Splonumi

**Splonum** është emri i një vendbanimi të fortifikuar ilir si dhe emri i një prej zonave të mëvonshme romake (municipium) në Bosnje dhe Hercegovinë . Splonum është lokalizuar nga disa studiues në vende të ndryshme brenda zonës së provincës së Dalmacisë (Stari Maidan në Sana,  Vital pranë Otoçacit, Shipovës, Komine pranë Pljevlja).  

## Periudha ilire 
Sipas disa historianëve, Mezejët kishin një qytet të fortifikuar, një qendër minerare, të quajtur Splaunum, e vendosur në luginën e lumit Sana afër Stari Maidan.  Nga Salona është ruajtur një monument epigrafik që përmend “kuratorin reipublicae Splonistarum” i cili, sipas të gjitha gjasave, i ka dorëzuar të ardhurat e minierave të hekurit në erarus në Salonë.

Memoriali i tij më i vjetër lidhet me kryengritjen e Batonit, kur ai u sulmua nga ofensiva Pounja e Germanikut në pranverën e vitit të 9-të.  Nga viti 6 deri në vitin e 9-të, pas tridhjetë vjetësh pushtim romak, gjatë kryengritjes së Batonit, ilirët u përpoqën t'i rezistonin për herë të fundit imperializmit romak. Gjatë vjeshtës së vitit 8 të erës sonë, një pjesë e lëvizjes kryengritëse në Panoni u shtyp nga dorëzimi simbolik i Baton Breukut në brigjet e lumit Bathinus ( Bosnjë ) ndaj Tiberit, komandantit suprem të forcave romake në fushën e betejës dhe më vonë perandorit romak. Tashmë në fillim të pranverës së vitit të 9-të, nën komandën e Germanikut, i preferuari i Augustit dhe i preferuari i publikut romak, filloi një ofensivë e madhe me qëllim të depërtimit të fushës së betejës veriperëndimore (zona më e gjerë e Pounjës dhe veriperëndimit të Bosnjës), duke zënë përfundimisht pozicionet kryengritëse në brezin dinarik, duke shpërthyer në brendësi të Adriatikut qendror dhe më në fund, bashkimi me Salonën dhe Naronën.

Përshkrimi i ngjarjeve të vitit 9 u dha nga historiani romak Cassius Dion ( *Cass.* *Pjesa L, 11, 1-2…Σπλαυ Çνον...* ) në ″Historia Romake″:

: . . . *Germaniku mori fillimisht Splonumin (Splaunon), pavarësisht se ai zinte një vend të fortifikuar mirë nga natyra, i cili ishte i mbrojtur mirë me mure dhe që kishte një numër të madh mbrojtësish.* *Germaniku nuk ishte në gjendje të bënte ndonjë përparim, as me mjete luftarake, as me sulme.* *Mirëpo, ai ka arritur ta kapë aksidentalisht, si pasojë e ngjarjes së mëposhtme.* *Pusio, një kalorës gjerman, hodhi një gur në mur me aq forcë, saqë e tundi parapetin, saqë ai ra menjëherë dhe tërhoqi zvarrë njeriun që ishte mbështetur në të.* *Me këtë, pjesa tjetër e mbrojtësve u alarmua dhe me frikën e tyre la muret dhe u tërhoq në akropol.* *Më vonë u dorëzuan edhe ata vetë dhe akropoli.* *Që andej u nis për Raetinium, por e mori vetëm me shumë vështirësi dhe me shumë humbje.* *.* *.* 

Duke gjykuar nga përshkrimi i Dionit për Splonumin, gjatë kryengritjes ishte një vendbanim më i madh dhe më i zhvilluar që zotëronte një akropol të fortifikuar mirë, të cilin Germaniku nuk e pushtoi me sulm, por vetëm nga dorëzimi i mbrojtësve të tij, të cilët u tërhoqën atje pas shkatërrimit të murit të jashtëm mbrojtës të këtij vendbanimi. 

## Periudha romake 
Në kohën e krijimit të mbishkrimeve në të cilat përmendet Splonum, është interesant fakti se asnjë prej tyre nuk u gjet në zonën e vetë Splonumit apo vjetërsinë e tij (asnjë nuk u gjet në zonën e Bosnjës së sotme), ky vendbanim i dikurshëm ilir u shndërrua në një vendbanim qytet të tipit antik që ishte edhe seli administrative dhe urbane e municipiumit me të njëjtin emër - *municipium Splonistarum* . 

Ekzistenca e kësaj komune është shënuar në disa mbishkrime: CIL III 1322 Ampelum, (Artë); CIL III 2026 Sallon; CIL III 8783 Kaštel Sućurac-Salona; Mbishkrim nga Komini afër Plevles. Një numër i madh mbishkrimesh janë gjetur në zonën e Kominës afër Plevles, duke përfshirë një që përmend *komunën S* (CIL III 8309). Fakti që emri i komunës që përfshinte zonën e Plevlës fillonte me S na bëri të mendojmë se aty ndodhej edhe Splonum.

Në mbishkrimet në të cilat përmendet Splonum janë regjistruar tetë persona, nga të cilët dy kanë emra flavian, një ulpian, dy elivian dhe dy aurelianë, ndërsa një person ka një emër tjetër. 

Historiani hungarez Géza Alföldy argumenton se ka më shumë gjasa që emri i qytetit të ishte Siculatorum dhe jo Splonum. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Iliriku
* Delmatët
* Mbretëria e Ilirisë
* Lista e vendbanimeve ilire

## Literatura 
* Alojz Benac-Đuro Basler- Borivoj Čović -Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Angjelić-Sarajevë, 1966- HISTORIA KULTURORE E BOSNJES DHE HERCEGOVINËS

## Referime