Kryengritja Arbërore (1432-1436)

**Kryengritja Arbërore** e viteve 1432-1436 qe një vazhdë përballjesh mes kryengritësve arbërorë dhe Perandorisë Osmane gjatë periudhës së hershme të sundimit osman në rajon. Të nxitur prej zëvendësimit të fisnikërisë vendore me timarlinj të ardhur, centralizimit të qeverisjes dhe sistemit tatimor osman, paria dhe pasuesit e tyre, të udhëhequr nga Gjergj Arianiti ngritën krye kundër osmanëve. 

Gjatë fazës së hershme të kryengritjes, shumë timarlinj u vranë ose u dëbuan. Kur u përhap, fisnikët pronat e të cilëve qenë përvetësuar nga osmanët, u përpoqën të lidhnin aleancë me Perandorinë e Shenjtë Romake. Ndonëse fisnikët arbër ia dolën t'i thyenin valët e fushatave osmane, nuk ia dolën të shtinin në dorë asnjë kështjellë me rëndësi në Sanxhakun Arvanid. Rrethime të zgjatura, si ai i Gjirokastrës, kryeqendër e sanxhakut, i dhanë kohë osmanëve të mblidhnin fuqitë nëpër perandori dhe ta nënshtronin kryengritjen nga fundi i 1436.

Pasi kryengritja e gjerë u shua, ata që pranuan syzerenitetin osman, u lejuan t'i mbanin zotërimet e tyre dhe autonominë e pjesshme. Shumë timare iu caktuan prijësve arbër ndër radhët e osmanëve, si Jakup Muzakës. Përgjatë paqtimit, disa vise rurale nuk ishin pajtuar, kështu edhe shpërtheu kryengritja e Teodor Muzakës në vitin 1437. Me rivendosjen e autoritetit osman, u përvijuan përpjekjet qendërzuese dhe të zëvendësimit të fisnikëve vendas me timarlinj të caktuar nga dovleti osman. Politika këto që çuan drejt lëvizjes që u shfaq pas Lidhjes së Lezhës.

## Prapavija 
Nëpërmjet regjistrimeve të herëpashershme të banorëve e të tokës dhe të ndarjes së saj në prona të vogla feudale (timare), osmanët vendosën sistemin feudal ushtarak osman të timareve, që ishte i ngjashëm me sistemin e pronës bizantine.

Kjo lloj prone ishte në shpërbërje të plotë në prag të pushtimit osman dhe shoqëria shqiptare ndodhej në fazën e zhvilluar të feudalizmit, ku prona tokësore shitej e blihej lirisht. Nëpërmjet këtyre regjistrimeve, osmanët i zhveshën fisnikët shqiptarë nga pronat e mëdha tokësore dhe nga pozitat e tyre drejtuese. Përveç kësaj, sulmet e njëpasnjëshme të njësiteve osmane për pushtimin e trojeve shqiptare, të shoqëruara me dhunë të egër e me shkatërrime masive, me rrëmbim të fëmijëve për të mbushur repartet e jeniçerëve si dhe me rrëmbimin e të rriturve për t`i shitur si skllevër, e dëmtuan rëndë jetën ekonomike të vendit dhe shkaktuan një pakënaqësi të thellë në të gjitha shtresat shoqërore, duke i bashkuar e duke i ngritur këta në luftë kundër armikut të përbashkët, pushtuesit të huaj osman. Qëndresa dhe lufta e shqiptarëve shpërtheu kudo në forma të ndryshme deri në kryengritje të organizuara.

Përballë një pushtuesi shumë të fuqishëm e të organizuar mirë, siç ishte Perandoria Osmane, një pjesë e shqiptarëve braktisnin përkohësisht vendbanimet e veta, duke u strehuar në vise të thella e malore, ku mund të përballohej më lehtë dhuna e pushtuesve. Të tjerë morën rrugën e mërgimit dhe u vendosën në Itali e në vende të tjera të huaja.

Braktisja e fshatrave nga banorët u bë një dukuri e përhapur në rajonet ku zhvilloheshin luftime ose që gjendeshin pranë rrugëve nga kalonin ushtritë pushtuese. Kjo dukuri është pasqyruar në regjistrin kadastral osman të vitit 835 të hixhrit (viti 1431-1432 sipas kalendarit julian), në të cilin janë shënuar me dhjetëra fshatra e qendër-banime të braktisura plotësisht e toka buke të kthyera në djerrina, që gjendeshin në rajonet pranë qendrave ushtarako-administrative, si Gjirokastra, Kanina, Berati, Kruja etj.

