Fatih

**Fatih** është një distrikt dhe një komunë (*belediye*) në Stamboll, Turqi, dhe shtëpia e pothuajse të gjitha autoriteteve provinciale (përfshirë zyrën e guvernatorit, selinë e policisë, komunën metropolitane dhe zyrën e taksave), por jo gjykata. Ai përfshin gadishullin që përkon me Kostandinopojën e vjetër. Në vitin 2009, distrikti Eminönü, i cili kishte qenë një komunë e veçantë e vendosur në majë të gadishullit, u rishfaq përsëri në Fatih për shkak të popullsisë së tij të vogël. Fatih kufizohet nga Briri i Artë në veri dhe Deti Marmara në jug, ndërsa kufiri perëndimor është i shënuar nga muri Teodos dhe në lindje nga ngushtica e Bosforit.
[parapamje|250px|Pamje e pjesshme ajrore e distriktit Fatih, me [Xhamia e Sylejmanies|Xhaminë e Sylejmanies dhe Kullën Beyazıt në mes (tetor 2014)]]

## Historia 
### Epoka bizantine 
Distriktet historike bizantine të përfshira nga Fatihu i sotëm përfshijnë: *Exokiónion*, *Aurelianae*, *Xerólophos*, *ta Eleuthérou*, *Helenianae*, *ta Dalmatoú*, *Sígma*, *Psamátheia*, *ta Katakalón*, *Paradeísion*, *ta Olympíou*, *ta Kýrou*, *Peghé*, *Rhéghion*, *ta Elebíchou*, *Leomákellon*, *ta Dexiokrátous*, *Petríon* or *Pétra*, *Phanàrion*, *Exi Mármara* (Altımermer), *Philopátion*, *Deúteron* dhe *Vlachernaí*.

### Periudha osmane 
Emri "Fatih" vjen nga perandori osman Sulltan Mehmed Fatihu (Mehmed Pushtuesi ose Mehmed II), dhe do të thotë "Pushtues" në turqisht, me prejardhje nga arabishtja. Xhamia e Fatihut e ndërtuar nga Mehmed II është në këtë lagje, ndërsa vendprehja e tij është pranë xhamisë dhe është shumë e vizituar. Xhamia është ndërtuar mbi rrënojat e Kishës së Apostujve të Shenjtë, e shkatërruar nga tërmetet dhe vitet e luftës. Rreth xhamisë u ndërtua edhe një kompleks i madh medreseje.

Menjëherë pas pushtimit, grupe dijetarësh islam i shndërruan kishat kryesore të Ajasofjës dhe Pantokratorit (sot Xhamia e Zejrekut) në xhami, por Xhamia e Fatihut dhe kompleksi i saj përreth ishin seminari i parë islam i ndërtuar me qëllim brenda mureve të qytetit. Ndërtimi i kompleksit të xhamisë siguroi që zona të vazhdonte të lulëzonte përtej pushtimit; tregjet u rritën për të mbështetur mijëra punëtorë të përfshirë në ndërtesë dhe për t'i furnizuar ata me materiale dhe më pas për t'u shërbyer studentëve në seminar. Zona u bë shpejt një lagje turke me një karakter veçanërisht të devotshëm për shkak të seminarit. Një pjesë e kësaj devotshmërie ka duruar deri më sot.

