Historia e Uttar Pradeshit

**Historia e Uttar Pradeshit**, shtetit verior të Indisë, teknikisht fillon që me formimin e tij më 1 prill 1937 si Provincat e Bashkuara, por vetë rajoni tregon gjurmë të banimit njerëzor midis 85 000 dhe 73 000 vjet më parë. Rajoni duket se ka qenë krijuar që nga viti 6000 p.e.s. The region seems to have been domesticated as early as 6,000 BC.

## Parahistoria
Gjetjet arkeologjike tregojnë praninë e *Homo sapiensëve* gjuetar-mbledhës të epokës së gurit në Uttar Pradesh midis 85 dhe 73 mijë vjet më parë. Gjetje të tjera parahistorike përfshijnë artifakte të Paleolitit të Sipërm dhe të Mesëm të datuara midis 21–31 mijë vjet më parë dhe ngulime Mezolitike/Mikrolitike të gjuetarëve-mbledhës, pranë Pratapgarh-ut, që datojnë afërsisht midis viteve 10550–9550 p.e.s. Fshatra me gjedhë, dele dhe dhi të zbutura dhe dëshmi të bujqësisë shfaqen që nga viti 6000 p.e.s. gradualisht u zhvillua midis viteve 4000 dhe 1500 p.e.s.&nbsp; duke filluar me Qytetërimin e Luginës së Indusit deri në Periudhën Vedike; duke u shkuar në Epokën e Hekurit.

, vendlindja e mbretit demon, Ravana.]]

Mbretëria e Kosalas, në periudhën Mahaxhanapada, gjendej brenda kufijve rajonalë të Uttar Pradeshit të sotëm. Sipas legjendave hindu, mbreti hyjnor Rama i eposit të Ramajanas mbretëroi në Ayodhya, kryeqyteti i Kosalas. Krishna, një tjetër mbret hyjnor i mitologjisë hindu, që luan një rol kyç në eposin e Mahabaratas dhe i nderuar si rimishërimi (avatari) i tetë i zotit hindu Vishnu, thuhet se ka lindur në qytetin e Mathuras në Uttar Pradesh. Duke pasuar pushtimin e Hunëve që shkatërruan Perandorinë Gupta, Ganges-Yamuna Doab pa ngritjen e Kannauxhit. Gjatë mbretërimit të Harshavardhanas (590–647), Perandoria Kannauxh arriti kulmin e saj. Kannauxhi u pushtua mjaft herë nga Dinastia Rashtrakuta e Indisë Jugore nga shekulli i VIII deri në shekullin e X.

Në shekullin e XVI, Baburi, një pasardhës i Timurit dhe Gengis Khanit nga Lugina Fergana (Uzbekistani i sotëm), vërshoi përgjatë Kalimit Khyber dhe themeloi Perandorinë Mogule, që sundoi Indinë, bashkë me Afganistanin, Pakistanin dhe Bangladeshin e sotëm Mogulët ishin pasardhës të turqit e persianizuar të Azisë Qendrore (me përzierje domethënëse me mongolët). Në Periudhën Mogule, Uttar Pradeshi u bë zemra e perandorisë. Perandorët mogulë, Babur dhe Humayun sunduan që nga Agra. Në vitin 1540 sunduesi afgan, Sher Shah Suri, mori kontrollin e Uttar Pradeshit pasi mundi perandorinë mogul Humanyun. Sher Shah Suri dhe djali i tij, Islam Shah Suri e sunduan Uttar Pradeshin që nga selia e tyre në Gwalior. Pas vdekjes së Islam Shah Surit, kryeministri i tij Hemu u bë sunduesi *de facto* i Uttar Pradeshit, Biharit, Madja Pradeshit dhe pjesëve perëndimore të Bengalit. Ai mori titullin *Vikramaditya* në kurorëzimin e tij në Purana Quila në Delhi. Hemu vdiq në Betejën e Dytë të Panipatit dhe Uttar Pradeshi kaloi nën sundimin e perandorit mogul Akbar. Akbari sundoi që nga Agra dhe Fatehpur Sikri. Në shekullin e XVIII, pas rënies së autoritetit mogul, vakumi i pushtetit u plotësua nga Perandoria Maratha, në mesin e shekullit të XVIII, ushtria Maratha pushtoi rajonin e Uttar Pradeshit, që bëri që Rohillat ta humbisnin kontrollin e Rohillkhandit ndaj sunduesve maratha Raghunath Rao dhe Malharao Holkar. Konflikti midis rohillasve dhe marathasve përfundoi më 18 dhjetor 1788 me arrestimin e Ghulam Qadirit, nipi i Najeeb-ud-Daulas, që u mund nga gjenerali marathas Mahadaji Scindia. Në vitin 1803, duke pasuar Luftën e Dytë Anglo-Maratha, kur British East India Company mundi Perandorinë Maratha, shumë nga rajoni kaloi nën suzerenitetin britanik.

