Etimologjia e Esperantos

Fjalori dhe format gramatikore të esperanto rrjedhin kryesisht nga gjuhët romane, me kontribute të konsiderueshme nga gjuhët gjermanike . Gjuha zë një terren të mesëm midis gjuhëve të ndërtuara "natyraliste" si interlingua, të cilat huazojnë fjalë *në masë* nga gjuhët e tyre burimore me pak derivim të brendshëm, dhe gjuhëve të lidhura *a priori* si Solresol, në të cilat fjalët nuk kanë lidhje historike me gjuhë të tjera. Në esperanto, fjalët rrënjësore huazohen dhe ruajnë shumë nga forma e gjuhës së tyre burimore, qoftë forma fonetike ( *eks-* nga *ish-ndërkombëtar,* *ŝvebi* nga gjermanishtja *schweben*, *vualo* nga frëngjishtja *voile* ) ose formë ortografike ( *teamo* dhe *boato* nga *ekipi* dhe *varka angleze,* *soifo* nga frëngjishtja *soif* ). Megjithatë, çdo rrënjë mund të formojë dhjetëra derivate të cilat mund të kenë pak ngjashmëri me fjalët ekuivalente në gjuhët burimore, siç është *registaro* (qeveri), e cila rrjedh nga rrënja latine *reg* (për të sunduar) por ka një morfologji më të afërt me gjermanishten ose rusishten.

## Gjuhët burimore 
Zamenhof i mori shumicën e fjalëve rrënjësore të gjuhës esperanto nga gjuhët e familjeve italike dhe gjermanike, kryesisht italisht, frëngjisht, gjermanisht, jidish dhe anglisht. Një numër i madh janë ato që mund të quhen fjalor i përbashkët ndërkombëtar evropian, ose romancë gjenerike: Rrënjë të përbashkëta për disa gjuhë, të tilla si *vir-* "burrë", që gjendet në fjalë angleze si *virile* dhe *okul-* "sy", që gjendet te *okulisti.* Disa duket se janë kompromise midis gjuhëve kryesore, siç është *tondri* (për të gjëmuar), për *tonner* francez, *tuonare* italiane, *donnern* gjerman dhe *bubullima angleze.*

### Romancë dhe gjermanike 
Gjuhët kryesore që kontribuan në fjalorin origjinal të Zamenhof ishin frëngjishtja, anglishtja dhe gjermanishtja / jidishja, gjuhët moderne që mësoheshin më gjerësisht në shkollat anembanë botës në kohën kur u shpik esperanto. Rezultati ishte që rreth dy të tretat e këtij fjalori origjinal janë romane dhe rreth një e treta gjermanike, duke përfshirë një palë rrënjësh nga suedishtja :

*Krahasuese* *ju ... des ...* *ju ... des ...* (si në " *sa* më shumë *aq* më mirë"), nga suedishtja *ju ... desto ...* *ju ... desto ...* . (Krahaso gjermanishten *je ... desto ...* .)

Disa fjalë, *strato* (rrugë) dhe *gisto* (maja), janë më afër holandishtes ( *straat*, *gist* ) sesa gjermanishtja ( *Straße* [ʃtrasə], *Gest* ), por ky mund të jetë një kompromis midis gjermanishtes dhe anglishtes në mënyrën se si *ŝtono* (guri) është një kompromis midis gjermanit *Stein* [ʃtajn] dhe *guri* anglez. (Ka edhe *ronki* (për të gërhitur), holandisht *ronken* . ) *Fajro* (zjarr) përputhet me shqiptimin e fjalës angleze *fire*, por shkruhet dhe shqiptohet edhe si jidish פֿײַר fajr . Në fakt, pjesa më e madhe e fjalorit të supozuar gjerman duket se është jidish, konkretisht dialekti vendas i Zamenhofit, Bialystok ( Verilindor ), i cili kishte formuar bazën e përpjekjes së tij të pasuksesshme për ta standardizuar atë gjuhë. Fjalë me digrafin *ei* në gjermanisht mund të ketë ose *ej* në esperanto (me sa duket korrespondon me drejtshkrimin) ose *aj* (me sa duket korrespondon me shqiptimin). Ky model nuk është i rastësishëm, por pasqyron *ei* dhe *ī* në gjermanishten e vjetër të lartë, një dallim i ruajtur në jidish: *hejmo* (shtëpia: *Heim* gjerman [hajm] por הײם hejm ), *fajfi* (fishkëllimë: të dyja *pfeifen* gjermanisht [p͜fajfən] dhe jidish פֿײַפֿן fajfn ). Zamenhof nuk e pranoi kurrë ndikimin e gjuhës jidish në esperanto, me sa duket për të shmangur ngjalljen e paragjykimeve antisemite.

