Badami

**Badami**, më parë i njohur si **Vātāpi** (nga sanskritishtja: nga *āpi*, ‘mik, aleat’; dhe *vāta* 'era' pra 'miku i erës'; në gjuhën kanada: ವಾತಾಪಿ), i quajtur gjithasthu *Vatapipuri* dhe *Vatapinagari* në dokumentet historike Ai është një qytezë dhe qendër e një taluku me të njëjtin emër, në distriktin Bagalkot të shtetit të Karnatakas në Indi. Ka qenë kryeqyteti mbretëror i *Badami Chalukyas* nga viti 540 deri në vitin 757. Është i famshëm për monumentet e tij shkëmbore si Tempujt shpellorë në Badami, ashtu dhe tempujt strukturorë si *Grupi i tempujve Bhutanatha*, *Badami Shivalaja* and *Tempulli Xhambulingesvara*. Është i vendosur në dalje të një gryke midis dy rrëpirave të thikta malore rrëzë dy kodrave shkëmbore prej guri të kuq ranor, që rrethon liqenin Agastja.

Badami është zgjedhur si një nga qytetet e trashëgimisë për skemën e Qeverisë Indiane *HRIDAY - Heritage City Development and Augmentation Yojana*. 

## Historia
### Periudha parahistorike dhe epike
Rajoni i Badamit ka qenë banuar në kohët parahistorike, siç dëshmohet nga dolmenët megalitikë.

Në traditën vendore, qyteza e Badamit është e lidhur legjendën epike të Agastjas. Te Mahabharata, demoni asura 'Vatapi' bëhej dhi, gatuhej dhe ofrohej për tu ngrënë nga vëllai i tij Ilvala. Por pastaj ribashkohej dhe ringjallej në bark duke e çarë dhe dalë andej duke vrarë atë që e hante. Kur i urti Agastja mbërriti, Ilvala i ofroi atij dhinë. Por Agastja, që ishte i shquar për fuqinë e tij të madhe ngrënëse dhe tretëse, e treti ushqimin duke e vrarë Vatapin pasi nuk i dha kohë atij që të ribashkohej dhe ringjallej. Kështu Agastja i vrau demonët asura Vatapi dhe Ilvala. Kjo legjendë besohet se ka ndodhur pranë Badamit, në këtë mënyrë Badami mori emrin Vatapi dhe liqeni atë Agastja.

### Periudha historike
Pulakeshini I, një drejtues i hershëm i mbretërisë Chalukya, konsiderohet gjerësisht si themelues i dinastisë Badami Chalukya në vitin 540. Një mbishkrim i këtij mbreti i skalitur mbi një shkëmb në Badami regjistron fortifikimin e kodrës mbi 'Vatapi' në vitin 544. Zgjedhja e këtij vendi nga Pulakeshini si kryeqytetin e tij me gjasa ndodhi për shkak të konsideratave strategjike, pasi Badami është i mbrojtur nga tre anë nga shkëmbinj të thepisur. Biri i tij Kirtivarmani I dhe vëllai i tij Mangalesha ndërtuan tempujt shpellorë të vendosur aty. Liqeni Agastja (më parë i quajtur liqeni Vatapi) është një liqen artificial, një projekt i infrastrukturës ujore i ndërtuar në shekullin e VII, si një burim strategjik uji për kryeqytetin dhe përreth të cilit u ndërtuan shumë tempuj hindu.

Kirtivarmani I e forcoi Vatapin, por tre djemtë e tij, Pulakeshini II, Vishnuvardhanani dhe Buddhavarasani, qenë të mitur kur ai vdiq. Vëllai i Kirtivarmanit I, Mangalesha e drejtoi mbretërinë, siç përmendet në mbishkrimin e *Shtyllës Mahakuta*. Në vitin 610, i shquari Pulakeshini II mori pushtetin dhe drejtoi deri në vitin 642. Vatapi ishte kryeqyteti i mbretërisë së hershme Chalukya, që sundonte pjesë të mëdha të Karnatakas, Maharashtras, si dhe pjesë të Tamil Nadusë dhe Andra Pradeshit midis shekujve të VI dhe të VIII.

