Luani Verior

**Luani Verior** 

Rezultatet e një studimi filogjeografik tregojnë se popullatat e luanit në rajonin e Afrikës Perëndimore dhe Qendrore janë gjenetikisht të afërta me popullatën në Indi, duke formuar një kollë të dallueshme nga popullatat e luanit në Afrikën Jugore dhe Lindore. Në vitin 2017, *Forca e Klasifikimit të Maceve* nga BNRN-ja, ndau popullatat e luanit në dy nënlloje, të emërtuara *P. l. leo* dhe *P. l. melanochaita*. Luani Verior përbëhet nga katër popullata të njohura historikisht: luani barbar, luani Aziatik, Luani i Afrikës Perëndimore dhe Qendrore. Popullata e Afrikës Perëndimore renditet si e rrezikuar në mënyrë kritike në Listën e Kuqe të BNRN-së; kjo popullatë është e izoluar dhe përmban më pak se 250 individë të pjekur.

## Historia taksonomike
Një luan nga Konstandini në Algjeri ishte ekzemplari i tipit për emrin e veçantë *Felis leo* që u përdor nga Lineu në 1758. Në shekujt 19 dhe 20, disa mostra të luanit në Afrikë dhe Azi u përshkruan dhe u propozuan si nënlloje:
*Në 1826, zoologjisti Austriak Johann N. Meyer përshkroi një lëkurë të luanit në Persi dhe e emërtoi *Felis leo persicus*. Ai gjithashtu përshkroi një lëkurë luani nga Senegali nën emrin *F. l. senegalensis*.
*Në 1843, zoologu francez Henri Marie Ducrotay de Blainville përshkroi një luan mashkull nga Nubia nën trinomenin *Felis leo nubicus*
*Në 1843, John Edward Gray përshkroi një mostër nga Gambia në Muzeun Britanik të Historisë Natyrore si *Leo gambianus*.
*Në vitin 1891, zoologu gjerman Theodor Noack përshkroi dy mostra luaneshash nga Somalia dhe propozoi triomenin *Felis leo somaliensis*. 
*Në vitin 1900, Paul Matschie përshkroi një kafkë luani nga Kameruni Verior si *Felis leo kamptzi*. 
*Në 1914, Einar Lönnberg përshkroi një lëkurë luani me kafkë në Kongo dhe e quajti atë *Felis leo bleyenberghi* në nder të togerit që kishte qëlluar luanin.  
*Në vitin 1924, Joel Asaph Allen propozoi triomenin *Leo leo azandicus* për një individ që u vra në vitin 1912 në Kongon Verilindore, si pjesë e një koleksion zoologjik i përbërë nga 588 ekzemplarë karnivorë.

Pas kësaj, ka pasur shumë debate midis zoologëve për vlefshmërinë e nënllojeve të propozuara:
*Në 1939, Glover Morrill Allen njohu *Felis leo kamptzi*, *F. l. bleyenberghi* dhe *F. l. azandicus* si taksonë të vlefshëm midis dhjetë nënllojëve të luanit.
*Takonomisti britanik Reginald Innes Pocock nënklasifikoi luanin në gjininë *Panthera* në vitin 1930, kur përshkruajti luanin Aziatik.
*Tri dekada më vonë, John Ellerman njohu vetëm dy nënlloje të emërtuara si luani Afrikan (*P. l. leo*) dhe luani Aziatik (*P. l. persica*).
*Disa autorë e konsideronin *P. l. nubicus* si një nënlloj i ngjashëm dhe si sinonimi i *P. l. massaica*.
*Disa autorë e konsideronin *P. l. azandicus* si sinonimi i *P. l. massaica*, *P. l. somaliensis*, *P. l. kamptzi* dhe *P. l. senegalensis.*
*Në vitin 2005, Wallace Christopher Wozencraft njohu *P. l. kamptzi*, *P. l. bleyenberghi* dhe *P. l. azandica* si taksonë të vlefshëm.

