Epoka e Artë e Gjeorgjisë

**Epoka e Artë Gjeorgjiane** (   ) përshkruan një periudhë historike në Mesjetën e Lartë, që shtrihet afërsisht nga fundi i shekullit të 11-të deri në shekullin e 13-të, gjatë së cilës Mbretëria e Gjeorgjisë arriti kulmin e fuqisë dhe zhvillimit të saj. Përveç zgjerimit ushtarak, kjo periudhë pa lulëzimin e arkitekturës, pikturës dhe poezisë mesjetare gjeorgjiane, e cila u shpreh shpesh në zhvillimin e artit kishtar, si dhe në krijimin e veprave të para kryesore të letërsisë laike.

Duke zgjatur më shumë se dy shekuj, Epoka e Artë mori një fund gradual për shkak të pushtimeve të vazhdueshme të nomadëve, si mongolët, si dhe përhapjes së Vdekjes së Zezë nga të njëjtat grupe nomade. Gjeorgjia u dobësua më tej pas Rënies së Kostandinopojës, e cila shënoi në mënyrë efektive fundin e Perandorisë Romake Lindore, aleatit tradicional të Gjeorgjisë. Si rezultat i këtyre proceseve, në shekullin e 15 Gjeorgjia u copëtua dhe u shndërrua në një enklavë të izoluar, kryesisht të shkëputur nga Evropa e krishterë dhe e rrethuar nga fqinjët armiqësorë islamikë turko-iraninë. Për Gjeorgjinë, Epoka e Artë përbën një pjesë të rëndësishme të statusit të saj si një komb dikur i fuqishëm dhe i lashtë që mbante marrëdhënie me Greqinë dhe Romën.

## Origjina e Epokës së Artë 
### Davidi IV 
[parapamje| [Davidi i IV i Gjeorgjisë|David Ndërtuesi, arkitekti origjinal i Epokës së Artë. Afresk nga manastiri i Gelatit .]]
[parapamje| *[Manastiri i Gelatit|Gelati Hyjlindëse* . Përdorimi i mozaikëve të kushtueshëm në dekorimet e kishave paralajmëroi ambiciet perandorake të Gjeorgjisë. ]]
Epoka e Artë filloi me mbretërimin e Davidit IV ("ndërtuesi" ose "i madhi"), djali i Gjergjit II dhe Mbretëreshës Helena, i cili mori fronin në moshën 16-vjeçare në një periudhë të Pushtimeve të Mëdha Turke . Ndërsa u rrit nën drejtimin e ministrit të oborrit të tij, Gjergjit të Çqondidit, Davidi IV shtypi mospajtimin e feudalëve dhe centralizoi pushtetin në duart e tij për t'u përballur në mënyrë efektive me kërcënimet e huaja. Në  vitin 1121, ai mundi me vendosmëri ushtri shumë më të mëdha turke gjatë Betejës së Didgorit, me turqit e arratisur selxhukë që u rrëzuan duke ndjekur kalorësinë gjeorgjiane për disa ditë. Një sasi e madhe pre dhe të burgosurish u kapën nga ushtria e Davidit, e cila kishte siguruar gjithashtu Tbilisin dhe përuroi një epokë të re ringjalljeje

Për të theksuar statusin më të lartë të vendit të tij, ai u bë mbreti i parë gjeorgjian që hodhi poshtë titujt shumë të respektuar të dhënë nga Perandoria Romake Lindore, aleati i vjetër i Gjeorgjisë, duke treguar se Gjeorgjia do të merrej me mikun e saj të fuqishëm vetëm në bazë të barazisë. Për shkak të lidhjeve të ngushta familjare midis mbretërve gjeorgjiane dhe bizantine - Princesha Marta e Gjeorgjisë, tezja e Davidit IV, dikur ishte një bashkëshorte e perandoreshës bizantine - deri në shekullin e 11-të, rreth 16 princa dhe mbretër sundues gjeorgjian kishin mbajtur tituj bizantinë, Davidi u bë i fundit. për ta bërë këtë. 

Davidi IV vuri theks të veçantë në heqjen e gjurmëve të ndikimeve të padëshiruara lindore, të cilat gjeorgjianët i konsideronin të detyruara, në favor të ngjyrimeve tradicionale të krishtera dhe bizantine. Si pjesë e kësaj përpjekjeje ai themeloi Manastirin e Gelatit, një vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, i cili u bë një qendër e rëndësishme e studimeve në botën e krishterë ortodokse lindore të asaj kohe.