Nën sundimin e Badami Chalukya-ve, Badami u shfaq si një nga qendrat rajonale të artit në luginën Malprabha –djepi i shkollave të arkitekturës tempullore hindu dhe xhainiste. Edhe stili dravida edhe *stili Nagara* të tempujve gjenden në Badami, bashkë me ata në Aihole, Pattadakal dhe Mahakuta. Shumë tempuj në Badami, si *Grupi Lindor Bhutanatha* dhe ‘‘Tempulli Xhambulingesvara’’, u ndërtuan midis shekujve të VI dhe të VIII. Ata janë të rëndësishëm për të kuptuar zhvillimin e arteve dhe arkitekturës tempullore, ashtu si dhe traditës Karnata të arteve rreth mesit të mijëvjeçarit të I të e.s.. Sundimi turko-pers i sulltanatit që pasoi Perandorinë Vijayanagara e islamizoi sitin. Kjo dëshmohet nga dy monumente të atyshëm. Njëri është *Markaxh Xhuma* pranë hyrjes së tempujve shpellorë dhe tempujve strukturorë. Aty ndodhet varri i Abdul Malik Azizit i shekullit të XVIII. Monumenti tjetër islamik është gjithashtu i periudhës moderne – dargah e Sajid Hazrat Badshahit afër *Shivalajas së epërme*.

### Mbishkrimet
Badami ka tetëmbëdhjetë mbishkrime, me informacion të rëndësishëm historik. Mbishkrimi i parë sanskrit në shkrimin e vjetër kanada, mbi një kodër daton në vitin 543 të e.s., nga periudha e Pulakeshinit I (Vallabhesvara), i dyti është mbishkrimi shpellor i Mangaleshas nga viti 578 në gjuhën dhe shkrimin kanada dhe i treti është shkrimi *Kappe Arabhatta*, poezia më e hershme kanada në *tripadi* (tre vargësh). një mbishkrim afër tempullit Bhuthanatha gjithashtu ka mbishkrime që datojnë nga shekulli i XII në tempullin shkëmbor xhainist kushtuar Tirtankara Adinathas.

### Pikturat 
 i mbretit Mangalesha, rr. vitit 578 në tempullin shpellor nr. 3  në Badami]]
Tempujt shpellorë në Badami me gjasa ishin tërësisht të pikturuar brenda nga fundi i shekullit të VI. Shumica e këtyre pikturave tani kanë humbur, përveç disa fragmenteve murale, fashave dhe seksioneve tw zbehura që gjenden në shpellën 3 (vaishnavite, hindu) dhe shpellën 4 (xhainiste). Muralet origjinale dëshmohen më qartësisht në shpellën 3, ku brenda tempullit të Vishnut, ka piktura të artit shekullar ashtu si dhe murale që shfaqin legjenda të Shivës dhe Parvatit në tavan dhe pjesë më pak të ekspozuara ndaj elementeve natyrore. Këto janë ndër pikturat më të hershme të njohura të legjendave hindu në Indi që mund të datohen.

## Administrimi
Badami është një qytezë në distriktin Bagalkot të shtetit indian të Karnatakas. Ai është gjithashtu qendra e talukut Badami në distrikt.

Taluku Badami ka tridhjetë e katër fshatra pançhajat:

## Gjeografia
Badami është i vendosur në koordinatat  në rajonin Malprabha. Ai ka një ngritje mesatare prej 586&nbsp;metrash (1922&nbsp;këmbë). I vendosur në grykën e një rrëpire midis dy kodrave shkëmbore dhe rrethon ujëmbledhësin Agastja tirtha në tre anët e tjera. Sipërfaqja tërësore e qytezës është 10.3 kilometera2.

Gjendet 30 kilometera nga Bagalkoti, 128 kilometera nga Bixhapuri, 132 kilometera nga Hubli, 46 kilometera nga Aihole, një tjetër qytez* e lashtë, dhe 589 kilometera nga Bangalorja, kryeqyteti i Karnatakas.

### Klima
*Vera – nga marsi deri në qershor.
*Pranëvera – nga janari deri në mars.
*Mosunet (e lagësht) – nga korriku deri në tetor që karakterizohet nga shirat
*Dimri – nga nëntori deri në shkurt.

Temperaturat variojnw nga minimumi 22 gradë deri nw maksimumi 40 gradë nw verë dhe nga 14 deri në 29 gradë në dimër. Reshjet mesatare janë rreth 68&nbsp;cm (680&nbsp;mm). Periudha më e mirë për të vizituar Badamin konsiderohet ajo midis stinës me lagështi të ulët nga nëntori deri në mars.

