Aarau

**Aarau** është kryeqyteti i kantonit zviceran verior të Aargaut.  Qyteti është gjithashtu kryeqyteti i distriktit të Aaraut.  Është gjermanisht folës dhe mbizotëron protestantizmi.  Aarau gjendet në pllajën zvicerane, në luginën Aar, në anën e djathtë të bregut të lumit dhe në këmbën e djathtë të maleve Jura, dhe në perëndim të Zvicrës.  Bashkia kufizohet me Kantonin e Aargaut në perëndim. Aarau është qyteti i tretë më i madh në Aargau pas Wettingen dhe Baden.

## Gjeografia dhe gjeologjia 
Qyteti i vjetër i Aaraut gjendet në pjesë të dalë shkëmbore në ngushticën e luginës së lumit Aar, në rrëzën e djathtë të maleve Jura.  Distrikte më të reja të qytetit shtrihen në jug dhe lindje të pjesës së dalë, ashtu edhe në lart në mal dhe në luginën në të dy krahët e Aarit.

Bashkitë kufitare janë Küttigen në veri, Rohr dhe Buchs në lindje, Suhr në juglindje, Unterentfelden në jug, dhe Eppenberg-Wöschnau dhe Erlinsbach në perëndim.
Aarau dhe bashkitë fqinje janë rritur së bashku dhe formojnë një grupim të ndërlidhur.  Përjashtimet e vetme janë Unterentfelden dhe Eppenberg-Wöschnau në jug, vendbanimet e të cilave janë të ndara nga Aarau me anë të pyjeve të zgjeruar të Gönhard dhe Zelgli. Afërsisht 9/10 e qytetit është në jug të Aarit dhe 1/10 është në veri.  Sipërfaqja e bashkisë është 894 akra, nga të cilat 301 janë pyjore dhe 491 të zhvilluara.  Lartësia më e ulët është 365 m dhe gjendet në bregun e lumit Aar dhe lartësia më e madhe, 471 metra është Hungerberg në kufi me Küttigen.

## Historia 
### Parahistoria 
parapamje|right|150px|Schlössli
parapamje|right|150px|Holli i qytetit
parapamje|right|150px|Kulla Rore
parapamje|right|150px|Kulla e Kishës së Qytetit
parapamje|right|150px|Porta e Sipërme e Kullës
Pak artefakte nga periudha neolitike janë gjetur në Aarau.  Pranë vendndodhjes së stacionit të tanishëm të trenit, janë gjetur gërmadha nga Epoka e Bronzit (1000 para Krishtit) janë ç’groposur.  Rruga romake ndërmjet Salodurum dhe Vindonissa kalojnë përmes kësaj zone, përgjatë rrugës që sot mbulohet nga Bahnhofstrasse.  Më 1976 zhytësit në Aar gjetën pjesë të një ure shtatë metra të gjatë nga koha e romakëve.

### Mesjeta 
Aarau u themelua rreth vitit 1240 nga kontët e Kyrburgut.

Ndërtesat e qytetit të vjetër origjinojnë, në përgjithësi, nga projekte ndërtesash gjatë shekullit të 16-të, kur pothuajse të gjitha ndërtesat e Mesjetës ose u zëvendësuan ose u zgjeruan.  Zhvillimi arkitekturor i qytetit mbaroi në shekullin e 18-të, kur qyteti filloi të zgjerohej përtej murit (akoma ekziston) të tij.  Shumica e ndërtesave në periferi datojnë prej kësaj kohe.

"Schlössli" (kështjella e vogël), Kulla Rore dhe kulla e portës së sipërme kanë ngelur pothuajse të pandryshuara që prej shekullit të 13-të.  "Schlössli" është ndërtesa më e vjetër e qytetit.  Ajo u ndërtua në kohën e themelimit të qytetit pak pas vitit 1200 ; data ekzakte nuk njihet.  Holli i qytetit u ndërtua rreth Kullës Rore në vitin 1515.
parapamje|right| image_skyline e Aaraut nё vitin 1612

Kulla e portës së sipërme qëndron afër me portën jugore në murin e qytetit, përgjatë rrugës për në Lucernë dhe në Bernë.  Burgu është populluar që në Mesjetë.  Një sahat me kambana u ngrit në mesin e shekullit të 20-të, kambanat e të cilës u bënë nga prodhuesit shekullorë të kambanave në Aarau.

