Arti Ravenas

parapamje|309px|Pamje e brendshme e Bazilikës së San Vitales, Ravena
**Arti Ravenas** është prodhimtaria artistike që pati si qendër Ravenën në periudhën e Antikitetit të Vonë dhe Mesjetën e Hershme, kur qyteti qe kryeqytet i Perandorisë Romake Perëndimore (402-476), i Mbretërisë Ostrogote (493-540) dhe i Ekzarkatit bizantin të Italisë (584-751). Dëshmitë artistike ravenase që kanë mbijetuar tregojnë një stil të veçantë arkitekturor, skulpturor në fildish dhe në artin e mozaikut, të frymëzuar nga estetika neoplatonike që synonte ngritjen shpirtërore dhe kontemplative.

### Sant'Apollinare Nuovo 
parapamje|majtas|327px|Krishti ndan dhëntë nga dhitë, Sant'Apollinare Nuovo
Afër pallatit do të ndërtohej Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo (fillimi i shekullit të VI), e përdorur me gjasa si kishë palatine. Bazilika ka tre navata me plan gjatësor dhe me dritare si në kleristor ashtu dhe në katin përdhe, sipas tipologjisë së zakonshme ravenase. Dymbëdhjetë kolonat që ndajnë navatat, janë prej mermeri prokones dhe me kapitele korintike të skalitur në Bizant, të kryesuara nga pulvinë. Dekorimi me mozaikë është i pasur dhe megjithëse kanë humbur në absidë, janë të ruajtura mirë tre fashat gjatësore që shtrihen mbi harkadat që ndajnë navatat, edhe pse vetëm ato të sipërmet dhe një pjesë e atyre të poshtme i përkasin Periudhës së Teodorikut (pjesa tjetër do të zëvendësohej një shekull më vonë nga të dërguarit e Justinianit).

Fasha më e lartë dekorohet nga një varg kuadresh më intervale me motive alegorike të një pavijoni me dy pëllumba. Kuadret paraqesin skena nga jeta e Krishtit dhe janë veçanërisht të përpiktë në hollësi, edhe pse në lashtësi gjendeshin akoma më lartë (për shkak të fundosjes) dhe kështu leximi i tyre ishte përgjithësisht i kufizuar.

parapamje|396px|Reliev i altarit kryesor të Bazilikës së Sant’Apollinare Nuovo
Disa skena lejojnë të dallohen disa evoluime të artit të mozaikut në Periudhën e Teodorikut: skena e *Krishtit që ndan dhëntë nga dhitë* përngjason me atë të Bariut të Mirë të Mauzoleut të Gala Placidias, por dallimet janë të konsiderueshme (ka kaluar pak më pak se një shekull): figurat nuk janë më të organizuara në një hapsirë në thellësi, por paraqiten të shtypura njëra mbi tjetrën, me shumë thjeshtëzime (disa kafshë nuk kanë as këmbët). Paraqitja e ngurtë ballore dhe humbja e volumit te Krishti dhe te engjëllit mbreson një ndjenjë të panohueshme hiratike. Në skenën e *Darkës së Fundit* Krishti dhe apostujt janë paraqitur ngjashmërisht me paraqitjet romake paleokristiane, dhe përmasat hierarkike (Krishti më i madh se figurat e tjera) duke hyrë në stilin e Artit të Antikitetit të Vonë "provincial" dhe "plebe".

Themelorë mbeten mozaikët që zbukurojnë navatën kryesore. Dekorimi është i ndarë në të dy krahët, në tre radhë: lartë, me intervale kamaresh të kryesuara nga pëllumba dhe kurora, janë paraqitur në panele drejtkëndore, skena të Pasionit dhe me Mrekulli dhe Parabola të Krishttit; në pjesën qendrore, midis dritareve ka figura profetësh; në atë të poshtme, djathtas, një varg i gjatë shenjtësh martirë, të drejtuar nga Shën Martini dhe që drejtohet nga Krishti i ulur në fron midis katër engjëjsh; majtas, një varg analog shenjtoresh virgjëresha. Fasha më e ulët, më e madhja, është edhe ajo e modifikuar më tepër nga bizantinët, pasuesit e Teodorikut.

