Serbia e Madhe

[parapamje|Serbia e Madhe dhe [Jugosllavia.]]
Termi **Serbia e Madhe** apo **Serbia më e Madhe** (serbisht: Велика Србија *Velika Srbija*) përshkruan ideologjinë nacionaliste dhe irredentiste serbe të krijimit të një shteti serb i cili do të përfshinte të gjitha rajonet me rëndësi tradicionale për serbët, një grup etnik sllav jugor, duke përfshirë rajone jashtë Serbisë së sotme, pjesërisht të populluara nga serbë. Ideologjia kryesore e lëvizjes fillestare (panserbizmi) ishte bashkimi i të gjithë serbëve (ose të gjithë territorit të sunduar ose të populluar historikisht nga serbët) në një shtet, duke pretenduar, në varësi të versionit, zona të ndryshme të shumë vendeve përreth.

Ideologjia e Serbisë së Madhe përfshin pretendime për territore të ndryshme përveç Serbisë së sotme, duke përfshirë të gjithë ish-Jugosllavinë, përveç Sllovenisë dhe një pjese të Kroacisë. Sipas historianit Jozo Tomaseviç, në disa forma historike, aspiratat e Serbisë së Madhe përfshijnë edhe pjesë të Shqipërisë, Bullgarisë, Hungarisë dhe Rumanisë. Frymëzimi i tij vjen nga ekzistenca e dikurshme e Perandorisë relativisht të madhe Serbe që ekzistonte në Evropën Juglindore të shekullit të 14-të përpara pushtimit osman të Ballkanit.

## Perspektiva Historike 
[djathtas|parapamje|Edhe pas krijimit të Principatës së Serbisë në 1833, më shumë se gjysma e serbëve në Ballkan mbetën në [Perandoria Osmane|Perandorinë Osmane, ose në Perandorinë Austriake, situatë e cila nxiti shfaqjen dhe përhapjen e ideve për Serbinë e Madhe.]]
Pas tendencës në rritje nacionaliste në Evropë që nga shekulli i 18-të e në vazhdim, si bashkimi i Italisë, Serbia - pasi fitoi për herë të parë principatën e saj brenda Perandorisë Osmane në 1817 - përjetoi një dëshirë popullore për bashkim të plotë me serbët e territoreve të mbetura jashtë, kryesisht ata që jetonin në subjektet fqinje.

Ideja e zgjerimit territorial të Serbisë u formulua në vitin 1844 në Naçertanije, një draft politik sekret i Principatës së Serbisë, i bërë nga Ilija Garashanin, një burrë shteti konservator me aspirata bismarkiane. Sipas draftit, shteti i ri serb mund të përfshijë zonat fqinje të Malit të Zi, Shqipërisë Veriore, Bosnjë dhe Hercegovinës. Në fillim të shekullit të 20-të, të gjitha partitë politike të Mbretërisë së Serbisë (përveç Partisë Socialdemokrate) po planifikonin të krijonin një Federatë Ballkanike, në përgjithësi pranuan idenë e bashkimit të të gjithë serbëve në një shtet të vetëm serb, i cili do të ishte pjesë e federates ballkanike. Nga krijimi i Principatës e deri në Luftën e Parë Botërore, territori i Serbisë po zgjerohej vazhdimisht.

Pas përfundimit të luftërave ballkanike, Mbretëria e Serbisë arriti zgjerimin drejt jugut, por pati një reagim të përzier ndaj ngjarjeve, për arsye se premtimet për daljen e tokave në detin Adriatik nuk u realizuan. Në vend të kësaj, Serbia mori territoret e Maqedonisë së Vardarit që synohej të bëhej pjesë e Mbretërisë së Bullgarisë dhe ushtria serbe duhej të largohej nga ato territore bregdetare që do të bëheshin pjesë e Principatës së sapoformuar të Shqipërisë. Kjo ngjarje, së bashku me Aneksimin Austro-Hungarez të Bosnjës, i zhgënjeu aspiratat serbe, pasi kishte ende një numër të madh serbësh të mbetur jashtë Mbretërisë.

Fitorja serbe në Luftën e Parë Botërore duhej të shërbente si kompensim për këtë situatë dhe pati një debat të hapur midis ithtarëve të doktrinës së Serbisë së Madhe, që mbrojti përfshirjen e pjesëve të Perandorisë së mundur Austro-Hungareze ku jetonin serbët. Serbia, e kundërshtuar nga ata që mbështetën idenë e bashkimit jo vetëm të të gjitha trojeve serbe, por edhe të përfshirjes së kombeve të tjera sllave të jugut në një vend të ri.