## Sundimi Britanik
[thumb|left|358px|La Martiniere College ne [Laknau, themeluar në 1845]]
Duke nisur nga Bengali në gjysmën e dytë të shekullit të XVIII, një seri betejash për territoret e Indisë veriore në fund bëri që rajoni të binte nën kontrollin e British East India Company. Mbretëritë e Ajmerit dhe Jaipurit u përfshinë gjithashtu në këtë territor verior, që u emërtua "Provincat Veri-perëndimore" (të Agras). Megjithëse Uttar Pradeshi më vonë u bë shteti i pestë më i madh i Indisë, Provinca Veri-perëndimore e Agras ishte një nga shtetet më të vegjël të Perandorisë Britaniko-Indiane. Kryeqyteti i saj u zhvendos dy herë midis Agras dhe Allahabadit.

Për shkak të pakënaqësisë me sundimin britanik, në pjesë të ndryshme të Indisë Veriore shpërtheu një rebelim; sepoit e regjimentit të Bengalit të vendosur në kazermat e Meerutit, Mangal Pandey, konsiderohet gjerësisht se pika e nisjes së tij. Ai u bë i njohur si Rebelimi Indian i vitit 1857. Pas dështimit të rebelimit, britanikët u përpoqën ti ndanin rajonet më të rebeluara duke riorganizuar kufijt administrativë të rajonit, duke e ndarë rajonin e Delhit nga 'Provinca Veri-perëndimore e Agras' dhe duke e bashkuar atë me Panxhabin, ndërsa rajoni Ajmer - Marwar bashkë me Raxhputanan dhe Udhin u përfshinë në një shtet. Shteti i ri u quajt 'Provincat Veri-perëndimore të Agras dhe Udhit', që në vitin 1902 u riemërtua si Provincat e Bashkuara të Agras dhe Udhit. Zakonisht quhej Provincat e Bashkuara (United Provinces me akronimin UP).

Në vitin 1920, kryeqyteti i provincës u zhvendos nga Allahabadi në Laknau. Gjykata e lartë vijoi të qëndronte në Allahabad, por një trupë u vendos në Laknau. Allahabadi vijoi të ishte një qendër e  rëndësishme administrative e Uttar Pradeshit të sotëm dhe ka mjaft qendra administrative. Uttar Pradeshi vijoi të ishte i rëndësishëm në politikën indiane dhe ishte veçanërisht i rëndësishëm në historinë moderne indiane si baza e Lëvizjes Indiane të Pavarësisë. Uttar Pradeshi bujti institucione të rëndësishme arsimore moderne si Benaras Hindu University, Universiteti Mysliman Aligarh dhe Darul Uloom Deoband. Figura të njohura kombëtare si Chandra Shekhar Azadi ishin mes udhëheqësve të lëvizjes në Uttar Pradesh dhe Motilal Nehru, Jawaharlal Nehru, Madan Mohan Malaviya dhe Gobind Ballabh Pant ishin prijës të rëndësishëm të Kongresit Kombëtar Indian. ‘All India Kisan Sabha’ (AIKS) u formua në sesionin e Laknaut të Kongresit më 11 prill 1936, me atdhetarin e famshëm Swami Sahajanand Saraswati të zgjedhur si presidenti i parë, në mënyrë që të adresonte ankesat e vjetra të fshatarsisë dhe ta mobilizonte atë kundër feudalëve ‘zamindari’, duke nxitur kështu lëvizjen e fermerve në Indi. Gjatë Lëvizjes ‘’Quit India’’ në 1942, Distrikti i Ballias përmbysi autoritetin kolonial dhe vendosi një administratë të pavarur Chittu Pandey. Ballia u bë e njohur si "Baghi Ballia" (Ballia Rebele) për këtë rol domethënës në Lëvizjen e Pavarësisë së Indisë.

## Pas pavarësisë
Pas pavarësisë së Indisë, në vitin 1957 Provincat e Bashkuara u riorganizuan nën emrin Uttar Pradesh. Shteti ka dhënë shtatë kryeministra të Indisë dhe është burimi numrit më të madh të vendeve në ‘Lok Sabha’. Megjithë ndikimin e tij politik, zhvillimi i varfër ekonomik dhe administrativ, krimi i organizuar dhe korrupsioni e kanë mbajtur atë ndërmjet shteteve më të prapambetura të Indisë. Shteti është prekur nga episode të përsëritura të dhunës komunitare dhe kastave. Në vitin 1999, distriktet veriore të shtetit u ndanë për të formuar shtetin e Uttarakhandit.

