Revolucioni hungarez i vitit 1956

**Revolucioni hungarez i vitit 1956**, e quajtur gjithashtu **revolucioni i 1956** ishte kryengritje e armatosur kundër regjimit komunist që sundon në Hungari, e cila shpërtheu më 23 tetor 1956 dhe zgjati deri më 10 nëntor të atij viti, kur më në fund u shtyp nga ndërhyrja e armatosur e Ushtrisë Sovjetike.

## Arsyet për revolucionin 
### Arsyet socio-ekonomike 
Kolapsi ekonomik dhe standardet e ulëta të jetesës në Republika Popullore e Hungarisë ngjalli pakënaqësi të gjerë. Fshatarët ishin të pakënaqur me politikën bujqësore (kolektivizimi). Gazetarët dhe shkrimtarët u ankuan për kushtet e tyre të punës dhe kërkuan lirinë e fjalës. Studentët u ankuan për kushtet e mësimit dhe kriteret e pranimit në universitete (sistemi i paqartë i pikëve, p.sh. pikat për origjinën ose anëtarësimi në parti).

### Arsyet politike 
Pas kryengritjes së punëtorëve në qershor 1956 në Poznań dhe pas zgjedhjes së popullit Wladysław Gomułka si sekretar i parë i Partisë së Punëtorëve të Bashkuar Polake, kundër vullnetit të Moskës dhe pa një pushtim sovjetik, shpresat e opozitës brendapartiake hungareze lindën për një rrjedhë të ngjashme në Hungari. Partia e Punëtorëve Hungarez u nda në krahë reformiste dhe staliniste, gjë që kishte ndodhur që nga ekzekutimi në 1949 (me iniciativën e Mátyás Rákosi) e László Rajka. Pas vdekjes së Stalinit, pozicioni i Rakosit u dobësua dhe ai duhej të pranonte që Imre Nagy, një përfaqësues i krahut të moderuar, të merrte postin e kryeministrit. Nga ana tjetër, dorëheqja e Kryeministrit të BRSS Malenkov, i cili konsiderohej mbrojtësi i Nagy, rezultoi në largimin e Nagy nga pozicioni i tij në mars 1955 dhe më vonë të përjashtuar nga partia. Mbështetësit e Nagy u mblodhën në Klub. Petőfi. Fraksioni Nagy u konsolidua nga funerali ceremonial i Rajekut dhe viktimave të tjera të terrorit stalinist më 6 tetor 1956, ku morën pjesë disa qindra mijëra njerëz.

Megjithatë, pretendimet liridashëse të studentëve të universitetit teknik në Budapest arritën shumë më larg se shpresat e opozitës brendapartiake - duke kërkuar liri civile, demokraci parlamentare dhe pavarësi kombëtare në deklaratën e tyre të 22 tetorit. Për të përhapur kërkesat e tyre, ata i shpërndanë në institucione, vende pune dhe universitete të tjera. Ata gjithashtu u përpoqën (pa sukses) që radio hungareze të lexonte deklaratën e tyre. Një nga arsyet e kryengritjes ishte dëshira për t'u hakmarrë për gabimet e shkaktuara gjatë terrorit masiv gjatë sundimit të Rákosit. Për shembull, në Hungari, kur Rákosi ishte në pushtet, kishte tre herë më shumë të burgosur politikë se në Poloni, me një popullsi tre herë më të vogël dhe mungesë virtuale të një nëntoke të armatosur antikomuniste në Hungari. Kundërshtarët e komunizmit krijuan organizata si Shpata dhe Kryqi, Garda e Bardhë, Besëlidhja e Gjakut, Partia e Dashurisë, Fronti i Krishterë, Aleanca e Social Demokratëve të Lirë.

## Rrjedha e ngjarjeve 
Kryengritja filloi më 23 tetor 1956 dhe përfundoi, sipas versionit zyrtar, më 4 nëntor 1956, megjithëse luftimet më të ashpra dhe më të përgjakshme midis kryengritësve dhe pushtuesit sovjetik u zhvilluan midis 4 dhe 10 nëntorit dhe persekutimi i pjesëmarrësve. në kryengritje vazhdoi për shumë vite të tjera.

