Peregrinus

Në Perandorinë e hershme Romake, nga viti 30 p.e.s. deri në vitin 212 të e.s., një **peregrinus** () ishte një subjekt i lirë provincial i perandorisë, që nuk ishte një qytetar romak. *Peregrini* përbënin shumicën dërrmuese të banorëve të perandorisë në shekujt e I dhe të II të erës sonë. Në vitin 212, të gjitha banorëve të lirë të perandorisë iu dha qytetaria nga *Constitutio Antoniniana*, me përjashtim të *dediticii*, që ishin bërë subjekte të Romës nëpërmjet dorëzimit në luftë, dhe skllevërit e liruar.

Fjala latine *peregrinus* "i huaj, i jashtëm" është e lidhur me ndajfoljen latine *peregre* ("jashtë"), e përbërë nga *per-* ("nëpër", "përgjatë") dhe një forme të asimiluar të *ager* ("fushë, vend", d.m.th., "gjatë tokave"); *-e* është një sufiks ndajfoljor.

Gjatë Republikës Romake, termi *peregrinus* thjeshtë përcaktonte çdo person që nuk mbante shtetësinë romake, të plotë apo të pjesëshme, nëse ai person ishte nën sundimin romak apo jo. Teknikisht, kjo mbeti në fuqi gjatë Periudhës Perandorake, por në praktikë termi u kufizua për subjektet e perandorisë, me banorët e rajoneve jashtë kufijve të perandorisë të përcaktuar si *barbari* (barbarë).

## Numrat
Në shekujt e I dhe të II, shumica dërrmuese (80–90%) e banorëve të perandorisë ishin *peregrini*. Nga viti 49 p.e.s., të gjithë italikët ishin shtetas romakë. Kjo mund të shpjegojë ngjashmërinë e fortë të leksikut të gjuhëve iberike, italiane dhe oksitane krahasuar me frëngjishten dhe langues d'oïl të tjera.

Në provincat kufitare, përpjesëtimet e qytetarëve duhet të kenë qenë shumë më të vogla. Për shembull, një vlerësim i vendos qytetarët romakë në Britani rreth vitit 100 të e.s. në rreth 50,000, më pak se 3% popullsisë së përgjithshme provinciale prej rreth 1.7 miljonë banorësh. Në perandori si të tërë, dimë se ishin pak mbi 6 miljonë qytetarë romakë në vitin 47 të erës sonë, sipas censusit të fundit pesëvjeçar romak. Kjo ishte thjeshtë 9% e një popullsie të përgjithshme perandorake të vlerësuar përgjithësisht në rreth 70 miljonë në atë kohë.

## Statusi shoqëror
*Peregrini* u caktoheshin vetëm të drejtat themelore të ius gentium ("ligji i popujve"), një lloj ligji ndërkombëtar i rrjedhur nga ligji tregtar i zhvilluar nga qytet-shtetet greke, që përdorej nga romakët për të rregulluar marrëdhëniet midis qytetarëve dhe jo qytetarëve. Por *ius gentium* nuk u jepte shumë të drejta dhe mbrojtjet e *ius civile* ("ligji i qytetarëve" d.m.th. atë që në e quajmë ligji romak).

Në sferën e ligjit kriminal, nuk kishte ligj që ta parandalonte torturën e *peregrini* gjatë marrjeve zyrtare në pyetje. *Peregrini* ishin subjekte të drejtësisë *de plano* (nxjerrjes para drejtësisë), duke përfshirë ekzekutimin, sipas diskrecionit të *legatus Augusti* (guvernatorit provincial). Në teori të paktën, qytetarët romakë nuk mund të torturoheshin dhe mund të insistonin të gjykoheshin nga një dëgjesë e plotë e *iudicium assisa* të guvernatorit d.m.th. gjyq i zhvilluar me rotacion në vende të ndryshme. Kjo do të përfshinte veprimin e guvernatorit si gjykatës, të këshilluar nga një *consilium* ("këshill") zyrtarësh të lartë, ashtu dhe të drejtën e mbrojtësit për të përdorur këshilla ligjore. Qytetarët romakë gëzonin edhe të drejtën e rëndësishme të sigurisë (kundër praktikave të mundshme të këqija nga guvernatori), për të apeluar çdo sentencë kriminale, veçanërisht dënimet me vdekje, drejtpërdrejtë te vetë perandori.

