Hekurudhat e Malit të Zi

**Hekurudha e Malit të Zi** (Gjuha malazeze: Željeznica Crne Gore - ŽCG) operohet nga katër kompani të veçanta, të cilat në mënyrë të pavarur merren me infrastrukturën hekurudhore, transportin e pasagjerëve, transportin e mallrave dhe mirëmbajtjen e mjeteve lëvizëse. Të katër kompanitë ishin pjesë e kompanisë publike *Hekurudhat e Malit të Zi* ( malazez : Željeznica Crne Gore - (ŽCG)) derisa u nda në vitin 2008.

Mali i Zi është anëtar i Unionit Ndërkombëtar të Hekurudhave (UIC). Kodi i Shtetit UIC për Malin e Zi është 62.

## Infrastruktura hekurudhore e Malit të Zi 
**Infrastruktura hekurudhore e Malit të Zi** ( malazeze : Željeznička Infrastruktura Crne Gore - ŽICG)) është një shoqëri aksionare që merret me funksionimin dhe mirëmbajtjen e infrastrukturës hekurudhore në Mal të Zi.

### Historia 
Linja e parë hekurudhore brenda territorit që sot i përket Malit të Zi ishte me diametër të ngushtë (  linja hekurudhore Gabela - Zelenika, e cila u hap në vitin 1901. Kjo linjë hekurudhore u ndërtua nga Austro-Hungaria, e cila qeveriste në atë kohë territorin e Grykës së Kotorrit- Boka Kotorska.
parapamje| Stacioni hekurudhor në Bar dhe hekurudha për në Virpazar rreth vitit 1910
Mirëpo, punimet në hekurudhën e parë malazeze, linjën Bar - Virpazar, kanë filluar në vitin 1905. Ky ishte një linjë e ngushtë (  linja hekurudhore, 43,3 km e gjatë, e cila u hap në vitin 1908. Zgjerimi i kësaj linje nga Virpazar deri në Cetinje ishte planifikuar, por nuk u realizua kurrë, për shkak të mungesës së financimit dhe fillimit të Luftës së Parë Botërore. Kjo linjë historike hekurudhore malore kapërceu një ngritje prej 670 m mbi një shteg 18 km në malin Sutorman, me një shkallë maksimale prej 40‰. Pavarësisht gradientit të pjerrët, hekurudha nuk përdorte teknologjinë e rafteve, për shkak të projektimit inovativ të rrugës nga inxhinierët italianë. Shpejtësia e funksionimit në linjë ishte 18 km/h për transportin e pasagjerëve dhe 12 km/h për lëvizjen e mallrave. Në vitin 2008, në 100 vjetorin e hapjes së linjës, dhe në të njëjtën kohë përvjetorin e hekurudhave malazeze në tërësi, ishte planifikuar të transferohej lokomotiva me avull Lovćen nga stacioni hekurudhor i Podgoricës në Virpazar. Kjo lokomotivë, e cila funksiononte në linjë, do të duhej të bëhej pjesë e një muzeu hekurudhor malazez në Virpazar, i cili për mungesë fondesh nuk u bë kurrë.

Rrjeti hekurudhor në Mal të Zi u zgjerua gjatë periudhës së Mbretërisë së Jugosllavisë . Më 1927 linja Podgoricë - Pllavnicë (  u hap, e ndjekur nga linja Bileća - Nikshiq në vitin 1938. Në atë kohë, rrjeti hekurudhor i Malit të Zi ishte 143 km në gjatësi, me gamë të ngushtë 760 mm (2 ft 5+15⁄16 in) si standardi më i zakonshëm. Megjithatë, rrjeti hekurudhor nuk ishte i integruar dhe 600 mm, 750 mm (2 ft 5+1⁄2 in) dhe 760 mm ishin të pranishme, duke komplikuar gjithashtu funksionimin e rrjetit. Transporti multimodal është përdorur për transportin e mallrave ndërmjet Tivarit dhe Podgoricës, pasi mallrat transportoheshin me hekurudhë nga Tivari në Virpazar, më pas transportoheshin përmes Liqenit të Shkodrës në Plavnicë, pasuar nga transporti hekurudhor përsëri në Podgoricë. Kështu, është e drejtë të thuhet se rrjeti hekurudhor në Mal të Zi ishte i pazhvilluar dhe i paorganizuar para Luftës së Dytë Botërore. 

