Vatikani

parapamje|djathtas|Një pamje e sheshit St Peter
**Qyteti i Vatikanit** - zyrtarisht, **Shteti i Qytetit të Vatikanit** (italishtja: *Stato della Città del Vaticano*, latinishtja: *Status Civitatis Vaticanae*) është vend enklave sovran që gjendët në veri-perendim të Romës, Itali. Ajo u bë e pavarur nga Italia në vitin 1929 me Traktatin e Lateranit dhe është një territor i veçantë nën "pronësinë e plotë, dominimin ekskluziv dhe autoritetin dhe juridiksionin sovran" të Selisë së Shenjtë, vetë një entitet sovran i së drejtës ndërkombëtare, i cili ruan pavarësinë materiale, diplomatike dhe shpirtërore të qytetit-shtetit.

Vatikani zë një hapësirë prej 0,44&nbsp;km2 dhe ka 453 banorë sipas vitit 2019. Kryetar i shtetit është Papa, i cili ushtron fuqinë e ligjvënies, zbatimit të ligjit dhe fuqinë gjyqësore. Funksionarët më të lartë të shtetit janë të gjithë klerikë katolikë me origjinë të ndryshme. Pas Papatit të Avignonit (1309–1377) papët kanë banuar kryesisht në Pallatin Apostolik brenda atij që tani është Qyteti i Vatikanit, megjithëse ndonjëherë banojnë në vend të kësaj në Pallatin Kuirinal në Romë ose gjetkë. Vatikani është gjithashtu një metonim për Selinë e Shenjtë.

Selia e Shenjtë daton në krishterimin e hershëm dhe është selia kryesore peshkopale e Kishës Katolike, e cila ka afërsisht 1.329 miliardë katolikë të pagëzuar në botë që nga viti 2018 në Kishën Latine dhe 23 Kisha Katolike Lindore. Shteti i pavarur i Qytetit të Vatikanit, nga ana tjetër, erdhi në ekzistencë më 11 shkurt 1929 me Traktatin e Lateranit midis Selisë së Shenjtë dhe Italisë, i cili e fliste për të si një krijim të ri,

### Traktati Lateran 
Kjo situatë u zgjidh më 11 shkurt 1929, kur Traktati Lateran midis Selisë së Shenjtë dhe Mbretërisë së Italisë u nënshkrua nga Kryeministri dhe Kreu i Qeverisë Benito Mussolini në emër të Mbretit Viktor Emanueli III dhe nga Sekretari Kardinal i Shtetit Pietro Gasparri për Papa Piu XI. Traktati, i cili hyri në fuqi më 7 qershor 1929, krijoi shtetin e pavarur të Qytetit të Vatikanit dhe ripohoi statusin e veçantë të krishterimit katolik në Itali.

### Lufta e Dytë Botërore 
Selia e Shenjtë, e cila drejtonte qytetin e Vatikanit, ndoqi një politikë neutraliteti gjatë Luftës së Dytë Botërore, nën udhëheqjen e Papa Piut XII. Edhe pse trupat gjermane pushtuan qytetin e Romës pas armëpushimit të Cassibile të shtatorit 1943, dhe aleatët nga viti 1944, ata e respektuan qytetin e Vatikanit si territor neutral. Një nga prioritetet kryesore diplomatike të peshkopit të Romës ishte parandalimi i bombardimeve të qytetit; Kaq i ndjeshëm ishte Papa, saqë ai protestoi edhe kundër hedhjes së broshurave nga ajri britanik mbi Romë, duke pretenduar se ato pak zbritje brenda qytet-shtetit shkelnin neutralitetin e Vatikanit. Politika britanike, siç shprehej në procesverbalet e një mbledhjeje të kabinetit, ishte: "që ne në asnjë mënyrë nuk duhet të ngacmojmë qytetin e Vatikanit, por që veprimi ynë në lidhje me pjesën tjetër të Romës do të varej nga sa do të respektonte qeveria italiane rregullat e luftë”.

