Filozofia analitike

[parapamje|183x183px|Iluzioni pata-lepur, ky iluzion u bë i famshëm nga [Ludwig Wittgenstein për të përshkruar dallimin midis "duke parë si" dhe "duke parë si një gjë tjetër"]]
**Filozofia analitike** është një shkollë filozofike Anglo-Amerikane që fokusohet në analizën logjike dhe gjuhësore të problemeve filozofike. Ajo synon të zbërthejë mënyrën sesi gjuha dhe mendimi janë të lidhura në mënyrë të qartë dhe të saktë. Filozofia analitike përdor metodën e analizës kritike dhe argumentative për të zgjidhur çështje të tilla si natyra e realitetit, vërtetësia, etika dhe metafizika. Një qëllim kryesor i filozofisë analitike është të përcaktojë me qartësi terminologjinë dhe të zhvillojë koncepte të qarta dhe të qëndrueshme. Ajo ka origjinën rreth kalimit të shekullit XX kur G. E. Moore dhe Bertrand Russell u larguan nga shkolla domintante në universitetet britanike, Idealizmi absolut.

Filozofia analitike merret gjerësisht, megjithëse ndoshta gabimisht, si një kthesë drejt gjuhës si tema e parë në filozofinë, dhe u mor si një kthesë metodologjike për analizës gjuhësore. Konceptimi gjuhësor i filozofisë u shihej me të drejtë si i ri në historinë e filozofisë. Për këtë arsye, filozofia analitike njihet për të pasur origjinën në një revolucion filozofik në shkallë të gjerë - jo vetëm në një rebelim kundër Idealizmit Britanik, por kundër filozofisë tradicionale në tërësi.

## Origjina 
Botevështrimi dominues i shumicës së filozofëve në Britani ishte idealizmi absolut. F.H. Bradley, Bernard Bosanquet dhe J.M.E. McTaggart ishin idealistët kryesorë britanikë. Ata pretendonin se bota, megjithëse na duket naivisht si një koleksion objektesh të ndara (ky zog, ai tryezë, toka dhe dielli, dhe kështu me radhë), është në të vërtetë një tërësi e vetme indivizible, natyra e së cilës është mendore, ose shpirtërore, ose Idea e përveç materialit. Prandaj, idealizmi ishte një lloj monizmi metafizik, por jo një formë materializmi, forma tjetër kryesore e monizmit metafizik. Po ashtu, ishte një formë e asaj që sot do ta quanim antirealizëm, pasi pretendonte se bota e përvojës naive ose të zakonshme është diçka e një iluzioni. Pretendimi i tyre nuk ishte se objektet e përvojës së zakonshme nuk ekzistojnë, por se ato nuk janë, ashtu siç i marrim normalisht, të ndara. Në vend, çdo objekt ekziston dhe është çfarë është pjesërisht nëpërmjet marrëdhënieve që i mban me gjëra të tjera - më saktësisht, me të gjitha gjërat e tjera. Kjo quhej doktrina e marrëdhënieve të brendshme. Meqenëse, në këtë pikëpamje, gjithçka që ekziston bën kështu vetëm nëpërmjet marrëdhënieve të saj me gjithçka tjetër, është mashtruese të thuash për çdo gjë të vetme që ekziston. Gjëja e vetme që ekziston vetëm është tërësia - rrjeti i plotë i objekteve që janë ndërlidhur me nevojshëm. Në përputhje me këtë, idealistët besonin se asnjë deklaratë në lidhje me ndonjë objekt të izoluar nuk mund të jetë e vërtetë vetëm, pasi, sipas tyre, të flasësh për një objekt në izolim do të ishte të injorosh pjesën më të madhe të së vërtetës për të, në veçanti, marrëdhëniet e tij me gjithçka tjetër.

Filozofia analitike filloi kur Moore dhe më pas Russell filluan të mbrojnë një realitet të plotësisë së thellë rreth atë që Moore e quante "shqisat e zakonshme" ose "përvoja e zakonshme" e botës. Kjo përfshinte një pluralizëm metafizik të pasur, besimin se ka shumë gjëra që ekzistojnë vetëm. Megjithatë, nuk ishte ky pluralizëm, as përmbajtja e asnjë prej pikëpamjeve filozofike të tij, që inkurajoi lëvizjen analitike. Në vend, ishte mënyra dhe idiomat e filozofimit të Moore që inspiruan lëvizjen analitike.

