open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andreas Kaplan

**Andreas Kaplan** (lindur më 5 tetor 1977 në Munih, Gjermani) është profesor i transformimit digjital, veçanërisht inteligjenca artificiale dhe botët virtuale, dhe një ekspert i arsimit të lartë. Ai shërben si kryetar i Universitetit Logjistik të Kühne. Më parë, Kaplan ka shërbyer si rector i Fakultetit të Biznesit ESCP, pjesë e Sorbonne Alliance.

## Kërkimi
Kërkimi i Kaplan-it trajton transformimin digjital të shoqërisë, veçanërisht për shkak të avancimeve në inteligjencën artificiale dhe në komunikimet e rrjeteve sociale. Një studim nga Stanford e përfshin Kaplan-in në grupin e shkencëtarëve më të cituar dhe më me ndikim në botë. Në Google Scholar, Kaplan citohet mbi 40 000 herë.

## Karriera
Kaplan-i e nisi karrierën e tij në Sciences Po Paris dhe ESSEC para se të kalonte në Fakultetin e Biznesit ESCP ku mori pozicionin e rektorit. Aktualisht ai shërben si kryetar i Universitetit Logjistik të Kühne.  Kaplan-i është një prej anëtarëve themelues të "Qendrës Evropiane për Konkurrencën Digjitale" dhe anëtar i këshillit të arsimit ekzekutiv të Universitetit Kozminski. 

## Arsimi
Kaplan-i vjen me habilitet nga Universiteti i Sorbonës dhe një doktoraturë nga Universiteti i Këlnit dhe HEC Paris. Ai ka marrë MPA nga "École Nationale d’Administration", MBA nga "ThePower Business School", MSc nga ESCP, dhe BSc nga Universiteti i Munihut "Ludwig-Maximilians".

## Publikimet
* Kaplan, Andreas (2022). Artificial Intelligence, Business and Civilization: Our Fate Made in Machines. United Kingdom: Routledge. ISBN 9781032155319. 
* Kaplan, Andreas (2022). Digital Transformation and Disruption of Higher Education. United Kingdom: Cambridge University Press. ISBN 9781108838900. 
* Kaplan, Andreas (2021). Higher Education at the Crossroads of Disruption: The University of the 21st Century, Great Debates in Higher Education. United Kingdom: Emerald Publishing. ISBN 9781800715042. 
* Kaplan Andreas (October 2015) European business and management. Sage Publications Ltd., London. ISBN 9781473925144

## Referime
Beteja e Manastirit (1912)

**Beteja e Manastirit**  u zhvillua pranë qytetit të Bitolës, Maqedoni  (atëherë i njohur si Manastir) gjatëLuftës së Parë Ballkanike, midis forcave serbe dhe osmane nga 16 deri më 19 nëntor 1912. Ajo rezultoi në një fitore serbe pas luftimeve të rënda në veri të qytetit, turqit e shpartalluar u larguan duke braktisur armët e tyre. 

## Beteja 
Si pjesë e vazhdueshme e Luftërave Ballkanike, Ushtria Osmane e Vardarit u tërhoq nga disfata në Kumanovë dhe u rigrupua rreth Manastirit. Serbët pushtuan Shkupin dhe dërguan forca për të ndihmuar aleatin e tyre bullgar të rrethonin Adrianopojën .  Ushtria e Parë Serbe, duke përparuar në jug në Manastir (Bitola i sotëm), u ndesh me zjarr të rëndë të artilerisë osmane dhe duhej të priste që të mbërrinte artileria e saj. Sipas kapitenit francez G. Bellenger, duke shkruar në *Shënime mbi përdorimin e artilerisë në fushatën ballkanike*, ndryshe nga osmanët, artileria fushore serbe ishte shumë e lëvizshme, në një moment divizioni serb Morava tërhoqi katër artileri me rreze të gjatë veprimi në një mal, pastaj çdo natë tërhiqte armët më pranë forcave turke për të mbështetur më mirë këmbësorinë. 

Më 18 nëntor, pas shkatërrimit të artilerisë osmane nga artileria serbe, krahu i djathtë serb kaloi përmes Ushtrisë së Vardarit. Më pas serbët hynë në Manastir më 19 nëntor. Me pushtimin e Manastirit serbët kontrolluan Maqedoninë jugperëndimore, duke përfshirë edhe qytetin simbolikisht të rëndësishëm të Ohrit. 

## Pasojat 
djathtas|parapamje|305x305px|Varrezat ushtarake serbe në Manastir.
Pas betejës së Manastirit, sundimi pesëshekullor osman i Maqedonisë kishte përfunduar. Armata serbe vazhdoi luftimet në Luftën e Parë Ballkanike. Në këtë pikë disa oficerë kërkuan që ushtria të vazhdonte avancimin e saj në luginën e Vardarit për në Selanik. Vojvoda Putnik refuzoi. Kërcënimi i luftës me Austro-Hungarinë u shfaq për çështjen e një pranie serbe në Adriatik. Përveç kësaj, me bullgarët dhe grekët tashmë në Selanik, shfaqja e forcave serbe atje vetëm do të ngatërronte një situatë tashmë të ndërlikuar. 

## Shih edhe 
* Kongresi i Manastirit
* Serbia e Jugut (1919–22)

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

## Referime
Transporti përmes Tubacionit

[parapamje|Një pjesë e ngritur e [:en:Trans-Alaska_Pipeline_System|tubacionit të Alaskës.]]
**Transporti përmes tubacionit** është transporti në distanca të gjata të një lëngu ose gazi përmes një sistemi tubacionesh - një tubacion - zakonisht në një zonë tregu për konsum. Të dhënat e fundit të vitit 2014 japin një total pak më pak se 3,500,000 km tubacion në 120 vende të botës. Shtetet e Bashkuara kishin 65%, Rusia kishte 8%, dhe Kanadaja kishte 3%, pra 76% e të gjithë tubacioneve ishin në këto 3 vende.

Shifrat e studimit mbarëbotëror të Pipeline and Gas Journal tregojnë se 190,905 km tubacione janë planifikuar dhe në ndërtim e sipër. Nga këto, 143,193 km përfaqësojnë projekte në fazën e planifikimit dhe projektimit; 47,712 km pasqyrojnë tubacionet në faza të ndryshme të ndërtimit. Lëngjet dhe gazrat transportohen në tubacione dhe çdo substancë kimikisht e qëndrueshme mund të dërgohet përmes një tubacioni. Tubacionet ekzistojnë për transportin e naftës së papërpunuar dhe të rafinuar, lëndëve djegëse - të tilla si nafta, gazi natyror dhe biokarburantet - dhe lëngje të tjera duke përfshirë ujërat e zeza, llum, ujin, birrën, ujin e nxehtë ose avullin për distanca më të shkurtra. Tubacionet janë të dobishme për transportimin e ujit për pije ose ujitje në distanca të gjata kur duhet të lëvizë mbi kodra, ose kur kanalet ose kanalet janë zgjedhje të dobëta për shkak të konsideratave të avullimit, ndotjes ose ndikimit mjedisor.

Tubacionet e naftës janë bërë nga tuba çeliku ose plastikë të cilët zakonisht varrosen. Nafta lëviz nëpër tubacione nga stacionet e pompimit përgjatë tubacionit. Gazi natyror (dhe lëndët djegëse të ngjashme të gaztë) janë nën presion në lëngje të njohura si Lëngjet e Gazit Natyror (NGL). Tubacionet e gazit natyror janë të ndërtuara nga çeliku i karbonit. Transporti i tubacionit të hidrogjenit është transporti i hidrogjenit përmes një tubi. Tubacionet janë një nga mënyrat më të sigurta të transportit të materialeve në krahasim me rrugët ose hekurudhat, dhe për këtë arsye në luftë, tubacionet janë shpesh objektiv i sulmeve ushtarake.

