Stanisław Lem

**Stanisław Herman Lem** (12 shtator 1921 - 27 mars 2006) ishte një shkrimtar polak i fantashkencës, filozof dhe satirik. Ai u emërua si kalorës i Rendit të pare i shqiponjës së bardhë. Librat e tij janë përkthyer në 41 gjuhë dhe janë shitur ne mbi 27 milion kopje. Ai është ndoshta më i njohur si autori i romanit Solaris 1961, i cili është bërë në një film artistik plot tri herë. Në 1976, Theodore Sturgeon pohoi se Lem ishte shkrimtari më i lexuar në botë i zhanrit të fantashkencës.

Veprat e tij eksplorojnë tema filozofike ; spekulime mbi teknologjinë, me natyrën e shërbimit të fshehtë, pamundësine e komunikimit të ndërsjellë dhe mirëkuptimit, dëshpërim në lidhje me kufizimet e njeriut dhe rolin e njerëzimit në univers. Këto vepra janë paraqitur ndonjëherë si fiktive, por të tjerat janë në formën e eseve apo librave filozofikë. Përkthimet e veprave të tij janë të vështira për shkak të pasazheve me fjalëformim te papërpunuar.

## Biografia 
### Rinia dhe edukimi 
Lem u lind në vitin 1921 në Lwów, Poloni (tani Ukrainë). Ai ishte i biri i Sabina Woller dhe Samuel Lem, një laringolog i pasur dhe ish-mjek në ushtrinë austro-hungareze. Edhe pse u rrit si një katolik, ai më vonë u bë ateist *"Për arsye morale... bota më duket të jetë e formuar në mënyrë të tillë që dhembshurisht më bën të besoj se ajo nuk është krijuar... qëllimisht".* Pas pushtimit sovjetik të Polonisë, atij nuk iu lejua studmi në Politeknik për shkak të "origjinës se tij borgjeze" dhe vetëm për shkak të lidhjeve të babait të tij u pranua për të studiuar mjekësi në Lwów në 1940. Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pushtimit nazist (1941-1944), Lem mbijetoi me dokumenta të fallsifikuara, duke ngrënë bukë si mekanik dhe saldator, si dhe duke u bërë aktiv në rezistencë. (Familja lem ishte me prejardhje çifute, dhe kështu ishte rrezik më i madh. Në 1945, Kresy (polonia lindore) u aneksua në Ukrainën Sovjetike, dhe familjet, si shumë polakë të tjerë, u rivendosën në Krakov, ku Lem në presionin e babait të tij mori studimet mjekësore në Universitetin Jagiellonian. Ai refuzoi ti nënshtrohej Lysenkoismit mbizotërues dhe nuk i dha provimet e tij të fundit me qëllim që të mos ishte i detyruar që të bëhet një mjek ushtarak. Më parë ai kishte filluar punë si asistent kërkimor në një institucion shkencor.
[thumb|left|Lem në [Kraków, 30 tetor 2005]]

### Karriera 
Lem bëri debutimin e tij letrar në 1946 si poet, asokohe ai botoi edhe disa novela të pavlera. Duke filluar nga ai vit ai shkruajti romanin fantastiko-shkencor *"Człowiek z Marsa" (Njeriu nga Marsi)* qe botohej ne vazhdime në revistën *"Przygód Nowy Świat" (Bota e re e Adventurave)*. Midis 1947 dhe 1950 Lem vazhdoi punën e tij si asistent, boton poezi, tregime dhe ese shkencore. Megjithatë, gjatë periudhës së Stalinizmit, të gjitha veprat e botuara duhej miratuar direkt nga regjimi komunist. Lem duke përfunduar një Spitali pjesërisht autobiografike novelë e *Shpërfytyrimit (Szpital Przemienienia)* në 1948, por ishte shtypur nga autoritetet e deri 1955 kur ai shtoi një vazhdim më të pranueshëm për doktrinën e realizmit socialist. Në 1951 ai botoi librin e tij të parë, *Astronauci (astronautët)*, dhe në të, u detyrua të përfshijë shumë referenca që lavdëronin regjimin komunist. Ai më vonë e kritikoi këtë roman, megjithëse ky botim i tij e bindi atë që të bëhej një shkrimtar me kohë të plotë.