Qëndresa e shqiptarëve ndaj pushtuesve osmanë shfaqej në forma të ndryshme. Shumë familje përpiqeshin t`u shmangeshin regjistrimeve kadastrale që administrata osmane ndërmerrte herë pas here. Gjatë regjistrimeve ato largoheshin përkohësisht nga vendbanimet e tyre e fshiheshin. Spahinjtë, nga ana e tyre, përpiqeshin t`i zbulonin familjet e fshatrat e fshehura dhe të vilnin prej tyre rentën. Në regjistrin kadastral të vitit 835 sipas kalendarit të hixhrit (1431-1432) gjenden mjaft shënime për zbulimin e familjeve, e deri të fshatrave të tëra, që ishin fshehur e kishin mbetur të paregjistruara. Kështu p.sh., në krahinën e Korçës e të Përmetit vetëm dy spahinj (Sunkurxhe Beu dhe Abdullahu Beu) kishin zbuluar dhe regjistruar për herë të parë 212 familje.

Qëndresa e shqiptarëve ndaj pushtuesve osmanë shpërthente edhe në forma më të ashpra. Masa të tëra fshatarësh nuk pranonin të shkonin para komisioneve të regjistrimit dhe me armë në dorë i kundërshtonin ato, duke krijuar situata të rrezikshme për jetën e personave që duhej të shkelnin nëpër fshatra për të kryer regjistrimin e banorëve e të tokave. Përballë një qëndrimi të tillë, në shumë raste zyrtarët e kryenin regjistrimin formalisht e në kundërshtim me ligjet e tyre, pa shkuar në fshatrat përkatëse. Kështu p.sh. gjatë regjistrimit të lartpërmendur, për një numër të madh fshatrash të krahinave të Këlcyrës, të Kurveleshit etj. ai u bë formalisht, sipas të dhënave që ishin shënuar në regjistrat e mëparshëm. Kurse shumica e fshatrave, që gjendeshin në krahinat ndërmjet lumenjve Shkumbin dhe Erzen, u regjistruan sipas deklarimit gojor të spahinjve të tyre. Me dhjetëra e dhjetëra fshatra të tjera nëpër krahina të ndryshme nuk iu dhanë menjëherë spahinjve, por u shënuan nëpër regjistra si mevkuf (të bllokuar) për t`ua shpërndarë atyre më vonë. Numri i familjeve të fshehura arrinte në qindra.

Sanxhakbejlerët dhe funksionarët e tjerë osmanë përdorën gjerësisht e vazhdimisht forcat e tyre ushtarake për të zbatuar sistemin e timarit. Ata ndërmerrnin sulme të herëpashershme mbi fshatrat e pabindura dhe i shndërronin ato në gërmadha. Dhunës së tyre, shqiptarët iu përgjigjën me luftë të armatosur, duke vepruar në bazë fshati, madje edhe banorët e disa fshatrave bashkëvepronin kundër pushtuesve. Në regjistrin e vitit 835 sipas kalendarit të hixhrit (1431-1432) ka shënime që cilësojnë fshatra apo timare të formuara me disa fshatra si "çerdhe qafirësh", "të hedhur në revoltë" etj. Për fshatin Luzat të Kurveleshit është vënë shënimi se "është fshat tradhtar, tre-katër herë dërguan njerëz, por nuk u kthyen".

Objekt i luftës së fshatarësisë u bënë edhe feudalët spahinj. Shënimet e regjistrit të vitit 835 të kalendarit hixhri (1431-1432) përmendin mjaft raste të vrasjes së spahinjve dhe të zhdukjes së tyre pa lënë gjurmë. Në rrethana të tilla shumë spahinj osmanë i braktisën timaret. Rrjedhimisht pushteti osman detyrohej t`i zëvendësonte spahinjtë me persona të tjerë. Kështu p.sh. në vilajetin e Pavlo Kurtikut, të Çartallozit, të Tomoricës, të Këlcyrës etj., gjatë regjistrimit të vitit 835 (kalendari hixhri, 1431-1432), asnjë timar nuk ishte më nën zotërimin e spahinjve me origjinë të huaj, që kishin qenë gjatë regjistrimit të mëparshëm.

## Kryengritja e Gjon Kastriotit (1429-1430)
Pushtimi osman i vendit dëmtoi rëndë interesat e të gjitha shtresave shoqërore, duke përfshirë edhe elitën drejtuese shqiptare. Një pjesë e fisnikëve të Shqipërisë së Jugut, që i humbën plotësisht pronat e tyre, emigruan nga Shqipëria. Të tjerë në viset e Shqipërisë Qendrore dhe të Sipërme, si Kastriotët, Arianitët, Muzakajt, Dukagjinët, Zahariajt, Spanët etj. u përpoqën të shmangnin rrënimin e plotë të tyre, duke u dhënë garanci, tribute e pengje osmanëve, si dhe duke forcuar lidhjet me Venedikun dhe vendet e tjera me prirje antiosmane. Sulmet e ushtrive osmane mbi zotërimet e fisnikëve shqiptarë nxiteshin edhe nga vjehrri i mëvonshëm dhe vasali besnik i sulltan Muratit II, që ishte sundimtari i Despotatit të Rashës, Gjergj Brankoviçi, i cili ishte në luftë me fisnikët shqiptarë jo vetëm në rajonin bregdetar të Shqipërisë së Sipërme. Nën trysninë edhe të fisnikëve shqiptarë, Gjergj Brankoviçi në vitin 1428, u detyrua ta zhvendoste kryeqytetin në veri të despotatit të tij, në Smederevë, në brigjet e Lumit Danub.

