Kongresi i Berlinit

[parapamje|396px|Kongresi i Berlinit (13 qershor-13 korrik [1878)]]

**Kongresi i Berlinit** u hap më 13 qershor 1878, me rend dite rishikimin e Traktatit të Shën-Stefanit. Në të morën pjesë 6 Fuqitë e Mëdha të Evropës: Gjermania, Britania, Franca, Rusia, Austro-Hungaria dhe Italia. Sipas procedurës së vendosur paraprakisht, vendimet do të merreshin njëzëri. Punimet e Kongresit të Berlinit i drejtoi kancelari gjerman: Otto Bismark.

## Përmbledhje 
Në punimet e Kongresit të Berlinit mori pjesë edhe një delegat i  qeverisë i Perandorisë Osmane, i kryesuar nga ministri i saj i Jashtëm, Kara Theodhor Pasha, me ndihmës të parë Mehmet Ali Pashën, një marshall turk me origjinë gjermane. Por delegacioni turk nuk kishte të drejta të barabarta me ato të Fuqive të Mëdha. Ai mund të diskutonte për çdo çështje të rendit të ditës, por nuk kishte të drejtë të votonte për vendimet e Kongresit.

Me ftesën e Fuqive të Mëdha, shtetet ballkanike (Serbia, Greqia, Bullgaria, Rumania, Mali i Zi) dërguan në Berlin delegacionet e tyre qeveritare, të cilat parashtruan dhe mbrojtën në seanca të veçanta të Kongresit kërkesat e tyre politike e territoriale.

Edhe shqiptarët, sidomos organizmat e Lidhjes së Prizrenit, i parashtruan Kongresit të Berlinit kërkesat e tyre. Në dhjetëra peticione e memorandume të dërguara gjatë muajve qershor-korrik 1878, përveç protestave kundër lakmive pushtuese të shteteve fqinje, që cenonin tërësinë territoriale të Shqipërisë, parashtrohej edhe kërkesa për t’i dhënë Shqipërisë disa të drejta autonomiste. Këtë kërkesë ia përcolli me anën e Abdyl Frashërit Kongresit të Berlinit edhe Lidhja e Prizrenit me peticionin që miratoi më 15 qershor.

Megjithëse kjo platformë e autonomisë ishte pranuar nga shumica e qarqeve patriotike shqiptare, nuk munguan t’u paraqiten Fuqive të Mëdha edhe kërkesa të tjera, që parashikonin formimin e një shteti të pavarur shqiptar. Kështu, në memorandumin, që një grup atdhetarësh shkodranë i dërguan më 13 qershor 1878 lordit Beaconsfield, kryetar i delegacionit britanik në Kongresin e Berlinit, pasi flitej hollësisht për rrezikun që i kanosej tërësisë territoriale të Shqipërisë nga shtetet fqinje, parashtrohej si zgjidhja më e përshtatshme për çështjen shqiptare, në kushtet në të cilat ndodhej Evropa Juglindore, formimi i një shteti shqiptar të pavarur. Krijimi i shtetit të pavarur shqiptar do ta çlironte popullin shqiptar nga zgjedha shekullore osmane, do të krijonte në Ballkan një mburojë kundër pansllavizmit rus dhe do të shërbente si një element ekuilibri në lindje.

Megjithatë, Fuqitë e Mëdha, të mbledhura në Kongresin e Berlinit, nuk i morën parasysh këto kërkesa të shqiptarëve. Edhe pse në Berlin luhej fati i popullit shqiptar, Fuqitë e Mëdha e injoruan qenien e tij. Madje, delegacioni shqiptar, i ngarkuar nga Lidhja e Prizrenit, i cili shkoi në Berlin me nismën e vet për t’i parashtruar Kongresit të drejtat e Shqipërisë, nuk u përkrah nga askush. Abdyl Frashëri, kryetari i delegacionit, u përpoq ta bindte kryetarin e Kongresit, kancelarin Bismark, në një takim që pati me të, që ta përfshinte në rendin e ditës së një seance edhe çështjen e kombit shqiptar. Por kancelari gjerman nuk pranoi duke u shprehur brutalisht se “nuk ka një komb shqiptar”.

