Gjuhët kentum dhe satem

parapamje|238x238px| Shkalla e përafërt e arealeve *kentum* (e kaltër) dhe *satem* (e kuqe). E kuqja më e errët (duke shënuar gamën e kulturave arkeologjike Sintashta/Abashevo/Srubna) është zona e origjinës së satemizimit sipas hipotezës së von Bradke, e cila nuk pranohet nga shumica e gjuhëtarëve.
Gjuhët e familjes indo-evropiane klasifikohen ose si **gjuhë kentum** ose **gjuhë satem** sipas mënyrës se si janë zhvilluar bashkëtingëlloret velare (tinguj të tipit "K" dhe "G") të gjuhës së rindërtuar proto-indoevropiane (PIE). Një shembull i zhvillimeve të ndryshme është dhënë nga fjalët për "njëqind" që gjenden në gjuhët indo-evropiane të hershme të vërtetuara. Në gjuhët *k*entum, ato zakonisht fillojnë me një tingull /k/ (latinisht *centum* shqiptohej me nistoren /k/), por në gjuhët satem, ato shpesh fillojnë me /s/ (shembulli *satem* vjen nga gjuha avestane e shkrimit të shenjtë Zoroastrian).

Tabela më poshtë tregon rindërtimin tradicional të bashkëtingëlloreve velare të PIE, me tri seri, por sipas disa teorive më të fundit, në të vërtetë mund të ketë pasur vetëm dy seri ose tri seri me shqiptime të ndryshme nga ato të përshkruara tradicionalisht. Në gjuhët kentum, palatovelaret, që përfshinin bashkëtingëlloren nistore të rrënjës "njëqind", u shkrinë me velaret e thjeshta. Në gjuhët satem, ato mbetën të dallueshme dhe labiovelaret u shkrinë me velaret e thjeshta.

Ndarja kentum–satem formon një izoglosë në përshkrimet sinkronike të gjuhëve indo-evropiane. Nuk mendohet më se gjuha Proto-Indo-Evropiane u nda së pari në degët kentum dhe satem, nga të cilat do të kishin rrjedhur, përkatësisht, të gjitha gjuhët kentum dhe të gjitha gjuhët satem. Një ndarje e tillë bëhet veçanërisht e pamundur nga zbulimi se ndërsa grupi satem shtrihet përgjithësisht në lindje dhe grupi kentum në perëndim, dega më lindore e degëve të njohura të gjuhës IE, tokariane, është kentum.

## Gjuhët kentum 
Gjuhët kanunike kentum të familjes Indo-Evropiane janë degët "perëndimore": helene, keltike, italike dhe gjermanike. Ato bashkuan palatovelaret proto-indo-evropiane dhe velaret e thjeshta, duke dhënë vetëm velare të thjeshta ("kentumizimi") por i kanë ruajtur labiovelaret si një grup i veçantë.

Dega e Anadollishtes ndoshta bie jashtë dikotomisë kentum–satem; për shembull, Luivishtja tregon se të tre rreshtat e bashkëtingëlloreve velare u ruajtën veçmas në proto-anadollishte. Kentumizimi i vërejtur në hititishte supozohet se ka ndodhur vetëm pas prishjes së proto-anadollishtes. Sidoqoftë, Craig Melchert propozon që proto-anadollishtja është me të vërtetë një gjuhë kentum.

Përderisa tokarianishtja zakonisht konsiderohet si gjuhë kentum, është një rast i veçantë, pasi ka bashkuar të tri seritë velare PIE (fillimisht nëntë bashkëtingëllore të ndara) në një fonemë të vetme, **k*. Sipas disa studiuesve, kjo e ndërlikon klasifikimin e tokarianishtes brenda modelit kentum–satem. Sidoqoftë, pasi tokarianishtja ka zëvendësuar disa labiovelare proto-indoevropiane me sekuencën labiovelare, joorigjinale **ku*; është propozuar që labiovelaret janë ruajtur të dallueshme në proto-tokariane, gjë që e vendos tokarianishten në grupin kentum (duke supozuar se proto-tokarianishtja i ka humbur palatovelaret përderisa labiovelaret ishin akoma të dallueshme fonematikisht).

Në gjuhët kentum, rrënjët e PIE të rindërtuara me palatovelare u zhvilluan në forma me velare të thjeshta. Për shembull, në rrënjën PIE **ḱm̥tóm*, "njëqind", palatovelarja nistore *ḱ u bë velare e thjeshtë /k/, si në latinisht *kentum* (fillimisht shqiptohet me /k/, edhe pse shumica e pasardhëseve moderne të latinishtes kanë një simotër atje), Greqishtja *(he)katon*, Uellsishtja *cant*, Tokarianishtja B *kante*. Në gjuhët gjermanike, /k/ zhvillohej rregullisht nga ligji i Grimit për t'u bërë /h/, si në anglisht *hund(red)*.

