Dharmaraxha Ratha

**Dharmaraxha Ratha** është një monument në kompleksin e Pança Rathave në Mahabalipuram, në bregun e Coromandelit në gjirin e Bengalit, në distriktin Kancheepuram të shtetit indian Tamil Nadu. Është një shembul monolitik i Arkitekturës shkëmbore të Indisë. I datuar nga fundi i shekullit të VII, i është atribuar mbretërimit të Mahendravarmanit I dhe të birit të tij Narasimhavarmani I (630–680 i e.s.; i quajtur edhe Mamalla, ose "luftëtari i madh") i mbretërisë Pallava. I gjithë kompleksi është nën përgjegjësinë e Archaeological Survey of India (ASI). Është pjesë e Grupit të monumenteve në Mahabalipuram që janë shpallur trashëgimi botërore e UNESCO-s që nga viti 1984.
E ngjashme me një karrocë (*ratha*), është skalitur nga një shkëmb i vetëm i gjatë graniti në ngjyrë rozë. Megjithëse ndonjëherë gabimisht referohet si tempull, struktura nuk u shenjtërua si tempull për shkak se nuk u përfundua  pas vdekjes së Narasimhavarmanit I. Struktura është emërtuar sipas emrit të Pandavas më të madh të eposit të Mahabharatas, megjithëse emërtimi nuk është i mbështetur nga të dhënat historike.

## Gjeografia
Struktura gjendet në Mahabalipuram (më parë i njohur si Mammallapuram) në bregun e Coromandelit në gjirin e Bengalit në distriktin Kancheepuram. Është afërsisht 56 km në jug të qytetit Chennai (më parë i njohur si Madras), kryeqyteti i shtetit indian Tamil Nadu, ndërsa nga Chengalpattu është rreth 32 km larg.

## Historia
Pesë rathat kanë qenë të rëndësishme për zhvillimin e Arkitekturës së tempujve indianë. Ashtu si Pança Rathat e tjera, Dharmaraja Ratha është ndërtuar nga guri, një imitim i një versioni të mëparshëm prej druri. Megjithëse është konsideruar si një tempull monolitik, termi "tempull" është i gabuar pasi pesë rathat nuk u përfunduan asnjëherë, Kjo ratha është e ngjashme në projekt me Arxhuna Rathan, por ka përmasa më të mëdha, me një kat shtesë.

## Arkitektura
Të gjitha Pancha Rathat janë rreshtuar në një drejtim veri-jug dhe ndajnë një plintë të përbashkët. Ato nuk kanë pararendëse në arkitekturën indiane dhe kanë shërbyer si modele për ndërtimin e tempujve më të mëdhenj në traditën dravidiane të Indisë së Jugut së arkitekturës së tempujve. dhe më e madhja. Ratha është e drejtuar nga perëndimi dhe është shumë e pasur me skulptura. Ka tre kate duke përfshirë katin përdhes. Plani i katit përdhes është një katror prej 8.5 metrash dhe ka një lartësi prej 11 metrash nga niveli i terrenit deri në majë të çatisë. Është e hapur në të katërta faqet dhe façatat në të tërë faqet janë të mbajtura nga dy kolona dhe dy gjysëm-kolona me këndet që formojnë një pjesë integrale të sistemit të mbajtjes për katet e sipërme. bashkë me tre ratha të tjera në një bllok të vetëm guri të orientuar në drejtimin veri-jug, vimana, katrore në plan, me veranda të hapura dhe një kullë piramidale të shkallëzuar. dhe një shikhara tetëkëndore në krye. Pjesa e sipërme e kullës përbëhet nga zbukurime modelesh me përmasa të vogla të faltoreve të quajtura *kudus*. Në këndet e shenjtërores gjenden shumë skulptura që paraqesin Shivan; Harihara, Brahma-Sasta, Skanda, Brahma, Ardhanarisvara (gjysëm Shiva dhe gjysëm Parvati) dhe Krishna janë portretizuar përgjatë një portreti të mbishkruar të një mbreti, i supozuar të jetë Narasimhavarmani I, që porositi ndërtimin e tempullit. Trungjet e kolonave janë të vendosura mbi luanë të ulur. me portretizime të mëtejshme të Shivës si Gangadara dhe Natesa si dhe Vishnu duke qëndruar mbi Garuda dhe Kaliya Mardhana.

