Akti mundësues i vitit 1933

[djathtas|parapamje|250x250px| Fjalimi i Hitlerit në Rajhstag që promovonte projektligjin u mbajt në Shtëpinë e Operës Kroll, pas [Historia e Berlinit|zjarrit të Rajhstagut.]]
**Akti Mundësues i vitit 1933** ( gjermanisht : '** ), i titulluar zyrtarisht **'''''* ( lit.  Ligji për të korrigjuar shqetësimin e njerëzve dhe Rajhut),  ishte një ligj special që i dha kabinetit gjerman dhe kryesisht kancelarit kompetencat për të krijuar dhe zbatuar ligje pa përfshirjen e Parlamentit ose të Presidentit të Republikts. Miratimi i këtij ligji, solli *de facto* krijimin e Gjermanisë naziste . Në mënyrë kritike, Akti Mundësues i lejoi Kancelarit të anashkalonte sistemin e kontrolleve dhe balancave në qeveri.

## Historiku 
Pasi u emërua Kancelar i Gjermanisë më 30 janar 1933, Hitleri i kërkoi Presidentit von Hindenburg të shpërndante Rajhstagun . Zgjedhjet e përgjithshme u caktuan për 5 mars 1933. Një takim sekret u mbajt midis Hitlerit dhe disa industrialistëve në rezidencën zyrtare të Hermann Göring në Pallatin Presidencial të Rajhstag, me qëllim financimin e fushatës zgjedhore të Partisë Naziste .  

Djegia e Rajhstagut u përshkrua nga nazistët si fillimi i një revolucioni komunist dhe Hitleri i kërkoi Hindenburgut të miratonte Dekretin presidencial të Zjarrit të Rajhstagut, i cili frenoi ndjeshëm të drejtat civile për qytetarët gjermanë dhe pezulloi lirinë e shtypit dhe të drejtat *e habeas corpus'' vetëm pesë ditë para zgjedhjeve. Hitleri e përdori dekretin për të bastisur më pas zyrat e Partisë Komuniste dhe që të lejonte arrestimin e përfaqësuesve të saj, duke i eliminuar Komunistët si forcë politike.

Në zgjedhje, Partia Naziste mori pesë milionë vota më shumë se në zgjedhjet e mëparshme, megjithatë ata nuk arritën dot të fitonin një shumicë absolute në parlament dhe vareshin nga 8% e vendeve të fituara nga partneri i tyre i koalicionit, Partia Popullore Kombëtare Gjermane, për të arritur në 52% në total.

Për t'u çliruar nga kjo varësi, Hitleri i kërkoi kabinetit, në mbledhjen e tij të parë paszgjedhore më 15 mars, të hartonte planin për hartimin e një Akti Mundësues që do t'i jepte kabinetit pushtet legjislativ për katër vjet. Nazistët krijuan Aktin Mundësues për të fituar pushtet të plotë politik pa nevojën e mbështetjes së shumicës në Rajhstagut dhe pa nevojën për të bërë pazare me partnerët e tyre të koalicionit. Regjimi nazist ishte unik në krahasim me bashkëkohësit e tij, më i famshmi ai sovjetik  i Jozef Stalinit, sepse Hitleri nuk kërkoi të hartonte një kushtetutë krejtësisht të re, ndërsa Stalini e bëri këtë. Teknikisht Kushtetuta e Vajmarit e vitit 1919 mbeti në fuqi edhe pas Aktit Mundësues, duke humbur fuqinë vetëm në vitin 1945 kur Gjermania u dorëzua në fund të Luftës së Dytë Botërore dhe pushoi së qeni një shtet sovran .

### Përgatitjet dhe negociatat 
Akti Mundësues lejoi Ministrinë Kombëtare (në thelb kabinetin) të miratonte legjislacionin, duke përfshirë ligjet që devijojnë ose ndryshojnë kushtetutën, pa pëlqimin e Rajhstagut. Për shkak se ky ligj lejonte largime nga kushtetuta, ai vetë u konsiderua një amendament kushtetues. Kështu, kalimi i tij kërkonte mbështetjen e dy të tretave të deputetëve që ishin të pranishëm dhe votonin. Një kuorum prej dy të tretave të të gjithë Rajhstagut u kërkua të ishte i pranishëm për të thirrur projektligjin.

Social Demokratët (SPD) dhe Komunistët (KPD) pritej të votonin kundër ligjit. Qeveria kishte arrestuar tashmë të gjithë deputetët komunistë dhe disa socialdemokratë sipas Dekretit të Zjarrit të Rajhstagut. Nazistët prisnin që partitë që përfaqësonin klasën e mesme, junkerët dhe interesat e biznesit të votonin për masën, pasi ata ishin lodhur nga paqëndrueshmëria e Republikës së Vajmarit dhe nuk do të guxonin të rezistonin.

