Atintanët

**Atintanët** (, *Atintánes* dhe Ἀτιντᾶνιοι, *Atintánioi*, latinisht: *Atintanii*) ishte një fis i lashtë ilir që banonte në viset kufitare midis Epirit dhe Ilirisë, në një rajon të brendshëm që quhej Atintania. Në disa burime ata janë përshkruar si një fis epirotas.     Atintanët ishin herë pas here në vartësi të molosëve. 

## Emri 
Prapashtesa -anes është mjaft tipike në greqishten dorike veriperëndimore dhe gjendet në disa etnonime në Epir (Arktanes, Athamanes, Talaianes etj.), por gjendet edhe në rajone të tjera greke përveç Epirit.  AJ Toynbee argumenton se prapashtesa -anes ndoshta sugjeron se emri *Atintanes* mund të ketë qenë me origjinë greke.  Ai gjithashtu thotë se ata u dhanë grekëve emrin e tyre për Titanes, një racë gjigandësh në mitologji.  Toynbee e ka lidhur emrin e tyre me etnikonin fisnor *Tyntenoi* dëshmuar në monedha dhe mbishkrime, ndërsa N.G.L. Hammond ka argumentuar se është i lidhur me fisin ilir atintanët pasi sipas tij *Tyntenoi* është një formë jonike e Atintani.   Mbaredsa -anes në greqishten dorike (-enes në jonike) është një tipar tipik në emrin e fiseve të ndryshme dorike që morën pjesë në migrimet e epokës së errët greke (1100-800 p.e.s.) me shumë prej tyre. me origjinë nga Epiri. 

## Gjuha 
N.G.L. Hammond (1977), propozoi ekzistencën e dy fiseve homonime të dallueshme - Atintanët epirotikë dhe Atintanët ilirë,  deklaroi se Atintanët epirotikë flisnin greqisht të paktën që nga koha e pushtimit Dorian si pjesa tjetër e fiseve Dorik. që ndajnë prapashtesën e përbashkët -anes në emrin e tyre.  Marjeta Šašel Kos (2005) ka argumentuar se Atintanët flisnin një gjuhë të ngjashme me fiset e tjera ilire jugore, të cilat fituan një shkallë të caktuar helenizimi nëpërmjet kontaktit me fqinjët e tyre grekë,  ajo gjithashtu argumentoi (2002) se ata ishin të lidhur ngushtë me termat e gjuhës me fiset ilire.  

Sipas Filos (2017), ekziston një konsensus i përgjithshëm në studimin se popullsia greqishtfolëse e Epirit përfshinte Atintanët - fliste një varietet dorik veriperëndimor të ngjashëm me atë të folur nga disa popuj fqinjë të Greqisë qendrore dhe perëndimore.  Papamichail (2020) thotë se një sërë variacionesh ekzistonin në të folurit e atyre fiseve, megjithatë gjuha e tyre bazohej në greqishten dorike. 

## Burimet antike 
Atintanët përmenden në antikitetin klasik nga Tukididi (2.80.6), Pseudo-Skylaksi (26), Pseudo-Aristoteli ( *Mir.* 833a 9), Likofroni ( *Alexandra* 1042-1046), Polibi (2.5; 11.11; 7.9)., Straboni (7.7.8 Baladié), Livi (27.30.13; 29.12.13; 45.30.7), Apiani ( *Ilyrike* 7-8), Poliaeni (4.11.4), Stephan Bizantini ( *sv* Ἀτιντανία) dhe në mbishkrimin e shekullit IV para Krishtit nga Dodona ( *SGDI* 1336). Ato raportohen në burimet antike të mësipërme në kontekstin historik të Luftës së Peloponezit, Luftërave Romako-Ilire, Luftës së Parë Romako-Maqedonase dhe vendbanimit romak të Maqedonisë në vitin 167 para Krishtit.  