Pasi SHBA hynë në luftë, SHBA-të kundërshtuan një bombardim të tillë, nga frika se mos ofendonin anëtarët katolikë të forcave të saj ushtarake, por thanë se "ata nuk mund t'i ndalonin britanikët të bombardonin Romën nëse britanikët vendosin kështu". Ushtria amerikane madje i përjashtoi pilotët dhe ekuipazhin katolikë nga sulmet ajrore në Romë dhe pronat e tjera të Kishës, përveç nëse bien dakord vullnetarisht. Veçanërisht, me përjashtim të Romës, dhe me sa duket mundësinë e Vatikanit, asnjë pilot katolik amerikan apo ekuipazh ajror nuk refuzoi një mision brenda Italisë së kontrolluar nga Gjermania. Britanikët thanë pa kompromis "ata do të bombardonin Romën sa herë që të kërkonin nevojat e luftës". Në dhjetor 1942, i dërguari i Mbretërisë së Bashkuar i sugjeroi Selisë së Shenjtë që Roma të shpallej një "qytet i hapur", një sugjerim që Selia e Shenjtë e mori më seriozisht se sa ishte menduar ndoshta nga MB, e cila nuk donte që Roma të ishte një qytet i hapur. por Musolini e hodhi poshtë sugjerimin kur Selia e Shenjtë ia bëri atë. Në lidhje me pushtimin aleat të Siçilisë, 500 avionë amerikanë bombarduan Romën më 19 korrik 1943, duke synuar veçanërisht qendrën hekurudhore. Rreth 1500 njerëz u vranë. Piu XII, i cili ishte përshkruar në muajin e kaluar si "i sëmurë i shqetësuar" për bombardimin e mundshëm, i pa pasojat. Një tjetër bastisje u zhvillua më 13 gusht 1943, pasi Musolini ishte rrëzuar nga pushteti. Të nesërmen, qeveria e re e shpalli Romën një qytet të hapur, pasi u konsultua me Selinë e Shenjtë për formulimin e deklaratës, por Britania e Madhe kishte vendosur që ata kurrë nuk do ta njihnin Romën si qytet të hapur.

## Politika 
Politika e Qytetit të Vatikanit zhvillohet në kontekstin e një monarkie absolute zgjedhore, në të cilën kreu i Kishës Katolike mban pushtetin. Papa ushtron pushtetin kryesor legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor mbi shtetin e qytetit të Vatikanit (një entitet i ndryshëm nga Selia e Shenjtë), që është një rast i rrallë i një monarkie jo të trashëguar.

### Shteti dhe Selia e Shenjtë 
Shteti i Vatikanit, i krijuar në vitin 1929 nga Paktet Laterane, i siguron Selisë së Shenjtë një juridiksion të përkohshëm dhe pavarësi brenda një territori të vogël. Ai dallon nga Selia e Shenjtë. Kështu, shteti mund të konsiderohet një instrument domethënës, por jo thelbësor i Selisë së Shenjtë. Selia e Shenjtë ka ekzistuar vazhdimisht si ent juridik që nga koha e Perandorisë Romake dhe është njohur ndërkombëtarisht si një ent sovran i fuqishëm dhe i pavarur që nga antikiteti i vonë e deri më sot, pa ndërprerje edhe në momentet kur i është hequr territori (p.sh. 1870-1929 ).

Qyteti i Vatikanit është një nga shtetet e pakta të pavarura të njohura gjerësisht që nuk është bërë anëtare e Kombeve të Bashkuara.ref> Selia e Shenjtë, e cila është e ndryshme nga shteti i qytetit të Vatikanit, ka statusin e vëzhguesit të përhershëm, me të gjitha të drejtat e një anëtari të plotë, përveç votës në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së.

### Struktura 
[parapamje|upright|Papa [Françesku në Qytetin e Vatikanit, 2021]]
Qeveria e qytetit të Vatikanit ka një strukturë unike. Papa është sovran i shtetit, ndërsa autoriteti legjislativ i është dhënë Komisionit Papnor për Shtetin e Qytetit të Vatikanit, një organ kardinalësh të emëruar nga Papa për periudha pesëvjeçare. Pushteti ekzekutiv është në duart e kryetarit të atij komisioni, i ndihmuar nga sekretari i përgjithshëm dhe zëvendëssekretari i përgjithshëm. Marrëdhëniet me jashtë të shtetit i besohen Sekretariatit të Shtetit dhe shërbimit diplomatik të Selisë së Shenjtë. Megjithatë, Papa ka pushtet absolut në degët ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore mbi Qytetin e Vatikanit, dhe është kështu i vetmi monark absolut në Evropë.