Shumë prej rrënjëve latine iu dha një pamje italiane, që korrespondon me përdorimin e italishtes si model për shqiptimin esperanto, por në formë janë më afër frëngjishtes, siç është *ĉemizo* (këmishë: *chemise* franceze [ʃəmiz], *camicia* italiane [kamit͡ʃa] ) dhe *ĉevalo* (kalë: *cheval* francez [ʃəval], *cavallo* italian [kavallo] ). Që nga koha e Zamenhof-it, gjuhës i është shtuar një sasi e madhe fjalori latin. Në vitin 1987, Mattos llogariti se 84% e fjalorit bazë ishte latin, 14% gjermanik dhe 2% sllav ose grek.

### Latinisht dhe greqisht 
Vetëm disa rrënjë u morën direkt nga gjuhët klasike:

Latinisht : *sed* (por), *tamen* (megjithatë), *post* (pas), *kvankam* (megjithëse), *kvazaŭ* (sikur), *dum* (gjatë), *nek* (as), *aŭ* (ose), *hodiaŭ* (sot), *abio* (bredh), *ardeo* (heron), *iri* (për të shkuar—megjithëse kjo formë mbijeton në kohën e ardhme në frëngjishten *ira* ), *prujno* (ngricë), prapashtesa ndajfoljore *-e*, dhe ndoshta zanoret e natyrshme të kohëve të shkuara dhe të tashme, *-i-* dhe *-a-* . Shumë ndajshtesa leksikore janë të përbashkëta për disa gjuhë dhe kështu mund të mos kenë një burim të qartë, por disa të tilla si *-inda* (i denjë për), *-ulo* (një person), *-um-* (i papërcaktuar), dhe *-op-* (një numër së bashku) mund të jetë latin (p.sh. gerundivi latin *-end-*, lakimi asnjanës *-um* ).

Greqishtja klasike : *kaj* (dhe, nga καί kai ), *pri* (përafërsisht, nga περί perí ), prapashtesa e shumësit *-j*, prapashtesa e rasës kallëzore *-n*, parashtesa fillestare *ek-* (nga ἐκ ek ), dhe ndoshta prapashtesa e mënyrës jusive *-u* (nëse kjo nuk është hebraisht ).

Latinisht dhe greqisht: prapashtesa *-ido* (pasardhës; nga latinishtja *-idēs* dhe greqisht -ίδης -ídēs ).

Si në shembujt e *ardeo* s 'çafkë' dhe *abio* 'bredh' më sipër, emrat e shumicës së bimëve dhe kafshëve bazohen në nomenklaturën e tyre binomiale, dhe shumë prej tyre janë gjithashtu latine ose greke.

### Sllave dhe lituaneze 
Çuditërisht, pak rrënjë duket se kanë ardhur nga gjuhë të tjera moderne evropiane, madje edhe nga ato me të cilat Zamenhof ishte më i njohur. Më poshtë është një listë mjaft e plotë e rrënjëve të tilla që nuk gjenden edhe në gjuhët kryesore:

Rusisht : *barakti* (të ngec, nga барахтаться barahtatʹsja ), *gladi* (për të hekurosur, nga гладить gladitʹ ), *kartavi* (për të shqiptuar një R gutturale, nga кapтaвить kartavitʹ ), *deĵori* (të jesh në detyrë, nga дежурить dezhyritʹ ), *kolbaso* (një sallam, nga колбаса kolbasa ), *krom* (përveç, nga кроме krome ), *kruta* (i pjerrët, nga крутой krutoj ), *nepre* (pa dështuar, nga непременно nepremenno ), *vosto* (një bisht, nga fjala хвост hvost ), prapashtesat *-ĉjo* të emrit të kafshës shtëpiake dhe *-njo* (nga -чка -čka dhe -нька -nʹka ), prapashtesa augmentative *-eg-* (nga -яга -jaga ), dhe ndoshta prapashtesa kolektive *-aro*, nëse kjo nuk është nga latinishtja.