### Veçoritë
Ikonografikisht, skalitjet prej guri në këtë ratha shihen për herë të parë, si në historinë e dinastisë Pallava ashtu dhe në atë të Indisë së Jugut. Tre katet e saj janë zbukuruar me ikona të skalitura. Në katin përdhes, ndodhen tetë nike në faqet e jashtme që përmbajnë edhe mbishkrime të mbretërve që ndërtuan rathat; muri perëndimor ka dy ikona të Shivës (me katër krahë në posturën *sambhaga*), nikja e afërt paraqet prap Shivën me katër krahë, por këtë herë me *jatamukuta* (flloku i mbledhur sipër kokës); faqja veriore ka po ashtu dy nik me njërën duke portretizuar Brahman me katër krahë dhe të zbukuruar ndërsa nikja tjetër ka një ikonë të Harihara-s (kombinim i Hari-t (Vishnu) dhe Hara-s (Shiva), me katër krahë; në dy niket e faqes lindore njëra ka *Ardhnarishvara-n* (gjysëm mashkull (Shiva) dhe gjysëm femër (Shakti)) si dhe Skanda-n si *Brahmasasta*, në niken tjetër; në faqen jugore janë dy nike, një me Shivën duke qëndruar në posturën *sambhaga* (me titujt i shkruar në krye të nikes si "Srimegha (reja e begatisë) dhe ‘Trailokyavardhana, dhuruesi i begatisë në tre botë") dhe një tjetër portretizim i mbretit Pallava Narasimhavarmani I Mamalla. Korniza e katit përdhes shtrihet në të gjitha krahët me motive të pazakonta *kudusesh* (baxha dritaresh në formë patkoi) me një fytyrë njerëzore brenda. Poshtë kornizës në faqen perëndimore është një frizë horizontale e *gana-ve* duke mbajtur varëse që është hyrja kryesore për te ratha. Korniza ka gjithashtu skalitje të pazakonta faltoresh gjatësore të ndërlidhura me manastire të mbuluara dhe kuduset janë një veçori e përbashkët te faltoret dhe manastiri. Mbi rreshtin e kreut të tempullit është një mbishkrim që e përmend atë si Atyantakama Pallavesvaram; Atyantakama ishte një nga titujt e njohur të Paramesvaravarmanit I. Titujt e tjerë të mbretit janë Shri Megha dhe Trailokiya–vardhana-vidhi.

## Shiko edhe
* Grupi i monumenteve në Mahabalipuram
* Pança Rathat
* Arkitektura shkëmbore e Indisë
* Tempulli hindu
* Arkitektura e tempujve hindu
* Shpellat Ellora
* Lenjadri
* Shpellat Axhanta
* Shpellat Badami
* Shpellat Udajagiri dhe Khandagiri
* Shpellat Elefanta
* Aihole

## Referime 
## Bibliografia
* P. V. Jagadisa Ayyar: South Indian Shrines: Illustrated; 1982, Asian Educational Services, kontrolluar më 7 shkurt 2013, isbn 978-81-206-0151-2.
* Elisabeth Beck: Pallava Rock Architecture and Sculpture; Sri Aurobindo Institute of Research in Social Sciences in association with East West Books (Madras); 2006, isbn 9788188661466.
* Roshen Dalal: The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths; isbn 9780143415176, 2010, Penguin Books India.
* Roshen Dalal: Hinduism: An Alphabetical Guide; Penguin Books India, 2011, isbn 9780143414216.
* Aline Dobbie: India: The Elephant's Blessing; Melrose Press, 2006, isbn 9781905226856.
* D. Dennis Hudson: The Body of God: An Emperor's Palace for Krishna in Eighth-Century Kanchipuram; 2008, isbn 9780195369229, Oxford University Press.
* Hugh Honour & John Fleming: A World History of Art; 2005.
* G. Jouveau-Dubreuil: Pallava Antiquities – 2 Vols.; 1994, Asian Educational Services, isbn 9788120605718.
* Marian Moffett, Michael W. Fazio & Lawrence Wodehouse: World History of Architecture; 2003, Laurence King Publishing, kontrolluar më 9 janar 2013, isbn 978-1-85669-371-4.
* T. Padmaja: Temples of Kr̥ṣṇa in South India: History, Art, and Traditions in Tamilnāḍu; Abhinav Publishing, 2002, isbn 9788170173984.
* V.V. Subba Reddy: Temples of South India; 2009, Gyan Publishing House, isbn 9788121210225.
* K. V. Soundara Rajan: Concise Classified Dictionary of Hinduism; Concept Publishing, 2002.
* Indu Ramchandani: Student Britannica India 7 Vols; Popular Prakashan, 2000, isbn 9780852297629.
* Karen Schreitmüller, Mohan Dhamotharan & Beate Szerelmy: India Baedeker Guide; 2012.
* Upinder Singh: A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century; 2008, Pearson Education India, kontrolluar më 9 January 2013, isbn 978-81-317-1677-9.
* K. R. Srinivasan: The Dharmarāja Ratha & Its Sculptures, Mahābalipuram; 1975, Abhinav Publications.
* Marilyn Stokstad: Art history; 2008, Pearson Education, isbn 9780131577046.
* Our Story So Far; volume 6, isbn 9788131714942, Pearson Education India.
* The Culture of India; The Rosen Publishing Group, 2010, isbn 9780852297629.