Shpesh, luani Aziatik dhe ai i Afrikës Qendrore dhe Perëndimore kanë krifa më të vogla se luani i Afrikës Veriore. Disa kërkime tregojnë se krifa e një luani ndryshon në varësi të klimës dhe ndoshta, meshkujt Aziatik kanë një krifë më të vogël për shkak motit të nxehtë në Azi. Ai është rajonalisht i zhdukur në Mauritani, në Gambi, në Guinenë e Bisaut, në Mal, në Siera Leone, Bregun e Fildishtë dhe në Togë, ndoshta i zhdukur dhe në Guinea. 

Në vitet 1950 luanët ende ishin të pranishëm në pyjet e savanës në pjesët jugore të Mauritanisë, përkatësisht në rajonet e Neumit, veriut Tagant, Brakna, Hodh El Gharbi dhe Trarza, dhe përgjatë lumenjve Karakoro dhe Senegal. Në rajonin Guidimaka të vendit, luanët mbijetuan deri në fund të viteve 1980. 

Luanët u regjistruan nga kamerat e vëna në provincën veriore të Kamerunit gjatë një sondazhi të kryer në mes të janarit 2008 dhe majit 2010.

Në vitin 2015, një luan mashkull i rritur dhe një luaneshë u kthyen në Parkun Kombëtar i Moles në Ganë. Këto ishin shikimet e para të luanëve në vend në 39 vjet.

Popullata e luanit Qendror shtrihen në pyjet e shiut dhe së savana. Në Kamerun, një popullatë prej 100 deri në 400 luanë shtrihen në Parkun Kombëtar të Bënusë. Grupet e vogla të luanit janë të pranishëm në Parkun Kombëtar të Uazës.

Në Gabon, prania e luanëve në Parkun Kombëtar të Batekomit ishte e dyshimtë gjatë vitit 2010. Në vitin 2015, një kamer kurthe regjistroi një luan mashkull të vetëm në zonën e mbrojtur. Vazhdimi i kapjes së kamerës në zonë për më shumë se një vit regjistroi të njëjtin luan në mënyrë të përsëritur. Mostrat e flokëve të luanit u mblodhën për analiza filogenetike dhe u krahasuan me mostrat e indeve të luanëve nga Gaboni dhe Republika e Kongos që u vranë në shekullin e 20-të. Rezultatet tregojnë se ky individ është i lidhur ngushtë me popullatën e luanit të zonës. Gjithashtu është menduar e mundur që ky luan të shpërndahet në Namibia ose Botsvanë.

Në Parkun Kombëtar të Odzalës, Republika e Kongos, u konsiderua si një zonë e mbrojtur e luanit në vitet 1990. Deri në vitin 2014, asnjë luan nuk u regjistrua në zonën e mbrojtur, kështu që tani, speciet konsiderohen të zhdukura në këtë vend.

Në Çad, luanët jetojnë në Rezervën Mina Foll. Në vitin 2004, popullata e luanit në vend u vlerësua me 225 individë.

Në vitet 1980, luanët u raportuan në provincat Sudanit Jugor të Darfurit dhe në Jug të Kordofanit, që ndodheshin në perëndim të lumit Nil. Pak dihet për shpërndarjen e luanit dhe madhësinë e popullatës në Sudanin e Jugut. Luanët në Radom dhe Parqet Kombëtare të Jugut ndoshta lidhen me luanët në Republikën e Afrikës Qendrore.

### Popullata Aziatike
Luani Aziatik është popullata e fundit e luanit në natyrë të Azisë dhe kufizohet me Parkun Kombëtar të Girit dhe në zonat përreth Gujratit, Indi. Ai është renditur si i rrezikuar në Listën e Kuqe të BNRN-së për shkak të madhësisë së tij të vogël dhe zonës së banimit.

## Ekologjia dhe sjellja
[thumb|Një çift luanësh në [Pyjet e Girit]]

Në Parkun Kombëtar të Pendarit, Benin, grupet e luanëve variojnë nga 1-8 individë. Jashtë Parkut Kombëtar, grupet janë më të vogla dhe me një mashkull të vetëm.