parapamje|upright=1.7|majtas|*Palatium* i Teodorikut, Sant'Apollinare Nuovo
Me gjasa përmbante skena të lidhura me kultin arian që do të fshiheshin tërësisht nga restauratorët e orodoksisë. Megjithatë, nga periudha e parë mbeten skenat e famshme të paraqitjes së Portit të Klases dhe të *Palatium* teodorikian në Ravena, të vendosura në pjesën më të afër hyrjes së kishës në mënyrë pasqyrore në të dy anët (e para majtas, e dyta djathtas duke parë nga altari). Në të parën vërehet një këndvështrim i pazakontë "në fluturim zogu", për të theksuar gjerësinë që paraqet një stilizim të shquar, edhe në shtëpitë e qytetit të dalin nga muret; edhe e dyta shfaq një paraqitje jo natyrorore, pa interes në paraqitjen realiste të pamjes së ndërtesës.

Në të dyja paraqitjet do të fshiheshin për njëfarë *damnatio memoriae* të gjitha figurat njerëzore (me shumë gjasa vetë Teodoriku dhe anëtarët e oborrit të tij): vërehen pjesë të mëdha ngjyrash letësisht të ndryshme (si provë e një rindërtimi të ndodhur në një kohë të dytë) qoftë në muret e Klase, qoftë në harkadat e pallatit, ku tashmë shfaqen tenda. Për më tepër mbi kolonat e bardha të pallatit kanë mbetur gjurmë të shumta të pakundërshtueshme të duarve që dalin aty këtu.

parapamje|309px|Mozaik i voltës me katër kryeengjëjt dhe simbolet e ungjilltarëve, në Kapelën Arkipeshkvnore
### Kapela Arkipeshkvnore 
**Kapela e Pallatit Arkipeshkvnor** të Ravenës është një kapelë e vendosur në katin e parë të Pallatit Arkipeshkëvor (tashmë seli e Museo Arcivescovile di Ravenna).

Kapela është futur që nga viti 1996 në listën e vendeve italiane të trashëgimisë botërore nga UNESCO, në brendësi të vargut të vendeve të quajtura "Monumentet paleokristiane të Ravenës".

Monumenti i vetëm me natyrë ortodokse që u ndërtua gjatë mbretërimit të Teodorikut, Kapela Arkipeshkvore, e njohur edhe si Cappella di Sant'Andrea, është oratori i lashtë i peshkopit ravenas, e urdhëruar nga peshkopi Pietro II dhe kushtuar Shën Pjetër Fjalartit, arkipeshkvi i Ravenës nga viti 433 deri në vitin 450. Kapela do të përurohej në vitin 495.

Kapela Arkipeshkvnore vezake paraqitet me një plan në formë kryqi, të pajisur me një vestibul tërësisht prej mermeri në pjesën e poshtme dhe të pasur me mozaikë me veçori të jashtëzakonshme në atë të sipërme.

parapamje|majtas|396px|Mozaiku i Krishtit Luftëtar të Kapelës Arkipeshkvnore
Shumë i dukshëm është mesazhi anti-arian i përmbajtur në punimin në mozaik të atriumit, që paraqet Jezusin Luftëtar, me kryqin në sup, në aktin e dëbimit të bishave të herezisë, akt shpagimi ideologjik kundër mbizotërimit të qeverisë së atëhershme ariane të Teodorikut.

Në voltën me vela imazhet e katër kryeengjëjve të traditës biblike më të vjetër – Mihaili, Gabrieli, Rafaeli dhe Urieli – që mbajnë një klipe me monogramën kristologjike, të zhytur në degnaja të banuara (do me thënë të populluara nga kafshë, në këtë rast zogj të vegjël, simbol i kontekstit parajsor), ndërsa në hapsira rezultuese futen simbolet e katër ungjilltarët, të përfaqësuar nga librat e tyre përkatës të ungjijve, për të nënvizuar që besimi autentik i krishter është ai i krishtërimit kryesor zyrtar.

