Komonuelthi Polako-Lituanez

**Komonuelthi Polako-Lituanez** i njohur zyrtarisht si **Mbretëria e Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë**, ose thjesht **Polonia-Lituania** ishte një shtet bi-konfederal, nganjëherë i quajtur një federatë, i Polonisë dhe Lituanisë i sunduar nga një monark i përbashkët në bashkim real, i cili ishte edhe Mbreti i Polonisë dhe Duka i Madh i Lituanisë. Ishte një nga vendet më të mëdha dhe më të populluar të Evropës së shekullit të 16-të deri në shekullin e 17-të. Në shtrirjen e saj më të madhe territoriale, në fillim të shekullit të 17-të, Komonuelthi mbulonte pothuajse 1,000,000 km2 (400,000 mi katror) dhe që nga viti 1618 mbajti një popullsi multietnike prej gati 12 milionësh. Polonishtja dhe latinishtja ishin dy gjuhët bashkëzyrtare.

Komonuelthi u krijua nga Bashkimi i Lublinit në korrik 1569, por Kurora e Mbretërisë së Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë kishin qenë në një bashkim personal *de facto* që nga viti 1386 me martesën e mbretëreshës polake Jadwiga (Hedwig) dhe Duka i Madh i Lituanisë Jogaila, i cili u kurorëzua mbret *jure uxoris* Wladysław II Jagiełło i Polonisë. Ndarja e Parë më 1772 dhe Ndarja e Dytë më 1793 reduktuan shumë madhësinë e shtetit. Komonuelthi u nda nga ekzistenca në Ndarjen e Tretë të vitit 1795.

Bashkimi zotëronte shumë veçori unike midis shteteve bashkëkohore. Sistemi i tij politik karakterizohej nga kontrolle të rrepta mbi pushtetin monarkik. Këto kontrolle u miratuan nga një legjislaturë (*sejm) e kontrolluar nga fisnikëria (*szlachta*). Ky sistem idiosinkratik ishte një pararendës i koncepteve moderne të demokracisë, që nga monarkia kushtetuese e vitit 1791, dhe federata. Megjithëse dy shtetet përbërëse të Komonuelthit ishin formalisht të barabarta, Polonia ishte partneri dominues në bashkim.

Komonuelthi Polako-Lituanez u shënua nga nivele të larta të diversitetit etnik dhe nga toleranca fetare, e garantuar nga Akti i Konfederatës së Varshavës së vitit 1573; megjithatë, shkalla e lirisë fetare ndryshonte me kalimin e kohës. Kushtetuta e 3 majit 1791 e pranoi katolicizmin si "fenë dominuese", ndryshe nga Konfederata e Varshavës, por liria e fesë u dha ende me të. ajo hyri në një periudhë rënieje të zgjatur politike, ushtarake dhe ekonomike. Dobësia e saj në rritje çoi në ndarjen e saj midis fqinjëve të saj (Austri, Prusi dhe Rusia) gjatë fundit të shekullit të 18-të. Pak para rënies së tij, Komonuelthi miratoi një përpjekje masive reformuese dhe miratoi Kushtetutën e 3 majit, e cila ishte kushtetuta e parë e kodifikuar në historinë moderne evropiane dhe e dyta në historinë moderne botërore pas Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara.

## Emri 
Emri zyrtar i shtetit ishte Mbretëria e Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë (polonisht: *Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie*, lituanisht: *Lenkijos Karalystė ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė*, latinisht: *Regnum Poloniaecathuaniae Magnusthuania''). Termi latin përdoret zakonisht në traktatet dhe diplomacinë ndërkombëtare.

Në shekullin e 17-të dhe më vonë ai njihej gjithashtu si 'Komonuelthi më i Qetë i Polonisë' (polonisht: *Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska*, latinisht: *Serenissima Res Publica Poloniae*), Komonuelthi i Mbretërisë Polake, ose Komonuelthi i Polonisë.

Evropianët perëndimorë shpesh e thjeshtuan emrin në 'Poloni' dhe në shumicën e burimeve të kaluara dhe moderne ajo përmendet si Mbretëria e Polonisë, ose thjesht Polonia. Termat 'Komonuelthi i Polonisë' dhe 'Komonuelthi i Dy Kombeve' (polonisht: *Rzeczpospolita Obojga Narodów*, latinisht: *Res Publica Utriusque Nationis*) u përdorën në Garancinë Reciproke të Dy Kombeve.

Emra të tjerë joformalë përfshijnë 'Republika e Fisnikëve' (polonisht: *Rzeczpospolita szlachecka*) dhe 'Komonuelthi i Parë' (polonisht: *I Rzeczpospolita*) ose 'Republika e Parë Polake' (polonisht: *Pierwsza Rzeczpospolita*), historiografia e fundit e dallon atë relativisht të zakonshme në nga Republika e Dytë Polake.

## Trashëgimia 
Dukati i Varshavës, i themeluar në 1807 nga Napoleon Bonaparte, e gjeti origjinën e tij në Komonuelth. Lëvizje të tjera ringjalljeje u shfaqën gjatë Kryengritjes së Nëntorit (1830–31), Kryengritjes së Janarit (1863–64) dhe në vitet 1920, me përpjekjen e dështuar të Józef Piłsudski për të krijuar një federatë Intermarium (*Międzymorze*) të udhëhequr nga Polonia që, në masën më të madhe, do të shtrihej nga Finlanda në veri deri në Ballkan në jug. Republika e Polonisë bashkëkohore e konsideron veten pasuese të Komonuelthit, ndërsa Republika e Lituanisë, e rivendosur në fund të Luftës së Parë Botërore, pa pjesëmarrjen e shtetit lituanez në Komonuelthin e vjetër Polako-Lituanez kryesisht në një dritë negative në fazat e hershme të rifitimit të pavarësisë së saj, edhe pse ky qëndrim ka ndryshuar vitet e fundit.

## Ndarjet administrative 
[parapamje|Nëndarjet e Komonuelthit Polako-Lituanez pas [Armëpushimi i Deulino|armëpushimit të Deulino të vitit 1618, të mbivendosur në kufijtë e sotëm kombëtar.

]]
Komonuelthi Polako-Lituanez, i cili përbëhej kryesisht nga dy pjesë:

*Kurora e Mbretërisë Polake (Polonia e duhur), në gjuhën e folur "Kurora"
*Dukati i Madh i Lituanisë, në gjuhën e folur "Lituania"

Komonuelthi u nda më tej në njësi më të vogla administrative të njohura si voivodeships (*województwa*). Çdo voivodeship qeverisej nga një vojvodë (*wojewoda*, guvernator). Voivodeships u ndanë më tej në *starostwa*, secila *starostwo* qeveriset nga një *starosta*. Qytetet qeveriseshin nga kastellanë. Kishte përjashtime të shpeshta nga këto rregulla, shpesh duke përfshirë nën-njësinë e administrimit të *ziemia*.

Kufijtë e Komonuelthit u zhvendosën me luftëra dhe traktate, ndonjëherë disa herë në një dekadë, veçanërisht në pjesët lindore dhe jugore. Pas Paqes së Jam Zapolskit (1582), Komonuelthi kishte afërsisht 815,000 km2 sipërfaqe dhe një popullsi prej 7,5 milionë banorësh. Pas Armëpushimit të Deulinos (1618), Komonuelthi kishte një sipërfaqe prej rreth 1 milion km2 (990,000 km2) dhe një popullsi prej rreth 11 milion.

## Shënime 
## Referime