Historia e Shkupit

**Historia e Shkupit**, Maqedonia e Veriut, daton të paktën që nga viti 4000 p.e.s.;  mbetjet e vendbanimeve neolitike janë gjetur brenda Kalasë së vjetër Kale që mbikëqyr qendrën moderne të qytetit. Vendbanimi duket se është themeluar rreth asaj kohe nga Paionët, një popull që banonte në rajon. Ai u bë kryeqyteti i Dardanisë, e cila shtrihej nga Naissus në Bylazora në shekullin e dytë p.e.s.  Zgjerimi romak në lindje e solli Scupin nën sundimin romak në prag të shekullit të 1-rë pas Krishtit. Kur Perandoria Romake u nda në gjysmën lindore dhe perëndimore në vitin 395 pas Krishtit, Scupi ra nën sundimin bizantin nga Kostandinopoja . Gjatë pjesës më të madhe të periudhës së hershme mesjetare, qyteti u kundërshtua midis bizantinëve dhe Perandorisë Bullgare . Ai shërbeu si kryeqytet bullgar nga viti 972 deri në vitin 992. Pas vitit 1018, ishte kryeqytet i temës bizantine të Bullgarisë pas rënies së Perandorisë së Parë Bullgare. Në vitin 1189, qyteti ishte pjesë e mbretërisë serbe  duke u bërë më vonë kryeqyteti i Perandorisë Serbe . Në vitin 1392 qyteti u pushtua nga turqit osmanë dhe ata e quajtën qytetin **Üsküb** . Qyteti qëndroi nën sundimin osman për më shumë se 500 vjet. Gjatë asaj periudhe ishte i famshëm për arkitekturën e tij orientale.

Në vitin 1913, pas Luftërave Ballkanike, Shkupi u bë pjesë e Mbretërisë së Serbisë, dhe pas Luftës së Parë Botërore qyteti u bë pjesë e Mbretërisë së sapoformuar të Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (Mbretëria e Jugosllavisë) . Në Luftën e Dytë Botërore, qyteti u pushtua nga Ushtria Bullgare, e cila bashkëpunonte me gjermanët nazistë . Në vitin 1944, ai u bë kryeqyteti i Maqedonisë Demokratike (më vonë Republika Socialiste e Maqedonisë ),  e cila ishte një shtet federal, pjesë e Jugosllavisë Demokratike Federale (më vonë Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë ). Qyteti u zhvillua me shpejtësi pas Luftës së Dytë Botërore, por ky trend u ndërpre në vitin 1963 kur u godit nga një tërmet katastrofik . Në vitin 1991, ai u bë qendra kryesore e Maqedonisë së pavarur.

Shkupi ishte vendlindja e Motrës së shquar fetare misionare, Nënë Tereza e Kalkutës .

## Faza e hershme 
Vendndodhja e Shkupit modern ka qenë e banuar që të paktën nga viti 4000 p.e.s. nga fiset lokale pellazge.  Pak më vonë, u bë pjesë e provincës së Moesia-s gjatë sundimit të Augustit .  Me shumë mundësi, Scupi u themelua si kamp lufte, i cili u bë një qytet me status kolonie. Zgjerimi në veri të perandorisë gjatë shekullit të 1-rë para Krishtit çoi në krijimin e provincës së Moesia-s në kohën e Augustit, në të cilën u përfshi edhe *Scupi* . Pas ndarjes së provincës nga Domiciani në vitin 86 pas Krishtit, *Scupi* u ngrit në statusin e *kolonisë* dhe u bë një seli qeverisëse brenda provincës së re të Moesia Superior . Distrikti i quajtur Dardania (në Moesia Superior) u formua në një *provincë të veçantë* nga Diokleciani, me kryeqytet Naissus . Nga viti 395 pas Krishtit, ai kaloi në duart e Perandorisë Romake Lindore (ose Bizantine ).

Peshkopi i parë i njohur i qytetit është Perigorius, i pranishëm në Këshillin e Sardikës (343). *Scupi* ishte ndoshta një seli metropolitane rreth mesit të shekullit të 5-të ( Latin   ). 

