Arsimi në Lituani

Shkolla e parë e dokumentuar në Lituani u krijua në vitin 1387 në Katedralen e Vilniusit .  Gjatë Interbellum një universitet kombëtar - Universiteti Vytautas Magnus u themelua në Kaunas.

Arsimi është pa pagesë dhe i detyrueshëm nga mosha 6 ose 7 deri në 16 vjeç (duke mbuluar arsimin "fillor" dhe "bazë"), siç thuhet në Ligjin kombëtar për arsimin .  Në vitin 1996, shkalla bruto e regjistrimit fillor ishte 98 përqind.  Arsimi i mesëm i lartë përfundon me provimin e maturës, duke hapur portat për arsimin e lartë.  Struktura e tij është e ngjashme me arsimin gjithëpërfshirës: Programi zgjat dy deri në tre vjet përpara "çertifikatës së arsimit bazë". Më pas, studentët mund të ndjekin arsimin e mesëm të lartë profesional, i cili gjithashtu çon, pas dy ose tre vjetësh, në një provim "maturë". 

## Arsimi parashkollor 
**Edukimi parashkollor** në kuadër të programit të edukimit parashkollor ofrohet për fëmijët nga 1 deri në 6 vjeç. Arsimi institucional parashkollor nuk është i detyrueshëm dhe ofrohet me kërkesë të prindërve. Ky lloj edukimi mund të jetë i detyrueshëm në raste individuale (për fëmijët nga familjet me rrezik social, etj.). Arsimi parashkollor ofrohet nga çerdhe-kopshte, kopshte dhe kopshte-shkolla publike dhe private.

**Arsimi parafillor** ofrohet për një vit. Arsimi u ofrohet fëmijëve 6-vjeçarë (në raste të jashtëzakonshme – pesë-vjeçare) dhe synon të përgatisë më mirë fëmijët për hyrjen në shkollë. Arsimi është falas, i disponueshëm universalisht, por nuk është i detyrueshëm. Prindërit kanë të drejtë të vendosin nëse fëmija i tyre gjashtëvjeçar duhet të shkollohet në programin e arsimit parafillor apo jo.

Grupet e arsimit parafillor krijohen në kopshte apo shkolla. Në fshatrat e largëta, bashkitë mund të krijojnë grupe të tilla në qendrat shumëfunksionale komunitare ose fëmijët mund të sillen me autobusët e shkollës pa pagesë në shkollën më të afërt, ku është krijuar një grup i tillë. Modelet e mëposhtme fleksibël të grupeve parafillore u ofrohen bashkive: grupe që punojnë disa ditë në javë, në fundjavë ose gjatë pushimeve shkollore, grupe të një lloji kampi, etj. 

Fëmijët që ndjekin grupet parafillore mësojnë aftësi të reja që do të jenë të dobishme në shkollë: të ndërveprojnë me moshatarët dhe të rriturit e huaj dhe të orientohen në një mjedis të ri. Kompetencat e mëposhtme zhvillohen kryesisht përmes lojërave: sociale, mbrojtje shëndetësore, njohje botërore dhe artistike. 

Nëse një fëmijë shkollohet në shtëpi, prindërit e tij informohen për risitë e arsimit parafillor dhe konsultohen për çështje të rëndësishme të edukimit të fëmijës. Me kërkesën e prindërve, fëmijëve mund t'u sigurohet ndihmë e veçantë pedagogjike dhe psikologjike.

## Arsimi fillor 
Sipas Ligjit për Arsimin, fëmijët që kanë mbushur moshën shtatë vjeç duhet të shkojnë në klasën e parë. Nëse prindërit dëshirojnë një gjë të tillë dhe nëse fëmija është mjaft i pjekur për të studiuar në programin e arsimit fillor, ata mund të fillojnë të ndjekin shkollën nga mosha gjashtë vjeç. Kohëzgjatja e programit të arsimit fillor është katër vjet. Arsimi fillor i detyrueshëm mund të merret në kopshte/shkolla, në shkollat fillore dhe, që është më pak i zakonshëm, në shkollat fillore ose të mesme.

Prindërit dhe fëmijët mund të zgjedhin gjithashtu shkolla të arsimit jotradicional ose klasa/grupe individuale në shkollat komunale. Sistemet pedagogjike Montessori, Waldorf, Suzuki mund të zgjidhen në Lituani.

