Romaniku i Parë

parapamje|upright=1.4|Atriumi dhe façata e Bazilikës së Sant'Ambrogio-s, Milano
**Romaniku i Parë**, ose **Romaniku Lombard** ishte një nga format e para të Arkitekturës Romanike në Evropë, nga shekulli X dhe fillimi i shekullit të XI. Ai u zhvillua në rajonin e Lombardisë (në atë kohë termi përfshinte të gjithë Italinë Veriore], ) dhe do të ndikonte një pjesë të madhe të Italisë, deri në Umbria, në Marke, në veri të Lacios, dhe pjesërisht edhe në Pulia dhe Sardenjë. Midis dakadave të fundit të shekullit të XI dhe shekullit të XII ai do të përhapej edhe në Katalonjë dhe Francë.

Lombardia qe zona e parë italiane që përvetësoi risitë artistike të përtej Alpeve, falë tashmë zhvendosjes shekullare të artistëve lombardë në Gjermani dhe anasjelltas, por mbi të gjitha që do të eksportonte teknikat ndërtimore të përparuara si për shembull voltat në gurë dhe karaktere stilistike si harqet pensilë dhe lezenat (jo rastësisht në Francë quhen *bandes lombardes*). 

Nga viti 2007 Këshilli i Evropës ka promovuar një Itinerar Kulturor të Këshillit të Evropës të ideuar për të vlerësuar, studjuar dhe promovuar trashëgiminë artistike dhe njohjen e Artit Romënik në Evropë: Trans-Romanica, duke identifikuar, në kuadrin e Romanikut Lombard, tre monumente me interes të veçantë: Katedralen e Modenës, Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia dhe Abacinë e Vezzolano-s.

## Sfondi historik dhe gjeografik 
parapamje|majtas|354px|Kisha e Sant Climent de Taüll, Katalonjë
Gjatë çerekut të parë të shekullit të XI, shumë veprimtari arkitekturore nga grupe të përbëra nga mjeshtra dhe muratorë lombardë, punonin përgjatë një pjese të madhe të Evropës dhe territoreve katalane, duke ndërtuar faltore mjaft të njëtrajtshme, disa nga të cilat ekzistojnë edhe sot. Për një zonë të konsiderueshme ky proçes i përhapjes artizanale do të fillonte në Lombardi dhe *lombardus* do të bëhej një fjalë për ndërtues në një periudhë të hershme. Stili i Romanikut të Parë në këtë mënyrë mund të konsiderohet si stili i kësaj përhapjeje arkitekturore italiane.

Promovuesi dhe sponsorizuesi i madh i këtij arti në Katalonjë ishte Abati Oliba, murg dhe abat i Manastirit të Ripollit, që në vitin 1032 porositi zgjerimin e strukturës së kësaj ndërtese me një façatë me dy kulla, plus një transept, i cili përfshinte shtatë absida, të gjitha të dekoruara së jashtmi me zbukurime lombarde harqesh të verbëra dhe fashash vertikale.

Afërsia gjeografike i këtij rajoni iberik me pjesën tjetër të Evropës, do të rezultonte në shfaqjen e Artit Romanik të sjellë në Katalonjë. Ndërsa arti dështoi të hidhte rrënjë në pjesën tjetër të Gadishullit Iberik deri në gjysmën e dytë të shekullit të XI, ka shumë shembuj të pranisë së tij në kontetë katalanase përpara kësaj kohe. Megjithëse ky stil nuk mund të konsiderohet plotësisht Romanik, zona përmbante shumë nga karakteristikat përcaktuese të këtij stili artistik.

## Njohja dhe terminologjia 
Arkitekti katalan Josep Puig i Cadafalch sugjeron se çfarë konsiderohej më parë si formë e vonë e Arkitekturës Para-Romanike në Katalonjë, bartëte veçori të Romanikut dhe kështu e klasifikon atë si Romaniku i Parë (primer románic). Kishat e Romanikut të Parë të Vall de Boí u shpallën një monument i trashëgimisë botërore nga UNESCO-ja në nëntor 2000.

Për të shmangur termin Para-Romanik, i cili shpesh përdoret me një kuptim shumë më të gjerë sesa përshtatet përgjithësisht për t’iu referuar Artit Mesjetar dhe Artit Paleokristian dhe në Spanjë mund ti referohet gjithashtu formave artistike Visigote, Asturiane, Mozarabike dhe Republación, Puig i Cadafalch parapëlqente të përdorte termin *Romaniku i Parë* ose *Arti i Parë Romanik* për të përkufizuar ato pararendje katalanase të vetë Romanikut.

## Arkitektura 
parapamje|Brendësia e Bazilikës së Sant'Ambrogio-s, Milano
### Lombardia 
Një nga kishat e para të mbijetuara, me elemente domethënëse të stilit romanik është Bazilika e Santa Maria Maggiore-s në Lomello, e ndërtuar midis viteve 1025 dhe 1050, me ndikime të forta të Arkitekturës Otoniane: qe një nga kishat e para në Itali që u mbulua në navatat anësore nga volta të kryqëzuara, në vend të travaturave tradicionale. Në brendësi, në vend të kolonadave bazilikore, gjenden shtylla me dy gjysmë-kolona të bashkangjitura anash. Gjysmë-kolonat mbajnë harqet ndarëse, ndërsa shtyllat zgjaten në parasta deri në mbajtëset e tavanit, ku gjejnë vend disa harqe të mëdhenj origjinalë tullash, që përshkojnë navatën qendrore. Konfigurimi i veçantë i zgjatimit të shtyllave dhe të gjysmë-kolonave bënë që blloqet e mbivendosur (në vend të kapiteleve) krijojnë një lloj dekorimi në formë kryqi mbi faqet e mureve.

Po ashtu me ndikim gjermanik është Abacia e vogël e San Pietro al Monte në Civate, ku janë të pranishme dy absida të vendosura në anë të kundërta, sipas modelesh karolinge.

