Sanxhaku i Dibrës

thumb|Sanxhaku i Dibrës
**Sanxhaku i Dibrës**, ishte një nga sanxhakët e Perandorisë Osmane. Kryeqyteti i saj ishte Dibra, Maqedoni (Maqedonia e Veriut e sotme). Sot, pjesa perëndimore e territorit të saj i përket Shqipërisë (Dibra e Poshtme dhe Mati) dhe pjesa lindore Maqedonisë së Veriut (Reka dhe Dibra).

## Shtrirja dhe nënndarjet 
Krahas Dibrës, territori i sanxhakut të Dibrës përfshinte një pjesë të |Shqipërisë veriore, përkatësisht Krujën dhe zonat midis lumenjve Mat dhe Drinit të Zi. Në vitin 1440, Skënderbeu u emërua sanxhakbej i sanxhakut të Dibrës.

Që nga mesi i shekullit XIX, sanxhaku i Dibrës përbëhej nga dy kazatë: Dibra dhe Reka. Në kohën e shpërbërjes së saj më 1912 kishte katër kaza: Dibër, Rekë, Mat dhe Dibër të Poshtme.

## Kultura dhe demografia 
Në periudhën e vonë osmane, sanxhaku i Dibrës kishte një popullsi prej 200 mijë banorësh. Dibra, qyteti kryesor dhe kryeqyteti, kishte 20,000 banorë, 420 dyqane, 9 xhami, 10 medrese, 5 teqe, 11 shkolla fillore të drejtuara nga qeveria, 3 shkolla fillore të krishtera, 1 shkollë të mesme dhe 1 kishë. Për shkak të pozicionit strategjik si selia e një sanxhaku, një divizion i ushtrisë osmane ishte vendosur brenda qytetit.

Fiset shqiptare të njohura si "Tigrat e Dibrës" mbanin pushtetin në zonat malore të sanxhakut, së bashku me pjesën më të madhe të luginës. Këto fise, të njohura si *malësorët*, ishin kryesisht myslimanë dhe vetëqeveriseshin sipas Kanunit, një grup ligjesh tradicionale shqiptare të kodifikuara nga Skënderbeu. Zakonet e këtyre *malësorëve* ishin thellësisht të zhytura në ndjenjën e nderit personal dhe dihej se i jepnin një vlerë të madhe konceptit të besës, dhe njiheshin edhe për gjakmarrjen.

Një nga fiset më të mëdha të *malësorëve* ishte fisi i Matit, me 1200 familje. Një nga familjet më të shquara të Matit ishin Zogolli, të cilët shquhen më shumë sepse janë fisi nga e kishte prejardhjen Ahmed Zogu, mbreti i ardhshëm i Shqipërisë. Shumë *pashallarë* (zyrtarë të lartë osmanë) ishin gjithashtu nga familja Zogolli.

Në vitet 1880, sanxhaku i Dibrës u klasifikua nga ana gjuhësore dhe kulturore si pjesë e Gegënisë.

### Anketa demografike e vitit 1897 
Në vitin 1897, konsulli rus në Vilajetin e Manastirit, A. Rostkovski, kreu një studim demografik shumë të kufizuar të sanxhakut të Dibrës. Shumica e pjesëve të sondazhit nuk mblidhen, dhe për t'u theksuar është numri shumë i pamundur i shqiptarëve të përfaqësuar në rajone të veçanta. Kjo mund t'i atribuohet një gabimi që rezulton nga kategorizimi i individëve sipas përkatësisë etnike dhe fetare; numri i përgjithshëm i shqiptarëve supozohet të jetë 52,144, por vetëm 9,408 prej tyre janë të përfaqësuar në nëntotalë për shkak të përkatësisë fetare, ndërsa pjesa tjetër nuk dihet.

## Bashkimet administrative (Vilajetet) 
Në vitin 1867, sanxhaku i Dibrës u bashkua me sanxhakun e Prizrenit dhe sanxhakun e Shkodrës për t'u bërë Vilajeti i Shkodrës. Në vitin 1871, ai u bashkua me sanxhakun e Prizrenit, sanxhakun e Shkupit dhe sanxhakun e Nishit në një vilajet, Vilajetin e Prizrenit, i cili më vonë u bë pjesë e Vilajetit të Kosovës në vitin 1877.

Sanxhaku i Dibrës u nda nga Vilajeti i Kosovës dhe iu bashkua Vilajetit të Manastirit pas Kongresit të Berlinit më 1878. Sanxhaku u lidh mirë me pjesën tjetër të Vilajetit të Manastirit dhe në periudhën para shpërbërjes së tij, më shumë se gjysma e importeve vinte nga Shkupi dhe një e katërta nga Manastiri.

## Shpërbërja 
Më 4 shtator 1912, kryengritja e suksesshme shqiptare e vitit 1912 bëri që një pjesë e sanxhakut të Dibrës të lejohej të zhvendosej në Vilajetin e propozuar shqiptar, si rezultat i kërkesës së kryengritësve për autonomi më të madhe. Megjithatë, Vilajeti Shqiptar nuk do të realizohej, për shkak të shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike (1912-1913), një muaj më vonë.

Gjatë Luftës së Parë Ballkanike, sanxhaku i Dibrës u pushtua nga Mbretëria e Serbisë, së bashku me pjesën tjetër të sanxhaqeve që do të bëheshin Vilajeti i propozuar Shqiptar. Për shkak të pushtimit, udhëheqësit shqiptarë i bënë peticion perandorit Franc Jozef I të Austro-Hungarisë për mbështetje për pavarësinë e Shqipërisë, por gjithçka që ai pranoi ishte mbështetja për autonominë shqiptare brenda Perandorisë Osmane.

Pavarësisht kësaj, në vitin 1912 Shqipëria e Pavarur u shpall në Kongresin Mbarëshqiptar dhe ajo bëri kërkesë në Konferencën e Londrës të vitit 1913 për njohje në bazë të të drejtave etnike të shqiptarëve, por pretendimet e saj për sovranitet më të gjerë u shpërfillën.

Në Traktatin e Londrës (1913), shumë nga sanxhakët shqiptarë u ndanë midis Mbretërisë së Greqisë, Mbretërisë së Malit të Zi dhe Mbretërisë së Serbisë. Si pasojë, sanxhaku i Dibrës u shpërbë dhe territori i tij u nda midis Serbisë dhe Principatës së sapokrijuar të Shqipërisë.

## Sundimtarët 
* Skënderbeu (1440–nëntor 1443)
* Moisi Golemi (1455–?)
* Abdullah Pasha (fl. 1897) 

## Referime