Tukididi (shek. V p.e.s.), duke përshkruar fushatën akarnane të vitit 429 p.e.s., rendit forcat epirote; mes tyre Atintantët, si dhe Kaonët, Thesprotët, Molosët, Paravaii dhe Orestët, si "barbarë" që jetojnë në veri-perëndim nga tokat greke.    Tukididi paraqet një dallim të qartë midis kontingjenteve helene dhe forcave barbare, ndërsa trupat maqedonase përmenden menjëherë pas listës së forcave barbare.  Është sugjeruar se Atintanët përmenden si "barbarë" jo në kuptimin që kultura, zakonet ose sjellja e tyre ishin në kundërshtim diametralisht me normat greke, por për shkak të mënyrës së tyre në dukje më primitive të jetesës që i shënuan ata si "grekë të dështuar".  Periplus i Pseudo-Scylax (shek. IV para Krishtit) i vendos Atintanët në brendësi të vendit në kontakt me Amantët dhe Kaonët në perëndim të tyre dhe zonën e *Idonisë* (nga disa autorë të interpretuar si *Dodonia* ) në jug të tyre.   Poema *Alexandra* e Lykofronit (shek. III p.e.s.) e vendos tokën e Atintanëve pranë qytetit të Amantias,  që korrespondon me brendësinë e Apolonisë .  Straboni (shek. I p.e.s. – shekulli I p.e.s.) bazuar në rrëfimin e Hekateut (shek. VI p.e.s.) i renditi ato midis katërmbëdhjetë fiseve epirote,  duke vendosur një kufi midis tyre dhe ilirëve në veri. 

Sipas Livit (shekulli I p.e.s. – shekulli I pas Krishtit) Atintania ishte pjesë e Maqedonisë së Epërme për sa i përket administrimit romak. Maqedonia e Epërme ndodhej pranë Ilirisë dhe Epirit, megjithatë një pjesë e Atinisë gjendej sigurisht brenda Epirit.  Apiani (shek. II pas Krishtit) është i vetmi autor antik që i referohet specifikisht fisit të Atintanëve (jo Atintanianëve) duke përdorur etnonimin "Ilirë".  Hatzopoulos deklaron se kjo duket në lidhje me situatën e tyre politike për shkak të aneksimit të tyre nga sundimtarët ilirë, siç është shpjeguar tashmë nga Pierre Cabanes (1986).  Šašel Kos (2005) ka argumentuar se Apiani mund të jetë në një mendje me Pseudo-Skylaksin, i cili përfshinte Atintanët midis popujve ilirë, barbarë, të vendosur në veri të Khaonia .  Në leksikun "Ethnika" të Stefanit të Bizantit (shek. VI pas Krishtit), Atintania shfaqet si një rajon i Maqedonisë, i quajtur sipas Atintanit, djalit të Makedhonos në versionin e Lykaonit.  Tradita e një Atintani me të njëjtin emër, si djali i Makedhonos, ndoshta u krijua gjatë mbretërimit të Filipit V të Maqedonisë (238–179 p.e.s.) për të forcuar lidhjen midis autoriteteve maqedonase dhe atintanëve. 

## Identiteti dhe vendndodhja 
Në studimet aktuale nuk ka konsensus mbi origjinën dhe vendndodhjen e saktë të Atintanëve.    Studimet moderne i përmendin Atintanët ose si një nga fiset e ndryshme ilire ose si fise epirotase në lidhje me grekët.  Ata gjithashtu shfaqen herë si ilirë e herë si maqedonas, në bazë të të cilave shteti fqinj fitoi kontrollin e zonës së tyre. 

Në fillim të shekullit XX, M. Holleaux skicoi Atintanian në luginën e mesme të Vjosës (Aoos).  P. Lévêque vendosi Atintanët në luginën e mesme të lumit Vjosa në mënyrë të ngjashme me Holleaux, por ai përfshinte gjithashtu luginën e Drinosit.  A.J. Toynbee i lokalizoi Atintanët në Epir, midis Khaonëve dhe Parauaioi ;  sipas tij ata ishin një popull autentik epirotas.  H. Kreissig (1984) theksoi se ata ishin ndër fiset epirote për ndryshim nga parthinët ilirë. 

F. Papazoglou Dhe Pierre Cabanes theksuan se kishte vetëm një fis me emrin Atintanët dhe se zona ku ata banonin ishte e vendosur në vargmalet midis Vjosës (Aous) dhe Osumit (Apsusit). Cabanes (1988) e vendosi Atintaninë në një rajon midis Bylisit dhe Dasaretëve, pa luginën e Drinos, duke i konsideruar ata si fisi më jugor Ilir, në kufi me Epirin.