Në zonën e Komos rimeren modelet evropiano-veriorë, siç tregon Bazilika e Sant'Abbondio-s, me pesë navate me mbulim me trarë druri, ku është e pranishme një kambanore e dyfishtë në stilin e *Westwerk* gjermanë. Veçori të tjera janë prania e hershme e arqeve të verbër dhe lezenave në muraturën e jashtme, ndërtuar me gurë vendorë në vend të tullave tipike të përdorura në Milano dhe në Pavia.

parapamje|majtas|345px|Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia
Midis fundit të shekullit të XI dhe fillimit të shekullit të XII, në një stil romanik tashmë të pjekur, do të rindërtohej Bazilika e Sant'Ambrogio-s në Milano, duke e pajisur me volta të kryqëzuara me brinjëzime dhe një dizajn shumë racional, me një përputhje të përsosur midis dizajnit në plan dhe elementeve të ngritura. Në praktikë çdo hark i voltave mbështetet mbi një gjysmë-shtyllë ose gjysmë-kolonë të vetën që pastaj grupohen në shtyllën me fashë, seksioni horizontal i të cilës nuk është në këtë mënyrë i rastësishëm, por i lidhur ngushtësisht me atë që mbështet. Façata (e quajtur *a capanna*) paraqet dy lozha të mbivendosura, ajo e poshtme ka tre harkada të njëllojta dhe ribashkohet me perimetrin e jashtëm të portikut, ajo e sipërme ka pesë harkada që shkallëzohen në lartësi duke ndjekur profilin e pjerrësive. Paraqet edhe harqe pensile, do me thënë rreshta harqesh të vegjël të plotë që "përngjasojnë" kornizën katshënuese dhe pjerrësitë. Ndërsa kuadriportiku ndjek strukturën e mëparshme paleokristiane, megjithëse tashmë do ta kishte ndryshuar funksionin: jo më i gjatë për të mbajtur katekumenët, por seli mbledhjesh dhe asamblesh fetare apo civile.

Izolimi stilistik i Sant'Ambrogio-s së Milanos nuk duhet të dallohej sa sot përkundrejtë periudhës së rindërtimit, kur ekzistonin monumente të tjera që sot kanë humbur apo janë modifikuar rëndshëm përgjatë shekujve, si katedralet e Pavias, Novarës dhe Verçelit. Megjithatë mbeten gjurmë të modelit të Sant'Ambrogio-s te Kisha e Santi Celso e Nazaro, po në Milano, apo në kisha ekstraurbane si Kisha e San Sigismondo-s në Rivolta d'Adda.

parapamje|379px|Rotonda e San Tomè-së
Rotonda e San Tomè-së, *i konsideruar si monumenti i vetëm i Romanikut të Pjekur,* e gjendur në provincën e Bergamos dallon për planin rrethor, për harmoninë e volumeve cilindrike të mbivendosura, për origjinalitetin e strukturës së brendshme të ndarë nga kolona kufizuese dhe kapitele me bukuri të veçantë dhe vlerë artistike.

Matroneu i mbivendosur ndaj trupit kryesor karakterizohet edhe ai, nga kolona të mbivendosura ndaj atyre të trupit të poshtëm, të kulminuara nga kapitelë të skalitur me motive të ndryshme që riprodhojnë zbukurime longobarde, episode biblike dhe figura zoomorfe. Fari e përmbyll strukturën duke krijuar një efekt të madh magjepseje dhe elegance të lartë.

Shembuj të tjerë kishash romanike lombarde me plan rrethor janë Katedralja e Vjetër e Breshias dhe Rotonda e San Lorenzo-s në Mantova.

Zhvillime të tjera dëshmohen për shembull nga Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia, me façatën e përbërë nga një profil i vetëm i madh pentagonal me dy pjerrësira, i ndarë në tre pjesë nga kontraforta me fasha, dhe në pjesën e lartë, e dekoruar nga dy galeri simetrike harqesh mbi kolonëza, që ndjekin profilin e mbulimit; zhvillimi i fortë në lartësi theksohet edhe nga vendosja e dritareve, të përqëndruara në zonën qendrore. Dekorimi i jashtëzakonshëm me fasha të skalitura që e përshkojnë horizontalisht të gjithë façatën sot është e kompromentuar rëndë nga degradimi i gurëve ranorë në të cilin do të skaliteshin.

Modeli i San Michele-s do të rimerej edhe në kishat paveze të San Teodoros dhe të San Pietro in Ciel d'Oro (shenjtëruar në vitin 1132), dhe do të zhvillohej në Katedralen e Parmës (fundi i shekullit të XII-fillimi i shekullit të XIII).

Skeda:Absidi di sant'abbondio a como, fine xi secolo.jpg|Absidat e Bazilikës së Sant'Abbondio-s (Komo, shekulli XI)
Skeda:Como, san fedele, retro 05.JPG|Absida e Bazilikës së San Fedeles (Komo)
Skeda:Complesso monumentale di galliano.jpg|Kompleksi monumental i Gallianos
Skeda:Mantua3 BMK.jpg|Rotonda e San Lorenzo-s në Mantova
Skeda:Duomo vecchio facciata Brescia.jpg|Katedralja e vjetër e Breshias
Skeda:0311 - Pavia - S. Pietro - Facciata - Foto Giovanni Dall'Orto, Oct 17 2009.jpg|Bazilika e San Pietro in Ciel d'Oro
Skeda:San teodoro pavia.jpg|Kisha e San Teodoros, Pavia.

### Emilia 
parapamje|345px|Katedralja e Modenës
Pjesa më e madhe e qyteteve romake përgjatë Via Emilia u pajisën në këtë periudhë me katedrale monumentale, midis të cilave ruajnë edhe sot të dukshme planin mesjetar Katedralja e Parmës, Katedralja e Modenës dhe Fidencës, ndërsa Katedralja e Rexho Emilias do të ndryshohej rëndshëm në shekujt pasues.

Katedralja e Modenës është dëshmi e mbijetuar në mënyrën më të plotë. Një gur në muraturën e jashtme të absidës krysore mban si datë themelimi 23 majin e vitit 1099, duke treguar edhe emrin e arkitektit, *magister* Lanfranco, me origjinë lombarde (ndoshta nga Komo), edhe pse studimet e fundit hamendësojnë një origjinë të tijën veroneze. Do të ndërtohej në pak dekada, për këtë nuk paraqet elemente domethënëse gotike. Me tre navata pa transept dhe me tre absida, ishte e mbuluar fillimisht nga kapriata druri, që do të zëvendësoheshin me volta të kryqëzuara me harkim të ngushtë gjatë shekullit të XV.

Faqet e navatës qendrore mbështeten mbi shtylla të alternuara me kolona dhe paraqesin një triforium me trifore që simulojnë një matrone fiktiv dhe një kleristor, ku happen dritaret. Së jashtmi artikulimi i hapsirës pasqyron atë të brendshme, me një varg të vazhdueshëm lozhash në lartësinë e "matroneut", që rrethojnë gjithë katedralen, të mbyllura nga harkada të verbëra. Façata me pendente pasqyron formën e brendshme të navatave dhe ndahet në tre pjesë nga dy parasta të fuqishme, ndërsa qendra është e mbizotëruar nga portali me protir me dy kate (ndërsa rozeta dhe portalet anësore janë më të vona). Me vlerë dhe rëndësi të jashtëzakonshme është korredi skulpturor i përbërë nga relievet e shquara të Viligelmos dhe ndjekësve të tij.