Polonisht : *barĉo* ( borscht, nga *barszcz* ), *ĉu* (nëse, nga *czy*, ndoshta edhe jidish *tsu* ), *eĉ* (madje, nga *jeszcze* ), *krado* (një grilë, nga *krata* ), *luti* (për të bashkuar, nga *lutować* ), *[via] moŝto* (lartësia juaj, nga *mość* ), *ol* (se, ndoshta nga *od* me analogji me *al* ), *pilko* (një top, nga *piłka* ), *ŝelko* (arantina, nga *szelki* ).

Rusisht ose polonisht: *bulko* (një bukë, nga *bułka* / булка bulka ), *celo* (një qëllim, gol, nga *cel* / цѣль tselʹ, të afërm të gjermanit *Ziel* ), *kaĉo* (qull, nga *kasza* / каша kaša ), *klopodi* (për të ndërmarrë, nga *kłopot* / хлопотать khlopotatʹ ), *po* (për, nga *po* / по po ), *pra-* (proto-, nga *pra-* / пра- pra- ), *prava* (e drejtë [sipas mendimit], nga *prawy* / правый pravyj ), *svati* (për të bërë ndeshje, nga *swat* / сват svat ).

lituanisht : *tuj* (menjëherë, nga *tuoj* ); ndoshta edhe *du* (dy, nga *dù*, nëse jo nga *duo* latine ), prapashtesa *-ope* (një numër së bashku, krh. *dvejopas* ), dhe *ĝi* (ajo, nga *ji*, *jis* ).

Megjithatë, ndonëse pak rrënjë vijnë drejtpërdrejt nga këto gjuhë, rusishtja ushtroi një ndikim të konsiderueshëm në semantikën e Esperantos. Një shembull i cituar shpesh është *plena* "i plotë, i plotë", që është në formë latine (frëngjisht *plein(e)*, Latinisht *plen-* "i plotë"), por ka gamën semantike të rusishtes полный polnyi "i plotë, i plotë", siç mund të shihet në frazën *plena vortaro* "një fjalor i plotë", një përdorim që nuk është i mundur me fjalët franceze ose latine.

### Gjuhë të tjera 
Gjuhët e tjera përfaqësoheshin në fjalorin origjinal vetëm për aq sa ishin të ngjashme me gjuhët burimore të Esperantos, ose për aq sa fjalët e tyre ishin përhapur gjerësisht në to. Megjithatë, që nga ajo kohë shumë gjuhë kanë kontribuar me fjalë për koncepte të specializuara ose rajonale, të tilla si *haŝioj* ( shkopinj ) nga japonezët dhe *boaco* ( drerë ) nga Sami .

### Rrënjë të errëta 
Disa rrënjë janë të paqarta:

*ĝi* (atë, ajo/ai), *-ujo* (prapashtesë përmbajtësore), *edzo* (burri)

*Ĝi* ka mund të jetë derivuar nga gjuha lituaneze ji (ajo, atë) dhe jis (ai, at,) adhe*-ujo* fngatgjuha franceze *tui* (rasti).

Si një tjetër huazim indirekt gjerman – *fraŭlo* (beqar), që rrjedh nga *fraŭlino* ( Zonjusha, nga gjermanishtja *fräulein* ) pa prapashtesën femërore *-in-* – fjala esperanto *edzo* (burri) duket të jetë një formim prapavijë i *edzino* (gruaja). Zamenhof pohoi se kjo e fundit rrjedh nga *kronprincedzino* (princesha e kurorës), e huazuar nga fjala gjermane *Kronprinzessin*, dhe pastaj analizuar nga brenda si *kron-* *princ-* (kurorë) (princ) *edzino* (gruaja). Megjithatë, *Etimologia Vortaro* e Vilborg argumenton se *edzino* ka më shumë të ngjarë të ketë ardhur nga jidishja רביצין rebbetzin (gruaja e rabinit; znj.), e rianalizuar si rebb-etzin, dhe se Zamenhof e shpiku etimologjinë gjermane më pas për të shmangur paragjykimet antisemite kundër esperanto-s. Kjo do të thoshte që *edz-* rrjedh në fund të fundit nga prapashtesa femërore sllave *-its(a)* . Sidoqoftë, pak fjalë kanë histori kaq të ndërlikuara.