Arritjet dhe përparimi i nxënësve nga 1–4 nuk vlerësohet me notë. Vlerësimi bazohet në parimin idiografik, dmth. vlerësohet progresi individual i fëmijës në lidhje me personalitetin e tyre dhe zbatohet vlerësimi i referuar në kritere. Nxënësve u jepet informacion vlerësimi me gojë ose në formën e një përshkrimi të shkurtër të arritjeve të tyre të veçanta. Në fund të tremujorit, semestrit ose vitit akademik bëhet një vlerësim i përmbledhur duke treguar nivelin arsimor të arritur (të kënaqshëm, bazë, më të lartë).

Fëmijët që ndjekin shkollat për pakicat kombëtare fillojnë të mësojnë lituanisht (gjuhën shtetërore) nga forma e parë. Shumica e nxënësve të shkollave fillore fillojnë të mësojnë gjuhën e parë të huaj (anglisht) në formën e dytë (disa fillojnë në klasën e parë, në varësi të shkollës).

## Arsimi i mesëm 
### Arsimi themelor 
Pas përfundimit të arsimit fillor, nxënësit fillojnë të studiojnë sipas programit të arsimit bazë 6-vjeçar. Programi i arsimit themelor zbatohet nga fondacionet (të ngjashme me shkollat e nivelit para-A në MB), shkollat e mesme dhe profesionale dhe gjimnazet.

Programi i arsimit themelor të detyrueshëm përbëhet nga dy pjesë: pjesa I – një program 4-vjeçar i zbatuar në format 5-8 dhe pjesa II – një program 2-vjeçar i zbatuar në format e 9-10 (format 1-2 në gjimnaze). Nxënësit mund të fillojnë të mësojnë gjuhën e dytë të huaj në klasën e 5-të dhe në klasën e 6-të gjuha e dytë e huaj është e detyrueshme. Shumica e studentëve zgjedhin të mësojnë anglisht, me popullaritetin e saj të nënvizuar nga fakti se në vitin 2011 u vlerësua se 80% e moshave 15-19 vjeç në 2011 mund të flasin anglisht. Për më tepër, rusishtja ka rënë në popullaritet, në favor të anglishtes.  Nxënësit që studiojnë nën programin e edukimit të fondacionit duhet të inkurajohen të angazhohen në aktivitete të ndryshme sociale, p.sh. vullnetarizëm, organizim ngjarjesh, mbledhje fondesh për bamirësi.

Në formularin 10 (forma 2 në gjimnaze), nxënësit janë në gjendje të zgjedhin modulet lëndore dhe të studiojnë lëndë me zgjedhje sipas prirjeve dhe aftësive të tyre.

Nxënësit e huaj që nuk dinë të flasin lituanisht, por dëshirojnë të studiojnë në shkollat lituaneze, kanë mundësinë të studiojnë për një vit shtesë, gjatë të cilit kanë aktivitete integruese dhe mësime gjuhësore.

Anglishtja është gjuha kryesore e huaj, megjithatë në vitin 2022 rreth 70% e studentëve zgjodhën rusishten si gjuhë të dytë të huaj në preferencë ndaj frëngjishtes ose gjermanishtes. 

Në Lituani, arsimi është i detyrueshëm për fëmijët nën 16 vjeç. Arsimi i detyruar zakonisht ofrohet deri në formën e 10-të. Pas përfundimit të formularit të 10-të, nxënësit mund të zgjedhin t'i nënshtrohen një testi për Vlerësimin e Arsimit të Fondacionit (AFE; PUPP në Lituanisht). Gjatë këtyre provimeve vlerësohen 2 deri në 3 aftësi lëndore: gjuha lituaneze, matematika dhe gjuha amtare nëse nuk është lituanisht (p.sh. polonisht, rusisht). Pas kalimit të provimeve, nxënësit mund të zgjedhin të studiojnë në një shkollë të mesme që fokusohet në akademikë, ose t'i nënshtrohen trajnimit profesional.

### Sistemi i notimit 
Sistemi i zakonshëm i notimit në nivelin e shkollës së mesme është një shkallë me dhjetë pikë.

Arsimi i mesëm nuk është i detyrueshëm dhe zakonisht ofrohet për dy vjet (format 11 dhe 12 në shkollat e mesme dhe format 3 dhe 4 në gjimnaze). Nxënësit studiojnë sipas planeve individuale arsimore. Programi mund të përfshijë module të programit të formimit profesional. Arsimi i mesëm ofrohet në shkolla të mesme, gjimnaze dhe shkolla profesionale.