## Shiko edhe 
## Referenca
Trafiku

parapamje|Kalimi nga Fort Lee, Bergen County, New Jersey, në Manhattan në trafik të rëndë automobilash në Urën George Washington, ura më e ngarkuar e automjeteve në botë, duke transportuar afërsisht 300,000 makina dhe kamionë çdo ditë përtej lumit Hudson.
**Trafiku** përfshin këmbësorët, automjetet, kafshët e kalëruara ose të grumbulluara, trenat dhe mjete të tjera transporti që përdorin rrugë publike për udhëtim dhe transport.

Ligjet e trafikut rregullojnë dhe rregullojnë trafikun, ndërsa rregullat e rrugës përfshijnë ligjet e trafikut dhe rregullat informale që mund të jenë zhvilluar me kalimin e kohës për të lehtësuar rrjedhën e rregullt dhe në kohë të trafikut. Trafiku i organizuar në përgjithësi ka prioritete të përcaktuara mirë, korsi, kalim të drejtë dhe kontroll trafiku në kryqëzime.

Trafiku është i organizuar zyrtarisht në shumë juridiksione, me korsi të shënuara, kryqëzime, kryqëzime, kryqëzime, sinjale trafiku ose shenja. Trafiku shpesh klasifikohet sipas llojit: automjet i rëndë motorik (p.sh., makinë, kamion), automjet tjetër (p.sh., motoçikletë, biçikletë) dhe këmbësorë. Klasa të ndryshme mund të ndajnë kufijtë e shpejtësisë dhe servitutin, ose mund të ndahen. Disa juridiksione mund të kenë rregulla shumë të detajuara dhe komplekse të rrugës, ndërsa të tjerat mbështeten më shumë në sensin e shëndoshë dhe gatishmërinë e shoferëve për të bashkëpunuar.

Organizimi zakonisht prodhon një kombinim më të mirë të sigurisë dhe efikasitetit të udhëtimit. Ngjarjet që prishin rrjedhën dhe mund të shkaktojnë që trafiku të degjenerojë në një rrëmujë të çorganizuar përfshijnë ndërtimin e rrugëve, përplasjet dhe mbeturinat në rrugë. Në autostrada veçanërisht të ngarkuara, një ndërprerje e vogël mund të vazhdojë në një fenomen të njohur si valët e trafikut. Një prishje e plotë e organizatës mund të rezultojë në bllokim të trafikut dhe bllokim. Simulimet e trafikut të organizuar shpesh përfshijnë teorinë e radhës, proceset stokastike dhe ekuacionet e fizikës matematikore të aplikuara në rrjedhën e trafikut.

## Shiko edhe 
## Referenca
Avioni i trajnimit

[parapamje|250x250px|Një [Avioni|avion trajnues, Grob G 120TP.]]
**Avioni trajnues** është një klasë avionësh e krijuar posaçërisht për të lehtësuar trajnimin e fluturimit të pilotëve dhe ekuipazheve ajrore. Përdorimi i një avioni trajnues të dedikuar me veçori shtesë sigurie - të tilla si kontrollet e fluturimit të dyfishtë, karakteristikat falëse të fluturimit dhe një rregullim i thjeshtuar i kabinës - lejon pilotët në trajnim të avancojnë në mënyrë të sigurt aftësitë e tyre në një avion më falës.

Pilotët civilë zakonisht trajnohen në një avion të lehtë, me dy ose më shumë vende për të lejuar një student dhe instruktor.

## Shiko edhe 
* Avioni

## Referenca
Avioni i lehtë

parapamje|250x250px|Me një peshë maksimale bruto ngritjeje prej 5443kg, DHC-6 Twin Otter është një shembull i kufirit të sipërm të kategorisë së avionëve të lehtë.
Një **avion i lehtë** është një avion që ka një peshë maksimale bruto të ngritjes prej 5.670kg ose më pak.

Avionët e lehtë përdoren si aeroplanë të shërbimeve komerciale për transportin e pasagjerëve dhe mallrave, pamjen nga lartë, fotografimin dhe role të tjera, si dhe për përdorim personal.

Shembuj të avionëve që kanë peshën maksimale bruto të ngritjes për këtë kategori përfshijnë de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter dhe Beechcraft B200 Super King Air.

## Shiko edhe 
* Avioni trajnues

## Referenca
Avioni ushtarak i transportit

[parapamje|250x250px|Një C-17 Globemaster III T-1 i [Forca Ajrore|Forcave Ajrore të SHBA fluturon mbi Owens Valley, Kaliforni.]]
Një **avion transporti ushtarak**, **aeroplan transporti ushtarak** ose **transportues ajror** është një avion transporti në pronësi ushtarake që përdoret për të mbështetur operacionet ushtarake duke transportuar trupa dhe pajisje ushtarake. Avionët e transportit janë thelbësorë për ruajtjen e linjave të furnizimit në bazat e përparme që janë të vështira për t'u arritur nga qasja tokësore ose nga uji, dhe mund të përdoren si për misionet strategjike ashtu edhe për ato taktike. Ato përdoren gjithashtu shpesh për misionet civile të ndihmës emergjente duke transportuar ndihma humanitare.

## Shiko edhe 
* Avioni ushtarak
* Forca Ajrore

## Referime
Pika e kontrollit të sigurisë

[parapamje|250x250px|Tanke të [Forcat e Armatosura të Shteteve të Bashkuara të Amerikës|ushtrisë amerikane dhe tanke sovjetike në pikën e kontrollit Charlie, 1961]]
**Pikat e kontrollit civil** ose **pikat e kontrollit të sigurisë** dallohen nga pikat kufitare në atë që ato janë ngritur dhe zbatuar brenda zonave të afërta nën kontrollin ushtarak ose paraushtarak. Pikat e kontrollit civil janë përdorur në zonat e përfshira nga konflikti në të gjithë botën për të monitoruar dhe kontrolluar lëvizjen e njerëzve dhe mallrave në mënyrë që të parandalohet dhuna. Ato janë përdorur gjithashtu nga policia gjatë kohës së paqes për të ndihmuar në luftën kundër terrorizmit.

## Shiko edhe 
* Pika e Kontrollit Kufitar

## Referenca
Helikopteri ushtarak

[parapamje|250x250px|Divizioni i 1-rë i blinduar zbret një [Sikorsky UH-60 Black Hawk|UH-60 Blackhawk.]]
Një **helikopter ushtarak** është një helikopter që ose është ndërtuar në mënyrë specifike ose i konvertuar për përdorim nga forcat ushtarake. Misioni i një helikopteri ushtarak është një funksion i projektimit ose konvertimit të tij. Përdorimi më i zakonshëm i helikopterëve ushtarakë është transporti i trupave, por helikopterët e transportit mund të modifikohen ose konvertohen për të kryer misione të tjera si kërkimi dhe shpëtimi luftarak (CSAR), evakuimi mjekësor (MEDEVAC), postë komanduese ajrore, apo edhe të armatosur me armë për të sulmuar objektivat tokësore. Helikopterët e specializuar ushtarakë synojnë të kryejnë misione specifike. Shembuj të helikopterëve të specializuar ushtarakë janë helikopterët sulmues, helikopterë vëzhgimi dhe helikopterë të luftës kundër nëndetëseve.