Katedralja e Parmës do të nisej në fund të shekullit të XII dhe do të përfundonte përgjatë Dyqintës, me kambanoren dhe protirin në façatë. Katedralja paraqet një plan shumë kompleks, mbi të gjitha në zonën absidale dhe në transeptin e madh, gjithashtu e kurorëzuar nga absida në të dy krahët. Edhe këtu si në Modena dhe në veçanti si në Pavia, façata formohet nga lozha pensile, qoftë të pjerrët, nën pendete, ashtu dhe në një rend të dyfishtë horizontal, që krijojnë një efekt ritmik dritëhijesh bashkë me polikrominë delikate për shkak të përdorimit të gurëve të ndryshëm: gurë ranorë, gurë gri dhe mermer të kuq të Veronës.

Parma është e shquar për veprat skulpturore të Benedetto Antelami-t. Ndërtimi i katedraleve të Piaçencës, Parmës, Rexhios, Modenës, Ferrarës do të sanksiononte afirmimin e Periudhës Komunale, ku komunat në lindje përfaqësonin vazhdimësinë ideale me municipium e lavdishëm romak. Modeli arkitekturor romanik pajton planin e bazilikës romake me strukturën kishtare borgonjeze.

E afërt nga datimi dhe nga stili është Katedralja e Piaçencës, e ndërtuar me nismë të komunës pas fitimit të autonomisë (1126). Në Piaçenca do të punonte gjithashtu skulptori Niccolò. Me interes të veçant janë Abacia e Nonantolës, Katedralja e Fidencës dhe komplekso Santo Stefano në Bolonja.

Skeda:Duomo e Battistero di Parma.jpg|Katedralja e Parmës
Skeda:Piacenza0001.jpg|Katedralja e Piaçencës
Skeda:Duomo (Reggio Emilia) 02.JPG|Katedralja e Rexho Emilias (e modifikuar në vijim)
Skeda:Abbazia di nonantola 00.JPG|Abacia e Nonantolës
Skeda:Bologna-santostefano01.jpg|Bazilika e Santo Stefanos në Bolonja

### Zona të tjera ndikimi në Itali 
[parapamje|379px|Katedralja e San Ciriaco-s, [Ankona]]
Një prejardhje e drejtpërdrejtë e stilit të Katedrales së Modenës është Bazilika e San Zenos në Verona, ku janë referuar gati të gjitha elementet arkitekturore, nga façata me pendente tripjesëshe, te galeria e lozhave (megjithëse këtu e interpretuar me kolonëza të dyfishta), te panelet e mëdha skulpturore pranë portalit, deri te artikulimi i brendshëm. Pjesa tjetër e Venetos mbizotërohej nga ndikimet bizantine që filtroheshin nga Venecia, por një referim i mënyrave lombarde është e pranishme në dy rendet e lozhave përgjatë zonës absidale të Katedrales së Muranos.

Në Piemont ndikimet lombarde bashkohen me atë të Romanikut Francez, provencal, si te Sacra di San Michele apo te Kisha e Santi Pietro e Orso në Aosta. Në Liguri gjuha stilistike lombarde filtrohet më tej dhe përzihet me ndikime pizane dhe bizantine, si te Katedralja e Ventimiglia-s apo te kishat gjenoveze të Santa Maria di Castello, San Donatos, Santa Maria delle Vigne dhe San Giovanni di Pré, duke përfshirë korredet skulpturore origjinale.

[parapamje|majtas|422px|Bazilika e San Zenos, [Verona]]
Edhe në Toskanë dhe në Umbria disa kisha paraqesin ndikime lombarde, megjithëse të kombinuara me elemente më klasike, të mara nga mbetje të lashtë të mbijetuara. Është rasti i Abacisë së Sant'Antimos, i Bazilikës së Santa Maria Infraportas në Foligno, të kishave të San Salvatores në Terni apo Santa Maria Maggiore-s në Asizi, të Katedrales së Todit.

Në Marke modelet e ofruara nga arkitektura emiliane do të ripërpunoheshin me origjinalitet dhe të kombinuara me elemente bizantine. Për shembull Kisha e Santa Maria di Portonovo në Ankona (mesi i shekullit të XI) apo Katedralja e San Ciriaco-s (fundi i shekullit të XI-1189), paraqesin një planimetri me kryq grek me një kupolë në kryqëzimin e krahëve dhe një protiri në façatë, që inkuadrojnë një portal fortësisht tër prirëta.

parapamje|192px|Kioskëz me kolonëza ofitike e Kishës së San Pietro di Bosa, atribuar Anselmo da Como
Edhe në Lacion veriore ndikimet lombarde do të filtroheshin nëpërmjet Umbries dhe të të pasuroheshin me traditën e pandërprerë klasike: në Montefiascone me Kishën e San Flavianos (fillimi i shekullit të XII), në Tarquinia me Kishën e Santa Maria in Castello (e nisur në vitin 1121), në Viterbo me më shumë bazilika (Santa Maria Nuova, San Francesco a Vetralla, katedralja, San Sisto, San Giovanni in Zoccoli).

Në Sardenjë në shekujt e X dhe të XI shfaqet një «prirje e posaçme » përkundrejtë dy rrymave të reja lombarde dhe toskane, që shpesh shkrihen duke prodhuar rezultate të papara. Si në rastin e Kishës së San Nicola di Trullas (para vitit 1115) në Semestene (SS), nga kapela palatine e Santa Maria del Regno (1107) në Ardara apo të San Nicola di Silanis (para vitit 1122) të Sedinit (SS), Bazilika e San Simplicios në Olbia (shekulli XI-XII) dhe Kisha e Santa Maria di Betlem në Sasari (shekulli XII), vetëm për të përmendur disa.

Në periudhën e vonë bëjnë pjesë Kisha e San Pietro di Zuri (Ghilarza), në façatën e të cilës shfaqet një mbishkrim që përkujton datën e shenjtërimit, më 1291, dhe mjeshtrin që zbatoi punimet: Anselmo da Como. Të njëjtit autor i janë atribuar ndërhyrjet në façatën e Kishës së San Pietros (1053-1073, të ripërpunuara në shekullin e XIII) në Bosa (OR), ku në kulmin e e façatës shfaqet një kioskë me kononëza ofitike.

