Semafori

[parapamje| Një semafor LED 50 [Vati|vat në Portsmouth, Mbretëria e Bashkuar]]
**Semaforët** ose **dritat e ndalimit** të njohura edhe si **robotë** në Afrikën e Jugut   dhe Namibia – janë pajisje sinjalizuese të pozicionuara në kryqëzimet rrugore, vendkalimet e këmbësorëve dhe vende të tjera për të kontrolluar rrjedhën e trafikut. 

Semaforët zakonisht përbëhen nga tre sinjale, që transmetojnë informacion kuptimplotë tek përdoruesit e rrugës përmes ngjyrave dhe simboleve, duke përfshirë shigjetat dhe biçikletat. Ngjyrat e zakonshme të semaforit janë të kuqe, të verdhë (e njohur edhe si qelibar ) dhe jeshile të rregulluara vertikalisht ose horizontalisht në atë renditje. Edhe pse kjo është e standardizuar ndërkombëtarisht,  variacionet në sekuencat dhe ligjet e semaforëve ekzistojnë në shkallë kombëtare dhe lokale. 

Semaforët u prezantuan për herë të parë në dhjetor 1868 në Sheshin e Parlamentit në Londër për të zvogëluar nevojën e oficerëve të policisë për të kontrolluar trafikun.  Që atëherë, energjia elektrike dhe kontrolli i kompjuterizuar ka avancuar teknologjinë e semaforëve dhe ka rritur kapacitetin e kryqëzimeve.  Sistemi përdoret gjithashtu për qëllime të tjera, duke përfshirë kontrollin e lëvizjeve të këmbësorëve, kontrollin e ndryshueshëm të korsive (si sistemet e rrjedhës së baticës ose autostradat inteligjente ) dhe kalimet në nivel hekurudhor.

## Historia 
Sistemi i parë i sinjaleve të trafikut, i cili ishte një sinjal trafiku semafor, u instalua si një mënyrë për të zëvendësuar kontrollin e oficerëve të policisë mbi trafikun e automjeteve jashtë Dhomës së Parlamentit në Londër më 9 dhjetor 1868. Ky sistem shpërtheu më 2 janar 1869 dhe kështu u rrëzua. Por, ky sinjal i hershëm i trafikut bëri që pjesë të tjera të botës të zbatonin sisteme të ngjashme të sinjaleve të trafikut. Në dy dekadat e para të shekullit të 20-të, sinjalet semaforike të trafikut si ai në Londër ishin në përdorim në të gjithë Shtetet e Bashkuara . Këto sinjale trafiku kontrollohen nga një oficer trafiku i cili do të ndryshonte komandat në këtë sinjal në trafik të drejtpërdrejtë.  

Në vitin 1912, semafori i parë elektrik u zhvillua nga Lester Wire, një polic në Salt Lake City, Jutah .  Ai u instalua nga Kompania Amerikane e Sinjaleve të Trafikut në cepin e Rrugës Lindore 105 dhe Euclid Avenue në Cleveland, Ohio.    Semafori i parë me katër drejtime, me tre ngjyra u krijua nga William Potts në Detroit, Michigan në vitin 1920.  Dizajni i tij ishte i pari që përfshinte një dritë "kujdes" qelibar së bashku me dritat e kuqe dhe jeshile.  Potts ishte Superintendent i Sinjaleve për Departamentin e Policisë së Detroitit. Ai instaloi semaforë automatikë me katër drejtime, me tre ngjyra në 15 kulla nëpër Detroit në vitin 1921.  

Kontrolli i semaforëve bëri një kthesë të madhe me rritjen e kompjuterëve në Amerikë në vitet 1950. Një nga shembujt më të mirë historikë të kontrollit të kompjuterizuar të dritave ishte në Denver në 1952. Në vitin 1967, qyteti i Torontos ishte i pari që përdori kompjuterë më të avancuar që ishin më të mirë në zbulimin e automjeteve.  Kompjuterët mbanin kontrollin mbi 159 sinjale në qytete përmes linjave telefonike. 