Nën harqe janë paraqitur busti i Krishtit, i gjashtë shenjtëve (djathtas) dhe gjashtë shenjtoreve (majtas) të kohës së martirëve, mesazh i mëtejshëm që thekson natyrën ortodokse të këtij monumenti, kaq domethënës për Artin Ravenas të Periudhës Teodorikiane.

parapamje|345px|Mauzoleu i Teodorikut
### Mauzoleu i Teodorikut 
Jashtë qytetit, pranë nekropolit rezervuar gotëve, Teodoriku do të ndërtonte rreth vitit 520 mauzoleun e vetë, që gjendet e dhe sot i izoluar në afërsi të qendrës së Ravenës. Mbi të gjitha dallonte nga të gjitha ndërtesat e tjera të Ravenës për faktin se nuk është ndërtuar me tulla, por me blloqe gurësh të Istrisë. Ka plan qendror, duke rimarë tipologjinë e mauzoleve të tjerë romakë, dhe karakterizohet nga dy rende: i pari është së jashtmi dekagonal me kamare për secilën faqe, të mbuluara nga harqe solide të plota, ndërsa në brendësi është kryqiformë; i dyti është i vogël dhe më parë ishte i rrethuar nga një deambulator, nga i cili kanë mbetur vetëm gjurmë në bashkangjitjen e harqeve me faqet dhe ka formë decagonale së jashtmi dhe rrethor së brendshmi, ku ishte vendosur sarkofagu me mbetjet e Teodorikut.

Karakteristikat më mbresëlënëse të ndërtesës përbëhen nga çatia, ku ndodhet një monolit i vetëm në formë kapuçi, i bartur nëpërmjet detit dhe i vendosur mbi ndërtesë me dymbëdhjetë doreza, dhe ku gjendet një fashë dekorative me një motiv "në formë dare", dëshmia e vetme në Ravena i një dekorimi të huazuar nga argjendaria barbare më shumë se nga repertori romako/bizantin.

## Periudha e Justinianit 
parapamje|389px|Justiniani dhe oborri i tij, Bazilik e San Vitales (gjysma e parë e shekullit të VI)
Pas vdekjes së Teodorikut (526), toleranca e perandorëve bizantinë përkundrejtë arianëve tashmë kishte përfunduar (në zbatim të Këshillit të Parë të Nikesë) dhe me ngjitjen në pushtet të Justinianit, perandori i ri do të niste të ashtuquajturat Luftëra Gotike (535-553), që do ta vinin në zjarr dhe hekur Gadishullin Italian duke përfunduar në vitin 553 me bashkimin (sado që jetëshkurtër) në duart e *basileus* bizantin të Perandorisë Perëndimore dhe Lindore.

Në vitin 554 Justiniani do ta shpallte Ravenën kryeqytet të Italisë: një pozicion i rëndësisë së dorës së parë, por megjithatë nën pushtetin e Kostandinopojës. Një nga shqetësimet e para të bizantinëve qe ai i zhdukjues së kujtimit të "uzurpimit" ostrogot dhe të Arianizmit.

### Rinovimi i Sant'Apollinare Nuovo 
Për sa i përket Bazilikës së Sant'Apollinare Nuovo, peshkopi Agnello do ta ridekoronte rreth viteve 560-570 duke e pajtuar me kultin e krishtërimit zyrtar, duke i pastruar imazhet apo duke e rindërtuar nga e para. Qe në këtë periudhë që do të fshiheshin personazhet në fashën e poshtme të kishës (në *Palatium* dhe në portin e Klases) dhe që do të shtoheshin vargjet e famshme të *Shenjtoreve Virgjëresha* dhe *Shenjtët Martirë*: të parat gjenden në të majtë duke parë drejtë altarit dhe janë të drejtuara nga Mbretërit Magë drejtë *Shën Mërisë me Fëmijën*; të dytët, në të djathtë, ecin drejtë Krishtit në fron të udhëhequr nga engjëjt.