Skeda:2006 - Murano - Santa Maria e San Donato.jpg|Santi Maria e Donato, Murano
Skeda:Genova-IMG 2276.JPG|San Donato, Gjenova
Skeda:Foligno-Santa Maria infraportas.jpg|Bazilika e Santa Maria Infraportas, Foligno
Skeda:Zuri (ghilarza), san pietro, progettata da anselmo da como per mariano II d'arborea, 1291, esterno, facciata 02.jpg|Kisha e San Pietro di Zuri (Ghilarza) e Anselmo da Como

### Romaniku i Parë jashtë Italisë 
#### Katalonjë 
* Sant Pere de Roda, themeluar në vitin 943, fillimi i ndërtimit  950
* Manastiri Ripoll. I përfunduar dhe shenjtëruar në vitin 977
* Kisha e Sant Vicenç në Cardona, filluar në vitin 1029 dhe shenjtëruar në vitin 1040
* Sant Cristòfol i Begetit
* Sant Pere i Besalúsë
*Sant Vicenç i Besalúsë
* Manastiri i Sant Miquel, Cruïlles
* Sant Vicenç i Espinelves
* Një pjesë e Katedrales së Gironës
* Manastiri i Sant Pere de Galligans në Girona
* Sant Nicolau në Girona
* Saint Cecil i Molló-s
* Kisha e Sant Joan në Palau-Saverdera
* Manastiri i Sant Quirze de Colera në Rabós d'Empordá
* Manastiri i Sant Aniol d'Aguja
* Manastiri i Santa Maria i Vilabertran
* Kishat e Santa María dhe Sant Clement në Taüll, Sant Feliu, Sant Joan de Boí, Santa Maria de l'Assumpció, Santa Maria de Cardet, la Nativitat de Durro, Ermita de Sant Quiric dhe Santa Eulàlia, në  Vall de Boí 
* Kishat Santa Marias, Sant Pere dhe Sant Miquel në Terrassa
* Kisha e Sants Just i Pastor, në Son (Pallars Sobirà)

Skeda:Saint Martin du Canigou 01.jpg|Abacia e Sant Martí del Canigó, Roussillon ( 1020)
Skeda:012 Campanar de la catedral de Sant Pere.jpg|Katedralja e Vikut, Katalonjë ( 1030)
Skeda:Monestir de Santa Maria de Ripoll - 4.jpg|Manastiri i Santa Maria de Ripoll, Ripoll, Katalonjë ( 1040)
Skeda:Spanien2013 Sant Pere de Rodes 4.JPG|Manastiri i Sant Pere de Rodes, Alt Empordà, Katalonjë ( 1050/1100)
Skeda:Taull001.jpg|Kisha e Sant Climent de Taüll, Vall de Boí, Katalonjë ( 1120)

#### Huesca dhe Valladolid 
* Kisha e San Caprasios në Santa Cruz de la Serós (Huesca)
* Manastiri i San Pedro de Siresa (Huesca)
* Kisha e San Adrián de Sasave (Huesca)
* Kisha e Baros (Huesca)
* Kisha e Asiesos (Huesca)
* Kisha e Binacua-s (Huesca)
* Kishat e Serrablo (Huesca), e debatuar nëse i përkasin Romanikut të Parë apo mozarabikut: Ordovés, Rasal, Lasieso, Arto, Isún, Satué, Lárrade, San Juan de Busa, Oliván, Orós Bajo, Susín, Basarán (tani në Formigal), Otal, San Juan de Espierre dhe San Bartolomé de Gavín.

* Eremitëria e Nuestra Señora de la Anunciada, në Urueña

#### Francë 
* Kisha e Saint-Étienne, Vignory (1050–1057)
* Saint Philibert at Tournus
* Saint-Martin-du-Canigou, fillimi i vitit 1001

Skeda:Fassade Tournus.jpg|Abacia e Saint-Philibert-it në Tournus, Saône-et-Loire, Burgundi ( 1020)
Skeda:F11 St-Martin de Chapaize.0192.jpg|Kisha e Saint-Martin de Chapaize, Burgundi ( 1030)
Skeda:Cathédrale Saint-Théodorit d'Uzès O780.jpg|Katedralja e Uzeshës, Uzesha, Ocitania, Provencë ( 1100)
Skeda:Speyer - Altstadt - Dom - Ansicht der Ostfassade schräg.jpg|Façata lindore e Katedrales së Sprejerit,  1050, Rainland-Palatinate
Skeda:2018-03-24 Klosterkirche Maria Laach.jpg|Elementet të Stilit Lombard të Abacisë së Maria Laach,  1100-1230, Glees, Laacher See, Rainland-Palatinate
Skeda:Neuss StQuirin von W1.jpg|Bazilika e Kuirinus-Mynsterit në Neuss, Rini Verior dhe Vestfalia ( 1210–1250)

## Skulptura 
### Mjeshtrat komotinë 
Mes mjeshtrave të parë të Romanikut Lombard janë një varg mjeshtrash anonimë që do të punonin fillimisht në zonën e Komos (dhe prandaj të quajtur mjeshtra komotinë. Këta skulptorë zhvendoseshin shumë dhe vepra e tyre është dokumentuar në të gjitha kodrat para-alpine, në Ultësirën Padane, në Kanton Tiçino dhe disa prej tyre do të shtyheshin të punonin deri në Gjermani, Danimarkë dhe Suedi.

Midis veprave më të mira të kësaj shkolle janë dekorimet e jashtme të Bazilikës së Sant'Abbondio-s në Komo, apo kori i Bazilikës së San Fedeles, po në Komo, me figura zoomorfe, përbindësha, grifonë, etj.

Në këto paraqitje figurat njerëzore janë të rralla dhe të karakterizuara nga një pamje e parafinuar dhe pak realiste. Shumë të shquara janë mjeshtritë në paraqitjen e kafshëve dhe gërshetimeve të ndërlikuara bimore, për shkak ndoshta të faktit se mundtë bazoheshin në modele rrobash dhe sendesh të tjera lindore. Relievi është i sheshtë dhe i stilizuar, i gjerë është përdorimi i trapanit për të krijuar një shkëputje të qartë me sfondin, me thellësi të ngulitur, për ti dhënë efekte dritëhijëzimi.