Familja mbretërore serbe e Karagjorgjeviqit ishte vendosur të sundonte këtë shtet të ri, të quajtur Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, që do të riemërohej në Mbretërinë e Jugosllavisë në vitin 1929. Fillimisht, ithtarët e doktrinës së Serbisë së Madhe u ndjenë të kënaqur, meqenëse Qëllimi i bashkimit të të gjitha trojeve të banuara nga serbët nën sundimin e një dinastie monarkike serbe u arrit më së shumti. Gjatë periudhës së ndërmjetme, shumica e politikanëve serbë mbrojtën një vend të fortë të centralizuar, ndërsa kundërshtarët e tyre kërkuan autonomi të madhe për rajonet.

Gjatë pushtimit gjerman të Jugosllavisë në vitin 1941, këto tensione u rritën për t'u bërë një nga luftërat civile më brutale që ndodhën në Luftën e Dytë Botërore. Qeveria mbretërore shpejt kapitulloi dhe rezistenca u bë kryesisht nga çetnikët, të cilët mbronin rivendosjen e Monarkisë dhe partizanët, të cilët mbështetën krijimin e një shteti komunist jugosllav. Serbët u ndanë në këto dy fraksione, që luftuan jo vetëm Gjermaninë naziste dhe të gjitha vendet e tjera fqinje aleate të Boshtit, të cilat gjithashtu pushtuan territore të ndryshme të Jugosllavisë - italianët, hungarezët dhe bullgarët - por edhe njëri-tjetrin. Përveç kësaj, nacionalistët e tjerë joserbë jugosllavë e shfrytëzuan situatën dhe u bashkuan me vendet e Boshtit, duke e konsideruar këtë moment si një mundësi historike për të përmbushur aspiratat e tyre irredentiste.

Pas luftës, udhëheqësi fitimtar partizan, Marshalli Josip Broz Tito, u bë kreu i shtetit të Jugosllavisë deri në vdekjen e tij në vitin 1980. Gjatë kësaj periudhe vendi u nda në gjashtë republika. Në vitin 1976, në kuadër të Republikës Socialiste të Serbisë u krijuan dy krahina autonome, SAP Kosova dhe SAP Vojvodina. Gjatë kësaj periudhe, shumica e ndjekësve të ideologjisë së Serbisë së Madhe u burgosën si të akuzuar për tradhti, ose u internuan. Brenda pjesës tjetër të popullatës serbe, shumica dërrmuese u bënë përkrahës të fortë të kësaj Jugosllavie të re të Paangazhuar.

## Historia 
### Panserbizmi i Obradoviqit 
Personi i parë që formuloi idenë moderne të pan-serbizmit ishte Dositej Obradović (1739–1811), një shkrimtar dhe mendimtar që ia kushtoi shkrimet e tij "popullit sllavo-serb", të cilin ai e përshkruan si "banorët e Serbisë, Bosnjës, Hercegovinës, Mali i Zi, Dalmacia, Kroacia, Syrmium, Banat dhe Baçka”, dhe të cilët ai i konsideronte si të gjithë “vëllezërit e tij serbë, pavarësisht nga kisha dhe feja e tyre”. Përkrahësit e tjerë të pan-serbizmit përfshinin historianin Jovan Rajiq dhe politikanin dhe avokatin Sava Tekelija, të cilët të dy botuan vepra që përfshinin shumë nga zonat e lartpërmendura nën një emër të vetëm ombrellë të "trojeve serbe". Koncepti i pan-serbizmit i përkrahur nga këta të tre nuk ishte një koncept imperialist, i bazuar në nocionin e pushtimit serb, por një koncept racionalist. Ata të gjithë besonin se racionalizmi do të kapërcejë barrierat e fesë që i ndanë sllavët në të krishterë ortodoksë, katolikë dhe myslimanë, duke bashkuar popujt si një komb.

Ideja e një bashkimi dhe homogjenizimi me forcë u propozua nga Petar II Petrović-Njegoš (1813–1851).

### Naçertanja e Garashaninit 
Disa autorë pohojnë se rrënjët e ideologjisë së Serbisë së Madhe mund të gjurmohen në Naçertanje (1844) të ministrit serb Ilija Garashanin. Naçertanja (Начертаније) u ndikua nga "Conseils sur la conduite a suivre par la Serbie", një dokument i shkruar nga princi polak Adam Czartoryski në 1843 dhe versioni i rishikuar nga ambasadori polak në Serbi, Franjo Zaha, "Plani i Zahës".