Operacionalisht, ka departamente që merren me shëndetësi, siguri, telekomunikacion dhe çështje të tjera.

### Klima 
Klima e Qytetit të Vatikanit është e njëjtë me atë të Romës: një klimë e butë mesdhetare *Csa* me dimër të butë e me shi nga tetori deri në mes të majit dhe verë të nxehtë e të thatë nga maji deri në shtator. Disa tipare të vogla lokale, kryesisht mjegulla dhe vesa, shkaktohen nga pjesa më e madhe anormale e Bazilikës së Shën Pjetrit, lartësia, burimet dhe madhësia e sheshit të madh të shtruar. Temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë ishte 40,7 °C, si më 2 gusht 2017 ashtu edhe më 27 qershor 2022.

## Ekonomia 
## Demografia 
Që nga viti 2019, Qyteti i Vatikanit kishte një popullsi prej 453 banorësh, pavarësisht nga shtetësia.

Popullsia përbëhet nga klerikë, anëtarë të tjerë fetarë, laikë që i shërbejnë shtetit (si Garda Zvicerane) dhe anëtarët e familjeve të tyre. Në vitin 2013 në Vatikan jetonin 13 familje të punonjësve të Selisë së Shenjtë, në vitin 2019 në Vatikan jetonin 20 fëmijë të Gardës Zvicerane. Të gjithë qytetarët, banorët dhe objektet e kultit në qytet janë katolikë. Qyteti pret gjithashtu mijëra turistë dhe punëtorë çdo ditë.

### Shtetësia 
Ndryshe nga shtetësia e shteteve të tjera, e cila bazohet ose në *jus sanguinis* (lindje nga një qytetar, qoftë edhe jashtë territorit të shtetit) ose në *jus soli* (lindje brenda territorit të shtetit), shtetësia e qytetit të Vatikanit jepet mbi *jus officii*, përkatësisht në bazë të emërimit për të punuar në një cilësi të caktuar në shërbim të Selisë së Shenjtë. Zakonisht ndërpritet me ndërprerjen e takimit. Shtetësia shtrihet edhe për bashkëshortin dhe fëmijët e një qytetari, me kusht që të jetojnë së bashku në qytet.

Selia e Shenjtë, duke mos qenë vend, lëshon vetëm pasaporta diplomatike dhe shërbimi, ndërsa Vatikani lëshon pasaporta normale për qytetarët.

## Kultura 
[parapamje|[Muzetë e Vatikanit (*Musei Vaticani*) ekspozojnë vepra nga koleksioni i gjerë i Kishës Katolike.]]
Qyteti i Vatikanit është shtëpia e disa prej arteve më të famshme në botë. Bazilika e Shën Pjetrit, arkitektët e njëpasnjëshëm të së cilës përfshijnë Bramante, Michelangelo, Giacomo della Porta, Maderno dhe Bernini, është një vepër e njohur e arkitekturës së Rilindjes. Kishëza Sistine është e famshme për afresket e saj, të cilat përfshijnë vepra nga Perugino, Domenico Ghirlandaio dhe Botticelli si dhe tavani dhe Gjykimi i Fundit nga Michelangelo. Artistët që dekoruan ambientet e brendshme të Vatikanit përfshijnë Rafaelo dhe Fra Angelico.

Biblioteka Apostolike e Vatikanit dhe koleksionet e Muzeve të Vatikanit janë të një rëndësie më të madhe historike, shkencore dhe kulturore. Në vitin 1984, Vatikani u shtua nga UNESCO në Listën e Vendeve të Trashëgimisë Botërore; është i vetmi që përbëhet nga një shtet i tërë. Për më tepër, është i vetmi vend deri më sot i regjistruar në UNESCO si qendër që përmban monumente në "Regjistrin Ndërkombëtar të Pasurive Kulturore nën Mbrojtje të Veçantë" sipas Konventës së Hagës të vitit 1954 për Mbrojtjen e Pasurive Kulturore në Rast Konflikti të Armatosur.

## Shënime 
## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Faqja zyrtare (në italisht)
* Faqaja zyrtare e Selisë së Shenjtë