Sipas M.B. Hatzopoulos, Atintanët, së bashku me Kaonët përbëjnë komunitetin më verior epirotas. Hatzopoulos konsideron se në veri të tyre, dhe midis tyre dhe Parthinëve, Taulantëve dhe Dasaretëve (Ilirë), ekzistonte një zonë e përzier; ndonëse pjesë e Ilirisë, sipas tij ishte një shtrirje kulturore e Epirit greqishtfolës.  C. Habicht (1995) e konsideronte Atintaninë një rajon ilir.  S. Thiry (2001) i renditi Atintanët në mesin e epirotëve.  T.J. Winnifrith (2002) shoqëroi pozicionet e ndryshme të Atintanëve të raportuara në rrëfimet e lashta me aktivitetin paqësor, por ai gjithashtu deklaroi se dy fise me një emër të ngjashëm mund të kenë ekzistuar. Winnifrith arrin në përfundimin se ata ishin një fis epirotas.  Marjeta Sasel Kos (2002) i përfshiu atintanët ndër fiset më të shquara ilire, të cilët mund të mendohej se ishin të lidhur ngushtë me njëri-tjetrin për nga kultura, institucionet dhe gjuha.  Ajo i vendosi ata diku në brendësi të Epidamnusit dhe në jug të tij, megjithëse argumentoi se vendndodhja e Atintanëve nuk ishte ende mjaft e sigurt.  M.P. Castiglioni (2003) konsideroi se zona e sugjeruar nga Cabanes do të dukej në përputhje me të dhënat nga Lycophron, dhe për një analizë më të thelluar mbi vendndodhjen ajo e referoi lexuesin te Hatzopoulos (1993).  Vepra kolektive *Index du bulletin épigraphique, 1987 - 2001* (2005) botuar nga Association des études grecques dhe Universite de Paris IV, Sorbonne i klasifikon Atintanët si një fis epirotas edhe pse vendndodhja e tyre e saktë është një çështje mosmarrëveshjeje.  Kirgin (2006) e vendosi Atintaninë në zonën në lindje të Apolonisë dhe përmendi Atintanët si një fis ilir.  M. Dieterle (2007) konsideronte se Atintania ishte pjesë e Epirit, dhe së bashku me Khaonian dhe Parauaea përbënin rajonin fisnor të Epirit verior.  Stocker (2009) vëren se Pseudo-Scylax regjistroi Atintanët si një fis që banonte në brendësi dhe në jug të Apolonisë, në brendësi nga bregu, dhe se ai nuk përmendi asnjë fis në afërsi të *apoikisë* . Sipas saj nuk ka asnjë provë për pikëpamjen e Cabanes se Atintanët kontrollonin fushën e Myzeqesë dhe Apoloninë.  Stocker gjithashtu vë në dyshim pretendimin për përfshirjen e tyre në një koinonin jugor ilir; duke komentuar sugjerimin në lidhje me një *koinon* që përfshinte tre fise të propozuara ilire (Atintanët, Bylionët dhe Amantet), Stocker argumenton se *koinoni* i propozuar ilir ka të ngjarë të jetë i kufizuar në madhësi në zonën jugore, jogreqishtfolëse të Ilirisë që nuk përfshin Epirin, pasi ky i fundit fliste greqisht. 

Sipas Burtonit, Atintanët ndodheshin në brendësinë e tnikumit ilirë.  Heinz Warnecke (2014) i konsideron Atintanët si një fis që banon në brendësi të Epirit veriperëndimor.  V. Parker (2014) e konsideronte Atintaninë si një rajon të brendshëm të Ilirisë.  R. Waterfield (2014) e konsideroi Atintaninë si një rajon në kufirin midis Ilirisë dhe Epirit, dhe ai e vendosi Atintaninë në rrethinat e Antigonesë dhe Bylisit .  E. Shehi (2015) i lokalizon Atintanët në Ilirinë e Jugut dhe pranonë mundësinë e përfshirjes së tre *koinave* kryesore midis: Bylinëve, Amantëve dhe Atintanëve.  Timothy Edward Schaefer (2015) e konsideron Atinaninë si pjesë të Epirit. 