## Sinjalet e automjeteve 
djathtas|parapamje| Semaforët mund të kenë disa drita shtesë për kthesat e filtrit ose korsitë e autobusëve.
parapamje| Kalimi rrugor i A970 me pistën e Aeroportit Sumburgh në Shetland . Barriera e lëvizshme mbyllet kur aeroplani ulet ose ngrihet.
parapamje| Sinjalet e montuara horizontalisht në Japoni
Një grup dritash, të njohura si një kokë sinjali, 

#### Shigjeta jeshile 
Aspektet e shigjetave mund të përdoren për të lejuar lëvizje të caktuara ose për të përcjellë mesazhe të tjera te përdoruesit e rrugës. Një shigjetë jeshile mund të shfaqet për të kërkuar nga drejtuesit të kthehen vetëm në një drejtim të caktuar ose për të lejuar drejtuesit të vazhdojnë në një drejtim të caktuar kur sinjali është i kuq.  : 3.5 Në përgjithësi, një fazë e gjelbër ndizet në fillim të fazës së gjelbër (një "kthesë drejtuese") ose në fund të fazës së gjelbër (një "kthesë e vonuar").  Një 'shigjeta treguese' mund të shfaqet së bashku me një dritë jeshile. Kjo u tregon drejtuesve të mjeteve se trafiku që vjen përballë është i ndaluar, në mënyrë që ata të mos kenë nevojë t'i lënë rrugën atij trafiku kur e kthejnë atë. Duke qenë se trafiku me kthesë djathtas (ngasja në anën e majtë) ose trafiku me kthim majtas (ngasja në anën e djathtë) zakonisht nuk ka përparësi, kjo shigjetë përdoret për të lejuar që trafiku i kthesës të pastrohet përpara se të fillojë faza tjetër.  

#### Dritat e numërimit mbrapsht 
Të njohura në Vietnam dhe Kinë, dritat e numërimit mbrapsht janë drita shtesë të instaluara pranë (ose sipër ose poshtë) dritave kryesore të sinjalit. Drita e numërimit mbrapsht shfaqet nga një numër numërues me ngjyra të ndryshme (zakonisht e kuqe, e verdhë, jeshile), që përputhet me ngjyrën e dritës së ndezur. Kur drita numërohet në "0" (ose 1), ngjyra kryesore e dritës ndryshon menjëherë. Dritat e numërimit mbrapsht mund të kenë zero në dhjetëshe ose asnjë, disa drita numërimi mbrapsht mund të pulsojnë kur bëhen gati për zero. Dritat e verdha gjithashtu mund të kenë drita numërimi mbrapsht, por shumica e dritave jo. Zakonisht drita e numërimit mbrapsht ka 2 shifra, në rast se koha e dritës kryesore (zakonisht drita e kuqe, rrallë drita jeshile) është më e gjatë se 100 sekonda, në varësi të llojit të dritës, mund të ndodhin mundësitë e mëposhtme:

# Dritat nuk kanë numëruar mbrapsht, kur të mbeten 99 sekonda, filloni të numëroni. Gjatë kohës së gatishmërisë, drita mund të shfaqet si "99", "00", "--" ose të mos shfaqet.
# 2 shifrat e fundit numërojnë dritën e skadimit (drita numëruese është 15 ndërsa koha është 115 sekonda, ka disa lloje dritash që llogariten si "-9" ose "9-" kur koha është 109 sekonda)
# Shifra e dhjetësheve në ekran bëhet shkronjë. Shfaqja e A0 për 100 sekonda, B0 për 110 sekonda, e kështu me radhë.
# Duke shfaqur vetëm 2 shifrat e fundit, por me ndezje për të treguar se janë më shumë se 100.

parapamje|241x241px| Drita e numërimit mbrapsht

#### Çështje rreth zonës së dilemës së dritës së verdhë në Korenë e Jugut 
Në Korenë e Jugut, zona e dilemës së dritës së verdhë nuk njihet ligjërisht. Me fjalë të tjera, kur drita e verdhë është e ndezur, trafiku mund të mos kalojë vijën e ndalimit ose të mos hyjë në kryqëzim edhe nëse nuk mund të ndalet në mënyrë të sigurt kur drita shfaqet.

