Kontea e Loonit

**Kontea e Loonit** ( , ) ishte një konte e Perandorisë Gjermaniko-Romake, e cila përkon afërsisht me provincën moderne belge të Limburgut. Ajo u emërtua sipas selisë origjinale të kontit, Loonit, i cili tashmë quhet Borgloon. Gjatë mesjetës kontët e zhvendosën oborrin e tyre në një pozicion më qendror, në Kuringen, i cili sot është pjesë e Haseltit, kryeqytetit të provincës.

Që nga fillimet e tij, Looni u lidh me Princ-peshkopatën e afërt të Liezhit, dhe nga viti 1190 konti ishte nën mbisundimin e peshkopatës. në shekullin e XIV vija mashkullore mori fund për herë të dytë, pikë në të cilën vetë princ-peshkopët e morën drejtpërdrejtë kontenë. Looni përfaqësonte afërsisht pjesën holandisht folëse të principatës ( arkaike). Të gjitha qytetet holandisht në princ-peshkopatë, me statusin e ashtu-quajtur "qytete të mira" (), ishin në Loon, dhe janë në provincën belge të Limburgut tashmë. Ato qytete ishin Beringeni, Bilzeni, Borglooni, Bree, Hamonti, Hasselti, Herk-de-Stadi, Maaseiku, Peeri dhe Stokemi.

Si zonat e tjera, të cilat në vijim u vunë nën pushtetin e princ-peshkopit të Liezhit, Looni nuk u bë kurrë formalisht pjesë e zotërimit të bashkuar të "Vendeve të Ulta", i cili bashkonte pothuajse të gjithë Beneluksin në mesjetën e vonë, dhe vijoi të bashkonte pothuajse të gjithë Belgjikën e tanishme nën . Looni dhe zotërimet e tjera të Liezhit u bashkuan vetëm me fqinjët e tyre vetëm kur të gjitha u bënë pjesë e Francës gjatë Francës Revolucionare. Pas Betejës së Vaterlosë, ata u lidhën me shtetin e sapoformuar të Mbretërisë së Bashkuar të Holandës. Në vitin 1839, territori i vjetër i Loonit u bë afërsisht baza e provincës së re të Limburgut, brenda Mbretërisë së Belgjikës.

## Origjina
parapamje|majtas|291px|Hartë që tregon kontenë mesjetare të Loonit në të kuqe, me kufijtë modernë provincialë (gri) dhe kombëtarë (të zinj). Zonat në të kuqe të hapur ishin nën sunduesin e Loonit dhe një tjetri njëkohësisht.
Si shumë konte në rajon, rregjistrimet përmendin kontët e Loonit duke nisur nga fillimi i shekullit të XI, por këto nuk shpjegojnë se si u krijua kontea dhe çfarë përfshinin kufijtë dhe institucionet origjinale. Brezat menjëherë para tyre, kishin parë shumë rrebelime, konfiskime dhe dëbime. Rajoni më i madh i Lotharingisë së Poshtme kishte qenë pjesë e mbretërisë së ndarë të Frankisë së Mesme, e cila megjithatë nuk kishte më një mbret. Mbretëritë lindore dhe perëndimore të frankëve, pararendëset e Mbretërisë së mëvonshme të Francës dhe Perandorisë Gjermaniko-Romake, rivalizuan për kontrollin e saj, bashkë me manjatët vendorë. Nga viti 1000, zona ishte nën kontrollin e gjatë të Mbretërisë Lindore. Pushteti mbretëror në rajonin e Haspengout ishte pjesërisht në duart e princ-peshkopit të Liezhit, i cili ishte një feud shtetëror i perandorit i të paktën dy konteve të rëndësishme të Haspengout, Kontea e Hujit dhe Brunengeruzit. Një e tretë, "Haspinga", u vu nën kontrollin e peshkopit në vitin 1040. Nuk ka konsensus se çfarë territori përfshinte ajo, megjithatë ajo mund të ketë përfshirë zotërimin mbi të gjitha ose një pjesë të Loonit.

