Forca Ajrore dhe Mbrojtja Kundërajrore Serbe

parapamje|260x260px|Stema e Forcave Ajrore Serbe dhe Mbrojtjes Ajrore
**Forca Ajrore dhe Mbrojtja Kundërajrore Serbe** (serbisht: Ратно ваздухопловство и противваздухопловна одбрана Војске Србије *Ratno vazduhoplovstvo i protivvazduhoplovna odbrana Vojske Srbije*), është forca ajrore e Serbisë dhe dega e shërbimit të Forcave të Armatosura Serbe.

Misioni i saj është të ruajë dhe mbrojë sovranitetin e hapësirës ajrore të Serbisë, dhe së bashku me Ushtrinë Serbe, të mbrojë integritetin territorial të vendit.

Forcat Ajrore Serbe u krijuan në vitin 1912, duke e bërë kështu Serbinë një nga 15 shtetet e para në botë që kishte një forcë ajrore. Më pas u zhyt në forcat ajrore të shteteve të ndryshme jugosllave midis viteve 1918 dhe 2006.
[parapamje|250x250px|Monument i klasit të parë të aviatorëve serbë në [Nishi|Nish.]]

## Historia 
Ideja për të formuar forcat ajrore në Ushtrinë Mbretërore Serbe u përmend për herë të parë në Aktin e Formimit të Përgjithshëm të Ushtrisë nga 2 gushti 1893. Ky akt parashikonte që brenda çdo divizioni të Ushtrisë të formohej një kompani e balonave të forcave ajrore.

Pionieri i parë i aviacionit në Serbi ishte toger Kosta Miletiç (1874–1953), i trajnuar si pilot i balonave në Shkollën Teknike Aeronautike në Shën Petersburg, Rusi, nga viti 1901 deri në 1902. Me rekomandimin e Miletić, Ushtria Mbretërore Serbe vendosi stacione pëllumbash lajmëtarësh dhe bleu dy tullumbace falas sferike dhe një qift të lidhur nga kompania August Ridinger nga qyteti gjerman i Augsburgut. Në ceremoninë e pritjes, më 19 prill 1909, Kosta Miletiç fluturoi me një balonë sferike të quajtur "Srbija". Një tullumbace është siguruar nga Rusia. Një dhomë gazi u porosit nga kompania Dillmann në Berlin dhe një çikrik fushor nga Shën Petersburg. Një njësi hidrogjeni u sigurua nga kompania zvicerane Oerlikon. Pajisjet iu dorëzuan Serbisë në 1909 dhe 1910.

Konkursi i parë për pilotët kadetë u hap në vitin 1911 dhe në vitin e ardhshëm klasa e parë e pilotëve serbë filloi stërvitjen e tyre fluturuese në Francë dhe mori gradën e pilotit. Ata e përfunduan kursin në fillim të Luftës së Parë Ballkanike me avionë dhe balona që ishin marrë tashmë para shpërthimit të luftës. Në vjeshtën e vitit 1912, Serbia mori aeroplanët për forcat e saj të armatosura. dhe më 24 shtator 1912 me aktin e ministrit të ushtrisë Radomir Putnik, u krijua një Komandë e Aviacionit në Nish. Aviacioni Serb (Srpska avijatika) përbëhej nga Detashmenti i Avionëve (i cili numëronte 12 avionë), kompaninë Balloon, postën e pëllumbave dhe bazën ajrore. Kjo datë konsiderohet si themelimi zyrtar i Forcave Ajrore Serbe.

