Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake

parapamje|300x300px| Një banket shumë brezash i përshkruar në një mural nga Pompei (shekulli i pare pas Krishtit)
**Ngrenia dhe ushqimi ne perandorine Romake** pasqyrojnë si shumëllojshmërinë e produkteve ushqimore të disponueshme përmes rrjeteve të zgjeruara tregtare të Perandoris Romake  ashtu edhe traditat e komoditetit nga kohët më të hershme të Romes së lashtë, të trashëguara pjesërisht nga greket dhe etrusket  . Ndryshe nga simpoziumi grek, i cili ishte kryesisht një festë për pije, institucioni shoqëror ekuivalent i *konviviumit* romak (festa e darkes) ishte fokusuar në ushqim. Banketet luajtën një rol të madh në fene komunale te Romes. Ruajtja e furnizimit me ushqim në qytetin e Romës ishte bërë një çështje kryesore politike në Republiken e vonë dhe vazhdoi të ishte një nga mënyrat kryesore se siper peradori shprehu marrëdhëniet e tij me popullin romak dhe vendosi rolin e tij si një mirëbërës. Shitësit romakë të ushqimeve dhe tregjet e fermerëve shisnin mish, peshk, djathë, prodhime,vaj ulliri dhe shume erëza te ndryshme ; dhe baret, baret, bujtinat dhe tezgat me ushqime shisnin ushqim të përgatitur mire .

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Buka ishte nje pjese e rendesishme e dietes romake sikur qe eshte sot ne vendin tone , me më shumë njerëz të pasur që hanindhe pinin  bukë gruri dhe njerëzit më të varfër që hanin atë të bërë nga elbi. Prodhimet e fresketa si perimet dhe bishtajore ishin të rëndësishme për romakët, pasi bujqësia ishte një aktivitet i vlefshëm. U hëngrën një shumëllojshmëri ullinjsh dhe arra. Ndërsa kishte romakë të shquar që dekurajonin ngrënien e mishit, u përgatitën një shumëllojshmëri produktesh mishi, duke përfshirë pudinga te ndryshme si ato te gjakut, salsiçet, proshutën e pjekur dhe proshutën. Qumështi i dhive ose i deleve mendohej më i lartë se ai i lopëve; qumështi përdorej për të bërë shumë lloje djathi, pasi kjo ishte një mënyrë për ruajtjen dhe tregtimin e produkteve të qumështit. Ndërsa vaji i ullirit ishte thelbësor për gatimin romak,gjalpi shihej si një ushqim i padëshirueshëm gallik. Ushqimet e ëmbla siç janë pastat zakonisht përdorin mjaltin dhe shurupin e mushtit te veressi ëmbëlsues. U hëngrën gjithashtu një shumëllojshmëri frutash të thata  (kumbulla, fiq dhe hurma) dhe manaferra të freskëta.

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Kripa, sidomos e cila në formën e saj të pastër ishte një mall i shtrenjtë në Romë, ishte erëza themelore dhe erëza më e zakonshme e kripur ishte një salce peshku e fermentuar e njohur si garum . Erëzat e disponueshme në vend përfshinin barishte kopshti, qimnon, koriandër dhe manaferrat e dëllinjës . Erëzat e importuara përfshinin shafran, pipell, kanell dhe kopër . Kurse  vera  ishte një pije e rëndësishme, romakët e shikonin me përçmim pirjen e tepërt dhe pinin verën e tyre të përzier me ujë; pirja e verës "drejtë" shihej si një zakon barbar .

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

## Ushqimi 
Përbërësit kryesorë romakë në gatimet ishin vera, gruri , mishi gjithashtu edhe buka ,peshku, salcat dhe erëzat. Romakët më të pasur kishin jetë luksoze dhe gjithmon nuk mungonin bankete ose festate medha per te gjithe.

