Harku (arkitekturë)

Një **hark** është një strukturë e lakuar vertikale që përfshin një hapësirë të ngritur dhe mund të mbajë ose jo peshën mbi të,  ose në rastin e një harku horizontal si një digë harkore, presioni hidrostatik kundër tij.

Harqet mund të jenë sinonim i qemereve, por një qemer mund të dallohet si një hark i vazhdueshëm  që formon një çati. Harqet u shfaqën qysh në mijëvjeçarin e 2-të para Krishtit në arkitekturën e tullave Mesopotamiane,  dhe përdorimi i tyre sistematik filloi me romakët e lashtë, të cilët ishpin të parët që aplikuan teknikën në një gamë të gjerë strukturash.

## Konceptet bazë 
, Maltë]]
Një hark është një formë e pastër kompresimi.     Mund të shtrihet në një zonë të madhe duke i ndarë forcat në sforcime shtypëse dhe duke eliminuar streset në tërheqje . Kjo nganjëherë quhet "veprim hark".  Ndërsa forcat në hark transferohen në bazën e tij, harku shtyhet nga jashtë në bazën e tij, të emërtuar "thrust". Me zvogëlimin e rritjes, dmth. lartësisë së harkut, shtytja e jashtme rritet.  Për të ruajtur veprimin e harkut dhe për të parandaluar kolapsin e harkut, shtytja duhet të frenohet, qoftë me lidhje të brendshme ose me mbajtëse të jashtme, të tilla si mbështetëse.

### Harqe fikse kundrejt me varëse 
 ) pranë Bernës, Zvicër, që tregon menteshën në mes të hapjes së këtij harku me tre varëse.]]

Llojet më të zakonshme të harqeve të vërteta  janë harku fiks, harku me dy mentesha dhe harku me tre mentesha. 

Harku fiks përdoret më shpesh në urat dhe tunelet e betonit të armuar, të cilat kanë hapësira të shkurtra. Për shkak se i nënshtrohet stresit të brendshëm shtesë nga zgjerimi dhe tkurrja termike, ky lloj harku konsiderohet statikisht i papërcaktuar. 

Harku me dy varëse përdoret më shpesh për të kapërcyer hapësira të gjata.  Ky lloj harku ka lidhje të fiksuara në bazën e tij. Ndryshe nga ajo e harkut fiks, baza e fiksuar mund të rrotullohet,  duke lejuar kështu strukturën të lëvizë lirshëm dhe të kompensojë zgjerimin termik dhe tkurrjen që shkaktojnë ndryshimet në temperaturën e jashtme. Megjithatë, kjo mund të rezultojë në sforcime shtesë, dhe për këtë arsye harku me dy varëse është gjithashtu statikisht i papërcaktuar, megjithëse jo aq sa harku fiks.  Më së shpeshti përdoret për hapësira me gjatësi mesatare, siç janë çatitë e ndërtesave të mëdha. Një avantazh tjetër i harkut me tre varëse është se bazat e fiksuara zhvillohen më lehtë se ato fikse, gjë që lejon themele të cekëta të tipit mbajtës në hapësira me gjatësi mesatare. Në harkun me tre varëse "zgjerimi termik dhe tkurrja e harkut do të shkaktojë lëvizje vertikale në nyjen e majës së kunjit, por nuk do të ketë efekt të dukshëm në bazat", gjë që thjeshton më tej dizajnin e themelit. 

### Format
 në Bruksel, Belgjikë, me një dritare me hark qendror, tipike e arkitekturës gotike.]]
 dhe/ose blloqe guri në Murin e Madh, Kinë]]
 pranë Nîmes, Francë: një arkadë, që përdor harkun rrethor]]
 në xhaminë e Uqba të shekullit të 9-të, në Kairouan, Tunizi]]

Shumë forma të harkut klasifikohen në tre kategori: rrethore, me majë dhe parabolike. Harqet mund të konfigurohen gjithashtu për të prodhuar qemerë dhe arkada . 

Harqet e rrumbullakosura, dmth gjysmërrethore, përdoreshin zakonisht për harqet e lashta që ishin ndërtuar me muraturë të rëndë.  Ndërtuesit romakë të lashtë mbështeteshin shumë në harkun e rrumbullakosur për të shtrirë gjatësi të mëdha. Disa harqe të rrumbullakosura që janë ndërtuar në linjë dhe nga fundi në fund në një seri formojnë një arkadë, p.sh. në ujësjellësit romakë.

Harqet me majë përdoreshin më shpesh në arkitekturën gotike .  Avantazhi i një harku me majë, në vend të një harku rrethor, është se veprimi i harkut prodhon më pak shtytje horizontale në bazë. Kjo risi lejoi hapje më të larta dhe më të afërta, të cilat janë tipike për arkitekturën gotike.  

 i Notre Dame de Paris, duke treguar brinjët në kryqëzimin e disa harqeve]]
Qemeret janë në thelb "harqe ngjitur [që] janë mbledhur krah për krah." Nëse qemerët kryqëzohen, kryqëzimet e tyre prodhojnë forma komplekse. Format, së bashku me "brinjët e shprehura fort në kryqëzimet e qemerit, ishin tipare dominuese arkitekturore të katedraleve gotike". 