Gjuhët kentum gjithashtu kanë ruajtur dallimin midis rreshtit të labiovelareve PIE (*kʷ, *gʷ, *gʷʰ) dhe velareve të thjeshta. Historikisht, ka qenë e paqartë nëse rreshti i labiovelareve përfaqësonte një risi nga një proces i labializimit, ose nëse ishte trashëguar nga gjuha amtare (por e humbur në degët satem); mendimi aktual i zakonshëm favorizon mundësinë e fundit. Labiovelaret si fonema të vetme (për shembull,  ) në krahasim me dyshkronjëshet (për shembull, ) vërtetohen në greqishte (seri Lineare B *q-*), italike (latinisht *qu*), gjermanike (gotisht *hwair* *ƕ* dhe *qairþra* *q*) dhe keltike (Ogham *ceirt* *Q*) (në të ashtuquajturat gjuhë P-Keltike  zhvilluar në /p/; një zhvillim i ngjashëm ndodhi në degën Osco-Umbrian të italikes dhe nganjëherë në greqisht dhe gjermanikisht). Rregulli i boukólos, megjithatë, thotë se një labiovelare reduktohet në një velare të thjeshtë kur ndodhet pranë *u ose *w.

Ndarja kentum–satem i referohet zhvillimit të serive velare në kohën e ndarjes më të hershme të proto-indoevropianishtes në proto-gjuhët e degëve të saj bija individuale. Ajo nuk vlen për ndonjë zhvillim analog të mëvonshëm brenda ndonjë dege individuale. Për shembull, palatalizimi i kushtëzuar i latinishtes  në   ose  (shpesh më vonë ) në disa gjuhë romake (që do të thotë që *cent* nga frëngjishtja moderne shqiptohet me nistoren /s/) është si satem, siç është shkrirja e *kʷ me *k në gjuhët galike; ndryshime të tilla të mëvonshme nuk ndikojnë në klasifikimin e gjuhëve si kentum.

## Gjuhët satem 
Gjuhët satem u përkasin nën-familjeve lindore, veçanërisht indo-iraniane dhe balto-sllave (por jo tokariane), me indo-iranianishten që është dega kryesore aziatike dhe me balto-sllavishten që është dega kryesore evropiane e grupit satem. Ajo humbi elementin labial të labiovelareveve proto-indoevropiane dhe i bashkoi ato me velaret e thjeshta, por palatovelaret mbetën të dallueshme dhe zakonisht u kuptuan si simotra. Ky grup zhvillimesh, veçanërisht asimilimi i palatovelareve, quhet **satemizim**.

Në gjuhët satem, reflekset e palatovelareve të supozuara PIE janë zakonisht bashkëtingëllore fërkimore ose afrikate, artikuluar më tej përpara në gojë. Për shembull, rrënja e PIE **ḱm̥tóm*, "njëqind", palatovelarja nistore normalisht u bë një simotër [s] ose [ʃ], si në avestan *satem*, persisht *sad*, sanskritishtja *śatam*, *сто* / *sto* në të gjitha gjuhët moderne sllave, Kisha e Vjetër Sllave *sъto*, letonisht *simts*, lituanisht *šimtas*. Një shembull tjetër është parashtesa sllave *sъ(n) -* ("me"), e cila shfaqet në latinisht, një gjuhë kentum, si *co(n) -* ; *bashkoj* është e lidhur me *soyuz* ruse ("bashkimi"). Një [s] gjendet për PIE *ḱ në gjuhë të tilla si letonishtja, avestanishtja, rusishtja dhe armenishtja, por lituanishtja dhe sanskritishtja kanë [ʃ] (*š* në lituanisht, *ś* në transkriptime sanskrite). Për më shumë reflekse, shihni pjesën e korrespondencave fonetike më poshtë; shënoni gjithashtu efektin e ligjit të tingujve ruki.

"Satemizimi jo i plotë" mund të dëshmohet gjithashtu nga mbetjet e elementeve labiale nga labiovelaret në balto-sllavishte, duke përfshirë *ungurys* "eel" lituaneze *<*angʷi-* dhe *dygus* "kulmore" < **dʰeigʷ-* . Disa shembuj pretendohen gjithashtu në indo-iranianishte, të tilla si *guru* sanskrite "i rëndë" < **gʷer-*, *kulam* "tufë" < **kʷel-*, por ato mund të jenë zhvillime dytësore, si në rastin e *kuru* "bëj" ** kʷer-* në të cilën është e qartë se *grupi ku-* u ngrit në gjuhën sanskrite vedike. Po ashtu pohohet se në sanskritishte dhe balto-sllavishte, në disa mjedise, bashkëtingëlloret sonante (shënohen me /R/) bëhen /iR/ pas velareve të thjeshta por /uR/ pas labiovelareve.

Disa gjuhëtarë argumentojnë se degët e shqipes dhe armenishtes  gjithashtu duhet të klasifikohen si satem, por disa gjuhëtarë argumentojnë se ato tregojnë prova të trajtimit të veçantë të të tre rreshtave të bashkëtingëlloreve velare dhe kështu mund të mos kenë bashkuar labiovelaret me velaret e thjeshta, ndryshe nga degët e satemi kanonik.

