Luteranizmi

[parapamje|240px|[Trëndafili i Luterit, simbol i Luteranizmit.]]
**Luteranizmi** është një degë kryesore e protestantizmit, duke u identifikuar kryesisht me teologjinë e Martin Luther, murgut dhe reformatorit gjerman të shekullit të 16-të, përpjekjet e të cilit për të reformuar teologjinë dhe praktikën e Kishës Katolike nisën Reformat Protestante. 

Ndarja midis luteranëve dhe katolikëve romakë u bë publike dhe e qartë me Edict of Worms të vitit 1521: dekretet e Dietës dënuan Luterin dhe ndaluan zyrtarisht qytetarët e Perandorisë së Shenjtë Romake të mbronin ose propagandonin idetë e tij, duke i nënshtruar avokatëve të luteranizmit në humbje. Nga e gjithë pasuria, gjysma e pasurisë së sekuestruar t'i konfiskohej qeverisë perandorake dhe gjysma e mbetur t'i konfiskohej palës që ngriti akuzën.

Ndarja përqendrohej kryesisht në dy pika: burimi i duhur i autoritetit në kishë, i quajtur shpesh *parimi formal* i Reformimit, dhe doktrina e justifikimit, e quajtur shpesh *parimi material* i teologjisë luterane. Luteranizmi mbron një doktrinë të justifikimit "vetëm me anë të hirit, nëpërmjet besimit vetëm në bazë të Shkrimit të Shenjtë", doktrinën se shkrimi i shenjtë është autoriteti përfundimtar për të gjitha çështjet e besimit. Kjo është në kontrast me besimin e Kishës Katolike Romake, të përcaktuar në Këshillin e Trentit, në lidhje me autoritetin që vjen si nga Shkrimet ashtu edhe nga Tradita.

Ndryshe nga kalvinizmi, luteranizmi ruan shumë nga praktikat liturgjike dhe mësimet sakramentale të Kishës perëndimore të para-reformimit, me një theks të veçantë në Eukaristinë, ose Darkën e Zotit, megjithëse Luteranizmi Lindor përdor Ritin Bizantin. Teologjia luterane ndryshon nga teologjia e reformuar në kristologji, hirin hyjnor, qëllimin e Ligjit të Zotit, konceptin e këmbënguljes së shenjtorëve dhe paracaktimin.

## Etimologjia
Emri Luteran e ka prejardhjen si një term nënçmues i përdorur kundër Luterit nga teologu skolastik gjerman Johann Maier von Eck gjatë Debatit të Lajpcigut në korrik 1519. Eck dhe katolikë të tjerë romakë ndoqën praktikën tradicionale të emërtimit të një herezie sipas udhëheqësit të saj, duke etiketuar kështu të gjithë ata që identifikoheshin me teologjinë e Martin Luther si luteranë. Reagimi i qeverisë dhe autoriteteve kishtare ndaj përhapjes ndërkombëtare të shkrimeve të tij, duke filluar me *Nëntëdhjetë e pesë tezat*, e ndau krishterimin perëndimor. Gjatë reformës, Luteranizmi u bë feja shtetërore e shumë shteteve të Evropës veriore, veçanërisht në Gjermaninë veriore, Skandinavinë dhe Rendit të atëhershëm Livonian. Kleri luteran u bë nëpunës civilë dhe kishat luterane u bënë pjesë e shtetit. Në Lituaninë e Vogël të sunduar nga gjermanët, megjithatë, luteranizmi mbeti dega dominuese e krishterimit. Luteranizmi luajti një rol vendimtar në ruajtjen e gjuhës lituaneze. 

Që nga viti 1520, shërbesat e rregullta luterane janë mbajtur në Kopenhagë. Nën mbretërimin e Frederikut I (1523–33), Danimarka-Norvegjia mbeti zyrtarisht katolike. Megjithëse Frederiku fillimisht u zotua të persekutonte luteranët, ai shpejt miratoi një politikë të mbrojtjes së predikuesve dhe reformatorëve luteranë, më i rëndësishmi prej të cilëve ishte Hans Tausen. Djali i Frederikut, Kristiani III, ishte haptazi luteran, gjë që e pengoi zgjedhjen e tij në fron pas vdekjes së babait të tij më 1533. Megjithatë, pas fitores së tij në luftën civile që pasoi, më 1536 ai u bë Kristiani III dhe përparoi Reformimi në Danimarkë–Norvegjia.

Kushtetuta mbi të cilën Kisha Daneze Norvegjeze, sipas Urdhëresës së Kishës, duhet të mbështetet ishte "Fjala e pastër e Zotit, që është Ligji dhe Ungjilli". Nuk përmend Rrëfimin e Augsburgut. Priftërinjtë duhej ta kuptonin Shkrimin e Shenjtë mjaft mirë për të predikuar dhe shpjeguar Ungjillin dhe Letrat para kongregacioneve të tyre.ref name="books.google.com"/

Të rinjtë u mësuan[16] nga *Katekizmi i Vogël i Luterit*, i disponueshëm në gjuhën daneze që nga viti 1532. Ata u mësuan të prisnin në fund të jetës:ref name="books.google.com"/ "faljen e mëkateve të tyre", "të numërohen si të drejtë" dhe "të jetën e përjetshme”. Udhëzimi është ende i ngjashëm.

[parapamje|upright|Faqja e titullit të [Bibla e Gustav Vasa|Biblës së Gustav Vasa, e përkthyer nga vëllezërit Petri, së bashku me Laurentius Andreae]]
Bibla e parë e plotë në gjuhën daneze u bazua në përkthimin e Martin Luterit në gjermanisht. U botua në vitin 1550 me 3000 kopje të shtypura në botimin e parë; një botim i dytë u botua në vitin 1589. Ndryshe nga Katolicizmi, Kisha Luterane nuk beson se tradita është bartëse e "Fjalës së Zotit", ose se vetëm kungimit të peshkopit të Romës i është besuar interpretimi i "Fjalës së Zotit".

Reformat në Suedi filluan me Olaus dhe Laurentius Petri, vëllezër që e çuan Reformat në Suedi pas studimeve në Gjermani. Ata e çuan Gustav Vasën, i zgjedhur mbret në vitin 1523, drejt luteranizmit. Refuzimi i Papës për të lejuar zëvendësimin e një kryepeshkopi që kishte mbështetur forcat pushtuese që kundërshtonin Gustav Vasa gjatë Gjakderdhjes së Stokholmit çoi në ndërprerjen e çdo lidhjeje zyrtare midis Suedisë dhe papatit më 1523.

Katër vjet më vonë, në Dietën e Västerås, mbreti arriti të detyronte dietën të pranonte dominimin e tij mbi kishën kombëtare. Mbretit iu dhanë në zotërim të gjitha pronat e kishës, si dhe emërimet në kishë dhe miratimi i klerit. Ndërsa kjo në fakt u dha sanksion zyrtar ideve luterane, Përkthimi i Mikael Agricola i Dhiatës së Re finlandeze të parë u botua më 1548.

## Referime