Harku parabolik përdor parimin që kur pesha aplikohet në mënyrë uniforme në një hark, ngjeshja e brendshme që rezulton nga ajo peshë do të ndjekë një profil parabolik. Nga të gjitha format e harkut, harku parabolik prodhon shtytjen më të madhe në bazë, por mund të shtrijë distancat më të mëdha. Përdoret zakonisht në ura, ku nevojiten hapësira të gjata. 
 në Newcastle upon Tyne, Angli : një hark parabolik]]

Harku i katenarit ka një formë të ndryshme nga harku parabolik. Duke qenë forma e kurbës që gjurmon një hapësirë e lirë zinxhiri ose litari, katenari është forma strukturore ideale për një hark të pavarur me trashësi konstante.

Format e harkut të shfaqura në mënyrë kronologjike, afërsisht sipas rendit kronologjik të zhvillim

File:Triangular arch.svg|Harku trekëndor
File:Rundbåge.png|Hark i rrumbullakët ose gjysmërrethor
File:Segmentbåge.png|Harku segmental (më pak se një gjysmërreth)
File:Stigande båge.png|Hark i pabarabartë i rrumbullakët ose i shfrenuar
File:Lansettbåge.png|Harku i lançetës
File:Spetsbåge.png|Hark barabrinjës
File:Skulderbåge.png|Harku i sheshtë me shpatulla
File:Trepassbåge.png|Trefojë ose hark me kërpudha me tre fletë
File:Hästskobåge.png|Harku patkua
File:Korgbåge.png|Harku me tre qendra
File:Ellipsbåge.png|Hark eliptik
File:Draperibåge.png|Harku i përkulur
File:Ogee-shaped arch.svg|Harku Ogee
File:Karnisbåge.png|Harku i kundërt Ogee
File:Tudorbåge.png|Harku me katër qendra ose Tudor
File:Parabelbåge.png|Harku parabolik

## Historia
### Epoka e bronzit: Lindja e Afërt e lashtë 
.]]

Harkat e vërteta, në krahasim me harqet e korbelit, njiheshin nga një numër qytetërimesh në Lindjen e Afërt të lashtë, duke përfshirë Levantin, por përdorimi i tyre ishte i rrallë dhe kryesisht i kufizuar në strukturat nëntokësore, të tilla si kullimet ku problemi i shtytjes anësore është zvogëluar shumë.  Një shembull i këtij të fundit do të ishte harku i Nipurit, i ndërtuar përpara vitit 3800 para Krishtit,  dhe i datuar nga HV Hilprecht (1859–1925) deri në vitin 4000 para Krishtit.  Përjashtime të rralla janë një portë e shtëpisë me tulla me hark, e datuar në  nga Tell Taya në Irak  dhe dy porta të qytetit kananit me hark të epokës së bronzit, njëra në Ashkelon (datuar në  ),  dhe një në Tel Dan (datuar në  ), të dyja në Izraelin e sotëm.   Një varr elamit i datës 1500 para Krishtit nga Haft Teppe përmban një qemer parabolik i cili konsiderohet si një nga dëshmitë më të hershme të harqeve në Iran.

### Persia klasike dhe Greqia 
Në Persinë e lashtë, Perandoria Akamenide (550 para Krishtit–330 para Krishtit) ndërtoi qemere të vogla me fuçi (në thelb një seri harqesh të ndërtuara së bashku për të formuar një sallë) të njohur si *iwan*, të cilat u bënë struktura masive, monumentale gjatë Perandorisë së mëvonshme Parthiane (247 pes– 224 pas Krishtit).    Kjo traditë arkitekturore u vazhdua nga Perandoria Sasaniane (224–651), e cila ndërtoi Taq Kasra në Ctesiphon në shekullin e 6 pas Krishtit, qemerin më të madh të lirë deri në kohët moderne. 

Një shembull i hershëm evropian i një harku *voussoir* shfaqet në urën e këmbësorëve grekë të Rodos në shekullin e IV para Krishtit. 

### Roma e lashtë 
Romakët e lashtë e mësuan harkun nga etruskët, e rafinuan atë dhe ishin ndërtuesit e parë në Evropë që përdorën potencialin e tij të plotë për ndërtesa mbi tokë:

Romakët ishin ndërtuesit e parë në Evropë, ndoshta të parët në botë, që vlerësuan plotësisht avantazhet e harkut, qemerit dhe kupolës. 
, një hark triumfal romak në Tébessa, Algjeri (2016)]]

Gjatë gjithë perandorisë romake, inxhinierët e tyre ngritën struktura harkore si ura, ujësjellës dhe porta. Ata e prezantuan edhe harkun e triumfit si monument ushtarak. Qemeret filluan të përdoren për mbulimin e hapësirave të mëdha të brendshme si salla dhe tempuj, një funksion që u mor nga strukturat me kupolë që nga shekulli I para Krishtit e në vazhdim.

