Rosalind Franklin

**Rosalind Elsie Franklin** (25 korrik 1920 - 16 prill 1958) ishte një kimiste Angleze dhe kristalografe X-ray që kontribuoi në të kuptuarit e strukturave molekulare të ADN-së (acid deoksiribonukleik), RNA (acid ribonukleik), viruset, qymyr , dhe grafit. Megjithëse veprat e saj mbi thëngjillin dhe viruset u vlerësuan gjatë jetës së saj, kontributet e saj në zbulimin e strukturës së ADN-së u njohën kryesisht pas vdekjes.

E lindur në një familje hebraike të shquar britanike, Franklin u arsimua në një shkollë private në Norland Place në West London, në Sussex dhe Shkolla e Vajzave të Shën Palit në Londër. Pastaj studioi Shkenca Natyrore në Newnham College, Cambridge, nga e cila u diplomua në vitin 1941. Duke fituar një bursë kërkimore, ajo u bashkua me laboratorin e kimisë fizike të Universitetit të Kembrixhit nën udhëheqjen e Ronald George Wreyford Norrish, i cili e zhgënjeu për mungesën e entuziazmit. Për fat të mirë, Shoqata Britanike e Hulumtimit të Shfrytëzimit të Qymyrit (BCURA) i ofroi asaj një pozicion kërkimor në vitin 1942 dhe filloi punë  në qymyr. Kjo e ndihmoi atë që të fitonte një Ph.D. në vitin 1945. Ajo shkoi në Paris në vitin 1947 si një *chercheur* (studiuese e pas-doktoraturë) nën udhëheqjen e Jacques Mering në Laboratorin Qendror të Shërbimeve Kimike de l'Etat, ku ajo u bë një kristalografe X-ray. Ajo u bë bashkëpunëtore kërkimi në King's College në Londër në vitin 1951 dhe punoi në studimet e shpërndarjes me rreze X, të cilat përfundimisht do të lehtësonin teorinë e dyfishtë spirale të ADN-së. Në vitin 1953, pas dy vjetësh, për shkak të mosmarrëveshjes me drejtorin, John Randall dhe më shumë me kolegun Maurice Wilkins, ajo u detyrua të shkonte në Kolegjin Birkbeck. Në Birkbeck, J. D. Bernal, kryetar i departamentit të fizikës, i ofroi asaj një ekip të veçantë kërkimi. Ajo vdiq në vitin 1958 në moshën 37 vjeç për shkak të kancerit të vezoreve.

Franklin është më e njohur për punën e saj në imazhet e difraktimit të X-ray të ADN-së, ndërsa në King's College në Londër, që çoi në zbulimin e spirales së dyfishtë të ADN-së, për të cilën James Watson, Francis Crick dhe Maurice Wilkins ndanë Çmimin Nobel në Fiziologji ose  Mjekësi në vitin 1962. Watson sugjeroi që Franklin do të ishte dhënë në mënyrë ideale një Çmim Nobel në Kimi, së bashku me Wilkins, por Komiteti Nobel nuk bën nominime pas vdekjes.

Pas përfundimit të punës së saj në ADN, Franklin udhëhoqi punën fillestare në Birkbeck në strukturat molekulare të viruseve. Anëtarja e saj e ekipit *Aaron Klug* vazhdoi kërkimet e saj, duke fituar Çmimin Nobel në Kimi në vitin 1982.

## Jeta e hershme
Franklin ka lindur më 25 korrik 1920 në **50 Chepstow Villas**, Notting Hill, Londër në një familje Britanke Hebrenjsh të pasur dhe me ndikim. 

**Familja**

Babai i saj ishte Ellis Arthur Franklin (1894-1964), një bankier tregtar, liberal i Londrës, i cili u edukua në Kolegjin e Punës të Qytetit (Working Men's College) dhe nëna e saj ishte Muriel Frances Waley (1894-1976). Rosalind ishte vajza e madhe dhe fëmija i dytë në familjen e pesë fëmijëve. Davidi (i lindur në vitin 1919) ishte vëllai më i madh; Colin (i lindur në vitin 1923), Roland (i lindur në vitin 1926) dhe Jenifer (e lindur në vitin 1929) ishin vëllezërit e motrat e saj më të vegjël.

Xhaxhai i babait të saj ishte Herbert Samuel (më vonë Viscount Samuel), i cili ishte Minister në vitin 1916 dhe i pari çifut i ushtruar për të shërbyer në Kabinetin Britanik. Halla e saj, Helena Caroline Franklin, e njohur në familje si Mamie, ishte e martuar me Norman de Mattos Bentwich, i cili ishte Prokurori i Përgjithshëm në Mandatin Britanik të Palestinës. Helen Caroline Franklin ishte aktive në organizimin e sindikatave dhe lëvizjen e votimit të grave dhe më vonë ishte anëtare e Këshillit të Qarkut në Londër. Xhaxhai i saj, Hugh Franklin, ishte një tjetër figurë e shquar në lëvizjen e të drejtës së votimit, edhe pse veprimet e tij, ngatërruan familjen Franklin. Emri i mesit Rosalind, "Elsie", ishte në kujtim të gruas së parë të Hugut, e cila vdiq në pandeminë e gripit spanjoll të vitit 1918. Familja e saj ishte e përfshirë në mënyrë aktive në Kolegjin e Punës të Qytetit, ku babai i saj mësoi lëndët e elektricitetit, magnetizmin dhe historinë e Luftës së Parë Botërore gjatë mbrëmjeve, duke u bërë më vonë zëvendës-drejtor.