Hartografia e L. Martinez-Sève tregon një zonë të madhe midis Ilirisë, Epirit dhe Maqedonisë, e përbërë nga Atintania, Parauaea dhe Tymphaea, e cila sipas M.P. Dausse (2015) mund të konsiderohet një kufi ose "zonë e ndërmjetme", siç pohon edhe P. Kabane. Dausse argumenton se kufiri midis ilirëve dhe epirotëve varet nga vendndodhja e Atintanëve, megjithatë duket shumë e vështirë të vendosësh kufij të qartë në ato rajone, veçanërisht sepse dihet pak për disa popuj për t'i lokalizuar ata me saktësi.  L. Martinez-Sève (2017) e përshkruan Atintaninë në luginën e poshtme të Vjosës, midis Apolonisë dhe Orikumit.  C.J. King (2017) i konsideron Atintanët si një fis ilir dhe e vendosi Atintaninë në mënyrë alternative në Iliri, Epir ose në Maqedoninë e Epërme (merisa më perëndimore e Maqedonisë rreth Liqenit Lycnhidos *)* .  P. Filos (2017) i renditi Atintanët midis fiseve të vogla greqishtfolëse të Epirit.  A.V. Vasilyev (2018) e vendos Atintaninë në Iliri.  Jaupaj (2019) i rendit Atintanët ndër fiset ilire jugore që banonin në një territor të madh që dikur arrinte deri në zonën e Dodonës. Sipas tij, Atintanët ndoshta formuan një *koinon* më të madh, i cili mund të ketë përfshirë fiset ilire dhe epirote dhe është zvogëluar në territor me kalimin e kohës pasi komunitetet e tij formuan politikat e tyre.  Hadeli (2020) shprehet se disa studiues e refuzojnë identitetin ilir të Atintanëve, si dhe ekzistencën e një Atintanie më të gjerë. Nga ana tjetër ajo thekson se vendndodhja e tyre është ende një çështje e diskutueshme.  Hatzopoulos (2020) e përshkroi vendndodhjen e propozuar nga M. Holleaux dhe P. Lévêque si "zgjidhje e pranueshme dhe në fund të fundit afërsisht e saktë", megjithatë ai deklaroi se në propozimin e tij "Lévêque shtoi luginën e Drinos pa ndonjë arsye të mirë".  Së fundi, Martin Nilsson (1986) i konsideron ata si një fis epirotas të Greqisë [antike] veriperëndimore. 

### Atintanët ilirë dhe Atintanët epirotas 
Për shkak të informacioneve të diskutueshme dhe kontradiktore të ofruara nga autorët antikë, N.G.L. Hammond propozoi dy fise të dallueshme homonime: "Atintanët" epirotas, të vendosur prej tij diku rreth luginës së sipërme të Drinos ; dhe "Atintanët" ilirë, i vendosur prej tij në zonën e Çermenikës në Shqipërinë e Mesme. Sipas Hammondit, epirotët "Atintanët" epirotas janë fisi që shfaqet në rrëfimet e fushatave greke perëndimore të admiralit spartan Knemos në vitin 429 pes., siç raporton Thukididi, dhe të cilët janë emëruar edhe nga Pseudo-Skilaksi, Likofroni dhe Straboni, ndërsa "Atintanët" ilirë janë fisi që shfaqet në rrëfimet e operacioneve të Kasandrit kundër Epidamnit në vitin 314 p.e.s., siç raporton Poliaeni, dhe të luftërave të mëvonshme romako-ilire dhe romako-maqedonase, siç raportojnë Polibi, Apiani dhe Livi.   Hammond vendosi kufirin midis Atintanëve epirotas dhe Atintanëve ilir dhe Molosëve në pjesën e sipërme të lumit Kalamas deri në Kalpaki. 

Sipas pikëpamjes së Dause Hammond për ekzistencën e dy fiseve të ndryshme Atintane/Atintani dhe vendndodhja e tyre duket se është braktisur. Hatzopoulos thekson se megjithëse këndvështrimi specifik është "i kuptueshëm", ai është "i papranueshëm dhe i panevojshëm".   Marjeta S. Kos e konsideron propozimin e Cabanes në dukje më të mundshëm sesa ai i Hammondit.  M.B. Hatzopoulos (1993) nuk e pranon propozimin e Hammondit për dy fise të dallueshme, dhe ai vendosi Atintanët në luginën e sipërme dhe të mesme të Vjosës/Aoos, që shtrihet deri në bashkimin e këtij lumi me Drinon.   George Mallios (2011) pajtohet me Hammondin se Atintanianët ishin epirotë dhe jo të lidhur me ilirët.  P.J. Burton (2011) i konsideron Atintanët si një popull ilir,  duke specifikuar se për identifikimin e fisit të përfshirë me Romën si Atintanët ilirë, në krahasim me atintanët epirot, ai i referon lexuesit te Hammond (1989). ). 

