Njësitë administrative të Polonisë

**Njësitë administrative të Polonisë** që nga viti 1999 është bazuar në tre nivele nënndarjeje. Territori i Polonisë është i ndarë në voivodeshipe (provinca); këto ndahen më tej në *powiat* (qarqe ose rrethe), dhe këto nga ana e tyre ndahen në *gmina* (komuna ose bashki). Qytetet e mëdha normalisht kanë statusin e *gmina* dhe *powiat*. Polonia aktualisht ka 16 voivodeshipe, 380 powiat (duke përfshirë 66 qytete me status powiat) dhe 2,478 gmina.

Sistemi aktual u prezantua në bazë të një sërë aktesh të miratuara nga parlamenti polak në vitin 1998 dhe hyri në fuqi më 1 janar 1999. Ndërmjet viteve 1975 dhe 1998 kishte pasur 49 "voivodeshipe" më të vogla dhe asnjë powiat (shih nënndarjet e Republikës Popullore Polake). Reforma krijoi 16 voivode më të mëdha (kryesisht të bazuara dhe të emërtuara sipas rajoneve historike) dhe rifuqi powiat.

Kufijtë e voivodeshipeve nuk pasqyrojnë gjithmonë kufijtë historikë të rajoneve polake. Rreth gjysma e Silesian Voivodeship i përket provincës historike të Polonisë së Vogël. Në mënyrë të ngjashme, zona rreth Radom, e cila historikisht është pjesë e Polonisë së Vogël, ndodhet në Masovian Voivodeship. Gjithashtu, Pomeranian Voivodeship përfshin vetëm ekstremin lindor të Pomeranisë historike, pasi pjesa perëndimore është në Gjermani dhe kufiri lindor është zhvendosur vazhdimisht.
parapamje|upright=1.5|Voivodeshipet e Polonisë

## Voivodeshipe 
Polonia aktualisht është e ndarë në 16 provinca të njohura si voivodeshipe (polonisht: *województwa*, njëjës *województwo*). Ligjërisht quhen "njësi të nivelit të parë" (*jednostki I stopnia*). Autoriteti administrativ në nivelin e voivodeshipit ndahet midis një guvernatori të emëruar nga qeveria qendrore, i quajtur voivodë (zakonisht një i emëruar politik), një asambleje të zgjedhur të quajtur sejmik dhe një bord ekzekutiv (*zarząd województwa*) të zgjedhur nga ai asamble. Udhëheqësi i atij ekzekutivi quhet *marszałek*.

|}

## Powiat 
Çdo voivodeship ndahet në një numër entitetesh më të vogla të njohura si powiat (qarqe), të cilat janë ligjërisht "njësi të nivelit të dytë" (*jednostki II stopnia*). Numri i powiat për voivodeship ndryshon nga 12 (Opole Voivodeship) në 42 (Masovian Voivodeship). Ato përfshijnë dy lloje të ndarjeve administrative:

* 314 powiat të duhura (të njohura si *qarqe tokësore*, *powiaty ziemskie* polake). Qarqet e tokës kanë një këshill të zgjedhur (*rada powiatu*), i cili zgjedh një bord ekzekutiv (*zarząd powiatu*) të kryesuar nga *starosta*.
* 66 qytete me status powiat (qarqe qytetesh, *powiaty grodzkie* polake ose më formalisht miasta na *prawach powiatu*). Në qarqet e qytetit funksionet e këtyre institucioneve kryhen nga vetë këshilli i qytetit ((*rada miejska*, *rada miasta*) dhe kryetari i bashkisë i zgjedhur drejtpërdrejt (*prezydent*). Administrata e një qyteti të tillë funksionon edhe si powiat edhe si bashki.

## Gmina 
Që nga 1 janari 2019, ishin 2,477 gminy (të quajtura edhe komunë ose bashki). Një powiat zakonisht ndahet në një numër gminash (midis 3 dhe 19), megjithëse qarqet e qytetit përbëjnë gmina të vetme. Një gmina ka një këshill të zgjedhur si dhe një kryetar bashkie të zgjedhur drejtpërdrejt (i njohur si *prezydent* në qytetet e mëdha, *burmistrz* në shumicën e gminave urbane dhe urbane-rurale dhe wójt në gminat rurale). Një gmina mund të klasifikohet si:

* 302 komuna urbane (*gmina miejska*, e përbërë nga një qytet (miasto)),
* 642 komuna urbane-rurale (*gmina miejsko-wiejska*, e përbërë nga një qytet (*miasto*) së bashku me fshatrat përreth (*wieś*),
* 1533 fshatra ose komuna rurale (*gmina wiejska*, që nuk përmban një qytet). 158 prej tyre quhen komuna të lidhura ose të lidhura (*gmina obwarzankowa*). Në këtë rast komuna rurale nuk përmban një qytet, por vetë administrata e saj ndodhet në një qytet ose një qytezë jashtë territorit të saj. 14 nga këto gmina e kanë administrimin e tyre në një qytet me status powiat, pjesa tjetër në bashkitë urbane. Kategoria administrative e *gmina obwarzankowa* u prezantua në vitin 2013 për t'u marrë me pabarazinë buxhetore në rastet në të cilat shumica e banorëve të një komune rurale punojnë dhe përdorin shërbimet sociale të një qyteti ose një qyteze aty pranë, por për shkak të adresën e regjistruar taksat e tyre ndahen në komunën e tyre rurale të vendbanimit. Në thelb *gmina obwarzankowa* është një territor rural i lidhur ngushtë me një territor urban dhe si i tillë dy administratat komunale punojnë në një koordinim të ngushtë administrativ dhe buxhetor.

## Njësi më të vogla 
Gminat përgjithësisht ndahen në njësi më të vogla, të quajtura *osiedle* ose *dzielnica* në qytete dhe *sołectwo* në zonat rurale. Megjithatë, këto njësi kanë një rëndësi më të vogël dhe janë në varësi të statusit të gminës.

## Nënndarjet historike 
Territori polak ka qenë subjekt i ndryshimeve të rëndësishme gjatë rrjedhës së historisë polake. Prandaj, ndarja moderne administrative polake, megjithëse në disa nivele të ngjashme me disa historike, është mjaft e ndryshme nga të tjerat. Ndarjet administrative historike polake mund të ndahen në periudhat e mëposhtme:

* para vitit 1569: Nënndarjet e Mbretërisë së Polonisë
* 1569–1795: Nënndarjet e Komonuelthit Polako-Lituanez
* 1795–1807: Nënndarjet e territoreve polako-lituaneze pas ndarjeve
:* 1795–1919: Nënndarjet e Mbretërisë së Galicisë dhe Lodomerisë
:* 1807–1815: Nënndarjet e Dukatit të Varshavës
:* 1815–1914: Nënndarjet e Kongresit Poloni
:* 1815–1848: Dukati i Madh i Posenit
:* 1848–1919: Provinca e Posenit
* 1914–1919: Nënndarjet e territoreve polake gjatë Luftës së Parë Botërore
:* 1922–1938: Posen-Prusia Perëndimore
* 1918–1939: Nënndarjet e Republikës së Dytë Polake
* 1939–1945: Nënndarjet e territoreve polake gjatë Luftës së Dytë Botërore
* 1945–1999: Nënndarjet e Republikës Popullore Polake
* që nga viti 1999: shih artikullin kryesor më lart

## Referime