Vezire Deva

**Vezire Deva**, u lind më 07.05.1929 në Gjakovë dhe ndërroi jetë më 01.01.2013, në Prishtinë. Ajo ishte një aktiviste, edukatore dhe bëmirëse shqiptare, e cila dha kontribut në emancipimin e vajzave dhe të djemve, në Gjakovë dhe në fshatrat e Drenicës, së bashku me aktiviste të tjera shqiptare. Kontributi i saj u shqua edhe në edukimin e shumë familjeve në fshatra për çështje të ndryshme, si për higjienë, gatim, qëndisje, veshmbathje dhe kultivimin e kulturave bimore si dhe përdorimin e tyre. Pas përfundimit të misionit të saj në fshatra dha kontribut edhe në edukimin e hershëm të fëmijëve në çerdhe, në Prishtinë. Ajo inkurajoi shumë familje që t’i dërgojnë fëmijët e tyre në çerdhe duke theksuar rëndësinë e edukimit dhe socializimit të fëmisë që nga fëmijëria e hershme.

## Jeta e hershme 
Vezirja ishte nga një familje gjakovare, dhe ishte vajza e vetme e familjes. Ajo kishte katër vëllezër,  ishte fëmija më i vogël. Kur ishte vetëm 8 muajshe, humbi nënën, dhe kur mbushi 4 vjet, i vdiq babai. Ajo pati një fëmijëri me shumë sfida. Ajo dhe vëllezërit, kishin humbur prindërit në moshë të re, u përballën me vështirësi për të menaxhuar dyqanin familjar. Katër vëllezërit e saj u detyruan të punonin që në moshë të hershme. Vëllai më i vogël, Veli Deva, pati shumë ndikim tek Vezirja, u shkollua në Shqipëri dhe në moshën 19-vjeçare, pas përfundimit të shkollimit, u kthye në Gjakovë. Por, pas një keqkuptim familjar, për shkak se Vezires, duke iu përshtatur frymës së asaj kohe, iu vendos ferexhja, ajo bashkë me vëllain e saj u larguan nga familja dhe u vendosën në një shtëpi me qera, në Gjakovë.

Vezirja përfundoi arsimin fillor katër vjeçar, në mejtepin "Ruzhdija" në Gjakovë (sipas standardeve të atëhershme të ciklit të ulët).

## Kontributi në edukimin e popullatës në fshatra dhe emancipimin e vajzave 
Në periudhën e Luftës së Dytë Botërore, Kosova përjetoi pushtim të rëndë nga forcat fashiste italiane dhe më pas ato gjermane. Gjatë kësaj periudhe të errët, gratë shqiptare, veçanërisht në qytetin e Gjakovës, luajtën një rol kyç në rezistencën antifashiste. Ato merrnin pjesë vazhdimisht dhe në mënyrë aktive kundër pushtuesve fashistë, duke përcjellë informata. Gratë mblidheshin 2 deri në 3 herë në javë për të diskutuar çështje të ndryshme, të cilat nuk lejoheshin të trajtoheshin hapur gjatë regjimit fashist të asaj kohe.

Figura më e shquar në këtë kontekst është Ganimete Tërbeshi, një e re guximtare nga Gjakova, e cila u bë simbol i luftës dhe sakrificës. Ajo iu bashkua Lëvizjes Nacionalçlirimtare që në adoleshencë, duke shërbyer si korriere dhe aktiviste. Pas vrasjes së vëllait të saj nga fashistët, ajo intensifikoi aktivitetin derisa u arrestua dhe u ekzekutua publikisht nga gjermanët më 30 gusht 1944. Vdekja e saj tronditi qytetin, por njëkohësisht frymëzoi edhe më tepër Frontin Antifashist të Grave të Gjakovës dhe të mbarë Kosovës. Një nga aktivistet e këtij fronti ishte Vezire Deva, shoqja e ngushtë e Ganimetes. E ndikuar thellësisht nga shembulli dhe miqësia me të, Vezirja mori pjesë në lëvizjen antifashiste dhe pas luftës, e vazhdoi angazhimin për liri në një formë tjetër: përmes edukimit dhe emancipimit të popullsisë rurale, veçanërisht të vajzave.