Konti i parë përgjithësisht i pranuar (holandisht , latinisht , frëngjisht ) të Loonit, është Giselberti (anglishtja dhe frëngjishtja moderne *Gilbert*) i shekullit të XI. Ai kishte dy vëllezër, kont Arnulfin, që duket se ishte konti i fundit shekullar i Haspingës dhe peshkop Balderiku II i Liezhit.

Rregjistrimet mesjetare vërejnë se Giselberti dhe vëllezërit e tij ishin të lidhur nga gjaku me fisnikërinë vendore, si Lambertin e I, kont i Lovenit, Arnulfin e Valensienës, por ata nuk e japin marrëdhënien e saktë. Burimi i vetëm mesjetar që përmend një prind për kont Giselbertin është Kronika e Abacisë së Shën Truidenit, e cila përmend babain e tij si Oton. Megjithatë kjo u shkrua shekuj më vonë dhe nuk konsiderohet e besueshme. Jo vetëm që prejardhja e Giselbertit, Arnulfit dhe Balderikut është e pasigurtë, por edhe lidhja e tyre me dy kontët pasues, vëllezërit Emo dhe Oton, është gjithashtu e pasigurtë. Ata mund të kenë qenë bijtë ose të Giselbertit ose të Arnulfit. 

[parapamje|372px|Hartë e Peshkopatës së Liezhit me '*Tokën e Loen-it*, Joan Blaeu, *Atlas Maior*, [1645]]
Një tjetër kartë e rëndësishme në diskutimin rreth origjinës së Kontesë së Loonit, është dhurimi i vitit 1078 nga konteshë Ermengarda për peshkopin e Liezhit, të një toke pronësore në vende kyçe në Kontenë e Loonit. Zotërimet e saj nuk mund të shpjegohen nga prejardhja e saj e propozuar, ose burrit të saj të njohur, dhe kështu është sugjeruar prej kohësh që ajo mund të ketë qenë martuar fillimisht me kont Arnoldin, sepse ai mendohet se nuk pati pasardhës.

## Vendndodhja
Nga përmendja më e hershme, kontët e Loonit e ushtronin pushtetin në tre zona të veçanta gjeografike, me emra të ndryshme mesjetarë. 
* Një pjesë veri-lindore e Loonit ishte në ose afër luginës së lumit Maas, në veri të Mastrihtit, *Maasau* frank. Ai përfshinte Maaseikun dhe Brenë. 
* Pjesa veri-perëndimore e Loonit ishte në rajonin ranor të *Kempenit* (), të cilit kisha i referohet akoma me termin romak . Kontët për shembull, e mbanin *Tessenderlo*, Beringenin dhe Overpeltin.
* Pjesa jugore ishte kryesisht brenda pjesës holandisht folëse të kodrave pjellore të Haspengout (, ), e cila përfshinte vetë Borgloonin. Pjesët e Hesbajes holandisht folëse që tashmë ndodhen në Limburg, sundoheshin megjithatë drejtpërdrejtë nga princ-peshkopi, si për shembull përreth Tongerenit.

Të tre këto pjesë mund të gjenden në provincën moderne të Limburgut. Megjithatë, kontea e hershme nuk kishte një formë të thjeshtë gjeografike. Kontët më të hershëm ushtruan një grup të drejtash dhe detyrash në vendndodhje të shpërndara, që shtrihen jashtë hapsirës bërthamore, ndërsa pronarë të tjerë tokash kishin gjithashtu të drejta brenda hapsirës.

## Historia
[parapamje|majtas|339px|Hartë e vendndodhjes së Loonit, [1350]]
Në brezin pas 3 vëllezërve Balderik, Gilbert dhe Arnulf, konti Emo u bë konti pasues i Loonit, ndërsa vëllai i tij, kont Otoni ishte  i Abacisë së Shën Truidenit dhe paraardhësi i vijës së parë të kontëve të Durasit, ndoshta nëpërmjet gruas së tij, Odës. Kontea e Durasit u trashëgua nga i biri i Otonit, Giselberti dhe në vijim nga biri i tij, Otoni. Në vijim ajo u bë pjesë e Loonit, nën kont Gerardin në vitet 1190.