Stili i mozaikëve do të evoluonte më tej drejtë një solemniteti më të madh dhe statike hieratike, në të njëjtën mënyrë me artin bashkohës bizantinë, me përsëritjen e motiveve (të dekorimit dhe të vetë figurave) në një fund verbues të praruar. Veshjet janë të pasura por të gjitha njëlloj, të konturuara në fund.

### San Vitale 
Por kantieri më i rëndësishëm i Periudhës Bizantine do të ishte Bazilika e San Vitales, e realizuar duke nisur që kur Teodoriku ishte akoma në jetë, midis viteve 522 dhe 547, në zonën veri-lindore të qytetit, afër kompleksit monumental që përfshinte edhe Mauzoleun e Gala Placidias.

parapamje|468px|Pamje e brendshme e Bazilikës së San Vitales
E nisur ndoshta në periudhën e peshkop Eklesios, do të përfundohej nga Maksimiani, falë dhurimit të madh të bankierit Giuliano l'Argentario që do ti ofronte 26.000 soldë (për kët do të paraqitej në një mozaik pranë perandorit Justinian).

Kisha shënoi një shkëputje nga bazilikat tipike gjatësore të Ravenës dhe, në planin me bazë qendror (në këtë rast tetëkëndor), përgjanson Kishën e Shenjtëve Shirgj dhe Bak në Kostandinopojë, prej pak vitesh më e hershme, apo *martirionë* të tjerë bashkëkohës.

Brendësia e kishës paraqet një deambulator që vërtitet përreth një bërthame qendrore me plan rrethor, me shtylla dhe kolona mbi dy rende (në katin përdhes dhe në matroneum). Kupola me tamburin është me ngritje më të madhe nga kishat e ngjashme lindore.

parapamje|majtas|372px|Dekorim i kapiteleve të Bazilikës së San Vitales
Brendësia është e famshme për mozaikët e shquar, por është i çmuar edhe dekorimi me mermerë polikromikë dhe stuko, kapitelet e skalitur në Bizant me një dekorim të pasur çpime dhe të pajisura me pulvin me figura zoomorfe dhe kryq. Balaustrat e matroneut janë të çpuara në mënyrë të rafinuar. Luksi i theksuar nga plani i posaçëm që ka nevojë të përshkohet për të përjetuar pamjet e panumërta, krijon një efekt shkëlqimi që duket se e zhduk peshën e ndërtimit në një përmasë të mbinatyrshme. Kjo qe tipike e oborrit perandorak bizantin, ndërsa elemente të tjera, si kupola e lehtësuar nga tuba balte, janë fryt i përvojës italiane, për të cilën mendohet se në bazilikë do të punonin mjeshtri vendore bashkë me ato të ardhura nga bizanti.

Pika qendrore është vendosur në absidë, ku dy engjëj në mozaikë mbajnë simbolin e kryqit. Mozaikët më të famshëm janë të vendosur në krahët e altarit dhe paraqesin dy panele të shquara në pozicion pasqyror të perandorit Justinian dhe të Teodorës të rrethuar nga oboreth përkatëse në gjithë luksin që kërkonte statusi i tyre politik dhe fetar. Figurat janë paraqitur ballas, sipas një hierarkie të ngurtë të oborrit, me në qendër *augustët*, të rrethuar nga dinjitarë dhe nga roje. Pranë Justinianit është i pranishëm arkipeshkvi i parë i Ravenës, Maksimiani, i vetmi i etiketuar me mbishkrim, prandaj mund të ketë qenë edhe mbikëqyrësi i punimeve. Ngurtësia hieratike e Justinianit dhe Teodorës pasqyron çezaropapizmin bizantin.

parapamje|379px|Derkorime të kapiteleve të Bazilikës së San Vitales
Trupat janë absolutisht dypërmasorë dhe të stereotipuar, megjithëse vetëm në dy fytyrat mbretërore vërehet një pasuri drejtë realizmit, pavarësisht rolit të idealizuar gjysmë-hyjnor të theksuar nga breroret. Nuk ekziston prespektiva hapsinore, sa që personazhet e ndryshme janë në një plan të vetëm, kanë cepat e veshjeve të sheshta dhe duket se shkelin këmbët e njëri-tjetrit.