### Bishtajoret dhe Dritherat 
parapamje| Një stallë buke, nga një pikturë murale pompeiane
Shumica e njerzve konsumonin se paku 70 perqind te kalorive  të tyre ditore në formën e drithërave dhe bishtanjoreve .  Drithërat përfshinin disa varietete gruri - emer, gruri me thumba, einkorn, spell dhe grurë të zakonshëm *( Triticum aestivum )*  — si dhe elbin, melin dhe tërshërën më pak të dëshirueshme.  dhe poetët lavdërojnë thjerrëzat egjiptiane të importuara nga Pelusium .  Bishtajoret mbilleshin në rotacion me drithëra për të pasuruar tokën  dhe grumbulloheshin në rast zie buke. Shkrimtari bujqësor Columella jep udhëzime të hollësishme për shërimin e thjerrëzave dhe Plini thotë se ato kishin përfitime shëndetësore.  Si ushqim modest zakonisht mendohen bistanjoret.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

*Puls* ( potage )  konsiderohej ushqimi vendes i romakëve dhe kishe luajtur një rol në disa rituale fetare arkaike që vazhduan të respektoheshin gjatë Perandorisë Romake.  Potaja bazë e grurit mund të përpunohet me perime të copëtuara, copa mishi, djathë ose barishte për të prodhuar pjata të ngjashme me polentet ose rizoto.  "Merak Julian" *(Pultes Iulianae)* bëhej nga spell, së cilës i shtoheshin dy lloje mishi te bluar,piper, lozhe,koper , bukë të fortë dhe një reduktim vere; sipas traditës, ajo ishte ngrënë nga ushtarët e Jul Cezarit dhe ishte një "pjata  thelbësore romake ne ate kohe ". 
parapamje| Një kompleks mulliri dhe furra buke në Pompei
Popullatat urbane dhe ushtria preferonin qe ta konsumonin drithin e tyre sidomos  në formën e bukës.  Klasat e ulëta hanin bukë kafe të trashë, të bërë nga elb ose elb. Bukët e bardha të holla u mbruan nga majat e egra dhe kulturat e brumit të thartë .  Keltët që pinin birrë të Spanjës dhe Galisë ishin të njohur për cilësinë e bukës së tyre të pjekur me maja të birrës .  Poema *Moretum* përshkruan një " drekë të pluguesit", një bukë e përgatitur në një tigan dhe e mbushur me djathë dhe një përgatitje si pesto, disi e ngjashme me picën ose fokacën . 

Mirëmbajtja e furrës së bukës kërkon punë intensive dhe kërkon hapësirë, kështu që banorët e apartamenteve ndoshta e përgatisnin brumin e tyre në shtëpi, më pas e kishin pjekur në një furrë të përbashkët. Mullinjtë dhe furrat tregtare, zakonisht të kombinuara në një kompleks furrash buke, konsideroheshin aq jetike për mirëqenien e Romës, saqë disa festa fetare nderonin hyjnitë që i çuan përpara këto procese—dhe madje edhe gomerët që mundoheshin në mullinj. Vesta, perëndeshë e vatrës, shihej si plotësuese e Ceres, perëndeshës së drithit, dhe gomarët u zbukuruan dhe u pushuan në Festivalin e Vestas. Furra ishte “Festivali i Furrave”. Laterani ishte një hyjni e furrave me tulla

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

### Prodhime të tjera. 
[parapamje| Një pikturë muri nga Pompei (rreth 70 pas Krishtit) që përshkruan prodhimet e vjeshtës: rrush, mollë dhe shegë të mbushura me një tas të madh qelqi, pranë një [Amfora|amfore të anuar dhe një tenxhere terrakote me fruta të konservuara]]
Për shkak të rëndësisë së pronësisë së tokës në formimin e elitës kulturore romake, romakët idealizuan bujqësinë dhe krenoheshin shumë për t'i shërbyer prodhimeve . Zarzavatet dhe barishtet me gjethe gjithmone haheshin si sallata me salcë uthull .  Perimet e gatuara si panxhari, preshi dhe paguri përgatiteshin me salca si pjata të para ose shërbeheshin me bukë si vakt i thjeshtë. 

Provincat eksportonin fruta të thata rajonale si fiqtë e Karit dhe hurmat e Tebanit,  dhe pemët frutore nga Lindja u përhapën në të gjithë perandorinë perëndimore: qershia nga Pontus (Turqia e sotme); pjeshkë *(persica)* nga Persia (Iran), së bashku me limonin dhe agrumet e tjera; kajsia nga Armenia ; kumbulla " damaskane " ose damson nga Siria ; dhe atë që romakët e quanin "molla Punike", shega nga Afrika e Veriut.  Romakët hanin qershi, manaferra, rrush pa fara, manaferra, hurma, shegë, pjeshkë, kajsi, ftua, pjepër, kumbulla, fiq, rrush, mollë dhe dardha.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

Manaferrat kultivoheshin ose mblidheshin të egra. Arrat e njohura përfshinin lajthite,bajamet,  arrat, fëstëkët, arrat e pishës dhe gështenjat.  Pemët frutore dhe arrat mund të shartohen me varietete të shumta. 

