Filozofia perëndimore

**Filozofia perëndimore** i referohet mendimit filozofik, traditave dhe veprave të botës perëndimore . Historikisht, termi i referohet të menduarit filozofik të kulturës perëndimore, duke filluar me filozofinë e lashtë greke të para-Sokratëve . Vetë fjala *filozofi* e ka origjinën nga greqishtja e lashtë  (φιλοσοφία), fjalë për fjalë, "dashuria e mençurisë" greqisht:   , "të duash" dhe σοφία *sophía*, "urtësi".

## Historia 
Filozofia perëndimore është tradita filozofike që u zhvillua kryesisht në Evropë, duke filluar nga filozofët e lashtë grekë deri në kohët moderne. Ajo ka evoluar përmes periudhave të ndryshme dhe ka ndikuar thellësisht në shkencë, politikë, etikë dhe mendimin shoqëror.

### Filozofia e lashtë greke 
Filozofia perëndimore ka fillesën e saj në Greqinë e lashtë, rreth shekullit VI p.e.s., me **filozofët para-sokratikë** si Thalesi, Anaksimandri, Anaksimeni, Parmenidi, Herakliti dhe Demokriti. Ata u përpoqën të shpjegonin realitetin duke u larguar nga interpretimet mitologjike dhe duke kërkuar parime natyrore (arkhé) që përbëjnë botën.

#### Sokrati, Platoni dhe Aristoteli 
* **Sokrati (469–399 p.e.s.)** theksoi rëndësinë e etikës dhe të njohjes së vetvetes. Ai përdorte metodën dialektike për të sfiduar bindjet e njerëzve dhe për të nxitur të menduarit kritik.
* **Platoni (427–347 p.e.s.)** ishte nxënësi i Sokratit dhe zhvilloi teorinë e **ideve** (ose formave), duke argumentuar se bota materiale është një reflektim i një realiteti më të lartë dhe të pandryshueshëm.
* **Aristoteli (384–322 p.e.s.)** ishte nxënësi i Platonit dhe një nga mendimtarët më të rëndësishëm të të gjitha kohërave. Ai zhvilloi logjikën formale, metafizikën, etikën dhe teorinë e qeverisjes, duke argumentuar për një qasje më empirike ndaj dijes.

### Filozofia helenistike dhe romake 
Pas Aristotelit, filozofia greke u zhvillua në disa drejtime kryesore:

* **Stoicizmi** (Seneka, Epikteti, Mark Aureli) theksoi jetën sipas arsyes dhe pranimin e fatit.
* **Epikurianizmi** (Epikuri) promovoi kënaqësinë dhe shmangien e dhimbjes si rrugë drejt lumturisë.
* **Skepticizmi** (Pirroni) kundërshtoi mundësinë e njohjes absolute.
* **Neoplatonizmi** (Plotini) përqendroi mendimin rreth konceptit të "Njëshmërise" si burimi i gjithçkaje.

### Mesjeta dhe filozofia skolastike 
Gjatë Mesjetës, filozofia u ndikua nga mendimi fetar, veçanërisht nga **kristianizmi**. Shën **Agustini** (354–430) ndërthurte platonizmin me teologjinë e krishterë, ndërsa Shën **Thomai i Akuinit** (1225–1274) zhvilloi **skolastikën**, një metodë filozofike që bashkonte mendimin aristotelian me doktrinën e krishterë.

### Filozofia moderne 
Nga shekulli XVII e tutje, filozofia u orientua drejt racionalizmit dhe empirizmit:

* **Racionalizmi** (Dekarti, Spinoza, Leibnizi) mbështetej në fuqinë e arsyes për të arritur dijen.
* **Empirizmi** (Lok, Barkli, Hjum) argumentonte se njohja buron nga përvoja shqisore.
* **Iluminizmi** (Kanti, Ruso, Voltairi) theksoi arsyen, lirinë dhe të drejtat e njeriut.

### Filozofia bashkëkohore 
Në shekullin XIX dhe XX, filozofia mori drejtime të reja si:

* **Idealizmi gjerman** (Hegeli, Fihte, Sheling) që theksoi rolin e ideve në formësimin e realitetit.
* **Egzistencializmi** (Kierkegardi, Hajdegeri, Sartri) që analizoi lirinë, ankthin dhe qenien.
* **Pragmatizmi** (Pirs, Xhejms, Djuji) që vlerësonte idetë sipas efektit të tyre praktik.
* **Postmodernizmi** (Derrida, Fuko, Lakan) që kritikoi metanarrativat dhe konceptet absolute.

### Trashëgimia 
Filozofia perëndimore ka ndikuar thellësisht në shkencë, politikë, art dhe kulturë, duke formësuar mendimin kritik dhe strukturën e shoqërive moderne. 

## Literatura 
* 
* 
*Copleston, Frederick (1946–1975). *A History of Philosophy*, 11 vols. Continuum.
*Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1996) [1892 Kegan Paul]. Haldane, Elizabeth Sanderson, ed. *Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie* [''Hegel's Lectures on the History of Philosophy, 3 vols.*]. Humanities Press International.
*Kenny, Anthony (2010). *A New History of Western Philosophy*. Oxford University Press.
*Russell, Bertrand (1945). *A History of Western Philosophy''. Simon & Schuster.

## Referime