### Fillimi i revolucionit më 23 tetor 
Studentët e Universitetit Teknik në Budapest morën leje për të demonstruar solidaritet me "Tetor polak", por qëllimet e tyre aktuale, libertariane arritën shumë më tej dhe përkonin me qëllimet e shumicës së shoqërisë hungareze, e cila mori pjesë në. demonstrata në masë. Marshimi fillimisht përfundoi në sheshin Bema me leximin e listës së kërkesave të studentëve. Megjithë përfundimin zyrtar të demonstratës, më shumë pjesëmarrës vazhduan t'i bashkoheshin dhe situata bëhej gjithnjë e më e nxehtë. Disa nga qindra mijëra pjesëmarrësit në demonstratë marshuan drejt parlamentit, por shumica e tyre shkuan në radiostacionin hungarez, duke u përpjekur që të lexonin listën e kërkesave, por në vend të mbështetjes hapën zjarr. mbi demonstruesit nga ndërtesa e radiostacionit. Situata u përshkallëzua edhe më shumë kur demonstruesit, duke përdorur armët e marra nga ushtria hungareze, arritën të pushtonin ndërtesat e radios. Në mbrëmje, rreth 300,000 njerëz u mblodhën para parlamentit, duke kërkuar lirinë e fjalës dhe opinionit, një shtyp të lirë, zgjedhje të lira dhe pavarësi të plotë nga BRSS, si dhe emërimin e Imre Nagy si kreun e qeverisë. Vetë Nagi u bëri thirrje demonstruesve që të qetësoheshin dhe të shpërndaheshin, dhe në të njëjtën natë u emërua papritur kryeministër nga Komiteti Qendror i Partisë së Punëtorëve Hungarez. Në të njëjtën kohë, sovjetikët filluan një ndërhyrje ushtarake, me kërkesë të sekretarit të partisë Ernő Gerő të nënshkruar nga Byroja Politike (përfshirë Nagy). Më vonë atë mbrëmje, demonstruesit rrëzuan statujën e Stalin që qëndronte në Sheshin e Heronjve. Gjatë mbretërimit të shkurtër të Nagy, ai shpërndau zyrtarisht policinë sekrete, njoftoi synimin e tij për t'u tërhequr nga Pakti i Varshavës dhe u zotua të rivendoste zgjedhjet e lira.

### Para ndërhyrjes 24 tetor deri më 3 nëntor 
* Më 24 tetor kryengritja u përhap në qytete të tjera, por qendra kryesore e saj mbeti Budapesti. U krijuan këshillat e punëtorëve, kombëtarë e revolucionarë, u shpall një grevë e përgjithshme, u botuan gazetat e para të pavarura - por deri më 28 tetor, kryengritësit nuk kishin arritur të merrnin asnjë objekt të rëndësishëm. 6000 ushtarë sovjetikë hyjnë në Budapest, të mbështetur nga mbi 200 tanke, duke bashkëpunuar me shërbimet hungareze të sigurisë dhe ushtrinë. Anastas Mikoyan dhe Mikhail Suslov nga Byroja Politike e CPSU dhe gjenerali Ivan Serov nga KGB mbërrijnë në Hungari.
* Më 25 tetor, Ernő Gerő u hoq nga posti i Sekretarit të Parë të Komitetit Qendror dhe János Kádár u bë Sekretar i Parë i Partisë. ÁVH (*Államvédelmi Hatóság* – *Departamenti i Sigurisë së Shtetit*) qëllon mbi turmën para parlamentit - mbi 100 njerëz të vrarë. Nagy tërheq pëlqimin e tij për ndërhyrjen sovjetike.
* Më 27 tetor, Imre Nagy prezanton përbërjen e qeverisë së re dhe shpall shpërbërjen e ÁVH. Oficerët e saj janë të internuar. Ushtria hungareze, me urdhër të qeverisë, pezullon operacionet kundër kryengritësve. Ngjarjet njihen zyrtarisht nga autoritetet si një revolucion.
* Më 28 tetor, Ushtria Sovjetike, me kërkesë të qeverisë hungareze, pezulloi veprimet ushtarake.
* Më 30 tetor, Nagy shpall fundin e sistemit njëpartiak dhe emëron ministra jokomunistë. Kryengritësit shkatërrojnë Komitetin e Partisë së Budapestit dhe linçojnë 20-30 nga 80 mbrojtësit e tij. Sovjetikët sinjalizojnë gatishmërinë e tyre për të negociuar, por në të njëjtën kohë ata po përgatisin një sulm të armatosur ndaj Hungarisë. Byroja Politike e CPSU voton me shumicë kundër ndërhyrjes ushtarake në Hungari. Kardinali József Mindszenty lirohet nga burgu.
* Më 31 tetor, trupat e fundit sovjetike largohen nga Budapesti dhe tërhiqen 20 kilometra larg qytetit.
* Më 1 nëntor, Nagy njofton tërheqjen e tij nga Pakti i Varshavës dhe neutraliteti i Hungarisë. Qeveria hungareze kërkon tërheqjen e trupave sovjetike nga Hungaria. Kërkon nga anëtarët e OKB të garantojnë neutralitetin e Hungarisë. Për ndërhyrjen ushtarake vendos Byroja Politike e CPSU. Hrushovi fillon të informojë vendet komuniste (përfshirë PRC, RSFJ dhe PRL) për këtë fakt. Zëvendëskryeministri i qeverisë Nagy, Janosh Kadar njofton krijimin e një partie të re - Partinë Socialiste të Punëtorëve Hungarez, e krijuar për të zëvendësuar Partinë e Punëtorëve Hungarez të shpërbërë. Në mbrëmje ai zhduket nga Budapesti (ai fluturoi për në BRSS nën përcjelljen e oficerëve të KGB).
* Më 3 nëntor, në mbrëmje, delegacioni hungarez, së bashku me Ministrin e Mbrojtjes Pál Maléter, i cili mbërriti për bisedime për tërheqjen e trupave sovjetike nga territori i Hungarisë, u arrestua në mënyrë të pabesë. Në të njëjtën ditë, një kukull Qeveria Revolucionare e Punëtorëve dhe Fshatarëve Hungarez u krijua në Szolnok e kryesuar nga János Kádár dhe i kërkoi BRSS ndihmë për të shtypur "kundër- kryengritje revolucionare”.

