Dënimi me vdekje në Mal të Zi

**Dënimi me vdekje** në Mal të Zi u parashkrua për herë të parë me ligj në 1798. Ai u shfuqizua më 19 qershor 2002. Ekzekutimi i fundit, me pushkatim, u bë më 29 janar 1981 dhe dy dënimet e fundit me vdekje u shqiptuan më 11 tetor 2001. Mali i Zi është i detyruar nga konventat ndërkombëtare të mëposhtme që ndalojnë dënimin me vdekje (datat e ratifikimit janë dhënë në kllapa): Protokolli i dytë opsional i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (6 shtator 2001), si dhe Protokollet nr. 6  dhe nr. 13  në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut (3 mars 2004). Sipas Art. 26 të Kushtetutës së Malit të Zi (2007): “Në Mal të Zi, dënimi me vdekje është i ndaluar”.

## Historia 
### Mali i Zi (1798–1914) 
Deri në vitin 1851, Mali i Zi ishte një teokraci, e drejtuar nga një peshkop ortodoks dhe një Senat, i përbërë nga përfaqësues të fiseve malazeze, të cilat gëzonin një autonomi të plotë. Ligji i parë i shkruar u miratua në vitin 1789 (dhe u ndryshua në 1803), gjatë sundimit të peshkopit Pjetri I. Ai parashikonte dënimin me vdekje për vrasje dhe tradhti dhe lejonte tre mënyra ekzekutimi: varja, pushkatimi dhe gjuajtja me gurë.  Të shtënat u kryen nga përfaqësues të të gjitha fiseve (nga disa qindra burra), për të parandaluar gjakmarrjen nga fisi i shkelësit.  Edhe pse nuk parashikohej me ligj, dënimi me vdekje zbatohej edhe për hajdutët. Sipas burimeve historike, "një hajdut u var dhe një vrasës u pushkatua" në 1831.  Pasi Mali i Zi u bë një principatë laike, një kod i ri penal u miratua në 1855 (Kodi i Princit Danilo). Ai parashikonte dënimin me vdekje për 18 vepra, duke përfshirë vrasjen, tradhtinë, shkeljet kundër dinjitetit të Princit (lèse-majesté), forma të ndryshme vjedhjeje dhe refuzim për të paguar taksat.  Kodi i parë penal modern, i miratuar në vitin 1906, ndaloi dënimin me vdekje për më shumë se njëzet vepra penale.  Ekzekutimi u bë me pushkatim, i kryer nga një skuadër pushkatimi prej dhjetë ushtarësh. Numri i vërtetë i dënimeve me vdekje dhe ekzekutimeve para vitit 1914 nuk dihet, por ai ishte i vogël: mesatarisht një ose dy ekzekutime në vit. Një përjashtim nga kjo ishin dy gjyqe politike në 1908 dhe 1909, kur 13 persona të akuzuar për komplot kundër qeverisë u dënuan me vdekje dhe 9 u ekzekutuan.

### Jugosllavia (1918–1941) 
Kur u krijua Jugosllavia në vitin 1918, sisteme të ndryshme juridike mbetën në fuqi në pjesë të ndryshme të vendit të ri. Në provincat veriperëndimore (Bosnjë dhe Hercegovinë, Kroaci, Slloveni dhe Vojvodinë), ekzekutimet u varën në një hapësirë të mbyllur me pjesëmarrje të kufizuar publike. Në pjesën tjetër të vendit (Serbi, Kosovë, Mal të Zi dhe Maqedoni), ekzekutimet ishin me pushkatim dhe në publik. Kur u prezantua një Kod Penal i vetëm për të gjithë vendin (1929), varja mbeti mënyra e vetme ligjore e ekzekutimit, me përjashtim të dënimeve të dhëna nga gjykatat ushtarake, të cilat ekzekutoheshin me pushkatim.  Krimet e dënuara me vdekje ishin kryesisht vrasje, grabitje e rëndë dhe terrorizëm. Sipas statistikave zyrtare, nga viti 1920 deri në vitin 1940 në Mal të Zi ka pasur 14 dënime me vdekje dhe 5 ekzekutime. Në të njëjtën periudhë, e gjithë Jugosllavia kishte 904 dënime dhe 291 ekzekutime. 