Korrelativët, megjithëse qartësisht të ngjashëm me gjuhët evropiane (për shembull, *kiel*, *tiel* me *quel* francez (cili), *tel* (i tillë); *ĉiu* me *ciascun* italian (secila), dhe *-es* me gjinoren gjermane *-es*, etj.), janë niveluar në mënyrë analoge deri në atë pikë sa shpesh jepen si shembuj të inovacioneve në Esperanto. Kjo është veçanërisht e vërtetë për format e pacaktuara si *io* (diçka), të cilat u krijuan duke hequr në mënyrë ikonike bashkëtingëlloren e *ki-* dhe *ti-* formave. Po kështu, kufizimi i mbaresës *-o* të emrave dhe mbiemrave mashkullorë në italisht dhe greqisht. te emrat, dhe emri dhe mbiemri femëror që mbarojnë *-a* te mbiemrat dhe artikulli *la*, është një risi në gjuhën esperanto duke përdorur format ekzistuese.

Disa fjalë më të vogla janë modifikuar deri në atë masë sa janë të vështira për t'u njohur. Për shembull, *a* italian, *ad* (të) u bë *al* (në) nën ndikimin e tkurrjes italiane *al* (për), për t'iu përshtatur më mirë fonotaktikës së esperantos, dhe në një ndryshim paralel, *ex* latinisht (nga) dhe sllavishtja *od* (nga, atëherë) mund të jetë bërë *el* (jashtë) dhe *ol* (se), megjithëse kjo e fundit ka edhe paralelen gjermane *als* .

## Inflekcione 
Origjina greke e lakimeve nominale mund të shihet te emrat grekë në lakimin *a*, të tillë si fjala për " muzë ": *musa,* shumës *musa **i** ,* kallëzore *musa **n** ,* që në esperanto është *muzo, muzo **j**, muzo **n** .* Fjalët greke në lakimin *o*, të tilla si *logos, logo **i**, logo **n*** (fjalë) janë të ngjashme, ashtu si edhe lakimet mbiemërore, të tilla si *aksia, aksia **i**, aksia **n*** (i denjë). Greqishtja ishte ndoshta edhe modeli i i-së *së* theksuar në fjalë esperanto si *familío* (familje), e cila ndjek modelin e zakonshëm grek të *aksía* (e denjë) dhe *oikíai* (shtëpi).

Gjuha esperanto ka *a/i/o* ablaut për kohën e tashme/të shkuar/të ardhme, e cila ka paralele të pjesshme në latinishten e tashme *am **a** t,* të kryerën *amav **i** t,* dhe infinitivët përkatës *am **a** re, amav **i** sse.* Otto Jespersen tha për ablautin,

Kjo lojë zanoresh nuk është një ide origjinale e Zamenhofit: *-as, -is, -os* gjenden për tre kohët e infinitivit në sistemin e Faiguet të vitit 1765 ; *-a, -i, -o* pa bashkëtingëllore përdoren si *-as, -is, -os* të Z-së nga Rudelle (1858); Courtonne në vitin 1885. [*sic*]   kishte *-am, -im, -om* në të njëjtat vlera, dhe ngjashmëria me esperanton është këtu edhe më e përsosur sesa në projektet e tjera, pasi *-um* korrespondon me *-us të Z-së.* — Një Gjuhë Ndërkombëtare (1928)

Mund të ketë pasur edhe një ndikim në gjuhën volapjuke, ose të dy gjuhët mund të kenë ndarë një ndikim të përbashkët nga gjuhët e mëparshme. Në volapuk, zanoret janë *a-* e tashme, *o-* e ardhme, *i-* e kryer e shkuar, si dhe e pakryera *ä-* [ɛ] ; Esperanto ruajti një dallim midis *-is* të parakohshëm dhe *-es* të pakryer deri në vitin 1887, vitin kur u botua forma moderne e gjuhës.