Lem u bë me të vërtetë produktiv pas vitit 1956, kur periudha di-Stalinizmit në Bashkimin Sovjetik ishte në rritje dhe Polonia ishte duke përjetuar një rritje në lirinë e fjalës. Midis 1956 dhe 1968, Lem botoi plot 17 libra. Veprat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë jashtë vendit (Kryesisht në vendet Lindore). Në 1957 ai botoi veprën e tij të parë jo-fiction, libër filozofik, *Dialogi (dialogje)*. *Dialogi* dhe *Summa technologiae (1964)*, janë dy tekstet e tij më të famshëm filozofik. Në këtë vepër, Lem diskuton implikimet filozofike të teknologjive të cilat atëherë, janë plotësisht në fushën e fantazisë, por po fitojnë vëmendje dhe sot. Në ditët e sotme jemi të rrethuar me shpikje si, realiteti virtual dhe nanoteknologjia. Gjatë dekadave të ardhshme, ai botoi shumë libra filozofikë/futurologjikë, edhe pse pas viteve '80 e tutje ai u përqëndrua në tekste filozofike dhe ese.

### Fama 
Ai fitoi famë ndërkombëtare me *Cyberiad*, një seri me tregime humoristike të shkurtra nga një univers mekanik i banuar me robota (i cili kishte kontakte të rastit me "slimies biologjik"), botuar së pari në anglisht në 1974. Ndër romanet e tij më të njohura përfshijnë *Solaris (1961)*, *Zëri i padronit (Pana Głos, 1968)*, dhe *Fiasco (Fiasko, 1987)*, duke shprehur më me forcë temën e tij kryesore që:

"të kota janë përpjekjet e njerëzve për të kuptuar të vërtetën dhe të këqijat."

*Solaris* është bërë në një film në 1972 nga regjizori rus Andrej Tarkovski i cili edhe fitoi çmimin special të jurisë në festivalin e filmit të Kanës në 1972.
 
Në 1982, Lem u shpërngul në perëndim të Berlinit, ku ai u bë një shoku i Institutit për Studime të Përparuara, Berlin (Wissenschaftskolleg zu Berlin). Pas kësaj, ai u vendos në Vjenë. Ai u kthye në Poloni në 1988.
 
Në fillim të viteve '90, Lem u takua me një studiues dhe kritik letrar, Peter Swirski, për një seri intervistash të gjera, dhe botoi së bashku me materiale të tjera kritike dhe përkthime *Stanisllav (1997)*. Në libër Lem flet për një sërë çështjesh të rralla dhe të paprekura më përpara në asnjë intervistë. Gjatë intervistave më vonë në 2005, Lem shprehu zhgënjimin e tij me stilin e Shkencës fiktive dhe gjithashtu pesimizmin e tij të përgjithshëm lidhur me përparimin teknik. Ai e shikon trupin e njeriut si të papërshtatshëm për udhëtime në hapësirë. 

### Vdekja 
Lem vdiq në Kraków më 27 mars 2006 në moshën 84 vjeç pas një beteje me sëmundjen e zemrës.

## Mirënjohje, shpërblime dhe dekorata 
* 1957 - Çmimi i qytetit Kraków në Letërsi (Nagroda miasta Literacka Krakowa) 
* 1965 - Shpërblimi e Ministrit të Kulturës dhe Artit, Level 2 (Nagroda Ministra Kultury i Sztuki stopnia II) 
* 1973 - Shpërblimi e Ministrit të Punëve të Jashtme për popullarizimin e kulturës polake jashtë shtetit (Ministra nagroda Spraw Zagranicznych za popularyzację kultury polskiej Granicës za) 
* 1972 - anëtar i komisionit "Polonia 2000" i Akademisë së Shkencave polonisht 
* 1973 - Letërsi Çmimin e Ministrit të Kulturës dhe Artit (nagroda literacka Ministra Kultury i Sztuki) dhe anëtar nderi i Science fiction Shkrimtarëve të Amerikës 
* 1976 - Shpërblimi i Shtetit 1 nivelin në fushën e letërsisë (Nagroda Państwowa unë stopnia w dziedzinie literatury) 
* 1979 - Grand Prix de Littérature Policière për Katar romanin e tij. 
* 1979 - Një planet i vogël, 3836 lem, të zbuluar nga astronom Chernykh Sovjetik, Nikolai Stepanovich në 1979, është emëruar pas tij.
* 1981 - Doktor Honoris Causa diplomë nderi nga Universiteti Wroclaw e Teknologjisë 
* 1986 - Shpërblimi austriak Shtetit për Çështjet Evropiane Letërsi 
* 1991 - austriak Franz Kafka Çmimi letrar 
* 1994 - anëtar i Akademisë Polake të mësuar 
* 1996 - Fituesja e Rendit e Eagle Bardhë 
* 1997 - qytetar nderi i Kraków 
* 1998 - Doktor Honoris Causa: Universiteti i Opole, Lviv Universiteti, Universiteti Jagiellonian 
* 2003 - Doktor Honoris Causa i Universitetit të Bielefeld 
* 2007 - Një rrugë në Krakov është që të jetë quajtur për nder të tij