Diorama

[parapamje|300px|Skena e grazhdit ([Alcalá de Henares)]]
Një **diorama** është një kopje e një skene, zakonisht një model tre-dimensionale ose me madhësi të plotë ose në miniaturë. Ndonjëherë ajo është e mbyllur në një vitrinë xhami për një muze.

Në Shtetet e Bashkuara rreth vitit 1950 e në vazhdim, dioramat e historisë natyrore në muze u bënë më pak në modë, duke çuar në heqjen, çmontimin ose shkatërrimin e shumë prej tyre.

## Etimologjia
Fjala "diorama" e ka prejardhjen në vitin 1823 si një lloj pajisje për shikimin e fotografive, nga frëngjishtja më 1822. Fjala fjalë për fjalë do të thotë "përmes asaj që shihet", nga greqishtja di- "përmes" + orama "ajo që shihet, një pamje”. Diorama u shpik nga Louis Daguerre dhe Charles Marie Bouton, e ekspozuar për herë të parë në Paris në korrik 1822 dhe në The Diorama, Regent's Park më 29 shtator 1823. Kuptimi "kopje në shkallë të vogël të një skene, etj." është nga viti 1902.

Diorama e Daguerre dhe Bouton përbëhej nga një copë materiali i pikturuar në të dy anët. Kur ndriçohet nga përpara, skena do të shfaqej në një gjendje dhe duke kaluar në ndriçim nga pas do të shihej një fazë ose aspekt tjetër. Skenat në dritën e ditës ndryshuan në dritë të hënës, një tren që udhëtonte në një binar do të përplasej ose një tërmet do të shfaqej në fotot para dhe pas.

## Modern
[parapamje|djathtas|Diorama e ndërtimit të [Kulla e ftohjes|kullës së ftohjes]]
Kuptimi i tanishëm, popullor i termit "diorama" nënkupton një kopje pjesërisht tre-dimensionale, me madhësi të plotë ose model në shkallë të një peizazhi që zakonisht tregon ngjarje historike, skena të natyrës ose peizazhe qytetesh, për qëllime edukimi ose argëtimi.

Një nga përdorimet e para të dioramave në një muze ishte në Stokholm, Suedi, ku Muzeu Biologjik u hap në vitin 1893. Ai kishte disa diorama, në tre kate. Ato u zbatuan gjithashtu nga Muzeu Kombëtar i Historisë Natyrore Grigore Antipa nga Bukureshti i Rumanisë dhe përbënin një burim frymëzimi për shumë muze të rëndësishëm në botë (si Muzeu Amerikan i Historisë Natyrore në Nju Jork dhe Muzeu i Madh Oqeanografik në Berlin) [referencë më poshtë].

### Miniaturë
Dioramat në miniaturë janë zakonisht shumë më të vogla dhe përdorin modele në shkallë dhe peizazh për të krijuar skena historike ose imagjinare. Një diorama e tillë e bazuar në modele në shkallë përdoret, për shembull, në Muzeun e Shkencës dhe Industrisë të Çikagos për të shfaqur hekurudhat. Kjo diorama përdor një model të përbashkët të shkallës hekurudhore prej 1:87 (shkalla HO). Dioramat hobiste shpesh përdorin shkallë të tilla si 1:35 ose 1:48.

Një shembull i hershëm dhe jashtëzakonisht i madh u krijua midis 1830 dhe 1838 nga një oficer i Ushtrisë Britanike. William Siborne, dhe përfaqëson Betejën e Waterloo rreth orës 19:45, më 18 qershor 1815. Diorama ka përmasa 8.33 x 6 metra (27.3 x 19.7 ft) dhe ka përdorur rreth 70,000 ushtarë model në ndërtimin e saj. Tani është pjesë e koleksionit të Muzeut Kombëtare të Ushtrisë në Londër.

Sheperd Paine, një hobiist i shquar, popullarizoi dioramën moderne në miniaturë duke filluar nga vitet 1970.