Jespersen nuk e analizoi të gjithë morfologjinë.  Ablauti për pesë gjuhët është si më poshtë:

Prapashtesa infinitive *-i* mund të rrjedhë nga foljet latine deponente, të tilla si *loqui* (të flasësh). Me elementë të tillë që janë vetëm një ose dy shkronja të gjatë, është e vështirë të dihet nëse ngjashmëritë janë për shkak të lidhjes së formave, apo thjesht rastësi. Për shembull, spekulohet se jusive *-u* vjen nga urdhërorja hebraike *-û,* por mund të jetë edhe nga urdhërorja greke [u] e foljeve deponente si *dekhou* (pranoj!); ose ndoshta është frymëzuar nga [u] që gjendet si në hebraisht ashtu edhe në greqisht. Në mënyrë të ngjashme, ndajfolja *-e* gjendet në latinisht dhe italisht *(bene)*, si dhe në rusisht (pas një bashkëtingëlloreje të palatalizuar ); bazat e pjesoreve *-t-* dhe *-nt-* gjenden në latinisht, italisht, greqisht dhe gjermanisht; dhe baza përemërore *-i* gjendet në italisht ( *-mi, -ti, -vi, -si, -gli* për esperanto *mi, ci, vi, si, li* ) dhe anglisht ( *me, we, he, she* ).

Ekzistojnë paralele të tjera me gjuhët e ndërtuara më parë, të tilla si *ili* 'ata', numrat *un du tri* dhe prapashtesa femërore *-in*, të cilat janë identike me *Universalglot* të Jean Pirro-s të vitit 1868, por është e vështirë të thuhet nëse ka një lidhje apo nëse kjo është thjesht rastësi për shkak të përdorimit të gjuhëve burimore të ngjashme.

## Fjalor teknik 
Sigurisht, përdoret edhe fjalori modern ndërkombëtar, pjesa më e madhe e të cilit është me origjinë latine ose greke, por shpesh për një familje fjalësh të lidhura vetëm rrënja do të huazohet drejtpërdrejt, dhe pjesa tjetër do të rrjedhë prej saj duke përdorur mjetet esperanto të formimit të fjalëve . Për shembull, termi kompjuterik 'bit' u huazua drejtpërdrejt si *bito*, por 'bajt' u nxor më pas duke përbërë *fjalën bito* me numrin *ok* (tetë), për fjalën unike esperanto *bitoko* ('një oktet bitësh'). Edhe pse nuk është një formë e njohur për folësit e gjuhëve evropiane, transparenca e formimit të saj është e dobishme për ata që nuk e kanë këtë avantazh. Për më tepër, edhe *bito* ka sinonimin *duumo*, bazuar në *du* (dy) dhe *-um-* (ndafshesa me kuptim të papërcaktuar).

Me përjashtim të ndoshta njëqind emrave të zakonshëm ose gjenerikë të bimëve dhe kafshëve, Esperanto përvetëson nomenklaturën ndërkombëtare binomiale të organizmave të gjallë, duke përdorur ortografi të përshtatshme dhe duke ndryshuar mbaresat gramatikore emërore dhe mbiemërore në *-o* dhe *-a* . Për shembull, binomi për shpendin e Guinesë është *Numida meleagris* . Prandaj, në esperanto, një *numido* do të ishte çdo zog i gjinisë *Numida*, dhe një *meleagra numido* konkretisht shpendi i detit me përkrenare. Po kështu, një *numidedo* është çdo zog në familjen e shpendëve të Guinesë Numididæ .