Harku segmental u ndërtua për herë të parë nga romakët të cilët kuptuan se një hark në një urë nuk duhej të ishte një gjysmërreth,   si në Urën Alconétar ose Ponte San Lorenzo . Ato u përdorën gjithashtu në mënyrë rutinore në ndërtimin e shtëpive, si në Ostia Antica (shih foton).

### Kina e lashtë 
Në Kinën e lashtë, pjesa më e madhe e arkitekturës ishte prej druri, duke përfshirë pak ura harkore të njohura nga letërsia dhe një përshkrim artistik në reliev të gdhendur në gur.    Prandaj, shembujt e vetëm të mbijetuar të arkitekturës nga dinastia Han (202&nbsp;para Krishtit – 220&nbsp;pas Krishtit) janë mure dhe kulla mbrojtëse me dheu, tjegulla qeramike nga ndërtesa prej druri që nuk ekzistojnë më,    kulla portash guri,   dhe varre të nëndheshme me tulla që, megjithëse kanë qemere, kupola, dhe harqet, u ndërtuan me mbështetjen e tokës dhe nuk ishin të pavarura.  

### Krahasimi i urave antike 
Ura më e vjetër me hark guri në botë është Ura Arkadiko në Greqi.

Ura më e vjetër e mbijetuar me hark në Kinë është Ura Anji . Ende në përdorim, ai u ndërtua midis viteve 595 dhe 605 të es gjatë dinastisë Sui ; është ura më e vjetër me hark segmental me llambë të hapur prej guri.  

Ura me hark me gurë më e vjetër e mbijetuar (në gjendjen origjinale dhe ende në përdorim) nga Roma e lashtë është Pons Fabricius në Romë, një urë me llambë të mbyllur e ndërtuar në vitin 62 pes. 

Romakët e lashtë kishin ndërtuar ura të hapura para ndërtimit të urës Anji . Për shembull, Ura e Trajanit, e ndërtuar midis viteve 103 pas Krishtit dhe 105 pas Krishtit, kishte llamba të hapura, megjithatë këto ishin ndërtuar me dru mbi shtylla guri dhe asnjëra nuk është ende e paprekur dhe/ose në përdorim.

Në epokën moderne, ndërtimi i urave me harqe guri në Kinë ka tejkaluar shumë atë të territoreve të ish-Perandorisë Romake: të gjitha 22 urat më të gjata ekzistuese me harqe guri janë në Kinë.

### Evropa Gotike 
Shembulli i parë i një harku gotik të hershëm në Evropë është në Siçili në fortifikimet greke të Gelës . Harku gjysmërrethor ndiqej në Evropë nga harku gotik me majë ose ogji, vija qendrore e të cilit ndjek më nga afër forcat e ngjeshjes dhe që për këtë arsye është më e fortë. Harku gjysmërrethor mund të rrafshohet për të bërë një hark eliptik, si në Ponte Santa Trinita . Harkat parabolike u futën në ndërtim nga arkitekti spanjoll Antoni Gaudí, i cili admironte sistemin strukturor të stilit gotik, por për mbështetëset, të cilat ai i quajti " paterica arkitekturore". Shembujt e parë të harkut me majë në arkitekturën evropiane janë në Siçili dhe datojnë në periudhën arabo-normane.

### Harku i patkoit: Aksum dhe Siria 
Harku patkua bazohet në harkun gjysmërrethor, por skajet e tij të poshtme shtrihen më tej rreth rrethit derisa të fillojnë të konvergojnë. Harkat e para të njohura me patkua janë nga Mbretëria e Aksumit në Etiopinë dhe Eritrenë e sotme, që datojnë rreth rreth. shekulli 3-4. Kjo është pothuajse në të njëjtën kohë me shembujt më të hershëm bashkëkohorë në Sirinë romake, duke sugjeruar ose një origjinë aksumite ose siriane për llojin. 

### Indi
Kulmi i harkuar i një dhome varrimi të hershëm Harappan është vërejtur nga Rakhigarhi. SR Rao raporton çatinë e harkuar të një dhome të vogël në një shtëpi nga Lothal .  Qemeret me fuçi u përdorën gjithashtu në kulturën H të Varrezave të Vonë të Harapanit, e datës 1900 pes-1300 pes, e cila formoi çatinë e furrës së punimit të metalit, zbulimi u bë nga Vats në 1940 gjatë gërmimeve në Harappa .   

