Abugida

[parapamje|344x344px| Krahasimi i abugidave të ndryshme që rrjedhin nga shkrimi brahmi . Kuptimi: *[Shiva i mbroftë ata që kënaqen me gjuhën e perëndive.* ( Kalidasa )]]
Një **abugidë** (nga gjuha Ge'ez :  ), e njohur edhe me termat **alfarrokësh**, **rrokëshri** ose **pseudo-alfabet**, është një sistem shkrimi segmental në të cilin çifti bashkëtingëllore-zanore shkruhet si njësi; çdo njësi e tillë bazohet në një shkronjë bashkëtingëllore dhe shënimi i zanoreve është dytësor. Kjo bën kontrast me një alfabet të plotë, në të cilin zanoret kanë status të barabartë me bashkëtingëlloret, dhe me një abxhad, në të cilin shënimi i zanoreve është i munguar, i pjesshëm ose sipas dëshirës - në kontekste më joformale, të tre llojet e shkrimit mund të quhen "alfabete". Termat gjithashtu i krahasojnë ato me një rrokësh, në të cilin simbolet nuk mund të ndahen në bashkëtingëllore dhe zanore të veçanta, sepse është karakteret me të njëjtën bashkëtingëllore nuk kanë asnjë ngjashmëri mes njëra-tjetrës.

Konceptet e lidhura u paraqitën në mënyrë të pavarur në 1948 nga James Germain Février (duke përdorur termin  )  dhe David Diringer (duke përdorur termin *gjysëmrrokëshi* ),  më pas në vitin 1959 nga Fred Householder (duke paraqitur termin *pseudo-alfabet* ).  Termi etiopik "abugida" u zgjodh si një përcaktim për konceptin në 1990 nga Peter T. Daniels .   Në vitin 1992 Bright përdori termin *alfarrokësh (ang. alphasyllabary)*,   dhe Gnanadesikan dhe Rimzhim, Katz dhe Fowler kanë sugjeruar *aksara* ose *āksharik* . 

Abugidat përfshijnë familjen e gjerë të shkrimeve brahmike të Tibetit, Azisë Jugore dhe Juglindore, shkrimet semite etiopike dhe rrokëshet kanadeze aborigjene . Siç është rasti për rrokjet, njësitë e sistemit të shkrimit mund të përbëhen nga paraqitjet e rrokjeve dhe bashkëtingëlloreve. Për shkrimet e familjes brahmike, termi *akshara* përdoret për njësitë e shkrimit.

## Përshkrim i përgjithshëm 
Parimet themelore të një abugide zbatohen për fjalët e përbëra nga rrokje të modelit bashkëtingëllore-zanore (BZ). Rrokjet shkruhen si shkronja në një vijë të drejtë, ku çdo rrokje është ose një shkronjë që përfaqëson tingullin e një bashkëtingëllore dhe zanoren e saj të qenësishme ose bashkëtingëlloren me një shenjues për të paraqitur zanoren. Shkronjat mund të modifikohen ose me anë të diakritikave ose me ndryshime në formën e shkronjës. Nëse të gjitha modifikimet janë me diakritikë dhe të gjitha diakritikat ndjekin drejtimin e shkrimit të shkronjave, atëherë abugidja nuk është një alfabet. Megjithatë, shumica e gjuhëve kanë fjalë që janë më të ndërlikuara se një seri rrokjesh BZ, edhe duke mospërfillur tonin.

Ndërlikimi i parë përfshin rrokjet që përbëhen vetëm nga një zanore (Z). Për disa gjuhë, përdoret një bashkëtingëllore zero sikur çdo rrokje të fillonte me një bashkëtingëllore. Tek gjuhët e tjera, çdo zanore ka një formë të veçantë që përdoret në rastet kur rrokja ka vetëm një zanore. Këto shkronja njihen si *zanore të pavarura* dhe gjenden në shumicën e shkrimeve indike. Këto shkronja mund të kenë forma mjaft të ndryshme nga diakritikat përkatëse, të cilat në të kundërt njihen si *zanore të varura* . Si rezultat i përhapjes së sistemeve të shkrimit, zanoret e pavarura mund të përdoren për të përfaqësuar rrokjet që fillojnë me një ndalesë glotale, edhe për rrokjet jo fillestare.