### Ndërhyrja e Ushtrisë Sovjetike 4 nëntor deri më 10 nëntor 
Në agimin e 4 nëntorit rifilloi ndërhyrja sovjetike në Hungari me përdorimin e armëve të blinduara. Në të morën pjesë 58,000 ushtarë sovjetikë. Në sinjalin e radios "Grom" në orën 4.00 të mëngjesit, trupat sovjetike filluan një sulm, duke filluar operacionin "Wicher" (rusisht: *Wicr*'). Parashutistët sovjetikë pushtuan aeroportet dhe ndërtesat e parlamentit dhe Ministrisë së Mbrojtjes Kombëtare u pushtuan pa luftë. Komandantët e hequr nga kryengritësit u rivendosën në njësitë e ushtrisë hungareze dhe ata që mbështetën kryengritjen u arrestuan. Pas fjalimit të tij në radio, Nagy dhe disa anëtarë të qeverisë së tij u strehuan në ambasadën jugosllave. Luftimet e ashpra zgjatën deri më 10 nëntor, megjithëse rezultati i tyre dihej paraprakisht, pasi kryengritësit ishin më keq të armatosur dhe të privuar nga komanda qendrore, dhe ushtria hungareze - e çorganizuar nga arrestimi i ministrit të Mbrojtjes Kombëtare dhe qëndrimi antiluftë i shumicës. e oficerëve - praktikisht nuk bëri asnjë rezistencë të organizuar. 35.000 ushtarë dhe kryengritës u çarmatosën. Deri më 12 nëntor, qytetet kryesore ishin nën kontroll. Si rezultat i luftimeve që nga 23 tetori, 2.500 njerëz vdiqën në anën hungareze, kryesisht gjatë luftimeve në Budapest, mbi 20.000 u arrestuan ose u internuan dhe rreth 200.000 njerëz u larguan nga vendi në Austri dhe Jugosllavi. Njësitë kryengritëse të mposhtura të mbetura në Hungari pas 10 nëntorit kaluan në ilegalitet ose u përpoqën të organizonin partizanë. Humbjet materiale arritën në 220 milionë forintë, që përbënin afërsisht 25% të të ardhurave kombëtare vjetore të Hungarisë. Sipas arkivave sovjetike, 740 ushtarë dhe oficerë sovjetikë u vranë ose u zhdukën, dhe 1,540 u plagosën - më shumë se gjysma e tyre vdiqën në tetor. Më 7 nëntor, qeveria e Kadarit mbërriti në Budapest dhe mori pushtetin. Ajo u njoh zyrtarisht nga vendet perëndimore.

Para dhe gjatë kryengritjes, seksioni hungarez i Radio Evropa e Lirë i mbikqyrur nga oficerët amerikanë u premtoi hungarezëve ndihmë ushtarake nga perëndimi, duke i inkurajuar ata të merrnin armët dhe duke u dhënë atyre udhëzime ushtarake (p.sh. u mësuan se si të përgatiteshin kokteje molotovi). Megjithatë, ky premtim nuk u mbajt. Sekretari amerikan i Shtetit John Foster Dulles thuhet se tha: "Ne nuk e konsiderojmë këtë vend [Hungarinë] si aleatin tonë të mundshëm ushtarak." I vetmi vend i gatshëm për të ofruar ndihmë ushtarake për Hungarinë ishte Spanja nën gjeneralin Francisco Franco.