Pas përfundimit të luftës, Vezirja, bashkë me shumë gra të tjera nga Gjakova, mori një hap të guximshëm për kohën, heqjen e ferexhesë. Ky akt, që ndodhi më 8 mars 1945, përfaqëson një moment të rëndësishëm në historinë e emancipimit të grave shqiptare.  Ky veprim, i kryer në një kohë kur pushteti i ri komunist në Jugosllavi po promovonte politika të sekularizimit dhe emancipimit të grave, përfshirë edhe heqjen e simboleve fetare si ferexheja, shënoi një kthesë të madhe në jetën shoqërore të shumë grave në Kosovë. Gratë gjakovare sfiduan hapur normat e kohës dhe morën një vendim të rëndësishëm për të ndryshuar rolin e tyre në shoqëri, duke hapur rrugën për pjesëmarrje më aktive në jetën publike dhe për barazi gjinore. Ky akt u përhap si model emancipues në gjithë Kosovën dhe u bë pjesë e një lëvizjeje më të gjerë për transformim shoqëror dhe kulturor.

Por veprimtaria e saj nuk u ndal me kaq. Me guxim të jashtëzakonshëm, ajo dhe shoqet e saj ndërmorën një mision edukues në zonat më të thella rurale të Kosovës, ku niveli i varfërisë, analfabetizmit dhe izolimit ishte tejet i lartë.

Në Skënderaj, ku qëndroi për disa vite (1946–1950), Vezirja u përball me realitete të rënda: mungesë të higjienës bazë, sëmundje ngjitëse, rol të kufizuar të grave në shoqëri dhe mungesë të njohurive elementare për shkrim-lexim, bujqësi dhe kujdes ndaj fëmijëve. Ajo dhe Organizata e Frontit Antifashist të Grave organizuan trajnime për higjienën, qepje, qëndisje fustanesh, kultivimin e perimeve dhe përgatitjen e ushqimit me receta të ndryshme.

Përkushtimi i saj fitoi përkrahjen e shumë familjeve fshatare, si ato të familjes Zymberi, Veseli dhe Gjoka, dhe ndikimi i saj ishte aq i madh sa që shumë prindër i emruan vajzat e tyre me emrin “Vezire”, në shenjë nderimi. Megjithatë, ajo përballej edhe me rezistencë, veçanërisht nga burrat e moshuar që e shihnin angazhimin e saj si kërcënim ndaj traditës. Kjo periudhë e përkushtimit të saj zgjati deri në vitin 1950, kur ajo u martua dhe u shpërngul në Prishtinë. Por ndikimi që la në fshatrat e Kosovës, sidomos në edukimin dhe vetëdijësimin e grave, ka qenë i thellë dhe afatgjatë.

## Jeta në Prishtinë dhe kontributi në arsimin e parashkollor 
Nga viti 1950, ajo vazhdoi jetën e saj në Prishtinë bashkë me bashkëshortin e saj Fazli Kajtazi. Arsimimi gjashtë vjeçar që kishte pasur deri atëherë, nuk i mjaftonte për të realizuar qëllimet e saj në fushën e edukimit, andaj ajo vendosi të vazhdojë shkollimin në “shkollat e natës” që organizoheshin në shkollën fillore dhe të mesme të ultë "Emin Duraku" siç quhet sot, në Prishtinë.
parapamje|Vezire Deva me vajzën e saj.
Pasi përfundoi shkollimi adekuat, u bë edukatore në çerdhe. Nevoja dhe ndjenja e vazhdimshme e saj për angazhimin me fëmijë, ofrimi i një edukate dhe qasja e saj me shumë përkushtim, afërsi e ngrohtësi ishte rrjedhë nga fëmijëria e saj. Ajo asnjëherë nuk e kishte shijuar ngrohtësinë dhe dashurinë e nënës. Angazhimi i saj nuk përfundoi vetëm me punë në një çerdhe. Vezirja duke parë mosvetëdijen e popullatës gjegjësisht nënave për rolin dhe rëndësinë e çerdhes për fëmijët e tyre, ajo i informoi qytetarët derë më derë, për rëndësinë e tyre. Madje, ajo organizoi takime derë më derë me gratë dhe vajzat amvise, duke i bindur dhe duke arritur një dakordim të përbashkët për ndërtimin e çerdheve në të gjitha lagjet e qytetit. Pas mbledhjes së pëlqimeve, nisma u propozua në kuvendin komunal.

Në bazë të iniciativës së saj dhe aktivisteve të shumta, u ndërtuan shumë çerdhe në Prishtinë, ku ajo punoi për tri dekada si edukatore, deri në pensionimin e saj.

## Shihni gjitashtu 
* Ganimete Tërbeshi

## Lidhje të jashtme 
* Historitë e grave anti-fashiste në Kosovë që kanë humbur nëpër arkiva
* Kur gratë gjakovare hoqën Ferexhenë

## Referime