Historia e arkitekturës së renesancës

**Historia e arkitekturës së Rilindjes**, perfshine periudhën prej fillimit të shekullit XV-të, deri në shekullin XVII-të. Poashtu, kjo periudhë kur mori hov zhvillimi industrial e kulturor përkatësisht shekulli XVII mund të cilësohet si epoka e parë moderne, pasi që gjatë kësaj kohe u bënë zbulime të shumëta shkencore  që mundësuan në ngritjen e vetëdijës mbi botën dhe patën ndikim në artin e kohës, gjithashtu u bë forcimi i ideologjisë feudale fetare. Arti barokien u përcaktua në shumë aspekte nga religjoni, mirëpo edhe pas reformimeve shtetet e Barokut mbeten katolike ,artistët e kësaj periudhe thyen konventat maneriste duke krijuar stilin e ri që nga filozofët përshkruhet si deforimi i të menduarit njerëzor. Në barok arti do t’i integrohet në një ansambel dekorativ , arkitektura dhe skulptura bëhen piktoriale ndërsa piktura mbetet iluzioniste. 
Këtu përmenden disa nga vlerat e veprave me të rëndësishme të kësaj periudhe, përkatësisht zhvillimi i stilit të ri që në Romë zgjati plotë dy shekuj duke dëshmuar edhe njëherë për fuqinë që kishte Italia në fushën e arkitekturës, e cila u  krijua  nga italianët dhe pushtoi tërë Evropën . Vepra e autorit dhe thënja e tij thotë , “se nuk është mirë të ndjekësh të tjerët pasi mbetesh nën hije, edhe pse të rrezikosh nuk do të thotë që gjithnjë do të vlerësohesh, por vlera e asaj që bënë me kohë do të rritet”. Këto fjalë bën që arkitektura e Borrominit më vonë pas shumë shekujve  të bëhet shembull i periudhës së barokut edhe pse në fillim ishte mjaftë i kritikuar. Borromini u bë një revulocionar për arkitektët e rinjë , pasi që kishe thyer të gjitha klishetë e këtij stili, duke kaluar klasikën dhe tradicionalën me arkitekturë inovative, e cila mund të vërehet te kryevepra e tij “San Carlo alle Quattro Fontane”. 
Duke iu falenderuar  gjeometrisë dhe perspektivës të përdorur me mjeshtëri nga arkitekti,  përveç vlerave arkitektonike këto vepra përbëjnë edhe shtysat e para drejtë një ndryshimi thelbësor në arkitekturë duke sjellur elemente të reja, format të lakuara, dinamizëm, të cilat më parë nuk ishin njohur nga arkitektët e kohës së tij. 
Prej arkitekteve më të njohur të kësaj periudhe vlen të përmenden emrat si : Gian Lorenzo Bernin, Pietro da Cortona ,mirëpo si përfaqësues i Barokut cilësohej Francesco Borromini i cili i dha një frymë tërësisht të re këtij stili , të gjithë punuan në Romë dhe nën patronatin e papëve, mirëpo si paralajmërues i Barokut cilësohet Vignola me Kishën II Gesu dhe Pallatin Farneza  dhe Della Porta me fasadën e Kishës II Gesu që shpreh mjaftë mirë kalimin nga Rilindja në Barok.
Arkitektura e cila u zhvillua në Romë gjatë periudhës së stilit të barokut  karakterizohet me forma ovale si alternativa  gjeometrike që njiheshin si format klasike të Barokut ,po ashtu në të gjitha objektet paraqitet ndjenja e lëvizjës , energjisë dhe tensionit , që në arkitekturë ky efekt do të arrihet  me aplikimin e mureve të valëzuara   ( konkave ose konvekse) dhe elementeve dekorative, ndërkaq në pikturë dhe skulpturë  shprehet me kontrastin e hijës dhe dritës. Gjithashtu piktura në Barok cilësohej me paraqitjen  e gjendjes shpirtërore, kështu në vendet Romake katolike paraqiten skena ekstaze, vuajtje apo të mrekullive. Element tjetër i barokut i cili ishte i përbashkët si për kisha ashtu edhe pallate ishin tavanet e pikturuara, duke e hapur tavanin drejt qiellit, përmes mjeteve që italianët e quanin “sotto in su”.   Krijimet e tij të para ishin të jashtëzakonshme dhe sfidë për tradicionalën sic ishte kisha Romake San Carlo alle Quattro Fontane (1634-1648) dhe Sant ‘Ivo alle Sapienza (1642-1670).                                                              Borromini ishte ndikuar nga arkitektura e Michelangelo dhe rrënojat e antikitetit.Ai kishte thënë që “nuk ka dashur që thjeshtë të lërë gjurmë në arkitekturë si ‘kopjues’” po ashtu ishte tërhequr nga shembujt e Michelangelo  mirëpo thekson se” ai që ndjek të tjerët asnjëherë nuk mund që të shkojë përpara” (Francesco Borromini) .Ai nuk parapëlqente barokun klasik dhe tradicional sic e aplikon rivali i tij Bernini ,por kishe bërë kalimin nga arkitektura me elemente klasike në arkitekturë inovative me vija të lakuara dhe me bashkëveprimin e figurave gjeometrike.Borromini dallon nga Gian Lorenzo Bernini  dhe bashkëkohësit e tjerë si dhe njihet si një revolucionar ne arkitekturë pasi që krijmet e tij mbështeteshin mbi një sistem kompleks gjeometrik e rrallë herë në proporcionet e trupit të njeriut.Borromini përveq që ishte i interesuar në matematikën e lashtë ,gjeometri si dhe në punën e Galileos , ai ishte mjaftë i interesuar edhe në gjeometrin hyjnore dhe kozmologjine.

