Socializmi

**Socializmi** është një sistem i organizimit shoqëror dhe ekonomik në të cilin prona private, e cilësdo formë qoftë, dhe shpërndarja e të ardhurave i nënshtrohen kontrollit shtetëror, i cili sipas teorive të ndryshme thuhet se përfaqëson kontrollin "shoqëror".  Socializmi shpesh i referohet edhe lëvizjeve politike të cilat kanë pasur dhe kanë si qëllim vendosjen e një sistemi të tillë në praktikë.

## Etimologjia 
Sipas Andrew Vincent, "fjala 'socializëm' e gjen rrënjën e saj në latinisht , që do të thotë të kombinosh ose të ndash. Termi i lidhur, më teknik në të drejtën romake dhe më pas mesjetare ishte  . Kjo fjalë e fundit mund të nënkuptojë shoqëri dhe kolegësi  si dhe idenë më ligjore të një kontrate konsensuale midis njerëzve të lirë”.

Përdorimi fillestar i fjalës *socializmëm* u pretendua nga Pierre Leroux, i cili pretendoi se ai e përdori për herë të parë termin në revistën pariziane  në 1832.   Leroux ishte një ndjekës i Henri de Saint-Simon, një nga themeluesit e asaj që më vonë do të etiketohej socializmi utopik . Socializmi ishte në kontrast me doktrinën liberale të individualizmit që theksonte vlerën morale të individit duke theksuar se njerëzit veprojnë ose duhet të veprojnë sikur janë të izoluar nga njëri-tjetri. Socialistët origjinalë utopikë e dënuan këtë doktrinë të individualizmit për dështimin në adresimin e shqetësimeve shoqërore gjatë Revolucionit Industrial, duke përfshirë varfërinë, shtypjen dhe pabarazinë e madhe të pasurisë . Ata e shihnin shoqërinë e tyre si dëmtuese të jetës së komunitetit duke e bazuar shoqërinë në konkurrencë. Ata e paraqitën socializmin ,si një alternativë ndaj individualizmit liberal, të bazuar në pronësinë e përbashkët të burimeve.  Saint-Simon propozoi planifikimin ekonomik, administrimin shkencor dhe zbatimin e të kuptuarit shkencor në organizimin e shoqërisë. Në të kundërt, Robert Owen propozoi të organizohej prodhimi dhe pronësia nëpërmjet kooperativave .  *Socializmi* gjithashtu i atribuohet në Francë Marie Roch Louis Reybaud, ndërsa në Britani i atribuohet Owen, i cili u bë një nga baballarët e lëvizjes bashkëpunuese .  

Përkufizimi dhe përdorimi i *socializmit* u vendos në vitet 1860, duke zëvendësuar *shoqërues*, *kooperativistët*, *reciprocist* dhe *kolektivist* që ishin përdorur si sinonime ndërsa *komunizmi* doli jashtë përdorimit gjatë kësaj periudhe.  Një dallim i hershëm midis *komunizmit* dhe *socializmit* ishte se ky i fundit synonte të socializonte vetëm prodhimin ndërsa i pari synonte të socializonte si prodhimin ashtu edhe konsumin (në formën e aksesit të lirë në mallrat përfundimtare).  Deri në vitin 1888, marksistët përdorën *socializmin* në vend të *komunizmit*, pasi ky i fundit ishte konsideruar si një sinonim i modës së vjetër për *socializmin* . Vetëm pas Revolucionit Bolshevik *socializmi* u përvetësua nga Vladimir Lenini për të nënkuptuar një fazë midis kapitalizmit dhe komunizmit. Ai e përdori atë për të mbrojtur programin bolshevik nga kritika marksiste se forcat prodhuese të Rusisë nuk ishin zhvilluar mjaftueshëm për të arritur komunizmin.  Dallimi midis *komunizmit* dhe *socializmit* u bë i dukshëm në vitin 1918 pasi Partia e Punës Social Demokrate Ruse u riemërtua në Partinë Komuniste Gjithë-Ruse, duke interpretuar *komunizmin* në mënyrë specifike për të nënkuptuar socialistët që mbështetën politikën dhe teoritë e bolshevizmit, leninizmit dhe më vonë atë të marksizëm-leninizmit.,  edhe pse partitë komuniste vazhduan ta përshkruanin veten si socialiste të përkushtuara ndaj socializmit.  Sipas *Manualit të Oksfordit të Karl Marksit*, "Marksi përdori shumë terma për t'iu referuar një shoqërie post-kapitaliste - humanizëm pozitiv, socializëm, komunizëm, mbretëri e individualitetit të lirë, shoqërim i lirë i prodhuesve, etj. Ai i përdori këto terma krejtësisht në mënyrë të ndërsjellë. Nocioni se 'socializmi' dhe 'komunizmi' janë faza të dallueshme historike është i huaj për veprën e tij dhe hyri në leksikun e marksizmit vetëm pas vdekjes së tij". 

## Origjina e ideve socialiste 
Origjinat e socializmit si një lëvizje politike datojnë gjatë Revolucionit Industrial. Megjithatë rrënjët intelektuale mund të gjenden që në kohë të lashta, në personazhe si Moisiu (biblik).  

Idetë socialiste/komuniste kanë pasur një rol të rëndësishëm në mendimtarë të antikitetit si Platoni, i cili në veprën e tij “Republika” ilustron një shoqëri të ashpër në të cilën burra dhe gra të klasës së “gardianëve”ndajnë me njëri tjetrin jo vetëm të mirat materiale por edhe bashkëshortët dhe fëmijët.  

Formësimi i socializmit si një filozofi e mirëfilltë ndodhi me veprat e mendimtarëve utopikë, të cilët ilustronin shoqëri ideale, të cilat sipas tyre do të ishin shoqëri më të barabarta. Ndër mendimtarët e parë të hodhën ide socialiste ishin britanikët dhe francezët, si : Saint-Simon, Charles Fourier, Louis Blanc, dhe Robert Owen të paraprirë nga Thomas More, Tommaso Campanella, dhe Jean Meslier.

## Socializmi në shekullin e XX 
Aktualisht me socializëm kuptohet një sistem ekonomik majtist në të cilin shteti zotëron kontroll të drejtpërdrejtë të mjeteve të prodhimit dhe të shpërndarjes së të mirave dhe shërbimeve.  Socializmi, gjatë shekullit të XX ka qenë sistemi ekonomik i imponuar nga regjimet komuniste, sidomos në Evropën Qendrore dhe Lindore.

## Shiko dhe 
* Kolektivizmi
* Fashizmi

## Referime dhe shënime