Novae

**Novae** (bullgarisht Hobe, latinisht Novae, Nouae, Novas, greqisht Nόβας Noβη(ςίων) πόλει). Kështjellë e legjioneve romake VIII Augusta dhe I Italica dhe një qytet antik i vonë dhe mesjetar, i shtrirë në një breg të lartë të Danubit, rreth 30m mbi nivelin e ujit. Lokaliteti ndodhet 4 km në lindje të qytetit modern të Svishtovit. 

## Emri 
Emri është me origjinë të paqartë, pavarësisht se ka të gjitha karakteristikat e një toponimi. Ndoshta ky emër mund t'i referohej canabae  që lidheshin me kështjellën, e cila filloi të quhej "novae" pas mbërritjes së legjionit I Italica, kjo për ta dalluar atë nga vendbanimet e vjetra civile të zejtarëve dhe tregtarëve të lidhur me legjionin VIII Augusta. Një pikëpamje tjetër pohon se emri rrjedh nga νόης (nóēs), një emërtim trak për një lumë që Herodoti e përmend se rrjedh pranë Novae. Sot mban emrin turk Dermendere (nga një mulli uji, rrënojat e të cilit mund të shihen edhe sot); emrat e përdorur më rrallë përfshijnë Tekirdere, Golyamata Bara dhe Belyanovsko Dere.

Në kohët moderne, Novae është quajtur Merlan në periudhën osmane, dhe më vonë Stâklen, që do të thotë "xham" në bullgarisht, kjo me sa duket për shkak të sasive të mëdha të fragmenteve të qelqit të lashtë të shpërndara në të gjithë vendin. Sot quhet "Pametnicite", që do të thotë "monumente" në bullgarisht, duke iu referuar varreve dhe cenotafeve të ushtarëve të rënë në betejë në 1877 që gjenden në sit.

## Burimet e shkruara antike 
Novae përmendet në 19 burime antike, duke përfshirë Claudius Ptolemeu, Itinerarium Antonini, Tabula Peutingeriana, Notitia dignitatum, Jordanes, Procopius dhe Notitae episcopatuum ecclesiae Constanitinolitane.  

## Historia 
Vendbanimi më i hershëm i zbuluar deri më sot në rrethinat e Novae daton në neolitik (stralle) dhe kalkolit/eneolit (qeramika e kulturës Vădastra). Në vitin 335 p.e.s., Aleksandri i Maqedonisë udhëhoqi fushatën e tij të parë ushtarake kundër tribalëve, një fis që jetonte pranë Danubit; një thesar monedhash dhe një byzylyk i zbuluar në Novae tregojnë se ai arriti në Danub deri pranë sitit të Novae.

Zgjerimi romak në territorin në Danubin e poshtëm filloi në gjysmën e parë të shekullit të I të e.s. C. Scribonius Curio ishte komandanti i parë i ushtrisë romake që arriti në Danub me trupat e tij; kjo ishte në vitin 73, pas luftës që ai bëri me dardanët. Revolta e besëve në vitet 16–11 p.e.s. ishte shumë e përgjakshme. Pasi ajo u shtyp, territori i Trakës u nda midis aleatëve të Romës, mbretërve fisnorë Rhoemetalces dhe Reskuporys I. Një pjesë e këtij territori shtrihej në jug nga Stara Planina (në Ballkan), ndërsa tjetra shtrihej midis Stara Planinës dhe Danubit, dhe kështu quhej Ripa Thracia (Trakia bregdetare); arrinte deri në Detin e Zi, në lokalitetin modern të Belene (kështjella e lashtë e Dimum, rreth 20 km në perëndim të Novae-s). Viti 6 i e.s. pranohet nga disa studiues si data e themelimit të provincës, A. Caecina Severus ishte me sa duket guvernatori i saj i parë. Megjithatë, studiuesit e këtyre ngjarjeve, të cilat filluan në vitin 12 të e.s. kur ushtritë romake dhe odrisët luftonin getët për qytetin trak të Aegyssusit, besojnë se Perandoria i vuri nën kontroll administrativ territoret që shtriheshin në jug të Danubit pas disfatës përfundimtare të armiqve të Romës nga L. Pomponius Flaccus në vitin 15 të e.s. Pikëpamja aktuale është në përputhje me atë që shkruan Taciti, sipas të cilit provinca e Mezisë u themelua në vitin 15 të e.s. Provincat e Mezisë së Sipërme dhe të Poshtme u krijuan nga ndarja e Mezisë në vitin 85 të e.s.