### Madhësi e plotë
Dioramat moderne të muzeut mund të shihen në shumicën e muzeve kryesore të historisë natyrore. Në mënyrë tipike, këto ekrane përdorin një plan të pjerrët për të përfaqësuar atë që përndryshe do të ishte një sipërfaqe e niveluar, përfshijnë një sfond të pikturuar të objekteve të largëta dhe shpesh përdorin perspektivë të rreme, duke modifikuar me kujdes shkallën e objekteve të vendosura në aeroplan për të përforcuar iluzionin përmes perceptimit të thellësisë në të cilat objekte me përmasa identike të botës reale të vendosura më larg nga vëzhguesi duken më të vogla se ato më afër. Shpesh, sfondi ose qielli i lyer në distancë do të pikturohet në një sipërfaqe të lakuar të vazhdueshme në mënyrë që shikuesi të mos shpërqendrohet nga qoshet, shtresat ose skajet. Të gjitha këto teknika janë mjete për të paraqitur një pamje realiste të një skene të madhe në një hapësirë ​​kompakte. Një fotografi ose një pamje me një sy të një diorame të tillë mund të jetë veçanërisht bindëse, pasi në këtë rast nuk ka asnjë shpërqendrim nga perceptimi binocular i thellësisë.

### Përdorimi
[parapamje|majtas|Një dioramë e shkallës 1/700 e [Aeroplanmbajtësja japoneze Hiryū|aeroplanmbajtëses japoneze *Hiryū* bazuar në foton e majtë të kapur gjatë Betejës së Midway]]
Dioramat në miniaturë mund të përdoren për të përfaqësuar skena nga ngjarje historike. Një shembull tipik i këtij lloji janë dioramat që duhen parë në Muzeun e Rezistencës së Norvegjisë në Oslo, Norvegji.

Peizazhet e ndërtuara rreth hekurudhave model mund të konsiderohen gjithashtu diorama, edhe pse ato shpesh duhet të komprometojnë saktësinë e shkallës për karakteristika më të mira funksionimi.

Hobistët ndërtojnë gjithashtu diorama të ngjarjeve historike ose thuajse historike duke përdorur një sërë materialesh, duke përfshirë modele plastike të automjeteve ushtarake, anijeve ose pajisjeve të tjera, së bashku me figura në shkallë dhe peizazhe.

Në shekullin e 19-të dhe fillimin e shekullit të 20-të, ndërtimi i dioramave të anijeve me vela ishte një zanat popullor i marinarëve. Ndërtimi i një diorame në vend të një modeli normal kishte avantazhin që në dioramë, modeli mbrohet brenda kornizës dhe mund të vendosej lehtësisht poshtë krevatit ose pas gjoksit të detit. Në ditët e sotme, dioramat e tilla antike të anijeve me vela janë sende të vlefshme koleksionistësh.

Dioramat përdoren gjerësisht në sistemin arsimor amerikan, kryesisht në shkollat ​​fillore dhe të mesme. Ato shpesh bëhen për të përfaqësuar ngjarje historike, biome ekologjike, skena kulturore ose për të përshkruar vizualisht letërsinë. Ato zakonisht bëhen nga një kuti këpucësh dhe përmbajnë një trompe-l'œil në sfond, në kontrast me modelet dy ose tre-dimensionale në plan të parë. Në shkollat ​​fillore të Kalifornisë, një detyrë popullore ka nxënësit e klasës së katërt që bëjnë një dioramë misioni spanjoll për të mësuar rreth misioneve spanjolle të Kalifornisë.

## Lego
Dioramat Lego janë dioramat që ndërtohen nga pjesët Lego. Këto diorama variojnë nga vinjetat e vogla deri te ekranet e mëdha, me madhësi tavoline, dhe ndonjëherë ndërtohen në një bashkëpunim të dy ose më shumë njerëzve. Disa të rritur adhurues të Legos angazhohen në ndërtimin e dioramave Lego.

## Shënime
## Referime
* Dioramas Muzeul National de Istorie Naturala Grigore Antipa 
* Gernsheim, Helmut; Gernsheim, Alison (1968). *L.J.M. Daguerre, The History of The Diorama and the Daguerreotype*. Dover Publications.
*