### Jugosllavia (1945–1991) 
Pas Luftës së Dytë Botërore, u dhanë shumë dënime me vdekje për bashkëpunëtorët e nazistëve dhe kriminelët e luftës, por edhe për "armiqtë e popullit", pra të gjithë ata që kundërshtuan regjimin e ri komunist. Nuk ka të dhëna të besueshme, por duket se në Jugosllavi deri në vitin 1951 ka pasur deri në 10 000 dënime me vdekje, shumica e të cilave janë ekzekutuar. Në Mal të Zi, mund të ketë pasur disa qindra dënime me vdekje, afërsisht dy të tretat e të cilave janë ekzekutuar. Përveç veprave penale politike, krimet kapitale përfshinin vjedhjen e pronës qeveritare, vrasje të rëndë dhe grabitje. Deri në vitin 1959, ekzekutimet ishin ose me pushkatim ose me varje, siç përcaktohet nga vendimi i gjykatës në çdo rast individual, megjithëse varja konsiderohej si një formë e rënduar dhe përdorej më rrallë. Në vitet e para të pasluftës, ekzekutimet e kriminelëve të mëdhenj të luftës ishin shpesh publike. Pas vitit 1950, numri i dënimeve me vdekje ra ndjeshëm. Sipas statistikave zyrtare, nga viti 1950 deri në vitin 1958 ka pasur 229 dënime me vdekje në të gjithë Jugosllavinë, ndërsa në Mal të Zi rreth 15.

Reformat e vitit 1959 rezultuan në një sistem më të butë të drejtësisë penale. Është zvogëluar numri i veprave penale dhe është hequr dënimi me vdekje për kundërvajtjet pronësore. Varja u shfuqizua dhe të shtënat u bënë e vetmja metodë ligjore, e kryer nga tetë oficerë policie, ku gjysma kishin boshllëqe zjarri. Ekzekutimet kryheshin privatisht. Nga viti 1959 deri në vitin 1991, në Jugosllavi ka pasur mesatarisht 2 ose 3 ekzekutime në vit. Në të njëjtën periudhë 32-vjeçare, ka pasur më pak se 10 ekzekutime në Mal të Zi.  Ekzekutimi i fundit në Mal të Zi ishte në Kotorr më 29 janar 1981, për Dragisha Ristiqin, i dënuar me vdekje për vrasje të rëndë. 

### Mali i Zi (1991–2002) 
Nga prilli i vitit 1992, Mali i Zi ishte pjesë e Republikës Federale të Jugosllavisë, e cila përbëhej nga dy njësitë federale të Serbisë dhe Malit të Zi. Nga viti 1991 deri në vitin 2002, gjykatat malazeze dhanë 8 dënime me vdekje dhe 0 ekzekutime. Dy dënimet e fundit me vdekje u dhanë nga Gjykata e Lartë në Podgoricë për Slavko Deviqin dhe Rade Arsoviqin, të dënuar për vrasje.

## Shfuqizimi 
### Përpjekjet e hershme 
Në vitin 1906, në Cetinje u botua një broshurë kundër dënimit me vdekje dhe më 1907 ministri i drejtësisë njoftoi parlamentin se ishte dëshira e princit që në Mal të Zi të hiqej dënimi me vdekje, përveç tradhtisë. Megjithatë, nuk u bënë ndryshime në kodin penal në parlament dhe dënimi me vdekje u ruajt.

### Shfuqizimi i pjesshëm (1992) 
Kushtetuta e Republikës Federale të Jugosllavisë (e cila përbëhej nga Serbia dhe Mali i Zi), e miratuar më 25/04/1992, hoqi dënimin me vdekje për krimet federale (përfshirë gjenocidin, krimet e luftës, shkeljet politike dhe ushtarake), por njësitë federale mbajtën e drejta për të përcaktuar dënimin me vdekje për krimet nën juridiksionin e tyre (vrasje dhe grabitje). Në hartimin e Kushtetutës, propozimi për heqjen e dënimit me vdekje erdhi nga anëtarët malazezë të Komisionit Hartues.

### Shfuqizimi përfundimtar (2002) 
Më 19/06/2002, Parlamenti malazez ndryshoi kodin penal duke hequr të gjitha referencat për dënimin me vdekje. Siç u tha në debatin parlamentar, motivi për këtë ishte anëtarësimi në Këshillin e Evropës.

## Shih edhe 
* Politika në Mal të Zi

## Referime 
## Lidhjet e jashtme 
* www.smrtnakazna.rs  Kjo faqe ka një bazë të dhënash të dënimeve me vdekje në Mal të Zi, 1918–2002