Në Indi, tempulli Bhitargaon (450&nbsp;pas Krishtit) dhe tempulli Mahabodhi (shekulli i 7-të pas Krishtit) i ndërtuar nga dinastia Gupta janë shembujt më të hershëm të mbijetuar të përdorimit të sistemit të harkut të harkut voussoir në Indi.  E para përdor hark gjysmërrethor, ndërsa i fundit përmban shembuj si të harkut me majë të stilit gotik ashtu edhe të harqeve gjysmërrethore. Megjithëse u prezantuan në shekullin e 5-të, harqet nuk fituan rëndësi në arkitekturën indiane deri në shekullin e 12-të pas pushtimit islamik . Sistemi i harkut të harkut të epokës Gupta u përdor më vonë gjerësisht në tempujt budistë burmezë në Pyu dhe Bagan në shekujt 11 dhe 12. 

### Harku Corbel: Meksika parakolumbiane 
Ky artikull nuk trajton një element tjetër arkitekturor, harkun e korbelit . Megjithatë, vlen të përmendet se harqet e korbelit u gjetën në pjesë të tjera të Azisë së lashtë, Afrikës, Evropës dhe Amerikës. Në vitin 2010, një robot zbuloi një kalim të gjatë të mbuluar me hark nën Piramidën e Quetzalcoatl, e cila qëndron në qytetin antik të Teotihuacan në veri të Mexico City, i datuar rreth vitit 200&nbsp;pas Krishtit. 

## Ndërtim 
, Katalonia, Spanjë (2005)]]
Meqenëse është një formë e pastër ngjeshjeje, harku është i dobishëm sepse shumë materiale ndërtimi, duke përfshirë gurin dhe betonin e papërforcuar, mund t'i rezistojnë ngjeshjes, por janë të dobëta kur ushtrohet stres në tërheqje.

Një hark mbahet në vend nga pesha e të gjithë anëtarëve të tij, duke e bërë ndërtimin problematik. Një përgjigje është të ndërtohet një kornizë (historikisht, prej druri) e cila saktësisht ndjek formën e pjesës së poshtme të harkut. Kjo njihet si qendër ose qendër . Mbi të vendosen voussoirs derisa harku të jetë i plotë dhe vetë-mbështetës. Për një hark më të lartë se lartësia e kokës, do të kërkohej skela, kështu që mund të kombinohej me mbajtësin e harkut. Harkat mund të bien kur korniza hiqet nëse dizajni ose ndërtimi ka qenë i gabuar. Përpjekja e parë në urën A85 në Dalmally, Skoci e pësoi këtë fat, në vitet 1940. Vija e brendshme dhe e poshtme ose kurba e një harku njihet si *intrados* .

Harkat e vjetra ndonjëherë kanë nevojë për përforcim për shkak të prishjes së gurëve kyç, duke formuar atë që njihet si harku tullac .

Në konstruksionet e betonit të armuar, parimi i harkut përdoret për të përfituar nga forca e betonit në rezistencën e stresit në shtypje. Aty ku ngrihet çdo formë tjetër sforcimi, si sforcimi në tërheqje ose përdredhje, duhet të rezistohet nga shufrat ose fibrat e përforcimit të vendosura me kujdes. 

## Llojet e tjera 
Një **hark i zhytur** është ai që shfaqet "i shtypur" poshtë në krye nga forma e plotë e harkuar. Në stilet me hark me majë, ku ka një pikë qendrore në majë të harkut, mund të jetë një hark me katër qendër ose hark Tudor .

Një hark i verbër është një hark i mbushur me konstruksion të fortë, kështu që nuk mund të funksionojë si një dritare, derë ose vendkalim. Këto janë të zakonshme si trajtime dekorative të një sipërfaqeje muri në shumë stile arkitekturore, veçanërisht në arkitekturën romane .

Një formë e veçantë e harkut është harku triumfal, i ndërtuar zakonisht për të festuar një fitore në luftë. Një shembull i famshëm është Harku i Triumfit në Paris, Francë.

Formacionet shkëmbore mund të formojnë harqe natyrore përmes erozionit, në vend që të gdhendeshin ose të ndërtohen.  Struktura të tilla mund të gjenden në Parkun Kombëtar Arches . Disa skulptura të bilancit shkëmbor janë në formën e një harku.

Harqet e këmbës mbajnë peshën e trupit të njeriut. 