I famshëm "Kolonel Bell" argumentoi në radio se kryengritësit mund dhe duhet të mposhtin ushtrinë sovjetike - ai gjithashtu u dha atyre këshilla praktike se si ta bënin këtë.

Në fazën e luftimeve partizane, në gjysmën e dytë të nëntorit, kryengritësit u lëshuan disa armë dhe furnizime me avionë pa shenja, dhe sipas të dhënave sovjetike, ushtria sovjetike kapi rreth 2000 copë armë të vogla perëndimore.

Megjithatë, Shtetet e Bashkuara ishin shumë më të interesuara për krizën në Kanali i Suezit - rruga më e rëndësishme detare në botë dhe pushtimi franko-britanik i Egjiptit që filloi më 30 tetor. Allen Dulles, kreu i CIA, e bindi presidentin e SHBA se sakrifikimi i Hungarisë ishte i dobishëm për të arritur qëllimin strategjik - për të vënë BRSS kundër Kinë dhe Jugosllavi. Më 29 tetor, ambasadori amerikan në Moskë Charles E. Bohlen u urdhërua t'u komunikonte autoriteteve të BRSS mungesën e interesit të SHBA-së për situatën në Hungari dhe informacionin se Hungaria nuk është një aleat ushtarak i SHBA-së - ai e bëri këtë. të nesërmen.

### Pas 10 nëntorit 1956 
Përleshjet dhe goditjet sporadike të armatosura vazhduan deri në fund të vitit 1956. Pas thyerjes së rezistencës së armatosur, në plan të parë doli Këshilli Qendror i Punëtorëve të Budapestit, i dominuar nga mbështetësit e Nagy, i themeluar më 14 nëntor 1956. Këshilli, duke kërkuar tërheqjen e trupave sovjetike, organizoi një grevë të përgjithshme më 22-23 nëntor. , një demonstratë e grave më 4 dhjetor dhe trazira më 8 dhjetor. Më 11 dhjetor, Këshilli u ndalua dhe një tjetër grevë e përgjithshme që ai shpalli u rrëzua. Më 21 prill 1957, Unioni i Shkrimtarëve Hungarez - bastioni i fundit i opozitës - u shpërbë. Luftimet sporadike me grupe të izoluara në zona të vështira për t'u arritur të vendit zgjatën deri në janar 1957.

Imre Nagy, i cili fillimisht u strehua në ambasadën jugosllave, u kap nga sovjetikët, u deportua në Rumani dhe u dënua me vdekje më 15 qershor 1958 (dënimi u krye dy javë më vonë). Një total prej rreth 230 njerëz u dënuan me vdekje dhe u ekzekutuan. Në vitin 1963, Kádár kishte falur shumicën e të burgosurve politikë dhe ish-pjesëmarrësve të revolucionit si pjesë e amnistive të mëvonshme. Gati 200,000 njerëz u larguan nga vendi pas kryengritjes hungareze. Węgrów – disa dhjetëra mijëra prej tyre u kthyen pas shpalljes së amnistisë në 1963.