Kont Arnoldi (ose Arnulfi) I, biri i Emos, është sipas Baerten-it, konti i parë i Loonit, për të cilin mund të diskutohet ndonjë veprimtari politike. Në vitin 1106, ai qe i aftë ta përforconte pozicionin e tij, kur fitoi zotërimet e kontëve të shuar të Rienekut nëpërmjet martesës së tij. Ai me gjasa ndërtoi gjithashtu një kështjellë pirg-palisad-hendek (), e cila ndodhej në Borgloon gjatë mesjetës. Djali i tij, Arnoldi II, konti i Loonit, themeloi Abacinë e Averbodes. Djali dhe trashëgimtari i Arnoldit të II, qe Ludvigu (holandisht ) gjithashtu dëshmohet në këtë kartë. Ai u bë kont i Loonit, *Stadtgraf* i Majncit dhe kont i Rienekut, të dyja në Gjermaninë moderne. Ai i shtoi territoret e Loonit duke shtuar Kolmontin (tani në Tongeren) bashkë me Bilzenin. Ai përforcoi fortesën aty dhe dha liritë qytetare. Ai gjithashtu bëri të njëjtën gjë në Brustem, në Shën Truiden, e cila u vu nën kërcënim, si një eklavë e Loonit e rrethuar nga Kontea e Durasit.

parapamje|345px|Statuja ekuestre e Arnoldit të IV të Loonit në Haselt
Kont Gerardi (ndonjëherë gabimisht i quajtur Gerardi **II**), konti pasues i Loonit dhe Rienekut, i fortifikoi Brustemin dhe Kolmontin, si dhe e zhvendosi kryeqytetin e kontesë në Kuringen. Aty ai themeloi Abacinë e Herkenrodes, për gratë që jetonin sipas rregullit cistercian. Në Loon, konflikti i zgjatur me mbisunduesit e tij të Liezhit në një fushatë të vitit 1179 nga princ-peshkop Rudolfi i Zahringenit, trupat e të cilit e rrënuan kryeqytetin e vjetër të kontesë në Borgloon në vitin 1179. Në vitin 1193, Gerardi fitoi gjithashtu Kontenë e Durasit dhe -inë e Abacisë së Shën Truidenit, por u desh të pranonte suzerenitetin e Brabantit mbi ato toka. Kjo i dha atij pushtetin efektiv mbi më shumë toka në pjesën jugore moderne të provincën belge të Limburgut. Djali i Gerardit, Ludvigu II ishte trashëgimtar, por Rieneku i kaloi një tjetër djali, Gerardit, kontit të Rienekut. Kontetë e Rienekut dhe Loonit u ribashkuan në vazhdim nën djalin e Gerardit të Rienekut, Ludvigut të III të Loonit, por ai i ndau ato përsëri, duke ja dhënë Loonin vëllait të tij, Arnoldit të IV.

[parapamje|majtas|264px|Martesa e kont Ludvigut të II të Loonit dhe Adës së Hollandës, [1203]]
Nëpërmjet martesës, kont Arnoldi IV fitoi kontenë frëngjisht-folëse të Çinit në vitin 1227 dhe solli vijën kryesore të kontëve të Loonit në pikën më të lartë të shtrirjes së tyre territoriale. Vija mashkullore komitale u shuan me vdekjen e Ludvigut të IV të Loonit në vitin 1336 dhe zotërimet e Loonit dhe Çinit fillimisht u trashëguan nga Dera fisnike e Sponhajmit në Heinsberg, me pëlqimin e peshkopit të Liezhit. Në vitin 1362, princ-pishkop Engelberti III i Markut, gjithësesi e zaptoi Loonin, duke e përfshirë përfundimisht në Territorin e Liezhit në vitin 1366.

