Liberalizmi

**Liberalizmi** është një filozofi politike dhe morale e bazuar në të drejtat e individit, lirinë, pëlqimin e të qeverisurve, barazinë politike, të drejtën për pronë private dhe barazinë përpara ligjit. Liberalët mbështesin pikëpamje të ndryshme dhe shpesh herë të kundërta, në varësi të kuptimit të tyre për këto parime, por në përgjithësi mbështesin pronën private, ekonomitë e tregut, të drejtat individuale (përfshirë të drejtat civile dhe të drejtat e njeriut), demokracinë liberale, sekularizmin, sundimin e ligjit, lirinë ekonomike dhe politike, lirinë e fjalës, lirinë e shtypit, lirinë e tubimit dhe lirinë e fesë. Liberalizmi përmendet shpesh si ideologjia dominuese e historisë moderne. 

Liberalizmi u bë një lëvizje e dallueshme gjatë Epokës së Ndriçimit, duke fituar popullaritet midis filozofëve dhe ekonomistëve perëndimorë. Liberalizmi synoi të zëvendësonte normat e privilegjeve trashëguese, fenë shtetërore, monarkinë absolute, të drejtën hyjnore të mbretërve dhe konservatorizmin tradicional me demokracinë përfaqësuese, sundimin e ligjit dhe barazinë përpara ligjit. Liberalët gjithashtu i dhanë fund politikave merkantiliste, monopoleve mbretërore dhe barrierave të tjera tregtare, duke promovuar tregtinë e lirë dhe tregëtimin. Filozofi John Locke shpesh kreditohet me themelimin e liberalizmit si një traditë e veçantë e bazuar në kontratën shoqërore, duke argumentuar se çdo njeri ka një të drejtë natyrore për jetën, lirinë dhe pronën, dhe qeveritë nuk duhet t'i shkelin këto të drejta. Ndërsa tradita liberale britanike ka theksuar zgjerimin e demokracisë, liberalizmi francez ka theksuar refuzimin e autoritarizmit dhe është i lidhur me ndërtimin e kombit.

Udhëheqësit e Revolucionit të Lavdishëm Britanik të vitit 1688, Revolucionit Amerikan të vitit 1776 dhe Revolucionit Francez të vitit 1789 përdorën filozofinë liberale për të justifikuar rrëzimin e armatosur të sovranitetit mbretëror. Shekulli i 19-të pa vendosjen e qeverive liberale në Evropë dhe Amerikën e Jugut, dhe ishte mirë i vendosur përkrah republikanizmit në Shtetet e Bashkuara. Në Britaninë Viktoriane, liberalizmi u përdor për të kritikuar sistemin politik, duke u mbështetur te shkenca dhe arsyeja në emër të popullit. Gjatë shekujve 19 dhe fillimit të shekullit të 20-të, liberalizmi në Perandorinë Osmane dhe Lindjen e Mesme ndikoi në periudhat e reformave, si Tanzimati dhe Al-Nahda, dhe ngritjen e kushtetutshmërisë, nacionalizmit dhe sekularizmit. Këto ndryshime, së bashku me faktorë të tjerë, ndihmuan në krijimin e një ndjenje krize brenda Islamit, që vazhdon deri më sot, duke çuar në ringjalljen islame. Para vitit 1920, kundërshtarët kryesorë ideologjikë të liberalizmit ishin komunizmi, konservatorizmi dhe socializmi; më pas liberalizmi përballej me sfida të mëdha ideologjike nga fashizmi dhe marksizmi-leninizmi si kundërshtarë të rinj. Gjatë shekullit të 20-të, idetë liberale u përhapën edhe më shumë, veçanërisht në Evropën Perëndimore, pasi demokracitë liberale u gjetën si fituesit në të dy luftërat botërore dhe Luftën e Ftohtë.

Liberalët kërkuan dhe vendosën një rend kushtetues që çmonte liritë individuale të rëndësishme, si lirinë e fjalës dhe lirinë e shoqërimit; një gjyqësor të pavarur dhe gjykim publik me juri; dhe heqjen e privilegjeve aristokratike. Valët e mëvonshme të mendimit dhe përpjekjeve moderne liberale u ndikuan fuqishëm nga nevoja për të zgjeruar të drejtat civile. Liberalët kanë mbrojtur barazinë gjinore dhe racore në përpjekjet e tyre për të promovuar të drejtat civile, dhe lëvizjet globale për të drejtat civile në shekullin e 20-të arritën disa objektiva drejt të dyja qëllimeve. Qëllime të tjera të pranuara shpesh nga liberalët përfshijnë të drejtën e votës universale dhe qasjen universale në arsim. Në Evropë dhe Amerikën e Veriut, vendosja e liberalizmit social (shpesh thjesht quajtur liberalizëm në Shtetet e Bashkuara) u bë një komponent kyç në zgjerimin e shtetit të mirëqenies. Sot, partitë liberale vazhdojnë të kenë pushtet dhe ndikim në të gjithë botën. Elementët themelorë të shoqërisë bashkëkohore kanë rrënjë liberale. Valët e hershme të liberalizmit popullarizuan individualizmin ekonomik duke zgjeruar qeverinë kushtetuese dhe autoritetin parlamentar.

## Shiko edhe 
* Kapitalizmi
* Libertarianizmi

## Referime 
*constitutional government and privacy rights
*