Ndërsa kishte romakë të shquar që dekurajonin ngrënien e mishit – perandorët Didius Julianus dhe Sepetimus Severus e përbuznin mishin  Kasapët romakë shisnin një shumëllojshmëri mishi të freskët, duke përfshirë mish derri, viçi dhe deleje ose qengji .  Për shkak të mungesës së ftohjes, u zhvilluan teknikat e konservimit të mishit, peshkut dhe bulmetit. Asnjë pjesë e kafshës nuk lejohej të shkonte dëm, duke rezultuar në pudingë gjaku, qofte *(isicia)*, salcice dhe zierje. 

Qumështi i freskët përdorej në përgatitjet mjekësore dhe kozmetike, ose për gatim.  Qumështi i dhive ose i deleve mendohej më i lartë se ai i lopëve.  Djathi ishte më i lehtë për t'u ruajtur dhe transportuar në treg, dhe burimet letrare përshkruajnë në detaje prodhimin e djathit, duke përfshirë djathëra të freskët dhe të fortë, specialitete rajonale dhe djathëra të tymosur. 

### Vajrat dhe yndyrat 
parapamje| Një mulli ulliri nga Volubilis, Maroku i sotëm
Vaj ulliri ishte nje element themelor jo vetem per gatimin e tyre , por edhe për mënyrën romake të jetesës, pasi përdorej edhe në llamba dhe sidomos përgatitje për larjen dhe pastrimin.  Romakët shpikën *trapetumin* për nxjerrjen e vajit të ullirit.  Pemishtet e ullirit të Afrikës Romake tërhoqën investime të mëdha dhe ishin shumë produktive, me pemë më të mëdha se ato të Evropës Mesdhetare; U zhvilluan presa masive me leva për nxjerrje efikase.  Spanja ishte gjithashtu një eksportues kryesor i vajit të ullirit, por romakët e konsideronin vajin nga Italia qendrore si më të mirën.  Përzierjet speciale u krijuan nga vaji i ullirit spanjoll; Vaji Linurian *(Oleum Liburnicum)* u aromatizua me elesampane , rrenje cyperus, dafina dhe kripë.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

Gjalpi,  u përbuz kryesisht nga romakët, por ishte një tipar dallues i dietës galike.  derri përdorej për pjekjen e pastave dhe erëza të disa pjatave. 

### Erëza dhe ëmbëlsues 
Kripa ishte erëza themelore: Plini Plaku vuri në dukje se "Jeta e qytetëruar nuk mund të vazhdojë pa kripë: është një përbërës aq i nevojshëm sa është bërë një metaforë për kënaqësinë e fortë mendore".  Në literaturën latine, kripa *(sal)* ishte sinonim i "mendje".  Ishte një artikull i rëndësishëm tregtimi, por kripa e pastër ishte relativisht e shtrenjtë. Erëza më e zakonshme e kripur ishte garumi *, salca* e fermentuar e peshkut që shtoi dimensionin e shijes që tani quhet " umami ". Eksportuesit kryesorë të garumit ishin të vendosur në provincat e Spanjës.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
parapamje| Tre *piperatoria* romake të argjendtë (tenxhere me speca) nga Hoxne Hoard i Britanisë Romake
Erëzat e disponueshme në vend përfshinin barishte kopshti, qimnon, koriandër dhe manaferrat e dëllinjës .  Piperi ishte aq jetik për kuzhinën saqë u krijuan tenxhere zbukuruese *( piperatoria )* për ta mbajtur atë. *Piper longum* u importua nga India, sikundër ishte narda, e përdorur për të sezonuar zogjtë e gjahut dhe iriqët e detit . 

Erëza të tjera qe ishin shume të importuara ishin shafrani, kanella dhe silfiumi i Kirenit, një lloj kopër i athët që u vjelë shumë dhe fatkeqesisht  u zhduk gjatë mbretërimit të Neronit, pas së cilës kohë u zëvendësua me *laserpicium*, asafoetida e eksportuar nga Afganistani i sotëm.  Plini vlerësoi se romakët shpenzonin 100 milionë sesterces në vit për erëza dhe parfume nga India, Kina dhe Gadishulli Arabik. 