## Shiko edhe 
* Forca Ajrore
* Helikopteri
* Helikopteri Sulmues

## Referenca
Aviacioni policor

[parapamje|250x250px|Një [:en:MBB_Bo_105|MBB Bo 105 e Cuerpo Nacional de Policía të Spanjës.]]
**Aviacioni policor** është përdorimi i avionëve në operacionet policore. Shërbimet policore zakonisht përdorin aeroplanët për kontrollin e trafikut, mbështetjen tokësore, kërkimin dhe shpëtimin, ndjekjet e makinave me shpejtësi të lartë, vëzhgimin, patrullimin ajror dhe kontrollin e ngjarjeve publike në shkallë të gjerë dhe/ose incidenteve të rendit publik. Ata mund të përdorin avionë me krahë rrotullues, avionë me krahë fiks, avionë me krahë jo të ngurtë ose avionë më të lehtë se ajri. Në disa qytete të mëdha, avionët e policisë me krahë rrotullues përdoren gjithashtu si transport ajror për personelin që i përket njësive të stilit SWAT. Në zona të mëdha, me popullsi të rrallë, avionët me krahë fiks përdoren ndonjëherë për të transportuar personel dhe pajisje.

## Shiko edhe 
* Policia
* SWAT
* Xhandarmëria

## Referenca
Avioni i mallrave

parapamje|250x250px|Një Lockheed C-130 Hercules i Forcave Ajrore të SHBA-së, avioni arketip i transportit ushtarak, mbi Oqeanin Atlantik në 2014
Një **avion mallrash** ose **transportues mallrash** (i njohur gjithashtu si *transportues ajror*) është një avion me krahë-fiks që është projektuar ose konvertuar për transport mallrash dhe jo pasagjerë. Avionë të tillë zakonisht nuk përfshijnë pajisje të pasagjerëve dhe në përgjithësi kanë një ose më shumë dyer të mëdha për ngarkimin e ngarkesave. Transportuesit mund të operohen nga linja ajrore civile të pasagjerëve ose mallrave, nga individë privatë ose nga forcat e armatosura të vendeve të veçanta.

Avionët e projektuar për fluturim mallrash zakonisht kanë veçori që i dallojnë ata nga avionët konvencionalë të pasagjerëve: një seksion kryq i trupit të gjerë/i gjatë, një krah të lartë për të lejuar që zona e ngarkesës të ulet afër tokës, rrota të shumta për ta lejuar atë të ulet në vende të papërgatitura , dhe një bisht të montuar lart për të lejuar që ngarkesa të futet drejtpërdrejt në dhe jashtë avionit.

Deri në vitin 2015, transportuesit e dedikuar të mallrave përfaqësojnë 43% të kapacitetit prej 700 miliardë ATK (ton-kilometër të disponueshëm), ndërsa 57% transportohen në rezervat e ngarkesave të avionëve. Gjithashtu në vitin 2015, Boeing parashikoi që ngarkesat e barkut të rriteshin në 63%, ndërsa ngarkesat e specializuara do të përfaqësonin 37% të 1200 miliardë ATK-ve në vitin 2035. Firma Consulting Cargo Facts parashikon që flota globale e mallrave do të rritet nga 1,780 në 2,02 në 2,92 avionë. 2039.

## Shiko edhe 
* Kodi i mallërave

## Referenca
Marinsat

[parapamje|250x250px|Marinsat spanjolle, [:en:Gulf_of_Oman|Gjiri i Omanit (5 maj 2004).]]
**Marinsat**, ose **këmbësoria detare**, janë zakonisht një forcë ushtarake e trajnuar për të operuar në zonat bregdetare në mbështetje të operacioneve detare. Historikisht, detyrat e ndërmarra nga marinsat kanë përfshirë ndihmën për ruajtjen e disiplinës dhe rendit në bordin e anijes (duke reflektuar natyrën e presionit të kompanisë së anijes dhe rrezikun e rebelimit), hipjen e anijeve gjatë luftimeve ose kapjen e anijeve me çmim, dhe sigurimin e fuqisë punëtore për bastisjen në breg në mbështetje të objektivave detare. Në shumicën e vendeve, marinsat janë një pjesë integrale e marinës së atij shteti.

Termi i saktë "detar" nuk ekziston në shumë gjuhë të tjera përveç anglishtes. Në vendet frëngjishtfolëse ekzistojnë dy terma që mund të përkthehen si "marine", por nuk përkthehen saktësisht: *troupes de marine* dhe *fusiliers-marins*; pseudopërkthime të ngjashme ekzistojnë gjetkë, p.sh. fuzileiros navais në portugalisht (shqip. 'Fuzilerë detarë'). Fjala *detare* do të thotë "marinë" në shumë gjuhë evropiane si holandisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht dhe norvegjeze.

## Shiko edhe 
* Marina
* Forcat e Armatosura

## Referenca
Hamami i Daut Pashës

**Hamami i Daut Pashës** është një hamam i vjetër ku ndodhet galeria e sotme e artit në Shkup , në fillim të Çarshisë së Vjetër të Shkupit , në afërsi të kishës “Shën. Dimitria". Objekti u ndërtua në fund të shekullit të 15-të , si trashëgimi e Daut Pashës , për nder të të cilit mori emrin. Dihet se hamami nuk është vënë kurrë në përdorim si hamami dhe dy legjenda citohen si mbështetje për këtë. Sot hamami përdoret si galeri arti dhe aty ndodhet selia e Galerisë Kombëtare të Maqedonisë . Është i regjistruar si monument kulture i Republikës së Maqedonisë. 

## Historia 
[parapamje|Hamami i Daut Pashës pas [Termeti i Shkupit (1963)|Tërmeti i Shkupit në vitin 1963]]
Hamami është ndërtuar në periudhën 1489-1497, si testament i vezirit të atëhershëm të Rumelisë, Daut Pasha, por emrat e arkitektëve të tij ende janë ende të panjohur. Ndërtesa pësoi rëndë në zjarrin e vitit 1689 dhe u la në një rënie graduale. U rivendos në vitin 1948, kur u shndërrua në Galeria E Arteve. Ajo gjithashtu pësoi dëme në tërmetin e vitit 1963, por u rinovua shpejt dhe që atëherë ka funksionuar përsëri si një galeri arti. Sot, ajo është ndërtesa e vetme e mbetur e Ish "Trojkës Islame", e cila ende përbëhej nga xhamia Ibni Pajko dhe karvani-Saraj.

## Arkitektura 
Ndërtesa ka një formë drejtkëndëshe, me shtrirje të vogla të parëndësishme në anët e saj jugore dhe veriore. Arkitektura e saj është monumentale, dhe ndërtimi kryhet me përsosje. Muret e ndërtesës janë masive dhe përmbajnë hapje të vogla me hark dhe arkitrarë fusha të harkuara, në të cilat vendosen dritaret dhe dyert. Dyert e hyrjes janë të vendosura në mure që janë bërë me pllaka të profilizuara, dhe në anën perëndimore të fasadës së Hamamit ka një hapje, e cila është e përshtatur në një kornizë mermeri të profilizuar, në të cilën kishte një pllakë me një mbishkrim. Brendësia është e mbuluar me 13 kupola të madhësive të ndryshme, nga të cilat dy më të mëdhatë dallohen në anën perëndimore, ndërsa 11 të tjerat janë të shpërndara në mënyrë të pangjashme në pjesën tjetër të Hamamit. Ka 15 dhoma në ndërtesë, të cilat ndriçohen me ndihmën e hapjeve të yjeve të kupolave të mbuluara me xham. Nga brenda, muret ishin zbukuruar me zbukurime piktoreske. Duke qenë Një Hamam i dyfishtë (chifte), ai kishte dy hyrje të veçanta, një për burrat dhe një për gratë. Në përputhje me kanonet Islame, hyrje të tilla të ndara nuk ishin të vendosura në të njëjtën anë.

