Panegjyrikët latinë

**Panegjirikët latinë** ose ***Dymbëdhjetë Panegjirikët Latinë*** () është titulli konvencional i një koleksioni prej dymbëdhjetë oracionesh panegjirike në prozën e lashtë romake dhe antike të vonshme të shkruara në latinisht. Autorët e shumicës së fjalimeve në koleksion janë anonimë, por duket se kanë qenë me origjinë galike. Përveç panegjirit të parë, të kompozuar nga Plini i Ri në vitin 100 pas Krishtit, fjalimet e tjera në koleksion datojnë midis viteve 289 dhe 389 pas Krishtit dhe ndoshta janë kompozuar në Galër romak.  Dorëshkrimi origjinal, i zbuluar në vitin 1433, është zhdukur; dhe kanë mbetur vetëm kopje. 

## Përmbleje 
Galia kishte një histori të gjatë si qendër e retorikës. Ajo e ruajti dominimin e saj në këtë fushë edhe në shekullin XIV.  Një epërsi e hershme në fushë u mor nga Aedui, aleatë të hershëm të Romës dhe të etur për t'u asimiluar me mënyrat e sundimtarëve të tyre të rinj: shkollat maeniane u festuan që në kohën e mbretërimit të Tiberius (14–37).  Ato vazhduan të lulëzojnë deri në ditët e gjyshit të Eumenius, por u mbyllën nga mesi i shekullit III. 

Kishte një ringjallje në qytet në fund të shekullit II, por pas vendosjes së Trierit si kryeqytet perandorak në vitet 280, oratorët filluan të ndjenin xhelozi për patronazhin perandorak që gëzonin qytetarët e Trierit.  Pavarësisht hegjemonisë politike dhe ekonomike të qytetit, megjithatë, Trieri nuk arriti të lërë ndonjë shenjë të rëndësishme në retorikën e periudhës.  Nixon dhe Rodgers sugjerojnë se ishte thjesht shumë afër oborrit perandorak. 

Panegjirikët tregojnë një njohje me manualet e mëparshme të retorikës. Disa kanë argumentuar se traktatet e Menanderit të Laodicesë kishin një ndikim të veçantë në koleksion dhe besonin se urdhërimet e tij u përdorën në panegjirikën e dhjetë.  Megjithatë, për shkak se shumë nga këshillat e Menanderit përbëheshin nga procedura standarde retorike, paralelet e nxjerra në favor të Menanderit si model janë të pamjaftueshme për të vërtetuar përdorimin e tij të drejtpërdrejtë nga panegjiriistët. Doracakë të tjerë të retorikës gjithashtu mund të kenë pasur ndikim në koleksion. *Institutio Oratoria e* Quintilianit, për shembull, trajton temën e prejardhjes, prejardhjes dhe vendit të një fjalimi në një mënyrë të ngjashme me panegjirikët e 289, 291, 297, 310, 311, 321 dhe 389.  Në çdo rast, panegjirikët e tjerë në koleksion ndryshojnë shumë nga skema e Menanderit.  Paralelet me oratorë të tjerë latinë, si Ciceroni dhe Plini i Riu, janë më pak të shpeshta sesa do të kishin qenë nëse këta autorë do të kishin shërbyer si modele stilistike. 