Hitleri besonte se me votat e anëtarëve të Partisë së Qendrës, ai do të merrte shumicën e nevojshme dy të tretat. Ai negocioi me kryetarin e Partisë së Qendrës, Ludwig Kaas, një prift katolik, duke finalizuar një marrëveshje deri më 22 mars. Kaas ra dakord të mbështeste Aktin në këmbim të garancive për ekzistencën e vazhdueshme të Partisë së Qendrës, mbrojtjen e lirive civile dhe fetare të katolikëve, shkollat fetare dhe mbajtjen e nëpunësve civilë të lidhur me Partinë e Qendrës. Është sugjeruar gjithashtu se disa anëtarë të SPD-së u frikësuan nga prania e nazistëve Sturmabteilung (SA) gjatë gjithë procesit. 

## Miratimi 
Ashtu si me shumicën e ligjeve të miratuara në këtë kohë, edhe Akti Mundësues është mjaft i shkurtër, veçanërisht duke marrë parasysh implikimet e tij. Teksti i plotë, në gjermanisht  dhe shqip, vijon:

parapamje| Akti (faqe 1)
Debati brenda Partisë së Qendrës vazhdoi deri në ditën e votimit, 23 mars 1933, me kryetarin e kësaj partie që mbrojti votimin në favor të aktit, duke iu referuar një garancie të ardhshme me shkrim nga Hitleri, ndërsa ish-kancelari Heinrich Brüning bëri thirrje për një refuzim të Aktit. Shumica e qendrës mbajti anën e Kaas dhe Brüning ra dakord të ruante disiplinën partiake duke votuar për Aktin. 

Rajhstagu, i udhëhequr nga presidenti i tij, Hermann Göring, ndryshoi rregullat e tij të procedurës për ta bërë më të lehtë miratimin e projektligjit. Sipas Kushtetutës së Vajmarit, një kuorum prej dy të tretave të të gjithë anëtarëve të Rajhstagut kërkohej të ishte i pranishëm në mënyrë që të miratohej një projekt-amendament kushtetues. Në këtë rast, 432 nga 647 deputetët e Rajhstagut do të duhej të ishin kërkuar normalisht për një kuorum. Megjithatë, Göring e uli kuorumin në 378 duke mos numëruar 81 deputetët e KPD-së . Pavarësisht retorikës kundër komunistëve, nazistët nuk e ndaluan zyrtarisht KPD-në menjëherë. Ata jo vetëm që kishin frikë nga një kryengritje e dhunshme, por shpresonin se prania e KPD-së në fletëvotim do të ulte peshën e votave të SPD-së. Megjithatë, ishte e qartë se deputetët e KPD-së nuk do të lejoheshin kurrë të zinin vendet e tyre, pasi ata u burgosën menjëherë pas Dekretit të Zjarrit. Gjykatat filluan të mbanin qëndrimin se meqenëse komunistët ishin përgjegjës për zjarrin, anëtarësimi në KPD ishte një akt tradhtie. Kështu, për të gjitha qëllimet, KPD-ja u ndalua me ligj nga 6 marsi, një ditë pas zgjedhjeve. 

Göring deklaroi gjithashtu se çdo deputet që "mungon pa justifikim" duhet të konsiderohet si i pranishëm, për të kapërcyer pengesat. Duke mos i lënë asgjë rastësisë, nazistët përdorën dispozitat e Dekretit të Zjarrit për të arrestuar disa deputetë të SPD-së. Disa të tjerë u frikdsuanhe ikën në mërgim.

Më vonë atë ditë, Rajhstag u mblodh në rrethana frikësuese, me burra SA që vërshonin brenda dhe jashtë dhomës. Fjalimi i Hitlerit, i cili theksoi rëndësinë e krishterimit në kulturën gjermane, kishte për qëllim veçanërisht të qetësonte ndjeshmërinë e Partisë së Qendrës dhe përfshinte garancitë e kërkuara të Kaas pothuajse fjalë për fjalë. Kaas mbajti një fjalim, duke shprehur mbështetjen e partisë së tij për projekt-ligjin mes "shqetësimeve të lënë mënjanë".

Vetëm kryetari i SPD-së Otto Wels foli kundër ligjit, duke deklaruar se ligji i propozuar nuk mund të "shkatërrojë idetë që janë të përjetshme dhe të pathyeshme".   

Në këtë fazë, shumica e deputetëve tashmë e mbështetën projektligjin dhe çdo deputet që mund të kishte hezituar të votonte pro u frikësua nga trupat SA që rrethonin mbledhjen. Në fund, të gjitha partitë përveç SPD-së votuan pro Aktit Mundësues. Me ndalimin e KPD-së dhe 26 deputetë të SPD-së të arrestuar ose të fshehur, rezultati përfundimtar ishte 444 në favor të Aktit Mundësues kundrejt 94 (të gjithë socialdemokratët) që ishin kundër. Reichstag kishte miratuar Aktin Mundësues me mbështetjen e 83% të deputetëve. Seanca u zhvillua në kushte aq frikësuese, saqë edhe të gjithë deputetët e SPD-së të ishin të pranishëm, do të kishte kaluar me 78.7% mbështetje. Po atë ditë në mbrëmje, edhe Dhoma e Lart Re Kuvendit ajhsrat dha miratimin e tij, njëzëri dhe pa diskutim paraprak.  Akti u nënshkrua më pas nga Presidenti Hindenburg, Hitleri si Kancelar, Wilhelm Frick si Ministër i Brendshëm, Konstantin von Neurath si Ministër i Jashtëm dhe Lutz Graf Schwerin von Krosigk si Ministër i Financave.