Dy ndërlikimet e ardhshme janë togjet bashkëtingëllore përpara një zanoreje (BBZ) dhe rrokjet që mbarojnë me një bashkëtingëllore (BZB). Zgjidhja më e thjeshtë, e cila nuk është gjithmonë e gatshme, është thyerja e parimit të shkrimit të fjalëve si një seri rrokjesh dhe përdorimi i një shkronje që përfaqëson vetëm një bashkëtingëllore (B). Kjo bashkëtingëllore përfundimtare mund të përfaqësohet nga:

* një modifikim i shkronjës së fundit që tregon në mënyrë të qartë mungesën e një zanore ( virama ),
* mungesa e shënimit të zanoreve në shkronjë (shpesh me paqartësi midis rasteve pa zanore dhe atyre të një zanoreje të qenësishme),
* shënimi i zanoreve në shkronjë për një zanore të shkurtër ose neutrale, si p.sh. *schwa* (me paqartësi mes asnjë zanoreje dhe asaj zanoreje të shkurtër ose neutrale), ose
* një letër pa lidhje pamore.

Në një abugida të vërtetë, mungesa e shënimit dallues të zanoreve të shkronjës mund të rezultojë nga humbja diakronike e zanores së qenësishme, p.sh. nga sinkopa dhe apokopa në hindi .

Kur nuk ndahen rrokjet që përmbajnë grupe bashkëtingëllore (CCV) në C + CV, këto rrokje shpesh shkruhen duke kombinuar dy bashkëtingëlloret. Në shkrimet indiane, metoda më e hershme ishte thjesht renditja e tyre vertikalisht, duke shkruar bashkëtingëlloren e dytë të togut poshtë së parës. Të dy bashkëtingëlloret mund të bashkohen gjithashtu si shkronja bashkëtingëllore ngjitura, ku dy ose më shumë shkronja janë të bashkuara grafikisht në një ligaturë, ose ndryshe ndryshojnë format e tyre.

Kur ato janë të rregulluara vertikalisht, si në birmanisht ose kmerisht, thuhet se janë 'stivuara'. Shpesh ka pasur një ndryshim në shkrimin e dy bashkëtingëlloreve krah për krah. Në rastin e fundit, ky kombinim mund të tregohet me një diakritikë në një nga bashkëtingëlloret ose një ndryshim në formën e njërit prej bashkëtingëlloreve, p.sh. gjysëmformat e Devanagarit. Në përgjithësi, rendi i leximit të bashkëtingëlloreve të grumbulluara është nga lart poshtë, ose rendi i përgjithshëm i leximit të shkrimit, por ndonjëherë rendi i leximit mund të ndryshohet.

**Shembuj duke përdorur shkrimin Devanagari**

* *K* = /ka/ =Skeda:Devnag_ka.png
* *Ki* = /ki/ =Skeda:Devnag_ki.png
* *K** = /k/ =Skeda:Devnag_k.png (me një *Halant*Skeda:Devnag_halant.png nën karakter)
* *K*M* = /kma/ =Skeda:Devnag_kma.png
* *İK* = /ika/ =Skeda:Devnag_ika.png
* *İK** = /ik/ =Skeda:Devnag_ik.png
* *İKi* = /iki/ =Skeda:Devnag_iki.png
* etj.

## Karakteristikat specifike të familjes 
Ekzistojnë tre familje kryesore të abugidave, në varësi të faktit nëse zanoret tregohen duke modifikuar bashkëtingëlloret nga *diakritika, shtrembërimi* ose *orientimi.* 

* Më e vjetra dhe më e madhja është familja Brahmike e Indisë dhe Azisë Juglindore, në të cilën zanoret shënohen me diakritikë dhe bashkëtingëlloret fundore të rrokjeve, kur ato shfaqen, tregohen me ligatura, diakritikë ose me një shenjë të veçantë shtypëse të zanoreve .
* Në familjen etiopike, zanoret shënohen duke modifikuar format e bashkëtingëlloreve, dhe një nga format e zanoreve shërben gjithashtu për të treguar bashkëtingëlloret fundore.
* Në rrokjet kanadeze aborigjene, zanoret shënohen duke rrotulluar ose vitur bashkëtingëlloret, dhe bashkëtingëlloret përfundimtare tregohen ose me diakritikë të veçantë ose me forma mbishkrimi të bashkëtingëlloreve kryesore fillestare.