Kisha e qytetit u ndërtua ndërmjet viteve 1471 dhe 1478.  Gjatë Reformës, në vitin 1528, dymbëdhjetë altarët e saj dhe pikturat afër u shkatërruan.  "Shatërvani i Drejtësisë" (Gerechtskeitbrunnen) u ndërtua në vitin 1634 dhe është i përbërë nga guri gëlqeror ; ajo përfshin një statujë të Zonjës Drejtësi të përbërë nga guri ranor.  Në fillim ishte në rrugën në krye të hollit të qytetit, por u zhvendos prej atje dhe u vendos aty ku është sot, në kishën e qytetit.  Kjo ndodhi më 1905, për shkak të trafikut të ngarkuar.

## Ekonomia 
parapamje|right|Muzeu Kunsthaus
Punësuesi më i madh në Aarau është qeveria e Kantonit, zyrat e së cilës janë të shpërndara në tërë qytetin në lokacione të shumta.  Ka gjithsej rreth 1600 punësues në qytet, që ofrojnë rreth 23.000 punë të ndryshme, nga të cilat 0,3 % janë bujqësore, 18 % industriale dhe 81 % të sektorit të shërbimeve.  Kjo do të thotë se Aarau ka m shumë punë se ç’ka banorë.

Një nga dy zyrat kryesore të *Aargauer Zeitung*, gazetës së pestë më të madhe në Zvicër, gjendet në Aarau, ashtu si dhe studiot e televizionit Tele M1 dhe disa stacione radiosh.

Kern & Co., u themelua në vitin 1819, ishte një prodhues ndërkombëtar instrumentesh gjeodezike i bazuar në Aarau.  Gjithsesi, ajo u mor nga Wild Leitz në vitin 1988 dhe u mbyll në vitin 1991.

Më shumë se gjysma e punëtorëve në Aarau jetojnë në periferi të qytetit, ose edhe më larg në zonat rrethuese. Kjo çon në trafik të shumtë.  Statistikisht, Aarau ka numrin më të madh të punëve për banorë në Zvicër.

Qendra urbane shtrihet në mesin e "Trekëndëshit të Artë" midis Zyrihut, Bernës dhe Bazelit, dhe Aarau është duke pasur vështirësi në mbajtjen e pavarësisë së bazës së saj ekonomike prej qyteteve fqinje të mëdha. Ideja për të shkrirë Aaraun me periferitë fqinje është diskutuar në shpresa për të ndaluar humbjet e ngadalta.

Prodhimtaria përfshin kambanat, instrumentet matematikore, mallrat elektrike, tekstilet e pambukut, kimikatet, këpucët dhe produkte të tjera.

### Tregjet dhe panairet 
Çdo të shtunë ka një treg perimesh në *Graben* në cepin e Qytetit të Vjetër. Ai furnizohet me produkte rajonale.  Në javën e fundit të shtatorit, MAG (Tregu i Tregtarëve të Aaraut) zhvillon një panair, ku kompanitë rajonale shesin produktet e tyre.  "Rüeblimärt" mbahet në të njëjtin vend të Mërkurën e parë të nëntorit.  Panairi i Aaraut mbahet në pistën e akullit gjatë pranverës.

## Transporti 
Aarau është një stacion terminal i S-Bahn Zürich në linjën S3.

## Popullsia 
Popullsia e Aaraut u rrit vazhdimisht nga viti 1800 deri rreth vitit 1960, kur qyteti arriti pikun e popullsisë prej 17.045 vetash, më shumë se pesë herë se popullsia e vitit 1800. Gjithsesi, që nga viti 1960 popullsia ka rënë me 8 %.  Ka tre arsye për këtë rënie : e para, që nga ndërtimi i Telli (një kompleks i madh apartamentesh), qyteti nuk ka pasur zhvillim të konsiderueshëm të tokës.  E dyta, numri i personave për familje ka rënë ; kështu që, banesat ekzistuese nuk mbajnë më shumë veta. E treta, rritja e popullsisë u thith nga bashkitë fqinje në zonat urbane rajonale dhe shumë qytetarë të Aaraut u zhvendosën në fshatra.  Ky trend mund të ketë ndaluar që në fillimin e shekullit.  Zhvillimet e reja industriale janë duke u përdorur për qëllime të reja në vend që të qëndrojnë bosh.