Si rrjedhim, çështja shqiptare nuk u përfill fare si çështje më vete nga Kongresi i Berlinit. Të mbledhura për të rishikuar Traktatin e Shën-Stefanit, Fuqitë e Mëdha morën përsipër që të hartonin në Kongresin e Berlinit një hartë të re politike të Gadishullit Ballkanik. Në Kongres Fuqitë e Mëdha nuk u udhëhoqën nga parimi i lirisë së popujve, por nga interesat e tyre të veçantë, të cilët ishin në kontradiktë të thellë ndërmjet tyre. Perandoria Ruse luftonte për të sanksionuar kushtet e Traktatit të Shën-Stefanit, kurse Britania e Madhe me Austro-Hungarinë përpiqeshin të pakësonin sa më shumë përfitimet e Rusisë dhe t’i përforconin pozitat e tyre në Evropën Juglindore. Perandoria Gjermane orvatej të kënaqte Austro-Hungarinë për të mos e lënë që të bashkohej me Francën dhe ta neutralizonte kundërshtimin e Rusisë, duke provokuar keqësimin e marrëdhënieve të saj me Perandorinë Britanike. Synimi kryesor i Francës ishte izolimi politik i Gjermanisë, kurse Italia, nga ana e saj, kërkonte zgjidhje të tilla që do të çonin në dobësimin e pozitave të Austro-Hungarisë në Gadishullin Ballkanik.

Punimet e Kongresit të Berlinit vijuan plot një muaj. Ato përfunduan më 13 korrik 1878 me nënshkrimin e Traktatit të Berlinit, i cili zëvendësoi atë të Shën-Stefanit.

Sipas traktatit të ri, përfitimet politike e territoriale të Rusisë u pakësuan si në Gadishullin Ballkanik, ashtu edhe në Azinë e Vogël. Idea e një principate bullgare, nën sovranitetin e sulltanit, mbeti në fuqi, por kufijtë e saj u zvogëluan gati trefish. Kongresi i Berlinit vendosi që territori i saj të shtrihej midis lumit Danub dhe maleve Ballkan. Viset në jug të maleve Ballkan do të formonin një provincë autonome të Perandorisë Osmane me emrin Rumelia Lindore. Viset e Maqedonisë, së bashku me krahinat lindore të Shqipërisë, të cilat me Traktatin e Shën-Stefanit i jepeshin Bullgarisë, do të mbeteshin gjithashtu nën sundimin osman. Kongresi i Berlinit ua njohu pavarësinë Rumanisë, Serbisë dhe Malit të Zi. Ai ripohoi gjithashtu vendimin e mëparshëm për t’i dhënë Rumanisë Dobruxhën Veriore dhe për t’i shkëputur asaj provincën e Besarabisë në favor të Rusisë. Kufijve të Serbisë e të Malit të Zi ai u bëri ndryshime të rëndësishme. Me këmbënguljen e Austro-Hungarisë u vendos që Serbia të mos zgjerohej nga ana jugore (në drejtim të Novi Pazarit, të Mitrovicës dhe të Prishtinës, të cilat Vjena i lakmonte për vete), por nga ana juglindore, duke i dhënë asaj krahinat e Pirotit, të Trenit, të Vranjës e të Nishit; këto, me Traktatin e Shën-Stefanit, i qenë premtuar Bullgarisë. Për të njëjtën arsye, me këmbënguljen e Vjenës, Malit të Zi iu pakësuan së tepërmi përfitimet territoriale nga ana veriore, në drejtim të Hercegovinës dhe të Novi Pazarit. Sipas Traktatit të Berlinit, ai do të zgjerohej kryesisht nga ana jugore: do të merrte krahinat e Tivarit, të Podgoricës, të Plavës, të Gucisë, të Rugovës e të Kolashinit. Aneksimi i Ulqinit nuk iu njoh, por Cetina fitonte të drejtën që anijet tregtare malazeze të lundronin lirisht në lumin Bunë dhe në Liqenin e Shkodrës.

Përfitime tokësore në kurriz të Perandorisë Osmane patën sidomos dy fuqi të mëdha, të cilat nuk kishin marrë pjesë fare në luftën ruso-turke: Austro-Hungaria dhe Britania e Madhe. Austro-Hungaria fitoi të drejtën për të pushtuar ushtarakisht, gjoja për t’i administruar, Bosnjën dhe Hercegovinën, përveç limanit Spic, në brigjet jugore të Dalmacisë, të cilën e aneksoi zyrtarisht; po ashtu fitoi të drejtën për të mbajtur garnizone ushtarake në sanxhakun e Novi Pazarit. Britania e Madhe, e cila u paraqit në Kongres si mbrojtësja më e flaktë e Perandorisë Osmane, i shkëputi kësaj ishullin e Qipros.