## Epoka mesjetare 
[majtas|parapamje|240x240px|Një reliev i perandorit [Lista e Perandorëve Bizantinë|bizantin Justiniani I.]]
Kur Perandoria Romake u nda në gjysmën lindore dhe perëndimore në vitin 395 pas Krishtit, Scupi ra nën sundimin bizantin nga Kostandinopoja dhe u bë një qytet i rëndësishëm tregtar dhe garnizoni për rajonin. Perandori bizantin Justinian (527–65 pas Krishtit) lindi në Tauresium (rreth vitit 20&nbsp;km në juglindje të Shkupit të sotëm) në vitin 483 pas Krishtit, dhe pasi Scupi u shkatërrua pothuajse plotësisht nga një tërmet në vitin 518 pas Krishtit. Justiniani ndërtoi një qytet të ri në pikën pjellore të hyrjes së lumit Lepenec në Vardar. Disa historianë besojnë se ky mund të jetë qyteti i *Justiniana Prima* . Gjatë pjesës më të madhe të periudhës së hershme mesjetare, qyteti u kundërshtua midis bizantinëve dhe Perandorisë Bullgare . Nga viti 972 deri në vitin 992 ishte kryeqyteti i Perandorisë së Parë Bullgare .  Ishte kryeqytet i rajonit administrativ bizantin (katepanat) të Bullgarisë pas rënies së Perandorisë së Parë Bullgare në vitin 1018. Scupi ishte një vendbanim tregtar i lulëzuar, por ra në rënie pasi u godit nga një tjetër tërmet shkatërrues në fund të shekullit të 11-të. Në vitin 1189 qyteti ishte pjesë e mbretërisë serbe.   Osmanët e shpallën qytetin *Üsküb* dhe e quajtën atë si të tillë. Në fillim osmanët e ndanë rajonin e madh maqedon në tre vilajete, ose rrethe - Üsküb (Kosovë), Manastir dhe Selanik - dhe si më veriori prej tyre, Üsküb ishte strategjikisht i rëndësishëm për sulme të mëtejshme në Evropën qendrore.

Nën sundimin osman, qyteti u zhvendos më tej drejt pikës së hyrjes së lumit Serava në Vardar. Gjithashtu, arkitektura e qytetit ndryshoi në përputhje me rrethanat. Gjatë shekullit të 15-të, në qytet u ngritën shumë hane udhëtarësh, të tilla si Kapan An dhe Suli An, të cilat ekzistojnë edhe sot. Ura e famshme e Gurit e qytetit (Kameni Most) u rindërtua gjithashtu gjatë kësaj periudhe dhe banjat e famshme *të Daud Pashës* (tani një galeri arti modern) u ndërtuan në fund të shekullit të 15-të. Në këtë kohë, shumë hebrenj sefardikë spanjollë të dëbuar nga Spanja u vendosën në Üsküb, duke shtuar në përzierjen kulturore të qytetit dhe duke rritur reputacionin tregtar të qytetit.  

Në fillim të sundimit osman, në qytet u ngritën disa xhami dhe tokat e kishave shpesh u sekuestruan dhe u jepeshin ish-ushtarëve, ndërsa shumë kisha vetë u shndërruan me kalimin e kohës në xhami.  Xhamitë më mbresëlënëse të ngritura gjatë kësaj periudhe të hershme përfshijnë Xhaminë Sulltan Murat ose Hjunkari, Xhaminë Aladza dhe Xhaminë Mustafa Pashë. Në vitin 1555, një tjetër tërmet goditi qytetin, duke shkatërruar pjesën më të madhe të qendrës. Periferia mbijetoi dhe qyteti vazhdoi, megjithatë, të lulëzonte me tregtarë dhe udhëtar. Raportet e udhëtimit nga epoka e numërojnë popullsinë e Üskübit diku midis 30,000 dhe 60,000 banorëve. Üskübi u pushtua shkurtimisht në vitin 1689 nga gjenerali austriak Piccolomini . Megjithatë, ai dhe trupat e tij nuk qëndruan për shumë kohë, pasi qyteti u përfshi shpejt nga murtaja. Me t'u tërhequr nga qyteti, trupat e Piceolominit i vunë flakën Üskübit, ndoshta për të zhdukur murtajën, megjithëse disa thonë se kjo u bë për t'u hakmarrë për rrethimin osman të Vjenës në vitin 1683. 

Për dy shekujt në vijim, prestigji i Üskübit ra dhe deri në shekullin e 19-të popullsia e tij kishte rënë në vetëm 10,000 banorë. Megjithatë, në vitin 1873, përfundimi i hekurudhës Üsküb-Selanik (tani Shkup- Selanik ) solli shumë më tepër udhëtarë dhe tregtarë në qytet, kështu që rreth fillimit të shekullit të 20-të, Üskübi kishte rifituar numrin e tij të mëparshëm prej rreth 30,000 banorësh.  Drejt fundit të Perandorisë Osmane, Shkupi, së bashku me qytete të tjera në Maqedoni - Krusheva dhe Manastiri (tani Manastiri ) - u bënë qendrat kryesore të lëvizjeve kryengritëse kundër sundimit osman. Shkupi ishte një lojtar kyç në Kryengritjen e Ilindenit të gushtit 1903, kur popullsia vendase e rajonit shpalli shfaqjen e Republikës së Krushevës. Ndërsa Republika e Krushevës zgjati vetëm dhjetë ditë para se të shtypej nga osmanët, kjo ishte një shenjë e fillimit të fundit për sundimin osman. Pas 500 vitesh sundimi në zonë, osmanët u rrëzuan përfundimisht në vitin 1912 nga ushtria serbe gjatë Luftës së Parë Ballkanike . 