Krijimet e Borrominit cilësohen me forma komplekse dhe të përdredhura duke vënë në lëvizje dhe duke i dhënë tension arikitekturës së tij,gjithashtu hapësirat ishin të ndërlikuara, ovale e gjeometrikisht jo të rregullta. Ndryshe nga bashkohësit e tij të cilët preferonin ngjyrën e bardhë dhe të arit , Borrominin parapëlqente enterieret monokromatike . Bazuar në veprat e tij, ai cilësohet për kreativitet të lartë , ekstravagancë, si një njeri i pabindur dhe mjaftë guximtar. Shumë vende të Evropës u frymëzuan dhe u ndikun nga arkitektura e Borrominit , por përkundër të gjithave ai nuk ishe i kënaqur me atë që kishte arritur, për një kohë të gjatë vuajti nga depresioni , disa ditë para se të bënte vetëvrasje ai dogji të gjitha skicat të cilat i posedonte .Borromini vdiq në moshën 68 vjecare në vitin 1667 në Romë.                                                                                                            Pozicionimi i objektit në konteks urbanistik është një prej problemeve kryesore me të cilat përballet Borromini pasi qe lokacioni i cili ishte i caktuar për të ndërtuar ishte mjaft i ngushtë dhe ndodhej në kryqëzimin e rrugës ‘ Via Quattro fontane  ,e cila u emërtua në bazë të katër fontanave të vendosura në katër këndet e udhëkryqit  të cilat ishin ndërtuar me urdhër të Papa Sixtus V .Pasi që njëra nga fontanat ishte e vendosur në pronën e murgjeve , Borromini duhet te inkorporonte fontanën në murin e jashtëm të fasadës së kishës, e cila po ashtu u emërtua sipas fontanës në kënd. Për sa i përket tipologjisë, ky objekt u ndërtua si objekt kulti për murgjit Trinitare, të cilët gjatë ditës e përdornin si vend i adhurimit, ndërsa kriptin i cili ishte nën pjesën e altarit e përdoren për të djegur të vdekurit, i cili ishte menduar edhe si vendi ku do të varrosej Borromini.
 Ndërtimi i objektit zgjati afër 14 vite dhe një pjesë e fasadës u ndërtua pas vdekjes së tij. Edhe pse ishte i detyruar të ndërtonte në një lokacion mjaft të ngushtë ai kishe arritur që me anë të planimetrisë në formë ovale dhe fasadës së valëzuar të krijuar nga muret konkave dhe konvekse të krijojë një model për eksperimentet e ardhshme në kishat barokiene .Planimetria ishte ndërtuar nga një kompleks i ndërthurur i figurave gjeometrike nga rrethi , gjashtëkëndëshi si dhe kryqi Grek, ku fillimisht ishin prerë këndet e kryqit Grek ndërsa forma e gjashtëkëndëshit dhe rrathëve ishin deformuar në bazë të formës së rrugëve, të cilat kufizonin lokacionin duke formuar kështu formën ovale e cila e karakterizion kishën. Kisha brenda është e përbërë prej tri niveleve të dallueshme ,niveli i ulët është ai të cilin e përjetojnë vizitoret , niveli i lartë është pjesa e kubit qe paraqet përfaqësimin hyjnor , ndërsa niveli i mesëm  paraqitet me anë të kalimit të katër gjysmë kupollave.
                                                                                                                               