Për sa i përket ligjit civil, me përjashtim të krimeve kapitale, *peregrini* ishin subjektë të ligjeve zakonore dhe gjykatave të *civitas* së tyre (një distrikt administrativ, i ngjashëm me një rreth, bazuar te territoret tribale pararomake). Rastet që përfshinin qytetarë romakë, nga ana tjetër, vendoseshin nga *iudicium assisa* e guvernatorit, sipas rregullave të përpunuara të ligjit civil romak. Kjo u jepte qytetarëve romakë një përparësi thelbësore në grindjet me *peregrini-t*, veçanërisht mbi tokën, pasi ligji romak do të mbizotëronte gjithmonë mbi ligjin zakonor vendor nëse kishte një konflik. Për më tepër, verdiktet e guvernatorit shpesh ndikoheshin nga statusi shoqëror i palëve (dhe shpesh nga rryshfetet) në vend të jurisprudencës.

Në fushën fiskale, *peregrini* ishin subjekte të taksave të drejtpërdrejta (*tributum*): ata ishin të detyruar të paguanin një takse për frymë (*tributum capitis*) të përvitshme, një burim i rëndësishëm i të ardhurave perandorake. Qytetarët romakë ishin të përjashtuar nga taksa për frymë. Siç mund të pritet në një ekonomi bujqësore, burimi më i rëndësishëm me distancë i të ardhurave ishte taksa mbi tokën (*tributum soli*), e pagueshme nga shumica e tokave provinciale. Prapë, toka në Itali ishte e përjashtuar, siç ishte, me gjasa, toka e zotëruar nga kolonitë romake (*coloniae*) jashtë Italisë.

Në fushën ushtarake, *peregrini* përjashtoheshin nga shërbimi në legjione, dhe mund të rekrutoheshin vetëm në regjimentet auxilia, më pak prestigjoze të Ushtrisë Romake; në fund të një shërbimi në auxilia (një afat 25-vjeçar) atij dhe fëmijëve të tij u jepej qytetaria romake.

Në fushën shoqërore, *peregrini* nuk zotëronin të drejtën e *connubium* ("ndër-martesë"): d.m.th. ata nuk mund të martoheshin ligjërisht me një qytetar romak: kështu çdo fëmijë nga një lidhje e përzier ishte i paligjshëm dhe nuk mund ta trashëgonte qytetarinë (ose pronësinë). Gjithashtu, *peregrini* nuk mundeshin, përveç nëse ishin shërbyes në auxilia, të caktohehsin trashëgimtarë nën ligjin romak. Pas vdekjes së tyre, në këtë mënyrë, ata ishin pa testament ligjor dhe asetet e tyre bëheshin pronë e shtetit.

## Autoritetet vendore
Secila provincë e perandorisë ndahej në tre lloje autoriteti vendor: *coloniae* (Kolonitë Romake, të themeluara nga veteranët e tërhequr legjionarë), *municipia* (qytetet me "të drejta latine", një lloj gjysmë-qytetarie) dhe *civitates peregrinae*, autoritetet vendore të *peregrini*.

*Civitates peregrinae* bazoheshin mbi territoret e qytet-shteteve pararomake (në Mesdhe) ose tributë vendase (në provincat veri-perëndimore evropiane dhe danubiane), minus tokat e konfiskuara nga romakët pas pushtimit të provincës për të mundësuar toka për veteranët legjionarë ose për tu bërë prona perandorake. Këto *civitates* grupoheshin në tre kategori, sipas statusit të tyre: *civitates foederatae*, *civitates liberae* dhe *civitates stipendariae*.