Kjo është riafirmuar nga vendimi i Gjykatës së Lartë të Koresë në maj 2024,   për një rast ku shoferi po ecte me shpejtësi 62 km/h në një rrugë të kufizuar deri në 40 km/h ( 55 % më e lartë se shpejtësia e lejuar)  .

Kritikat në Korenë e Jugut thonë se kjo është joreale dhe e paarsyeshme. Përveç kësaj, kjo mund të shkaktojë përplasje të shumta për shkak të frenimit të papritur.

Në vitin 2016 kur kufiri i shpejtësisë ishte deri në 60 km/h, alternativat e propozuara për këtë lloj përplasjeje ishin vetëm rrethrrotullimet, rritja e pajtueshmërisë me shpejtësinë dhe reduktimi i praktikës së shpejtësisë ose zonat e të moshuarve janë gjithashtu zgjidhje të propozuara  .

### Kurth i verdhë 
Pa një fazë krejt të kuqe, trafiku i tërthortë mund të kapet në një kurth të verdhë . Kur sinjali bëhet i verdhë, një shofer që kthen mund të supozojë se trafiku që vjen përballë do të ndalojë dhe mund të rezultojë një përplasje. Për këtë arsye, SHBA ndalon sekuencat që mund të shkaktojnë një kurth të verdhë.  Kjo mund të ndodhë gjithashtu kur automjetet e urgjencës ose hekurudhat parandalojnë funksionimin normal të sinjalit.  Në Shtetet e Bashkuara, në kryqëzimet ku ekziston kushti i "kurthit të verdhë" duhet të vendosen tabela që lexojnë "Trafiku i ardhshëm ka zgjatur jeshile" ose "Trafiku i ardhshëm mund të jetë i gjelbëruar".  

### Variacionet 
Shtetet e Bashkuara nuk janë palë në Konventën e Vjenës ; përkundrazi, Manuali mbi Pajisjet Uniforme të Kontrollit të Trafikut (MUTCD) përshkruan funksionimin e saktë në atë vend. Në SHBA, një kokë e vetme sinjali mund të ketë tre, katër ose pesë aspekte (megjithëse një shigjetë jeshile me një aspekt mund të shfaqet për të treguar një lëvizje të vazhdueshme). Sinjalet duhet të vendosen në të kuqe, qelibar dhe jeshile vertikalisht (nga lart poshtë) ose horizontalisht (nga e majta në të djathtë).  Në SHBA, një sinjal qelibar që pulson me një aspekt mund të përdoret për të tërhequr vëmendjen ndaj një shenje paralajmëruese dhe një sinjal i kuq pulsues me një aspekt mund të përdoret për të ngritur vëmendjen në një "ndalo", "mos fut" ose "gabim". shenjë "mënyrë".  MUTCD specifikon sinjalet e mëposhtme të automjeteve:  Sinjalet japoneze të trafikut kryesisht ndjekin të njëjtin rregull, përveç se sinjalet jeshile "shko" referohen si 青 (ao), zakonisht përkthehen si "blu", duke pasqyruar një ndryshim historik në gjuhën japoneze . Si rezultat, zyrtarët japonezë dekretuan në 1973 se drita "shko" duhet të ndryshohet në nuancën më të kaltër të mundshme të jeshiles, duke e sjellë emrin më në përputhje me ngjyrën pa shkelur rregullin ndërkombëtar "e gjelbër do të thotë shko". 

Në MB, semaforët normalë ndjekin këtë sekuencë: 

* E kuqe – Ndalo, mos vazhdo
* E kuqe dhe qelibar - Bëhuni gati për të vazhduar, por mos vazhdoni akoma
* E gjelbër - Vazhdoni nëse kryqëzimi ose vendkalimi është i pastër; automjetet nuk lejohen të bllokojnë kryqëzimin apo vendkalimin
* Qelibar – Ndalo, përveç nëse është e pasigurt ta bësh këtë

Shenja e shpejtësisë është një semafor i veçantë, shenjë e trafikut të ndryshueshëm ose shenjë me mesazhe të ndryshueshme që u jep shoferëve një shpejtësi të rekomanduar për t'iu afruar semaforit tjetër në fazën e tij jeshile  dhe për të shmangur ndalimin për shkak të arritjes së kryqëzimit kur dritat janë të kuqe.  