Ëmbëlsuesit ishin të kufizuar kryesisht në mjaltë dhe shurup të mushtit të verës *( defrutum )* .  Sheqeri i kallamit ishte një përbërës ekzotik që përdorej si garniturë ose aromatizues, ose në ilaçe.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor ]]
Qeveria qendrore tregoi një interes aktiv për të mbështetur bujqësinë .  Prodhimi i ushqimit ishte prioriteti kryesor i përdorimit të tokës.  Fermat më të mëdha *( latifundia )* arritën një ekonomi të shkallës që mbështeti jetën urbane dhe ndarjen e saj më të specializuar të punës. 

Shitësit e ushqimit përshkruhen në art në të gjithë Perandorinë. Në qytetin e Romës, Forumi Holitorium ishte një treg i lashtë fermerësh dhe Vicus Tuscus ishte i famshëm për prodhimet e tij të freskëta .  Në të gjithë qytetin, mishrat, peshqit, djathrat, prodhimet, vaji i ullirit, erëzat dhe erëza e kudogjendur *garum* ( salcë peshku ) shiteshin në *macella*, tregjet e brendshme romake dhe në tregjet në të gjithë provincat.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

## *Anona* 
Mbajtja e një furnizimi të përballueshëm ushqimor për qytetin e Romës ishte bërë një çështje kryesore politike në Republikën e vonë, kur shteti filloi të siguronte një dole gruri *( annona )* për qytetarët që regjistroheshin për të.  Rreth 200,000–250,000 meshkuj të rritur në Romë morën dole, që arrinte në rreth 33&nbsp;kg në muaj, për një total në vit prej rreth 100,000 ton grurë kryesisht nga Siçilia, Afrika Veriore dhe Egjipti. 

Dole kushtoi të paktën 34 për qind të të ardhurave të shtetit,  por përmirësoi kushtet e jetesës dhe jetën familjare në mesin e shtresave të ulëta,  dhe subvencionoi të pasurit duke i lejuar punëtorët të shpenzonin më shumë nga të ardhurat e tyre për verën dhe vajin e ullirit të prodhuar në pronat e klasës së pronarëve të tokës.  *Annona*, objektet publike dhe argëtimet spektakolare zbutën kushtet përndryshe të zymta të jetesës së romakëve të klasës së ulët dhe mbajtën nën kontroll trazirat sociale. Satiristi Juvenal, megjithatë, e pa " bukën dhe cirqet " *(panem et circenses)* si emblematike të humbjes së lirisë politike republikane: Publiku ka kohë që i ka hequr dorë nga shqetësimet e tij: njerëzit që dikur jepnin komanda, konsullata, legjione dhe gjithçka tjetër, tani nuk përzihet më dhe dëshiron me padurim vetëm dy gjëra: cirqet dhe buken. Romakët që morën dole e çuan në një mulli për ta grirë në miell.  Në kohën e mbretërimit të Aurelianit, shteti kishte filluar të shpërndante *anonën* si një racion ditor të bukës së pjekur në fabrikat shtetërore dhe shtoi vaj ulliri, verë dhe mish derri në dole. 

## Përgatitja e ushqimit komercial 
parapamje| Një *tabernë* Pompeiane për të ngrënë dhe pirë. Piktura e zbehur mbi banak paraqiste vezë, ullinj, fruta dhe rrepkë.
Shumica e njerzve ne rome jetonin neper ndertesa apartamenesh  *( insulae )* të cilave u mungonin kuzhina, megjithëse ambientet e përbashkëta të gatimit mund të ishin të disponueshme në zonat e përbashkëta të nivelit të tokës. Një mangall me qymyr mund të përdorej për gatime rudimentare, si pjekja në skarë dhe zierje në tenxhere ( *olla )*, por ajrimi ishte i dobët dhe brazirat ishin të rrezikshëm nga zjarri.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

Ne bare shitej ushqimi i pergatitur , bujtina dhe tezga ushqimore *( tabernae, cauponae, popinae )* .  Disa institucione kishin tavolina të pajisura me hapje për tenxhere që mund ta kishin mbajtur ushqimin të ngrohtë mbi një burim nxehtësie *( termopolium )* ose thjesht të shërbenin si enë magazinimi *( dolia )* . 