### Luftërat Ballkanike 
Lufta e Parë Ballkanike shpërtheu në tetor 1912; Mali i Zi, Bullgaria, Greqia dhe Serbia e bënë atë kundër Perandorisë Osmane. Në këtë luftë Komanda e Aviacionit Serb pati përvojën e parë luftarake. Në shkurt 1913, Komanda e Lartë e Ushtrisë Mbretërore Serbe formoi një Detashment Aeroplanësh Bregdetar për të ndihmuar ushtrinë malazeze kundër trupave osmane që u përforcuan në qytetin e Shkodrës pranë bregut të Adriatikut. Mbështetja ajrore për këtë formacion iu caktua Skuadrës së Aeroplanëve Bregdetar të sapokrijuar, njësia e parë luftarake ajrore serbe, me 4 aeroplanë (Blériot XI me një vend, Blériot XI me dy vende, Deperdussin TT dhe Farman HF.20) dhe 5 pilotë nën komanda e majorit Kosta Miletiq. Në mars 1913, kjo njësi ajrore luftarake u zhvendos pranë vijës së frontit në një aeroport ndihmës të sapondërtuar në fshatin Barbalusi. Fluturimi i parë i zbulimit u krye më 20 mars, nga toger Zhivojin Stanković dhe rreshter Mihajlo Petrović. Në këtë fluturim luftarak-zbulues me Farman HF.20 mbi Frontin e Shkodrës më 20 mars 1913 vritet rreshteri Mihajlo Petroviq, duke u bërë kështu viktima e parë në historinë e aviacionit ushtarak serb dhe e dyta në historinë e aviacionit botëror. Mihajlo Petroviq, piloti i parë i aeroplanit serb i trajnuar, përfundoi trajnimin e tij në shkollën e famshme të pilotëve Farman në Francë dhe iu dha licenca ndërkombëtare FAI nr. 979 në qershor 1912; patenta e tij e pilotit serb mban numrin 1. Të nesërmen, pilotët Toger Zhivojin Stankoviç dhe rreshteri Miodrag Tomić përfunduan me sukses fluturimet e tyre të para të zbulimit dhe në ditët në vijim, pilotët Millosh Ilić, Stanković dhe Tomić hodhën një numër rivëniejesh dhe bombash të vogla. fluturimet.

Pasi Bullgaria sulmoi Serbinë në Bregalnicë, filloi Lufta e Dytë Ballkanike. Misionin e parë të zbulimit e kishte kryer Miodrag Tomiqi dhe më pas Tomiqi dhe Stankoviqi morën radhën dhe gjatë një muaji e gjysmë, sa zgjati lufta me bullgarët, dy avionët kryen 21 misione zbulimi, nga të cilat Tomiq bëri 14. fluturimet. Gjatë një fluturimi mbi Kriva Pallankë, Tomiq hasi një avion bullgar në ajër, por asnjëri nuk kishte armë dhe ata vetëm përshëndetën njëri-tjetrin duke përshëndetur dorën.