Skeda:Museo di arte sacra di massa marittima, rilievi di maestri comacini 01.JPG|Relieve të mjetrave komotinë, Museo di arte sacra di Massa Marittima
Skeda:San quirico, collegiata, esterno, portale romanico del 1080 ca., forse di maestri comacini 01.jpg|Portiri i Kolegjit të San Quirico d’Orcia,  1080, që i atribuohet mjeshtërve komotinë
Skeda:LdCComoSanFedelePortal.jpg|Relieve të të ashtuquajturit Portiku i dragoit, shekulli XI-XII, Bazilika e San Fedeles
Skeda:Frammenti di lastre di un ambone dal duomo di massa marittima, in alabastro grigio, 1190 ca, 04 strage degli innocenti.jpg|Reliev i një amboni nga mjeshtrit komotinë në Katedralen e Massa Marittima,  1190
Skeda:Museo di arte sacra di massa marittima, rilievi di maestri comacini 03.JPG|Relieve të mjeshtërve komotinë në Museo di arte sacra di Massa Marittima
Skeda:Scultore della fine del XII, Moltiplicazione dei pani (?), dalla Cattedrale di San Cerbone 01.jpg|
Skeda:LdCComoStAbbondioFDetail.jpg|Hollësi e protirit të Bazilikës së Sant’Abbondios në Komo
Skeda:Duomo di massa marittima, interno, vasca battesimale di giroldo da como (1267) con tabernacolo del 1447 01.jpg|Vaskë pagëzimore e Katedrales së Massa Marittima, nga Giroldo di Jacopo da Como, 1267
Skeda:Girolo di jacopo da como, frammenti di pulpito con annunciazione, 1274, da duomo di s. miniato 01.JPG|Fragment i relievit të pulpitit me Anuncimin, nga Giroldo di Jacopo da Como, 1274, Museo diocesano di San Miniato
Skeda:Giroldo di jacopo da como, annunciazione con s. faustina, da s.frediano, lu.JPG|Skulptura të Anuncionit me Shën Faustinën, Giroldo di Jacopo da Como, Museo Nazionale di Villa Guinigi
Skeda:Pistoia, Chiesa di San Pier Maggiore, architrave dell'officina di Guido da Como 03.jpg|Harkada e hyrjes së Kishës së San Pier Maggiore, punim i Guido da Como, Pistoia
Skeda:Guido da como, pergamo di san bartolomeo in pantano, 1250, 06.jpg|Pulpiti i Gudo da Como, 1250, Kisha e San Bartolomeo in Pantano, Pistoia
Skeda:Königslutter Dom Löwenportal neu.jpg|Protiri i Luanëve të Katedrales së Shenjtëve Pjetër dhe Pal, Königslutter, Saksonia e Ulët, themeluar në vitin 1135, ku dokumentohet prania e mjeshtërve komotinë 
Skeda:Kaiserdom Jagdfries.jpg|Reliev i i mjeshtrave komotinë në Katedralen e shenjtëve Pjetër dhe Pal të Königslutter-it, Saksonia e Ulët, 
Skeda:Koenigslutter Kaiserdom Kreuzgang KapitellVoegel DSC04715L DSC04713R Stereo PtrQs.jpg|Kapitele të Katedrales së Königslutter-it, Saksonia e Ulët

#### Viligelmo 
parapamje|majtas|396px|*Krijimi i Evës*, Viligelmo, në Katedralen e Modenës
Viligelmo është mjeshtri i skulpturave të façatës së Katedrales së Modenës, emri i të cilit është përcjellë nga një pllakë e vendosur në katedrale, ku qytetarët mirënjohës do të skalisnin një frazë në lavdërim të mjeshtrit.

Për Modenën skaliti relieve të ndryshme midis fundit ë shekullit të XI dhe fillimit të shekullit të XII, midis të cilëve më të shquarit janë katër panalet e mëdha me *Historitë e Zanafillës* (*Krijimi, Mëkati i Paraardhësve, Vrasja e Abelit, Ndëshkimi i Kainit dhe Arka e Noesë*), që shënojnë ripërtëritjen e skulpturës monumentale në Itali. Kompleksi figurativ paraqet një alegori të shpëtimit njerëzor dhe të pajtimit me Zotin.

Viligelmoja është i famshëm për stilin e drejtpërdrejtë, qartësisht të lexueshëm nga shumë shtresa të popullsisë. Gjithashtu do të zhvillonte një stil të pajisur me kapacitet të konsiderueshëm në paraqitjen e volumeve, në përshkrimin narrativ, në vëmendjen ndaj paraqitjes së shprehjeve dhe të hollësive.

Skeda:Wiligelmo, madonna dei cattania, 1100-1120 ca., dalla sagra di carpi 01.jpg|Maddona dei Cattania, nga Viligelmoja, 1100-1120, Palazzo dei Musei
Skeda:Ambito di wiligelmo, telamone, 1090-1110 ca.jpg|Statujë e Telamonit nga Viligelmoja, 1090-1110
Skeda:Piletta Wiligelmica, marmo, prima metà sec. XII.jpg|Piletta Wigelmica, gjysma e parë e shek. të XII
Skeda:Modena, Duomo di Modena 002.jpg|Reliev i Katedrales së Modenës
Skeda:Modena 200 16.jpg|Reliev i façatës perëndimore të Katedrales së Modenës nga Viligelmoja
Skeda:Dettaglio dell’architrave del portale della facciata del duomo di modena 1.JPG|Relieve të Porta Principe e Katedrales së Modenës
Skeda:Porta Regia 34.JPG|Relieve të Porta Regia të Katedrales së Modenës
Skeda:Abbazia di nonantola, portale di wiligelmo, lunetta 01.JPG|Relieve të portikut kryesor të Abacisë së Nonantolas, nga Viligelmi dhe punishtja e tij
Skeda:Italie, Modène, Duomo ou Cattedrale di Santa Maria Assunta in Cielo e San Geminiano (XIIe - XIIIe siècles), Histoire de la Genèse sur la façade ouest, Seconde plaque, Wiligelmo, XIIe - XIIIe siècles (50244856273).jpg|Reliev i façatës perëndimore të Katedrales së Modenës nga Viligelmoja
Skeda:Porta della pescheria mese particolare.JPG|Relieve të Porta di Pescheria të Katedrales së Modenës, fillimi i shek. XII nga Viligelmoja
Skeda:Italie, Modène, Duomo ou Cattedrale di Santa Maria Assunta in Cielo e San Geminiano (XIIe - XIIIe siècles), Façade du pseudo transept sud, Bas relief d’Agostino di Duccio (50244856593).jpg|Relieve të Katedrales së Modenës
Skeda:Column Statue of Saint Hilary of Galeata MET DP169506.jpg|Shtatore-kolonë e Shën Hilarias së Galeatës, shek. XII