Ushqimi me veti dhe ngrënie restorant ishin për klasat e ulëta. Frekuentimi i tavernave, ku nganjëherë punonin prostitutat, ishte ndër të metat morale për të cilat mund të akuzoheshin perandorët dhe figura të tjera publike. 

Mullinjtë dhe furrat komerciale zakonisht kombinoheshin në një kompleks buke. 

## Teoritë e dietës 
Rendesia e nje diete te mire ishte e njohur nga mjeket  si Galeni (shekulli II pas Krishtit), traktatet e të cilit përfshinin një *"Për supën e elbit"* . Pikëpamjet mbi të ushqyerit u ndikuan nga shkollat e mendimit si teoria humorale .  Tretja e ushqimit brenda trupit mendohej të ishte një proces analog me gatimin.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

## Menutë dhe recetat 
parapamje| Jeta e vdekur në një mozaik të shekullit të 2-të
Shprehja latine për një darkë të plotë ishte *ab ovo usque ad mala*, "nga veza te mollët", ekuivalente me anglishten " nga supa te arrat ".  Një darkë me shumë pjata fillonte me *gustatio* ("provë" ose "meze"), shpesh një sallatë ose një pjatë tjetër e përgatitur minimalisht, me përbërës për të nxitur tretje të mirë. *Cena* e duhur përqendrohej te mishi, një praktikë që ngjall traditën e banketeve të përbashkëta pas sakrificës së kafshëve. Një vakt i përfunduar me fruta dhe arra, ose me ëmbëlsira qëllimisht të tepërta *(secundae mensae)* . 

Letërsia romake fokusohet në zakonet e ngrënies së klasave të larta,  dhe përshkrimi më i famshëm i një vakti romak është ndoshta darka e Trimalchio-s në *Satyricon*, një ekstravagancë imagjinare që ka pak ngjashmëri me realitetin edhe midis më të pasurve.  Poeti Martial përshkruan servirjen e një darke më të besueshme, duke filluar me *gustatio*, e cila ishte një sallatë e përbërë me gjethe mallow, marule, presh të copëtuar, nenexhik, rukola, skumbri të zbukuruar me rue, vezë të prera në feta dhe sisë dose të marinuar. Pjata kryesore ishte copa me shije keci,zarzavate ,fasule , dhe  një pulë dhe proshutë e mbetur, e ndjekur nga një ëmbëlsirë me fruta të freskëta dhe verë të cilësisë së mirë dhe te shkelqyeshme .Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 
 
Librat romakë mbi bujqësinë përfshijnë disa receta.  Një koleksion i gjatë gjithë libri i recetave romake i atribuohet Apicius, një emër për disa figura në antikitet që u bë sinonim i " gustatorit ":  "recetat janë shkruar në mënyrë të rastësishme, sikur dikush i njohur me funksionimin e një kuzhine po shkruante shënime për një koleg."  Edhe pse shpesh i pasaktë, veçanërisht me matje, Apicius përdor tetë folje të ndryshme për teknikat e përfshirjes së vezëve në një pjatë, duke përfshirë një që mund të prodhojë një sufle . 

Recetat përfshijnë specialitete rajonale të tilla si *Ofellas Ostiensis*, një hors d'oeuvre e bërë nga "kotra të zgjedhura të mishit të derrit të marinuar të gatuar në një salcë pikante me shije tipike romake: lozhë, kopër, qimnon dhe anise".  Pjata e *njohur Patina Apiciana* kërkonte një mish kompleks të shtresuar me vezë dhe krepa, për t'u paraqitur në një pjatë argjendi.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 
parapamje| Një pikturë murale nga shtëpia e Julia Felix në Pompei
" Ushqyesit " romakë kënaqeshin me gjahun e egër, shpendët si pallua dhe flamingo, peshqit e mëdhenj ( qefulli vlerësohej veçanërisht) dhe butakët . gocat e detit u kultivuan në Baiae, një qytet turistik në bregun e Kampanisë  i njohur për një zierje rajonale me butak të bërë nga gocat e detit, midhjet, iriqët e detit, selino dhe koriandër. 