## Luftërat Ballkanike dhe Botërore 
parapamje|200x200px|Ushtria vullnetare shqiptare në stacionin e trenit të Shkupit pas pushtimit të qytetit në gusht 1912
parapamje|200x200px|Ndryshimi i emrit të qytetit nga *Üsküb* në *Shkup* në vitin 1912.
Si qendër administrative e rajonit, Shkupi administronte gjithashtu vilajetin e Kosovës nën sundimin osman. Kjo nuk u prit mirë nga popullsia gjithnjë e më shumë shqiptare e Kosovës, e cila preferonte të sundohej nga shqiptarët në vend të turqve (ndërsa serbët e Kosovës kërkonin t'i bashkoheshin Mbretërisë së Serbisë  ). Gjatë revoltës shqiptare të vitit 1912, osmanët u dëbuan shpejt nga qyteti gjatë 12-15 gushtit 1912 nga popullsia vendase shqiptare, kur 15,000 shqiptarë marshuan dhe pushtuan Shkupin.  

Turqit, tashmë të dobët nga betejat e tjera kundër frontit të bashkuar të Greqisë, Serbisë dhe Bullgarisë gjatë Luftës së Parë Ballkanike, filluan të iknin.

Kur përforcimet për Ushtrinë Mbretërore Serbe mbërritën disa javë më vonë gjatë Betejës së Kumanovës (50&nbsp;km në verilindje të Shkupit) u tregua vendimtar në dëbimin e vendosur të osmanëve nga e gjithë Maqedonia. Shkupi mbeti i pushtuar nga Mbretëria e Serbisë gjatë Luftës së Dytë Ballkanike të vitit 1913, kur fronti i mëparshëm i bashkuar filloi të luftonte midis tyre. Traktati i Londrës (1913) legjitimoi autoritetin serb në Maqedoninë bashkëkohore.  Pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore në vitin 1914, qyteti u pushtua nga Mbretëria e Bullgarisë . Që nga viti 1918, ai ishte pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, dhe mbeti i tillë deri në vitin 1939, përveç një periudhe të shkurtër prej gjashtë muajsh në vitin 1920 kur Shkupi kontrollohej nga Partia Komuniste Jugosllave .
majtas|parapamje|200x200px|Lumi Vardar në vitin 1913.
Periudha midis dy luftërave botërore të Jugosllavisë mbretërore pati imigracion të konsiderueshëm të serbëve etnikë në rajon. Një elitë sunduese serbe etnike dominoi mbi pjesën tjetër, duke vazhduar shtypjen e ushtruar nga sundimtarët e mëparshëm turq. 

Në mars të vitit 1941, kur Jugosllavia hyri në luftë, pati demonstrata të mëdha kundër luftës në rrugët e qytetit.  Shkupi u vu nën pushtimin gjerman më 7 prill 1941  dhe më vonë u pushtua nga forcat bullgare .  Gjatë pushtimit, Bullgaria *i dha Shkupit një teatër kombëtar, një bibliotekë, një muze dhe për arsim të lartë Universitetin Mbreti Boris.*  Megjithatë, më 11 mars 1943, e gjithë popullsia hebraike e Shkupit prej 3,286 banorësh u deportua në dhomat e gazit të kampit të përqendrimit Treblinka në Poloninë e pushtuar nga gjermanët.  Një muaj pasi komunistët morën pushtetin në shtator 1944 në Sofje, tre ushtri bullgare hynë përsëri në Jugosllavinë e pushtuar.  Më 13 nëntor, njësi të Ushtrisë së Parë dhe të Katërt Bullgare, si dhe detashmente të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Maqedonase pushtuan Shkupin .     Pastaj iu bashkua Jugosllavisë në vitin 1944, kur u bë kryeqyteti i Republikës Popullore të Maqedonisë, e cila sapo ishte themeluar.

## Republika Socialiste e Maqedonisë 
[majtas|parapamje|250x250px|Anëtarë të Spitalit të 8-të të Evakuimit [Ushtria e Shteteve të Bashkuara|të Ushtrisë Amerikane në Shkup, Jugosllavi, pas tërmetit të vitit 1963. Njësia u dërgua me aeroplan në vendin e katastrofës për t'u ofruar kujdes mjekësor viktimave.]]
Nga viti 1945 deri në vitin 1991, Shkupi ishte kryeqyteti i Republikës Socialiste të Maqedonisë . Qyteti u zgjerua dhe popullsia u rrit gjatë kësaj periudhe nga pak mbi 150,000 në vitin 1945 në pothuajse 600,000 në fillim të viteve 1990. Duke vazhduar të jetë i prirur ndaj fatkeqësive natyrore, qyteti u përmbyt nga lumi Vardar në vitin 1962 dhe më pas pësoi dëme të konsiderueshme nga një tërmet i madh,   me magnitudë 6.1 të shkallës Rihter, i cili vrau mbi 1,000 njerëz  dhe la 120,000 të tjerë pa strehë.   dhe Aeroporti Aleksandri i Madh i qytetit po rindërtohen dhe zgjerohen gjithashtu.  

Në janar të vitit 2010, qeveria njoftoi projektin Shkupi 2014, i cili synon të transformojë qendrën e Shkupit në stilin neoklasik.

## Shih edhe 
* Shpallja e Pavarësisë së Kosovës
* Kronologjia e historisë së Shkupit
* Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë

## Referime