Viti 1956 ishte një vit përparimtar në historinë e pasluftës të Hungarisë. Si çdo vit, 23 tetori u festua në Hungari si përvjetori i shpërthimit të Revolucionit Hungarez. Për hungarezët, kjo është një ditë e vërtetë e "kujtesës kombëtare". Për shumë njerëz, ishte gjithashtu një ditë përparimi në jetën e tyre personale. Pas rënies së revolucionit të vitit 1956, shumë hungarez u larguan nga vendi i tyre dhe u vendosën përgjithmonë jashtë vendit. Vite më vonë, tani është e mundur të përcaktohet saktësisht se sa njerëz emigruan atje përgjithmonë dhe ku. Të dhëna interesante për këtë temë u mblodhën nga një prift ungjillor me origjinë hungareze (nga ana e babait të tij) István Szépfalusi, i cili banon përgjithmonë në Vjenë. Sipas të dhënave që ai mblodhi, saktësisht 181,007 njerëz kaluan ilegalisht nga Hungaria në Austri në vitet 1956–1957. Ky numër mund të plotësohet nga 19,857 persona të tjerë që hynë në Jugosllavi në mënyrë të ngjashme midis 1956 dhe 1958. Numri më i madh i refugjatëve erdhi nga zonat perëndimore, kufitare, ndërsa numri më i vogël nga rajonet qendrore dhe lindore të vendit. Dy të tretat ishin burra; më shumë se gjysma ishin nën moshën 25 vjeç; një e treta – 25-39 vjeç; më pak se 12% - në grupmoshën 40-59 vjeç. Personat mbi 70 vjeç përbënin më pak se 1% të numrit të përgjithshëm të refugjatëve. Është interesante se përqindja e grave në mesin e refugjatëve që vinin nga Budapesti ishte më e lartë se mesatarja. Pas viteve kritike të 1956-1957, numri i refugjatëve ra në mënyrë dramatike, por kalimet ilegale të kufirit nuk u ndalën aspak. Kështu, në vitet në vijim, 1958–1961, 985 persona të tjerë u arratisën nga Hungaria. Pati gjithashtu një valë të kundërt të migrimi i popullsisë, domethënë, disa refugjatë u kthyen në vend për arsye familjare. Trafiku më i madh i kthimit ishte në periudhën nga nëntori 1956 deri në dhjetor 1957. Në total, në Hungari u kthyen 8.319 persona: nga Austria, 2.773 persona nga Jugosllavia dhe 3.774 persona nga vendet e tjera - nëpërmjet Austrisë - gjithsej 14.866 persona.

Nga informacionet që kemi, rezulton gjithashtu se në atë kohë autoritetet hungareze refuzuan të drejtën e kthimit të 105 personave. Nga numri i përgjithshëm prej 181.992 refugjatësh që mbërritën në Austri në periudhën deri në vitin 1961, 10.442 persona mbetën në vend. Në Jugosllavi kanë mbetur 407 persona, ndërsa në këtë vend janë raportuar 76 të zhdukur. Gjysma e 161.505 refugjatëve hungarezë që u larguan nga Austria dhe 16.601 refugjatët që u larguan nga Jugosllavia kërkuan një atdhe të ri në kontinente të largëta. Shumica e vendosur në Shtetet e Bashkuara (39.195 persona), e ndjekur nga Kanadaja (25.487 persona), Australi (10.417 persona), Izraeli (1.897 persona) dhe Republika e Jugut Afrika (1.331 persona ). Nga numri i përgjithshëm prej 79,272 refugjatësh hungarezë që shkuan nga Austria në vende të tjera evropiane, shumica e njerëzve gjetën strehim në Britania e Madhe (20,840), e ndjekur nga Gjermania (14 423), Zvicër (12 008), Francë (10,257), Suedi (5,947) dhe Belgjikë (3,562). Sipas të dhënave të Kryekomisionerit për Refugjatët OKB. Refugjatët nga revolucioni i 56-ës morën të gjithë ndihmën dhe mbështetjen nga popullsia dhe autoritetet austriake. Përshtatja e tyre me kushtet austriake ishte përgjithësisht pa probleme. Shumë prej tyre kanë marrë nënshtetësinë austriake pas katër vitesh qëndrimi në Austri dhe nuk kanë pasur asnjëherë problem me marrjen e lejes për të punuar në këtë vend.

### Operacionet ajrore 
Forcat Ajrore Hungareze gjatë kryengritjes u përdor kryesisht për qëllime transporti, zbulimi dhe demonstrimi, duke kryer 255 fluturime. Forca ajrore hungareze bëri vetëm disa sulme tokësore (përfshirë një sulm Il-28 në një kalim pontoni sovjetik mbi Tisa), dhe gjithashtu gabimisht qëlloi në kampin e Ciganëve më 27 tetor (17). të vrarë dhe mbi njëqind të plagosur). Një MiG-15bis hungarez u rrëzua. Deri më 5 nëntor, fushat ajrore hungareze u pushtuan nga Ushtria Sovjetike. Si pjesë e shtypjes së kryengritjes dhe luftës kundër partizanëve, aviacioni sovjetik kreu afërsisht 1300 fluturime deri në fillim të vitit 1957, duke sulmuar herë pas here edhe caqet tokësore. Nuk pati beteja ajrore apo bombardime intensive dhe kërcënimi për aviacionin sovjetik u krijua nga zjarri tokësor (më 8 nëntor, një zbulim Ił-28R dhe më vonë një helikopter Mi-4 u rrëzua). Veçanërisht të rëndësishëm për palën sovjetike ishin helikopterët transportues Mi-4, të përdorur për herë të parë në praktikën sovjetike për të transferuar trupat aeromobilë që pushtonin aeroportet dhe pikat e rëndësishme.

## Referime