Me përkrahjen e Britanisë së Madhe dhe të Francës, Kongresi i Berlinit mori në shqyrtim edhe kërkesat e Greqisë, e cila gjithashtu nuk kishte marrë pjesë në luftën ruso-turke. Athina pretendonte të aneksonte Thesalinë, Maqedoninë, Kretën dhe sidomos Epirin (Vilajeti i Janinës). Pas mjaft debatesh, Kongresi, duke marrë parasysh kundërshtimin që bëri Britania për Kretën dhe Rusia për Maqedoninë, nuk pranoi që këto t’i jepeshin Greqisë, ndërsa për pretendimet greke në Epir, Perandoria Osmane deklaroi haptas se aneksimi i Epirit nga Greqia do të ishte i rrezikshëm për të dyja palët, pasi aty mbisundonte popullsia shqiptare, e cila do t’u shkaktonte telashe si Greqisë, ashtu dhe Turqisë. Më në fund u vendos që kufiri në Thesali dhe në Epir të caktohej nga një komision turko-grek. Megjithatë, Kongresi rekomandonte si vijë kufiri lumin Kalamas në Epir dhe lumin Selemvria në Thesali. Në rast se Greqia e [[Perandoria Osmane|Turqia] nuk do të merreshin dot vesh ndërmjet tyre, thuhej në nenin 24, atëherë do të ndërhynin Fuqitë e Mëdha.

Vendimet e Kongresit të Berlinit cenonin rëndë interesat e popullit shqiptar dhe tërësinë territoriale të Shqipërisë. Ashtu si Traktati i Shën-Stefanit, edhe ai nuk e pa Shqipërinë si një njësi politike të veçantë, por e trajtoi si një plaçkë tregu të destinuar për të përmbushur synimet e Fuqive të Mëdha dhe për të kënaqur lakmitë e shteteve ballkanike. Traktati i Berlinit nuk i njohu Shqipërisë asnjë të drejtë kombëtare, madje nuk e zinte fare në gojë emrin e saj. Ai nuk e respektoi as tërësinë e saj territoriale. Malit të Zi, përveç trojeve me popullsi të përzier shqiptare e sllave, iu dhanë përsëri disa vise thjesht shqiptare (krahinat e Plavës, të Gucisë e të Rugovës), sikundër edhe Serbisë (krahinat e Vranjës, të Trenit e të Pirotit). Bullgarisë nuk iu njohën viset e Shqipërisë Lindore, por, nga ana tjetër, iu dhanë Greqisë (e cila nuk përfitonte asgjë nga Traktati i Shën-Stefanit), viset e Çamërisë. Veç kësaj, me Traktatin e Berlinit lindi edhe një rrezik tjetër për trojet shqiptare. Ky rrezik vinte nga Austro-Hungaria, e cila, përveç pushtimit të Bosnjës dhe të Hercegovinës, fitonte gjithashtu të drejtën të vendoste garnizone ushtarake dhe të ndërtonte rrugë strategjike në sanxhakun e Novi Pazarit “deri përtej Mitrovicës”. Me këto koncesione Vjena hidhte hapin e parë për të pushtuar një ditë krejt Kosovën dhe për të dalë pastaj në Selanik.