### Lufta e Parë Botërore 
Mobilizimi i përgjithshëm në verën e vitit 1914 e gjeti krahun serb të aeroplanit të papërgatitur mirë. Krahu i Aeroplanit kishte vetëm 9 aeroplanë nga të cilët 7 ishin në gjendje fluturimi. Pesë avionë dhe tre pilotë u zhvendosën në aeroportin ndihmës të Dabiçës. Nga ai fushë ajrore, kapiteni Zhivojin Stankoviç dhe togeri i dytë Miodrag Tomić më 13 gusht 1914 filluan fluturimet e tyre të para të zbulimit në Luftën e Parë Botërore. Tomiq u ngrit nga fusha ajrore në Jevremovac më 27 gusht. Mbi Misharin ai hasi në një avion armik Parabellum i cili hapi zjarr ndaj Tomiqit, i cili nuk e priste këtë, por ai e shmangu me një manovër të përshtatshme dhe të shpejtë, kështu që avioni nuk pësoi asnjë goditje. Ky ishte ndoshta shkëmbimi i parë i zjarrit midis avionëve në histori. Pilotët serbë, të cilët realisht ishin të aftë dhe me përvojë nga Luftërat Ballkanike, kishin arritur të jepnin informacion të vlefshëm për numrin, lëvizjet dhe pozicionin e trupave armike. Ata kontribuan në fitoret e hershme serbe në vitin 1914 në malin Cer, Kolubara dhe lumin Drina. Në fillim të vitit 1915, të armatosur me mitralozë dhe bomba, pilotët serbë arritën të luftojnë armikun duke sulmuar avionët e tyre që fluturonin mbi territorin sovran serb ose duke bombarduar caqet e rëndësishme në pozicionet e prapavijës. Për shkak të epërsisë ajrore të trupave të aviacionit austro-hungarez ndaj Frontit Serb, në mars 1915 skuadrilja franceze (Escadrille MF 99 S) mbërriti nën komandën e kapitenit Roger Vitrat për të ndihmuar krahun e aeroplanit serb. Skuadrilja franceze mbajti vijën e frontit nga Smederevo në Loznicë dhe krahun serb nga Smederevo në Golubac. Pas pushtimit të Serbisë nga Fuqitë Qendrore në vjeshtën e vitit 1915 dhe tërheqjes së madhe të ushtrisë serbe në ishullin grek të Korfuzit, u formua fronti i Selanikut. Gjatë pushtimit në Serbi në tetor 1915, Manfred von Richthofen ("Baroni i Kuq") filloi fluturimin e tij të parë luftarak si pilot. Gjithashtu, në vjeshtën e vitit 1915, në Serbi u krye transporti i parë mjekësor i të plagosurve dhe të sëmurëve në historinë e aviacionit botëror. Një nga ushtarët e sëmurë në atë transport të parë mjekësor ishte Milan Stefanik, një pilot-vullnetar çekosllovak. Në qershor 1916, ushtria serbe e rindërtuar lundroi nga Korfuzi dhe u bashkua me francezët dhe britanikët në Selanik. Në vijën e frontit të Selanikut, me mbështetjen e forcave aleate, u riorganizua Krahu i Aeroplanit Serb. Nga mesi i vitit 1916 deri në 1918 në pjesën serbe të vijës së re të frontit të krijuar, pesë skuadrilje (N521, N522, N523, N524 dhe N525) u operuan dhe ishin të pajisura kryesisht me personel francez dhe serb. Këto njësi të Forcave Ajrore njiheshin zyrtarisht si Shërbimi Ajror i Ushtrisë Serbe dhe i ishin bashkangjitur Komandës supreme të Ushtrisë Mbretërore Serbe e cila ishte pjesë e Ushtrisë Aleate Maqedonase. Në fillim të vitit 1918 filloi riorganizimi i ri kur u formua skuadrilja e parë më 17 janar dhe skuadrilja e dytë më 1 maj 1918, me personel serb.

Serbia formoi më 8 qershor 1915 një nga njësitë e para të mbrojtjes ajrore dhe paralajmëruese ajrore në botë. Kjo ishte për shkak të sulmit masiv të avionëve gjermanë dhe austro-hungarezë. Avioni i parë i rrëzuar nga njësia e zjarrit tokësor në Luftën e Parë Botërore ndodhi mbi qiellin e Serbisë. Gjatë sulmit ajror gjerman në qytetin e Kragujevacit më 30 shtator 1915, artileri i mbrojtjes ajrore Radivoje-Raka Lutovac nga Regjimenti "Tanasko Rajiq", qëlloi goditjen e tij të parë, me armën e tij të modifikuar artilerie, një aeroplan Farman me dy anëtarë të ekuipazhit.

### Mbretëria e Jugosllavisë 
Periudha ndërmjet dy luftërave botërore u shënua nga një rritje e ndjeshme e Forcave Ajrore, e shoqëruar me prodhimin e avionëve modernë dhe të sofistikuar, me ndryshime të vazhdueshme organizative-formative brenda Forcave Ajrore. Me themelimin e Mbretërisë së Jugosllavisë, u formua Departamenti i Aviacionit të Ushtrisë nga personeli serb dhe ish-austro-hungarez (kroat dhe slloven). Në vitin 1923, filloi një iniciativë e madhe për të zëvendësuar avionët e kohës së Luftës së Parë Botërore ende në shërbim me dizajne më moderne. Kontratat u lidhën jashtë vendit dhe me fabrika të reja vendase. Departamenti i Aviacionit u riemërua Komanda e Aviacionit dhe u vendos drejtpërdrejt nën kontrollin e Ministrisë së Ushtrisë dhe Marinës. Në vitin 1930, Komanda e Aviacionit u riemërua Forca Ajrore Mbretërore Jugosllave (*Jugoslovensko kraljevsko ratno vazduhoplovstvo*).

