Historia e Izraelit

[parapamje|275x275px|*Historia vizuale e Izraelit* nga [Arthur Szyk, 1948.]]
**Historia e Izraelit** mbulon një zonë të Levantit Jugor të njohur gjithashtu si Kanaani, Palestina ose Toka e Shenjtë, e cila është vendndodhja gjeografike e shteteve moderne të Izraelit dhe Palestinës. Nga një parahistori si pjesë e korridorit kritik levantin, i cili dëshmoi valët e njerëzve të hershëm jashtë Afrikës, deri në shfaqjen e kulturës Natufiane shek. Mijëvjeçari i 10-të pes, rajoni hyri në epokën e bronzit shek. 2000 pes me zhvillimin e qytetërimit kananit, përpara se të vasalizohej nga Egjipti në epokën e bronzit të vonë. Në epokën e hekurit, u krijuan mbretëritë e Izraelit dhe Judës, entitete që ishin qendrore për origjinën e popujve hebrenj dhe samaritan, si dhe në traditën e besimit abrahamik. Kjo i ka krijuar judaizmit, samaritanizmit, krishterimit, islamit, druzizmit, Bahaizmit dhe një sërë lëvizjesh të tjera fetare. Gjatë gjithë rrjedhës së historisë njerëzore, Toka e Izraelit ka parë shumë konflikte dhe ka rënë nën ndikimin ose kontrollin e politikave të ndryshme dhe, si rezultat, historikisht ka pritur një shumëllojshmëri të gjerë grupesh etnike.

Në shekujt në vijim, Perandoria Asiriane, Babilonase, Egjiptiane dhe Persiane pushtuan rajonin. Ptolemenjtë dhe Seleucidët luftuan për kontrollin mbi rajonin gjatë periudhës helenistike, megjithatë, me themelimin e dinastisë Hasmoneane, popullsia lokale hebreje ruajti pavarësinë për një shekull përpara se të përfshihej në Republikën Romake. Si rezultat i Luftërave Judeo-Romake në shekujt 1 dhe 2 të e.s., shumë hebrenj u vranë, u zhvendosën ose u shitën në skllavëri. Pas ardhjes së krishterimit, i cili u adoptua nga bota greko-romake nën ndikimin e Perandorisë Romake, demografia e rajonit u zhvendos drejt të krishterëve të sapogjetur, të cilët zëvendësuan hebrenjtë si shumica e popullsisë deri në shekullin e 4-të. Megjithatë, pak pasi Islami u konsolidua në të gjithë Gadishullin Arabik nën Muhamedin në shekullin e VII, sundimi i krishterë bizantin mbi Tokën e Izraelit u zëvendësua në pushtimin mysliman të Levantit nga Kalifati Rashidun, për t'u sunduar më vonë nga Umajadët, Abasidët. dhe kalifatët fatimidë, përpara se të pushtoheshin nga selxhukët në vitet 1070. Nga shekulli i 11-të deri në shekullin e 13-të, Toka e Izraelit u bë qendra e luftërave fetare të ndërprera midis ushtrive evropiane të krishtera dhe myslimane si pjesë e kryqëzatave, derisa Ejubidët e Saladinit e dëbuan përfundimisht sundimin e krishterë në fund të shekullit të 12-të. Në shekullin e 13-të, Toka e Izraelit u bë subjekt i pushtimit mongol, megjithëse kjo u shkatërrua nga Sulltanati Mamluk në Luftën Mamluk-Ilkhanid, nën sundimin e të cilit mbeti deri në shekullin e 16-të. Mamlukët përfundimisht u mundën nga Perandoria Osmane dhe rajoni u bë një provincë osmane deri në fillim të shekullit të 20-të.

Fundi i shekullit të 19-të pa ngritjen e një lëvizjeje nacionaliste çifute në Evropë të njohur si Sionizëm, si pjesë e së cilës u rrit aliyah (imigrimi hebre në tokën e Izraelit nga diaspora). Gjatë Luftës së Parë Botërore, fushata e aleatëve në Sinai dhe Palestinë çoi në ndarjen e Perandorisë Osmane. Britanisë iu dha kontrolli i rajonit me mandatin e Lidhjes së Kombeve, në atë që u bë e njohur si Palestina e Detyrueshme. Qeveria britanike ishte angazhuar publikisht për krijimin e një atdheu hebre në deklaratën e Balfour të vitit 1917. Arabët palestinezë e kundërshtuan këtë plan, duke pohuar të drejtat e tyre mbi ish-territoret osmane dhe duke kërkuar të parandalojnë imigracionin hebre. Si rezultat, tensionet arabo-hebreje u rritën në dekadat pasuese të administratës britanike.

Në vitin 1948, Deklarata izraelite e Pavarësisë ndezi Luftën Arabo-Izraelite të vitit 1948, e cila rezultoi në dëbimin dhe arratisjen e Palestinës në vitin 1948 dhe më pas çoi në valët e emigrimit hebre nga pjesë të tjera të Lindjes së Mesme. Sot, afërsisht 43 për qind e popullsisë hebreje në botë banon në Izrael. Në vitin 1979, u nënshkrua traktati i paqes Egjipt-Izrael, bazuar në Marrëveshjet e Camp David. Në vitin 1993, Izraeli nënshkroi Marrëveshjen e Oslos I me Organizatën për Çlirimin e Palestinës, e cila u pasua nga krijimi i Autoritetit Kombëtar Palestinez. Në vitin 1994, u nënshkrua traktati i paqes Izrael-Jordan. Pavarësisht përpjekjeve për të finalizuar marrëveshjen e paqes, konflikti vazhdon të luajë një rol të madh në jetën politike, sociale dhe ekonomike izraelite dhe ndërkombëtare.

## Shiko edhe 
* Mbretëria e Izraelit (monarkia e bashkuar)
* Mbretëria e Izraelit (Samaria)
* Mbretëria e Judës
* Izraeli

## Referime