Pas Luftës së Dytë Botërore, linja hekurudhore Podgoricë - Nikshiq përfundoi (1948), me  

Përparimi i parë i vërtetë drejt modernizimit të rrjetit hekurudhor ishte fillimi i ndërtimit të seksionit malazez të hekurudhës Beograd-Bar . Seksioni i parë nga Tivari në Podgoricë përfundoi në vitin 1959, dhe ky është seksioni i parë i hekurudhës standarde në Mal të Zi. Në të njëjtën kohë, linjat e ngushtë *Podgoricë - Pllavnicë* dhe *Tivar - Virpazar* u dekomisionuan.

Në vitin 1965, korridori *Podgoricë - Nikshiq* u ngrit në binarë standard, duke standardizuar kështu të gjithë lidhjen nga Tivari në Nikshiq përmes Podgoricës. Në atë kohë ishte dekomisionuar seksioni nga Nikshiqi në Bilecë, si dhe linja Gabela - Zelenika.

Seksioni malazez i projektit kolosal hekurudhor Beograd-Bar (nga Tivari në Vrbnicë, kufiri me Serbinë ) u përfundua në vitin 1976, duke lidhur Tivarin dhe Podgoricën me Malin e Zi verior, Serbinë dhe rrjetin hekurudhor evropian. Në atë kohë, gjatësia e rrjetit hekurudhor malazez ishte 225&nbsp;km, me kalimin në binarë standard të përfunduar.

Shtesa më e fundit në hekurudhat malazeze ishte linja Podgoricë-Shkodër, e cila u hap në vitin 1986. Kjo ishte një linjë vetëm për mallra që nga hapja e saj.

Në vitin 2012, hekurudha Podgoricë-Nikshiq u hap për qarkullimin e pasagjerëve pas njëzet vitesh mungesë. Linja u modernizua dhe u elektrizua.

Që nga viti 2019, ZICG arriti të modernizojë pjesën veriore të linjës hekurudhore Beograd-Bar midis Bijelo Polje dhe Trebesice, dhe brenda tunelit të Sozinës.

### Vështrim i përgjithshëm 
Rrjeti i përgjithshëm është 250 kilometra i gjatë dhe është  binarë standard për të gjithë gjatësinë e tij, me 225 prej tyre të elektrizuara në 25 kV, 50 Hz AC. Pothuajse 58 km linja janë të vendosura në 121 tunele. Gjithashtu ka 120 ura, 9 galeri dhe 440 kanale. Rrjeti përbëhet nga tre linja hekurudhore që konvergojnë në Podgoricë, duke e bërë atë një kryqëzim të rrjetit hekurudhor malazez në formë X. 

* Hekurudha Beograd-Bar është shtylla kurrizore e sistemit hekurudhor malazez. Ajo u hap në vitin 1976, dhe më pas ishte një hekurudhë moderne, me karakteristika të tilla si viadukti i Mala Rijekës (viadukti hekurudhor më i lartë në Evropë) dhe 6.2&nbsp;Tuneli i Sozinës km i gjatë. Rreth një e treta e pjesës malazeze të hekurudhës është në një tunel ose në një viadukt. Është korridori i parë hekurudhor në Mal të Zi që u elektrizua plotësisht. Hekurudha ka vuajtur nga mosfinancimi kronik në vitet 1990, duke rezultuar në përkeqësimin e saj dhe duke u bërë e pasigurt. Kjo kulmoi me katastrofën e trenit Bioče të vitit 2006, kur një tren pasagjerësh doli nga shinat, duke vrarë 47 pasagjerë. Po bëhen përpjekje për rindërtimin e plotë të kësaj hekurudhe, ku pjesa veriore e hekurudhës tashmë është tërësisht e rinovuar.
* Hekurudha Nikshiq-Podgoricë (56,6&nbsp;km i gjatë) u ndërtua në vitin 1948 si hekurudhë me binarë të ngushtë dhe u ngrit në binarë normal në 1965. Që nga viti 1992, ai është përdorur vetëm për trafikun e mallrave, veçanërisht boksitin nga miniera e Nikshiqit në Uzinën e Aluminit në Podgoricë, me shpejtësi maksimale në hekurudhë të reduktuar në 30&nbsp;km/h. Hekurudha është rikonstruktuar dhe elektrizuar tërësisht në periudhën 2006-2012, me rikthimin e shërbimit të pasagjerëve. Shpejtësia e funksionimit në këtë hekurudhë tani është në  -  diapazoni.
* Hekurudha Podgoricë–Shkodër, e cila shtrihet në Tiranë, është përdorur ekskluzivisht për trafikun e mallrave që nga hapja e saj. Pjesa në Shqipëri është dëmtuar në vitin 1997, por lidhja u rivendos në vitin 2002. Ka plane për rindërtimin e hekurudhës dhe futjen e trafikut të pasagjerëve, pasi është e rëndësishme për interesat e Malit të Zi dhe Shqipërisë .