*“Duhet të ndërtohet një plan i cili nuk e kufizon Serbinë në kufijtë e saj të tanishëm, por përpiqet të përthithë të gjithë popullin serb rreth saj”.*

- Ilija Garashanin, Naçertanje

Vepra pretendonte tokat që banoheshin nga bullgarë, maqedonas, shqiptarë, malazezë, boshnjakë, hungarezë dhe kroatë si pjesë e Serbisë së Madhe. Plani i Garashaninit përfshinte edhe metoda të përhapjes së ndikimit serb në tokat e pretenduara. Ai propozoi mënyra për të ndikuar te kroatët dhe myslimanët sllavë, të cilët Garashanini i konsideronte si "serbë të besimit katolik" dhe "serbë të besimit islam". Dokumenti theksoi gjithashtu domosdoshmërinë e bashkëpunimit ndërmjet kombeve ballkanike dhe donte që Ballkani të qeveriset nga kombet e Ballkanit.

Ky plan u mbajt i fshehtë deri në vitin 1906 dhe është interpretuar nga disa si një plan për bashkimin kombëtar serb, me shqetësimin kryesor për forcimin e pozitës së Serbisë duke rrënjosur ideologjinë kombëtare serbe dhe proserbe në të gjithë popujt përreth që konsiderohen të paprekur nga ndërgjegjja e kombësisë. Për shkak se Naçertanja ishte një dokument i fshehtë deri në vitin 1906, ajo nuk mund të kishte ndikuar në ndërgjegjen kombëtare në nivelin popullor. Megjithatë, disa studiues sugjerojnë se nga gjysma e dytë e shekullit të nëntëmbëdhjetë deri në shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, “grupet kryesore politike dhe shtresat shoqërore në Serbi ishin tërësisht të mbushura me idetë në Naçertanje dhe ndryshonin vetëm në intensitetin e ndjenjave dhe konceptualizimin politik“. Pasiguria politike, më shumë se jugosllavizmi apo nacionalizmi serb, dukej se ishte arsyetimi mbizotërues pas idesë së zgjerimit të kufijve serbë. Dokumenti është një nga më të kundërshtuarit e historisë serbe të shekullit të nëntëmbëdhjetë, me interpretime rivale. Disa studiues argumentojnë se Garashanini ishte një jugosllav gjithëpërfshirës, ndërsa të tjerë pohojnë se ai ishte një nacionalist ekskluziv serb që kërkonte një Serbi të Madhe.

### Panserbizmi i Vuk Karaxhiqit 
Gjuhëtari serb më i shquar i shekullit të 19-të, Vuk Karaxhiq, ishte një ndjekës i pikëpamjes se të gjithë sllavët e jugut që flasin dialektin shtokavian (të serbo-kroatishtes) ishin serbë, që flisnin gjuhën serbe. Meqë ky përkufizim nënkuptonte se zona të mëdha të Kroacisë, Dalmacisë dhe Bosnjë-Hercegovinës kontinentale, duke përfshirë zonat e banuara nga katolikët romakë – Vuk Karaxhiq konsiderohet nga disa si paraardhësi i programit të Serbisë së Madhe. Më saktësisht, Karaxhiq ishte formësuesi i ndërgjegjes moderne laike kombëtare serbe, me synimin për të inkorporuar të gjithë folësit indigjenë Shtokavian (ortodoksë lindorë, katolikë, myslimanë) në një komb modern serb. Historiani gjerman Michael Weithmann konsideron se Karadžić shprehu ide të rrezikshme ideologjike dhe politike në formë shkencore, dmth. se të gjithë sllavët e jugut janë serbë, ndërsa historiani çek Jan Rychlik konsideron se Karadžić u bë një përhapës i ideologjisë së madhe serbe dhe shqiptoi një teori sipas së cilës flasin të gjithë jugosllavët. dialekt shtokavian serb.

*Janë të paktën 5 milionë njerëz që flasin të njëjtën gjuhë, por sipas fesë mund të ndahen në tre grupe. Vetëm 3 milionë të parët e quajnë veten serbë, por të tjerët nuk do ta pranojnë emrin.*

- Vuk Karadžić, Srbi svi i svuda (Serbët të gjithë dhe kudo)

Kjo pikëpamje nuk ndahet nga Andrew Baruch Wachtel (Bërja e një kombi, thyerja e një kombi) i cili e sheh atë si një partizan të unitetit të sllavëve të jugut, megjithëse në një kuptim të kufizuar, në atë që përkufizimi i tij gjuhësor theksoi atë që bashkonte sllavët e jugut dhe jo dallimet fetare. që i kishte ndarë më parë. Megjithatë, dikush mund të argumentojë se një përkufizim i tillë është shumë partizan: Karaxhiqi vetë në mënyrë elokuente dhe eksplicite deklaroi se qëllimi i tij ishte të bashkonte të gjithë folësit vendas Shtokavian, të cilët ai i identifikoi si serbë. Prandaj, synimi qendror gjuhësor-politik i Vuk Karaxhiqit ishte rritja e sferës së Serbisë sipas ideve të tij etniko-gjuhësore dhe jo një unitet i çfarëdo lloji ndërmjet serbëve dhe kombeve të tjera.