#### Ndjekësit e Viligelmos 
Po në Modena do të punonin mjeshtra të shumtë të gurit, si Mjeshtri i Historive të San Geminiano-s (aktiv rreth vitit 1130, i pajisur me kreativitet të madh, por më pak ekspresiv se Viligelmoja), Mjeshtri i Artù (më dekorativ dhe më pak dramatik) dhe Mjeshtri i Metopeve. Ky i fundit artist anonim, aktiv në çerekun e parë të shekullit të XII, skaliti një *unicum* me paraqitje fantastike të popujve më të largët të Tokës që ndiqnin akoma mesazhin e krishter; e rëndësishme është shfaqja në stilin e tij të elementeve të imta dhe të rafinuara, të rrjedhura nga Skulptura Borgonjase, nga intalio fildishi dhe nga argjendaria.

parapamje|Niccolò, luneta e *San Giorgio-s*, Ferrara
##### Niccolò 
Skulptori i njohur me emrin Niccolò, nxënës ose megjithatë njohës i Viligelmos, është i pari mjeshtër për të cilin njihet një *corpus* veprash të firmosura, plotë pesë, që lejojnë të rindërtohen zhvendosjet e tij përgjatë Italisë Veriore.

Vepra e parë e firmosur *Nicolaus* është e vitit 1122 dhe konsiston në portalin e djathtë të façatës së Katedrales së Piaçencës, ku paraqiten *Historitë e Krishtit* mbi arkitra, të karakterizuara nga një stil efektmërisht narrativ, por nga një reliev mjaft i shtypur, që baraspeshohet nga një rafinim më i madh në hollësi dhe një preciozizëm gati "pikturor". Ky stil pati një ndjekje të madhe në Piaçencë, si te artistët anonimë të *formelave të Paratici-t*, në navatën qendrore, që paraqesin korporatat e arteve dhe zejeve, që kishin financuar ndërtimin e katedrales.

Dëshmia e dytë e *Nicolaus* gjendet te Sakra e San Michele-s, në Val di Susa, në Piemont, ku me gjasa punoi midis viteve 1120 dhe 1130. Këtu gjendet *Porta dello zodiaco*, me kanatat të dekoruara nga relieve të shenjave zodiakore, të ngjashme me atë të *popujve fantastikë* te *Porta dei Principi* e Modenës, hasen ndikime të linearizmit të shkollës skulpturore të Tolozës.

Në vitin 1135 Niccolò gjendej në Ferrara për të punuar prapë në një protir, ku për herë të parë do të skalitej edhe timpani, siç bëhej tashmë prej disa dekadave në Francë, pastaj, në vitin 1138 e gjejmë në kantierin e Bazilikës së San Zenos në Verona, prapë në punimin e një timpani polikromik dhe në fund në vitin 1139 gjejmë veprat e tij të fundit në Katedralen e Veronës: një *Madonna in Trono*, një *Annunciazione* dhe një *Adorazione dei Magi* po në portik. Niccolò futi elemente të prejardhura nga Akuitania dhe nga veriut i Spanjës.

Skeda:Basilica di San Zeno VR 2b.jpg|Protir i Bazilikës së San Zenos, Verona
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 12 madonna in trono tra due angeli (policromia originale).jpg|Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës, 1106-1120
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 11.jpg|Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 10.jpg|Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 08 sacrificio di isacco.jpg|Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 07 cavalieri alle crociate.jpg|Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 06 cavalieri alle crociate.jpg|Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
Skeda:Nicholaus e altre maestranze, capitelli del duomo di parma, 1106-1120 ca., 05 san martino e il povero.jpg|Kapitele të Katedrales së Parmës
Skeda:Duomo di Verona AB3.jpg|Portiku dykatësh i Katedrales së Veronës, punuar nga Nicolò
Skeda:Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele 33.jpg|Punime të Nicolò-së në Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele, Sant'Ambrogio, Torino
Skeda:Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele 36.jpg|Punime të Nicolò-së në Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele, Sant'Ambrogio, Torino
Skeda:Sant'Ambrogio di Torino Sacra di San Michele Portale di Zodiaco Capitelli 1.jpg|Punime të Nicolò-së në Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele, Sant'Ambrogio, Torino
Skeda:San Zeno Maggiore 6 (14534083046).jpg|Panele relievesh të krahut të djathtë të portës kryesore të Kishës së San Zeno Maggiore, Verona
Skeda:Basilica di san zeno protiro, pannelli di sx di maestro guglielmo e scuola 02.JPG|Panele relievesh të krahut të majtë të portës kryesore të Kishës së San Zeno Maggiore, Verona
Skeda:Nicolò (attr.), fonte battesimale, 01.jpg|Vaska pagëzimore e Katedrales së Ferrarës, atribuar Nicolò-së

### Mjeshtrat kampionezë 
Faza e fundit e dekorimit të Katedrales së Modenës do të sendërtohej nga të ashtuquajturit mjeshtra kampionezë (Maestri campionesi), pasi me origjinë nga Campione d'Italia, midis të cilëve spikat veprimtaria e Anselmo da Campione (aktiv rreth vitit 1165). Do të skalisnin urëzën në katedrale dhe do të sendërtonin rozetën e madhe në façatë.

Do të punonin edhe në katieret e tjera madhore të rajonit.

Skeda:Maestro campionese, apologo dell'unicorno (allegoria della vita), 1250 ca..jpg|L’apologo dell’unicorno (Allegoria della vita), mjeshtër kampionez, mesi i shek. XII, Museo della Cattedrale, Ferrara
Skeda:Maestro campionese, agnello mistico, 1200-1250 ca..JPG|Reliev Qengjit Mistik, 1200-1250, mjeshtër kampionez
Skeda:Scultore campionese, santo vescovo, forse vigilio, post 1212.jpg|Skulpturë peshkopi, fill. i shek. XIII
Skeda:Maestro campionese, virgilio in cattedra, in marmo rosso di verona, 1200-25 ca.jpg|Virgjili në katedër, mermer i kuq i Veronës, 1200-1225, Museo di Palazzo San Sebastiano, Mantova
Skeda:Maestro campionese, cristo in maestà, 1220-1260 ca..JPG|Krishti në Madhështi, 1220-1260, Museo della Cattedrale, Ferrara
Skeda:Maestro campionese, presentazione al tempio, 1225-1260 ca..JPG|Paraqitja në Tempull,  1225-1260, Museo della Cattedrale, Ferrara
Skeda:Anselmo da campione e aiuti, pontile del duomo di modena, 1160-80 ca. 01.jpg|Lozhë e Katedrales së Modenës, 1160-1180, Anselmo da Campione me ndihma

#### Benedetto Antelami 
parapamje|majtas|upright=1.6|*Kryqëzimi* i Katedrales së Parmës
Benedetto Antelami do të punonte në kompleksin monumental të Katedrales së Parmës të paktën që nga viti 1178, siç figuron në pllakatën e *Deposizione* të prejardhura nga një urëz e çmontuar. Veprimtaria e tij vendoset në kufirin midis Artit Romanik dhe atij gotik, qoftë nga datimi, ashtu dhe nga stili. Ai me gjasa pati mundësinë të vizitonte kantieret provencale, ndoshta edhe atë të Île-de-France.