## Përmbajtja 
Koleksioni përfshin fjalimet e mëposhtme:

# nga Plini i Riu . Kjo ishte fillimisht një fjalim falenderimi *(gratiarum actio)* për konsullin, të cilën ai e mbajti në vitin 100, dhe është dorëzuar në Senat për nder të perandorit Trajan . Kjo vepër, e cila është shumë më e hershme se pjesa tjetër e koleksionit dhe gjeografikisht anormale, ndoshta ka shërbyer si model për fjalimet e tjera.  Plini ishte një autor i njohur në fund të shekullit IV - Quintus Aurelius Symmachus modeloi letrat e tij sipas letrave të Plinit, për shembull  - dhe i gjithë koleksioni mund të ishte projektuar si një *shembull* për nder të tij.  Më vonë ai rishikoi dhe zgjeroi ndjeshëm veprën, e cila për këtë arsye është shumë më e gjata nga i gjithë koleksioni. Plini e paraqet Trajanin si sundimtarin ideal, ose *optimus princeps*, para lexuesit dhe e vë në kontrast me paraardhësin e tij Domitian .
# nga Pacatus për nder të perandorit Theodosius I, dorëzuar në Romë në vitin 389.
# nga Claudius Mamertinus për nder të perandorit Julian, mbajtur në Kostandinopojë në vitin 362, gjithashtu si një fjalim falënderimi për marrjen e detyrës së tij të konsullit të atij viti.
# nga Nazarius . Ai u dorëzua në Romë përpara Senatit në vitin 321 me rastin e pesëmbëdhjetë vjetorit të ngritjes në pushtet të Kostandinit I dhe pesëvjetorit të bijve të tij Krispus dhe Kostandinit II (perandor) që u . Fjalimi është i veçantë sepse asnjë nga perandorët e nderuar nuk ishte i pranishëm në dorëzimin e tij dhe sepse feston fitoren e Konstandinit mbi Maxentius (në Betejën e urës Milvian ) në vitin 312, duke shmangur pothuajse çdo referencë për ngjarjet bashkëkohore.
# nga viti 311, dorëzuar në Trier nga një orator anonim, i cili falënderon Konstandinin I për një lehtësim taksash për qytetin e tij të lindjes Autun .
# nga një autor anonim (gjithsesi i ndryshëm), i paraqitur gjithashtu në gjykatën në Trier në vitin 310, me rastin e *quinquennalia-* s së Konstandinit (pesëvjetori i pranimit) dhe ditën e themelimit të qytetit të Trierit. Ai përmban përshkrimin e një paraqitjeje të perëndisë së diellit Apollon ndaj Kostandinit, e cila shpesh është konsideruar si një model i vizionit të mëvonshëm të krishterë të Kostandinit. Gjithashtu, fjalimi shpall legjendën se perandori Klaudi II ishte paraardhësi i Kostandinit.
# nga një autor anonim i dorëzuar në dasmën e Konstandinit me vajzën e Maksimianit Fausta në vitin 307, ndoshta edhe në Trier, dhe për këtë arsye përmban lavdërimet e të dy perandorëve dhe arritjet e tyre. Nusja dhe dasma karakterizohen vetëm në një shkallë shumë të kufizuar në fjalim.
# feston ripushtimin e Britanisë nga Constantius Chlorus, *Cezari* i tetrarchy, nga Allectus në vitin 296. Fjalimi ndoshta u mbajt në vitin 297 në Trier, atëherë rezidenca e Konstancit.
# është fjalimi i dytë në koleksion ku perandori nuk ishte i pranishëm. Është nga Eumenius, mësues i retorikës në Autun, dhe i drejtohet guvernatorit të provincës Gallia Lugdunensis. Me shumë mundësi është dorëzuar në vitin 297/298, qoftë në Autun ose në Lyon. Përveç temës së saj kryesore, restaurimit të shkollës së retorikës në Autun, ai vlerëson arritjet e perandorëve të tetrarkisë, veçanërisht ato të Kostandinit.
# nga viti 289 (dhe rrjedhimisht fjalimet më të hershme antike të koleksionit të vonë), në Trier për nder të Maksimianit me rastin e ditës së themelimit të qytetit të Romës. Sipas një tradite të diskutueshme autor i dorëshkrimit ishte njëfarë Mamertinus, i cili identifikohet me autorin e fjalimit të radhës.
# nga viti 291, gjithashtu në Trier tek Maksimiani, në ditëlindjen e perandorit. Shpesh i atribuohet Mamertinus-it, ndoshta *magister memoriae* (sekretari privat) i Maksimianit, megjithëse teksti është i korruptuar dhe autorësia nuk është plotësisht e sigurt.
# nga një orator anonim, i dorëzuar në Trier në vitin 313, duke festuar (dhe duke e përshkruar gjerësisht) fitoren e Konstandinit mbi Maxentius në vitin 312. Autori i këtij panegjiriku e përdor shumë Virgjilin.          

Në përgjithësi fjalimet e panegjirikëve, me përjashtim të atij të Pakatit, nuk kanë ndonjë vlerë të madhe historike, edhe pse Klaud Mamertinin, që zinte poste të larta (ndër të tjera edhe sundimtar i prefekturës së Ilirikut) në kohën e Julianit (361-363). Qëllimi i tyre kryesor është të ngrenë në qiell, me fraza dhe fjalë të mëdha, shërbimet që i paskëshin sjellë perandorisë romake perandorët, të cilëve i kushtohen fjalimet. Për historinë e Ilirisë ato kanë një farë vlere, mbasi përmbajnë disa të dhëna të veçanta. Në to flitet sidomos për dyndjet e barbarëve në tokat e Ballkanit.

## Shih edhe 
* Iliria
* Iliriku
* Ilirët dhe Iliria te autorët antikë

## Literatura 
* Galletier, Édouard. *Panégyriques latins*, 3 vols. Paris: Les Belles Lettres, 1949, 1952, 1955.
* Mynors, R.A.B. *XII Panegyrici Latini*. Oxford: Clarendon Press, 1964.
* Nixon, C.E.V., and Barbara Saylor Rodgers. *In Praise of Later Roman Emperors: The Panegyrici Latini*. Berkeley: University of California Press, 1994.  ISBN&nbsp;0-520-08326-1
* Rees, Roger. *Layers of Loyalty in Latin Panegyric: AD 289–307*. New York: Oxford University Press, 2002.  ISBN&nbsp;0-19-924918-0
* Van Dam, Raymond. *Leadership and community in late antique Gaul*. Berkeley: University of California Press, 1985.  ISBN&nbsp;0-520-05162-9

## Referime