### Lufta e Dytë Botërore 
[parapamje|250x250px|Aeroplanët e [:en:Royal_Yugoslav_Air_Force|Forcës Ajrore Mbretërore Jugosllave që operojnë në Shkretëtirën Perëndimore, Egjipt, 1942.]]
Forcat sulmuese të përfshira në Luftën e Prillit (6 deri në 17 Prill 1941) ishin 2373 avionë të fortë, duke përfshirë 1212 avionë nga Gjermania, 647 nga Italia dhe 287 nga Hungaria, ndërsa Forcat Ajrore Mbretërore Jugosllave kishte 494 aeroplanë, vetëm 269 të tipit modern. . Kështu, raporti në fillim të operacioneve ishte 5:1 në favor të fuqive të Boshtit, dhe nëse llogariten vetëm avionët modernë jugosllavë, raporti rritet në 7:1 në favor të fuqive të Boshtit. Përkundër vështirësive të mëdha logjistike dhe akteve të tradhtisë (shpallja e shtetit të pavarur të Kroacisë më 10 prill 1941), Forca Ajrore Mbretërore Jugosllave i përmbushi detyrat e saj me nder. Aeroplanët jugosllavë (sidomos pilotët e regjimentit të 5-të dhe të 6-të luftarak) luftuan me guxim kundër një armiku epror si teknikisht ashtu edhe numerikisht. Gjatë operacioneve të luftës janë bërë gjithsej 1416 ngritje, 993 prej të cilave janë kryer nga luftarakë dhe 423 nga bombardues. Gjatë kësaj lufte të shkurtër humbën jetën 135 anëtarë të ekuipazhit të fluturimit dhe 576 personel tokësor. Rreth 300 personel të Forcave Ajrore Mbretërore Jugosllave u evakuuan, fillimisht në Greqi dhe më pas në Kretë. Pas betejës së Kretës ata shkuan në shkretëtirat e Lindjes së Afërt dhe të Mesme, ku për një kohë të shkurtër gjetën një vend të sigurt. Në qershor 1941, skuadrilja e 20-të e hidroaviacionit nën komandën e toger Vladeta Petroviq me flamurin e tyre të luftës pa dorëzim u riemërua në Skuadriljen e 2-të Jugosllave, të bashkangjitur në Skuadriljen Nr. 230 të RAF. Deri më 23 prill 1942, skuadrilja ka kryer misionin luftarak 912 (1760 orë fluturimi) dhe ka humbur katër avionë. Misioni kryesor i skuadronit ishte patrullimi anti-nëndetëse dhe mbrojtja e anijeve aleate.

### Jugosllavia Socialiste 
Pas Luftës së Dytë Botërore, Forcat Ajrore iu nënshtruan disa fazave të zhvillimit, modernizimi i parë i madh i forcave ajrore u krye nga viti 1953 deri në 1959. Avionët e prodhuar në Perëndim (si gjermani Dornier Do 28) u prezantuan duke hapur kështu epokën e aviacionit reaktiv. Me formimin e skuadronit të parë të helikopterëve në vitin 1954, njësitë e helikopterëve u inkorporuan gjithashtu në degën e riorganizuar të Forcave Ajrore, të riemërtuar në Forca Ajrore Jugosllave (*Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo*). Në fillim të viteve 1960 u prezantua luftarak supersonik sovjetik MiG-21, i ndjekur nga një rritje intensive e industrisë së aviacionit jugosllav në atë periudhë. U ndërtuan një numër prototipash avionësh reaktivë, të cilët shërbyen si bazë për zhvillimin e trajnimit të avionëve luftarakë dhe luftarakë, si Soko G-2 Galeb dhe J-21 Jastreb, G-4 Super Galeb dhe Soko J-22 Orao dhe Avioni luftarak më i avancuar sovjetik MiG-29 u prezantua në fund të viteve 1980.