Në *Zbritjen e famshme nga Kryqi* ai paraqiti çastin në të cilin trupi i Krishtit zbritet nga kryqi, me elemente të mara nga ikonografia kanonike e *Kryqëzimit* (ushtarët romakë me veshjen e Krishtit, diellin dhe hënën, personifikimet e *Ecclesia* dhe të *Sinagogës*, etj.) dhe të *Resurrezione* (tre Maritë).

Veçanërisht i rafinuar është ekzekutimi dhe rezultati në modelimin e trupave të njerëzore më pak trashamane të figurave të Viligelmos. Ndërsa kundrejtë mjeshtrit modenez është inferiore dinamika e skenës, me figura të ndalura në poza ekspresive. Përshtypja e hapsirës e dhënë nga dy planet e mbivendosura, mbi të cilët janë vendosur ushtarët që hedhin në short veshjet, duke qenë shembulli i parë i llojit në Itali.

Skaliti në të njëjtën periudhë edhe katedralen ipeshkvnore, me figura të fuqishme tepër plastile dhe të pajisura me një ekspresivitet të konsiderueshëm.

Në vitet 1180-1190 ishte bashkë me punishten në Fidenza, ku dekoroi façatën e katedrales me relieve të ndryshme, midis të cilëve shquhen shtatoret e plota të dy *profetëve* brenda kamaresh pranë portikut qendror: rimëkëmbja e skulpturës së plotë (megjithëse në këtë rast vendosja arkitektonike nuk i lejon shikuesit të përdor më shumë këndvështrime) nuk ka preçedentë që nga shtatoret e antikitetit të vonë.

Kryevepra e tij është Pagëzimorja e Parmës (nga viti 1196), ndoshta i ndikuar nga ai pizan, ku skulpturat krijojnë një bashkësi unike, si në brendësi, ashtu dhe së jashtmi, me një cikël që mund të skematizohet në trajtimin e jetës njerëzore dhe të shpërblimit të saj.

Skeda:Scuola dell'antelami, mesi e lastra del vescovo sicardo (1220-30 ca.), 04.jpg|Relieve të Katedrales së Kremonës, 1220-1230
Skeda:Duomo di fidenza, sculture a sx del portale c.le, re davide, attr. benedetto antelami 01.JPG|Mbreti David, Katedralja e Fidencës
Skeda:Scuola dell'antelami, mesi e lastra del vescovo sicardo (1220-30 ca.), 02.jpg|Relieve dhe figura e poshkop Sikardit, 1220-1230, Katedralja e Kremonës
Skeda:Duomo di fidenza, sculture a dx del portale c.le, ezechiele, attr. antelami.JPG|Shtatorja e Ezekielit, Katedralja e Fidencës
Skeda:Cilco dei mesi del battistero di parma, 13 gennaio, acquario.JPG|Skulptura të ciklit të muajve në Pagëzimoren e Parmës
Skeda:Scuola dell'antelami, mesi e lastra del vescovo sicardo (1220-30 ca.), 01.jpg|Relieve të Katedrales së Kremonës, 1220-1230
Skeda:Duomo di fidenza, sculture del portale dx, ercole e il leone nemeo, benedetto antelami.JPG|Herkuli me Luanin Nemeas, Katedralja e Fidencës
Skeda:Battistero di parma, portale ovest 01 Portale del Giudizio con giudizio universale.JPG|Luneta e Portale del Giudizio Universale, Pagëzimorja e Parmës
Skeda:Battistero di parma, portale sud 03 leggenda di barlaam.JPG|Luneta e portës jugore të Pagëzirmores së Parmës
Skeda:Battistero di parma, portale nord 01 Portale della Madonna con adorazione dei magi e sogno di giuseppe.JPG|Luneta e portës veriore të Pagëzimores së Parmës
Skeda:Vercelli Sant Andrea Facciata Lunetta Centrale.jpg|Luneta e portës qendrore të Kishës së Sant’Andreas në Verçeli, 1220-1225
Skeda:Vercelli, sant'andrea, esterno, facciata, seguace dell'antelami, il cardinale guala bicchieri offre la chiesa a s. andrea, 1220 ca. 01.jpg|Lunetë e një porte të Bazilikës së Sant’Andreas, 1220, Verçeli
Skeda:Détail baptistère de Parme 1.JPG|Statuja të plota në façatën e Pagëzimores së Parës
Skeda:Battistero di parma, sculture esterno, due profeti.JPG|Statuja profetësh në façatën e Pagëzimores së Parmës

## Piktura 
[parapamje|396px|*Luftim figurash të përbindshme*, Kisha e San Giacomo a Kastelaz, Termeno ([Provinca autonome e Bolcanos|Bolcano)]]
Në Lombardi ekzistojnë dëhsmi të shkëlqyera të afreskeve romanike në Civate (Lecco), si në Kishën e San Calocero-s dhe në San Pietro al Monte, ku këto të fundit janë dokumentuar në pjesën më të madhe nga bibliografisë mbi pikturën romanike. Një cikël tjetër i rëndësishëm afreskesh të kësaj periudhe gjendet në San Martino në Karugo (Komo).

Një shembull interesant i çlirimit nga stilemat mbizotëruese të Artit Bizantin përbëhet nga pikturat akoma ekzistuese në zonën e alto-adixhense.

Për shemull në kriptën e kishës së Montemarias në Burguzios ( 1160), një *Krisht në madhështi me kerubinë dhe shenjtët Pjetër dhe Paul* përkujton rezultatet e Miniaturës Otoniane.