## Format rrënjësore konkurruese 
Ekziston një pyetje se cili lakim duhet përdorur kur asimilohen fjalët latine dhe greke. Zamenhof në përgjithësi preferonte rrënjën e zhdrejtë mbi formën emërore njëjës, si në *reĝo* (mbret), e cila ndjek format e zhdrejta latine me *reg–* (krahaso anglishten *regicide* ), ose *floro* (lule) si në *floral,* në vend të formës emërore njëjës *rex* dhe *flos.* Megjithatë, standardet kombëtare evropiane ndryshojnë në këtë drejtim, duke rezultuar në debat mbi formën e huazimeve të mëvonshme "ndërkombëtare", siç është nëse asteroidi Pallas duhet të jetë *Palaso* në esperanto, paralel me emrat francezë dhe anglezë *Pallas,* ose *Palado,* si në italisht *Pallade,* rusisht *Палада* ( *Palláda* ) dhe mbiemrin anglez *Palladian.* Në disa raste, ekzistojnë tre mundësi, siç mund të shihet në emrin anglisht *helix* ( *x* = [ks]), në shumësin e tij *helices* ( *c* = [s]) dhe në mbiemrin *helical* ( *c* = [k]). Edhe pse potenciali që rezulton për konflikt kritikohet shpesh, ai paraqet një mundësi për të sqaruar ato që përndryshe do të ishin homonime bazuar në metafora specifike kulturore dhe shpesh të fosilizuara. Për shembull, *Venuso* (planeti Venus) mund të dallohet nga *Venero* (perëndesha Venus), të tre format e fjalës latine *helix* gjenden si rrënjë esperanto, njëra me kuptimin origjinal dhe dy të tjerat përfaqësojnë metafora të vjetra: *helico* (një spirale), *heliko* (një kërmill), *helikso* (buza e lakuar e veshit).

Normalisht, mbaresa latine ose greke e lakimit zëvendësohet me mbaresën latine ose greke të esperanto-s *−o.* Megjithatë, lakimi origjinal do të ruhet herë pas here, sikur të ishte pjesë e rrënjës, me qëllim që të dallohet nga një fjalë më e zakonshme. Për shembull, një virus (nga latinishtja *vir-us)* është *virus-o* në vend të **vir-o* të pritur për të shmangur ngatërrimin me *vir-o* (një njeri), dhe rrënja latine *corp-us* është burimi si i *korp-o* (një trup i gjallë) ashtu edhe *i korpus-o* (një korpus ushtarak). Në mënyrë të ngjashme, kur tingulli *ĥ* zëvendësohet me *k,* siç ndodh zakonisht (shih fonologjinë e Esperantos ), fjala *ĥoro* (një kor) zëvendësohet me *koruso* për të shmangur krijimin e një homonimi me *koro* (një zemër). Lakimi i tepërt mund të jetë frymëzuar nga lituanishtja, e cila përndryshe ka kontribuar relativisht pak në esperanto: krahasoni *fokuso* (fokus), *kokoso* (kokos), *lotuso* (zambak uji), *patoso* (patos), *radiuso* (radius), *sinuso* (sinus) dhe *viruso* (virus), me lituanisht *fokusas, kokosas, lotosas,* *patosas* (patosas, radius) *.* (burrë).

## Gjurmë të Proto-Esperantos 
Proto-Esperanto kishte zërin ablaut, gjurmë të të cilit kanë mbetur në disa çifte fjalësh të tilla si *pezi* 'të peshosh' (të kesh peshë) dhe *pesi* 'të peshosh' (të matësh peshën). Meqenëse dëshmohet pak për Proto-Esperanton, nuk është e qartë se cilat aspekte të tjera të etimologjisë së Esperantos mund të datojnë në këtë periudhë. 

## Bibliografia 
* Vilborg, Ebbe, *Etimologia Vortaro de Esperanto.* Pesë vëllime, Stokholm, 1987–2001.
* Cherpillod, André, *Konciza Etimologia Vortaro.* Një vëllim, Roterdamo, 2003.

## Shënime 
## Lidhje të jashtme 
*Andras Rajki. "Etymological Dictionary of the Esperanto Language". Arkivuar nga origjinali më 2007-10-12. ``: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)  Note: This dictionary should be used with caution. For example, *amelo* (starch) is given as a rare example of a Greek word that does not occur in Latin. However, it is not only a Latin derivation (from *amyl-um),* but more directly derives from German *amel-.*
* Esperanto page with a list of languages sorted by similarity of basic vocabulary. EVOLAEMP Project, University of Tübingen.