Për sa i përket përmbajtjes së kthinave e zonave të caktuara,brendësia e kishës është e jashtëzakonshme dhe komplekse . Në pjesën e poshtme të kishës gjendet altari i vendosur në aksin gjatësor me derën dhe ka dy altare tjera normale me aksin gjatësor . Në pjesën hyrëse paraqiten një palë shkallë spirale të cilat ishin karakteristikë për periudhën e Barokut ku për herë të parë u përdoren nga Borromini , të cilat shpien poshtë në kriptën e murgjeve të Trinitit.I gjithë objekti është ndërtuar me gurë të bardhë të cilët pastaj janë suvatosur. Fasada përmban elemente klasike por të aplikuar në mënyrë inovative me vija të lakuara përkatësisht me forma konkave dhe konvekse , është e zhvilluar në dy etazhe dhe e ndarë në tri gjire me anë të shtyllave të stilit korinth  , të cilat në përdhesë duket se janë të ndrydhura në mure, ndërsa kurora e cila mbahet nga këto shtylla është e ndërprerë në mes me një medalion oval duke i dhënë kështu objektit vertikalitet dhe dinamizëm barokien.Në mes të shtyllave gjenden disa shtylla të vogla të cilat kanë kurora të valëzuara dhe formojnë nike , në të cilat janë të vendosura dritaret, një shumëllojshmëri skulptura si dhe dera. Mbi derë është e vendosur figura qendrore e San Charles Borrominit të cilit i ishte dedikuar kisha ,e punuar nga Antonio Raggi ndërsa anash janë statuja e St.Jonh te Matha dhe St.Felix te Valois, themeluesit të urdhërit trinitar. Ndërsa medalioni oval mbahet nga skulpturat e engjujve .  

## Përmbyllja
Si përfundim, Kisha e San Carlo alle Quattro Fontane në Romë mbetet një  prej veprave dominante që përfaqësojnë periudhën e arkitekturës së barokut megjithëse kocepti i krijimi të saj devijon nga stili tradicional barok i shek. XVII.   
                   
As vargjet e shkruara në pllakën e mermerit që iu shtua më vonë varrit të tij, as figura e tij në kartën 100 monedhëshe zvicerane nuk do të mjaftonin për të dëshmuar impaktin që pati Borromimi në tërë rrjedhën e arkitekturës së shkeullit XVII duke  thyer traditën dhe duke guxuar të sjellë atë që shumë prej arkitektëve të kohës së tij në shkëmbim të një afirmiteti më të madh dhe më të shpejtë nuk do të guxonin të sillnin: ndryshimin në arkitekturën e barokut,  tempon dhe dinamizmin, duke krijuar vepra që megjithëse për kohën e tij mund të jenë quajtur kontraverze, janë në fakt sot vepra unike të kësaj periudhe dhe rezultat i një mendje artistike që nuk pranoi të mbetet i kënaqur vetëm me atë që i ofronte koha.                                                                          Guxojmë të arrijmë ne përfundimin që Borromoni  ka menduar për koncepte që më vonë do të ishin fillet bazë për lindjen e modernizmit në arkitekturë, që është liria e krijimit të një stili unik përkundër kopjimit nga arkitektura e mëhershme. 
Borromini do të mbetet një prej arkitetktëve të paktë të pandikuar nga koha dhe privilegjet që përfitonin arkitektët e rangut të tij, duke besuar gjithmonë në vlerat e pastra të artit dhe duke synuar vetëm diçka: arritja e hyjnores përmes mjeshtërisë së artit për hir të pasionit që kishte për artin dhe arkitekturën e në asnjë mënyrë për hir të reputacionit, gjë që u dëshmua në mënyrë tragjike me djegien e skicave të tij dhe me kërkesën që në epitaf të mos shkruhej emri i tij.

## Referime