Njohuria

[parapamje|250x250px|[Bufi i Athinës, një simbol i dijes në botën perëndimore.]]
**Njohuria** ose **dituria** është një ndërgjegjësim i fakteve, një njohje me individë dhe situata, ose një aftësi praktike. Njohja e fakteve, e quajtur edhe njohuri propozicionale, shpesh karakterizohet si besim i vërtetë që dallon nga opinioni ose hamendja për shkak të justifikimit . Ndërsa ekziston një marrëveshje e gjerë midis filozofëve se njohuria propozicionale është një formë e besimit të vërtetë, shumë polemika fokusohen në justifikimin. Kjo përfshin pyetje si për të kuptuar justifikimin, nëse është i nevojshëm fare dhe nëse diçka tjetër përveç tij nevojitet. Këto polemika u intensifikuan në gjysmën e dytë të shekullit të 20-të për shkak të një sërë eksperimentesh mendimi të quajtura *raste Gettier* që provokuan përkufizime alternative.

## Hyrje 
Njohuria mund të prodhohet në shumë mënyra. Burimi kryesor i njohurive empirike është perceptimi, i cili përfshin përdorimin e shqisave për të mësuar rreth botës së jashtme. Introspeksioni i lejon njerëzit të mësojnë për gjendjet dhe proceset e tyre të brendshme mendore . Burime të tjera të njohurive përfshijnë kujtesën, intuitën racionale, përfundimin dhe dëshminë. Sipas fondacionalizmit, disa nga këto burime janë themelore në atë që mund të justifikojnë besimet, pa u varur nga gjendjet e tjera mendore. Koherentistët e hedhin poshtë këtë pretendim dhe pretendojnë se një shkallë e mjaftueshme koherence midis të gjitha gjendjeve mendore të besimtarit është e nevojshme për njohuri. Sipas infinitizmit, nevojitet një zinxhir i pafund besimesh.

Disiplina kryesore që hulumton njohuritë është epistemologjia, e cila studion atë që njerëzit dinë, si arrijnë ta njohin atë dhe çfarë do të thotë të dish diçka. Ai diskuton vlerën e dijes dhe tezën e skepticizmit filozofik, i cili vë në dyshim mundësinë e dijes. Njohuritë janë të rëndësishme për shumë fusha si shkencat, të cilat synojnë të fitojnë njohuri duke përdorur metodën shkencore të bazuar në eksperimentimin, vëzhgimin dhe matjen e përsëritshme. Fe të ndryshme mendojnë se njerëzit duhet të kërkojnë njohuri dhe se Zoti ose hyjnorja është burimi i dijes. Antropologjia e njohurive studion se si dija fitohet, ruhet, merret dhe komunikohet në kultura të ndryshme. Sociologjia e dijes shqyrton se në çfarë rrethanash sociohistorike lind njohuria dhe çfarë pasojash sociologjike ka. Historia e dijes heton sesi njohuritë në fusha të ndryshme janë zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë.

## Përkufizimet 
Njohuria është një formë e njohjes, ndërgjegjësimit, mirëkuptimit ose njohjes. Ai shpesh përfshin zotërimin e informacionit të mësuar përmes përvojës  dhe mund të kuptohet si një sukses njohës ose një kontakt epistemik me realitetin, si të bësh një zbulim.  Shumë përkufizime akademike fokusohen në njohuritë propozicionale në formën e besimit të fakteve të caktuara, si në "Unë e di se Dave është në shtëpi".  Llojet e tjera të njohurive përfshijnë njohuritë-si në formën e kompetencës praktike, si në "ajo di të notojë", dhe njohuritë nga njohja si një njohje me objektin e njohur bazuar në përvojën e mëparshme të drejtpërdrejtë, si njohja e dikujt personalisht. 

Njohuria shpesh kuptohet si një gjendje e një personi individual, por gjithashtu mund t'i referohet një karakteristike të një grupi njerëzish si njohuri në grup, njohuri sociale ose njohuri kolektive.  Disa shkenca sociale e kuptojnë njohurinë si një fenomen të gjerë shoqëror që është i ngjashëm me kulturën.  Termi mund të nënkuptojë më tej njohuritë e ruajtura në dokumente si "njohuritë e vendosura në bibliotekë"  ose bazën e njohurive të një sistemi ekspertësh .  Njohuria është e lidhur ngushtë me inteligjencën, por inteligjenca ka të bëjë më shumë me aftësinë për të përvetësuar, përpunuar dhe zbatuar informacionin, ndërsa njohuria ka të bëjë me informacionin dhe aftësitë që një person tashmë zotëron. 

Fjala *njohuri* i ka rrënjët në fjalën e vjetër angleze  të shekullit të 12-të , e cila vjen nga fjala e vjetër gjermane e lartë  .  Fjala angleze përfshin kuptime të ndryshme që disa gjuhë të tjera i dallojnë duke përdorur disa fjalë.  Në greqishten e vjetër, për shembull, përdoreshin katër terma të rëndësishëm për dijen: *epistēmē* (njohuri teorike e pandryshueshme), *technē* (njohuri teknike eksperte), *mētis* (njohuri strategjike) dhe *gnōsis* (njohuri intelektuale personale).  Disiplina kryesore që studion njohuritë quhet epistemologji ose teoria e dijes. Ai shqyrton natyrën e njohurive dhe justifikimit, si lind njohuria dhe çfarë vlere ka ajo. Temat e mëtejshme përfshijnë llojet e ndryshme të njohurive dhe kufijtë e asaj që mund të dihet. 

Pavarësisht marrëveshjeve rreth karakteristikave të përgjithshme të dijes, përkufizimi i saktë i saj është i diskutueshëm. Disa përkufizime fokusohen vetëm në tiparet më të spikatura të njohurive për të dhënë një karakterizim praktikisht të dobishëm.  Një qasje tjetër, e quajtur *analiza e njohurive*, përpiqet të japë një përkufizim teorikisht të saktë duke renditur kushtet që janë individualisht të nevojshme dhe së bashku të mjaftueshme,  e ngjashme me mënyrën se si kimistët analizojnë një kampion duke kërkuar një listë të të gjithë elementëve kimikë që e përbëjnë atë.  Sipas një pikëpamjeje tjetër, dija është një gjendje unike që nuk mund të analizohet në terma të dukurive të tjera.  Disa studiues e bazojnë përkufizimin e tyre në intuitat abstrakte, ndërsa të tjerë fokusohen në raste konkrete  ose mbështeten në mënyrën se si përdoret termi në gjuhën e zakonshme .  Gjithashtu ka mosmarrëveshje nëse dija është një fenomen i rrallë që kërkon standarde të larta apo një fenomen i zakonshëm që gjendet në shumë situata të përditshme.   

## Shih edhe 
* Urtësia
* Aftësia
* Shprehia
* Shkathtësia
* Epistemologjia

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime