Lumi i Cemit

**Lumi Cem** (Malalezisht: Cijevna, Цијевна), ose thjesht **Cemi**, është një lum që kalon nëpër Shqipëri dhe Mal të Zi. Lumi buron në Komunën Kelmend të Malësisë së Madhe në Shqipëri, dhe pas gati gjysmës së gjatësisë së tij kalon në Mal të Zi, ku derdhet në lumi Moraça pranë kryeqytetit Podgoricë.

Cemi është formuar plotësisht në bashkimin e dy degëve të tij, Vukël Cem dhe Selcë Cem. Ai kalon kryesisht nëpër terrene gëlqerore me shumë formacione karstike. Këto veçori të pellgut të Cemit e kanë origjinën në veprimtarinë tektonike të orogjenezës alpine, e cila formoi Alpet Dinarike. Terreni nëpër të cilin ai rrjedh në rrjedhën e tij prej 58,8 kilometrash (36,5 mi), është në një lartësi prej më shumë se 1,200 m (3,900 ft) dhe mund të arrijë deri në 50 m (160 ft). Ai kalon nëpër lugina të ngushta dhe kanione të thepisura, ku formohen ujëvara para se të arrijë në fushën e Zetës. Ndërsa i afrohet Moraçës, zona e Cemit kalon nga një klimë kontinentale në atë mesdhetare. Pellgu kullues i Cemit përfshin 368 kilometra katrorë (142 mi katrorë) dhe është pjesë e pellgut të lumit Adriatik.

Treguesit e parë kulturorë të vendbanimeve njerëzore në pellgun e lumit Cem janë nga epoka e vonë e bakrit dhe epokës së hershme të bronzit (3500-2300 p.e.s.). Fiset ilire si Labeatae kanë jetuar në këtë zonë në antikitetin klasik. Në mijëvjeçarët në vijim, zona kaloi nën kontrollin e Perandorisë Romake dhe homologut të saj lindor, principatave sllave, Republikës së Venedikut dhe Perandorisë Osmane. Pellgu i Cemit deri në shek. Sot, lumi është i ndarë midis Shqipërisë dhe Malit të Zi.

Cem është një nga lumenjtë e fundit me rrjedhje të lirë në Evropë. Pellgu i lumit është një burim i biodiversitetit shumë të lartë dhe qindra specie bimore dhe shtazore jetojnë përgjatë brigjeve të tij. Gjitarët përfshijnë derrat e egër, arinjtë e murrmë dhe dhelprat e kuqe. Kanioni i lumit është një zonë e rëndësishme e shpendëve për specie si shqiponja e gjarprit me gishta të shkurtër dhe harabeli Levant. Trofta e mermerit është një nga 22 llojet e peshqve në lumë, i cili renditet vazhdimisht si një nga lumenjtë më pak të ndotur në Shqipëri dhe Mal të Zi. Në shekullin e 21-të kërcënohet nga industrializimi, instalimi i hidrocentraleve të vegjël dhe efektet e ndryshimeve klimatike në Evropë.

## Emri 
Gjeografi grek Ptolemeu ishte i pari që përmendi Cem si Kinna në greqishten e lashtë. Në Tabula Peutingeriana, një vend i quajtur Cinna në latinisht është i lidhur me lumin. Këto dy trajta konsiderohen si trajta të shkruara të një emri vendas, ilir Cinua. Cem shqiptar dhe Cenva dhe Cemva sllave mesjetare rrjedhin përfundimisht nga ky emër origjinal i lumit. Evolucioni fonologjik i Cinua-s në Cem-in shqiptar presupozon palatalizimin e dytë sllav. Malazez – dhe gjithashtu boshnjak dhe serb – Cijevna rrjedh nga serbo-kroatishtja cijev (tub), por toponimet e tjera ruajnë emrin e vjetër Ćemovsko polje (fusha e Cemit).

## Gjeografia 
### Cemi në Kelmend 
Cemi buron nga Kelmendi, Malësi e Madhe, Shqipëri dhe rrjedh nëpër rajonin e Malësisë. Lumi ka dy degë: Vukël Cem (Cemi i Vuklit) dhe Selcë Cem (Cemi i Selcës), të cilat bashkohen në bashkimin e Tamarës. Vukël Cem - më i rëndësishmi nga të dy për sa i përket vëllimit të ujit - ngrihet në 900 m (3,000 ft) mbi nivelin e detit dhe rrjedh për 17.9 km (11.1 mi). Ai kalon nëpër një kanion të ngushtë, terren i cili zgjerohet vetëm pranë Kozhnjës, ku depozitimi ka formuar një luginë të vogël gëlqerore. Një përrua i quajtur Nikç Cem (Cem i Nikçit) kontribuon në vëllimin e tij në periudhën me shi. Është ndërtuar një projekt i vogël hidroenergjetik ku Cemi i Nikçit kalon nëpër Kozhnjë.

Selcë Cem ngrihet në 1250 m (4100 ft) në malin Bordolec afër Lëpushës dhe rrjedh për 22.5 km (14.0 mi) kryesisht përmes terrenit të ngushtë gëlqeror derisa arrin në luginën e Tamarës. Në rrjedhën e tij kalon nëpër shpellat karstike të Gropat e Selcës, kanionin e Gerrllës, 900 m (3,000 ft) i gjatë dhe 25 m (82 ft) i thellë, dhe ujëvara 30 metra e lartë (98 ft) e Sllapit përpara se të arrijë. Dobrinjë.

Një bollëk gëlqerorësh ka mundësuar formimin e uvalave, shpellave dhe formacioneve të tjera karstike. Megjithatë, uji ruhet në gur gëlqeror dhe kështu zhveshja e formacioneve gjeologjike është në rënie. Rezultati i këtyre proceseve të ndërlidhura është se Cemi rrjedh kryesisht përmes terrenit të ngritur, vertikal dhe të pjerrët, i cili formon kanione dhe kalon në lugina të vogla. Në këto vende, si në luginën e Tamarës, shkëmbinjtë jokarbonatikë kanë shkaktuar erozionin horizontal. Më pas, lumi del nga zonat e larta dhe rrjedh drejt Moraçës, ndërsa relievi rrafshohet dhe nga proceset karstike formohet një polje.

### Pellgu kullues 
Pellgu kullues i Cemit është një pjesë prej 368 kilometra katrorë e pellgut të lumit Adriatik, së bashku me lumenjtë e tjerë që derdhen në Liqenin e Shkodrës, një sipërfaqe totale prej 6,560 kilometra katrorë (2,530 mi katrorë). Lumi dhe degët e tij burojnë brenda 238 km2 (92 sq mi) të pellgut që janë brenda kufijve të Shqipërisë; 130 km2 janë në Mal të Zi.

Cem ka një klimë kontinentale në pjesën e sipërme të saj dhe një mesdhetare kur arrin në Moraça.[5] Temperatura mesatare vjetore është 6,8-7 °C - janari është muaji më i ftohtë me -3 °C dhe korriku më i nxehti me 15,7-20 °C. Temperaturat e ujit variojnë nga 5 °C në pranverë deri në 13 °C në verë. Janë tre erëra lokale që prekin Cemin në Shqipëri. Murlani është një erë e thatë dhe e ftohtë veriore dhe verilindore që fryn drejt Adriatikut, ndërsa Shiroku dhe Juga janë erëra jugore të lagështa dhe të ngrohta që shoqërohen me periudha me shi.

## Shkarkimi 
Rrjedha e përroit të lumit rritet ndërsa degët dhe burimet derdhen në të. Lartësia dhe veçoritë e tjera morfologjike shkaktojnë gjithashtu ndryshime në shkarkimin e tij. Në përgjithësi, pjesa e sipërme e Cemit në Shqipëri ka një shpejtësi më të ulët dhe rrjedhimisht një rrjedhje më të ulët se rrjedha e Cemit përmes kanionit në Mal të Zi, ku rrjedha e përroit të Cemit rritet ndërsa zbret. Kur arrin në fushën e Zetës, ajo ngadalësohet përsëri ndërsa derdhet në Moraça.

Cemi i Vukëlit kontribuon në lumin 10,2–10,5 m3/s (360–370 cu ft/s). Matjet në Tamarë, ku ndodhet bashkimi me Cemin e Selcës, tregojnë një shkarkim mesatar prej 13,99–14,4 m3/s (494–509 cu ft/s). Ndërsa lumi kalon në Malin e Zi pranë Grabomit, burimet karstike në Dverbta dhe Brezhda rrisin rrjedhën e tij. Numri i përgjithshëm i llojeve të gjitarëve në luginën e Cemit ende nuk është vëzhguar plotësisht.

Shumë lloje shpendësh jetojnë në brigjet e Cemit dhe kanioni i lumit është një zonë e rëndësishme e shpendëve. Shqiponjat e gjarpërinjve me gishta të shkurtër, harabela e Levantit dhe thëllëza e shkëmbit përdorin kanionin për shumim dhe fole në muajt e verës. Shkaba egjiptiane, një specie e rrezikuar - dikur shumë e zakonshme në Ballkan - jetoi në kanion deri në vitin 1997, kur u zhduk atje si në shumë zona të tjera në Ballkan.[21][22] Në Shqipëri janë identifikuar gjithsej 130 lloje shpendësh përgjatë Cemit dhe degëve të tij.[23]

Ka 22 lloje peshqish në lumë, duke përfshirë troftën endemike të mermerit dhe ngjalën.[20][24] Lartësia e Cemit mbi nivelin e detit ndikon në zonat e shpërndarjes së florës. Në lartësitë ndërmjet 900–1,200 metra (3,000–3,900 ft) pemët e dushkut janë të zakonshme rreth Selcës dhe Vukëlit, por me rënien e lartësisë shegët bëhen shumë më të zakonshme. Në pellgun e lumit janë identifikuar rreth 40% e totalit të specieve bimore që gjenden në Shqipëri.[23] Në kanionin e Cemit janë identifikuar 813 lloje bimore, me gjithsej 959 në zonën e gjerë të kanionit.[25] Kanioni strehon një të katërtën e specieve totale bimore të Malit të Zi.[26]

Ende nuk është përfunduar një identifikim i plotë i florës së Cemit. Në vitin 2018, lloji i myshkut Fissidens fontanus u identifikua për herë të parë në pjesën e lumit në Mal të Zi, afër Podgoricës dhe në lumin Sitnica aty pranë.[27]

## Çështjet mjedisore 
Deri në vitet 1990, pozita gjeografike e Kelmendit si zonë kufitare e mbrojtur dhe mungesa e zhvillimit industrial ruajtën ekosistemin e Çemit. Treguesit ekologjikë dhe vlerësimi i cilësisë së ujit kanë treguar vazhdimisht se Cemi është një nga lumenjtë më pak të ndotur në vend.[28] Ndërsa në epokën e tranzicionit pas vitit 1990 nuk kishte stacione adekuate monitorimi, që nga viti 2008-2010 monitorimi mjedisor është bërë më i shpeshtë. Brenda Shqipërisë, vitet e fundit, ekosistemi i Cem-it dhe biodiversiteti shumë i lartë janë kërcënuar nga instalimi i planifikuar i 14 hidrocentraleve të vegjël.[29] Nga viti 2020 ka filluar ndërtimi i dy njësive, në Muras (2 MW) dhe Dobrinjë (1 MW), të dyja përgjatë Cemit të Selcës.[30][31]

Në Kelmend, banorët vendas kanë protestuar fuqishëm kundër projekteve pasi uji që përdoret për vaditje do të reduktohet ndjeshëm dhe ndikimi në ekosistem do të rrezikojë zhvillimin e qëndrueshëm ekologjik në të gjithë zonën. Në Podgoricë, pas protestave të aktivistëve mjedisorë, qeveria malazeze kërkoi dokumentacionin e plotë të Vlerësimit të Ndikimit Strategjik të hidrocentraleve të propozuara në rrjedhën e lumit, pasi të dy vendet kanë nënshkruar Konventën Espoo, e cila kërkon konsultime transnacionale për projektet që ndikojnë në burimet natyrore përtej kufijve. . Qeveria shqiptare ka deklaruar se rrjedha e lumit drejt Malit të Zi nuk do të cenohet.[29] I njëjti proces i zgjerimit të hidrocentraleve është planifikuar edhe për shumë nga lumenjtë me rrjedhje të lirë të Ballkanit, duke përfshirë Moraçën, ku del Cem.[32]

Në Mal të Zi, lumi renditet si një nga lumenjtë më të pastër në vend. Ashtu si në Shqipëri, para viteve 1990, pjesa më e afërt me kufirin ishte shumë e militarizuar dhe nuk lejohej asnjë aktivitet në afërsi të saj. Komuna e Podgoricës e shpalli kanionin e lumit "monument natyror" në vitin 2017. Organizatat mjedisore argumentojnë se pavarësisht angazhimit të tyre formal për të mbrojtur pellgun e lumit, autoritetet malazeze kanë lejuar vazhdimisht ndotjen e ujërave të zeza, shfrytëzimin e zhavorrit dhe ndërtimet e paautorizuara.[33][34] Në pjesën e poshtme, përtej kanionit, bujqësia e industrializuar dhe landfilli i Podgoricës kanë kontribuar në përkeqësimin e cilësisë së tokës përreth. Pas ndarjes së Tuzit nga Podgorica, nëpër të cilën rrjedh Cemi, komuna e Tuzit votoi në vitin 2018 pro rezolutës për mbrojtjen e lumit.[33]

Si rezultat i ndryshimeve klimatike, flukset hyrëse dhe dalëse nga CEM u ulën në mënyrë të qëndrueshme gjatë viteve 2010.[16]

## Ekonomia 
Aktivitetet ekonomike dhe zhvillimi në vendbanimet në pellgun e Cemit ndikohen thellësisht nga ekosistemi i lumit. Komunitetet përgjatë lumit mbështeten në bujqësi, blegtori dhe pylltari alpine. Vitet e fundit është zhvilluar kultivimi i troftës në shkallë të vogël dhe të qëndrueshme. Në Shqipëri, Kelmendi ishte para viteve 1990 një fushë kyçe e prodhimit të drurit. Në Mal të Zi, pjelloria e tokës në pellgun e lumit ka lejuar zhvillimin e vreshtarisë. Plantaže zotëron në brigjet e Cem një nga vreshtat më të mëdha në rajon me rreth 11.5 milionë vreshta rrushi.[35] Punëtorët sezonalë kalojnë kufirin në stinën e vitit kur bujqësia dhe pylltaria kërkojnë fuqi punëtore shtesë.[36]

Rënia e ekonomive të Bllokut Lindor pati një efekt të thellë ekonomik mbi të dy vendet. Shumë kooperativa bujqësore u mbyllën dhe shërbimet publike u përkeqësuan gjatë viteve 1990 dhe 2000. Si rezultat, ka një fluks të madh migrimi drejt Italisë, Greqisë dhe veçanërisht SHBA-ve, ku një komunitet i madh nga Tuzi dhe Malësia jeton në Detroit.[36]

Në Kelmend, në vitet 2000 dhe 2010 ndodhi një riorganizim i ngadalshëm dhe gradual i ekonomisë me një orientim drejt zhvillimit të qëndrueshëm ekologjik. U zhvillua bujqësia mjekësore dhe turizmi alpin, të cilat janë bërë një burim i rëndësishëm të ardhurash për shumë fshatra.[37]

## Historia 
Aktiviteti njerëzor në pellgun e Cemit është regjistruar që nga epoka e vonë e bakrit. Tuma e Rakića Kućes në Tuzi përmbante nëntë skelete dhe figurina balte me disa atribute antropomorfe.[38] Zona e Tuzit mbeti e banuar në epokën e bronzit. Tuma dhe artefakte varrimi janë gjetur rreth Dinoshës dhe Loparit në periudhën që varion nga epoka e bronzit deri në periudhën helenistike.[39]

Në pellgun e lumit Cem në antikitetin klasik jetonin fiset ilire. Më të njohurit në historinë e regjistruar janë Labeatae dhe Docleatae. Artefakte të kësaj epoke janë gërmuar në Selcë, ku u gjet një grumbull monedhash të prera nga mbreti Gentius (181-168 p.e.s.).[40] Raportet mbi këto gjetje u botuan për herë të parë nga arkeologu Arthur Evans në 1880.[40]

Gjatë periudhës romake, rajoni i Cem shërbeu si një rrugë midis qendrave të urbanizuara të Ballkanit Romak në provincën e Praevalitana. Uji nga lumi u transportua në Doclea për të furnizuar vendbanimet lokale romake nga shekulli I deri në shekullin e VI pas Krishtit.[41] Nga kjo epokë kanë mbetur disa gjurmë fortifikimesh. Historiani i shekullit të 6-të Prokopi përmend fortesën Clementiana e cila mund të lidhet me Kelmendin e sotëm.[42] Sistemi i kalasë u krijua pas pushtimit Ostrogotik të Dalmacisë në fund të shekullit të 5-të, i cili e ktheu ish Praevalitana në një zonë kufitare të Perandorisë Romake Lindore.[43] Justiniani siguroi zonën në Luftën Gotike në 535.[43]

Bastisjet dhe inkursionet avaro-sllave shkaktuan shkatërrimin e shumë rrugëve dhe qendrave urbane postromake. Shteti sllav i Dukljes u shfaq në shekullin e 11-të në rajon dhe më vonë u bë pjesë e Rashkës dhe Perandorisë Serbe. Republika Veneciane u shfaq si forca dominuese në fund të shekullit të 14-të. Deri në konsolidimin e sundimit osman në shekullin e 15-të, fusha e Zetës dhe Cemi ishin një vend kufitar midis Venedikut, Principatës së Zetës dhe fiseve (fise) dhe sundimtarëve vendas shqiptarë.[44]