Megjithëse guverntori provincial kishte pushtet absolut për të ndërhyrë në në punët e *civitas*, në praktikë *civitates* ishin mjaft autonome, pjesërisht për shkak se guvernaqtori operonte me një burokraci minimale dhe thjeshtë nuk kishte burime të mjaftueshme për mikro-menaxhimin e *civitates*. Duke supozuar se *civitates* mblidhnin dhe shpërndanin *tributum* e tyre të përvitshëm (taksat për frymë dhe të tokës) dhe zhvillonin shërbimet e kërkuara si mirëmbajtja e rrugëve kryesore romake që kalonin në territorin e tyre, ata liheshin gjerësisht ti drejtonin punët e tyre nga administrata qendrore provinciale.

*Civitates peregrinae* shpesh drejtoheshin nga pasardhës të aristokratëve që i mbizotëronin ato kur ishin entitete të pavarura në periudhën para pushtimit romak, megjithëse shumë nga këto mund të kenë vuajtur pakësime të mëdha të tokave të tyre gjatë periudhës së pushtimit. Këto elita do ta mbizotëronin këshillin e *civitas* dhe magjistraturat ekzekutive, që do të bazoheshin në institucionet tradicionale. Ata do ti zgjidhnin grindjet sipas ligjit zakonor tribal. Nëse qyteti kryesor i një *civitas* i ishte dhënë statusi *municipium*, drejtuesit e zgjedhur të *civitas* dhe, më vonë, i gjithë këshilli (deri në 100 veta), iu jepej automatikisht qytetaria.

Romakët mbështeteshin te elitat vendore për të mbajtur rendin e *civitates* të tyre dhe të nënshtruara. Ata siguronin besnikërinë e atyre elitave nëpërmjet favoreve thelbësore: dhurime tokash, qytetarie dhe madje edhe rekrutimin në klasën më të lartë të shoqërisë romake, rendi senatorial, për ata që përmbushnin pragun e pronësisë. Këto provilegje do ta siguronin më tej pasurinë dhe pushtetin e parive vendore, në kurriz të masës së *bashkë-peregrini* të tyre.

## Pronësia e tokës 
Perandoria Romake ishte kryesisht një ekonomi bujqësore: mbi 80% e popullsisë jetonte dhe punonte në toka. Në këtë mënyrë, të drejtat mbi përdorimin e tokës dhe prodhimit ishin përcaktuesit më të rëndësishëm të pasurisë. Pushtimi dhe sundimi romak me gjasa çoi në një degradim të rëndësishëm të pozicionit ekonomik të fshatarit mesatar *peregrinus*, në përparësinë e shtetit romak, pronarët romakë të tokave dhe paritë vendore besnike. Perandoria Romake ishte një shoqëri me pabarazi të jashtëzakonshme në pasuri, me rendin senatorial që i detyrohej një pjesë të rëndësishme të të gjithë tokës në perandori në formën e *latifundia* ("prona të mëdha tokësore") të mëdha, shpesh në mjaft provinca p.sh.: pohimi i Plini të Riut në një nga letrat e tij që në kohën e Neronit ( 54–68 të e.s.), gjysma e të gjitha tokave në Africa proconsularis (Tunizia) zotërohej nga vetëm 6 pronarë privatë tokash. Në fakt, rendi senatorial, i cili ishte i trashëgueshëm, ishte vetë pjesërisht i përcaktuar nga pasuria, pasi çdo i jashtëm që dëshironte ti bashkohej, duhet të përmbushte një sasi tepër të lartë pasurie (250,000 *denarii*).

Nën ligjin romak, tokat që më parë u përkisnin një populli të dorëzuar në mënyrë të pakushtëzuar (*dediticii*) bëhej pronë e shtetit romak. Një pjesë e kësaj toke do tu caktohej kolonëve romakë. Disa do të shiteshin te pronarët e mëdhenj romakë të tokave në mënyrë që të mblidheshin para për thesarin perandorak.