### Luftërat Ballkanike 
Ideja e rimarrjes së territorit historik serb është vënë në veprim disa herë gjatë shekujve 19 dhe 20, veçanërisht në zgjerimin e Serbisë drejt jugut në Luftërat Ballkanike. Serbia pretendoi "të drejta historike" për zotërimin e Maqedonisë, të fituara nga Stephen Dushani në shekullin e katërmbëdhjetë.

*Për pavarësinë ekonomike, Serbia duhet të ketë dalje në detin Adriatik dhe një pjesë të bregdetit shqiptar: duke pushtuar territorin ose duke fituar të drejta ekonomike dhe transportuese në këtë rajon. Kjo, pra, nënkupton pushtimin e një territori etnografikisht të huaj, por që duhet pushtuar për shkak të interesave veçanërisht të rëndësishme ekonomike dhe nevojave jetike.*

- Jovan Cvijiq

Serbia fitoi një zgjerim të konsiderueshëm territorial në Luftërat Ballkanike dhe pothuajse dyfishoi territorin e saj, me zonat e populluara kryesisht nga joserbë (shqiptarë, bullgarë, turq dhe të tjerë). det i hapur. kështu që Mbretëria e Serbisë pushtoi pjesën më të madhe të pjesës së brendshme të Shqipërisë dhe bregdetit Adriatik të Shqipërisë. Një sërë masakrash ndaj shqiptarëve në luftërat ballkanike u kryen nga ushtria serbe dhe malazeze. Sipas Raportit të Komisionit Ndërkombëtar për Luftërat Ballkanike, Serbia i konsideron territoret e aneksuara "si një vartësi, një lloj kolonie të pushtuar, të cilën këta pushtues mund ta administrojnë me kënaqësinë e tyre". Territoret e fituara rishtazi iu nënshtruan qeverisjes ushtarake dhe nuk u përfshinë në sistemin kushtetues të Serbisë. Shtypi opozitar kërkoi sundimin e ligjit për popullsinë e territoreve të aneksuara dhe shtrirjen e kushtetutës së Mbretërisë së Serbisë në këto rajone.

Ushtria Mbretërore Serbe e pushtoi Durrësin më 29 nëntor 1912 pa asnjë rezistencë. Mitropoliti i krishterë ortodoks i Durrësit Jakob u bëri një pritje veçanërisht të ngrohtë autoriteteve të reja. Për shkak të ndërhyrjes së Jakobit në autoritetet serbe, disa njësi guerile shqiptare u shpëtuan dhe iu shmangën ekzekutimit.

Megjithatë, ushtria e Mbretërisë së Serbisë u tërhoq nga Durrësi në prill 1913 nën presionin e flotës detare të Fuqive të Mëdha, por ajo qëndroi në pjesë të tjera të Shqipërisë për dy muajt e ardhshëm.

### Dora e Zezë 
Shoqëria sekrete ushtarake e quajtur Bashkim ose Vdekje, e njohur gjerësisht si Dora e Zezë, me në krye kolonelin serb Dragutin Dimitrijević Apis, e cila mbajti një qëndrim aktiv dhe militant për çështjen e një shteti serb të madh. Kjo organizatë besohet të ketë qenë përgjegjëse për mizoritë e shumta pas Luftërave Ballkanike në 1913.

### Lufta e Parë Botërore dhe Krijimi i Jugosllavisë 
Në vitin 1914 koncepti i Serbisë së Madhe u zëvendësua përfundimisht nga lëvizja jugosllave pan-sllave. Ndryshimi i qasjes ishte menduar si një mjet për të fituar mbështetjen e sllavëve të tjerë që ishin fqinjë të serbëve, të cilët ishin gjithashtu të pushtuar nga Austro-Hungaria. Synimi për të krijuar një shtet sllav të jugut ose "jugosllav" u shpreh në deklaratën e Nishit nga kryeministri serb Nikola Pashiq në vitin 1914, si dhe në deklaratën e regjentit serb Aleksandër në vitin 1916. Dokumentet treguan se Serbia do të ndiqte një politikë që do të integronte i gjithë territori që përmbante serbët dhe sllavët e jugut (përveç bullgarëve), duke përfshirë kroatët dhe sllovenët.