### Indike (brahmike) 
Shkrimet indike e kanë zanafillën në Indi nga ku më tej u përhapën në Azinë Juglindore, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Butan, Tibet, Mongoli dhe Rusi . Të gjitha shkrimet indike të sotshme janë pasardhëse të alfabetit Brahmi . Sot ato përdoren në shumicën e gjuhëve të Azisë Jugore (megjithëse zëvendësohen nga shkrimi perso-arab për urdunë, kashmirin dhe disa gjuhë të tjera të Pakistanit dhe Indisë ), Azisë Juglindore kontinentale ( Mjanmar, Tajlandë, Laos, Kamboxha dhe Vietnam), Tibetit( tibetian ), arkipelagut indonezian ( javan, balin, sundan ), Filipineve dhe Malajzisë.

Ndarja kryesore është mes shkrimeve indike veriore, të përdorura në Indinë Veriore, Nepal, Tibet, Butan, Mongoli dhe Rusi; dhe shkrimeve indike jugore, të përdorura në Indinë e Jugut, Sri Lanka dhe Azinë Juglindore . Format e shkronjave të indikeve jugore janë më të rrumbullakosura se ato të indikeve veriore, megjithëse format e odias dhe disa varianteve të shkrimit nepal janë të rrumbullakosura. Shumica e shkronjave të plota të shkrimeve indike veriore kanë një vijë horizontale në krye, me atë guxharat dhe odian si përjashtim; Shkrimet indike jugore nuk e bëjnë këtë.

Shkrimi indik më i përdorur është Devanagari, i përdorur nga Hindi, Bihari, Marathi, Konkani, Nepali dhe shpesh Sanskritishtja . Një shkronjë bazë si क në hindisht përfaqëson një rrokje me zanoren e qenësishme, në këtë rast *ka* (  ). Në disa gjuhë, duke përfshirë atë hindi, në fund të një një fjale ky simbol lexohet *k* . Zanorja e qenësishme mund të ndryshohet duke shtuar shenjuesin e zanores ( diakritikë ), duke prodhuar rrokje të tilla si कि *ki,* कु *ku,* के *ke,* को *ko.*
djathtas|parapamje|300x300px| Një dorëshkrim i shekullit të 19-të në shkrimin Devanagari

Në shumë shkrime brahmike, një rrokje që fillon me një tog trajtohet si një karakter i vetëm kur vjen puna tek shënimi i zanoreve, kështu që një shënues zanoresh si ि *-* përfaqëson tingullin "*i* "*,* mund të shfaqet disa vende përpara karakterit që modifikon, mund të shfaqet në disa pozicione përpara vendit ku ai ndryshon. shqiptohet. Për shembull, loja kriket në hindi shkruhet क्रिकेट kriket *;* diakritika për  shfaqet para grupit bashkëtingëllor , jo përpara  . Një shembull më i pazakontë shihet në alfabetin Batak : Këtu rrokja *bim* shkruhet *ba-ma-i-(virama)* . Kjo do të thotë, diakritika zanore dhe virama shkruhen të dyja pas bashkëtingëlloreve për të gjithë rrokjen.