Kontea mbeti një entitet i veçuar (*quartier*) brenda Liezhit, princ-peshkopët e të cilit morën titullin komital. Kur peshkopata u aneksua nga Revolucionarët Francezë të Republikës së Parë Franceze në vitin 1795, Kontea e Loonit, tashmë ishte shfuqizuar dhe një version i rregulluar i territorit u bë pjesë e departamentit francez të Mozës së Poshtme, bashkë me Limburgun Holandez në lindje të Maasit. Pas mundjes së Napoleonit, dëpartamenti u bë pjesë e mbretërisë së re të të Bashkuar të Holandës në vitin 1815 dhe mori emrin e tij modern të Limburgut, si një mënyrë që mbretëria të ruante titullin e vjetër mesjetar të dukës së Limburgut, i cili ishte i afërt. Megjithatë, në vitin 1830, u themelua Belgjika, duke e ndarë mbretërinë dhe pozicioni i Limburgut dhe Luksemburgut u bënë shkaqe të konfliktit. Në vitin 1839, nën arbitrimin ndërkombëtar, ai u vendos ta ndante përfundishim Limburgun dhe Luksemburgun në dy pjesët e tyre moderne. Pjesa perëndimore e Limburgut, që përkon pak a shumë me Kontenë e vjetër të Loonit u bë pjesë e Belgjikës. Si pjesa belge ashtu dhe ajo holandeze e mbajtën emrin e tyre Limburg.

[parapamje|258px|Matilda e [Gueldersit, martuar së pari me Johanin e I të Loonit]]
## Kontët e Loonit
* Kont Otoni (i dyshimtë). Emërtuar si kont i Loonit në një rrëfim shumë më të vonshëm të Abacisë së Shën Truidenit për vendosjen e djalit të tij, Baldrikut të II si peshkop i Liezhit në vitin 1008. Ekzistenca e tij është e dyshimtë, për shembull nga Baerten.
* Giselberti (kont të paktën në vitet 1015-1036), ai dhe vëllai i tij, Arnoldi përmenden të dy si kontë në Haspengou, ndërsa Giselberti përmendet në mënyrë specifike si kont i Loonit.
* Emoni (†1078), i quajtur qartësisht *kont i Loonit* gjatë jetës së tij. Vëllai i tij, Otoni, një  i Abacisë së Shën Truidenit isht paraardhësi i kontëve të Durasit, por vëllezërit quheshin kolektivisht kontë të Loonit në këtë brez. Është e paqartë se kush ishin prindërit e dy vëllezërve.
* Arnoldi I (kont të paktën në vitet 1090-1125), i biri i Emonit, u martua me Agnesën, të bijën dhe trashëgimtaren e Gerardit, burgravit të Majncit. (Bashkëkohësi i tij, një tjetër Giselbert, biri i ungjit të tij, Otonit, ishte kont në Duras.)
* Arnoldi II (kont në vitin 1135), i biri i Arnoldit të I. Themoi Abacinë e Averbodes.
* Ludvigu I (1139–1171), i biri i Arnoldit të II, u martua me Agnesës, të bijën e kont Folmarit të V të Metzit.
* Gerardi (1171–1191), i biri i Ludvigut të I, u martua me Adelaiden, vajzën e kont Hendrikut të I të Gueldersit.
* Ludvigu II (1191–1218), i biri i Gerardit, u martua me Adën, të bijën e kont Dirkut të VII të Hollandës, gjithashtu Kont i Hollandës 1203 – 1207, i ndjekur nga vëllezërit e tij, si gardianë të nipit të tij të mitur Ludvigut të III dhe Arnoldit të IV:
* Hendriku (1218), një tjetër djalë i Gerardit, vdekur menjherë më pas.