Modeli fis shqiptar i vendbanimeve në brigjet e Cemit vazhdoi në periudhën osmane dhe madje edhe pas ndarjes së lumit midis Malit të Zi dhe Shqipërisë në Luftërat Ballkanike. Osmanët e vunë zonën e Cemit nën juridiksionin e sanxhakut të Shkodrës për të kontrolluar klanet katolike të Malësisë. Megjithatë, në praktikë komunitetet lokale ishin gjysmë autonome gjatë gjithë epokës. Në territorin e fisit të Kelmendit bënin pjesë Selcë Cem dhe Vukël Cem.[45] Ndërsa Cem kalon në Malin e Zi modern në Grabom, vendbanimet e Cemit në bregun e djathtë ishin pjesë e Triepshit. Fshatrat e Cemit të krahut të majtë ishin pjesë e Hotit dhe përtej asaj pike zona i përkiste Grudës.[46]

Rrëfimet historike për Cem-ët u shtuan në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të pasi rivaliteti politik i Fuqive të Mëdha preku rajonin dhe Principata e Malit të Zi u zgjerua në territorin osman. Kongresi i Berlinit në vitin 1878 i dha Triepshin Malit të Zi, por ky vendim u ndesh me rezistencë atje, siç ishte aneksimi i anuluar përfundimisht i Tuzit nga Mali i Zi, kështu që zona kufitare mbeti e papërcaktuar deri në Luftërat Ballkanike.[47] Për 30 vitet e ardhshme, pellgu i Cemit u luftua nga osmanët, principata malazeze dhe lëvizja kombëtare shqiptare, me aleanca taktike gjithnjë në ndryshim midis atyre forcave për shkak të përfshirjes së Fuqive të Mëdha, Austrisë dhe Rusisë. Nga fushatat, betejat dhe përleshjet e shumta të asaj periudhe, beteja në kodrën e Deçiqit në revoltën shqiptare të vitit 1911 kundër osmanëve shënohet si një nga ngjarjet më të njohura dhe të rëndësishme.[48] Është ndoshta hera e parë gjatë së cilës flamuri shqiptar u ngrit në betejë që nga shekulli i 15-të. E ngriti Ded Gjo Luli i Hotit.[48]

Konferenca e Paqes e Londrës e viteve 1912-1913 vendosi kufirin shqiptaro-malazez i cili mbetet edhe sot e kësaj dite kufiri që ndan Cemin. Një pjesë e popullsisë nga fshatrat përreth Cemit që u bënë pjesë e Malit të Zi, u shpërngul në Shqipëri në vitet që pasuan demarkacionin dhe themeloi fshatra si Hoti i Ri (Hoti i Ri) në 1932 dhe Gruda e Re (Gruda e Re) në 1930. kufiri afër Shkodrës, në zonën që sot njihet si Rrethinat.[49] Në vitin 1941, pjesa malazeze e pellgut të Cemit u vu nën kontrollin shqiptar nga Italia fashiste si pjesë e fushatës së saj për të fituar mbështetjen lokale për protektoratin e saj mbi Shqipërinë.[50] Pas luftës, vija e demarkacionit 1912-1913 u rivendos si kufi midis dy vendeve.[51]

## Vendbanimet 
Cemi është simbol i stemës komunale të komunës së Tuzit

Cem përshkon komunat Kelmend dhe Tuzi në Shqipëri dhe Mal të Zi respektivisht si dhe disa vendbanime në komunën e Podgoricës (Mitrovici, Mojanovići, Mahala dhe Ljajkovići). Kelmendi ka rreth 3000 banorë, Tuzi 12000 dhe popullsia e përgjithshme e vendbanimeve afër Podgoricës është rreth 4700 banorë.

Kelmendi është shqiptar dhe katolik. Në Tuzi, dy të tretat e popullsisë janë shqiptarë katolikë dhe disa janë shqiptarë myslimanë, ndërsa pjesa tjetër janë malazezë ortodoksë dhe boshnjakë myslimanë. Në Mitrovici, Mojanovići, Mahala dhe Ljajkovići rreth 85% janë malazezë ortodoksë dhe 15% serbë ortodoksë.

Rëndësia e Cemit në rajon reflektohet në përdorimin e lumit si simbol i institucioneve shtetërore dhe organizatave joshtetërore. Komuna e Tuzit përdor lumin në flamurin e saj dhe në Ljajkovići, klubi lokal i futbollit (FK Bratstvo Cijevna) mban emrin e tij.

## Referime 
## Bibliografia 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*