Klasifikimi i zanoreve të gjuhës shqipe

Gjuha shqipe ka 7 zanore: [**a, e, ë, i, o, u, y**]. Tiparet e përgjithshme nyjëtimore që sigurojnë dallimim e tyre janë: *radha*, *ngritja* dhe *buzorëzimi*. Gjuha dhe buzët luajnë rolin kryesor për formimin e timbrit të zanoreve, prandaj klasifikimi i zanoreve mbështetet pikërisht në tiparet që lidhen me pozicionin e tyre.

Zanoret mund të jenë *të theksuara* dhe *të patheksuara*.
Shqipja letrare nuk ka zanore që të dalin vetëm në pozicion të theksuar, as të tilla që të dalin vetëm në pozicion të patheksuar.

## Klasifikimi sipas pozicionit të gjuhës 
Pozicioni i gjuhës përcakton dy tipare të zanoreve: *radhën* dhe *ngritjen*.

Gjuha mund të lëvizë në dy drejtime kryesore: para-prapa (lëvizje horizontale) dhe lart-poshtë (lëvizje vertikale).

### Radha e zanoreve 
Nga lëvizja horizontale varet radha e zanoreve, d.m.th. *vendi i ngritjes së gjuhës*. Kur themi vendi i ngritjes, kemi parasysh pjesën më të ngritur të shpinës së gjuhës në drejtim të qiellzës.

* Kemi *zanore të radhës së përparme* atëherë kur trupi i gjuhës shtyhet përpara, ndërsa pjesa e mesme e shpinës së gjuhës ngrihet drejt qiellzës së fortë. Zanore të tilla në gjuhën shqipe janë **i, y, e**. Këto zanore quhen shkurt *zanore të përparme*.
* Kemi *zanore të radhës së mesme* (zanore të mesme) atëherë kur gjuha zë një pozicion të ndërmjetëm midis zanoreve të përparme dhe të prapme. Zanore të tilla në gjuhën shqipe janë: **a, ë**. Këto zanore quhen edhe *qendrore* (centrale).
* Kemi *zanore të radhës së prapme* (zanore të prapme) atëherë kur trupi i gjuhës tërhiqet prapa, ndërsa pjesa e përparme e shpinës së gjuhës ngrihet drejt qiellzës së butë. Zanore të prapme në gjuhën shqipe janë: **u, o**.

### Ngritja e zanoreve 
Nga lëvizja vertikale e gjuhës, d.m.th. nga shkalla e ngritjes së saj drejt qiellzës përcaktohet *ngritja* e zanoreve.

* Kemi *zanore të ngritjes së ulët*, kur gjuha ngrihet fare pak drejt qiellzës. Zanore e tillë në gjuhën shqipe është **ë**-ja. Kjo quhet edhe *zanore e hapur*, meqë largesa midis gjuhës që ngrihet dhe qiellzës është e madhe.
* Te *zanoret e ngritjes së mesme*, gjuha ngrihet mesatarisht drejt qiellzës. Të tilla janë: **e, ë, o**.
* Kemi *zanore të ngritjes së lartë*, kur gjuha ngritet më lart se te zanoret e tjera dhe i afrohet qiellzës. Zanore të tilla në gjuhën shqipe janë: **i, y, u**. Këto quhen edhe *zanore të mbyllura*.

## Klasifikimi sipas pjesëmarrjes së buzëve 
Sipas pjesëmarrjes ose mospjesëmarrjes së buzëve në nyjëtimin e zanoreve këto mund të jenë *të buzorëzuara* dhe *të pabuzorëzuara*.

*Në nyjëtimim e zanoreve të buzorëzuara **o, u, y**, buzët zgjaten dhe rrumbullakohen.
*Te zanoret e pabuzorëzuara **a, e, ë, i**, buzët nuk marrin pjesë, janë asnjanëse.

## Variantet themelore të zanoreve të shqipes 
Kur përshkruajmë nyjëtimin e fonemave zanore, zakonisht kemi parasysh nyjëtimin e varianteve themelore të tyre.
Si variante themelore në radhë të parë konsiderohen ato që përfitohen gjatë shqiptimit të veçuar të zanoreve.

### Formimi i variantit themelor të zanores [a] 
Në shqiptimin e zanores **a**, goja hapet më shumë se te të gjitha zanoret e tjera. Gjuha zë një pozicion të ndërmjetëm midis zanoreve të përparme dhe të prapme. Pjesa e prapme e shpinës së gjuhës ngrihet fare pak në kufirin midis qiellzës së butë dhe qiellzës së fortë.
Trupi i gjuhës tërhiqet pak prapa (por jo aq sa te zanoret e prapme), kështu që hapësira e faringut ngushtohet. Buzët nuk marrin pjesë në nyjëtim, qiellza e butë është e ngritur.

## Referimet