Pjata më spektakolare e perandorit Vitellius supozohej të ishte "Mburoja e Minervës ", e përbërë nga mëlçia e pikut, truri i fazanit dhe palloit, gjuha e flamingos dhe qumështi i llambave . Përshkrimi i dhënë nga Suetonius thekson se këta përbërës luksoz u sollën nga flota nga skajet e largëta të perandorisë, nga kufiri Parthian deri në Ngushticat e Gjibraltarit .  Historiani Augustan Livy e lidh në mënyrë eksplicite zhvillimin e kuzhinës gustator me zgjerimin territorial romak, duke e datuar prezantimin e kuzhinierëve të parë në 187 para Krishtit, pas Luftës së Galatisë .Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

## Verë dhe pije të fermentuara 
[majtas|parapamje| Mozaik që përshkruan vintage (nga Chercell, [Algjeria e sotme, Afrika Romake]]
Edhe pse mungesa e ushqimit ishte një shqetësim i vazhdueshëm, vreshtaria italiane prodhonte një bollëk verërash të lira që dërgoheshin në Romë.  Shumica e provincave ishin në gjendje të prodhonin verë, por varietetet rajonale ishin të dëshirueshme dhe vera ishte një artikull qendror i tregtisë. Mungesat e *vin ordinaire* ishin të rralla.  Varietetet rajonale si Alban, Caecuban dhe Falernian u vlerësuan.  Opimiani ishte vintage më prestigjioz.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

1Furnizuesit kryesorë për qytetin e Romës ishin bregu perëndimor i Italisë, Galia jugore, rajoni Tarraconensis i Spanjës dhe Kreta . Aleksandria, qyteti i dytë më i madh në Perandori, importonte verë nga Laodicea në Siri dhe Egje.  Në nivelin e shitjes me pakicë, tavernat ose dyqanet e specializuara të verërave *(vinaria)* shisnin verë në enë për t'u kryer dhe me pije në ambiente, me diapazon çmimesh që pasqyrojnë cilësinë.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 

Përveç konsumimit të rregullt me vakte, vera ishte pjesë e riteve të përditshme fetare. Para një vakt, një libacion iu ofrua perëndive të shtëpisë. Kur romakët bënin vizitat e tyre të rregullta në vendet e varrimit për t'u kujdesur për të vdekurit, ata derdhën një libacion, të lehtësuar në disa varre me një tub ushqimi në varr.

Romakët pinin verën e tyre të përzier me ujë, ose në "pije të përziera" me aromatizues. *Mulsum* ishte një verë e ëmbël e zier dhe *apsinthium* ishte një pararendës i absintit me shije pelini.  Edhe pse vera shijohej rregullisht, dhe poeti Augustan Horace shpiku shprehjen "e vërteta në verë" ( *in vino veritas* ), dehja u përçmua. Ishte një stereotip romak se galët kishin një dashuri të tepruar për verën dhe pirja e verës "e drejtë" ( *purum* ose *merum*, e papërzier) ishte një shenjë e "barbarit". Galët gjithashtu prodhonin forma të ndryshme birre.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

## Ngrënia në shtëpi 
parapamje| Një rikrijim i një trikliniumi në Archäologische Staatssammlung München
Meqenëse restorantet kujdeseshin për klasat e ulëta, ushqimet e shkëlqyera mund të kërkoheshin vetëm në darka private  shtëpi të pasura ose në bankete të organizuara nga klube sociale *( kolegji )* .  Shtëpia private *( domus )* e një familjeje elitare do të kishte pasur një kuzhinë, një kopsht kuzhine dhe një staf të trajnuar me një kuzhinier *(archimagirus)*, një kuzhinier *(vicarius supra cocos)* dhe ndihmës kuzhine *(coci*, *cocus* singular ose *coquus).*, nga e cila rrjedh anglishtja "kuzhinier"). 

Në familjet e klasës së lartë, darka *( cena )* kishte funksione të rëndësishme shoqërore.  Mysafirët argëtoheshin në një dhomë ngrënieje të dekoruar mirë *( triclinium )*, shpesh me pamje nga kopshti me peristil. Dinerët u ulën në divane, të mbështetur në bërrylin e majtë. Numri ideal i të ftuarve për një darkë *( konvivium*, "ndarje e jetës" ose "të jetuar së bashku") ishte nëntë.  Të paktën në disa raste, fëmijët merrnin pjesë, në mënyrë që të fitonin aftësi sociale.  Ushqimet me shumë pjata shërbeheshin nga skllevërit e shtëpisë, të cilët shfaqen dukshëm në artin e antikitetit të vonë si imazhe mikpritjeje dhe luksi.