### Russell dhe Wittgenstein: Gjuha Ideale dhe logjikë e atomizmit 
Faza e dytë e filozofisë analitike fillon me kthesën drejt analizës së gjuhës së përsosur dhe, bashkë me këtë, atomizmin logjik - një sistem metafizik zhvilluar nga Bertrand Russell dhe Ludwig Wittgenstein.

Në këtë fazë, filozofët analitikë u përqendruan në përdorimin e gjuhës së përsosur për të përmirësuar qartësinë dhe saktësinë e shprehjeve filozofike. Ata kërkuan të zhvillonin një gjuhë të qartë dhe të saktë që të përmbante propozita të sakta dhe të verifikueshme. Këtë gjuhë e quajtën "gjuhë ideale".

Në të njëjtën kohë, Russell dhe Wittgenstein zhvilluan konceptin e atomizmit logjik. Sipas atomizmit logjik, realiteti ndahet në pjesë më të vogla të quajtura "atome logjike". Këto atome logjike, sipas tyre, janë pjesët më të vogla dhe të pafundme të realitetit, të cilat janë të pavarura dhe nuk mund të ndahen më tej. Atome logjike përfaqësojnë faktet elementare dhe janë thelbi i kuptimit dhe analizës logjike.

Në këtë fazë të dytë të filozofisë analitike, përqendrimi ishte te analiza e gjuhës ideale dhe atomizmi logjik për të arritur në një kuptim të qartë dhe të saktë të realitetit dhe propozitave filozofike. Këto koncepte thelbësore ndikuan thellësisht në zhvillimin e filozofisë analitike dhe përcaktuan rrugën për shumë studime dhe diskutime në fushën e filozofisë.

### Theoria e Përshkrimeve 
Shumica e entuziazmit të Russell për realizmin e Moores kishte të bënte me pasojat e tij në logjikë dhe matematikë. Si shumë filozofë para tij, Russell u tërhoq nga siguria objektive e së vërtetës matematikore dhe logjike. Megjithatë, idealizmi, që Russell po kritikonte, krijonte sfida për këto të vërteta. Idealizmi argumentonte se propozitat në lidhje me aspekte të izoluara të realitetit nuk mund të ishin të vërteta në mënyrë absolute, duke treguar se sëmundja e thjeshtë e së vërtetës si 2+2=4 ose ekuivalentiteti tranzitiv nuk ishin kaq të thjeshta siç dukej. Më tepër se kaq, idealizmi bënte që këto të vërteta të varen nga mendimi ose konceptimi i tyre. Ky pasojonte nga doktrina e marrëdhënieve të brendshme; sipas kësaj, në aspektin natyror të njohjes, e ashtuquajtura marrëdhënie mes njohësit (subjektit) dhe diçkaje të njohur (objektit), doktrina përbënte një implikim se objektet e njohjes nuk ishin të pavarura nga subjektet që i njihnin. 

Kjo i hapej idealizmit akuzës së psikologjizmit - që të vërtetat që duket si të objektiva duhet të shpjegohen nëpërmjet proceseve kognitive ose psikologjike subjektive. Psikologjizmi ishte i pranishëm në shumë versione të idealizmit, duke përfshirë idealizmin kantian dhe pas-kantian, si dhe ishte një element i zakonshëm në mendimin e traditës britanike empirike, nga Hume deri te Mill (megjithëse me një ndryshim natyralistik). Realizmi i hershëm i Moores i lejoi Russellit të shmangte psikologjizmin dhe aspekte të tjera të idealizmit që pengonin trajtimin e të vërtetave logjike dhe matematikore si të vërteta të vërteta në vetvete.

Idealizmi mësimor, i cili shpjegoi se një parim si 2+2=4 është në varësi të mënyrës se si mendohet ose konceptohet, u sfidoi prej kësaj perspektive të realizmit. Russell dëshironte të ruante objektivitetin e vërtetësisë logjike dhe matematike, dhe kjo e bëri të shmangte teoritë që bazonin të vërtetat objektive në proceset kognitive subjektive. Ai gjithashtu mori një qasje kritike ndaj teorisë së objekteve si kuptimi i fjalëve.