## Sinjalet e këmbësorëve 
Sinjalet e këmbësorëve përdoren për të informuar këmbësorët se kur duhet të kalojnë një rrugë. Shumica e kokave të sinjalit për këmbësorët do të kenë dy drita: një dritë 'ecjeje' (normalisht një figurë njerëzore në këmbë, zakonisht me ngjyrë jeshile ose të bardhë) dhe një dritë 'mos ec' (normalisht një figurë njeriu me ngjyrë të kuqe ose portokalli ose një dorë). megjithëse ekzistojnë variacione të tjera. 

Aty ku këmbësorët duhet të kalojnë rrugën ndërmjet kryqëzimeve, mund të sigurohet një vendkalim i kontrolluar me sinjal si një alternativë për një vendkalim zebra ose kalim të pakontrolluar. Semaforët zakonisht përdoren në vendkalimet ku shpejtësia e automjeteve është e lartë, ku flukset e automjeteve ose të këmbësorëve janë të larta ose pranë kryqëzimeve të sinjalizuara. 

Këmbësorët zakonisht inkorporohen në kryqëzimet urbane të sinjalizuara në një nga katër mënyrat: pa lehtësira, ecje paralele, ecje me trafik ose etapa tërësisht të kuqe. Nuk mund të ofrohen lehtësira nëse kërkesa për këmbësorët është e ulët, në zonat ku këmbësorët nuk lejohen ose nëse ka një metro ose mbikalim. Asnjë ofrim i objekteve formale do të thotë se këmbësorët do të duhet të vetëvlerësojnë se kur është e sigurt për të kaluar, gjë që mund të jetë frikësuese për këmbësorët.  Një strukturë 'shëtitje me trafik' u mundëson këmbësorëve të ecin në të njëjtën kohë me lëvizjet e tjera të trafikut pa konflikt midis lëvizjeve. Kjo mund të funksionojë mirë në rrugët me një drejtim, ku lëvizjet e kthesave janë të ndaluara ose ku lëvizja drejt përpara shkon në një fazë të ndryshme nga lëvizja e kthesës. Mund të sigurohet gjithashtu një ishull ndarës. Trafiku do të kalojë në të dyja anët e ishullit dhe këmbësorët mund të kalojnë rrugën në mënyrë të sigurt midis rrymave të tjera.  Kohëmatësit e numërimit mbrapsht për këmbësorët nuk e rrisin ose zvogëlojnë ndjeshëm numrin e drejtuesve të drejtimit me dritë të kuqe dhe të qelibartë. Studimet kanë gjetur se kohëmatësit e numërimit mbrapsht për këmbësorët përmirësojnë ndjeshëm pajtueshmërinë e këmbësorëve në krahasim me sinjalet tradicionale të këmbësorëve; megjithatë, rezultatet janë të përziera. 

### Fjongo zombie e telefonit inteligjent 
Meqenëse 12 deri në 45% e vdekjeve të këmbësorëve të shkaktuara nga 'shpërqëndrimi i këmbësorëve' janë lidhur me përdorimin e telefonit celular,  disa qytete (duke përfshirë Sydney, Seul, Augsburg, Bodegraven, Tel Aviv dhe Singapore ) kanë instaluar shirita LED të ngulitur në trotuari përpara vendkalimeve për të paralajmëruar këmbësorët e hutuar për vendkalimet imanente të këmbësorëve.  Ky sinjal shtesë, i cili sinkronizohet me sinjalet konvencionale, synon të ulë shkallën e lëndimeve duke u treguar këmbësorëve të shpërqendruar kur është e sigurt të kalojnë rrugën pa pasur nevojë të ngrenë kokën.
Skeda:Korean_smartphone_zombie_pedestrian_traffic_light_green.jpg|alt=Smartphone zombie light in green|Drita zombie e telefonit inteligjent në të gjelbër
Skeda:Korean_smartphone_zombie_pedestrian_traffic_light_green_close_up.jpg|alt=Smartphone zombie light in green, close up|Drita zombie e telefonit inteligjent në të gjelbër, nga afër
Skeda:Korean_smartphone_zombie_pedestrian_traffic_light_red.jpg|alt=Smartphone zombie light in red|Drita zombie e telefonit inteligjent në të kuqe
Skeda:Korean_smartphone_zombie_pedestrian_traffic_light_red_close_up.jpg|alt=Smartphone zombie light in red, close up|Drita zombi e telefonit inteligjent në të kuqe, nga afër