Prindërit e Franklin ndihmuan në vendosjen e refugjatëve hebrenj nga Evropa, të cilët i kishin shpëtuar nazistëve. Ata morën dy fëmijë hebrenj në shtëpinë e tyre dhe njëri prej tyre, një austriak nëntë vjeçar, Evi Eisenstädter, ndau dhomën me Jeniferin. (Babai i Evit Hans Mathias Eisenstädter ishte burgosur në Buchenwald, dhe pas çlirimit, familja pranoi mbiemrin "Ellis".)

**Edukimi**

Që nga fëmijëria e hershme, Franklin tregoi aftësi të jashtëzakonshme skolastike. Në moshën gjashtë vjeçare, ajo u bashkua me vëllain e saj Roland në Norland Place School, një shkollë private në West London. Në atë kohë, tezja e saj Mamie (Helen Bentwich) e përshkroi atë te burri i saj: "Rosalind është jashtëzakonisht e zgjuar - shpenzon tërë kohën duke bërë aritmetikë për kënaqësi dhe pa dyshim i merr shumat e saj të drejta." Ajo gjithashtu shfaqi interes në kriket dhe hokej. Në moshën nëntë vjeçare, ajo hyri në një shkollë me konvikt, Shkolla Lindores për të Rinj Zonja në Sussex. Shkolla ishte pranë bregdetit, dhe familja donte një mjedis të mirë për shëndetin e saj delikat. Ajo ishte njëmbëdhjetë vjeç kur shkoi në Shkollën e Vajzave të Shën Palit, West London, një nga shkollat ​​e pakta të vajzave në Londër që mësonin fizikë dhe kimi. Në Shën Pal ajo shkëlqeu në shkencë, në latinisht dhe në sport  Ajo gjithashtu mësoi gjermanishten dhe u bë e rrjedhshme në frëngjisht, një gjuhë që më vonë do ta gjente të dobishme. Ajo kryesonte klasat e saj dhe fitoi çmime vjetore. Dobësia e saj e vetme edukative ishte në muzikë, për të cilën drejtori i shkollës muzikore, kompozitori Gustav Holst, njëherë i bëri thirrje nënës së saj për të pyetur nëse ajo mund të ketë vuajtur nga problemi i dëgjimit. Me gjashtë nderime, ajo kaloi matrikulacionin saj në vitin 1938, duke fituar një bursë për në universitet. Babai i saj i kërkoi t'ia jepte bursën një studenti të merituar refugjatësh. Siç përshkruhet nga biografi i tij, Norrish ishte "kokëfortë dhe gati pervers në argument, mbizotërues dhe i ndjeshëm ndaj kritikave". Ai nuk mund të vendoste për atë çfarë të punonte, dhe në atë kohë po dorëzohej nga pirja e rëndë. Franklin shkroi se ai e bëri atë që ta përbuzte plotësisht. Duke dhënë dorëheqjen nga laboratorja e Norrish, ajo plotësoi kërkesat e Veprave të Shërbimit Kombëtar duke punuar si asistente e një kërkimi në Shoqatën e Kërkimit të Shfrytëzimit të Qymyrit në Mbretërinë e Bashkuar (BCURA) në vitin 1942. BCURA ishte vendosur në Rezervën e Coombe Springs pranë Kingston Thames pranë kufirit jugperëndimor të Londrës. Norrish veproi si këshilltar i ushtrisë në BCURA. John G. Bennett ishte drejtor. Marcello Pirani dhe Victor Goldschmidt, të dy refugjatë nga nazistët, ishin konsulentë dhe dhanë leksione në BCURA ndërsa Franklin punoi atje. Gjatë hulumtimit të saj në BCURA, ajo qëndroi në shtëpinë e konviktit të Adrienne Weill në Cambridge, derisa kushërira e saj, Irene Franklin, kërkoi të bashkohej me të në një shtëpi të liruar të xhaxhait të saj në Putney. Me Irene, ajo vullnetarisht u bë një drejtuese e sulmeve ajrore dhe rregullisht bëri patrullime për të parë mirëqenien e njerëzve gjatë bastisjeve ajrore.