Russell zbuloi një rrugë dalje nga ky konflikt me konceptin e "teorisë së përshkrimeve". Ai argumentoi se fjalët që përdorin termat "një," "disa," "çdo," ose "the" janë simbole të paqarta dhe të paplotësuara në vetvete, por kanë kuptim vetëm në kontekstin e një fjalie të plotë që shpreh një propozitë. Këto fjalie mund të analizohen në formë më të qartë duke përdorur analizën logjike.

Për shembull, sipas Russell, të thuhet "Mali i artë nuk ekziston" në të vërtetë është një mënyrë të shpikur gabimisht për të thënë "Nuk është e vërtetë që ka pikërisht një gjë që është mal dhe është i artë." Për të kuptuar në mënyrë korrekte, propozita nuk ka nevojë për një objekt fiktiv për të dhënë kuptim. Russell argumentoi se përdorimi i formës së gabuar gramatikore krijon një iluzion, ndërsa analiza logjike shpëton nga ky iluzion duke i dhënë formës së vërtetë logjike. Kjo ide që gjuha mund të krijonte iluzione që duhet t'i largonim, dhe analiza e gjuhës ishte një temë e rëndësishme në filozofinë analitike, si në kampin e gjuhës së përsosur ashtu edhe në gjuhën e zakonshme, deri rreth vitit 1960.

### Filozofia e Gjuhës Ideale kundër Filozofisë së Gjuhës së Zakonshme 
Analiza russelliane është identifikuar si analizë logjike dhe jo si analizë gjuhësore, megjithëse në një paragraf të mëparshëm u tha se ishte analizë në kuptimin që bëhet i njohur nga Moore. Në të vërtetë, ekzistuan ngjashmëri të konsiderueshme dhe dallime të konsiderueshme mes analizës mooreane dhe analizës russelliane. Në njërën anë, analiza russelliane ishte e ngjashme me atë të Moores, sepse përfshinte ripërsëritjen e një fjalie në një fjalie tjetër që ishte ekuivalente semantike, por gramatikalisht e ndryshme. Në anën tjetër, analizat e Russellit nuk u bënë në gjuhën e zakonshme, siç bënte Moore. Përkundrazi, ato u bënë në logjikën simbolike, pra, në një notacion simbolik ekuivalent me matematikën, që bënte qartësinë e strukturës së propozitave të analizuara të Russellit të jashtëzakonshme. Për shembull, me përkufizimet e Mx si "x është mal" dhe Gx si "x është i artë", propozita që mali i artë nuk ekziston bëhet

~[(∃x)(Mx & Gx) & ∀y((My & Gy) → y=x)]

Ekuivalentisht, në gjuhën angleze, nuk është rasti që ka ndonjë objekt i cili (1) është mal, (2) është i artë dhe (3) të gjitha objektet që janë male dhe të arta janë të njëjta me të.

Deri në vitin 1910, Russell, bashkë me Alfred North Whitehead, kishin zhvilluar aq shumë këtë notacion simbolik dhe rregullat që e drejtojnë përdorimin e tij, sa që ajo përfaqësonte një sistem të plotë të logjikës formale. Këtë ato e botuan në tre vëllime të monumentalit të tyre "Principia Mathematica".

Brenda lëvizjes analitike, "Principia" u pranua si një gjuhë ideale, e aftë për të sqaruar shumë lloje konfuzionesh në gjuhën e zakonshme. Si rezultat, analiza logjike e Russellit u perceptua si një specie e re e analizës gjuhësore, e cila tashmë ishte krijuar nga Moore. Po ashtu, shumë e konsideruan analizën logjike si më të mirë se analiza e zakonshme e Moores, në atë mënyrë që rezultatet e saj (analizat) ishin më të sakta dhe nuk ishin të prona për keqpërdorime apo iluzione të mëtejshme.

Ndarja midis filozofisë së gjuhës së zakonshme dhe filozofisë së gjuhës ideale u bë bazë për një ndarje themelore brenda lëvizjes analitike deri në fillim të vitit 1960. Në mënyrë të njëjtë, persyllejes i analizës logjike vendosi themelet për atomizmin logjik, një sistem metafizik i ri i zhvilluar nga Russell dhe Ludwig Wittgenstein.