### Sinjalet dëgjimore dhe prekëse 
Në disa juridiksione si Australia, dritat e këmbësorëve shoqërohen me një pajisje zanore, për të mirën e këmbësorëve të verbër dhe me shikim të dëmtuar. Këto lëshojnë një zhurmë të ngadaltë kur dritat e këmbësorëve janë të kuqe dhe një zhurmë e vazhdueshme ose një tingull i shpejtë kur dritat janë jeshile. Në shtetet australiane të Queensland, Uellsit të Ri Jugor, Victoria dhe Australisë Perëndimore, tingulli prodhohet në të njëjtën njësi si butonat e shtypjes. Në një rreth mbi butonin, tingulli prodhohet dhe mund të ndihet së bashku me një shigjetë të ngritur që tregon drejtimin për të ecur.  Ky sistem i teknologjisë ndihmëse përdoret gjithashtu gjerësisht në kryqëzimet e ngarkuara në qytetet kanadeze. Në Mbretërinë e Bashkuar, vendkalimet Puffin dhe paraardhësi i tyre, kalimi i Pelikanit, do të lëshojnë një tingull të shpejtë bip për të treguar se është e sigurt të kalosh rrugën. Tingulli i bipit është i çaktivizuar gjatë natës për të mos shqetësuar banorët e afërt. 

Në disa shtete të Shteteve të Bashkuara, në disa kryqëzime të frekuentuara, butonat do të bëjnë një tingull bip për njerëzit e verbër. Kur drita ndryshon, një altoparlant i integruar në buton do të luajë një regjistrim për të njoftuar të verbrit se është e sigurt për të kaluar. Kur sinjali pulson me ngjyrë të kuqe, regjistrimi do të fillojë të numërojë mbrapsht me kohëmatësin e numërimit mbrapsht. Në disa vende si Zelanda e Re, teknologjia gjithashtu u lejon njerëzve të shurdhër dhe të verbër të ndiejnë kur dritat kanë ndryshuar për të lejuar kalimin e sigurt. Një jastëk i vogël, i vendosur brenda një dhëmbëzimi në bazën e kutisë që strehon mekanizmin e butonit, lëviz poshtë kur dritat ndryshojnë për të lejuar kalimin. Kjo është krijuar për t'u ndjerë nga kushdo që pret të kalojë, i cili ka aftësi të kufizuar për të zbuluar shikimin ose zërin. Në Japoni, një semafor lëshon një tingull elektronik që imiton tingullin e këngës së shpendëve për të ndihmuar personat me shikim të dëmtuar. Disa semaforë rregullojnë rendin dhe llojin e zërit në mënyrë që të mund të tregojnë se në cilin drejtim është drita jeshile. Në përgjithësi, " *Piyo* " (përgjim) dhe " *Piyo-piyo* ", që është një thirrje zogu i vogël, dhe " *Kakkō* " dhe " *Ka-kakkō* ", që është një thirrje qyqe, janë të lidhura me këtë sistem.  Disa vendkalime për këmbësorë në Lituani lëshojnë një tingull të ngadaltë që tregon se semafori është gati të fiket.