Dy panele të tjera, më lartë, me *Flijimin e Abrahamit* dhe *peshkop Eklesion që dhuron një model të bazilikës* në fakt i përkasin akoma Periudhës Ostrogote dhe paraqesin njëfarë vetëdije hapsinore.

### Sant'Apollinare in Classe 
Po peshkopi Maksimian do të shenjtëronte në vitin 547 një bazilikë afër portit të afërt të Klases, të quajtur Sant'Apollinare in Classe. Plani është tipik i bazilikave gjatësore paleokristiane, dhe të dekorimit të pasur me mozaikë ka shpëtuar vetëm këndi absidal.

parapamje|majtas|389px|Pamje e brendshme e Bazilikës së Sant'Apollinare in Classe
Në këta mozaikë, që paraqesin stadin e fundit të Artit Ravenas, shihet se si simboli tashmë  ka marrë mbizotërimin mbi paraqitjen natyrore realiste në trajtimin e temës ungjillore të Shndërrimit në Malin Tabor. Në qendër gjendet *Sanctus Apolenaris*, i veshur në mënyrë madhështore me palliumin peshkoal dhe stolën, i mban krahët ngritur drejtë kryqit gjigant të të çmuar që mbizotëron brendësinë e një rrethi në një fushë të kaltër të spërkatur me yje. Dymbëdhjetë delet, saktësisht të njëjta dhe të sheshta përfaqësojnë besimtarët e dioqezës ravenase dhe mbushin fashën më të ulët. Në një lëndinë të pasur me bimë dhe minerale në stil kaligrafik dhe pa ndonjë zvogëlim perspektive, gjenden tre dele të tjera (njëra majtas dhe dy djathtas) që shohin nga kryqi, ndërsa në qiell shfaqen nga retë Moisiu dhe Elia, përveç dorës hyjnore në krye.

Zgjedhja e temës është ngushtësisht e lidhur me luftën kundër arianizmit, pasi ripohon natyrën njerëzore dhe hyjnore të Jezu Krishtit, kjo e fundit e mohuar nga arianët. Për më tepër paraqitja e Apollinarit midis figurave të apostujve ishte një legjitimim për Maksimianin si arkipeshkv i parë i një dioqeze drejtpërdrejtë e lidhur me ndjekësit e Krishtit, duke qenë Apollinari, sipas legjendës, dishepull i Shën Pjetrit.

parapamje|358px|Mozaiku i dhënies së privilegjeve, Justiniani II ose Konstanci II i jep autoqefalinë arkipeshkvit Mauro të Ravenës, Basilika e San Apollinare in Classe, shek. VII
Restaurimet kanë mundësuar të zbulohet një sinopia nën mozaikë, duke zbuluar si tema dekorative, tashmë me lule, fruta dhe cupa me zogj, do të ndryshohej tërësisht pikërisht nga nevoja për të kremtuar arritjen e rangut të arkidioqezës.

### Punime në fildish 
Që nga shekulli V Ravena që një qendër e pridhimit të veprave prej fildishi. Thesare fildishi ruheshin në kishat të qytetit. Veçanërisht domethënëse, qoftë për çmueshmërinë, ashtu dhe për gjendjen e shkëlqyer të ruajtjes është Karrikja peshkopale e Maksimianit, e realizuar me panele në fildish të skalitur midis viteve 546 dhe 556 dhe sot e ruajtur në Museo Arcivescovile të Ravenës. Një mjeshtri e punimit ravenas qenë kapakët apo mbulimet e librave të shenjtë. Më i famshmi është «Diptiku i pesë pjesëve» (shekulli VI), një kapak ungjillari, që përbëhet nga dy kanata në fildish të përbëra nga pesë kompartimente nga i njëjti material. Tashmë i ruajtur në Museo del Duomo i Milanos.

Një tjetër vepër shumë e njohur dhe vlerësuar është «Diptiku i Muranos», edhe ai i shekullit të VI, një punim analog me Diptikun e pesë pjesëve, me dallimin se është mbuluar jo një ungjillar, por një relikuar, i përbërë nga pesë formela. Ruhet në Museo Nazionale të Ravenës. Nuk është e qartë se kur pushoi së prodhuari punime në filldish Ravena.