Traktati i Londrës (1915) i aleatëve do t'i caktonte Serbisë territoret e Bosnjë-Hercegovinës, Sremit, Baçkës, Sllavonisë (kundër kundërshtimeve italiane) dhe Shqipërisë veriore (që do të ndahej me Malin e Zi).

Pas Luftës së Parë Botërore, Serbia arriti një aspiratë maksimaliste nacionaliste me bashkimin e rajoneve sllave jugore të Austro-Hungarisë dhe Malit të Zi, në një Mbretëri të Jugosllavisë të dominuar nga serbët.

Gjatë Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, qeveria e Mbretërisë ndoqi një politikë gjuhësore të serbizimit ndaj maqedonasve në Maqedoni, e quajtur atëherë "Serbia Jugore" (jozyrtarisht) ose "Banovina e Vardarit" (zyrtarisht). Dialektet e folura në këtë rajon quheshin dialekte të serbokroatishtes. Sido që të jetë, ato dialekte jugore u shtypën përsa i përket arsimit, ushtarakëve dhe veprimtarive të tjera kombëtare dhe përdorimi i tyre ishte i dënueshëm.

### Lufta e Dytë Botërore dhe Serbia Homogjene e Moljević-it 
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Ushtria mbretërore serbe Jugosllave në Atdhe, e cila drejtohej nga gjenerali Draža Mihailović, u përpoq të përcaktonte vizionin e saj për të ardhmen e pasluftës. Një nga intelektualët e saj ishte nacionalisti serb i Bosnjës Stevan Moljević i cili, në vitin 1941, propozoi në një punim të titulluar "Serbia homogjene" që duhet të krijohej një Serbi e Madhe edhe më e madhe, duke përfshirë jo vetëm Bosnjën dhe pjesën më të madhe të Kroacisë, por edhe pjesë të Rumanisë. , Bullgaria, Shqipëria dhe Hungaria në zonat ku serbët nuk përfaqësojnë një pakicë të konsiderueshme. Në territoret që ishin nën kontrollin e tyre ushtarak, çetnikët zhvilluan një fushatë spastrimi etnik kundër kroatëve etnikë dhe myslimanëve boshnjakë.

*Serbët sot kanë një detyrë parësore dhe themelore - të krijojnë dhe organizojnë një Serbi homogjene e cila duhet të përbëhet nga i gjithë territori etnik në të cilin jetojnë serbët.*

- Stevan Moljević, Serbia homogjene

Ishte një pikë diskutimi në një kongres çetnik që u mbajt në fshatin Ba në Serbinë qendrore në janar 1944; megjithatë, idetë e Moljeviqit nuk u zbatuan kurrë për shkak të humbjes së çetnikëve nga partizanët e Josip Broz Titos (një lëvizje kryesisht serbe e cila u bë multietnike në këtë kohë) dhe është e vështirë të vlerësohet se sa me ndikim ishin ata, për shkak të mungesës së shënime nga kongresi i Ba. Megjithatë, ideja thelbësore e Moljević-it - që Serbia përkufizohet nga modeli i vendbanimeve serbe, pavarësisht nga kufijtë ekzistues kombëtarë - do të mbetej një temë themelore e idealit të Serbisë së Madhe.

## Roli në Shpërbërjen e Jugosllavisë 
### Memorandumi i SANU 
Memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (1986) ishte dokumenti i vetëm më i rëndësishëm për të vënë në lëvizje lëvizjen pan-serbe të fundit të viteve 1980, e cila çoi në ngritjen e Slobodan Millosheviqit në pushtet dhe luftërat e mëvonshme jugosllave. Autorët e memorandumit përfshinin intelektualët serbë më me ndikim, ndër ta: Dobrica Ćosić, Pavle Ivić, Antonije Isaković, Dushan Kanazir, Mihailo Marković, Miloš Macura, Dejan Medaković, Miroslav Pantić, Nikola Panšdoćović, V. , Vasilije Krestiq, Ivan Maksimović, Kosta Mihailović, Stojan Čelić dhe Nikola Çobelić. Filozofi Christopher Bennett e karakterizoi memorandumin si "një teori konspirative të përpunuar, nëse është e papërpunuar". Memorandumi pretendonte diskriminim sistematik kundër serbëve dhe Serbisë duke kulmuar me pretendimin se serbët e Kosovës dhe Metohisë po i nënshtroheshin gjenocidit. Sipas Bennett, pavarësisht se shumica e këtyre pretendimeve janë dukshëm absurde, memorandumi ishte thjesht një nga disa polemika të ngjashme të botuara në atë kohë.