Sipas regjistrimit të popullsisë në dhjetor 2000, 20,4 % e popullsisë është e përbërë nga të huaj, që është pak më shumë se mesatarja e Kantonit prej 19,3 %.  Afërsisht një e treta e popullsisë së huaj vjen nga ish Jugosllavia ; grupe të tjera të mëdha emigrantësh vijnë nga Gjermania dhe Italia.  84,5 % flasin gjermanisht, 3,3 % flasin italisht, 2,9 % serbo-kroatisht, 1,4 % spanjisht, 1,1 % frëngjisht, 1 % shqip, 1 % turqisht, 0,5 % anglisht, dhe 0,5 % portugalisht.

Më përpara, në popullsinë e Aaraut mbizotëronte protestantizmi.  Me anë të imigrimit nga rajone të tjera në Zvicër dhe më shumë nga vendet e huaja, pjesa protestante e qytetit ra dhe qëndron si 43,5 % në vitin 2000.  29,2 % ishin Katolikë, 4,8 % Myslimanë, 3,2 % Ortodoksë.  Pak më shumë se 17 % e popullsisë treguan se nuk janë fetarë.

Popullsia ka rënë nga 17.045 në vitin 1966 në 15.619 në vitin 2005.

## Qeveria 
### Legjislativi 
Në vend të një takimi qyteti, një asamble qyteti (*Einëohnerrat*) e përbërë nga 50 anëtarë zgjidhet nga qytetarët dhe ndjek politikën e përfaqësimit proporcional.  Është e përgjegjshme për të aprovuar nivelin e taksave, për të përgatitur llogarinë vjetore dhe raportet e biznesit.  Përveç kësaj, mund të emetojë rregullime. 

Në nivelin e distriktit, disa elemente të qeverisë janë demokratike. Ka referendume opcionale dhe detyruese dhe popullsia ka t drejtën për të nisur një iniciativë.

### Ekzekutivi 
Autoriteti ekzekutiv është këshilli i qytetit (*Stadtrat*).  Afati i zyrës është katër vjet dhe anëtarët e tij zgjidhen nga një sistem votimi plural.  Ai drejton dhe përfaqëson bashkinë.  Merret me rezolucionet e asamblesë dhe ato të kërkuara nga kantoni dhe qeveria e rangut kombëtar.

Shtatë anëtarët (dhe partitë e tyre) për periudhat 2006-2009 janë :
* Dr. Marcel Guignard (FDP) (President i Qytetit)
* Beat Blattner (SP) (Zëvëndës President i Qytetit)
* Jolanda Urech (SP)
* Rudolf Zinniker (FDP)
* Lukas Pfisterer (FDP)
* Carlo Mettauer (CVP)
* Michael Ganz (Pro Aarau)

## Banues të shquar 
* Johann Kaspar Riesbeck (1754–1786), shkrimtar dhe aktor
* Johann Rudolf Dolder (1753–1807), politikan
* Sebastian Fahrländer (1768–1841), politikan, doktor
* Johann Heinrich Daniel Zschokke (1771–1848), shkrimtar
* Ignaz Paul Vitalis Troxler (1780–1866), doktor, politikan, filozof
* Carl Feer-Herzog (1820–1880), politikan
* Albert Einstein (1879–1955)
* Charles Tschopp (1899–1982), shkrimtar
* Të lindur në Aarau :
** Eugen Bircher (1882–1956), politikan
** Ferdinand Rudolph Hassler, (1770–1843), drejtori i parë United States Coast Survey.
** Maximilian Oskar Bircher-Benner
** Urs Faes, autor
** Friedrich Frey-Herosé (1801–1873), anëtar i Kwshillit Federal Zviceran
** Hans Herzog (1819–1894), gjeneral
** Paul Hubschmid, aktor
** Klaus Merz, autor
** Nicolas Hunziker, artist
** Nicolas Müller, skiator

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* http://www.aarau.ch/xml_1/internet/de/application/d87/f1974.cfm