Midis vendimeve të tjera që mori Kongresi i Berlinit, dy prej tyre preknin, njëri tërthorazi e tjetri drejtpërdrejt, dy çështje që kishin lidhje me aspektin politik të trojeve shqiptare, që do të mbeteshin nën sundimin e Perandorisë Osmane. E para trajtohej në nenin 23 të traktatit. Sipas këtij neni, Porta e Lartë detyrohej të hartonte për viset ballkanike, që ndodheshin nën sundimin e saj të plotë, “rregullore organike” për një administrim autonom të vilajeteve, pak a shumë të njëllojtë me atë që i qe dhënë ishullit të Kretës në vitin 1868. Me qëllim që këto “rregullore” t’u përshtateshin nevojave të vendit, Porta duhej të ngarkonte “komisione të posaçme” për hartimin e tyre, në të cilat “elementi vendas duhej të përfaqësohej në shkallë të gjerë”. Projektet që do të hartoheshin për çdo vilajet, thuhej në po këtë nen, para se të hynin në fuqi, do të miratoheshin edhe nga Komisioni Evropian që u krijua nga Fuqitë e Mëdha për Rumelinë Lindore. E dyta ishte përfshirë në Protokollin nr.13 të Kongresit të Berlinit dhe kishte lidhje me venomet e Mirditës. Fillimisht çështja u ngrit nga përfaqësuesit e Francës dhe të Austro-Hungarisë. Këta kërkuan nga Porta e Lartë që ajo t’i respektonte edhe në të ardhmen “privilegjet dhe imunitetet” (domethënë: venomet), të cilat “popullsia e Mirditës i gëzon ab antiquo” (që në kohët e lashta). Përfaqësuesi osman e kundërshtoi këtë propozim që e pengonte Portën e Lartë ta nënshtronte Mirditën, duke u kapur pas faktit se zotimi për të respektuar venomet në këtë krahinë binte në kundërshtim me nenin 23, i cili e detyronte atë të zbatonte reforma administrative në vilajetet e Turqisë Evropiane. Megjithatë ai shtoi se Porta e Lartë nuk kishte ndërmend të zbatonte reformat e saj në krahinën e Mirditës. Fuqitë e Mëdha mbetën të kënaqura nga deklarata e përfaqësuesit turk, e cila u përfshi në Protokollin nr.13, duke marrë kështu vlerën e një zotimi zyrtar. Të dyja këto vendime ishin negative për Shqipërinë.

Me nenin 23 Fuqitë e Mëdha cenonin interesat jetike të Shqipërisë, jo pse e detyronin Perandorinë Osmane t’i pajiste viset ballkanike me administratë autonome “të përshtatshme” me nevojat e tyre, por me të drejtën që fitoi Porta e Lartë për ta mbajtur edhe në të ardhmen ndarjen administrative që ishte në fuqi, pra copëtimin e trojeve shqiptare ndërmjet katër vilajeteve të ndryshme. Reformat administrative autonomiste i kërkonin vetë qarqet përparimtare rilindëse, por ato i kushtëzonin këto reforma me bashkimin e trojeve shqiptare në një vilajet të vetëm autonom. Pajisja e katër vilajeteve me “rregullore organike” të veçantë, gjoja në përshtatje me nevojat e vendit, do t’i vështirësonte edhe më tej lidhjet ekonomike, shoqërore, politike e kulturore ndërmjet krahinave shqiptare të këtyre vilajeteve. Për më tepër, e drejta që fituan me nenin 23 Fuqitë e Mëdha për të ndërhyrë në këtë çështje, u dha atyre mundësinë, siç shkruante pak më vonë Abdyl Frashëri, që t’u jepnin reformave karakter joshqiptar, por serb në Vilajetin e Kosovës, bullgar në atë të Manastirit dhe grek në Vilajetin e Janinës. Si rrjedhim, me zbatimin e nenit 23 rritej më tepër në të ardhmen rreziku i aneksimit të trojeve shqiptare nga shtetet fqinje ballkanike dhe vështirësohej më shumë lufta e shqiptarëve për bashkimin e këtyre trojeve në një vilajet të vetëm autonom.

Po ashtu, me Protokollin nr. 13, Fuqitë e Mëdha cenonin interesat jetike të Shqipërisë, sepse çështjen kombëtare shqiptare e reduktuan vetëm si problem të popullsisë së saj katolike dhe në mënyrë të veçantë vetëm si çështjen e një krahine të saj, siç ishte krahina e vogël dhe e prapambetur e Mirditës, e cila, sipas tyre, nuk aspironte gjë tjetër, veçse të ruante statusin e saj partikularist e patriarkal. Protokolli nr.13 i hapte kështu rrugën Vjenës, e cila gëzonte prej kohësh të drejtën e mbrojtjes së popullsive katolike të Perandorisë Osmane (kultus-protektoratin), që të ndërhynte lirisht në jetën e brendshme të Mirditës dhe ta kthente atë në një pikëmbështetje të avancuar për ekspansionin e saj të mëtejshëm drejt brigjeve shqiptare të Adriatikut dhe drejt viseve të Ballkanit Qendror.