Mbrojtësit e Memorandumit pohojnë se dokumenti nuk ishte në favor të Jugosllavisë. Mbështetja e saj për Jugosllavinë ishte megjithatë e kushtëzuar me ndryshime thelbësore për t'i dhënë fund asaj që argumentonte në Memorandum ishte diskriminimi kundër Serbisë, i cili ishte përfshirë në kushtetutën jugosllave. Kryesorja e këtyre ndryshimeve ishte heqja e autonomisë së Kosovës dhe Vojvodinës. Sipas Norman Cigar, për shkak se ndryshimet nuk kishin gjasa të pranoheshin në mënyrë pasive, zbatimi i programit të Memorandumit do të ishte i mundur vetëm me forcë.

### Ardhja e Millosheviqit në Pushtet 
Me ardhjen në pushtet të Millosheviçit, diskursi i Memorandumit u bë i përhapur në Serbi. Sipas Bennett, Millosheviqi përdori një kontroll të ngurtë të medias për të organizuar një fushatë propagandistike në të cilën serbët ishin viktima dhe theksoi nevojën për të ripërshtatur Jugosllavinë për shkak të njëanshmërisë së supozuar kundër Serbisë. Kjo u pasua më pas nga revolucioni anti-burokratik i Millosheviçit, në të cilin qeveritë provinciale të Vojvodinës dhe Kosovës dhe qeveria republikane e Malit të Zi, u rrëzuan duke i dhënë Millosheviçit pozitën dominuese prej katër votash nga tetë në presidencën kolektive të Jugosllavisë. Millosheviqi kishte arritur një pozicion të tillë dominues për Serbinë, sepse, sipas Bennett, autoritetet e vjetra komuniste nuk kishin arritur t'i bënin ballë atij. Gjatë gushtit 1988, mbështetësit e Revolucionit Anti-Burokratik u raportuan se kishin brohoritur thirrjet me temën e Serbisë së Madhe "Mali i Zi është Serbi!".

Kroacia dhe Sllovenia denoncuan kërkesat e Millosheviçit për një sistem më të centralizuar të qeverisjes në Jugosllavi dhe filluan të kërkonin që Jugosllavia të bëhej një shtet konfederal shumëpartiak. Millosheviqi pretendoi se ai kundërshtonte një sistem konfederal, por gjithashtu deklaroi se nëse do të krijohej një sistem konfederal, kufijtë e jashtëm të Serbisë do të ishin një "pyetje e hapur", duke nënkuptuar se qeveria e tij do të ndiqte krijimin e një Serbie të Madhe nëse Jugosllavia do të decentralizohej. Millosheviq deklaroi: "Këto janë çështjet e kufijve, çështje thelbësore shtetërore. Kufijtë, siç e dini, gjithmonë diktohen nga të fortët, asnjëherë nga të dobëtit."

Në këtë pikë, disa parti opozitare në Serbi bënin thirrje hapur për një Serbi të Madhe, duke hedhur poshtë kufijtë e atëhershëm ekzistues të republikave si krijim artificial i partizanëve të Titos. Këto përfshinin Partinë Radikale Serbe të Sheshelj-it, duke pretenduar se ndryshimet e fundit kishin korrigjuar pjesën më të madhe të njëanshmërisë anti-serbe që kishte pretenduar Memorandumi. Millosheviqi mbështeti grupet që bënin thirrje për një Serbi të Madhe, duke këmbëngulur në kërkesën për "të gjithë serbët në një shtet". Partia Socialiste e Serbisë dukej se ishte mbrojtëse e popullit serb në Jugosllavi. Presidenti serb Slobodan Millosheviç, i cili ishte edhe lider i Partisë Socialiste të Serbisë, ka deklaruar vazhdimisht se të gjithë serbët duhet të gëzojnë të drejtën për t'u përfshirë në Serbi. Kundërshtarët dhe kritikët e Millosheviçit pohuan se "Jugosllavia mund të ishte ai shtet, por kërcënimi ishte se, nëse Jugosllavia shpërbëhej, atëherë Serbia nën Millosheviçin do të krijonte një Serbi të Madhe".