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor 
parapamje| Detaje nga mozaiku i famshëm i "dyshemesë së çrregullt" që tregon mbeturinat e kuzhinës dhe ngrënies me një mi të festimit *( Muzeu i Vatikanit )*

## Të ushqyerit e ushtrisë 
Një nga shqetësimet kryesore logjistike të ushtrisë romake ishte ushqimi i burrave, kuajve të kalorësisë dhe kafshëve të bagëtive, zakonisht mushkave. Gruri dhe elbi ishin burimet kryesore të ushqimit. Gjithashtu u dhanë mish, vaj ulliri, verë dhe uthull. Një ushtri prej 40,000, duke përfshirë ushtarë dhe personel tjetër, si skllevër, do të kishte rreth 4,000 kuaj dhe 3,500 kafshë bari. Një ushtri e kësaj madhësie do të konsumonte rreth 60 ton drithë dhe 240 amfora verë dhe vaj ulliri çdo ditë.Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Çdo burrë mori një racion prej rreth  gruri në ditë në formë drithi të pa bluar, që prishet më pak se mielli. Për bluarjen e tij përdoreshin mullinj dore. Furnizimi me të gjitha këto produkte ushqimore varej nga disponueshmëria dhe ishte e vështirë të garantohej gjatë kohës së luftës ose kushteve të tjera të pafavorshme. Ushtria tërhoqi sutlerët që shisnin sende të ndryshme, duke përfshirë ushqime me të cilat ushtari mund të plotësonte dietën e tij. 

Gjatë ekspansionizmit të Republikës, ushtria zakonisht kishte kombinuar jetesën jashtë tokës dhe organizonte linja furnizimi ( *frumentatio* ) për të siguruar furnizimin e saj me ushqim.  Nën Perandorinë, provincat mund të paguanin taksa në natyrë në formën e grurit qe të siguronin oragnizimin e përhershme.  Historiani i hershëm perandorak Tacitus i krahasoi lukset e këndshme të tryezës romake në kohën e tij me thjeshtësinë e dietës gjermanike të mishit të freskët të egër, frutave të foragjeruara dhe djathit, të pandryshuara nga erëzat e importuara dhe salcat e përpunuara. 

Për shkak të rëndësisë së zotërimit të tokës në kulturën romake, prodhimet —drithërat, bishtajoret, perimet dhe frutat—më shpesh konsideroheshin si një formë ushqimi më e qytetëruar se mishi. Filozofi stoik Musonius Rufus, një vegjetarian, i konsideronte mishngrënësit jo vetëm si më pak të civilizuar, por edhe "më të ngadaltë në intelekt". 

" Barbarët " mund të stereotipizohen si grabitqare mishngrenes .  *Historia Augusta* i përshkruan perandorët Didius Julianus dhe Septimius Severus si përçmues të mishit në favor të perimeve, ndërsa perandori i parë i lindur nga dy prindër barbarë, Maximinus Thrax, thuhej se ka ngrënë grumbuj mishi. 

Për Plinin, prodhimi i pastave ishte një shenjë e paqes së vendeve të civilizuara. Produktet kryesore mesdhetare të bukës, verës dhe vajit u sakralizuan nga krishterimi romak, ndërsa konsumi gjermanik i mishit u bë një shenjë e paganizmit, pasi mund të ishte produkt i sakrificës së kafshëve.

Disa filozofë dhe të krishterë i rezistuan kërkesave të trupit dhe kënaqësive të ushqimit dhe e përvetësuan agjërimin si ideal.  Ushqimi u bë shume  më i thjeshtë në përgjithësi ndërsa jeta urbane në Perëndim u zvogëlua, rrugët tregtare u ndërprenë,  dhe të pasurit u tërhoqën në vetë-mjaftueshmërinë më të kufizuar të pronave të vendit të tyre.  Ndërsa një mënyrë jetese urbane u lidh me dekadencën, Kisha dekurajoi zyrtarisht grykësinë 

## Leximi më tej 
* Emily Gowers *Tabela e ngarkuar: Përfaqësimet e ushqimit në letërsinë romake* (Oxford University Press, 1993)

## Referime