Në Parkun Kombëtar të Uazës, tre luanesha dhe dy meshkuj iu vendosën radio-kollare në vitin 1999 dhe u gjurmuan deri në vitin 2001. Femrat u zhvendosën në vargje territoresh prej 352 deri në 724 km2 (136 dhe 280 sq mi) dhe qëndruan brenda parkut gjatë perjudhës së studimit. Meshkujt përdorën një territor prej 428 deri në 1,054 km2 (165 dhe 407 sq mi), brenda dhe jashtë parkut, ku ata vazhdimisht vranë bagëti. Njëri u vra dhe tjetri u qëllua nga njerëzit lokalë. Pas heqjes së fishekëve, ai u rikthye dhe e zhvendosi gamën e tij të territorit në brendësi të parkut dhe nuk u vëzhgua të gjuante më.

Luanët meshkuj Aziatik janë të vetmuar ose shoqërohen me më shumë se tre meshkuj që formojnë një tufë të lirshme. Çiftet e meshkujve pushojnë, gjuajnë dhe ushqehen së bashku, dhe shfaqin sjelljen e tyre në të njëjtin territor. Femrat shoqërohen me më shumë se 12 luanesha që formojnë një tufë më të fortë së bashku me këlyshët e tyre. Ata e ndajnë ushqimin midis njëra-tjetrës, por rrallë me meshkujt. Luaneshat dhe meshkuj shoqërohen zakonisht vetëm për disa ditë gjatë perjudhës së kryqëzimit, por rrallë udhëtojnë dhe ushqehen së bashku.
### Gjuetia dhe dieta
[parapamje|Luanët duke u ushqyer me një [zebra|zebër.]]

Në përgjithësi, luanët preferojnë lloje të mëdha kafshësh për të gjuajtur brenda një peshe që varion prej . Ata gjuajnë gjitarë të mëdhenj në rangun prej , duke përfshirë zebrën, impalanë e Thomsonit, gjirafën dhe buallin e ujit. Në Parkun Kombëtar të Girit të Indisë, luanët kryesisht gjuajnë buaj dhe bagëti, ndonjëherë edhe derrin e egër. Jashtë zonës së mbrojtur ku nuk ndodhin lloje të egra të gjahut, luanët gjuajnë buallin dhe bagëtinë, rrallë edhe deve. Pasi e vrasin prenë, e tërheqin atë deri në zona me bar të dendur për t'u ushqyer.

Luani Afrikan dhe hiena e njollosur gjenden në një vend të ngjashëm ekologjik ku konkurrojnë për gjah; një rishikim i të dhënave në disa studime tregon një mbivendosje diete prej 58.6%. Luanët në mënyrë tipike injorojnë hienën e njollosur, përveç nëse luanët janë në një ndjekje të gjahut ose po ngacmohen nga hienat, ndërsa këto të fundit tentojnë të reagojnë dukshëm në praninë e luanëve, me ose pa praninë e ushqimit.

## Kërcënimet
Në Afrikë, luani rrezikohet nga humbja e presë dhe fragmentimi i habitatit. Luani Afrikan listohet si specie e cënuar në Listën e Kuqe të BNRN-së.

Popullata e luanit në Afrikën Perëndimore është e fragmentuar dhe e izoluar, që përfshin më pak se 250 individë të pjekur. Në Nigeri, popullata e izoluar e luanit në Parkun Kombëtar Gashaka Gumti është gjuajtur dhe helmuar nga njerëzit vendas.

Popullata e luanit në Afrikën Qendrore është e kërcënuar nga humbja e habitatit dhe baza e gjahut, dhe nga gjuetia për trofe. Midis shtatë dhe 12 trofeve të luanit eksportoheshin nga Kameruni çdo vit nga viti 1985 deri në vitin 2010. Në Parkun Kombëtar të Bénoué, njerëzit lokalë u vëzhguan në një luan të vrarë duke prerë copa mishi Njerëzit vendas që jetojnë në afërsi të zonës së mbrojtur justifikohen në intervista se luanët sulmojnë shpesh bagëtitë gjatë sezonit të thatë. Ata përdorin helm në kufomat për të vrarë mishngrënësit. Në Parkun Kombëtar Waza, dy nga katër luanë me radio-kollare u vranë midis vitit 2007 dhe vitit 2008, dhe ndoshta edhe një femër e rritur, dy meshkuj të tjerë të rritur dhe tre këlyshë. Barinjtë nomadë përdorin hark dhe shigjeta të helmuar me helm kobre për të vrarë luanët në shenjë hakmarrjeje për sulme ndaj bagëtive.