Davidi luajti gjithashtu një rol personal në ringjalljen e himnografisë fetare gjeorgjiane, duke kompozuar *Himnet e Pendimit* ( ,  ), një sekuencë prej tetë psalmesh me vargje të lira. Në këtë pendim emocional të mëkateve të tij, Davidi e sheh veten si rimishërimin e Davidit biblik, me një marrëdhënie të ngjashme me Perëndinë dhe me popullin e tij. Himnet e tij ndajnë gjithashtu zellin idealist të kryqtarëve bashkëkohorë evropianë për të cilët Davidi ishte një aleat i natyrshëm në luftën e tij kundër selxhukëve .

### Mbretërimi i Dhimitrit I dhe Gjergjit III 
djathtas|parapamje|227x227px| *Kryeengjëlli i Kintsvisi*, i kompletuar me bojë të rrallë dhe të shtrenjtë , dëshmon sofistikimin dhe burimet në rritje të mjeshtërve gjeorgjianë pas mbretërimit të George III
Mbretëria vazhdoi të lulëzonte nën Dhimitrin I, birin e Davidit. Megjithëse mbretërimi i tij pa një konflikt përçarës familjar lidhur me trashëgiminë mbretërore, Gjeorgjia mbeti një fuqi e centralizuar me një ushtri të fortë, me disa fitore vendimtare kundër muslimanëve në Ganja, portat e të cilave u kapën nga Demetrius dhe u zhvendosën si trofe në Gelati.

Një poet i talentuar, Demetrius vazhdoi gjithashtu kontributet e babait të tij në polifoninë fetare të Gjeorgjisë. Himni më i famshëm i tij është "Ti je një vresht", i cili i kushtohet Virgjëreshës Mari, shenjtores mbrojtëse të Gjeorgjisë dhe ende këndohet në kishat e Gjeorgjisë 900 vjet pas krijimit të saj.

Dhimitri u pasua nga djali i tij Gjergji në vitin 1156, duke filluar një fazë të politikës së jashtme më sulmuese. Në të njëjtin vit kur u ngjit në fron, Gjergji nisi një fushatë të suksesshme kundër sulltanatit selxhuk të Ahlatit . Ai çliroi qytetin e rëndësishëm armen të Dvinit nga vasaliteti turk dhe kështu u mirëprit si një çlirimtar në zonë. Gjergji vazhdoi gjithashtu procesin e ndërthurjes së familjes mbretërore gjeorgjiane me gradat më të larta të Perandorisë Romake të Lindjes, testament i së cilës është martesa e vajzës së tij Rusudan me Manuel Komnenin, djalin e perandorit Andronikos I Komneni .

## Zeniti i zhvillimit nën mbretëreshën Tamara 
Sukseset e paraardhësve të saj u ndërtuan nga Mbretëresha Tamara, e bija e Xhorxhit III, e cila u bë sundimtarja e parë femër e Gjeorgjisë më vete dhe nën udhëheqjen e së cilës shteti gjeorgjian arriti zenitin e pushtetit dhe prestigjit në Mesjetë. Ajo jo vetëm që mbrojti pjesën më të madhe të Perandorisë së saj nga sulmet e mëtejshme turke, por qetësoi me sukses tensionet e brendshme, duke përfshirë një grusht shteti të organizuar nga burri i saj rus Yury Bogolyubsky, princi i Novgorodit . Për më tepër, ajo ndoqi politika që u konsideruan shumë të shkolluara për periudhën e saj kohore, të tilla si heqja e dënimit me vdekje dhe torturës të sanksionuar nga shteti.