## Legjenda 
Sipas informacioneve, Hamami I Daut Pashës nuk është vënë asnjëherë në përdorim si Hamam ka dy legjenda. Sipas njërit, ngrohja E Hamamit kërkonte sasi të mëdha dru zjarri, të cilat nuk mund të siguroheshin për shkak të pyllit në mal Vodno pothuajse u shkatërrua, kështu që mungesa e druve të zjarrit e bëri të pamundur vënien në punë të ndërtesës. Legjenda e dytë lidhet me vajzën E Daut Pashës, e cila vizitoi Hamamin para se të vihej në punë dhe u kafshua nga një gjarpër helmues dhe më pas vdiq. Daut Pasha pastaj urdhëroi që han të mbyllej dhe të mos përdorej më kurrë.

## Shih edhe 
* Çarshia e Vjetër e Shkupit.
* Kultura e Maqedonisë së Veriut

## Referime
Beteja

parapamje|250x250px|Ushtritë britanike (e kuqe) dhe franceze (blu) fillojnë angazhimin e Betejës vendimtare të Waterloo, me forcat prusiane (gri) që mbërrijnë nga verilindja
Një **betejë** është një dukuri e luftimit në luftë midis njësive ushtarake kundërshtare të çdo numri ose madhësie. Një luftë zakonisht përbëhet nga beteja të shumta. Në përgjithësi, një betejë është një angazhim ushtarak që përcaktohet mirë në kohëzgjatje, zonë dhe angazhim të forcës. Një angazhim me vetëm angazhim të kufizuar midis forcave dhe pa rezultate vendimtare nganjëherë quhet përleshje.

Fjala "betejë" gjithashtu mund të përdoret rrallë për t'iu referuar një fushate të tërë operacionale, megjithëse ky përdorim ndryshon shumë nga kuptimi i tij konvencional ose zakonor. Në përgjithësi, fjala "betejë" përdoret për fushata të tilla nëse i referohet një përballjeje të zgjatur luftarake në të cilën njëri ose të dy luftëtarët kishin të njëjtat metoda, burime dhe objektiva strategjikë gjatë gjithë takimit. Disa shembuj të spikatur të kësaj do të ishin Beteja e Atlantikut, Beteja e Britanisë dhe Beteja e Stalingradit, të gjitha në Luftën e Dytë Botërore.

Luftërat dhe fushatat ushtarake udhëhiqen nga strategjia ushtarake, ndërsa betejat zhvillohen në një nivel planifikimi dhe ekzekutimi të njohur si lëvizshmëri operacionale. Strategu gjerman Carl von Clausewitz deklaroi se "përdorimi i betejave.. për të arritur objektin e luftës" ishte thelbi i strategjisë.

## Shiko edhe 
* Lufta
* Luftimi

## Referenca
Fushëbeteja

parapamje|250x250px|Helikopterët UH-1D transportojnë anëtarë të Batalionit të 2-të, Regjimentit të 14-të të Këmbësorisë nga zona e Plantacionit të Gomës Filhol.
Një **fushë beteje** është vendndodhja e një beteje aktuale ose historike që përfshin luftë tokësore. Zakonisht kuptohet se kufizohet në pikën e kontaktit midis forcave kundërshtare, megjithëse betejat mund të përfshijnë trupa që mbulojnë zona të gjera gjeografike. Megjithëse termi nënkupton që betejat zakonisht zhvillohen në një fushë - një shtrirje e hapur e terrenit të sheshtë - ai zbatohet për çdo lloj terreni në të cilin zhvillohet një betejë. Termi mund të ketë gjithashtu rëndësi juridike dhe fushat e betejës kanë vlerë të konsiderueshme historike dhe kulturore - fusha e betejës është përshkruar si "një vend ku idealet dhe besnikëria vihen në provë". Akte dhe traktate të ndryshme kufizojnë sjellje të caktuara luftarake në një fushë beteje të identifikuar. Regjime të tjera ligjore promovojnë ruajtjen e disa fushave të betejës si vende me rëndësi historike.

Teoria dhe doktrina moderne ushtarake, me përparimet teknologjike në luftë, ka evoluar të kuptuarit e një fushëbeteje nga një e përcaktuar nga terreni në një perceptim më të shumëanshëm të të gjithë faktorëve që ndikojnë në zhvillimin e një beteje dhe është konceptuar si hapësira e betejës.

## Shiko edhe 
* Beteja

## Referenca
Forcat e Armatosura të Zvicrës

parapamje|Stema e Zvicrës
**Forcat e Armatosura të Zvicrës** (gjermanisht: Schweizer Armee, frëngjisht: Armée suisse, italisht: Esercito svizzero) operojnë në tokë dhe në ajër, duke shërbyer si forcat e armatosura të Zvicrës. Sipas sistemit të milicisë së vendit, ushtarët e rregullt përbëjnë një pjesë të vogël të ushtrisë dhe pjesa tjetër janë rekrutë ose vullnetarë nga mosha 19 deri në 34 vjeç (në disa raste deri në 50). Për shkak të historisë së gjatë të neutralitetit të Zvicrës, Forcat e Armatosura të Zvicrës nuk marrin pjesë në konflikte në vende të tjera, por marrin pjesë në misione paqeruajtëse ndërkombëtare. Zvicra është pjesë e programit të Partneritetit për Paqe të NATO-s. 

Rregulloret e sistemit të milicisë zvicerane përcaktojnë që ushtarët të mbajnë pajisjet e tyre personale në shtëpi, duke përfshirë të gjitha armët e caktuara personalisht. Shërbimi i detyrueshëm ushtarak zbatohet për të gjithë shtetasit meshkuj zviceranë, kurse gratë mund të shërbejnë vullnetarisht. Meshkujt zakonisht marrin urdhërat fillestarë në moshën 18 vjeç për shqyrtimin e përshtatshmërisë së rekrutimit ushtarak. Rreth 2/3 e të rinjve zviceranë janë të përshtatshëm për shërbim, ndërsa shërbimi alternativ ekziston për ata që janë të papërshtatshëm. Çdo vit, rreth 20.000 persona trajnohen në trajnimin bazë për 18 javë (23 javë për forcat speciale).

Reforma "Ushtria XXI" zëvendësoi modelin e mëparshëm "Ushtria 95" dhe u miratua me votim popullor në vitin 2003, duke reduktuar fuqinë punëtore nga 400.000 në rreth 200.000 personel, me 120.000 që marrin trajnime periodike ushtarake dhe 80.000 rezervistë që kanë plotësuar kërkesat e tyre totale të trajnimit ushtarak. Një reformë e mëtejshme efektive në vitin 2018 paralajmëroi reduktimin e forcave në 100.000 anëtarë.

Në Janar 2023, kjo ushtri ka 24.000 anëtarë aktivë. Me një buxhet prej 5.56 miliardë € në vit.

## Shiko edhe 
* Forca Ajrore Zvicerane

## Referime
Pasiguria

**Pasiguria** i referohet situatave epistemike që përfshijnë informacion të papërsosur ose të panjohur. Ai zbatohet për parashikimet e ngjarjeve të ardhshme, për matjet fizike që janë bërë tashmë ose për të panjohurën. Pasiguria lind në mjedise pjesërisht të vëzhgueshme ose stokastike, si dhe për shkak të injorancës, përtacërisë ose të dyja. Ajo lind në çdo numër fushash, duke përfshirë sigurimin, filozofinë, fizikën, statistikën, ekonominë, financën, mjekësinë, psikologjinë, sociologjinë, inxhinierinë, metrologjinë, meteorologjinë, ekologjinë dhe shkencën e informacionit.