Në shumë abugida, ekziston gjithashtu një diakritikë për të shtypur zanoren e qenësishme, duke nxjerrë bashkëtingëlloren e zhveshur. Në Devanagari, क् është *k,* dhe ल् është *l* . Ky simbol quhet *virāma* ose *halantam* në sanskritisht. Mund të përdoret për të formuar grupe bashkëtingëllore ose për të treguar që një bashkëtingëllore shfaqet në fund të një fjale. Kështu në sanskritisht, simboli për "ka" क nuk lexohet "k" në fund të fjalës. Në vend të kësaj, ajo ruan zanoren e saj. Për të shkruar dy bashkëtingëllore pa një zanore në mes, në vend që të përdorni diakritikë në bashkëtingëlloren e parë për të hequr zanoren e saj, përdoret një metodë tjetër popullore e formave të veçanta të bashkëtingëlloreve në të cilat bashkohen dy ose më shumë bashkëtingëllore për të shprehur një tog, si Devanagari: क्ल *kla.* (Disa fonte e shfaqin këtë si क् e ndjekur nga ल, në vend që të formojnë një lidhje. Ky mjet përdoret nga shkrimet ISCII dhe të Azisë Jugore të Unicode ). Kështu një rrokje e mbyllur si *kal* shkruhet me dy *akshara.*

### Etiopike 
[parapamje| Shkrimi Ge'ez, një abugida e [Eritrea|Eritresë dhe Etiopisë]]
Në shkrimin etiopik ose ge'ez, *fidelët* ("shkronjat" individuale të shkrimit) kanë "diakritika" që shkrihen me bashkëtingëlloret deri në atë pikë sa duhet të konsiderohen modifikime të formës së shkronjave. Fëmijët mësojnë çdo modifikim veç e veç, si në një rrokësh; megjithatë, ngjashmëritë grafike midis rrokjeve me të njëjtën bashkëtingëllore duken lehtë, ndryshe nga rasti në një rrokësh të vërtetë.

Megjithëse tanimë është një abugida, shkrimi Ge'ez, deri në ardhjen e Krishterimit ( *rreth.* 350 pas Krishtit), fillimisht ishte ajo që tani do të quhej *abjad* . Në abugideën Ge'ez (ose *fidel* ), forma bazë e shkronjës (e njohur edhe si *fidel* ) mund të ndryshohet. Për shembull, ሀ *hä*  (forma bazë), ሁ *hu* (me një diakritikë në anën e djathtë që nuk e ndryshon shkronjën), ሂ *hi* (me një nëndiakritik që ngjesh bashkëtingëlloren, pra është e njëjta lartësi), ህ *hə*  ose  (ku shkronja është modifikuar me një ngërç në krahun e majtë).

### Rrokëshet kanadeze aborigjene 
Në familjen e njohur si rrokëshet aborigjene kanadeze , e cila u frymëzua nga shkrimi Devanagari i Indisë, zanoret dëftohen duke ndryshuar orientimin e rrokjeogramit . Çdo zanore ka një orientim të qëndrueshëm; për shembull, Inuktitut ᐱ *pi,* ᐳ *pu,* ᐸ *pa;* ᑎ *ti,* ᑐ *tu,* ᑕ *ta* . Megjithëse ka një zanore të natyrshme në secilën prej tyre, të gjitha rrotullimet kanë status të barabartë dhe asnjë nuk mund të identifikohet si bazë. Bashkëtingëlloret e zhveshura tregohen ose me diakritikë të veçantë, ose me versione mbishkrimi të *aksharave* ; nuk ka asnjë shenjë për të shtypur zanoret si në abugidat indike.

## Zhvillimi 
Shumica e abugidave indiane dhe indokineze duket se janë zhvilluar fillimisht nga abjadët me shkrimet Kharoṣṭhī dhe Brāhmī ; abjadi në fjalë zakonisht konsiderohet të jetë aramaiku, por ndërsa lidhja midis aramaikut dhe Kharosthit është pak a shumë e padiskutueshme, kjo nuk ndodh me Brahmin. Familja Kharosthi nuk mbijeton sot, por pasardhësit e Brahmit përfshijnë shumicën e shkrimeve moderne të Azisë Jugore dhe Juglindore .

Ge'ez rrjedh nga një abxhad tjetër, shkrimi sabean i Jemenit ; ardhja e zanoreve përkoi me prezantimin ose adoptimin e krishterimit rreth vitit 350 pas Krishtit  Shkrimi etiopik është përpunimi i një abjadi.

Rrokëshi Cree u shpik në njohuri të plotë të sistemit Devanagari.

## Referime