Ndër ngjarjet e jashtëzakonshme të mbretërimit të Tamarës ishte themelimi i perandorisë së Trebizondit në Detin e Zi në 1204. Ky shtet u krijua në verilindje të Perandorisë Bizantine në rrënim me ndihmën e ushtrive gjeorgjiane, të cilat mbështetën Aleksin I të Trebizondit dhe vëllain e tij, David Komnenin, të cilët të dy ishin të afërm të Tamarës. Aleksi dhe Davidi ishin princa bizantinë të arratisur, të rritur në oborrin e Gjeorgjisë. Sipas historianit të Tamarës, qëllimi i ekspeditës gjeorgjiane në Trebizond ishte ndëshkimi i perandorit bizantin Alexius IV Angelus për konfiskimin e tij të një dërgese parash nga mbretëresha gjeorgjiane në manastiret e Antiokisë dhe Malit Athos. Përpjekja pontike e Tamarës mund të shpjegohet gjithashtu me dëshirën e saj për të përfituar nga Kryqëzata e Katërt e Evropës Perëndimore kundër Konstandinopojës për të krijuar një shtet miqësor në lagjen e afërt jugperëndimore të Gjeorgjisë, si dhe me solidaritetin dinastik ndaj Comnenoit të zhveshur. 
Ndër ngjarjet e jashtëzakonshme të mbretërimit të Tamarës ishte themelimi i perandorisë së Trebizondit në Detin e Zi në 1204. Ky shtet u krijua në verilindje të Perandorisë Bizantine në rrënim me ndihmën e ushtrive gjeorgjiane, të cilat mbështetën Aleksin I të Trebizondit dhe vëllain e tij, David Komnenin, të cilët të dy ishin të afërm të Tamarës. Aleksi dhe Davidi ishin princa bizantinë të arratisur, të rritur në oborrin e Gjeorgjisë. Sipas historianit të Tamarës, qëllimi i ekspeditës gjeorgjiane në Trebizond ishte ndëshkimi i perandorit bizantin Alexius IV Angelus për konfiskimin e tij të një dërgese parash nga mbretëresha gjeorgjiane në manastiret e Antiokisë dhe Malit Athos. Përpjekja pontike e Tamarës mund të shpjegohet gjithashtu me dëshirën e saj për të përfituar nga Kryqëzata e Katërt e Evropës Perëndimore kundër Konstandinopojës për të krijuar një shtet miqësor në lagjen e afërt jugperëndimore të Gjeorgjisë, si dhe me solidaritetin dinastik ndaj Comnenoit të zhveshur. 
[djathtas|parapamje|220x220px| Kryqi i artë i mbretëreshës Tamar, i përbërë nga rubin, smerald dhe [perla të mëdha]]
Fuqia e vendit ishte rritur në atë masë sa që në vitet e mëvonshme të sundimit të Tamarës, Mbretëria merrej kryesisht me mbrojtjen e qendrave manastire gjeorgjiane në Tokën e Shenjtë, tetë prej të cilave ishin të listuara në Jerusalem. Biografi i Saladinit , Bahā' ad-Dīn ibn Sadad raporton se, pas pushtimit ejubid të Jeruzalemit në 1187,Tamar dërgoi të dërguar te sulltani për të kërkuar që të ktheheshin pronat e konfiskuara të manastireve gjeorgjiane në Jerusalem. Përgjigja e Saladinit nuk është regjistruar, por përpjekjet e mbretëreshës duket se kanë qenë të suksesshme.Për më tepër, Ibn Sadadi pretendon se Tamari e tejkaloi perandorin bizantin në përpjekjet e saj për të marrë reliket e Kryqit të Vërtetë, duke i ofruar 200,000 copa ari Saladinit, i cili i kishte marrë reliket si plaçkë në betejën e Hattinit.&nbsp;– megjithatë pa dobi.

Jacques de Vitry, Patriarku i Jeruzalemit në atë kohë shkroi: 
Ekziston gjithashtu në Lindje një popull tjetër i krishterë, i cili është shumë luftarak dhe trim në betejë, duke qenë i fortë në trup dhe i fuqishëm në numrin e panumërt të luftëtarëve të tyre... Duke qenë tërësisht i rrethuar nga kombe të pafe... këta njerëz quhen gjeorgjianë, sepse ata e nderojnë dhe adhurojnë veçanërisht Shën Gjergjin...Sa herë që vijnë për pelegrinazh në Varrin e Zotit, ata marshojnë në Qytetin e Shenjtë...pa i bërë haraç askujt, sepse Saracens guxojnë të hyjnë asnjë i mençur mos i ngacmoj ata...

### Tregtia dhe Kultura 
Me qendrat tregtare të lulëzuara tani nën kontrollin e Gjeorgjisë, industria dhe tregtia sollën pasuri të re në vend dhe në oborrin e Tamarës. Në thesarin mbretëror shtohej haraçi i nxjerrë nga fqinjët dhe plaçka e luftës, duke krijuar thënien se "fshatarët ishin si fisnikët, fisnikët si princat dhe princat si mbretër." 