Asimilimi i velareve në mjedise të caktuara fonetike është një fenomen i zakonshëm në zhvillimin e gjuhës (krahasoni, për shembull, tingujt nistorë në *cent* frëngjisht dhe spanjisht *cien*, të cilat janë frikative edhe pse burojnë nga latinishtja /k/). Si pasojë, ndonjëherë është e vështirë të vendosësh saktë gjuhët që ishin pjesë e përhapjes origjinale të satemit dhe ato të prekura nga mbledhja dytësore më vonë. Ndërsa dokumentacioni i gjerë i latinishtes dhe suedishtes së vjetër, për shembull, tregon se asibilimi i gjetur në frëngjisht dhe suedisht ishte zhvillim i mëvonshëm, nuk ka të dhëna të mjaftueshme për dakishten dhe trakishten për t'u vendosur përfundimisht kur tiparet e tyre të ngjashme me satemin filluan. Huazimi i gjerë leksikor, siç është armenishtja nga iranianishtja, gjithashtu mund të shtojë vështirësinë.

Në armenishte, disa pohojnë se /kʷ/ dallohet nga /k/ para zanoreve të përparme. Martin Macak (2018) pohon se shkrirja e **kʷ* dhe **k* ndodhi "brenda vetë historisë së proto-armenishtes".

Në shqip, tre rreshtat origjinalë të velareve kanë mbetur të dallueshme kur janë ndodhur para zanoreve historikisht të përparme. Labiovelaret në pjesën më të madhe janë të diferencuara nga të gjitha seritë e tjera velare indo-evropiane para zanoreve të përparme (ku ato u zhvilluan në *s* dhe *z*), por ato bashkohen me velaret "tipike" (të prapme) diku tjetër. Seritë velare palatale, të përbëra nga proto-indoevropianishtes *ḱ dhe të bashkuara **ģ* dhe *ģʰ*, zakonisht zhvillohen në *th* dhe *dh*, por u depalatizuan për t'u bashkuar me velaret e prapme kur ishin në kontakt me sonantet. Për shkak se dallimi origjinal trepalësh proto-indoevropian midis velareve është ruajtur në reflekse të tilla, Demiraj argumenton se shqipja nuk duhet të konsiderohet as kentum as satem, si luivishtja, por në të njëjtën kohë ajo ka një realizim "si satem" të velareve palatale në shumicën e rasteve. Kështu PIE **ḱ*, **kʷ* dhe **k* bëhen *th* (sq. *thom* "them" <PIE **ḱeHsmi* ), s (sq. s*i* "qysh" <PIE. *KʷiH1*, khs. përkatësisht latinisht quī), dhe *q* (/c/: *pleq* <* plak-i <PIE * *plH2-ko-*).

## Historia e konceptit 
### Rreshti i qiellzoreve i Schleicher 
August Schleicher, një indoevropianist i hershëm, në Pjesën I, "Fonologjia", e veprës së tij kryesore, *Përmbledhja e Gramatikës Krahasuese të Gjuhës Indogjermanike të* vitit 1871, botoi një tabelë të *momentit* origjinal Laute, ose "ndalesa", e cila ka vetëm një rresht të vetëm velar, *k, *g, *gʰ, nën emrin *Gutturalen*. Ai identifikon katër palatale (*ḱ, *ǵ, *ḱʰ, *ǵʰ) por hipotezat se ato erdhën nga qiellzoret së bashku me hundoren *ń dhe spirant *ç.

## Korrespondencat fonetike në gjuhët bija 
Tabela e mëposhtme përmbledh rezultatet e palataleve dhe labiovelareve të rindërtuara të PIE në degët e ndryshme bijave, si kentum ashtu edhe satem. (Rezultatet e "velareve të thjeshta "mund të supozohet të jenë të njëjta me ato të palataleve në degët e kentumit dhe ato të labiovelareve në degët satem)

## Shiko edhe 
* Gjuhët ilire
* Gjuhët indo-evropiane
* Izoglosa

## Referime 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 

## Leximi më tej 
* Kortlandt, Frederik. " Balto-Sllav dhe Indo-Iranian ". Në: *Baltistica* 2016, t. 51, Nr. 2, f. 355-364. DOI: https://doi.org/10.15388/Baltistica.51.2.2284
* Mayer, Harvey E. (1980). "Anëtarësimi Balltik në nëngrupin West Satem". Në: *Journal of Baltic Studies*, 11: 4, f. 356-366. DOI: 10.1080 / 01629778000000351
* Mottausch, Karl-Heinz. "Problemi i Eine Neue Lösung Für Ein Altes: Kentum Und Satəm". Në: *Historische Sprachforschung* [Gjuhësia Historike] 119 (2006): 35-76. www.jstor.org/stable/40849375.

## Lidhje të jashtme 
* 
* 
* 

## Shënime