Duke organizuar limes-in në Danubin e poshtëm, romakët përfituan nga një vend i lartë në breg të lumit, i vendosur strategjikisht në një pllajë me pak pjerrësi në drejtim të lumit në një pikë ku Danubi ka kthesën e tij më jugore. Një kështjellë prej druri dhe dheu u ndërtua këtu sipas të gjitha gjasave në vitin 45 të e.s. për legjionin e VIII Augusta, pasi ky i fundit kishte shtypur një revoltë në Traki.  Ajo mbyllte kalimin e lumit në këtë pikë dhe kontrollonte rrugët lumore dhe tokësore në zonë. Pas të ashtuquajturit Viti i Katër Perandorëve (i cili zgjati nga fillimi i qershorit 68 deri në fillim të korrikut 69), legjioni I Italica zëvendësoi legjionin e VIII Augusta në Novae. I Italica ishte një legjion i krijuar nga perandori Neron më 22 shtator të vitit 66. Shumica e studiuesve e datojnë ardhjen e legjionit në Novae në vitin 69, por ka nga ata që argumentojnë për vitin e ardhshëm.  Të dyja pikëpamjet mund të jenë në fakt të vërteta: duke pasur parasysh se kampi duhej të përgatitej për ardhjen e të gjithë legjionit, dhe duke qenë se tashmë ai ishte ndërtuar në gur, disa njësi duhej të kishin ardhur më herët; prandaj, vitet 69 dhe 70 duhet të konsiderohen si data maksimale për ardhjen e kësaj njësie në Novae.

Luftërat dake në fund të shekullit Ire dhe në fillim të IItë luajtën një rol të rëndësishëm në historinë e këtij rajoni. Përgatitjet për luftën, e cila shpërtheu përfundimisht në vitin 101, kishin filluar që në vitin 98. Shumë nga ndërtesat e kampit u rinovuan dhe u rindërtuan gjatë mbretërimit të Septim Severit. Në vitin 238, pas damnatio memoriae të Maximinus Thrax, një perandor romak që ndoshta vinte nga zona e Novae,  ushtria u largua nga kështjella, pjesërisht ose tërësisht. Pavarësisht këtij largimi, kampi rezistoi kundër gotëve të Knivas, të cilët shkatërruan tokën përreth kalasë, duke përfshirë varrezat, në 250/251.  Menjëherë pas kësaj ngjarjeje, gjatë mbretërimit të Aurelianit dhe Probusit, arkitektura e vjetër ushtarake brenda kështjellës u shndërrua në një vendbanim civil. U ndryshua rrjeti rrugor, u ndërtuan shtëpi private dhe u vendosën punishte të shumta xhami. Me shumë mundësi në këtë kohë është çmontuar muri mbrojtës lindor dhe është ndërtuar një i ri, duke e zgjeruar sipërfaqen e vendbanimit civil nga 18 ha në 26 ha. Reformat e Dioklecianit, në fillim të shekullit IV, sollën ndryshime në organizimin e ushtrisë dhe të rrjetit të mbrojtjes të kufijve perandorakë. Trupat u vendosën përsëri në Novae, por vetëm principia legjionare mbeti në përdorim. Një tjetër bastisje nga gotët në 376-378 e i dha fund prosperitetit të vendit. Të dhënat arkeologjike flasin për instalimin e vetëm një grupi të vogël gotësh në Novae dhe/ose në rrethinat e saj. Në bazë të të dhënave epigrafike, struktura ushtarake mund të thuhet se është shpërbërë plotësisht në vitet 430 (mbishkrimet e fundit me karakter ushtarak datohen në vitet 430–432). Rreth vitit 450, Novae u sulmua nga hunët nën komandën e Attilas.  Njëqind vjet më vonë ajo u mor nga bastisjet e ostrogotëve. Sundimtari i tyre, Theodoric Amal, qëndroi dy herë në "kryeqytetin e përkohshëm" të tij, fillimisht në verën e vitit 476 dhe më pas në 486-488.   Nga shekulli i Vtë Novae shërbeu si selia e një peshkopi. Selia episkopale ishte e lidhur me shumë gjasa me kultin e supozuar të Shën Lupus në Novae. Në atë kohë u ndërtua një bazilikë e madhe me ambiente të tjera ndihmëse. 

Mbretërimi i Justinianit i siguroi Novaes një kohë paqeje dhe prosperiteti relativ. Kishte ende një vendbanim në Novae pas bastisjeve avare dhe sllave të shekullit të VII, por ai u zhduk shpejt, duke krijuar një boshllëk të mbushur vetëm me ndërtimin e disa kishave të reja në fund të shekullit. Kjo periudhë, e lidhur me Mbretërinë e Parë dhe të Dytë Bullgare, përfundoi me pushtimin osman të vitit 1398. Më 1877, ofensiva ruse kundër turqve filloi pikërisht në vendin e kështjellës së lashtë legjionare. Një njësi kozakësh mori bregun jugor të Danubit në orën 2.45 të natës më 5 qershor (27 qershor sipas kalendarit të vjetër) në zonën e asaj që më vonë do të ishte Sektori 4 i gërmimeve arkeologjike (shih më poshtë).