## Perfaqësuesit 
Perandoria Gjermane :
* Otto von Bismarck, kancelari i Gjermanisë
* Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst, ambasador në Paris
* Bernhard Ernst von Bülow, sekretar shteti për punët e jashtme

Franca :
* William Henry Waddington, ministër i jashtëm
* Konti Charles Raymond de Saint-Vallier, ambasador në Berlin
* Félix-Hippolyte Desprez

Britania e Madhe :
* Benjamin Disraeli (konti i Beaconsfield-it), kryeministër
* Robert Cecil (Markezi i Salisbury-t), sekretar i jashtëm
* Lord Odo Russell, ambasador në Berlin

Italia :
* Konti Luigi Córti, ministër i jashtëm
* Markezi Edoardo de Launay, ambasador në Berlin

Perandoria Osmane :
* Alexander Karathéodori Pasha
* Sadullah Pasha, ambasador në Berlin
* Mehmed Ali Pasha, feldmarshall
* Katolikos Mkrtich Khrimian (përfqësues i popullsisë armene)

Austro-Hungaria :
* Konti Gyula Andrássy, ministër i jashtëm
* Konti Aloys Károlyi, ambasador në Gjermani
* Freiherr Heinrich Karl von Haymerle, ambasador në Itali

Perandoria Ruse :
* Princi Alexander Michailowitsch Gortschakow, ministër i jashtëm
* Konti Pjotr Andrejewitsch Schuwalow, ambasador në Londër
* Baron Paul d’Oubril, ambasador në Berlin

Rumania :
* Ion C. Brătianu, kryeministër
Mihail Kogălniceanu, ministër i jashtëm

Greqia :
* Theodoros Deligiannis
* Petros Brailas-Armenis, parlamentar dhe ambasador

Serbia :
* Jovan Ristiç

* Mali i Zi :
* Bozho Petroviq
* Stanko Radonjiq

Përfaqësues të Shqipërisë :
* Abdyl Frashëri
* Jani Vreto

## Shiko edhe
* Komiteti i Janinës
* Vilajeti i Janinës
* Lidhja e Prizrenit
* Komiteti Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare
* Rilindja Kombëtare Shqiptare
* Shqipëria Osmane
* Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë
* Kriza Lindore dhe Shqipëria
* Kriza lindore dhe lëvizja shqiptare
* Shqipëria në fillim të Krizës Lindore (1875-1876)
* Lufta Ruso-Turke (1877-1878)
* Kongresi i Berlinit
* Traktati i Berlinit (1878)
* Konferenca e Berlinit
* Konferenca e Stambollit
* Kriza Lindore
* Shkaqet për shpërthimin e Krizës Lindore
* Perandoria Osmane në gjysmën e parë shek. XVIII-XIX
* Perandoria Osmane në gjysmën e dytë të shekullit XVIII-XIX
* Perandoria Osmane në shek. XVII-XVIII
* Lufta e Krimesë
* Perandoria Osmane në shek. XIX-XX
* Luftërat osmane në Evropë
* Historia e luftërave Ruso-Turke
* Beteja e Prevezës
* Lufta Osmano-Venedikase (1570-1573)
** Beteja e Lepantos
* Lufta e Madhe Turke
** Beteja e Vjenës
** Lufta e Moresë
** Kryengritja antiosmane e vitit 1689 në vilajetin e Rumelisë
** Beteja e Kaçanikut (1690)
* Konferenca e Londrës (1912–1913)
* Shpërbërja e Perandorisë Osmane

## Referime 
## Bibliografia 
; Burime
* 
* 
* Langer, William L. *European Alliances and Alignments 1871–1890* (1950)  ch 5–6
* Mikulas Fabry. THE IDEA OF NATIONAL SELF-DETERMINATION AND THE RECOGNITION OF NEW STATES AT THE CONGRESS OF BERLIN (1878). ISA Annual Convention, New Orleans, March 24–27, 2002
* Medlicott, William Norton. *Congress of Berlin and After* (1963)
* Millman, Richard. *Britain and the Eastern Question, 1875–78* (1979)
* Taylor, A.J.P. *The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918* (1954) pp.&nbsp;228–54
* Imanuel Geiss (Hrsg.): *Der Berliner Kongreß 1878. Protokolle und Materialien.* Boldt, Boppard am Rhein 1978, ISBN 3-7646-1729-2 *(Schriften des Bundesarchivs* 27), (deutsche Quellen).
* *Affaires d’Orient. Congres de Berlin 1878. Documents diplomatiques.* Ministère des Affaires Étrangères de France, Paris 1878 (französische Quellen).
* *Correspondence relating to the Congress of Berlin, with the protocols of the Congress.* London 1878 (*Accounts and Papers* 1878, Bd. 83), (britische Quellen).
* *Österreich und der Congress. Von einem Deutsch-Österreicher.* Wigand, Leipzig 1878.
* *Friede von Berlin* in: *Konferenzen und Verträge. Vertrags-Ploetz. Handbuch der geschichtlich bedeutsamen Zusammenkünfte und Vereinbarungen. Teil II. 1493 - 1952*. Bearbeitet von Helmuth Rönnefahrt. A. G. Ploetz, Bielefeld 1953, S. 353f

