Milano

**Milano** (italisht *Milano*, dialekti milanez *Milan* [milàn]) është qyteti i dytë më i madh i Italisë, kryeqyteti i Provincës së Milanos dhe rajonit të Lombardisë dhe qyteti i dytë më i populluar në Itali pas Romës. Zona e saj urbane e ndërtuar vazhdimisht, që shtrihet përtej kufijve të qytetit administrativ metropolitane dhe në Zvicër, është e katërta më e madhe në BE me 5.27 milionë banorë. Sipas burimeve kombëtare, popullsia brenda zonës më të gjerë metropolitane të Milanos (i njohur gjithashtu si Milano i Madh), vlerësohet midis 8.2 milion dhe 12.5 milion, duke e bërë atë deri tani zonën më të madhe metropolitane në Itali dhe një nga më të mëdhatë në BE.

Milano konsiderohet një qytet global alfa me pika të forta në fushat e artit, tregtisë, dizajnit, arsimit, argëtimit, modës, financave, kujdesit shëndetësor, medias, shërbimeve, kërkimit dhe turizmit. Distrikti i tij i biznesit pret bursën e Italisë (italisht: *Borsa Italiana*) dhe selitë e bankave dhe kompanive kombëtare dhe ndërkombëtare. Për sa i përket PBB-së, Milano është qyteti më i pasur në Itali, ka ekonominë e tretë më të madhe në mesin e qyteteve të BE-së pas Parisit dhe Madridit dhe është më i pasuri midis qyteteve jo-kryeqytetëse të BE-së. Milano shihet së bashku me Torinon si pjesa më jugore e korridorit të zhvillimit urban të Bananës Blu (i njohur gjithashtu si "Megalopolisi Evropian") dhe një nga Katër Motorët për Evropën.

Roli i qytetit si një qendër kryesore politike daton në antikitetin e vonë, kur ai shërbeu si kryeqyteti i Perandorisë Romake Perëndimore, ndërsa nga shekulli i 12-të deri në shekullin e 16-të, Milano ishte një nga qytetet më të mëdha evropiane dhe një tregti e madhe. dhe qendër tregtare, duke u bërë rrjedhimisht kryeqyteti i Dukatit të Milanos, i cili ishte një nga forcat më të mëdha politike, artistike dhe të modës në Rilindje. Pavarësisht se humbi shumë nga rëndësia e tij politike dhe kulturore në periudhën e hershme moderne, qyteti rifitoi statusin e tij si një qendër kryesore ekonomike dhe politike, duke u konsideruar sot si kryeqyteti industrial dhe financiar i Italisë.

Qyteti është njohur si një nga katër kryeqytetet e modës në botë (të tjerët janë Londra, Nju Jorku dhe Parisi) falë disa ngjarjeve dhe panaireve ndërkombëtare, duke përfshirë Javën e Modës në Milano dhe Panairin e Mobiljeve në Milano, të cilët janë ndër më të mëdhenjtë në botë në kushtet e të ardhurave, vizitorëve dhe rritjes. Ai priti Ekspozitën Universale më 1906 dhe 2015. Qyteti pret shumë institucione kulturore, akademi dhe universitete, me 11% të totalit kombëtar të studentëve të regjistruar. Milano priti 10 milionë vizitorë në vitin 2018, me numrin më të madh të vizitorëve të huaj nga Kina, Shtetet e Bashkuara, Franca dhe Gjermania. Turistët tërhiqen nga muzetë dhe galeritë e artit të Milanos që përfshijnë disa nga koleksionet më të rëndësishme në botë, duke përfshirë veprat kryesore të Leonardo da Vinçit. Qyteti shërbehet nga shumë hotele luksoze dhe është i pesti me më shumë yje në botë nga Michelin Guide. Milani është gjithashtu shtëpia e dy nga skuadrat më të suksesshme të futbollit në Evropë, A.C. Milan dhe Inter Milan, dhe një nga ekipet kryesore të basketbollit evropian, Olimpia Milano. Milano do të presë për herë të parë Lojërat Olimpike dhe Paraolimpike në vitin 2026, së bashku me Cortina d'Ampezzo.