#### Lidhje hekurudhore me vendet fqinje 
Mali i Zi ka lidhje hekurudhore për pasagjerë vetëm me Serbinë . Lidhja me Shqipërinë përdoret vetëm për mallra. Aktualisht nuk ka lidhje hekurudhore me Bosnje-Hercegovinën, Kroacinë dhe Kosovën që nga shpërbërja e Jugosllavisë .

## Transporti hekurudhor i Malit të Zi 
**Transporti hekurudhor i Malit të Zi** ( malazez : Željeznički prevoz Crne Gore - ŽPCG)) është një shoqëri aksionare që merret me transportin e pasagjerëve brenda Malit të Zi, si dhe funksionimin e mjeteve lëvizëse malazeze.
Skeda:ZCG461 Virpazar.jpg|Ish JŽ klasi 461 duke kaluar nëpër Virpazar në Hekurudhën Beograd-Bar .
Skeda:01.10.13 Bar 6111.001 (10101137154).jpg|CAF Civity class 6111 EMU në stacionin e Barit.
Skeda:01.10.13 Podgorica 6111.101 & 461.040 (10101220063).jpg|CAF Civity pranë trenit të pasagjerëve të tërhequr nga ish-klasi i vjetër JŽ 461.
Skeda:ZCG 412-050 Podgorica.jpg|412/416 EMU e ŽPCG në stacionin e Podgoricës.

## Montecargo 
parapamje| MONTECARGO 644-015 manovrim në stacionin e Podgoricës.
**Montecargo** ( malazisht : Montecargo) është një kompani që merret me transportin e mallrave brenda Malit të Zi, si dhe operimin e vagonëve malazezë të mallrave dhe lokomotivave të mallrave.

Stoku lëvizës i Montecargo përbëhet nga 17 lokomotiva (15 aktive) dhe 713 vagona mallrash:

* 8 lokomotiva të klasit 461
* 3 lokomotiva të klasit 661
* 4 lokomotiva të klasit 644
* 2 lokomotiva të klasit 744 (asnjëra prej tyre nuk është aktive)

## Mirëmbajtja e mjeteve lëvizëse 
**Mirëmbajtja e mjeteve lëvizëse** ( malazeze : Održavanje željezničkih voznih sredstava - OŽVS)) është një shoqëri aksionare që merret me mirëmbajtjen e mjeteve lëvizëse malazeze të pasagjerëve dhe mallrave. Ishte pjesë e *transportit hekurudhor të kompanisë Mali i Zi*, por u nda në kompani të veçantë në vitin 2011.

## Hekurudhat e Malit të Zi në letërsi artistike 
James Bond udhëton në Hekurudhat e Malit të Zi në *Casino Royale* . Treni aktual i parë në film është treni i anuar Pendolino i Hekurudhave Çeke .

## Shih edhe 
* Ulqini
* Mali i Zi
* Podgorica
* Hekurudha Shqiptare
* Transporti në Mal të Zi
* Hekurudha Shkodër–Podgoricë
* Stacioni hekurudhor i Podgoricës

## Lidhje të jashtme 
* Željeznička infrastruktura Crne Gore (në malazez)
* Željeznički prevoz Crne Gore (në malazez)
* Montecargo (në malazez)
* Harta e rrjetit hekurudhor