; Paraqitje e përgjithshme
* Friedrich Benninghoven, Iselin Gundermann u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Der Berliner Kongreß 1878.* Ausstellung des Geheimen Staatsarchivs Preußischer Kulturbesitz zur 100. Wiederkehr der Eröffnung des Berliner Kongresses am 13. Juni 1978. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, Berlin-Dahlem 1978 (Katalog mit Zeittafel und Bildquellen)
* Nathan Michael Gelber *Jüdische Probleme beim Berliner Kongress 1878,* in Robert Weltsch Hg.: *Deutsches Judentum, Aufstieg und Krise. Gestalten, Ideen, Werke. Vierzehn Monographien.* Veröffentlichung des Leo Baeck Instituts. Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1963, S. 216–252
* Walther Hubatsch: *Der Berliner Kongreß 1878. Ursachen, Folgen und Beurteilungen hundert Jahre danach.* In: Gerd Kleinheyer, Paul Mikat (Hrsg.): *Beiträge zur Rechtsgeschichte.* Gedächtnisschrift für Hermann Conrad. Schöningh, Paderborn 1979, ISBN 3-506-73334-6, S.&nbsp;307-328 (*Rechts- und staatswissenschaftliche Veröffentlichungen der Görres-Gesellschaft* NF 34).
* Serge Maiwald: *Der Berliner Kongress 1878 und das Völkerrecht. Die Lösung des Balkanproblems im 19. Jahrhundert.* Wissenschaftliche Verlags-Gesellschaft, Stuttgart 1948
* William Norton Medlicott: *The Congress of Berlin and after. A diplomatic history of the Near Eastern settlement. 1878–1880.* 2. edition. Cass, London 1963.
* Ralph Melville, Hans-Jürgen Schröder (Hrsg.): *Der Berliner Kongress von 1878. Die Politik der Großmächte und die Probleme der Modernisierung in Südosteuropa in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts.* Steiner, Wiesbaden 1982, ISBN 3-515-02939-7 (*Veröffentlichungen des Instituts für Europäische Geschichte Mainz.* Beiheft 7).
* Alexander Novotny: *Quellen und Studien zur Geschichte des Berliner Kongresses 1878.* Böhlau, Graz u.&nbsp;a. 1957 (*Veröffentlichungen der Kommission für neuere Geschichte Österreichs* 44).
* Bruce Waller: *Bismarck at the crossroads. The reorientation of German foreign policy after the Congress of Berlin 1878–1880.* University of London – The Athlone Press, London 1974, ISBN 0-485-13135-8 (*University of London historical studies* 35).
* F. A. K. Yasamee: *Ottoman Diplomacy. Abdülhamid II and the Great Powers 1878–1888.* Isis Press, Istanbul 1996, ISBN 975-428-088-6 (*Studies on Ottoman Diplomatic History* 8), (Zugleich: London, Univ., Diss.).

; Çështje të veçanta
* Iselin Gundermann: *Berlin als Kongressstadt 1878.* Haude & Spener, Berlin 1978, ISBN 3-7759-0196-5 (*Berlinische Reminiszenzen* 49).

:; *Këndvështrimi Bulgar:*
* Sava Penkov: *Berlinskijat dogovor i Balkanite.* Nauka i Izkustvo, Sofia 1985.

:; *Këndvështrimi Serb:*
* Slobodanka Stojičić (Hrsg.): *Berlinski kongres i srpsko pitanje 1878–1908.* Studentski Kulturni Centar, Niš 1998.

:; *Bosnja:*
* Lothar Classen: *Der völkerrechtliche Status von Bosnien-Herzegowina nach dem Berliner Vertrag vom 13.7.1878.* Lang, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-631-52344-0 (*Rechts- und sozialwissenschaftliche Reihe* 32), (Zugleich: Hamburg, Univ., Diss., 2003).

:; *Mali i Zi:*
* Jakob Samuel Fischler: *Die Grenzdelimitierung Montenegros nach dem Berliner Kongress von August 1878 bis Oktober 1887.* Diss. Wien 1924.

## Lidhje të jashtme
*