## Shiko edhe 
* Siguria

## Referime
Strategjia

parapamje|250x250px|Strategjia e Unionit në Teatrin Perëndimor.
**Strategjia** (greqisht: *stratēgia*, "arti i udhëheqësit të trupave; zyra e gjeneralit, komandës, gjeneraliteti") është një plan i përgjithshëm për të arritur një ose më shumë qëllime afatgjata ose të përgjithshme në kushte pasigurie. Në kuptimin e "artit të gjeneralit", i cili përfshinte disa nëngrupe aftësish duke përfshirë taktikat ushtarake, mjetet e rrethimit, logjistikën etj., termi hyri në përdorim në shekullin e 6 të e.s. në terminologjinë romake lindore dhe u përkthye në gjuhët popullore perëndimore. vetëm në shekullin e 18-të. Që atëherë e deri në shekullin e 20-të, fjala "strategji" erdhi për të treguar "një mënyrë gjithëpërfshirëse për t'u përpjekur për të ndjekur qëllimet politike, duke përfshirë kërcënimin ose përdorimin aktual të forcës, në një dialektikë vullnetesh" në një konflikt ushtarak, në të cilin të dy kundërshtarët ndërveprojnë.

Strategjia është e rëndësishme sepse burimet në dispozicion për të arritur qëllimet janë zakonisht të kufizuara. Strategjia në përgjithësi përfshin përcaktimin e qëllimeve dhe prioriteteve, përcaktimin e veprimeve për të arritur qëllimet dhe mobilizimin e burimeve për të ekzekutuar veprimet. Një strategji përshkruan se si do të arrihen qëllimet (qëllimet) me mjetet (burimet). Strategjia mund të synohet ose mund të shfaqet si një model aktiviteti ndërsa organizata përshtatet me mjedisin e saj ose konkurron. Ai përfshin aktivitete të tilla si planifikimi strategjik dhe të menduarit strategjik.

Henry Mintzberg nga Universiteti McGill e përcaktoi strategjinë si një model në një rrjedhë vendimesh për t'u kontrastuar me pikëpamjen e strategjisë si planifikim, ndërsa Henrik von Scheel e përkufizon thelbin e strategjisë si aktivitete për të ofruar një përzierje unike të vlerës - duke zgjedhur për të kryer aktivitete ndryshe. ose për të kryer aktivitete të ndryshme nga rivalët. ndërsa Max McKeown (2011) argumenton se "strategjia ka të bëjë me formësimin e së ardhmes" dhe është përpjekja njerëzore për të arritur "qëllimet e dëshirueshme me mjetet e disponueshme". Vladimir Kvint e përkufizon strategjinë si "një sistem të gjetjes, formulimit dhe zhvillimit të një doktrine që do të sigurojë sukses afatgjatë nëse ndiqet me besnikëri". Teoricienët e kompleksitetit e përkufizojnë strategjinë si shpalosjen e aspekteve të brendshme dhe të jashtme të organizatës që rezulton në veprime në një kontekst socio-ekonomik.

## Shiko edhe 
* Luftimi
* Beteja
* Lufta

## Referenca
Padituria

**Padituria** apo **injoranca** është mungesë njohurie dhe të kuptuari. Fjala "injorant" është një mbiemër që përshkruan një person në gjendjen e të qenit në padijeni, apo edhe disonancë konjitive dhe lidhje të tjera njohëse, dhe mund të përshkruajë individë që nuk janë në dijeni për informacione ose fakte të rëndësishme. Injoranca mund të shfaqet në 3 lloje të ndryshme: injoranca faktike (mungesa e njohjes së ndonjë fakti), mosnjohja e objektit (mosnjohja me ndonjë objekt) dhe injoranca teknike (mungesa e njohurive se si të bëhet diçka).

## Pasojat 
Injoranca mund të ketë efekte negative tek individët dhe shoqëritë, por edhe mund t'u sjellë dobi duke krijuar brenda tyre dëshirën për të ditur më shumë. Për shembull, injoranca brenda shkencës hap mundësinë për të kërkuar njohuri dhe për të bërë zbulime duke bërë pyetje të reja. Megjithëse kjo mund të ndodhë vetëm nëse individi ka një mendje kureshtare.

Studimet sugjerojnë se të rriturit me një arsim adekuat që kryejnë punë pasuruese dhe sfiduese janë më të lumtur dhe më shumë në kontroll të mjedisit të tyre. Vetëbesimi që të rriturit fitojnë nëpërmjet ndjenjës së kontrollit që ofron arsimi i lejon ata të rritur të shkojnë për më shumë pozicione drejtuese dhe të kërkojnë pushtet gjatë gjithë jetës së tyre.

Në vitin 1984, autori Thomas Pynchon vërejti:Ne shpesh nuk jemi të vetëdijshëm për shtrirjen dhe strukturën e injorancës sonë. Injoranca nuk është vetëm një hapësirë ​​boshe në hartën mendore të një personi. Ai ka konturet dhe koherencën, dhe për të gjitha unë di edhe rregullat e funksionimit. Pra, si rrjedhim për të shkruar për atë që dimë, ndoshta duhet të shtojmë njohjen me injorancën tonë dhe mundësitë e saj për të prishur një histori të mirë.Një efekt tjetër i injorancës karakterizohet nga efekti Dunning-Kruger, i quajtur sipas shkencëtarëve David Dunning dhe Justin Kruger në 1999. Kjo teori centralizon sjelljen e subjekteve në lidhje me aftësitë e tyre intelektuale dhe sjelljet shoqërore. Informacioni ose kompetenca e kufizuar e njerëzve që zotërojnë Dunning-Kruger përkthehet në një ndjenjë epërsie intelektuale.

## Shiko edhe 
* Njohuria
* Mençuria

## Referime
Logjistika

[parapamje|250x250px|Magazina në South Jersey, një epiqendër e Bregut Lindor të [Shtetet e Bashkuara të Amerikës|SHBA-së për logjistikën dhe ndërtimin e magazinës, jashtë Filadelfias, ku kamionët dorëzojnë pllaka graniti.]]
**Logjistika** merret me fluksin efikas përpara dhe të kundërt të mallrave, shërbimeve dhe informacioneve të lidhura nga pika e origjinës deri në pikën e konsumit sipas nevojave të klientëve. Logjistika është një komponent i menaxhimit të zinxhirit të furnizimit, ku ajo mban të bashkuar zinxhirin e furnizimit. Burimet e menaxhuara në logjistikë mund të përfshijnë mallra të prekshme si materiale, pajisje dhe furnizime, si dhe ushqime dhe artikuj të tjerë të konsumueshëm.

Në logjistikën ushtarake, ajo ka të bëjë me mirëmbajtjen e linjave të furnizimit të ushtrisë me ushqime, armatime, municione dhe pjesë këmbimi, përveç transportit të vetë trupave. Ndërkohë, logjistika civile merret me blerjen, lëvizjen dhe ruajtjen e lëndëve të para, të produkteve gjysëm të gatshme dhe të produkteve të gatshme. Për organizatat që ofrojnë shërbime të tilla si grumbullimi i mbeturinave, dërgesat e postës, shërbimet publike dhe shërbimet pas shitjes, problemet logjistike gjithashtu duhet të adresohen.