Kur presioni i pandërprerë osman përshkallëzohej aq shumë mbi fisnikët shqiptarë, sa që rrezikonte tërësisht ekzistencën e tyre, ata nuk ngurronin të rrëmbenin armët. Pakënaqësia e shtresave të gjera shoqërore ndaj pushtimit osman u kishte krijuar fisnikëve shqiptarë mundësi të reja e të panjohura më parë për krijimin e ushtrive të mëdha e pa pagesë, të karakterizuara nga një shpirt i lartë vetëmohimi, që nuk njihet në kushtet e luftërave të zakonshme feudale dhe tek ushtritë mercenare.

Kryengritja e parë në shkallë krahinore, që njihet deri tani, i përket kohës së sulltan Mehmetit I dhe duhet të jetë zhvilluar gjatë viteve 1419-1421. Burimet historike, që e përmendin atë, nuk japin hollësi për zhvillimin e saj, veçse tregojnë që banorët e krahinës së Vagenetisë (Çamëria) u hodhën në kryengritje.

Në fund të viteve '20 të shekullit të XV, dy ngjarje të rëndësishme ndikuan në jetën politike të fisnikëve shqiptarë: fuqizimi në drejtimin e pashasanxhakut të Shkupit i familjes së Evrenozëve (veçanërisht dy përfaqësues të saj Isak Beu dhe, pas vdekjes së tij, i biri, Isa Beu, arritën të fuqizoheshin shumë ekonomikisht duke shfytëzuar zgjerimin e pushtimeve osmane në Ballkan) dhe sidomos lufta e ushtrive osmane për pushtimin e qytetit të Selanikut, që në vitin 1423 kishte kaluar nën zotërimin e Venedikut.

Edhe marrëdhëniet e fisnikëve shqiptarë me osmanët acarohen shumë dhe pozitat e pushtetit osman në tokat shqiptare qenë dobësuar, ndonëse mungojnë të dhënat burimore për aksionet antiosmane të shqiptarëve. Nëpërmjet tyre tërthorazi del se ushtria e Gjon Kastrioti kishte rrethuar Krujën, duke u përpjekur ta pushtojë atë kështjellë që nuk ishte marrë ndonjëherë me forcën e armëve. Sidoqoftë, pushteti osman në tokat e Shqipërisë Perëndimore ishte tronditur thellësisht.

Prandaj, pa pritur nënshkrimin e traktatit të paqes më Venedikun (4 shtator 1430), por sapo pushtuan Selanikun (29 mars 1430), ushtritë osmane, të komanduara nga Isak Evrenozi dhe me pjesëmarrjen e trupave serbe, të komanduara nga djali i Gjergj Brankoviçit, iu drejtuan shtetit të Gjon Kastriotit. Sulmi i tyre qe i papërballueshëm. Gjatë muajve prill-maj 1430 ushtritë osmane shkatërruan disa kështjella të Gjon Kastriotit dhe arritën në Prishtinë. Prej këtu morën rrugën në drejtim të Gentës dhe në fund të muajit qershor, pasi thyen qëndresën e Gojçin Gjurashit, zbritën deri në rrethinat e Shkodrës, duke plaçkitur vendin, dhe morën Dejën.

Përballë kësaj situate, Gjoni kërkoi marrëveshje me Isak Beun. Edhe me ndërhyrjen e Skënderbeut dhe të Stanishës, pranë autoriteteve osmane, u rimëkëmb shpejt shteti i Kastriotëve. Gjatë gjysmës së parë të viteve '30 ai u bë sërish kufitar me zotërimet veneciane të Lezhës e të Shkodrës, siguroi dalje në det dhe kishte nën kontrollin e vet rrugët tregtare që lidhnin bregdetin me Prishtinën dhe Shkupin.

Gjon Kastrioti vdiq në fillim të majit të vitit 1437 (2 ose 4 maj). Emri i tij do të përmendet edhe në dy dokumente të mëvonshme (mars 1438 dhe korrik 1439) në kuadrin e përpjekjeve të Stanishës e të Skënderbeut, si drejtues të rinj të shtetit të Kastriotëve, për të vijuar me Venedikun dhe me Raguzën po ato marrëdhënie që kishte pasur i ati i tyre, Gjon Kastrioti.