## Historia e kërkimeve 
Vendi është gërmuar nga arkeologët përgjatë 60 viteve të fundit, por rrënjët e kërkimeve datojnë në shekullin e 18-të. Në 1744, udhëtari, inxhinieri i ushtrisë dhe babai i hidrografisë Luigi Ferdinando Marsigli botoi një libër në të cilin ai përshkroi Merlanin, domethënë Novae, duke shtuar në hartë informacionin: Anti(quitates) Roman(ae) ("Antikitetet romake"). Pika tjetër e kthesës ishin kërkimet mbi lashtësinë e trojeve bullgare nga studiuesit çek Karel Škorpil, Konstantin Jireček dhe Václav Dobruský, të cilat filluan të botohen në vitin 1878. Publikimet për Novae-n, kryesisht mbishkrimet e gjetura atje, u shumuan me shpejtësi që nga fillimi i shekullit të 20të. Autorët përfshinin, ndër të tjera, Ernst Kalinka, Gavril Kacarov, Bogdan Filov dhe Dimitǎr Dimitrov. Në 1894, Karel Škorpil publikoi informacionin e parë të rëndësishëm për rrënojat e Novae dhe nëntë vjet më vonë planimetrinë e parë të sitit. Por kontributi më i rëndësishëm ishte ai i Stefan Stefanovit, i cili mblodhi të gjitha artefaktet e zbuluara deri në atë kohë brenda kufijve të qytetit antik në një muze që e themeloi në shtëpinë e një shkrimtari të famshëm bullgar Aleko Konstantinov. Stefanov filloi punën e tij në Svishtov në 1926.

Gërmimet e rregullta arkeologjike në Novae filluan më 23 shtator 1960. Pionierët e kërkimit arkeologjik ishin, nga ana polake, Kazimierz Majewski në krye të Ekspeditës Arkeologjike të Universitetit të Varshavës dhe Dimitǎr Dimitrov, drejtor i Ekspeditës të Institutit arkeologjik të Akademisë Bullgare të Shkencave. Në vitin 1970, u krijua në Novae, nga Stefan Parnicki-Pudełko, edhe Ekspedita Arkeologjike Ndërdisiplinore e Universitetit Adam Mickiewicz të Poznań-it. Në gjurmët e tij si drejtues i ekspeditës ishte Andrzej Biernacki dhe aktualisht Olena Klenina. Nga viti 1971, puna në terren në zonën e principia (Sektori XI), e kryer në kuadër të ekspeditës së Varshavës, u mbikëqyr nga Tadeusz Sarnowski, i cili gjithashtu formoi në vitin 2001 një ekspeditë arkeologjike të veçantë nga Instituti i Arkeologjisë (tani Fakulteti i Arkeologjisë) i Universitetit të Varshavës. Që nga viti 2017 kjo ekspeditë drejtohet nga Agnieszka Tomas. Nga viti 1973 deri në vitin 1993, ekspedita e Universitetit të Varshavës u drejtua nga Ludwika Press, e cila e fokusoi kërkimin e saj në të ashtuquajturën Ndërtesë me portikë (Sektori IV). Deri në vitin 1985, puna në terren në pjesën veriore të këtij sektori u mbikëqyr nga Waldemar Szubert. Në vitin 1977, një ekip arkeologësh të Wrocław iu bashkuan ekspeditës së Varshavës në bazë të një marrëveshjeje dypalëshe midis Universitetit të Varshavës dhe Universitetit të Wrocław. Ekipi punoi deri në vitin 1991 nën drejtimin e Juliusz Ziomecki.

Pas vdekjes së Dimitrovit në vitin 1976, ekspedita bullgare kaloi nën drejtimin e Maria Çiçikovës. Pavlina Vladkova-Baičeva iu bashkua ekipit në 1985; në bashkëpunim me Marin Marinovin, ajo u përqendrua në të ashtuquajturat villa extra muros (Sektori VIII A). Në vitin 1987, Aleksandra Dimitrova-Milçeva u bë drejtuese e ekspeditës bullgare, e ndjekur nga Evgenia Gençeva që nga viti 1991. Puna arkeologjike në terren u krye edhe nga drejtori i Muzeut në Svishtov, Peti Donevski.

Aktualisht në Novae punojnë tre ekspedita arkeologjike polake dhe dy bullgare. Ekipi i Piotr Dyczek nga Qendra Kërkimore e Antikitetit të Evropës Juglindore të Universitetit të Varshavës po hulumton zonën përgjatë via principalis, në anën lindore të principia-s (Sektori XII), ekipi i Olena Kleninës nga Poznań po studion zonën në anën perëndimore të principia-s, dhe grupi nga Fakulteti i Arkeologjisë me Agnieszka Tomas në krye po eksploron zonën e vendosur në jug të principia-s. Ekspedita bullgare e drejtuar nga Evgenia Genčeva bën punë në terren në zonën pranë portës perëndimore të Novae (porta principalis sinistra) dhe një pjesë të via principalis, ndërsa grupi tjetër bullgar nën Pavlina Vladkova-Baičeva vazhdon të gërmojë në të ashtuquajturën villa extra-muros.

## Shiko edhe 
* Perandoria Romake

## Referime