Një pjesë do të mbahej si *ager publicus* (tokë shtetërore), e cila në praktikë menaxhohej si pronë perandorake. Pjesa e mbetur do ti kthehej *civitas*, që fillimisht e zotëronte atë, por jo domosdoshmërisht i kthehej strukturës së mëparshme të pronësisë. Një pjesë e madhe e tokës mund të ketë qenë konfiskuar nga anëtarët e këtyre parive vendore që kundërshtuan pushtuesit romakë që, përkundrazi, u jepej atyre që i mbështetën ata. Këtyre të fundit mund tu jepeshin gjithashtu toka që dikur mund të kenë qenë të përbashkëta.

Pjesa e tokës e konfiskuar në secilën provincë nga romakët pas pushtimit është e panjohur. Por ka disa të dhëna sugjeruese. Egjipti është me distancë provinca e dokumentuar më mirë për shkak të mbijetimit të papireve në kushte të thata. Aty, duket se me gjasa një e treta e tokës ishte *ager publicus*. Madje edhe ku pronari i tyre i ri i tokës ishte një fisnik tribal vendor, fshatari i lirë mund të vuante më keq, i detyruar të paguante rentë për tokën të cilën ai mund ta ketë punuar më parë falas, ose të paguante këste për të kullotur bagëtitë e tij në kullota që më parë mund të kenë qenë të përbashkëta.

## Dhënia e qytetarisë
Raporti përpjesëtimor i qyetarëve romakë duhet të jetë rritur në mënyrë të qëndrueshme përgjatë kohës. perandorët ndonjëherë u jepnin qytetarinë *en bloc* qyteteve, tribuve ose provincave të tëra, p.sh.: dhënia e qytetarisë nga perandor Otoni *civitas* Lingones në Gali në vitin 69 të e.s. ose regjimenteve të tëra auxilia për shërbime të jashtëzakonshme.

*Peregrini* mund ta fitonin qytetarinë edhe individualisht, ase nëpërmjet shërbimit në auxilia për minimumi 25 vjetë, ose nëpërmjet dhënieve të posaçme nga perandori për merita të caktuara. Personi kyç në dhënien e qytarisë për individët ishte guvernatori provincial: megjithëse shpërblimet e qytetarisë mund të bëheshin vetëm nga perandori, ky i fundit përgjithësisht do të vepronte sipas rekomandimeve të guvernatorëve të tij, siç është e qartë nga letrat e Plini të Riut. Si guvernator i Bitinisë, Plini loboi me sukses te shefi i tij, perandor Trajani ( 98–117), për tu dhënë qytetarinë një numri provincialësh që ishin miqtë ose ndihmësit e Plinit.

[parapamje|291px|Papir i [215-ës që përmban fragmente të *Constitutio Antoniniana*]]
Gjithashtu, korruptimi i guvernatorëve, ose zyrtarëve të tjerë të lartë, ishte pa dyshim një mënyrë shumë e përdorur për *peregrini* të pasur që donin të fitonin qytetarinë. Ky ishte rasti i komandantit të auxilia romake, që arrestoi Apostull Shën Palin në vitin 60 të e.s.. Ai rrëfeu Palit: "Unë u bëra qytetar romak duke paguar një shumë të madhe parash." Banorët e qyteteve që iu ishte dhënë statusi *municipium* (si shumë kryeqyteteve provinciale të *civitates peregrinae*) që fituan të drejtat latine, që përfshinin *connubium*, të drejtën për tu martuar me një qytetar romak. Fëmijët e një martese të tillë do të trashëgonin qytetarinë, duke supozuar se ishte babai që e zotëronte qytetarinë.