## Pasojat 
Sipas ligjit, qeveria kishte marrë autoritetin për të miratuar ligje pa pëlqimin ose kontrollin e parlamentit. Këto ligje mund edhe të devijojnë nga Kushtetuta. Akti eliminoi efektivisht Rajhstagun si lojtar aktiv në politikën gjermane edhe pse ekzistenca e tij mbrohej në letër nga Akti Mundësues. Ai u mblodh vetëm në mënyrë sporadike deri në fund të Luftës së Dytë Botërore, nuk mbajti asnjë debat dhe miratoi vetëm disa ligje. Brenda tre muajve nga miratimi i Aktit Mundësues, të gjitha partitë përveç asaj Naziste u ndaluan ose ju bënë presion për t'u shpërbërë. Më 14 korrik u dekretua një ligj që e bëri Partinë Naziste të vetmen parti të lejuar ligjërisht në vend. Me këtë, Hitleri kishte përmbushur atë që kishte premtuar në fjalimet e mëparshme të fushatës: "Unë i vura vetes një qëllim ... t'i fshij këto tridhjetë parti nga Gjermania!" 

Gjatë negociatave ndërmjet qeverisë dhe partive politike, u ra dakord që qeveria të informojë partitë e *Rajhstagut* për masat legjislative të miratuara sipas Aktit Mundësues. Për këtë qëllim, u krijua një komitet pune, i bashkëkryesuar nga Hitleri dhe kryetari i Partisë së Qendrës Kaas. Ky komitet u mblodh vetëm tre herë pa ndonjë ndikim të madh dhe shpejt u kthye në një mekanizëm të vdekur edhe para se të gjitha partitë e tjera të ndaloheshin.

Megjithëse Akti i kishte dhënë zyrtarisht pushtetin legjislativ qeverisë në tërësi, këto kompetenca ushtruan për të gjitha qëllimet dhe qëllimet nga vetë Hitleri. Pas miratimit të tij, nuk pati më diskutime serioze në mbledhjet e kabinetit. Takimet e qeverisë u bënë gjithnjë e më të rralla pas vitit 1934 dhe Kabineti nuk u mblodhë kurrë plotësisht pas vitit 1938.

Për shkak të kujdesit të madh që Hitleri bëri për t'i dhënë diktaturës së tij një pamje të ligjshmërisë, Akti Mundësues u rinovua dy herë, në 1937 dhe 1941. Megjithatë, rinovimi i tij ishte praktikisht i siguruar pasi të gjitha partitë e tjera ishin të ndaluara. 

Ironikisht, të paktën dy, dhe ndoshta tre, nga masat e parafundit që mori Hitleri për të konsoliduar pushtetin e tij në 1934, shkelën Aktin Mundësues. Më 14 shkurt 1934, *Rajhsrat*, që përfaqësonte shtetet, u shfuqizua nga " Ligji për Shfuqizimin e Reichsrat " edhe pse neni 2 i Aktit Mundësues mbronte në mënyrë specifike ekzistencën e *Rajhstagut* dhe *Rajhsratit* . Gjithashtu mund të argumentohet se Akti Mundësues ishte shkelur dy javë më parë nga " Ligji për rindërtimin e Rajhut " (30 janar 1934), i cili shpërndau parlamentet e shteteve federale dhe transferoi pushtetet sovrane të shteteve te Rajhu. Neni 2 thoshte se ligjet e miratuara në bazë të Aktit Mundësues nuk mund të preknin institucionet e asnjërës dhomë.

Në gusht, Hindenburg vdiq dhe Hitleri mori kompetencat e presidentit për vete në përputhje me një ligj të miratuar një ditë më parë, një veprim i konfirmuar përmes një referendumi më vonë atë muaj . Neni 2 thoshte se kompetencat e presidentit duhej të mbeteshin  "të paprekura", gjë që prej kohësh është interpretuar se ky nen e ndalonte Hitlerin të ngatërronte presidencën. Një amendament i kushtetutës i vitit 1932 e bëri presidentin e Gjykatës së Lartë të Drejtësisë, dhe jo kancelarin, tn parië n radhën e pasardhësit të presidencës.  Megjithatë, Akti Mundësues nuk parashikonte mjete juridike për ndonjë shkelje të nenit 2, dhe këto veprime nuk u kundërshtuan kurrë në gjykatë.

Akti Mundësues u deklarua zyrtarisht se do të shfuqizohej nga Këshilli i Kontrollit Aleat në Ligjin nr. 1 të Këshillit të Kontrollit, pas Dorëzimit të Gjermanisë në Luftën e Dytë Botërore. 

## Referime