Nxënësit gjithashtu mund të zgjedhin arsimin që më së shumti korrespondon me vlerat e tyre, botëkuptimin, besimet fetare dhe pikëpamjet filozofike. Një edukim i tillë ofrohet në shkollat e arsimit jotradicional. Shkollat e arsimit jotradicional mund të funksionojnë sipas programeve të tyre, por numri total i lëndëve dhe numri total i orëve të caktuara për secilën lëndë në formularët 1-12 mund të ndryshojnë nga numrat e përcaktuar në planet e përgjithshme shtetërore të arsimit jo më shumë se 25 për qind.

### Provimet e maturës 
Në pranverë, pas përfundimit të programit të arsimit të mesëm, maturantët i nënshtrohen provimeve të pjekurisë. Provimet e maturës mund të jenë dy llojesh, pra në nivel shkollor ose kombëtar. Për t'u pajisur me një certifikatë maturimi, duhet të kaloni dy provime maturimi: një provim i detyrueshëm në lituanisht dhe një provim tjetër me zgjedhje. Maturantët që dëshirojnë të hyjnë në shkollat e larta dhe të marrin fonde shtetërore (përveç studimeve për Art), duhet të kalojnë të paktën 3 provime maturimi. Në total mund të jepen 6 provime maturimi.

Provimet shtetërore zhvillohen në mënyrë qendrore, nxënësit e formularëve të diplomimit regjistrohen në bazën e të dhënave të Qendrës Kombëtare të Provimeve; provimet bëhen në qendrat komunale të provimeve; fletët e provimit kodohen dhe dërgohen në Qendrën Kombëtare të Provimeve ku vlerësohen nga ekspertë të punësuar.

Pas përfundimit të programit të arsimit të mesëm dhe dhënies së provimeve të pjekurisë, maturantët marrin arsimin e mesëm.

Arsimi i mesëm dhe i lartë i marrë në vende të tjera vlerësohet nga Qendra Lituaneze për Vlerësimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë.

### Financimi 
Arsimi i nxënësve në shkollat e arsimit të përgjithshëm financohet nga një grant i synuar nga buxheti i shtetit sipas parimit të kuponit të nxënësit. Shteti çdo vit ndan, duke marrë parasysh numrin e nxënësve, një grant të posaçëm të synuar për bashkitë. Kuponi i nxënësit është i ndarë si për shkollat publike ashtu edhe për ato private. Kur kalon në një shkollë tjetër, një nxënës merr kuponin e tij me vete. Kuponi i nxënësit përfshin para për pagat e mësuesve, përmirësimin e aftësive të mësuesve, tekste, mjete mësimore, ndihmë të posaçme psikologjike, veprimtari njohëse të nxënësve, orientim profesional, module të programeve të edukimit profesional artistik, administrim, ekzekutim, vlerësim të provimeve të pjekurisë, etj.

Shpenzimet komunale të shkollave private mbulohen nga palët e tyre të interesit. Fondet për shkollat e komuniteteve tradicionale fetare ndahen nga shteti sipas Marrëveshjes ndërmjet Republikës së Lituanisë dhe Selisë së Shenjtë.

## Arsimi joformal 
Pas orëve të mësimit, nxënësit mund të zgjedhin aktivitete të ndryshme të kohës së lirë të ofruara në shkolla pa pagesë ose të ndjekin shkolla të veçanta sportive, muzikë, arte figurative, art, aviacion, koreografi dhe klube për fëmijë. Aktivitetet e fundit janë pjesërisht të paguara; artistë profesionistë, sportistë dhe mësues punojnë me fëmijët.

Në shkolla, nxënësit mund të përjashtohen nga frekuentimi i mësimeve javore për Artet dhe Formimin Fizik, nëse kanë mbaruar shkollat e artit ose kanë studiuar Arte të Bukura, Koreografi ose Muzikë në shkollat e artit ose në institucionet e arsimit joformal të specializuar në sport. Programi afatgjatë i edukimit artistik i kryer në shkollat e muzikës, artit, sportit për fëmijë apo në çdo shkollë tjetër mund të njihet si modul arsimor profesional.