Logjistika zë një sasi të konsiderueshme të kostos operacionale të një organizate ose vendi. Për shembull, kostot logjistike të organizatave në Shtetet e Bashkuara shkaktuan rreth 11% të prodhimit të brendshëm bruto kombëtar (PBB) të Shteteve të Bashkuara në vitin 1997. Një situatë e tillë është gjithashtu e ngjashme për vendet në Bashkimin Evropian (BE) ku logjistika u shkaktua nga 8.8 në 11.4%. të PBB-së kombëtare në vitin 1993.

Menaxhimi i logjistikës është pjesa e menaxhimit të zinxhirit të furnizimit dhe inxhinierisë së zinxhirit të furnizimit që planifikon, zbaton dhe kontrollon rrjedhën dhe ruajtjen efikase, efektive dhe të kundërt të mallrave, shërbimeve dhe informacioneve të lidhura ndërmjet pikës së origjinës dhe pikës së konsumit për t'u përmbushur. kërkesat e klientëve. Kompleksiteti i logjistikës mund të modelohet, analizohet, vizualizohet dhe optimizohet nga softueri i dedikuar simulues. Minimizimi i përdorimit të burimeve është një motivim i përbashkët në të gjitha fushat e logjistikës. Një profesionist që punon në fushën e menaxhimit të logjistikës quhet logjistik.

## Shiko edhe 
Logjistika ushtarake

## Referenca
Logjistika ushtarake

parapamje|Marinsat e SHBA-së nga Batalioni 8 i Logjistikës Luftarake dhe personeli i Marinës nga Njësia Master i plazhit 2 kontejnerë ISO të shkarkimit nga një kompani e anijeve tokësore me një zëvendësim të sistemit të automjeteve logjistike
**Logjistika ushtarake** është disiplina e planifikimit dhe kryerjes së lëvizjes, furnizimit dhe mirëmbajtjes së forcave ushtarake. Në kuptimin e tij më gjithëpërfshirës, janë ato aspekte ose operacione ushtarake që kanë të bëjnë me:

* Projektimi, zhvillimi, blerja, ruajtja, shpërndarja, mirëmbajtja, evakuimi dhe asgjësimi i materialit.
* Transporti i personelit.
* Blerja ose ndërtimi, mirëmbajtja, funksionimi dhe disponimi i objekteve.
* Përvetësimi ose ofrimi i shërbimeve.
* Mbështetje e shërbimit mjekësor dhe shëndetësor.

## Shiko edhe 
Logjistika

## Referenca
Dembelizmi

[parapamje|250x250px|Skena në sallën e klubit, nga [:en:Thomas_Rowlandson|Thomas Rowlandson.]]
**Dembelizmi** apo **përtacia** është mosdashje ndaj aktivitetit ose sforcimit pavarësisht se ka aftësi për të vepruar ose për të ushtruar veten. Shpesh përdoret si pejorativ; termat për një person që shihet si dembel përfshijnë "patate të shtratit", "përtac" dhe "". Konceptet e lidhura përfshijnë përtacinë, një mëkat të krishterë dhe *letargjinë*, një gjendje e mungesës së energjisë.

Pavarësisht diskutimit të neurologut të famshëm Sigmund Freud për "parimin e kënaqësisë", Leonard Carmichael vuri në dukje në 1954 se "dembelizmi nuk është një fjalë që shfaqet në tabelën e përmbajtjes së shumicës së librave teknikë mbi psikologjinë". Një sondazh i vitit 1931 zbuloi se nxënësit e shkollave të mesme kanë më shumë gjasa t'ia atribuojnë performancën e tyre të dështuar përtacisë, ndërsa mësuesit renditën "mungesën e aftësisë" si shkakun kryesor, me dembelizmin në vendin e dytë. Përtacia nuk duhet ngatërruar me largimin, një simptomë negative e disa çështjeve të shëndetit mendor si depresioni, ADHD, ASD, çrregullimet e gjumit, çrregullimet e përdorimit të substancave dhe skizofrenia.

## Shiko edhe 
## Referenca
Hani i Kurshumlisë

djathtas|parapamje|250x250px|Brendia Hanit të Kurshumlisë
djathtas|parapamje|250x250px|Pjesa e jashtme e hanit
**Hani i Kurshumlisë** është një han i këshillit bashkiak të Çarshia së Vjetër të Shkupit nga Kohët osmane që sot, përdoret për aktivitete kulturore.

## Vendi 
Hani i Kurshumlisë ndodhet në bregun e majtë të lumit Vardar në një ish pazar hekuri në Shkup në oborrin e Muzeut të Maqedonisë. Është ndërtuar në gjysmën e parë të shekullit të 14-të .

## Të dhënat 
Të dhëna të besueshme për ngritjen e hanit nuk ekzistojnë, por mendohet se është ngritur në themelet e një ndërtese të vjetër Turqit e ndërtuan dhe e përshtatën për Karvan-Saraj sipas reputacionit të disa bujtinave të tilla të ndërtuara në Lindje. Përmendet në burime si detyrim i Mullah Musledin Hoxhës, i biri I Abdul Gjanit në vitin 1550, i cili ishte dijetar i oborrit Të Sulltan Selimit II.

## Funksionet 
Hani i Kurshumlisë ka ndryshuar funksionin e tij që nga ekzistenca e tij, në fillim ishte bujtinë deri në vitin 1787 kur ai u shndërrua në burg. Në të kohë u burgosën shumë revolucionarë, sidomos pas Çështjes Vinica. Që nga viti 1904 deri në vitin 1914 ai shërbeu përsëri si një bujtinë. Nga pamja e saj e jashtme dhe e brendshme, ajo nuk ndahet nga pjesa tjetër e karvanëve të tipizuar që ekzistonin në qendrat e qytetit.

## Rregullimi i hanit 
Hani i Kurshumlisë duket imponues me muret e tij të ndërtuara dekorativisht dhe kupolat e vogla në formën e piramidave me anë pak të lëshuara që gjithmonë mbuloheshin nga plumbi (kurshumli) (*plumb* kjo është arsyeja pse quhet Hani i Kurshumlisë). Velzi kryesor është i vendosur në anën jugore. Një verandë me një çati me kupolë u ndërtua mbi derën e përparme. Kolonat e shumta katrore, të lidhura me harqe në katin e parë dhe dysheme krijojnë një ambient intim me oborrin dhe Sharvanin në të. Dhomat përdhese shërbenin si depo mallrash dhe katet si dhoma pushimi. Në pjesën e dytë të hanit, u ndërtuan ambiente për të akomoduar bagëtinë. Ky seksion kishte një hyrje të veçantë nga ana lindore. Kohët e fundit, ambientet e saj përdoren si lapidarium i Muzeut të Maqedonisë.

## Shih edhe 
* Arkitektura osmane
* Çarshia e vjetër e Shkupit
* Kultura e Maqedonisë së Veriut

## Lidhje të jashtme 
* Културни збиднувања во Куршумли ан  — Time.mk Настани
9K34 Strela-3

[parapamje|Një raketë [:en:9K34_Strela-3|en:SA-14 dhe tub lëshimi (pa shkop kapëse).]]
**9K34 Strela-3** (rusisht: 9К34 «Стрела-3», 'shigjeta', emri raportues i NATO-s: **SA-14 Gremlin**) është një sistem raketor i mbrojtjes ajrore i lëvizshëm nga njeriu (MANPADS) i zhvilluar në Bashkimin Sovjetik si përgjigje ndaj performanca e dobët e sistemit të mëparshëm 9K32 Strela-2 (SA-7 Grail). Raketa bazohej kryesisht në Strela 2 të mëparshëm, dhe kështu zhvillimi vazhdoi me shpejtësi. Arma e re u pranua në shërbim në Ushtrinë Sovjetike në janar 1974.