Mbretërimi i Tamarës shënoi edhe vazhdimin e zhvillimit artistik në vend, të nisur nga paraardhësit e saj. Ndërsa kronikat e saj bashkëkohore gjeorgjiane vazhduan të ruajnë moralin e krishterë, tema fetare filloi të humbasë pozitën e saj të mëparshme dominuese ndaj letërsisë laike shumë origjinale. Kjo prirje arriti kulmin me një epikë të shkruar nga poeti kombëtar i Gjeorgjisë Rustaveli - *Kalorësi në lëkurën e Panterës* ( ''Vepkhistq'aosani'' ). E nderuar në Gjeorgji si arritja më e madhe e letërsisë vendase, poema kremton idealet humaniste mesjetare të kalorësisë, miqësisë dhe dashurisë oborrtare .

## Pushtimet nomadike dhe rënia graduale e Gjeorgjisë 
djathtas|parapamje|400x400px| Pavarësisht pengesave në duart e mongolëve, Gjeorgjia vazhdoi të prodhonte monumente kulturore, të tilla si këto afreske në Ubisi nga Damiane - një nga artistët dallues mesjetarë të Gjeorgjisë.
Rreth kohës kur mongolët pushtuan verilindjen sllave të Evropës, ushtritë nomade në të njëjtën kohë u shtynë në jug drejt Gjeorgjisë. George IV, djali i mbretëreshës Tamar, la mënjanë përgatitjet e tij në mbështetje të Kryqëzatës së Pestë dhe u përqendrua në luftimin e pushtuesve, por sulmi mongol ishte shumë i fortë për t'u kapërcyer. Gjeorgjianët pësuan humbje të mëdha në luftë dhe vetë mbreti u plagos rëndë. Si rezultat, George u bë me aftësi të kufizuara dhe vdiq para kohe në moshën 31-vjeçare.

Motra e Gjergjit, Rusudan, mori fronin, por ajo ishte shumë e papërvojë dhe vendi i saj shumë i dobësuar për të larguar nomadët. Në 1236, një komandant i shquar mongol Chormaqan udhëhoqi një ushtri masive kundër Gjeorgjisë dhe vasalëve të saj, duke e detyruar mbretëreshën Rusudan të ikte në perëndim, duke e lënë Gjeorgjinë lindore në duart e fisnikëve që përfundimisht bënë paqe me mongolët dhe ranë dakord të paguanin haraç; ata që rezistuan iu nënshtruan asgjësimit të plotë. Ushtritë mongole zgjodhën të mos kalonin pengesën natyrore të vargmalit Likhi në ndjekje të mbretëreshës gjeorgjiane, duke e kursyer Gjeorgjinë perëndimore nga tërbimet e përhapura. Më vonë, Rusudani u përpoq të fitonte mbështetje nga Papa Gregori IX, por pa sukses. Në 1243, Gjeorgjia u detyrua më në fund të pranonte Khan të Madh si sundimtarin e saj.

Ndoshta asnjë pushtim mongol nuk e shkatërroi Gjeorgjinë aq shumë sa dekadat e luftës anti-mongole që u zhvilluan në vend. Kryengritja e parë anti-Mongole filloi në 1259 nën udhëheqjen e Davidit VI dhe zgjati për gati tridhjetë vjet. Përplasja anti-Mongole vazhdoi pa shumë sukses nën mbretërit Demetrius Vetëflijues, i cili u ekzekutua nga Mongolët, dhe David VIII .

Gjeorgjia më në fund pa një periudhë ringjalljeje të panjohur që nga pushtimet mongole nën Mbretin Xhorxh V të Shkëlqyer . Një monark largpamës, George V arriti të luante me rënien e Ilkhanate, ndaloi së paguari haraç për mongolët, rivendosi kufijtë shtetërorë të Gjeorgjisë para vitit 1220 dhe e ktheu Perandorinë e Trebizondit në sferën e influencës së Gjeorgjisë. Nën atë, Gjeorgjia krijoi lidhje të ngushta tregtare ndërkombëtare, kryesisht me Perandorinë Bizantine - me të cilën George V kishte lidhje familjare - por edhe me republikat e mëdha detare evropiane, Genova dhe Venecia . George V arriti gjithashtu restaurimin e disa manastireve gjeorgjiane në Jerusalem për Kishën Ortodokse Gjeorgjiane dhe fitoi kalim falas për pelegrinët gjeorgjianë në Tokën e Shenjtë . Përdorimi i gjerë i kryqit të Jeruzalemit në Gjeorgjinë mesjetare - një frymëzim për flamurin kombëtar modern të Gjeorgjisë - mendohet se daton në mbretërimin e George V.

