Lufta Dhjetë Ditëshe

**Lufta sllovene për pavarësi** (Sllovenisht: *desetdnevna vojna*), apo **Lufta dhjetëditore** ('*slovenska osamosvojitvena vojna*), ishte një konflikt i shkurtër që pasoi me shpalljen e pavarësisë së Sllovenisë nga Jugosllavia më 25 qershor 1991. Ajo u luftua midis Mbrojtjes Territoriale Sllovene (Sllovenisht: *Teritorialna obramba Republike Slovenije*) dhe Ushtrisë Popullore Jugosllave (JNA). Zgjati nga 27 qershori deri më 7 korrik 1991, kur u nënshkrua Marrëveshja e Brionetit. Kjo luftë shënoi fillimin e Luftërave Jugosllave.

## Prapaskena
Pas vdekjes së presidentit jugosllav Josip Broz Tito në vitin 1980, u shfaqën tensionet e thella politike, etnike, fetare dhe ekonomike brenda Jugosllavisë. Në vitin 1989 Sllobodan Millosheviç, kryetar i Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Serbisë që nga viti 1986, u bë presidenti i Serbisë, më i madhi dhe më i populluari nga gjashtë republikat jugosllave. Ndërsa Millosheviçi u zhvendos në konsolidimin e pushtetit duke e përqendruar shtetin, qeveritë e republikave të tjera u përpoqën të lehtësojnë kontrollin qendror të pushtetit duke shpërndarë sa më shumë fuqi kushtetuese për secilën nga republikat dhe provincat autonome. Një seri mosmarrëveshjesh midis delegatëve vazhduan derisa katër nga gjashtë republikat morën vendimin për të fituar pavarësinë nga Jugosllavia. E mbështetur nga Gjermania dhe Vatikani, Sllovenia ishte midis atyre republikave që synonin pavarësinë.

Aksioni i parë në mbrojtje të pavarësisë sllovene, i cili bashkoi si opozitën ashtu dhe krijimin e demokratizuar komunist në Slloveni, megjithatë, u krye nga forcat e policisë sllovene, në një aksion të quajtur Action North në vitin 1989. Në prill 1990, Sllovenia mbajti të parën e saj demokratike zgjedhje shumëpartiake, të fituara nga koalicioni DEMOS.

### Përgatitja për luftë
Më 23 dhjetor 1990, Sllovenia mbajti një referendum, i cili kaloi me 88.5% të elektoratit të përgjithshëm që mbështesin pavarësinë (94.8% të votave të hedhura), me pjesëmarrjen e 93.3%. Qeveria sllovene ishte e vetëdijshme që qeveria federale në Beograd mund të kërkojë të përdorë forcën ushtarake për të prishur lëvizjen e Sllovenisë drejt pavarësisë. Menjëherë pas zgjedhjeve sllovene, Ushtria Popullore Jugosllave (JNA / sllovenisht: *Jugoslovanska ljudska armada* [JLA]) njoftoi një doktrinë të re mbrojtëse që do të zbatohej në të gjithë vendin. Doktrina e epokës Tito e "Mbrojtjes së Përgjithshme të Popullit", në të cilën secila republikë mbante një Forcë Mbrojtjeje Territoriale (*Teritorialna obramba*, ose TO), duhej të zëvendësohej nga një sistem mbrojtës i drejtuar nga qendra. Republikat do të humbnin rolin e tyre në çështjet e mbrojtjes, dhe TO-të e tyre do të çarmatoseshin dhe në vartësi të selisë së JNA në Beograd.

alt=photo of a Slovenian territorial defence member aiming his rifle, with military vehicles in the background|thumb|upright=0.9|left|Stërvitjet ushtarake të mbrojtjes së territorit slloven të mbajtura në mars 1991

Qeveria sllovene u rezistoi këtyre lëvizjeve dhe siguroi me sukses që shumica e pajisjeve sllovene të Mbrojtjes Territoriale (TO) të mbaheshin jashtë duarve të JNA. Ai gjithashtu deklaroi në një ndryshim kushtetues të miratuar më 28 shtator 1990 që TO e saj do të ishte nën komandën e vetme të qeverisë sllovene. Në të njëjtën kohë, qeveria sllovene ngriti një strukturë të fshehtë të komandës alternative, e njohur si Strukturat Manovrim i Mbrojtjes Kombëtare (*Manevrska struktura narodne zaščite*, ose MSNZ). Ky ishte një institucion ekzistues, por i antikuar, unik për Slloveninë, i cili kishte për qëllim të lejonte republikën të krijonte një strukturë mbrojtëse. Ishte me rëndësi të papërfillshme para vitit 1990, me armë antike dhe pak anëtarë. Sidoqoftë, qeveria e drejtuar nga DEMOS kuptoi që MSNZ mund të adaptohej për të siguruar një organizim paralel me TO që do të ishte tërësisht në duart e qeverisë sllovene.