## Shiko edhe
* Uttar Pradeshi
* Qytetërimi i Luginës së Indusit
* Historia Indiane
* Arkitektura e Uttar Pradeshit

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lexime të mëtejshme
* R. C. Majumdar and A. D. Pusalker (editors): The History and Culture of the Indian People. Volume I, The Vedic age. Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan 1951
* R.C. Majumdar et al. *An Advanced History of India*, MacMillan, 1967.
*Lokmanya Bal Gangadhar Tilak "The Arctic Home in the Vedas", Messrs Tilak Bros., 1903

**Epokën e Gurit:**
*
*
*

**Për kulturën blegtorale të bakrit:**
*Sharma, Deo Prakash, 2002. Newly Discovered Copper Hoard, Weapons of South Asia (C. 2800–1500 BC), Delhi, Bharatiya Kala Prakashan
*Yule, P. 1985. Metalwork of the Bronze Age in India. C.H. Beck, Munich ISBN 3-406-30440-0
*Yule, P./Hauptmann, A./Hughes, M. 1989 [1992]. The Copper Hoards of the Indian Subcontinent: Preliminaries for an Interpretation, Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz 36, 193–275, ISSN 0076-2741
*Gupta, S.P. (red.). 1995. The lost Sarasvati and the Indus Civilization. Kusumanjali Prakashan, Jodhpur.

**Për kulturën e qeramikës së ngyrosur në gri:**
* 
*Chakrabarti, D.K. 1968. The Aryan hypothesis in Indian archaeology. Indian Studies Past and Present 4, 333–358.
* Jim Shaffer. 1984. The Indo-Aryan Invasions: Cultural Myth and Archaeological Reality. In: J.R. Lukak. The People of South Asia. New York: Plenum. 1984
* Kenneth A.R. Kennedy 1995. *"Have Aryans been identified in the prehistoric skeletal record from South Asia?"*, in George Erdosy, ed.: The Indo-Aryans of Ancient South Asia, pp.&nbsp;49–54.

**Për kulturën e Varrezës H:**
*
* http://www.harappa.com(http://www.harappa.com)
* https://web.archive.org/web/20060908052731/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/3_1_01.html(https://web.archive.org/web/20060908052731/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/3_1_01.html)

**Për periudhën Vedike:**
* 
* 
* 
* 

**Për Indo-Skithët**
* János Harmatta, ed., 1994. *History of civilizations of Central Asia, Volume II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 BC to AD 250*.  Paris, UNESCO Publishing.
* Hill, John E. 2004. *The Western Regions according to the Hou Hanshu.* Draft annotated English translation.
* Hill, John E. 2004. *The Peoples of the West from the Weilue* 魏略 *by Yu Huan* 魚豢*: A Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 AD.* Projekt i përkthyer me shënime në anglisht. 
* Liu, Xinru 2001 "Migration and Settlement of the Yuezhi-Kushan: Interaction and Interdependence of Nomadic and Sedentary Societies." *Journal of World History*, Volume 12, No. 2, Fall 2001. University of Hawaii Press, fq.&nbsp;261–292. 
* Watson, Burton. Trans. 1961. *Records of the Grand Historian of China:* Translated from the *Shih chi* Ssu-ma Ch'ien. Chapter 123: The Account of Ta-yüan, fq.&nbsp;265. Columbia University Press. ISBN 0-231-08167-7

**Për Kushanët:**
*
*
*Faccenna, Domenico (1980). Butkara I (Swāt, Pakistan) 1956–1962, Volume III 1 (in English). Rome: IsMEO (Istituto Italiano Per Il Medio Ed Estremo Oriente)
*Falk, Harry. 1995–1996. *Silk Road Art and Archaeology IV*.
* Falk, Harry. 2001. "The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣāṇas." *Silk Road Art and Archaeology VII*, fq.&nbsp;121–36.
*Falk, Harry. 2004. "The Kaniṣka era in Gupta records." Harry Falk. *Silk Road Art and Archaeology X*, fq.&nbsp;167–76.
*Goyal, S. R. "Ancient Indian Inscriptions" Kusumanjali Book World, Jodhpur (India), 2005.
* Hill, John E. 2004. *The Western Regions according to the Hou Hanshu.* Draft annotated English translation.
* Hill, John E. 2004. *The Peoples of the West from the Weilue* 魏略 *by Yu Huan* 魚豢*: A Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 AD.* Projekt i përshkyer në anglisht me shënime. 
*
*
*
*