## Zhivillimet Kryesore nga Filozofet Analitike 
Këtu janë disa zhvillime kryesore dhe tema brenda filozofisë analitike:

# Pozitivizmi Logjik: Pozitivizmi logjik u shfaq në fillim të shekullit të 20-të, duke vënë theksin në verifikimin e deklaratave përmes dëshmisë empirike. Synimi ishte të reduktojë të gjitha deklaratat me kuptime në ato që mund të verifikohen empirikisht ose të verifikohen përmes analizës logjike.
# Analiza e Gjuhës: Filozofia analitike vendosi theks të madh në analizën e gjuhës dhe kuptimeve. Filozofë si Ludwig Wittgenstein-it dhe J.L. Austin u përqendruan në kuptimin dhe përdorimin e gjuhës, duke çuar në zhvillime në filozofinë e gjuhës dhe filozofinë linguistike.
# Filozofia e Gjuhës Së Përditshme: Reaguar ndaj qasjes tepër formale të pozitivizmit logjik, filozofia e gjuhës së përditshme theksoi rëndësinë e gjuhës së përditshme dhe përdorimit të saj në hetimin filozofik. Filozofë si Gilbert Ryle dhe J.L. Austin theksuan rëndësinë e kontekstit gjuhësor dhe praktikave gjuhësore të përdorura nga e gjithësia.
# Analiza Filozofike: Filozofia analitike theksoi përdorimin e analizës filozofike për të sqaruar koncepte dhe argumente. Kjo përfshinte shkëputjen e problemeve komplekse në komponentë më të vegjël dhe analizën e tyre në mënyrë logjike. Filozofë si Bertrand Russell dhe G.E. Moore ishin pionierë në këtë qasje.
# Filozofia e Mendjes: Filozofia analitike dha kontribute të rëndësishme në filozofinë e mendjes, duke u përfshirë në pyetje mbi ndërgjegjen, gjendjet mendorë, dhe marrëdhënien midis mendjes dhe trupit. Filozofë si Gilbert Ryle, John Searle dhe David Chalmers hulumtuan këto tema.
# Logjika Modale: Logjika modale, degë e logjikës që merret me modalitete si mundësia, nevoja dhe rastësia, shihej si një zhvillim i rëndësishëm brenda filozofisë analitike. Filozofë si Saul Kripke dhe David Lewis kanë bërë kontribute të rëndësishme në logjikën modale dhe aplikimet e saj në fusha të ndryshme të filozofisë.
# Filozofia e Shkencës: Filozofia analitike ka pasur një ndikim të fortë në filozofinë e shkencës. Filozofë si Karl Popper, Thomas Kuhn dhe Bas van Fraassen hulumtuan pyetje mbi natyrën e teorive shkencore, vëzhgimin, shpjegimin dhe metodën shkencore.

Rudolf Carnap ka dhënë kontribute të rëndësishme në filozofinë analitike, veçanërisht në fushat e filozofisë së shkencës dhe analizës logjike të gjuhës. Ai ka vënë theksin në rëndësinë e sintaksës logjike, parimeve të verifikimit dhe strukturave gjuhësore në përcaktimin e kuptimplotësisë së deklaratave dhe në ndërtimin e sistemeve formale të logjikës. Carnap ka luajtur një rol kyç në zhvillimin e pozitivizmit logjik dhe Rrethit e Vjenës. Ndërkaq, Frank Jackson ka dhënë kontribute të rëndësishme në filozofinë e mendjes dhe filozofinë e gjuhës. Ai ka shqyrtuar argumentin e dijes dhe rolin e analizës konceptuale në kuptimin e koncepteve tona të përditshme dhe implikimet e tyre. Puna e Jacksonit ka sjellë dritë në marrëdhënien midis gjuhës dhe mendjes, veçanërisht në lidhje me aspektet e përjetimit të vetëdijshëm që shkojnë përtej përshkrimeve fizike.

## Pozitivizmi Logjike dhe Quine 
Pozitivizmi logjik është një mendësi filozofike e krijuar nga kombinimi i aspekteve kryesore të pozitivizmit të Auguste Comte dhe Ernst Mach me pikëpamjet metafilozofike dhe metodologjike të lëvizjes analitike. Në thelb të tij është shkencizmi, i cili e idealizon njohurinë shkencore si njohuri e vetme e vlefshme.

