Sindroma e Ajnshtajnit

**Sindromi i Einsteinit** (anglisht: *Einstein Syndrome*, *Late Talker*) është një term jozyrtar që i referohet fëmijëve me inteligjencë të jashtëzakonshme që shfaqin vonesë të theksuar në përvetësimin e gjuhës pa patologji neurologjike evidente.

## Karakteristikat 
Sipas ekonomistit **Thomas Sowell** (libri "The Einstein Syndrome", 2001), profili tipik përfshinë:
* Djem nga familje me prindër shumë të arsimuar
* Tendencë gjenetike për talent muzikor
* Aftësi të spikatura në zgjidhjen e enigmave
* Vonesë në zhvillim social dhe verbal
* Inteligjencë të lartë joverbale

**KUJDES**: Ky term nuk njihet zyrtarisht në DSM-5 as në ICD-11.

## Etimologjia 
Emërtimi i referohet **Albert Einstein**it, i cili sipas rrëfimeve familjare foli vonë (rreth moshës 3-4 vjeç), megjithëse kjo pretendim kontestohet nga historianët e shkencës.

## Shembuj të njohur 
Sowell identifikon këta individë me profil të ngjashëm:

### Matematicientë 
* **Srinivasa Ramanujan** – Matematicient indian autodidakt
* **Julia Robinson** – Matematiciente amerikane

### Fizikantë 
* **Edward Teller** – Fizikant hungaro-amerikan
* **Richard Feynman** – Laureat i Çmimit Nobel

### Muzikantë 
* **Clara Schumann** – Pianiste dhe kompozitore gjermane
* **Arthur Rubinstein** – Pianist polak

## Diagnostifikimi diferencial 
Fëmijët që flasin vonë diagnostikohen shpesh gabimisht me forma të rënda autike. Specialistët theksojnë se nevojitet vlerësim profesional i kujdesshëm.

### Tabela krahasuese 
## Etologji alternative 
Vonesa e të folurit mund të jetë shenjë e:
* Autizëmi (ÇSA) – 25-30% e rasteve
* ÇDVA – 15-20%
* Disfazi – çrregullim specifik gjuhësor
* Paaftësi mendore – në forma të lehta

## Trajtimi 
Intervenim i drejtpërdrejtë nuk rekomandohet përveç nëse shfaqen simptoma shtesë. Rekomandohet:
* Monitorim i rregullt çdo 6 muaj
* Stimulim i pasur gjuhësor dhe social

## Kritikat shkencore 
Argumentet kundër konceptit:
# Mungesë e kriterve operacionalë
# Risk i diagnostikimit të vonuar për autizëm të vërtetë
# Mungesa e studimeve longitudinale
# Të dhënat janë kryesisht anekdotike

ASHA e klasifikon si "Late Language Emergence" dhe këshillon vlerësim të plotë përjashtues.

## Bibliografia 

Sowell, Thomas. *The Einstein Syndrome: Bright Children Who Talk Late*. Basic Books, 2001. ISBN 0-465-08140-1
American Speech–Language–Hearing Association. "Late Language Emergence: Overview". ASHA.org, 2023.
"The Legend of the Dull-Witted Child Who Grew Up to Be a Genius". The Albert Einstein Archives, Hebrew University of Jerusalem.
Sowell, Thomas. *Late-Talking Children*. Basic Books, 2008. ISBN 978-0-7867-2365-2
Sanchack KE, Thomas CA. "Autism Spectrum Disorder: Primary Care Principles". American Family Physician. 2016;94(12):972-79. PMID: 28075089
Treffert, Darold. "Outgrowing Autism? A Closer Look at Children Who Read Early or Speak Late". Scientific American, 2016.
Treffert, Darold. "Oops! When 'Autism' Isn't Autistic Disorder: Hyperlexia and Einstein Syndrome". Scientific American, 2016.
Camarata, Stephen M. *Late-talking children: a symptom or a stage?*. MIT Press, 2014. ISBN 978-0-262-02779-3
Rapin, Isabelle. "Book Review: Diagnostic Dilemmas in Developmental Disabilities". Journal of Autism and Developmental Disorders. 2002;32(1):49–57. DOI: 10.1023/A:1017956224167
MIT Press. "Five Minutes with Stephen Camarata". MIT Press Blog, 2016.

## Shih edhe 
* Sindromi i savant
* Autizmi
* Të nxënit e gjuhës

## Burime