File:N2 layer marney3.jpg|Harku Tudor i dëshpëruar në Layer Marney Tower në Essex, Angli
File:Sahagun - Iglesia de San Tirso 06.JPG|Harqe të verbëra në Kishën e San Tirso në Sahagún, León, Spanjë
File:Washington Square by Matthew Bisanz.JPG|Uashington Square Arch, një hark triumfal në Greenwich Village, Manhattan, New York City
File:Delicatearch1.jpg|Harku Delikat, një hark natyror në Parkun Kombëtar Arches pranë Moab, Utah
File:Arch Balance (cropped).jpg|Një skulpturë e ekuilibrit shkëmbor në formën e një harku
File:Gray290.png|Harku gjatësor medial i këmbës së njeriut (Anatomia e Greit)

## Galeria

File:Restored Canaanite city gate of Ashkelon (14341997262).jpg|Porta e restauruar e qytetit kananit të Ashkelonit, Ashkelon, Izrael (2014)
File:Ishtar gate in Pergamon museum in Berlin..jpg|Porta e rindërtuar e Ishtarit të Babilonisë në Muzeun e Pergamonit, Berlin (2014)
File:Ctesiphon-ruin 1864.jpg|Taq Kasra (Harka e Ktesifonit), Salman Pak, Irak (1864)
File:Arch of Augustus at Ariminum, dedicated to the Emperor Augustus by the Roman Senate in 27 BC, the oldest Roman arch which survives, Rimini, Italy (19760798740).jpg|Harku i Augustit, Rimini, Emilia-Romagna, Itali (2015)
File:Arco di Gallieno o Porta Esquilina - lato interno - Panairjdde.jpg|Harku i Gallienit, Romë (2006)
File:Attica 06-13 Athens 24 Arch of Hadrian.jpg|Harku i Hadrianit, Athinë, Greqi (2013)
File:Arch.of.constantine.threequarter.view.arp.jpg|Harku i Kostandinit, Romë, duke përkujtuar një fitore të Konstandinit I në 312 pas Krishtit (2007)
File:Arc de triomphe frontsimple.jpg|Harku i Triomfit, Paris; një hark triumfal i shekullit të 19-të i modeluar sipas modelit klasik romak (1998)
File:The Soldiers and Sailors Memorial Arch at Grand Army Plaza.jpg|Harku i ushtarëve dhe marinarëve në Grand Army Plaza, Brooklyn, New York City (2007)
File:St Louis night expblend cropped.jpg|Gateway Arch në St. Louis, Missouri; një monument i bazuar në një hark katenari (2011)
File:LAX LA.jpg|Ndërtesa e Temave në Aeroportin Ndërkombëtar të Los Anxhelosit, Kaliforni
File:Asiatic Society Heritage Museum.jpg|Harku Nimtali në Dhaka, Bangladesh
File:Pont Flavien Saint Chamas.jpg|Pont Flavien mbi lumin Touloubre në Saint-Chamas, Bouches-du-Rhône, Francë (2008)
File:Vanha kivisilta DSC08273 C.JPG|Ura e vjetër prej guri në Kerava, Finlandë (2011)  
File:선암사.jpg|Ura e Tempullit Seonamsa, Suncheon, Provinca Jeolla e Jugut, Koreja e Jugut (1979)
File:Grosvenor Bridge Chester3.JPG|Ura Grosvenor mbi lumin Dee në Chester, Cheshire, Angli, MB (2007)
File:Union Arch Bridge MD 2008.jpg|Union Arch Bridge që mban Ujësjellësin e Uashingtonit dhe Bulevardin MacArthur (më parë i quajtur Conduit Road) në Cabin John, Montgomery County, Maryland (2008)
File:Zhaozhou Bridge.jpg|Anji Bridge gjatë lumit Xiaohe, Provinca Hebei, Kinë(2007)
File:Velia.jpg|Ura prej guri të thatë, e ashtuquajtura Porta Rosa (shekulli IV para Krishtit), në Elea, Provinca e Salerno, Campania, Itali (2005)
File:Antonio Contin - Ponte dei sospiri (Venice).jpg|Ura e Psherëtimave, Venecia, Itali (2001)
File:Pont du Gard BLS.jpg|Pont du Gard, një ujësjellës romak në Vers-Pont-du-Gard, Gard, Francë (2014)
File:Krumlov13(js).jpg|Ura në Çeský Krumlov, Republika Çeke (2004)
File:Rialto bridge 2011.jpg|Ura Rialto mbi Kanalin e Madh në Venecia, Itali (2011)
File:Pont de Bercy Paris FRA 001.JPG|Pont de Bercy mbi lumin Seine, Paris, që mban metronë e Parisit në kuvertën e sipërme dhe një zgjatim bulevardi në kuvertën e poshtme (2006)
File:Memorial Bridge sunrise.jpg|Ura Përkujtimore e Arlingtonit mbi lumin Potomac në Uashington, D.C. (2007)
File:Key Bridge, Washington D.C.jpg|Ura e Francis Scott Key mbi lumin Potomac në Uashington, D.C. (2006)