Ndryshime të mëdha ndodhën në Jugosllavi në vitin 1990 kur zgjedhjet e lira sollën në pushtet partitë opozitare në Kroaci dhe Slloveni. Në vitin 1990, pushteti ishte larguar nga qeveria federale te republikat dhe ishte bllokuar për të ardhmen e Jugosllavisë me republikat sllovene dhe kroate që kërkonin një konfederatë dhe Serbia një federatë më e fortë. Gow thotë, "ishte sjellja e Serbisë ajo që shtoi besimin e Republikës Kroate dhe Sllovene se nuk ishte e mundur asnjë akomodim me udhëheqjen e Republikës Serbe". E fundit e pikës ishte më 15 maj 1991, kur presidenti serb në largim i presidencës kolektive së bashku me satelitët serbë në presidencë bllokuan vazhdimësinë e përfaqësuesit kroat Stjepan Mesiq si president. Sipas Gow, nga ky moment Jugosllavia de facto "ka pushuar së funksionuari".

### Linja Virovitica–Karlovac–Karllobag 
Linja Virovitica–Karlovac–Karlobag është një kufi hipotetik që përshkruan shtrirjen perëndimore të një shteti nacionalist irredentist serb. Ai përcakton gjithçka në lindje të kësaj linje, Karlobag–Ogulin–Karlovac–Virovitica, si pjesë e Serbisë, ndërsa perëndimi i saj do të ishte brenda Sllovenisë, dhe gjithçka që mund të mbetej nga Kroacia. Një kufi i tillë do t'u jepte serbëve shumicën e territorit të Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë.

Kjo linjë përmendej shpesh nga politikani serb Vojislav Šešelj.

Një shtet i madh serb u mbështet për arsye ekonomike dhe irredentiste, pasi do t'i jepte Serbisë një vijë të madhe bregdetare, industri të rënda, tokë bujqësore, burime natyrore dhe të gjithë naftën bruto (kryesisht që gjendet në Rrafshin e Panonit dhe veçanërisht në atë socialist. Republika e Kroacisë). Ka pasur politikanë të ndryshëm serbë të lidhur me Sllobodan Millosheviçin në fillim të viteve 1990, të cilët kanë përkrahur publikisht pikëpamje të tilla: Mihalj Kertes, Milan Babić, Milan Martić, Vojislav Šešelj, Stevan Mirković.

Në fjalimet dhe librat e tij, Sheshelj pohoi se e gjithë popullsia e këtyre zonave janë në fakt serbë etnikë, të besimit ortodoks, katolik romak apo mysliman. Megjithatë, jashtë Partisë Radikale Serbe të Sheshelit, linja si e tillë nuk u promovua kurrë në jetën e fundit politike serbe.

### Luftërat Jugosllave 
*Millosheviqi beson se ai tani ka mundësinë historike që, njëherë e përgjithmonë, të lajë hesapet me kroatët dhe të bëjë atë që politikanët serbë pas Luftës së Parë Botërore nuk e bënë - të mbledhë të gjithë serbët në një shtet serb.*

- Gazeta beogradase Borba, gusht 1991.

Akuzat për krime lufte kundër Millosheviqit bazohen në pretendimin se ai kërkoi krijimin e një "Serbie të Madhe". Prokurorët në Hagë argumentuan se "akuzat ishin të gjitha pjesë e një skeme, strategjie apo plani të përbashkët nga ana e të akuzuarit [Milošević] për të krijuar një 'Serbi të Madhe', një shtet të centralizuar serb që përfshin zonat e populluara nga serbët e Kroacisë dhe Bosnjën dhe gjithë Kosovën dhe se ky plan do të arrihej duke larguar me forcë joserbët nga zona të gjera gjeografike përmes kryerjes së krimeve të përmendura në aktakuza.Megjithëse ngjarjet në Kosovë u ndanë nga ato në Kroaci dhe Bosnje me më shumë se tre vjet, ato nuk ishin më shumë se një vazhdim i atij plani dhe ato mund të kuptoheshin plotësisht vetëm duke iu referuar asaj që kishte ndodhur në Kroaci dhe Bosnje”.

Dhoma Gjyqësore e Hagës konstatoi se plani strategjik i udhëheqjes serbe të Bosnjës konsistonte në "një plan për të lidhur zonat e banuara nga serbët në BiH së bashku, për të fituar kontrollin mbi këto zona dhe për të krijuar një shtet të veçantë serb të Bosnjës, nga i cili shumica joserbe do të hiqej përgjithmonë”. Ai gjithashtu zbuloi se media në fusha të caktuara të fokusuara vetëm në politikën e Partisë Demokratike Serbe dhe raportet nga Beogradi u bënë më të spikatura, duke përfshirë prezantimin e pikëpamjeve ekstremiste dhe promovimin e konceptit të Serbisë së Madhe, ashtu si në pjesë të tjera të Bosnjës dhe Hercegovinës koncepti. për një Kroaci të Madhe u përkrah hapur.

