Tibeti

parapamje|Tibeti i Madh siç pretendohet nga grupet e mërgimit tibetian.
**Tibeti** ose **Tibeti i Madh**, është një rajon në pjesën perëndimore të Azisë Lindore, që mbulon pjesën më të madhe të Rrafshnaltës Tibetiane dhe përfshin rreth 1,200,000 km2. Është atdheu i popullit tibetian. Gjithashtu banues në rrafshnaltë janë grupe të tjera etnike si Mongolët, Monpa, Tamang, Qiang, Sherpa, Lhoba dhe që nga shekulli i 20 Han kinez dhe Hui. Tibeti është rajoni më i lartë në Tokë, me një lartësi mesatare prej 4,380 m. E vendosur në Himalajet, lartësia më e lartë në Tibet është mali Everest, mali më i lartë i Tokës, që ngrihet 8848 m mbi nivelin e detit.

Perandoria Tibetiane u shfaq në shekullin e VII. Në kulmin e saj në shekullin e 9-të, Perandoria Tibetiane shtrihej shumë përtej Rrafshnaltës Tibetiane, nga pellgu i Tarim dhe Pamirs në perëndim, në Yunnan dhe Bengal në juglindje. Më pas u nda në një sërë territoresh. Pjesa më e madhe e Tibetit perëndimor dhe qendror (Ü-Tsang) shpesh ishte të paktën nominalisht e unifikuar nën një seri qeverish tibetiane në Lhasa, Shigatse ose vende të afërta. Rajonet lindore të Kham dhe Amdo shpesh ruanin një strukturë politike indigjene më të decentralizuar, duke u ndarë midis një numri principatash të vogla dhe grupesh fisnore, ndërkohë që shpesh bien nën sundimin kinez; pjesa më e madhe e kësaj zone u aneksua përfundimisht në provincat kineze të Sichuan dhe Qinghai. Kufijtë aktualë të Tibetit u vendosën përgjithësisht në shekullin e 18-të.

Pas Revolucionit Xinhai kundër dinastisë Qing në 1912, ushtarët Qing u çarmatosën dhe u shoqëruan nga Ü-Tsang, por ajo është pretenduar me kushtetutë nga Republika e Kinës si Zona e Tibetit. Dalai Lama i 13-të shpalli pavarësinë e rajonit në 1913, megjithëse nuk u njoh as nga qeveria republikane kineze dhe as nga ndonjë fuqi e huaj. Lhasa më vonë mori kontrollin edhe të Xikang-ut perëndimor. Rajoni e ruajti autonominë e tij deri në vitin 1951, kur, pas betejës së Chamdo, u pushtua dhe u aneksua nga Republika Popullore e Kinës (PRC). E gjithë rrafshnalta ra nën administrimin e PRC. Qeveria tibetiane u shfuqizua pas dështimit të kryengritjes tibetiane të vitit 1959. Sot, Kina qeveris Tibetin perëndimor dhe qendror si Rajoni Autonom Xizang ndërsa zonat lindore tani janë kryesisht prefektura autonome brenda provincave Qinghai, Gansu, Yunnan dhe Sichuan.

Lëvizja për pavarësinë tibetiane udhëhiqet kryesisht nga diaspora tibetiane. Grupet e të drejtave të njeriut kanë akuzuar qeverinë kineze për abuzime të të drejtave të njeriut në Tibet, duke përfshirë torturën, arrestimet arbitrare dhe shtypjen fetare, me qeverinë kineze që kontrollon fort informacionin dhe mohon shqyrtimin e jashtëm. Ndërsa ka raporte kontradiktore mbi shkallën e shkeljeve të të drejtave të njeriut, duke përfshirë akuzat për gjenocid kulturor dhe sinicizimin e Tibetit, shtypja e përhapur e kulturës tibetiane dhe mospajtimi vazhdon të dokumentohet.

Feja mbizotëruese në Tibet është budizmi tibetian; fetë e tjera përfshijnë Bön, një fe indigjene e ngjashme me budizmin tibetian, islamin dhe krishterimin. Budizmi tibetian është një ndikim kryesor në artin, muzikën dhe festivalet e rajonit. Arkitektura tibetiane pasqyron ndikimet kineze dhe indiane. Ushqimet kryesore në Tibet janë elbi i pjekur, mishi i jakut dhe çaji me gjalpë. Me rritjen e turizmit vitet e fundit, sektori i shërbimeve është bërë sektori më i madh në Tibet, duke zënë 50.1% të PBB-së lokale në 2020.

## Shiko edhe 
* Rajoni Autonom i Tibetit

## Referime