File:2007 04 25 - WWB 44.JPG|Ura Përkujtimore Woodrow Wilson që mban ndërshtetëror 95 (I-95) dhe Rripin e Kryeqytetit mbi lumin Potomac midis Aleksandrisë, Virxhinia dhe Oxon Hill, Maryland (2007)
File:Arrábida_(5458473006).jpg|Ura Arrábida mbi lumin Douro që lidh Porton dhe Vila Nova de Gaia, në Rajonin Norte, Portugali (2011)
File:Pont Arc.JPG|Ura Rainbow mbi lumin Niagara që lidh Niagara Falls, Nju Jork dhe Niagara Falls, Ontario, Kanada (2012)
File:Tyne Bridge - Newcastle Upon Tyne - England - 2004-08-14.jpg|Ura Tyne mbi lumin Tyne, Newcastle upon Tyne, Angli, MB (2004)
File:Hell Gate Bridge by Dave Frieder.jpg|Ura e Portës së Ferrit mbi lumin East, New York City
File:Sydney Harbour Bridge from Circular Quay.jpg|Sydney Harbour Bridge, Sydney, New South Wales, Australi (2010)
File:Beschädigte Brücke.jpg|Ura e Ludendorfit mbi lumin Rhine, Remagen, Gjermani, duke shfaqur dëmtime para shembjes gjatë Betejës së Remagenit në Luftën e Dytë Botërore (1945)
File:Lianxiang bridge.jpg|l Ian është si një urë mbi të dhe ish-lumi Ang, ξ Ang Tan, provinca e mashkullit hu, Kinë (2007)
File:Живописный мост (4543078369).jpg|Ura Zhivopisny mbi lumin Moskva, Moskë, Rusi (2009)
File:The Margaret Hunt Hill Bridge.jpg|Ura Margaret Hunt Hill mbi lumin Trinity në Dallas, Teksas (2012)
File:BSB Ponte JK Panorama 05 2007 266.jpg|Ura Juscelino Kubitschek që kalon liqenin Paranoá, Brasília, Brazil (2007)
Image:Millenium.jpg|Ura e Mijëvjeçarit Gateshead mbi lumin Tyne, Newcastle upon Tyne, Angli, MB (2005)
File:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|Kulla Eifel, Paris (2009)
Tour Eiffel Nov 2015 inferieur.jpg|Harku që mbështet Kullën Eifel, Paris (2015)
File:Wembley Stadium closeup.jpg|Stadiumi i dytë Wembley në Londër, i ndërtuar në 2007 (2007)
File:San Mames Stadium.JPG|Stadiumi i parë San Mamés, në Bilbao, hark i ndërtuar në vitin 1953, i prishur 2013 (2013)
File:20110602 London 05.JPG|Stacioni hekurudhor St Pancras, Londër (2011)
File:St Pancras railway station, 6 March 2010.jpg|Dera e trenit në stacionin hekurudhor St Pancras, Londër (2010)
File:Victoria Station - geograph.org.uk - 268162.jpg|Strehimi i trenit në Stacionin Victoria, Londër (2006)
File:LucerneStation.jpg|Stacioni hekurudhor i Lucernit, Zvicër (2010)
File:Hauptbahnhof-ffm010.jpg|Stacioni qendror hekurudhor, Frankfurt, Gjermani (2008)
File:Frankfurt am Main - Hauptbahnhof - Neues Dach.jpg|Stacioni i trenit në stacionin qendror hekurudhor, Frankfurt, Gjermani (2005)
File:NYC Grand Central 2.JPG|Harqe në konkursin kryesor, Grand Central Terminal, Manhattan, New York City (2014)
File:Union-Sta-interior.jpg|Harqe të brendshme në Uashington Union Station, Washington, D.C. (2006)
File:Chicago (ILL) Union Station, great Hall, 1925.jpg|Harqe në Sallën e Madhe, Chicago Union Station, Chicago, Illinois (2010)
File:Berlin Kongresshalle BW 1.jpg|Haus der Kulturen der Welt, Berlin, Gjermani (2011)
File:Roma06(js).jpg|Koloseu në Romë (2013)
File:Bl-burg-innenhof-oben.jpg|Shihen harqe guri në një ndërtesë të rrënuar prej guri - Burg Lippspringe, Gjermani (2005)
File:DirkvdM havana casa bolivar.jpg|Harqe në Casa-Museo del Libertador Simón Bolívar në Havana, Kubë (2006)
File:Kings dining hall.JPG|Harqe në sallën e ngrënies në Kings College, Universiteti i Kembrixhit, Kembrixh, Angli (2007)
File:Annenberg Hall, Memorial Hall, Harvard.jpg|Harqe brenda sallës Annenberg, Salla Përkujtimore, Universiteti i Harvardit, Kembrixh, Massachusetts (2016)
File:Healy Hall 08 2009 Georgetown U 6990.JPG|Healy Hall, Universiteti Georgetown, Uashington, D.C. (2009)