Skeda:Duomo di Ravenna. Ambone in marmo donato dal vescono Agnello (557-570) alla Cattedrale. - panoramio.jpg|Amboni prej mermeri i Katedrales së Ravenës, shek. VI
Skeda:Ambo - Museo Arcivescovile - Ravenna 2016.jpg|Amboni i shenjtëve Gjon dhe Pal, shek. VI, Museo Arcivescovile i Ravenës
Skeda:Throne of Maximian (52992740592) (cropped).jpg|Froni prej fildishi i arkipeshkvit Maksimian, mes v. 500-550, Museo Arcivescovile
Skeda:Fattura forse egiziana, coperta di evangeliario detta dittico di murano, avorio, 500-550 ca. 01.jpg|Diptiku i Muranos, fildish, mes v. 500-550, Museo Nazionale i Ravenës

parapamje|273px|Tenda e Shën Eleukadiusit, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe
### Vepra të tjera 
parapamje|majtas|396px|Mozaik i dyshemesë së Bazilikës së San Vitales
Midis prodhimeve të tjera artistike të realizuara në periudhën e artë të artit ravenas bëjnë pjesë edhe sarkofagët, orendi dhe sende liturgjike. Midis kornizash me motive të pasura bimore, janë vendosur panele me figura shenjtësh, *Histori të Krishtit*, me disa episode mbështetur në ungjille apokrife dhe *Histori të Jozefit*. Në qendër të monogramës së *Maksimianit*, megjithëse nuk se ku dhe kur janë realizuar panelet është një temë kundërthënëse debatimi.

Interesante janë edhe ambonët e ruajtur në Katedralen e Ravenës dhe në Bazilikën e San Vitales, që tregojnë se si edhe në skulpturë kishte prirje drejt një evoluimi në sensin plastik në favor të një idealizimi më të madh dhe ngarkese simbolike.

Skeda:Mausoleo di teodorico, interno, camera superiore, sarcofago di teodorico, in porfido, 520 dc ca. 04.jpg|Vaska e prej porfiri e Teodorikut,  520, Mauzoleu i Teodorikut
Skeda:Capital - Main altar - Sant'Apollinare Nuovo - Ravenna 2016 (2).jpg|Kapitel në absidën e Sant'Apollinare Nuovo
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno 02 capitello bizantino.jpg|Kapitel bizantin në Bazilikën e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Area costantinopolitana, capitello imposta a paniere, VI secolo (ravenna, museo nazionale) 01.jpg|Kapitel bizantin si shportë, shekulli VI, Museo Nazionale di Ravenna
Skeda:Area costantinopolitana, capitello imposta a paniere, VI secolo (ravenna, museo nazionale) 01.jpg|Tjetër kapitel bizantin shportë, shek. VI, Museo Nazionale
Skeda:Museo Arcivescovile - 54030825222.jpg|Relikuar i shekullit të VI, Museo Arcivescovile, Ravena

## Sarkofagët ravenas 
parapamje|majtas|379px|Sarkofagu i arkipeshkvit Teodor, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe
Skulptura e sarkofagëve të Ravenës shfaqet në botën paleokristiane dhe proto-bizantine si një fenomen i veçant dhe, nga disa këndvështrime, të izoluar. Shfaqet, me fjalë të tjera, me karakteristika formale të vetat, megjithëse duke iu përshtatur tematikës triumfale tipike të botës kristiane, nga Teodosi e në vijim.

Plastika funerare e Ravenës paraqitet kur tashmë skulptura romake fillon të bjerë, por Ravena tashmë e ka përvetësuar atë nevojë ritmi dhe skansioni arkitektonik të kompozimit që haset në periudhën e “*bello stile*”.