## Etimologjia 
Etimologjia e Milanos është shumë e paqartë. Ndërsa emri modern i qytetit rrjedh qartë nga emri i saj latin *Mediolanum*, me sa duket nga fjalët latine *medio*, që do të thotë "në mes", dhe *planus*, "fushë". Sugjerohet se rrënjët e tij origjinale mund të shtrihen më thellë në trashëgiminë kelte të qytetit. Në të vërtetë, emri "Mediolanum" ka lindur nga rreth gjashtëdhjetë vendbanimet Galo-romake në të gjithë Francën, të tilla si Saintes (Mediolanum Santonum) dhe Évreux (Mediolanum Aulercorum), sepse çdo komunitet kelt kishte vendin e tij të shenjtë të kuvendit të ligjeve dhe të drejtësisë, të vendosura zakonisht në qendër të territorit të tyre. Përveç kësaj, disa dijetarë kanë sugjeruar se elementi i dytë i emrit latin, *lanum*, mund të identifikohet me rrënjën kelte *lan*, duke nënkuptuar një zonë të mbyllur apo territor të përcaktuar (buron nga fjala Uellsishte *llan*, që do të thotë një vend të shenjtë apo kishë) në të cilat komunitetet kelte ndërtonin tempuj. Kështu, *Mediolanum* nënkuptonte qytetin qendror ose vendin e shenjtë të një fisi të caktuar kelt.

Një tjetër teori e lidh origjinën e emrit me derrin e egër (*Scrofa semilanuta*) një emblemë e lashtë e qytetit, e përmendur në Emblematën e Andrea Alciatos (1584), nën një klishe në dru gjatë ngritjes së parë të mureve të qytetit, ku një është nxjerrë një derr i egër gjatë gërmimeve, dhe etimologjia e *Mediolanum*, "gjysmë-leshi", shpjegohet në latinisht dhe frëngjisht. Themeli i Milanos i kreditohet dy popujve kelt, Biturigëve dhe Aedui, që kishin si emblemë të tyre nga një dash dhe një derr. Prandaj, "simbol i qytetit është një derr i mbuluar me lesh, një kafshë me formë të dyfishtë, diku me lesh të ngritur si gjemba, diku me lesh të lëmuar."

## Gjeografia 
Është qyteti i dytë italian nga popullsia, pas Romës, popullatës i Trembëdhjetë i Përbashkët Evropian dhe është qendra e një prej zonave më të populluara metropolitane në Evropë

## Demografia 
Aktualisht popullsia e rezidentet nga 30/07/2013 ashtë 1.316.497.

## Ekon 
## Politika 
## Kultura 
### Muzikë 
Milano është një qendër kryesore kombëtare dhe ndërkombëtare e arteve skenike, më së shumti opera. Qyteti pret operanën La Scala, e konsideruar si një nga më prestigjiozet në botë, duke pasur gjatë historisë premierat e operave të shumta, si *Nabucco* nga  Giuseppe Verdi më 1842, *La Gioconda* nga Amilcare Ponchielli, *Madama Butterfly* nga Giacomo Puccini më 1904, *Turandot* nga Puccini më 1926, dhe së fundmi *Teneke*, nga Fabio Vacchi më 2007. Teatro të tjerë të mëdhenj në Milano përfshijnë Teatro degli Arcimboldi, Teatro Dal Verme, Teatro Lirico dhe më parë Teatro Regio Ducale. Qyteti është gjithashtu selia e një orkestre të njohur simfonike dhe konservatorit muzikor, dhe ka qenë, gjatë historisë, një qendër kryesore për kompozimin muzikor: kompozitorë dhe muzikantë të shumtë të famshëm si Gioseppe Caimo, Simon Boyleau, Hoste da Reggio, Verdi, Giulio Gatti-Casazza, Paolo Cherici dhe Alice Edun jetonin dhe punonin në Milano. Qyteti është gjithashtu vendlindja e shumë ansambleve dhe grupeve moderne, duke përfshirë Camaleonti, Camerata Mediolanense, Gli Spioni, Dynamis Ensemble, Elio e le Storie Tese, Krisma, Premiata Forneria Marconi, Quartetto Cetra, Stormy Six dhe Le Vibrazioni.