### Luftërat Jugosllave 
Në qershor 1991, rezistenca sllovene ndaj rivendosjes së kontrollit federal mbi Slloveninë u përshkallëzua me shpejtësi në një konflikt të armatosur me Ushtrinë Popullore Jugosllave. Gjatë Luftës Dhjetë Ditore në Slloveni, 2 helikopterë të Forcave Ajrore Jugosllave u rrëzuan, ndërkohë që ajo nisi sulme ajrore mbi transmetuesit televizivë dhe pozicionet e mbrojtjes territoriale sllovene. Gjatë Luftës në Kroaci, Forcat Ajrore Jugosllave ishin aktive duke ofruar transport dhe misione mbështetëse të afërta ajrore për Forcat Tokësore Jugosllave, por gradualisht u detyrua të braktiste bazat ajrore jashtë zonave të kontrolluara nga serbët etnikë. Pajisjet e Forcave Ajrore Jugosllave në Bosnje dhe Hercegovinë iu dhanë Forcave të reja Ajrore të Republika Srpska dhe u përdorën gjatë Luftës në Bosnje. Në vitin 1991 dhe 1992, Forcat Ajrore Jugosllave humbën gjithsej 46 aeroplanë dhe helikopterë në Slloveni, Kroaci dhe Bosnje-Hercegovinë. Pjesa më e madhe e Forcave Ajrore Jugosllave u trashëgua nga Forcat Ajrore të sapoformuara të Serbisë dhe Malit të Zi në 1992.

### Bombardimet e NATO-s 1999 
Një pjesë e rëndësishme e luftës së vitit 1999 midis Jugosllavisë dhe koalicionit të NATO-s përfshinte luftime midis Forcave Ajrore të Serbisë dhe Malit të Zi (*Ratno vazduhoplovstvo Srbije i Crne Gore*), e cila ishte paraardhësi i Forcave Ajrore Serbe të sotme, dhe forcave ajrore kundërshtare të NATO-s. F-15 dhe F-16 të Forcave Ajrore të Shteteve të Bashkuara të Amerikës që fluturonin kryesisht nga bazat ajrore italiane sulmuan luftëtarët serbo-malazez në mbrojtje, zakonisht MiG-29, të cilët ishin në gjendje të keqe, për shkak të mungesës së pjesëve rezervë dhe mirëmbajtjes. Një total prej gjashtë MiG-29 u rrëzuan në vitin 1999, nga të cilët tre u rrëzuan nga F-15 të USAF, një nga një F-16 e USAF dhe një nga një F-16 RNAF. Një avion u godit nga zjarri miqësor nga toka. Katër të tjerë u shkatërruan në tokë. Gjatë rrjedhës së luftës ajrore, mbrojtjet kundërajrore serbo-malazeze rrëzuan një F-16C të USAF dhe një F-117 Nighthawk, avioni i parë stealth që u rrëzua ndonjëherë në luftime, së bashku me dhjetëra UAV.

## Misionet 
Dy misionet kryesore të Forcave Ajrore Serbe dhe Mbrojtjes Ajrore janë: ruajtja e dominimit të hapësirës ajrore mbi vend (përfshirë përgjimin dhe eliminimin e shkelësve të hapësirës ajrore) dhe sigurimin e mbështetjes ajrore dhe transportit për forcat tokësore. Një rol tjetër i rëndësishëm është reagimi ndaj fatkeqësive natyrore.

## Struktura 
Forca Ajrore dhe Mbrojtja Ajrore Serbe përbëhet nga katër brigada, dy batalione të pavarura të lidhura drejtpërdrejt me Komandën e Forcave Ajrore dhe të Mbrojtjes Ajrore, si dhe Institutin e Remontit Aeronautik dhe Institutin Mjekësor Ajror. Ekzistojnë tri baza ajrore operative: Baza Ajrore Batajnica, Baza Ajrore Lađevci dhe Baza Ajrore e Nishit. Përveç tyre, bazat e tjera (Jakovë, Zuce, Pançevë, Kragujevac, Novi Sad) strehojnë njësi të mbrojtjes ajrore. Stacioni i radarit të vëzhgimit me rreze të gjatë është i vendosur në Murtenicë.