### Constitutio Antoniniana (212 i e.s.) 
Në vitin 212, *Constitutio Antoniniana* (dekreti i Antoninit) i nxjerrë nga perandor Karakala ( 211–217) u dha qytetarinë romake të gjithë subjekteve të lira të perandorisë, me përjashtim të *dediticii*, banorë që ishin bërë subjekte të Romës nëpërmjet dorëzimit në luftë dhe skllevërit e liruar.

Por këto taksa me gjasa do të ishin kundërpeshuar nga humbja e taksimit të përvitshëm për frymë të paguar më parë nga *peregrini*, nga të cilat, si qytetarë romakë, tani do të përjashtoheshin. Duket e pa gjasë që qeveria perandorake mund të ketë anashkaluar këto të ardhura: prandaj është pothuajse e sigurtë se dekreti antonin u shoqërua nga një dekret i mëtejshëm që i jepte fund përjashtimit të qytetarëve romakë nga taksimi i drejtpërdrejtë. Sidoqoftë, qytetarët po e paguanin taksën për frymë në kohën e perandor Dioklecianit ( 282–305).

Në këtë mënyrë dekreti antonin në të vërtetë do ta ketë rritur tepër bazën e taksimit perandorak, kryesisht duke i detyruar qytetarët romakë (në atë kohë ndoshta 20–30% e popullsisë) të paguanin taksa të drejtpërdrejta: taksa për frymë dhe, në rast se zotëruesit e tokës italine dhe *coloniae* romake, taksa e tokës.

## Shiko gjithashtu
* Pabarazia shoqërore
* Dediticii
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Municipium
* Aparteidi
* I huaj (ligj)
* Barbari
* Shtetësia
* Kombësia
* Ligji i shtetësisë shqiptare
* Statusi shoqëror
* Klasa shoqërore
* Ndarja racore
* Pabarazia shoqërore
* Shteti shumëkombësh
* Dashuria Greke
* Misteret greko-romake
* Ordines
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Equites
* Patricët romakë
* Gens
* Nobiles
* Plebejtë
* Colonus (person)
* Provinca romake e Epirit
* Besimet e lashta mesdhetare
* Agentes in rebus
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Censori
* Cirku Romak
* Contio
* Curia Calabra
* Cursus honorum
* Çitadela
* Domus
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fëmijëria në Romën e lashtë
* Filozofia e lashtë romake
* Fiset Italike
* Forumet Romake
* Frumentarii
* Harku i Triumfit
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Jus trium liberorum
* Justitia
* Kalendari Romak
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Labici
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët në Itali
* Legjioni romak
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Ludi
* Lupanari
* Lustrum
* Lustratio
* Magjistratët romakë
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Martesa në Romën e lashtë
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Mos maiorum
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Optimates dhe populares
* Pallatet perandorake të Romës
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Republika Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Soli (hyjni)
* Spektaklet Romake
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Themelimi i Romës
* Thermae
* Tirones
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Shënime
## Referime 
## Bibliografia
### E lashtë
* Bibla *Besëlidhja e Re*, Veprat e Apostujve (Antikiteti i Vonë)
* Dion Kasi *Historia e Romës* (fillimi i shekullit të III)
* Plini i Riu *Epistulae* (fillimi i shekullit të II)
* Taciti *Historiae* (fundi i shekullit të I)

### Moderne
* Brunt, P. A. (1971) *Italian Manpower*
* Burton, G. (1987) *Government and the Provinces* in J. Wacher ed. *The Roman World* Vol I
* Duncan-Jones, Richard (1990) *The Roman Economy*
* Duncan-Jones, Richard (1994) *Money & Government in the Roman Empire*
* Goldsw[orthy, Adrian (2005) *The Complete Roman Army*
* 
* David Mattingly (2006) *An Imperial Possession: Britain in the Roman Empire*
* Scheidel, Walter (2006) *Population & Demography* (Princeton-Stanford Working Papers in Classics)
* Thompson, D.J. (1987) *Imperial Estates* in J. Wacher ed. *The Roman World* Vol. II.