## Shiko edhe 
* Lufta kundër-Ajrore
* FIM-92 Stinger

## Referenca
FIM-92 Stinger

parapamje|250x250px|M134 Trajner gjurmues Stinger me antenë IFF të shpalosur
**FIM-92 Stinger** është një sistem i mbrojtjes ajrore amerikane i lëvizshëm nga njeriu (MANPADS) që funksionon si një raketë tokë-ajër me rreze infra të kuqe (SAM). Mund të përshtatet për të qëlluar nga një shumëllojshmëri e gjerë automjetesh tokësore dhe nga helikopterët si Stinger Ajër-Ajër (ATAS). Ai hyri në shërbim në 1981 dhe përdoret nga ushtritë e Shteteve të Bashkuara dhe 29 vendeve të tjera. Kryesisht është prodhuar nga Raytheon Missiles & Defense dhe prodhohet me licencë nga Airbus Defense and Space në Gjermani dhe nga Roketsan në Turqi.

## Shiko edhe 
* Lufta kundër-Ajrore
* 9K34 Strela-3

## Referenca
Lufta radiologjike

**Lufta radiologjike** është çdo formë lufte që përfshin helmim të qëllimshëm nga rrezatimi ose kontaminim të një zone me burime radiologjike.

Armët radiologjike zakonisht klasifikohen si armë të shkatërrimit në masë (WMD), megjithëse armët radiologjike mund të jenë gjithashtu specifike se kë synojnë, siç është helmimi nga rrezatimi i Alexander Litvinenkos nga FSB ruse, duke përdorur polonium-210 radioaktiv.

Shumë vende kanë shprehur interes për programet e armëve radiologjike, disa i kanë ndjekur në mënyrë aktive dhe tre kanë kryer teste të armëve radiologjike.

## Shiko edhe 
* Arma e shkatërrimit në masë

## Referenca
Lufta biologjike

**Lufta biologjike** është përdorimi i toksinave biologjike ose agjentëve infektivë si bakteret, viruset, insektet dhe kërpudhat me qëllimin për të vrarë, dëmtuar ose pamundësuar njerëzit, kafshët ose bimët si një akt lufte. Armët biologjike (shpesh të quajtura "armë bio", "agjentë të kërcënimit biologjik" ose "bio-agjentë") janë organizma të gjallë ose entitete riprodhuese ( ⁠d.m.th. viruset, të cilët nuk konsiderohen universalisht "të gjallë"). Lufta entomologjike (insektet) është një nënlloj i luftës biologjike.

Lufta biologjike sulmuese është e ndaluar sipas të drejtës zakonore ndërkombëtare humanitare dhe disa traktateve ndërkombëtare. Në veçanti, Konventa e Armëve Biologjike e vitit 1972 (BWC) ndalon zhvillimin, prodhimin, blerjen, transferimin, grumbullimin dhe përdorimin e armëve biologjike. Prandaj, përdorimi i agjentëve biologjikë në konfliktet e armatosura është një krim lufte. Në të kundërt, kërkimet biologjike mbrojtëse për qëllime profilaktike, mbrojtëse ose të tjera paqësore nuk janë të ndaluara nga BWC.

Lufta biologjike është e ndryshme nga lufta që përfshin lloje të tjera të armëve të shkatërrimit në masë (WMD), duke përfshirë luftën bërthamore, luftën kimike dhe luftën radiologjike. Asnjë nga këto nuk konsiderohen armë konvencionale, të cilat përdoren kryesisht për potencialin e tyre shpërthyes, kinetik ose ndezës.

Armët biologjike mund të përdoren në mënyra të ndryshme për të fituar një avantazh strategjik ose taktik mbi armikun, qoftë me kërcënime ose me vendosje aktuale. Ashtu si disa armë kimike, armët biologjike mund të jenë gjithashtu të dobishme si armë të mohimit të zonës. Këta agjentë mund të jenë vdekjeprurës ose jo-vdekjeprurës dhe mund të jenë në shënjestër kundër një individi të vetëm, një grupi njerëzish, apo edhe një popullsie të tërë. Ato mund të zhvillohen, blihen, grumbullohen ose vendosen nga shtetet kombëtare ose nga grupe jokombëtare. Në rastin e fundit, ose nëse një shtet-komb e përdor atë në mënyrë klandestine, mund të konsiderohet gjithashtu bioterrorizëm.

Lufta biologjike dhe lufta kimike mbivendosen në një masë, pasi përdorimi i toksinave të prodhuara nga disa organizma të gjallë konsiderohet sipas dispozitave të BWC dhe Konventës së Armëve Kimike. Toksinat dhe armët psikokimike shpesh quhen agjentë të spektrit të mesëm. Ndryshe nga armët biologjike, këta agjentë të spektrit të mesëm nuk riprodhohen në hostin e tyre dhe zakonisht karakterizohen nga periudha më të shkurtra të inkubacionit.

## Shiko edhe 
* Arma e shkatërrimit në masë

## Referenca
Lufta kimike

[parapamje|250x250px|Piktura ikonë e John Singer Sargent në [Lufta e Parë Botërore|Luftën e Parë Botërore: Grimosur, duke treguar viktima të verbëra në një fushë beteje pas një sulmi me gaz mustardë]]
**Lufta kimike** (**CW**) përfshin përdorimin e vetive toksike të substancave kimike si armë. Ky lloj lufte është i ndryshëm nga lufta bërthamore, lufta biologjike dhe lufta radiologjike, të cilat së bashku përbëjnë CBRN, akronimin ushtarak për kimike, biologjike, radiologjike dhe bërthamore (luftë ose armë), të cilat konsiderohen të gjitha "armë të shkatërrimit në masë" (WMDs), një term që është në kontrast me armët konvencionale.

Përdorimi i armëve kimike është i ndaluar sipas zakonit të ligjit ndërkombëtare humanitare.

## Shiko edhe 
* Arma e shkatërrimit në masë

## Referenca
Sistemi raketor S-300

parapamje|250x250px|Automjete S-300PMU-2. Nga e majta në të djathtë: radar zbulimi 64N6E2, posta komanduese 54K6E2 dhe 5P85 TEL.
**S-300** (emri raportues i NATO-s **SA-10 Grumble**) është një seri sistemesh raketash tokë-ajër me rreze të gjatë të zhvilluar dhe operuar nga ish-Bashkimi Sovjetik, tani i vënë në terren nga ushtritë e Rusisë, Ukrainës dhe vende të tjera të ish-Bllokut Lindor. Është prodhuar nga NPO Almaz, bazuar në versionin fillestar S-300P. Sistemi S-300 u zhvillua për t'u mbrojtur kundër sulmeve ajrore dhe raketave të lundrimit për Forcat e Mbrojtjes Ajrore Sovjetike. Variacionet e mëvonshme u zhvilluan gjithashtu për të qenë në gjendje të kapnin raketa balistike. Sistemi S-300 u vendos për herë të parë nga Forcat e Armatosura Sovjetike në vitin 1979, i projektuar për mbrojtjen ajrore të bazave ushtarake dhe objekteve të mëdha industriale dhe administrative, si dhe kontrollin e hapësirës ajrore kundër avionëve sulmues të armikut. Gjatë pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, analistët ushtarakë kanë deklaruar se Rusia ka modifikuar një numër sistemesh për të kryer sulme tokë-tokë.