File:Neuschwanstein throne room 00180u.jpg|Harqe në dhomën e fronit të Kështjellës Neuschwanstein, Bavari, Gjermani (1886 printim fotokrom)
File:Alhambra - Patio de Leones - Status 2012.jpg|Harqe në oborrin e luanëve, Alhambra, Granada, Andaluzi, Spanjë (2012)
File:Alhambra-Patio de los Arrayanes.jpg|Harqe të jashtme në Oborrin e Myrtles, Alhambra, Granada, Andaluzi, Spanjë (2009)
File:Serallo, Salon de Embajadores 05 (4400455761).jpg|Harqe brenda Galerisë së Veriut, Oborri i Myrtles, Alhambra, Granada, Andaluzi, Spanjë (2010)
File:Igreja, Mosteiro Alcobaça.jpg|Harqe në naosin e kishës në manastirin e Alcobaça, Portugali (2008)
File:Loire Eure Chartres2 tango7174.jpg|Fasada veriore e Katedrales Chartres, Chartres, Francë (2008)
File:Chartres - Cathédrale 16.JPG|Harqe në korin e Katedrales Chartres, Chartres, Francë (2013)
File:Westminster Abbey Interior.jpg|Harqe në nefin e Westminster Abbey, City of Westminster, Londër (2006)
File:Arches.jpg|Harqe brenda Katedrales Kombëtare të Uashingtonit, Uashington, D.C. (2005)
File:Basílica de San Pedro, Ciudad del Vaticano low light.jpg|Harkat e brendshme në Bazilikën e Shën Pjetrit, Qyteti i Vatikanit (2009)
File:Amir Chakhmaq left leg arches.jpg|Kompleksi Amir Chakhmaq, Yazd, Iran (2014)
File:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|Hagia Sophia në Stamboll, Turqi (2013)
File:Ayasofya-Innenansicht.jpg|Harqe brenda Hagia Sophia në Stamboll, Turqi (1983)
File:Istanbul.Hagia Sophia055.jpg|Harqe brenda galerisë së sipërme perëndimore, Hagia Sophia, Stamboll, Turqi (2007)
File:Insideofmasjedolharam3.JPG|Harqe të brendshme në Mesxhid al-Haram, Mekë, Arabia Saudite (2008)
File:Roof of Masjid al-Haram 02.jpg|Çatia e Mesxhid al-Haram, Mekë, Arabia Saudite (2008)
File:Dome of the Rock - 5274885553.jpg|Dome of the Rock, Qyteti i Vjetër i Jerusalemit (2010)
File:Jérusalem - Dôme du Rocher - mosaïque intérieure.jpg|Harqe brenda Kupolës së Shkëmbit, Qyteti i Vjetër i Jerusalemit (2014)
File:Lady in arch of Shahi Mosque, Chitral.jpg|Harqe në xhaminë Shahi, Chitral, provinca Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan (2016)
File:Taj Mahal N-UP-A28-a.jpg|Taj Mahal në Agra, Uttar Pradesh, Indi (2009)
Image:B6a agra700.jpg|Porta e Madhe (Darwaza-i-rauza): Hyrja në tokat e Taj Mahal, Agra, Uttar Pradesh, Indi (2004)
File:Inside the Taj Mahal in Agra, India Wellcome V0046065.jpg|Harqe brenda Taj Mahal, Agra, Uttar Pradesh, Indi
File:LOC Main Reading Room Highsmith.jpg|Harqe në dhomën kryesore të leximit, ndërtesa Thomas Jefferson, Biblioteka e Kongresit, Uashington, D.C. (2009)
File:Great Hall, Library of Congress Thomas Jefferson Building, Washington, D.C. View of first and second floors, with Minerva mosaic in background. (LOC).jpg|Harqe në Sallën e Madhe, Ndërtesa Thomas Jefferson, Biblioteka e Kongresit, Uashington, D.C. (2007)
File:Chrysler building- top.jpg|Harkat e Art Deco në ndërtesën Chrysler, Manhattan, New York City (2005)
File:Loz-ny-library-3.png|Dega kryesore e Bibliotekës Publike të Nju Jorkut, Manhattan, New York City (2016)
File:New York Public Library - 02.jpg|Harqe brenda hyrjes së Degës kryesore të Bibliotekës Publike të Nju Jorkut, Manhattan, New York City (2012)
File:The Metropolitan Museum of Art.jpg|Harqe në Sallën e Madhe, Muzeu Metropolitan i Artit, Manhattan, New York City (2012)
File:DCgallerywest.jpg|Harqe në Galerinë e Skulpturave, Ndërtesa Perëndimore, Galeria Kombëtare e Arteve, Uashington, D.C. (2007)
File:California Palace of the Legion of Honour, architecture.JPG|Harqe brenda Legjionit të Nderit, Lincoln Park, San Francisko, Kaliforni (2010)
File:Jordan Staircase 8.JPG|Harqe pranë shkallëve Jordan, Pallati i Dimrit, Muzeu Hermitage, Shën Petersburg, Rusi (2015)