## Historia 
Në kontekstin e migrimit pas epokës mikeane, N.G.L. Hammond deklaroi se Atintanët ishin ndër ato fise dorike që nuk ndoqën pushtuesit dorianë në Greqinë jugore, por qëndruan në Epir.  A.J. Toynbee sugjeroi mundësinë që Atintanët të ishin të lidhur me Tyntenoi Paionian që u shtynë nga rajoni i Maqedonisë veriore drejt vijës bregdetare. 

Në fillim të Luftës së Peloponezit (429 para Krishtit), Atintanët dhe Molosianët shfaqen nën udhëheqjen e Sabylinthus, regjent i mbretit Tharrhypas, si aleatë të Spartës kundër Akarnanisë.  Në atë kohë ata ishin në vartësi të molosëve,  ndërsa ishin më të lidhur me humbje me Parauoi dhe Orestai.  Ata ishin ndër fiset epirotase që kishin mbretër.  Në vitin 344 para erës sonë, gjatë mbretërimit të Filipit II të Maqedonisë, rajoni i tyre kaloi nga Epiri në kontrollin maqedonas.   Në vitin 330 p.e.s. Atintanët formuan bërthamën e shtetit epirot, së bashku me molosët, thesprotët dhe kasopaët.  Në epigrafi, Kleomachos Atintanianit iu dha ateleia në Epir nga simakoit (aleatët) e epirotëve, kur mbret ishte Neoptolemi, biri i Aleksandrit dhe Derkas, prostatas (arkon) i molosëve (rreth vitit 300 p.e.s.)  që tregon se nga fundi i shekullit IV Atintanët nuk ishin pjesë e konfederatës epirote.  Në vitin 295 para Krishtit Pirro i Epirit shkëputi Atintaninë dhe e bëri atë sërish pjesë të Mbretërisë Epirote.  

Në vitin 231 p.e.s. kryeqyteti kaonian i Fenikisë u sulmua nga ilirët e Teutës . Ata banorët e qytetit që i mbijetuan sulmit dhe skllavërisë arritën të iknin në territorin e Atintanëve për të kërkuar përforcime në dispozicion.  Atintania ndoshta iu dha Teutës nga Lidhja e Epirotëve në vitin 230 para Krishtit, ndoshta si pjesë e një marrëveshjeje me të.   Kur në vitin 229 p.e.s. shpërtheu Lufta e Parë Ilire midis Romës dhe Mbretëreshës ilire Teuta, si dhe parthinëve e atintanëve përfituan nga kjo situatë dhe u vunë nën mbrojtjen romake.  Pas këtij konflikti, në vitet 229-228 p.e.s. Roma vendosi një protektorat në tokat e pushtuara ilire, qytetet greke të Apolonisë dhe Epidamnusit, Korfuzit, si dhe Atintanisë.     Vitet në vijim ata mbështetën fushatën e Demetër Farit, por pas humbjes së tij Atintania u kthye nën kontrollin romak. Rajoni u bë një zonë e diskutueshme midis romakëve dhe maqedonasve.  Në Traktatin e Fenikisë, 205 pes, Atintania iu caktua Mbretërisë Maqedonase.  Si e tillë duket se mbeti pjesë e merisit të katërt maqedonas edhe në vitet në vijim.  Atintanët pritën të dërguar të shenjtë grekë si pjesë e Lidhjes Epirote në vitet. 220-189 pes 

Në vitin 167 para Krishtit, pasi romakët mundën maqedonasit në Pydna, ata pushtuan gjithsej shtatëdhjetë vendbanime të molosëve dhe atintanëve dhe shitën 150,000 burra si skllevër.  Si pjesë e pushtimit të Epirit nga romakët, më vonë vazhdoi me shkatërrimin e Atintanisë, Molosisë si dhe Khaonia Lindore edhe pas vitit 157 p.e.s. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Epiri
* Ilirologjia
* Mbretëria e Ilirisë
* Lista e fiseve antike ilire

## Bibliografia 
*

*
*
*
*
*
*

*

*

*
*
*
*
* 
*
*

*

* 
*
*
*

*
*

*
*
*
*

*
*

*
*
*
*
*

*
*
*

*

* 
*
*
*

## Referime