Në pozitivizmin logjik, një pjesë kyçe ishte mënyra e re e përballjes me pikëpamjet jo-shkencore duke i shpallur ato jo vetëm gabim ose të pavërteta, por edhe të pavlefshme. Teoria e verifikimit të kuptimeve, e njohur edhe si teoria empirike e kuptimeve, thoshte se një deklaratë ka kuptim vetëm nëse mund të verifikohet përmes përvojës. Megjithatë, kjo teori vetë ishte e pamundur të verifikohej përmes përvojës, duke e bërë veten e saj të pavlefshme.

Pozitivizmi logjik u zhvillua kryesisht nga një grup mendimtarësh të lidhur me Rrethinën e Vjenës dhe u promovua në mënyrë të jashtëzakonshme nga A.J. Ayer në Britani. Një kontribut i rëndësishëm ishin metodat e analizës logjike, që synonin të përdorin gjuhën dhe logjikën për të sqaruar konfuzionet në gjuhën e zakonshme.

Megjithatë, pozitivizmi logjik u kritikua dhe u hodh poshtë për shkak të problemeve thelbësore të teorisë së verifikimit të kuptimeve dhe mungesës së aftësisë së saj për të përcaktuar kufijtë e fushës së shkencës në mënyrë të saktë. Sot, kemi një qasje më të përshtatshme ndaj shkencës dhe filozofisë që na lejon të marrim parasysh edhe vlerën e fushave të tjera të njohurisë, përveç shkencës natyrore.

## Filozofia Analitike ne Kohen e Sotme 
Që nga vitet 1960, qendra e gravitetit të filozofisë analitike është zhvendosur drejt Amerikës së Veriut, i balancuar pak nga zhvillimi i filozofisë analitike në kontinentin evropian dhe Amerikën e Jugut dhe rritja e saj të vazhdueshme në Australazi. Edhe pse shumë prej pozitivistëve logjikë - më së shumti, Carnap - emigrua në SHBA në vitet 1930, zgjati një kohë që idetë e tyre të ngulleshin dhe zhvilloheshin. Rudolf Quine ishte figura e jashtëzakonshme këtu, dhe kritika e tij e famshme e dallimit analitik-sintetik të Carnapit ishte instrumentale në inaugurimin e një vështrimi të filozofisë si e lidhur me shkencat natyrore, me refuzimin e pohimit se ka diçka karakteristike në analizën konceptuale. Kritika e tij u vlerësua në atë kohë nga Grice dhe Strawson (1956), por vetëm në vitet e fundit çështja është rishikuar me një vështrim më të mirëndësishëm të Carnap.

Një mbrojtje e vështrimit konceptual, me një refuzim të kushtëzuar të kritikës së Quine-it mbi analiticitetin, është ofruar nga Frank Jackson në librin e tij "Nga Metafizika te Etika". Sipas pikëpamjes së Jackson, roli i analizës konceptuale është që të bëjë eksplicite "teorinë tonë të zakonshme" për një çështje të caktuar, duke sqaruar konceptet tona duke marrë parasysh mënyrën se si individët klasifikojnë mundësitë. Në mase që ajo përfshin "bërjen e kuptimeve më të mira" të përgjigjeve tona, ajo është më afër atë që Quine e quante "parafrazim" sesa thjesht regjistrimi i intuicioneve tona të zakonshme. Jackson argumenton për një rol "modest" të analizës konceptuale, por duke pranuar se mund të ketë nevojë për një "ndërhyrje të kuptimeve të zakonshme", nuk është e qartë se sa neutral është kuptimi i tij. Për shembull, arsyetimi i tij kryesor në kapitullin 4, në mbrojtje të pikëpamjes se ngjyrat janë cilësi thelbësore të objekteve.

Filozofia analitike vazhdon të jetë e rëndësishme dhe relevante edhe sot për shkak të disa arsyeve të veçanta. Së pari, ajo vazhdon të ofrojë një metodologji të qëndrueshme për të shqyrtuar, analizuar dhe kuptuar probleme filozofike në një mënyrë që është rigoroze dhe e drejtëpërdrejtë. Përdorimi i instrumenteve logjike dhe analitike ndihmon në përcaktimin e thellë të argumenteve dhe në shqyrtimin e tyre kritik. Ky qasje ka ndihmuar në zgjidhjen e problemeve të ndryshme, duke krijuar një konsistencë dhe një qartësi më të madhe në diskutimin filozofik.

## Burimet