File:Ermitage Pavilion Hall 11.jpg|Harqe në Sallën e Pavijonit, Vetmia e Vogël, Muzeu i Hermitazhit, Shën Petersburg, Rusi (2015)
File:Palais du Louvre - Salle du Manège -0a.jpg|Harqe në Salle du Manège, Pallati i Luvrit, Paris (2007)
File:Château de Versailles - Galerie des Batailles.jpg|Harqe në Galerie des Batailles, Pallati i Versajës, Versajë, Yvelines, Francë (2013)
File:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|Harqe në Sallën e Pasqyrave, Pallati i Versajës, Versajë, Yvelines, Francë (2011)
File:Westminster Hall 25 May 2011.png|Harqe në sallën Westminster, Pallati i Westminsterit, Qyteti i Westminsterit, Londër (2011)
File:Houses of Parliament St. Stephens Hall (Interior) London England.jpg|Harqe në sallën e St. Stevens, Pallati i Westminsterit, Qyteti i Westminsterit, Londër (2007)
Image:La Aljafería - Oratorio 01.JPG|Harku me patkua brenda Pallatit Aljafería, Zaragoza, Spanjë (2004)
Image:La Aljafería - Palacio taifa 02.JPG|Harqe me shumë fletë brenda Pallatit Aljafería, Zaragoza, Spanjë (2004)
File:Casa Mila interior arches.jpg|Harqe katenare brenda Casa Milà në Barcelonë, Spanjë nga Antoni Gaudí (2010}
File:Badi Mahal.jpg|Harqe të stilit Rajasthani brenda Pallatit të Qytetit të shekullit të 16-të, Udaipur, Indi (2013)
File:Itamaraty.jpg|Fasada kryesore e Pallatit Itamaraty në Brasília, Brazil, e zbukuruar me shumë harqe (2005)
File:National Building Museum - 6.jpg|Harqe brenda Muzeut të Ndërtimit Kombëtar (dikur Ndërtesa e Pensioneve), Uashington, D.C. (2007)
File:Front entrance of Old Post Office, decorated for Christmas.JPG|Hyrja e përparme e Ndërtesës së Postës së Vjetër në Uashington, D.C. (2006)
File:Old Post Office (3436194497).jpg|Harqe brenda ndërtesës së postës së vjetër në Uashington, D.C. (2009)
File:Bankstownreservoir.jpg|Rezervuari Bankstown, Bankstown, Sydney, New South Wales, Australi (2018)
File:Overview of Arches.jpg|Harqe në Merzouga, Marok (2011)
File:Rom, Calixtus-Katakomben, Krypta der Päpste.jpg|Kripta e Papëve në katakombin e Callikstus, Romë (2007)
File:Eastern Han tomb, Luoyang 3.jpg|Dhoma e varrit të dinastisë Han Lindore Kineze (25–220 pas Krishtit), Luoyang (2008)
File:Tomb of George Washington - Mount Vernon.jpg|Hyrja në varrin e familjes Uashington në Mount Vernon, Fairfax County, Virxhinia (2014)
File:Natural Bridge, Rockbridge County, VA.jpg|Ura Natyrore në Rockbridge County, Virxhinia (2014)
File:Jiangzhou Natural Bridge.jpg|Ura natyrore Jiang Zhou, rasti GU i serisë G, rajoni autonom i verdhë Z, Kinë (2012)
File:Landscape Arch Utah.jpg|Harku i Peizazhit, Parku Kombëtar Arches, Utah (2016)
File:Double-O-Arch Arches National Park 2.jpg|Double O Arch, Arches National Park, Utah (2007)
File:Aloba T15b 5831b Stefan Kroepelin.JPG|Aloba Arch, Rajoni Ennedi-Est, Çad (2015)
File:ShiptonsArchHDR.jpg|Harku i Shiptonit, Rajoni Autonom i Xinjiang Uygur, Kinë (2011)
File:Darwinarch.jpg|Harku i Darvinit, Arkipelagu Galapagos, Oqeani Paqësor (2006)
File:Shah Abbas Arch Dam.jpg|Diga e harkut të Shah Abbas (Tagh E Shah Abbas), Qarku Tabas, Provinca e Khorasanit të Jugut, Iran (2011)
File:2017 Aerial view Hoover Dam 4774.jpg|Diga Hoover në Kanionin e Zi të lumit Kolorado, Qarku Clark, Nevada dhe Qarku Mohave, Arizona (2017)
File:Presa de El Atazar - 01.jpg|Diga El Atazar në lumin Lozoya afër Madridit, Spanjë (2014)

## Referime 
## Lexo më tej 
* 
* 
* 
* 
* 

## Linqe të jashtme
* Physics of Stone Arches by *Nova*: a model to build an arch without it collapsing
* InteractiveTHRUST: interactive applets, tutorials
* Paper about the three-hinged arch of the Galerie des Machines of 1889 Whitten by Javier Estévez Cimadevila & Isaac López César.