## Sinjalet e bicikletave 
alt=A busy daytime street scene, with both the bike signal and pedestrian signal glowing red. People and cars are everywhere. Many other traffic signals can be seen in the background as you look further down the street.|parapamje| Semafor për një korsi biçikletash, NYC
parapamje| Një linjë e avancuar ndalimi në semaforët në Liverpool
Aty ku ka korsi për biçikleta ose pista për çiklizëm në afrimin e një kryqëzimi të kontrolluar nga sinjali, duhet të merret parasysh se si të inkorporohen çiklistët në mënyrë të sigurtë në kryqëzim për të reduktuar konfliktin midis mjeteve motorike dhe çiklistëve.

Një linjë e avancuar ndalimi mund të vendoset pas vijës së ndalimit në semafor. Kjo i lejon çiklistët të pozicionohen përpara trafikut në një semafor të kuq dhe të marrin një nisje koke. 

Në SHBA, këshillat e projektimit zakonisht këshillojnë që korsia e biçikletave duhet të vazhdojë përmes kryqëzimit në të majtë të korsisë së kthesës djathtas; megjithatë, kjo krijon konflikt ku mjetet motorike dëshirojnë të hyjnë në korsinë e djathtë, pasi ato duhet të kalojnë korsinë e biçikletave në një kënd të keq. 

Sipas parimeve inxhinierike holandeze, çiklistët mbahen në të djathtë të kryqëzimit, me bordurë të mbrojtur. Kjo përmirëson sigurinë duke i vendosur çiklistët në vijën e syrit të mjeteve motorike në vijën e ndalimit, duke u lejuar çiklistëve një nisje me kokë për të kthyer trafikun. Ky dizajn gjithashtu i lejon çiklistët të kryejnë kthesat në anën e largët pa pasur nevojë të presin në qendër të kryqëzimit. 

Përndryshe, çiklistët mund të konsiderohen si këmbësorë në afrimin e një kryqëzimi, ose ku një pistë biçikletash kalon një rrugë dhe mund të sigurohen semaforë të kombinuar këmbësorë-çiklist (të njohur si kalimet Toucan në MB). 

## Sinjalet e transportit publik 
Semaforët për transportin publik shpesh përdorin sinjale që janë të dallueshme nga ato të trafikut privat. Ato mund të jenë shkronja, shigjeta ose shufra me ngjyrë të bardhë ose (një tipike LED 100 vat ) me dritë.

### Sinjalet e transportit publik në Evropë 
Në disa vende evropiane dhe Rusi, sinjalet e dedikuara të trafikut për transportin publik (tramvaj, si dhe çdo që përdor një korsi të dedikuar )  katër drita të bardha që formojnë shkronjën T. Nëse tre llambat e sipërme janë të ndezura, kjo do të thotë "ndal". Nëse llamba e poshtme dhe disa llamba në rreshtin e sipërm janë ndezur, kjo do të thotë leje për të shkuar në drejtimin e treguar. Në rastin e sinjalit të tramvajit, nëse nuk ka kryqëzime ose kthesa në një kryqëzim, përdoret një sistem më i thjeshtë i një sinjali ngjyrë qelibar në formën e shkronjës T; tramvaji duhet të vazhdojë vetëm kur sinjali është i ndezur.

Në vendet e Evropës Veriore, sinjalet e tramvajit shfaqin drita të bardha të formave të ndryshme: "S" për "ndal", "—" për "kujdes" dhe shigjeta për të lejuar kalimin në një drejtim të caktuar.  Në Suedi, të gjitha sinjalet përdorin ndriçim të bardhë dhe simbole të veçanta ("S", "–" dhe një shigjetë) për t'i dalluar ato nga sinjalet e rregullta.

Holanda përdor një dizajn të veçantë "negenoog" (nëntë sy) të paraqitur në rreshtin e sipërm të diagramit;  Sinjalet e rreshtit të poshtëm përdoren në Belgjikë, Luksemburg, Francë dhe Gjermani. Sinjalet do të thotë (nga e majta në të djathtë): "shkoni drejt përpara", "shko majtas", "shko djathtas", "shko në çdo drejtim" (si "jeshile" e një semafori normal), "ndalo, përveç nëse nevojitet frena emergjente" (e barabartë me "qelibar") dhe "stop" (e barabartë me "të kuqe").

## Referime