Pas pushtimit, porta Edirnekapı (që do të thotë *Porta e Edrenesë*) në muret e qytetit u bë dalja kryesore për në Traki, dhe kjo rinovoi lagjet me pamje nga Briri i Artë. Xhamia Fatih ishte në rrugën për në Edirnekapı dhe rrethi Fatih u bë zona më e populluar e qytetit në periudhën e hershme osmane dhe në shekullin e 16-të në këtë zonë u ndërtuan më shumë xhami dhe tregje, duke përfshirë: Xhaminë e Iskender Pashës, dikur e famshme si një qendër për tarikatin Naqshbandi në Turqi); Xhamia Hirka-i-Sharif; Teqeja Jerrahi; Teqeja Sunbul Efendi dhe Teqeja e Ramazan Efendiut të dyja në distrikti Kocamustafapaşa dhe Xhamia Vefa Kilise, fillimisht një kishë bizantine. Katër të fundit u emëruan sipas themeluesve të tarikateve të ndryshme sufi, dhe Sheikh Ebü'l Vefa në veçanti kishte një rëndësi të madhe në qytet dhe ishte shumë i dashur për Fatih. Xhamitë, shkollat, banjat dhe shatërvanët e tjerë në zonë u ndërtuan nga udhëheqës ushtarakë dhe zyrtarë në oborrin osman.Që nga shekulli i 18-të e tutje, Stambolli filloi të rritet jashtë mureve dhe më pas filloi transformimi i Fatih-ut në një lagje shumë të banuar. , i dominuar nga banesat prej betoni, që ka mbetur edhe sot. Ky proces u përshpejtua me kalimin e viteve nga zjarret që shkatërruan lagje të tëra shtëpish prej druri, dhe një tërmet i madh në vitin 1766, i cili shkatërroi Xhaminë Fatih dhe shumë nga ndërtesat përreth (më pas u rindërtuan ). Zjarret vazhduan të shkatërrojnë qytetin e vjetër dhe rrugët e gjera që kalojnë nëpër zonë sot janë një trashëgimi e gjithë asaj djegieje. Sot në Fatih kanë mbetur pak ndërtesa prej druri, megjithëse deri në vitet 1960, zona ishte e mbuluar me rrugë të ngushta ndërtesash prej druri. Në ditët e sotme, distrikti përbëhet kryesisht nga rrugë të ngushta me ndërtesa banimi 5 ose 6-katëshe të mbushura fort. Pastiçeria Hafiz Mustafa 1864 u themelua në vitin 1864 nga Haxhi İsmail Hakkı Beyat ajo që sot është rruga Hamidiye në rreth gjatë sundimit të Sulltan Abdulazizit.

## Lagjet 
[parapamje|[Xhamia e Sulltan Ahmetit|Xhamia e Kaltërt është një mrekulli e arkitekturës osmane në Stamboll]]
Fatihu ka 57 lagje që nga viti 2017.

## Vende historike 
*Pallati Topkapı - rezidenca historike e sulltanëve osman
*Ajasofja - Katedralja historike patriarkale e Kishës Ortodokse Lindore në kryeqytetin e Perandorisë Bizantine, më vonë u shndërrua në një xhami, më pas në muze, pastaj përsëri në xhami.
*Sylejmanie – kompleksi i madh i xhamisë së Sulejmanit të Madhërishëm;
*Muzeu i Arteve Turke dhe Islame – dikur pallati i Ibrahim Pashë Pargaliut, një prej vezirëve të mëdhenj dhe burri i motrës së Sulltanit, Hatice Sultan.
*Yeni Mosque (Xhamia e re) – xhamia që dominon buzë ujore nga Ura e Galatës; ka një hapësirë të hapur përpara ku njerëzit ushqejnë pëllumbat.
*Pazari i Madh – sa për të parë aq edhe për të blerë.
*Pazari i Erëzave – një tjetër karvanserai osman, jo aq i madh sa Çarshia e Madhe, por pikërisht mbi ujë, ngjitur me Xhaminë e Re;
*Xhamia e Sokollu Mehmed Pashës – në distriktin Kadirga (the Byzantine **Sophianòn Limin** në greqisht).

## Tërheqjet e vizitorëve 
Sot, ka ende mbetje të mureve të detit përgjatë Bririt të Artë dhe përgjatë bregut të Marmarasë, për të dhënë një ndjenjë të formës së qytetit të vjetër të rrethuar me mure. Ka gjithashtu një sërë strukturash të rëndësishme arkitekturore në distriktin Fatih, duke përfshirë Ujësjellësin Valens përgjatë Atatürk Bulvarı, kështjellën në muret e qytetit në Jedikule, Pallatin bizantin të Porphyrogenitus, kolonën romake të Marcianit, Fethiye Cami ( ish-kisha bizantine e Krishtit Pammakaristos), Kariye Camii (ish-kisha bizantine e Chora), Gül Camii (një tjetër kishë bizantine), Fenari Isa Camisi (një kompleks prej dy kishash bizantine), Patriarkana Greke me Kishën e Shën Gjergjit në distriktin e Fenerit, Kisha e Shën Stefanit ("Kisha e Hekurt"), Yavuz Selim Camii, Shtëpia-Muze e Dimitrie Cantemir dhe vetë Xhamia e Fatihut. Varret e disa prej sulltanëve të famshëm osmanë janë në Fatih. Këtu përfshihen Mehmed II 'Pushtuesi' (Sulltan Mehmed Fatihu), Selim I (Sulltan Selim Javuzi), Sulejmani i Madhërishëm dhe Abdul Hamid II, si dhe shtetarë të tjerë kryesorë të Perandorisë Osmane, duke përfshirë Gazi Osman Pashën. Fatih gjithashtu ka një koleksion të kuzhinave të ndryshme (siriane, koreane, indiane).

## Referime