### Fitoret e Gjergj Arianitit dhe zgjerimi i luftës antiosmane
Regjistrimi kadastral osman i vitit 835 (kalendari hixhri, 1431-1432) u shoqërua me dhunë të ashpër të forcave pushtuese. Dokumente të kohës tregojnë se gjatë verës së vitit 1432, shqiptarët emigruan masivisht në drejtim të Puljes e të Venedikut. Pakënaqësia e përgjithshme nga regjistrimi kadastral, nxitja e revoltës së tyre nga Selia e Shenjtë dhe oborri hungarez, si dhe lajmi i pasaktë për vdekjen e sulltan Muratit II bënë që shqiptarët të hidheshin në luftë kundër pushtuesve osmanë.

Në ballë të kësaj vale të re e të fuqishme kryengritjesh u vu Gjergj Arianiti. Shqiptarët, të udhëhequr prej tij, i dëbuan spahinjtë osmanë prej një pjese të konsiderueshme të zotërimeve të Arianitëve. Qysh në fund të viteve 1420, gjatë luftës veneto-osmane për zotërimin e Selanikut, kufijtë lindorë të shtetit të Gjergj Arianitit duhet të jenë shtrirë në atë kohë deri në Manastir. Ndërkohë kryengritje shpërthyen edhe në krahina të tjera të vendit dhe i paralizuan forcat osmane që ishin në tokat shqiptare. Ato ndodheshin përballë asgjësimit të plotë, prandaj sulltan Murati II vendosi të merrej vetë me shtypjen e kryengritjeve shqiptare.

Pas kryengritjeve të viteve '30 të shekullit të XV, jeta politike në Shqipëri u zhvilluan në mënyrë të tillë që çoi në forcimin shkallë-shkallë të pozitave të pushtuesve osmanë në dëm të shqiptarëve, gjë që e rriti pakënaqësinë e tyre. Elita drejtuese shqiptare u vu në pritje të rrethanave më të favorshme për të rifilluar luftën kundër pushtuesve osmanë, siç do të ndodhte në nëntorin e vitit 1443 në Shqipëri, kur në krye të saj u vu Gjergj Kastrioti-Skënderbeu.

## Shiko edhe
* Kastriotët
* Principata e Gjon Kastriotit
* Gjon Kastrioti
* Skënderbeu
* Kryengritja e Skënderbeut
* Arianitët
* Shteti i Arianitëve
* Gjergj Arianiti
* Muzakajt
* Teodor Muzaka III
* Jakup bej Muzaka
* Topiajt
* Andrea Topia II
* Sanxhaku i Arbërit
* Balshajt
* Zahariajt
* Zenebishët
* Depë Zenebishi
* Spanët
* Lidhja e Lezhës
* Fitoret e Besëlidhjes Shqiptare nën udhëheqjen e Skenderbeut
* Dukagjinët
* Dushmanët
* Feudalët arbërorë
* Marin Barleti
* Konflikti Muzaka-Serb
* Lufta shqiptaro-venedikase
* Shteti i Detit
* Arbëria Venedikase
* Sanxhaku i Arbërit
* Pavlo-Kurtiku
* Shqipëria Osmane
* Shkolla dhe arsimi në tokat shqiptare (shek. XVI-XVII)
* Kryengritja e Himarës (1472)
* Pjetër Bogdani
* Pjetër Budi
* Frang Bardhi
* Kuvendi i Matit
* Kuvendi i Dukagjinit
* Kuvendet ballkanike
* Kuvendi Kishtar i Arbërit
* Kuvendi i Kuçit
* Kryengritjet shqiptare të shekullit të XVI
* Kryengritjet shqiptare të shekujve të XVII-XVIII
* Kryengritjet shqiptare në vitet 1680
* Kryengritja e Bogdanit
* Perandoria Osmane në shek. XVII-XVIII
* Luftërat osmane në Evropë
* Historia e luftërave Ruso-Turke
* Luftërat turko-veneciane
* Lufta Osmano-Venedikase (1570-1573)
* Lufta e Madhe Turke
* Oxhaqet feudalë
* Pashallëqet shqiptare
* Perandoria Osmane në gjysmën e parë shek. XVIII-XIX
* Perandoria Osmane në gjysmën e dytë të shekullit XVIII-XIX
* Rilindja Kombëtare Shqiptare
* Kriza Lindore dhe Shqipëria
* Lidhja e Prizrenit
* Kriza Lindore
* Shkaqet për shpërthimin e Krizës Lindore
* Lufta e Krimesë
* Konferenca e Stambollit
* Konferenca e Berlinit
* Traktati i Berlinit (1878)
* Kongresi i Berlinit
* Traktati i Shën Stefanit
* Lufta Ruso-Turke (1877-1878)
* Perandoria Osmane në shek. XIX-XX
* Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*