Sistemi është plotësisht i automatizuar, megjithëse vëzhgimi dhe funksionimi manual janë gjithashtu të mundur. Komponentët mund të jenë afër postit komandues qendror, ose deri në 40 km largësi. Çdo radar siguron përcaktimin e objektivit për postin e komandës qendrore. Posta komanduese krahason të dhënat e marra nga radarët e shënjestruar deri në 80 km larg njëri-tjetrit, duke filtruar objektiva të rremë. Posta e komandës qendrore përmban mënyrat e zbulimit aktiv dhe pasiv të objektivit.

Zhvilluesi i projektit menaxhues i S-300 është Almaz-Antey. S-300 përdor raketa të zhvilluara nga zyrat e projektimit MKB "Fakel" dhe NPO Novator (korporata të veçanta qeveritare, të quajtura më parë "OKB-2" dhe "OKB-8").

S-300 ende në vitin 2006 konsiderohej si një nga sistemet më të fuqishme të raketave anti-ajrore të vendosura aktualisht. Përdoret kryesisht në Azi dhe Evropën Lindore, duke përfshirë vendet anëtare të NATO-s, Bullgarinë dhe Greqinë. Një version i evoluar i sistemit S-300 është S-400 (emri raportues i NATO-s SA-21 Growler), i cili hyri në shërbim më 28 prill 2007.

## Shiko edhe 
* Lufta kundër-Ajrore
* Raketa tokë-ajër
* Sistemi raketor S-400
* Sistemi raketor S-500

## Referenca
Sistemi raketor S-400

**S-400 Triumf** (rusisht: C-400 Триумф - **Triumf**, Emri raportues i NATO-s: **SA-21 Growler**), i njohur më parë si **S-300 PMU-3**, është një sistem rakete e mobile tokë-ajër (SAM) i zhvilluar në vitet 1990 nga NPO Almaz i Rusisë si një përmirësim i familjes S-300.

S-400 hyri në shërbim më 28 prill 2007. Batalioni i parë i sistemeve më të reja të raketave tokë-ajër mori detyrën luftarake më 6 gusht.

## Shiko edhe 
* Lufta kundër-Ajrore
* Raketa tokë-ajër
* Sistemi raketor S-300
* Sistemi raketor S-500

## Referenca
Raketa tokë-ajër

[parapamje|270x270px|Një palë raketa [Sistemi raketor S-300|S-300 në nisje.]]
Një **raketë sipërfaqe-ajër** (**GTAM**), e njohur gjithashtu si një **raketë tokë-ajër** (**SAM**) ose **armë e drejtuar sipërfaqe-ajër** (**SAGW**), është një raketë e krijuar për t'u lëshuar nga toka për të shkatërruar aeroplanët ose raketa të tjera. Është një lloj sistemi kundërajror; në forcat e armatosura moderne, raketat kanë zëvendësuar shumicën e formave të tjera të armëve të dedikuara kundërajrore, me armë kundërajrore të shtyra në role të specializuara.

Përpjekja e parë për zhvillimin e SAM u zhvillua gjatë Luftës së Dytë Botërore, por asnjë sistem operativ nuk u prezantua. Zhvillimi i mëtejshëm në vitet 1940 dhe 1950 çoi në futjen e sistemeve operative nga shumica e forcave kryesore gjatë gjysmës së dytë të viteve 1950. Sistemet më të vogla, të përshtatshme për punë në distancë të afërt, evoluan gjatë viteve 1960 dhe 1970, në sisteme moderne që janë të lëvizshme nga njeriu. Sistemet e anijeve ndoqën evolucionin e modeleve të bazuara në tokë, duke filluar me armë me rreze të gjatë dhe duke evoluar në mënyrë të qëndrueshme drejt modeleve më të vogla për të ofruar një mbrojtje me shtresa. Ky evolucion i dizajnit i shtyu gjithnjë e më shumë sistemet e bazuara në armë në rolet me rreze më të shkurtër.

Amerikani Nike Ajax ishte sistemi i parë i raketave të drejtuara operacionale SAM dhe S-75 Dvina i Bashkimit Sovjetik ishte SAM më i prodhuar. Shembujt modernë të përdorur gjerësisht përfshijnë sistemet me zonë të gjerë Patriot dhe S-300, raketat detare të raketave SM-6 dhe MBDA Aster dhe sistemet portative me rreze të shkurtër veprimi si Stinger dhe Strela-3.

## Shiko edhe 
* Lufta kundër-Ajrore
* MIM-104 Patriot
* Sistemi raketor s-400

## Burime
Sistemi riprodhues

Një **sistem riprodhues** është pjesa e një organizmi që i bën ata të aftë të riprodhohen seksualisht . Njerëzit dhe kafshët e tjera përdorin sistemin e tyre riprodhues për të kryer marrëdhënie seksuale si dhe për të riprodhuar. Sistemi riprodhues është një nga sistemet e organeve të njeriut.

Ilustrimet këtu tregojnë vetëm sistemet riprodhuese të njeriut. Gjitarët e tjerë kanë sistem të ngjashëm riprodhues.
majtas|parapamje|300x300px|Ilustrim që përshkruan sistemin riprodhues të femrës (pamje sagitale).
Njësia e Helikopterëve të Policisë (Serbi)

parapamje|Stema: Njësia e helikopterëve të Policisë Serbe.
**Njësia e helikopterëve** (serbisht: Хеликоптерска јединица, romanizuar: *Helikopterska jedinica*) është njësia e mbështetjes ajrore e Policisë serbe.

Njësia mund të gjurmojë origjinën e saj në vitin 1967 në Jugosllavi dhe u krijua në formën e saj aktuale në 2002. Njësia është në proces të modernizimit të flotës së saj me shtimin e helikopterëve Airbus H145M dhe ka porositur gjithashtu helikopterët Airbus H215.

## Shiko edhe 
* Ministria e Punëve të Brendshme (Serbi)
* Garda vullnetare serbe

## Referime
Garda Vullnetare Serbe

**Garda Vullnetare Serbe** (serbisht: Српска добровољачка гарда *Srpska dobrovoljačka garda*, *SDG*), e njohur edhe si **Tigrat e Arkanit** ose **Njerëzit e Arkanit**, ishte formacion paraushtarak serb i drejtuar nga “Arkan”.

Burrat e Arkanit ishin një njësi paraushtarake vullnetare serbe e themeluar dhe e udhëhequr nga Arkan që luftoi në Kroaci (1991–93) dhe Bosnje (1992–95) gjatë Luftërave Jugosllave dhe ishte përgjegjës për krime të shumta lufte dhe masakra.

## Shiko edhe 
* Lista e formacioneve paraushtarake serbe
* Forcat e Armatosura Serbe
* Ushtria Serbe

## Burimi i të dhënave
Mahmoud Darwish

parapamje|Mahmud Darwish
**Mahmoud Darwish** (, El-Birwa me 13 mars 1941 – 9 gusht 2008) ishte një poet dhe autor palestinez i cili konsiderohej si poeti kombëtar i Palestinës.

Ai fitoi çmime të shumta për veprat e tij. Mahmud Darwish përdori Palestinën si një pasqyruese për humbjen e Edenit, lindjen dhe ringjalljen, ankthin e shpronësimit dhe mërgimit. Ai është përshkruar si mishërues dhe "pasqyrues i traditës së poetit politik në Islam, njeriu i veprimit, veprimi i të cilit është poezia". Ai gjithashtu shërbeu si redaktor për disa revista letrare në Palestinë.