* **Komanda e Forcave Ajrore dhe Mbrojtjes Ajrore**
** Batalioni i 210-të i Sinjaleve (Beograd)
** Batalioni i 333-të i Inxhinierëve (Pançevë)
* **Brigada e 204-të Ajrore**
** Skuadrilja e 101-të Luftarake (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Skuadrilja e 138-të e Transportit (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Skuadrilja e 252-të e Stërvitjes (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Skuadrilja e 890-të e Kombinuar e Helikopterëve (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Batalioni i 177-të i Raketave të Artilerisë së Mbrojtjes Ajrore (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Batalioni i 24-të Teknik Ajror (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Batalioni i 17-të i Sigurisë së Bazës Ajrore (Baza Ajrore e Batajnicës)
* **Brigada e 98-të Ajrore**
** Skuadrilja e 241-të Gjuajtës-Bombardues (Baza Ajrore Lađevci)
** Skuadrilja e 714-të e Helikopterëve Kundër-Blind (Baza Ajrore Lađevci)
** Skuadroni i 119-të i Kombinuar i Helikopterëve (Baza Ajrore e Nishit)
** Skuadrilja e 353-të e Zbulimit (Baza Ajrore e Lagjevcit)
** Batalioni i 98-të i Raketave të Artilerisë së Mbrojtjes Ajrore (Baza Ajrore Lađevci)
** Batalioni i 98-të Teknik Ajror (Baza Ajrore Lagjevci)
** Batalioni i 98-të i Sigurisë së Bazës Ajrore (Baza Ajrore Lađevci)
** Batalioni i 161-të i Sigurisë së Bazës Ajrore (Baza Ajrore e Nishit)
* **Brigada e 250-të e Raketave të Mbrojtjes Ajrore**
** Bateria Komanduese (Beograd)
** Batalioni i 1-të i Raketave të Mbrojtjes Ajrore (Zuce)
** Batalioni i 2-të i Raketave të Mbrojtjes Ajrore (Pançevë)
** Batalioni i 3-të i Raketave të Mbrojtjes Ajrore (Jakovë)
** Batalioni i 230-të i Raketave Vetëlëvizëse të Mbrojtjes Ajrore (Nish)
** Batalioni i 240-të i Raketave Vetëlëvizëse të Mbrojtjes Ajrore (Novi Sad)
** Batalioni i 310-të i Raketave Vetëlëvizëse të Mbrojtjes Ajrore (Kragujevc)
* **Brigada e 126-të e Mbikëqyrjes Ajrore, Paralajmërimit të Hershëm dhe Udhëzimit**
** Kompania e Komandës (Beograd)
** Batalioni i 20-të ASEWG (Baza Ajrore e Batajnicës)
** Batalioni i 31-të ASEWG (Baza Ajrore Lagjevci)
** Batalioni i Mirëmbajtjes dhe Furnizimit Ajror (Baza Ajrore e Batajnicës)
* **Instituti i Remontit Aeronautik "Moma Stanojlović"**
* **Instituti Aeromjekësor**

## Pajisjet 
parapamje|250x250px|Forcat ajrore serbe, Mikoyan-Gurevich MiG-29B (9-12B).
parapamje|250x250px|Forcat ajrore serbe, Soko Gazelle.

### Avionët 
### Mbrojtja Ajrore 
parapamje|250x250px|Mbrojtja ajrore serbe, Pantsir S1 & FK-3.

### Radarët 
parapamje|Radari AN/TPS-70 i Batalionit të 20-të ASEWG.

## Renditja 
### Oficerët 
Shenjat e gradës së oficerëve:

### Të Regjistruar 
Shenjat e gradës së nënoficerëve dhe personelit të regjistruar:

## Shiko edhe 
* Ministria e Mbrojtjes
* Forcat e Armatosura
* Ushtria 

## Referime