### Arsimi special 
Arsimi special ofrohet në institucionet e arsimit parashkollor dhe shkollat e arsimit të përgjithshëm të të gjitha llojeve. Nëse është e nevojshme, programet e arsimit të përgjithshëm mund të përshtaten duke marrë parasysh nevojat e arsimit special të nxënësve. Ndihma falas e pedagogëve specialë, logopedëve, psikologëve dhe specialistëve të tjerë mund t'u ofrohet nxënësve në shkolla si dhe prindërve dhe mësuesve në institucione të tjera. Nevoja e fëmijës për arsim special përcaktohet nga njësia psikologjike pedagogjike komunale ose nga komisioni i arsimit special të shkollës.

## Formimi profesional dhe mësimi gjatë gjithë jetës 
### Formimi profesional 
Sistemi i arsimit profesional mbulon arsimin dhe aftësimin profesional fillestar dhe të vazhdueshëm

**Arsimi dhe Formimi Fillestar Profesional** mund të fillojë në moshën 14 vjeç (viti i pestë i arsimit bazë). 

Shkalla e frekuentimit të shkollës është mbi mesataren e BE-së dhe pushimi nga shkolla është më pak i zakonshëm se mesatarja e BE-së. Megjithatë, raporti i PISA nga viti 2010 zbuloi se rezultatet lituaneze në matematikë, shkencë dhe lexim ishin nën mesataren e OECD.  Raporti i PISA-s i vitit 2015 i rikonfirmoi këto gjetje. 

Pagat janë një çështje kryesore dhe një pikë e debatit të shpeshtë. Në vitin 2017, pagat e mësuesve lituanisht ishin më të ulëtat në BE, duke barazuar rreth gjysmën e pagës së punonjësve të ndërtimit lituanez.  Sipas të dhënave lituaneze të punësimit nga viti 2017, paga mesatare para taksave e mësuesve lituanez është 404 euro.  15% e totalit të grupit të mësuesve fitojnë mbi 760 euro në muaj, para taksave.  Pagat e mësuesve lituanisht janë më të ulëtat në të gjithë BE-në.  Pagat e ulëta të mësuesve ishin arsyeja kryesore pas grevave kombëtare të mësuesve në 2014,  2015  dhe 2016.   Një grevë ishte planifikuar në vitin 2017, por nuk u realizua.  Në vend të kësaj, u organizua një protestë në fund të vitit 2017. 

Universitetet lituaneze janë gjithashtu të njohura në vend për paga të ulëta. Në vitin 2017, studiuesit e universitetit fituan nën 600 € në muaj.  Ligjëruesit fitojnë nga 553 deri në 1040 në muaj dhe asistentët marrin 345-762 € në muaj.  Janë raportuar raste të profesorëve universitarë me katër punë me kohë të pjesshme.  Raste të tjera të raportuara kanë të bëjnë me profesorët që emigrojnë sepse nuk mund të mbajnë veten me pagën e tyre lituaneze.  Pagat e arsimit të lartë lituanez janë ndër më të ulëtat e BE-së dhe 90% e stafit të universitetit lituanez janë të pakënaqur me të ardhurat e tyre dhe 70% mendojnë të shkojnë në grevë.  Sipas deputetit Mantas Adomënas, problemi me pagat e ulëta është i njohur mirë, por arsimi nuk është një çështje me prioritet politik në Lituani.  

Parlamenti lituanez synon të riorganizojë sistemin e arsimit të lartë duke reduktuar numrin e universiteteve në Lituani.  Ka pasur shqetësime për cilësinë e ulët të arsimit në disa subjekte. Në vitin 2006, departamenti i matematikës dhe IT në Universitetin Šiauliai tregtoi programe në ezoterizëm .   Që nga viti 2012, universiteti Šiauliai vazhdoi të ofrojë kurse në astrologji dhe palmisë .   Në vitin 2011, Universiteti Šiauliai heshti me sukses protestën e studentëve në lidhje me cilësinë e ulët të arsimit.  Planet për të reduktuar numrin e institucioneve arsimore janë kritikuar nga rektorët e universiteteve dhe shoqatat e universiteteve , por po ecin përpara. 

Në nivel kombëtar, ka shqetësime në lidhje me përdorimin joefikas të fondeve, mungesën e bashkëpunimit ndërkombëtar dhe financimin e ulët për kërkimin dhe inovacionin.  Në vitin 2017, asnjë nga organizatat lituaneze të arsimit të lartë nuk u përfshi në projektet më të mëdha kërkimore të BE-së – Graphene Flagship, CERN, Human Brain Project apo të tjera.

## Shih edhe 
* Universiteti i Vilniusit

## Referime