Kur JNA u përpoq të merrte nën kontroll Mbrojtjen Territoriale Sllovene, struktura komanduese e TO thjesht u zëvendësua me atë të MSNZ paralele. Midis majit dhe tetorit 1990, rreth 21,000 të Mbrojtjes Territoriale Sllovene dhe personeli i policisë u mobilizuan fshehurazi në strukturën komanduese MSNZ, nga e cila qeveria federale ishte plotësisht e pavetëdijshme., i cili rezultoi në prodhimin e një plani operacional dhe taktik deri në nëntor 1990 - mbi shtatë muaj para fillimit të konfliktit në të vërtetë.

Sllovenët ishin të vetëdijshëm se nuk do të mund të pengonin forcat e JNA-së për një periudhë të gjatë kohore. Nën Ministrin e Mbrojtjes Janez Jansha, ata miratuan një strategji të bazuar në një qasje asimetrike të luftës. Njësitë TO do të zhvillonin një fushatë guerile, duke përdorur armë antitank dhe raketa anti-aeroplan për të pritë njësitë e YPA. Kolonat e tankeve mund të bllokohen duke shkatërruar plumbin dhe automjetet e pasme në terrene të favorshme - për shembull, në një rrugë malore të ngushtë ku hapësira për manovrim ishte e kufizuar - duke bërë të mundur që pjesa tjetër të merret më lehtë. Në përgatitje të kësaj, qeveria sllovene bleu fshehurazi sisteme të raketave të lehta nga furnizuesit e huaj, veçanërisht raketa anti-aeroplan SA-7 Grail (Strela) dhe sistemi anti-tank armburst i dizajnuar gjerman. Taktikat e drejtuara dhe të vonuara duhej të preferoheshin dhe përleshjet frontale duheshin shmangur pasi në situata të tilla forca e zjarrit superiore e JNA do të ishte shumë e vështirë për t'u kapërcyer.

## Konflikti
Sllovenia dhe Kroacia miratuan aktet në lidhje me pavarësinë e tyre më 25 qershor 1991. Ky "përparim" në datën e pavarësisë ishte një element kritik i planit slloven për të fituar një avantazh të hershëm në konfliktin e pritur. Qeveria sllovene priste plotësisht që ushtria jugosllave të përgjigjet me forcë në ditën e shpalljes së pavarësisë ose menjëherë pas kësaj. Duke avancuar në mënyrë të fshehtë datën brenda 24 orësh, sllovenët gabuan kundër qeverisë jugosllave, e cila kishte caktuar 26 qershorin si datën e lëvizjes së saj.

Megjithëse ushtria jugosllave ishte vazhdimisht kundër pavarësisë sllovene, ajo ishte e ndarë për atë që të bënte. Shefi i Shtabit të JNA-së, gjeneral koloneli Blagoje Adzhiq, mbrojti një operacion në shkallë të gjerë ushtarake për të hequr qeverinë sllovene dhe për të sjellë "forca të shëndetshme" në pushtet në republikë. Eprori i tij politik, Ministri i Përgjithshëm i Ushtrisë Jugosllave të Mbrojtjes Veljko Kadijeviq, insistoi në një qasje më të kujdesshme - në thelb një shfaqje të forcës që do të bindte qeverinë sllovene të hiqte dorë nga shpallja e pavarësisë së saj. Pas disa debatimesh, Kadijeviq mori rrugën e tij.

Është e paqartë se sa pjesëtarët civilë të qeverisë jugosllave u përfshinë në vendimin për të përdorur forcën në Slloveni. Ante Markoviq, Presidenti i Këshillit Ekzekutiv Federativ (ekuivalent me Kryeministrin) raportohet të ketë thënë se qeveria federale nuk ishte informuar për veprimet e ushtrisë.

## Pasojat e luftës
Për Slloveninë, lufta shënoi mbrojtjen vendimtare të pavarësisë së saj në lidhje me Jugosllavinë. Ajo u njoh zyrtarisht nga të gjitha shtetet anëtare të Komunitetit Evropian më 15 janar 1992 dhe iu bashkua Kombeve të Bashkuara më 22 maj.

Lufta çoi në një seri ndryshimesh të mëdha nga ana jugosllave. JNA përfundimisht humbi gati të gjithë personelin e saj slloven dhe kroat, duke u bërë një forcë pothuajse tërësisht serbe dhe malazeze. Performanca e dobët e saj në Slloveni dhe më vonë në Kroaci diskreditoi udhëheqjen e saj - Kadijeviq dha dorëheqjen si Ministër i Mbrojtjes në janar 1992, dhe Adzhiq u detyrua të dalë në pension mjekësor menjëherë pas kësaj.

Qeveritë sllovene dhe kroate u nxitën nga Komisioni Evropian që të ngrijnë deklaratën e tyre të pavarësisë për një periudhë prej tre muajsh, me shpresën për të lehtësuar tensionin, për të cilin u pajtuan Sllovenia dhe Kroacia. Sllovenia e përdori periudhën për të konsoliduar institucionet e saj, për të realizuar disa nga reformat më urgjente ekonomike dhe për t'u përgatitur për njohjen ndërkombëtare të vendit.

## Referime