parapamje|264px|Stema e Loon-Hajnsbergut
* Arnoldi III (1218–1221), një tjetër djalë i Gerardit, gjithashtu kont i Rienekut, i martuar me Adelaiden, vajzën e Hendrikut të I, dukë i Brabantit.
* Ludvigu III (1221–1227), nipi i Gerardit, i biri i Gerardit, kontit të Rienekut, gjithashtu kont i Rienekut 1221 – 1243, hoqi dorë nga Looni në favor të vëllait të tij më të vogël.
* Arnoldi IV (1227–1273), një tjetër nip i Gerardit dhe djalë i kont Gerardit të Rienekut, i martuar me Joanën, bijën e Ludvigut të IV të Riut, kont i Çinit, gjithashtu kont i Çinit (si Arnoldi II)
* Johani I (1273–1279), i biri i Arnoldit të IV, i martuar me Matildën, të bijën e Vilhelmit të IV, kont i Jyliçit, së dyti me Izabelën e Kondesë
* Arnoldi V (1279–1323), i biri i Arnoldit të IV, gjithashtu kont i Çinit 1299 – 1313, i martuar me Margaretën e Viandenit
* Ludvigu IV (1323–1336), i biri i Arnoldit të V, gjithashtu kont i Çinit (si Ludvigu VI) që nga viti 1313, i martuar me Margaretën, të bijën e Theobaldit të II, dukë i Lorenës së Sipërme

;Vija mashkullore shuhet, duke u pasuar nga zotërit e Hajnsbergut:
* Theodoriku (Diederiku, ose Tierri) (1336–1361), i biri i Gotfridit të Sponhajmit, zotit të Hajnsbergut dhe Mektildës së Loonit, motrës së kont Ludvigut të IV, gjithashtu kont i Çinit dhe zot i Hajnsbergut.
* Gotfridi (1361–1362), nipi i Theodorikut, i biri i Johanit të Hajnsbergut, u martuar me Filipën, të bijën e kont Vilhelmit të V të Jyliçit, gjithashtu kont i Çinit dhe zot i Hajnsbergut, e shiti titullin komital te:
* Arnoldi VI i Ruminjisë (1362–1366), gjithashtu kont i Çinit (si Arnoldi IV), pretendent, hoqi dorë në favor të Liezhit.

## Shiko edhe
* Limburg (Belgjikë)
* Limburgu (Holandë)
* Gjuha limburge
* Lista e kontëve dhe princave të Frizisë Lindore
* Prijësit mesjetarë të Frizisë Lindore
* Lista e peshkopëve dhe princ-peshkopëve të Liezhit
* Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Utrehtit
* Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Kambrait
* Duka i Parmës
* Lista e bashkëshorteve dukale të Parmës
* Lista e kontëve të Burgundisë
* Kontët e Lovenit
* Landgraviati i Brabantit
* Kontët dhe dukët e Gueldersit
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Duka i Burgundisë
* Holanda Habsburge
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Holanda Spanjolle
* Holanda Austriake
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Historia e Holandës
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Lista e mbretërve frankë
* Lista e udhëheqësve të Frizisë
* Lista e sunduesve të Saksonisë
* Lista e kontëve dhe margravëve të Namurit
* Lista e monarkëve të Luksemburgut
* Lista e kontëve dhe dukëve të Limburgut
* Lista e mbretërve dhe dukëve të Lorenës
* Lista e monarkëve të Holandës
* Lista e piktorëve të hershëm holandikë
* Lista e stadtholderve në Vendet e Ulta
* Lista e pensionarëve të mëdhenj
* Lista e monarkëve në Vendet e Ulta
* Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit
* Konti i Artois
* Konti i Flandrës
* Lista e konteshave të Flandrës nga martesa
* Lista e monarkëve të Belgjikës
* Monarkia e Belgjikës
* Zotërit dhe margravët e Bergen op Zoom
* Lista e kontëve të Berghut
* Dukati i Klevesit
* Dukati i Builjonit
* Lista e zotërve të Builjonit
* Duka i Brabantit
* Konti i Hollandës
* Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut
* Konti i Hainautit
* Lista e kryeministrave të Holandës
* Konti i Zutfenit
* Abacia Princërore e Stavelot-Malmedisë
* Abacia Princërore e Thornit
* Historia e Belgjikës
* Perandoria Gjermaniko-Romake

## Shpjegime
## Mbështetjet referenciale
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
*