Ndryshe nga ata romakë, sarkofagët ravenas paraqesin një monumentalitet me përmasa që shprehet jo vetëm në madhështinë e tyre, por që është i theksuar nga kapaku që i mbulon. Kapaku saktësohet qoftë në formën me pjerrësi të dyfishta me akroterë këndorë, ashtu dhe në atë “si baule”, do me thënë në formë gjysmë-cilindrike (kapaku i sarkofagut në fakt ishte i sheshtë me ngritje ballore të dekoruar, të quajtur “attico”).

parapamje|396px|Sarkofag në Bazilikën e San Vitales, Ravena
Sarcofagu në Ravena ësh “monument” në kuptimin e ngushtë të termit: kasa është e dekoruar në të katërt faqet (sipas traditës së lashtë të Azisë së Vogël). Artikulohet në dy klasa të ndryshme:
* Sarkofagë me figura njerëzore
* Sarcofagë me figura simbolike kafshësh ose kryqash.
Dy nga ekzemplarët më të shquar janë Sarkofagu i Kishës së San Francesco-s (fundi i shekullit të IV/fillimi i shekullit të V) me Krishtit në Madhështi dhe Apostujt brenda kamareve me guacka dhe Sarkofagu me Krishtin midi Pjetrit dhe Palit (mesi i shekullit të V), që gjendet në Katedralen e Ravenës, i karakterizuar nga figura të zhytura në një hapsirë ajrore që paraqet pa mundësi ngatërrimi prejardhje greko-lindore.

Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati del V secolo ca. 11 croce, agnelli e palme.jpg|Sarkofag në Bazilikën e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Ravenna, San Vitale - 12521062913.jpg|Sarkofag në Bazilikën e San Vitales
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati 02, VI-VII secolo ca.jpg|Sarkofag i shek. VI-VII, Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Calco del sarcofago ravennate dell'arcivescovo teodoro, 03.jpg|Pamje anësore e sarkofagut të arkipeshkvit Teodor, Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Tomb of Dante 07.jpg|Një sarkofag mermeri i shek. V në Ravena
Skeda:Museo nazionale (Ravenna) - sarcofago con scena di traditio legis.jpg|Sarkofag i shek. V me skenën e *Traditio legis*, Museo Nazionale di Ravenna
Skeda:Ravenna, "Mausoleum" of Galla Placidia - 12536045983.jpg|Sarkofagu i Valentinianit III, Mauzoleu i Gala Placidias
Skeda:Basilica di Sant'Apollinare in Classe WLM23 030.jpg|Sarkofagu me apostujt, shekulli V, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe, 
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati del V secolo ca. 05 gesù tra gli apostoli 2.jpg|Pamje anësore e sarkofagut me apostujt, shek. V
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati 01, VI-VII secolo ca.jpg|Sarkofag që paraqet në mënyrë alegorike kalimin në botën tjetër si rënien e perdes së skenës, shek. VI-VII
Skeda:Ravenna, basilica di Sant'Apollinare in Classe (131).jpg|Sarkofag i shek. VI, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Ravenna, (18).jpg|Sarkofag në Bazilikën e Shën Françeskut në Ravena
Skeda:Duomo di ravenna, cappella della madonna del sudore, sarcofago di san barbaziano, V sec. 01.JPG|Sarkofagu i Shën Barbationit, shek. V, Katedralja e Ravenës
Skeda:Ravenna, s. francesco, int., sarcofago dei filosofi, III sec, 04.JPG|Sarkofagu i filozofëve, shekulli III, Bazilika e Shën Françeskut, Ravena

## Shiko gjithashtu 
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti paleokristian
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Dyndjet Barbare
* Mbretëritë Barbare
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arti Mesjetar
* Arkitektura Mesjetare
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Arti Anglo-Sakson
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Asturiane
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Varangianët
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Romaniku i Parë
* Arti Romanik
* Arti gotik
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Gjermanikët
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Longobardët
* Lista e mbretërve frankë
* Gotët
* Visigotët
* Ostrogotët
* Vandalët
* Teutonët
* Skithët
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arkitektura Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vardariotai
* Domus
* Goto-grekët
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Llaçi romak
* Masakra e Latinëve
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Portretizimi Romak
* Prokopi i Çezaresë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak
* Ura romake
* Urbanistika Romake

## Shënime 
## Citime fundore 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
*