Vdekja e George V, e fundit e mbretërve të mëdhenj të Gjeorgjisë së bashkuar, shkaktoi një rënie të pakthyeshme të Mbretërisë. Dekadat në vijim u shënuan nga Vdekja e Zezë, e cila u përhap nga nomadët, si dhe pushtimet e shumta nën udhëheqjen e Tamerlane, i cili shkatërruan ekonominë, popullsinë dhe qendrat urbane të vendit. Pas rënies së Bizantit, Gjeorgjia u shndërrua përfundimisht në një enklavë të izoluar, të thyer të krishterë, një relike e epokës së zbehur romake lindore, e rrethuar nga fqinjët armiqësorë turko-iraninë.&#x5D;

Rënia e Gjeorgjisë rezultoi në "maskulimin" e imazhit të saj në perceptimet perandorake ruse, të cilat anashkaluan në mënyrë sistematike origjinën e kombit dhe në vend të kësaj e portretizuan atë si një "orient" të pambrojtur, femëror që kishte nevojë për mbrojtje perandorake.

### Trashëgimia artistike 

Skeda:Golden_Theotokos_from_Khobi,_Georgia_12th_century.jpg|alt=Golden Theotokos of Khobi Monastery, with some precious stones stolen by the communists|Hyjlindja e Artë eManastirit të Khobit, me disa gurë të çmuar të vjedhur nga komunistët
Skeda:Georgia_Khakhuli_triptych.jpg|alt=Triptych of Khakhuli| Triptik i Khakhuli
Skeda:Khakhuli_icon._Big_cross.jpg|alt=Detail of the Khakhuli Triptych|Detaje eTriptikutKhakhuli
Skeda:Atskuri_icon.jpg|alt=Atskuri Triptych| TriptikAtskuri
Skeda:Svetitskhoveli_Cathedral_in_Georgia,_Europe.jpg|alt=The construction of Svetitskhoveli Cathedral in Mtskheta, now a UNESCO World Heritage Site, was initiated in the 1020s by George I.|Ndërtimi iKatedrales SvetitskhovelinëMtskheta, tani njëvend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, u iniciua në vitet 1020 nga George I.
Skeda:Georgia_Tondo_StMamai_11th_century.jpg|alt=Georgian tondo commemorating Roman martyr Mammes of Caesarea| Tondogjeorgjiane që përkujton martirin romakMammes të Cezaresë
Skeda:Jvari12cgeorgia.jpg|alt=David IV's processional cross|Kryqi procesor i Davidit IV
Skeda:Mestia_Museum._Crucifixion._12th_c..jpg|alt=Crucifixion from Mestia|Kryqëzimi nga Mestia
Skeda:Ubisa_monastery_fersco_(Damiane_14th_century).jpg|alt=Fresco from Ubisi, Georgia|Afresk nga Ubisi, Gjeorgji
Skeda:The_Last_Supper_fresco_-_Ubisa_Monastery.png|alt=The Last Supper of Ubisi|Darka e Fundit e Ubisit
Skeda:Damiane._The_Annunciation.jpg|alt=Annunciation of Ubisi|Lajmërimi i Ubisit
Skeda:Gelati_Monastery_2013-7.jpg|alt=Gelati Monastery, a UNESCOWorld Heritage Site| Manastiri Gelati, njësit i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s
Skeda:Khobi_monastery._Southern_wall.jpg|alt=Walls of the Khobi Monastery showing strong Roman influence|Muret e ManastiritKhobindikim të fortë romak
Skeda:Kvatakhevi_monastery.jpg|alt=Kvatakhevi monastery|Manastiri Kvatakhevi
Skeda:Georgian_Betania.jpg|alt=Betania Monastery| Manastiri Betania
Skeda:Algetis-xeobis-kulturuli-dzeglebi-rfitareti.jpg|alt=Pitareti Monastery| Manastiri i Pitaretit
Skeda:Katskhi_Pillar.jpg|alt=Katskhi Pillar| Shtylla Katskhi

## Shiko gjithashtu 
* Epoka e Artë daneze
* Epoka e Artë holandeze
* Epoka e Artë Islame
* Epoka e Artë polake
* Epoka e Artë spanjolle