Më origjinale janë afresket fragmentare të kishës së San Giacomo-s në Termeno sulla Strada del Vino, ku gjendet një skenë me *Luftim figurash të përbindshme* (fillimi i shekullit të XIII) të karakterizuar nga një ndjenjë e fortë e lëvizjes dhe nga një trajtë e shpenguar dhe elegante.

Në ciklin e Castello di Appiano (fillimi i shekullit të XIII) gjenden figura të zgjatura që duken se i paraprijnë skenave oborrtare të Përiudhës Gotike. E rëndësishme është edhe prirja natyraliste e këtyre pikturave, që shkëputen më shumë nga modelet bizantine, si në afreskun me *Flijimin e Isakut* (kisha e San Jacopos së Grisianos, njësi bashkiake e Tesimos, fillimi i shekullit të XIII), ku përgjatë profilit të një harku ëhstë pikturuar një gomar i ngarkuar me dru që ngjitet me vështirësi, në sfondin e majave me borë të Dolomiteve.

Skeda:Burgusio, cripta della chiesa di Montemaria, cristo in maestra, 1160 circa.jpg|*Krishti në madhështi*, kripta e kishës së Abacisë së Montemarias, Burguzio
Skeda:Castel appiano, le vergini folli, affreschi fine XII inizio XIII secolo.jpg|*Virgjëreshat e marra*, Castello di Appiano
Skeda:Grissiano, san Jacopo church, sacrificio di isacco, inizio XIII secolo.jpg|*Flijimi i Isakut*, kisha e San Jacopos, Grisiano

### Mozaiku 
Me rimëkëmbjen e jashtëzakonshme ndërtimore që karakterizoi Evropën Perëndimore në shekujt e XI dhe XII është ngushtësisht i lidhur lulëzimi i mozaikut të dyshemeve, mjaft i vlerësuar nga klasat e larta dhe gjerësisht i pranishëm (deri në gjysmën e parë të shekullit të XIII) në ndërtesa fetare dhe civile. Mozaiku romanik i dyshemeve paraqet disa karakteristika të veçanta, si përdorimi i pak ngjyrave në të gjithë sipërfaqen e dekoruar, gati përjashtimisht e bardha, e zeza dhe e kuqja dhe përzierja e teserave dhe pllakëzave prej mermeri.

Një bërthamë e njëtrajtshme dhe veçanërisht e pasur me mozaikë përbëhet nga dyshemetë me mozaikë të Italisë Veri-Perëndimore, nga Emilia, Lombardia deri në Piemont, të karakterizuar nga raporte stilistike dhe kompozitive shumë të ngushta me skulpturën dhe mbi të gjitha me miniaturën rajonale, nga një lloj shijeje për polikrominë dhe nga programe ikonografike veçanërisht komplekse, shpesh të bazuar jo vetëm në repertore biblike, por edhe në bestiarë, burime mitologjike dhe letrare.

*Librit të Makabejve* i janë kushtuar qoftë mozaikë të Abacisë së San Colombano-s në Bobio, qoftë ata të Katedrales së Casale Monferrato, stili analog tregon mozaiku pavez i presbiterit të Basilikës së San Michele Maggiore (edhe ai, si të tjerët e përmendur, nga gjysma e parë e shekullit të XII) ku një subjekt biblik, fitorja e Davidit kundër Goliatit, është lidhur me një episod të mitologjisë klasike, vrasja e Minotaurit nga dora e Tezeut në labirint.

Ky mozaik i Bazilikës së San Michele Maggiore-s mer edhe një një temë shumë të përhapur: paraqitja e kohës nëpërmjet personifikimit të vitit dhe të muajve, secili i lidhur me punët bujqësore që e karakterizojnë, temë e ripërdorur nga mozaiku i kriptës së Bazilikës së San Savinos në Piaçencë, ku shfaqen edhe figurat e virtyteve kardinale, të pranishme nga ana e tyre në mozaikun presbiteral të kapelës së Santa Maria a San Benedetto Po, në mozaikët e kishës së Santa Maria del Popolo në Pavia (tashmë në Musei Civici të Pavias) dhe në atë të Camposanto dei Canonici në Kremona.

Ndërsa mungojnë tërësisht në mozaikët subjekte të lidhura me Besëlidhjen e Re dhe imazhe që do të ishte jo respektuese të shkelej, si ato të Virgjëreshës apo të Kryqëzimit, dhe më pak të rralla janë rrëfimet e historive të shenjtëve, si pasioni i Shën Eustakit, e paraqitur (rreth fundit të shekullit të XI) në një mozaik të kishëës së Santa Maria del Popolo në Pavia (tashmë në Musei civici të Pavias).

Skeda:Mosaico Pavimentale dell'abbazia di San Colombano di Bobbio 03.jpg|*Libri i Makabeve*, Abacia e San Colombano-s, Bobio
Skeda:Pavia san michele mosaico.jpg|*Labirinti*, Bazilika e San Michele Maggiore, Pavia
Skeda:Basilica di San Savino (Piacenza), mosaico con segni zodiacali entro medaglioni, prima metà del secolo xii 16.jpg|*Cikli i muajve*, Bazilika e San Savinos, Piaçenca
Skeda:Musei civici.jpg|*Cikli i muajve*, nga kisha e Santa Maria delle Stuoie, Pavia, Musei Civici
Skeda:Aosta Sant Orso Mosaico Romanico.jpg|*Samsoni që vret luanin*, Collegiata di Sant'Orso, Aosta

## Shiko gjithashtu 
* Romaniku Pizan
* Arkitektura Romanike në Itali
* Arkitektura Romanike
* Arti Romanik
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti paleokristian
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arti Ravenas
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Dyndjet Barbare
* Mbretëritë Barbare
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arti Mesjetar
* Arkitektura Mesjetare
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Arti Anglo-Sakson
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Asturiane
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Varangianët
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Arti Romanik
* Arti gotik
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Gjermanikët
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Longobardët
* Lista e mbretërve frankë
* Gotët
* Visigotët
* Ostrogotët
* Vandalët
* Teutonët
* Skithët
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arkitektura Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vardariotai
* Domus
* Goto-grekët
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Llaçi romak
* Masakra e Latinëve
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Portretizimi Romak
* Prokopi i Çezaresë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak
* Ura romake
* Urbanistika Romake

## Citime fundore 
## Shënime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
*St-Etienne, Vignory (France) – Photo Page from Adrian Fletcher’s Paradoxplace
* Círculo Románico - Visigothic, Mozarabic and Romanesque art in Europe
* 
*