Gjuetia pa leje e luanëve nga forcat paraushtarake është raportuar nga njerëz vendas që jetojnë në afërsi të Parkut Kombëtar të Gambella të Etiopisë. Njerëzit lokalë rreth Parkut Kombëtar Chebera Churchura vrasin luanë, leopardë (*Panthera pardus*) dhe hiena të njollosura (*Crocuta crocuta*) duke përdorur kurthe për tu hakmarrë kundër sulmeve mbi bagëtitve të tyre.

## Konservimi
Në Indi, luani është i mbrojtur dhe përfshihet në Shtojcën I të MNTSR-së. Luanët Afrikanë përfshihen në Shtojcën II të MNTSR-së.

Në vitin 2006, u zhvillua një strategji për ruajtjen e luanit në Afrikën Perëndimore dhe Qendrore në bashkëpunim midis zyrave rajonale të BNRN-së dhe disa organizatave të mbrojtjes së jetës së egër. Strategjia parashikon të ruajë habitatin e mjaftueshëm, të sigurojë një bazë të mjaftueshme për kafshët e egra, të bëjë bashkëjetesën luan-njeri të qëndrueshme dhe të zvogëlojë faktorët që çojnë në copëzimin e mëtejshëm të popullatave. Sondazhet dhe intervistat me barinjtë përreth zonave të mbrojtura zbuluan se rrethimet e përmirësuara për bagëtitë ulën ndjeshëm grabitjet nga luanët, dhe kështu kontribuan në zbutjen e konfliktit luan-njeri.

Efekti i gjuetisë së trofeve të luanit dhe nëse është një masë e qëndrueshme për ruajtjen, ka krijuar disa debate. Në vitin 2016, një grup autorësh këshilluan një kuotë gjuetie prej një luani për 1&nbsp;000 km2 në kompleksin e zonës së mbrojtur WAP, dhe të përmbahen nga imponimi i një embargo importi të trofeve të luanit nga ky rajon. Kjo këshill u vu në dyshim dhe u kundërshtua fuqimisht, me argumentin se vlerësimi për madhësinë e popullatës së luanit në rajonin WAP nuk është i besueshëm dhe për këtë arsye kuota e sugjeruar është e papërshtatshme.

### Në kaptivitet
Në vitin 2006, 1258 luanë kaptivë u regjistruan në Sistemin Ndërkombëtar të Informacionit të Specieve, duke përfshirë 13 luanë të regjistruar nën trinomenin *P. l. senegalensis*, 115 nga India dhe 970 me origjinë të pasigurtë.

Ekipi Ndërkombëtar i Futbollit të Kamerunit ndryshe quhet dhe si: "Luanët e Padurueshëm" bazuar në forcën e luanëve në Kamerun.

Bronze Bakassa 4.jpg|Një vizatim në mur, Bana, Kamerun
Leo the MGM lion 1928.jpg|Luani i MGM-së Xheki mendohej të ishte nga Nubia

## Shiko edhe
* Luani pa krifë
* Luani i bardhë

## Referime 
## Lidhje të jashtme
* Photos of West African lions at Pendjari National Park at flickr
* Wildlife extra: Lions from west and central Africa have more in common with Asiatic lion
* ROCAL West and Central African lion conservation network 
* BBC News: Lions 'facing extinction in West Africa'
* Is this one of Central Africa's last lions? (2015)
* Take two: Gabon's lone lion makes another on-camera appearance (2016)
* The Rare Central African Lion - أسود حديقة الدندر فيديو فبراير 2017 (in Dinder National Park, YouTube)
* Draw between a lion and gorilla in a Central African primeval forest, late 19th century
* The Telegraph, August 2018: Pride of India