## Karriera dhe kërkimet
Franklin e kaloi karrierën e saj duke punuar në Londër dhe Paris.

**Paris**

Me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore në vitin 1945, Franklin kërkoi ndihmë nga Adrienne Weill për të njoftuar hapjen e vendeve të punës për një "kimist-fizik që di shumë pak kimi fizike, por shumë për vrimat në qymyr". Në një konferencë në vjeshtën e vitit 1946, Weill e prezantoi atë te Marcel Mathieu, drejtor i Qendrës Kombëtare të Kërkimit Shkencor (CNRS), rrjeti i instituteve që përbëjnë pjesën më të madhe të laboratorëve të kërkimit shkencor të mbështetur nga qeveria franceze. Kjo çoi në emërimin e saj me Jacques Mering në Laboratorin Qendror të Shërbimeve Kimike de l'État në Paris. Ajo u bashkua me laboratorin (siç u tha nga stafi) i Mering më 14 shkurt të vitit 1947 si një nga 15 kërkuesit

Mering ishte një kristalograf X-ray i cili aplikoi difraktimin e rrezeve të X-ray në studimin për pëlhurën me fije artificiale dhe substancave të tjera amorf, në dallim nga mijëra kristale të rregullta që ishin studiuar me këtë metodë për shumë vite. Ai i mësoi asaj aspektet praktike të aplikimit të kristalografisë me rreze X në substanca amorfike. Kjo paraqiti sfida të reja në kryerjen e eksperimenteve dhe interpretimin e rezultateve. Franklin i zbatoi ato për problemet e mëtejshme që lidhen me qymyrin, në veçanti ndryshimet në rregullimin e atomeve kur ajo konvertohet në grafit. Ajo botoi disa dokumente të mëtejshme mbi këtë punë e cila është bërë pjesë e rrjedhës së fizikës dhe kimisë së thëngjillit. Kjo vepër u mbulua në një monografi të vitit 1993, dhe në manualin e botuar rregullisht Kimia dhe Fizika e Karbonit. Mering vazhdoi studimin e karbonit në forma të ndryshme, duke përdorur difraksionin me rreze X dhe metoda të tjera.

**King College në Londër**

Në vitin 1950, Franklin iu dha një mundësi trevjeçare Turner & Newall Fellowship për të punuar në ''King's College London''. Në janar të vitit 1951, ajo filloi të punonte si bashkëpunëtore kërkimore në Këshillin e Kërkimit Mjekësor (MRC) në Njësinë e Biofizikës, drejtuar nga John Randall. Ajo u caktua fillimisht për të punuar në shpërndarjen e rrezeve të proteinave dhe lipideve në zgjidhje, por Randall e ridrejtoi punën e saj tek fibrat e ADN-së për shkak të zhvillimeve të reja në këtë fushë dhe ajo duhej të ishte studiuesja e vetme e përhapjes eksperimentale në King në atë kohë. Randall bëri këtë ndryshim, madje edhe para se të fillonte të punonte në King's, për shkak të punës së fillestare në vijim nga Maurice Wilkins dhe Raymond Gosling - një . student i Ph.D i caktuar për ta ndihmuar atë.

Edhe duke përdorur paisje të papërpunuara, Wilkins dhe Gosling kishin marrë një pamje të shquar të ADN-së që nxiti interesim të mëtejshëm në këtë molekulë. Ata kishin kryer analiza të difraktimit X-ray të ADN-së në njësi që nga maji i vitit 1950, por Randall nuk i kishte njoftuar ata se ai kishte kërkuar Franklin të merrte përsipër veprimin e shpërndarjes së ADN-së dhe udhëzimin e tezës së Gosling-it. Mungesa e komunikimit të Randall-it në lidhje me këtë caktim, kontribuoi ndjeshëm ndaj mosmarrëveshjes të mirë dokumentuar që u zhvillua midis Wilkins dhe Franklin.

Franklin, duke punuar me Gosling, filloi të zbatojë ekspertizën e saj në teknikat e defraktimit të rrezeve X në strukturën e ADN-së. Ajo përdori një tub të ri X-ray të fokusuar dhe mikrokamera të urdhëruar nga Wilkins, por që ajo përmirëson, rregullon dhe fokusohet me kujdes. Duke u mbështetur në sfondin e saj fizik të kimisë, ajo gjithashtu manipuloi me mjeshtëri hidratimin kritik të mostrave të saj. Kur Wilkins pyeti për këtë teknikë të përmirësuar, ajo u përgjigj me terma që fyenin Wilkinsin pasi Franklin kishte "një ajër superioriteti të ftohtë".

Mënyra e Franklinit për të parë thellë njerëzit në sy, përsa kohë ishte konçiz, i paduruar dhe i drejtpërdrejtë, shqetësoi shumë nga kolegët e saj. Në kontrast të thellë, Wilkins ishte shumë i turpshëm, dhe duke llogaritur ngadalë çdo gjë në fjalim, ndërkohë që shmangte kontaktin e drejtpërdrejtë me dikë në sy. Përkundër atmosferës intensive, Franklin dhe Gosling zbuluan se kishte dy forma të ADN-së: në lagështi të lartë (kur ishte i lagësht), fibra e ADN-së u bë e gjatë dhe e hollë; kur u tha, u bë e shkurtër dhe e majme.

## Referime