Vuk Drašković, lideri i Lëvizjes për Ripërtëritjen Serbe, bëri thirrje për krijimin e Serbisë së Madhe që do të përfshinte Serbinë, Kosovën, Vojvodinën, Maqedoninë dhe Malin e Zi, si dhe rajone brenda Bosnje-Hercegovinës dhe Kroacisë me përqendrim të lartë të serbëve. Rreth 160.000 kroatë u dëbuan nga territoret që forcat serbe kërkonin të kontrollonin.

Pjesa më e madhe e luftimeve në Luftërat Jugosllave të viteve 1990 ishte rezultat i një përpjekjeje për të mbajtur serbët të bashkuar. Mihailo Markoviç, nënkryetar i Komitetit Kryesor të Partisë Socialiste të Serbisë, hodhi poshtë çdo zgjidhje që do t'i bënte serbët jashtë Serbisë një pakicë. Ai propozoi krijimin e një federate të përbërë nga Serbia, Mali i Zi, Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia dhe serbët që banojnë në Rajonin Autonom Serb të Krajinës, Sllavonisë, Baranjës dhe Sremit.

### Zhvillimet e Mëvonshme 
*Kështu që unë them: nëse një Serbi e Madhe do të mbahej duke kryer krime, nuk do ta pranoja kurrë; Serbia e Madhe mund të zhduket, por ta mbajë atë me krim - jo. Po të ishte e nevojshme të mbahej vetëm një Serbi e vogël nga krimi, nuk do ta pranoja. Të zhduket Serbia e vogël, por ta mbajë me krim - jo. Dhe nëse ka vetëm një serb, dhe nëse unë jam ai serb i fundit, të mbahem nga krimi - nuk pranoj. Të zhdukemi, por të zhdukemi si njerëz, sepse atëherë nuk do të zhdukemi, do të jemi të gjallë në duart e Zotit të gjallë.*

- Patriarku serb Pavle

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) akuzoi Slobodan Millosheviçin dhe udhëheqës të tjerë serbë për kryerjen e krimeve kundër njerëzimit, të cilat përfshinin vrasje, transferim të dhunshëm të popullsisë, dëbim dhe "persekutim mbi baza politike, racore ose fetare". Prokuroria e gjykatës e ka akuzuar Millosheviqin për "shkeljet më të rënda të të drejtave të njeriut në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore dhe gjenocid".

Historiani Sima Ćirković deklaroi se ankimet për Serbinë e Madhe dhe vënia e gishtave në Naçertanijen e Garashaninit dhe "Memorandumit" nuk po ndihmojnë në zgjidhjen e problemeve ekzistuese dhe se është një abuzim i historisë.

Akademiku serb Çedomir Popov konsideron se akuzat për "qëllimet e mëdha serbe" shpesh përdoren për interesa politikisht antiserbe dhe faktikisht janë të pasakta. Popov tha se gjatë historisë serbe nuk ka pasur dhe as do të ketë Serbi të Madhe.

Në vitin 2008, Aleksandar Vuçiq, një ish-anëtar i Partisë Radikale Serbe, e cila mbrojti krijimin e Serbisë së Madhe, deklaroi se vizioni i Sheshelit për Serbinë e Madhe ishte jorealist dhe se ideja e Serbisë së Madhe ishte joreale për momentin për shkak të balancës së pushtetit të mbajtur. nga fuqitë e mëdha.

## Ngjarjet e Fundit 
Në vitin 2011, pati një lëvizje që kërkonte bashkimin e Republikës Srpska me Serbinë. Kjo ide është e urryer nga Federata e Bosnjë-Hercegovinës, ku shihet si një akt i prishjes së Marrëveshjes së Dejtonit, ndërsa serbët e shohin atë si shembull të vetëvendosjes.

### Bota Serbe 
Që nga viti 2020, një term i ri i quajtur Bota Serbe (serbisht: *Srpski svet*) filloi të përdoret në mesin e politikanëve të shquar serbë si Aleksandar Vulin. Mediat rajonale dhe komentuesit politikë e panë këtë term si një zëvendësim për "Serbinë e Madhe" të mëparshme.

## Shih edhe 
* Naçertanje
* Ilija Garashanin
* Doktrina e shenjtë serbe
* Ideja e Madhe

## Referime