Klima e Badamit e ka shndërruar atë në një strehë të sigurtë për majmunët e Indisë së jugut. Turistët grumbullohen shpesh në Badami për mundësinë për të parë majmunë të ndërveprojnë në mjedisin natyror.

## Demografia 
Sipas censusit të vitit 2011, Badami kishte një popullsi të pëgjithshme prej 30 943 banorësh, prej të cilëve 15 539 ishin meshkuj ndërsa 15 404 ishin femra. Popullsia brenda grupmoshës nga 0 deri në 6 vjeç ishte 3 877. Numri i përgjithshëm i alfabetizmit në Badami ishte 22 093, që përbënë 71.4% të popullsisë, me alfabetizmin mashkullor 78.1% dhe atë femëror 64.7%. Përbërja efektive e alfabetizmit të popullsisë mbi 7 vjeç të Badamit është 81.6%, nga të cilët alfabetizmi mashkullor është 89.7%, ndërsa ai femëror është 73.6%. Popullsia e ‘’Tribuve dhe Kastave të regjistruara është 4 562 dhe 1 833 përkatësisht. Badami në 2011 kishte 6 214 familje.  Badami kishte një popullsi prej 25 851 banorësh. Meshkujt përbënin 51%, ndërsa femrat 49% të popullsisë. Badami kishte një alfabetizëm mesatar prej 64.8%, i krahasueshëm me mesataren kombëtare prej 65%; me 59% të meshkujve dhe 41% të femrave të alfabetizuara. 14% e popullsisë ishte nën moshën 6 vjeçe.

Gjuha kryesore e folur është gjuha kanada.

## Transporti 
Stacioni më i afërt hekurudhor është *Stacioni Hekurudhor i Badamit*, që gjendet 5 km nga qyteza. Aeroporti më i afërt është *Aeroporti Hubli*, që është 105 km larg Badamit. Qyteza gjendet në itinerarin hekurudhor Hubli-Solapur dhe është i lidhur me Hublin dhe Bixhapurin me rrugë.

Badami mund të arrihet nga Bangalorja udhëtim 12 orësh me autobus, me tren të drejtpërdrejtë (Solapur Gol Gumbaz Exp - 16535), ose me një kombinim të një udhëtimi natën me tren nga Bangalorja deri në Hospet të ndjekur nga një udhëtim me autobus nga Hospeti deri në Badami. Një tjetër rrugë e mundshme është të shkosh me tren nga Bangalorja deri në Hubli (8–9 orë) të pasuar nga një udhëtim me autobus për në Badami (3 orë). Badami është rreth 110&nbsp;km nga Hubli. 

Transporti vendor kryhet me auto-rikshou dhe autobusa qytetas.

## Ngjitja sportive
Rrëpirat shkëmbore prej guri të kuq ranor të Badamit janë popullore mes ngjitësve vendorë dhe ndërkombëtar. Ky është një vend i njohur për sportin e lirë të kacavjerrjes nëpër shkëmbinj. Rrëpira ka një sistem horizontal të çarash, tw ngjashme me ‘’Gunks’’. Ndodhen mbi 150 itinerare me kapëse itinerare të shumëfishta pë ngjitjen e lirë. Gerhard Schaar, një ngjitës gjerman dhe Pranesh Manchaiah, një ngjitës vendor nga Bangalorja, qenë organizuesit e vendosjes shtigjeve sportive duke drejtuar një projekt të quajtur 'Bolts for Bangalore'. 

*The National Rock Climbing Centre*, menaxheri i të cilës është Rajendra Hasabavi *Rrugën Banshankari* nëpërmjet *General Thimayya National Academy of Adventure*, Departamenti i Fuqizimit të Rinisë dhe Sporteve, Qeveria e Karnatakas po organizon kampe të ndryshme të ngjitjes së shkëmbinjve dhe aventure për të rinjtë dhe nxënësit e shkollave.

## Tempujt shpellorë
**Tempujt shpellorë në Badami** janë një kompleks prej pesë tempujsh shpellorë hindu, xhainistë dhe me gjasa budistë që gjenden në Badami. Shpellat konsiderohen një shembull i arkitekturës shkëmbore të Indisë, veçanërisht i Arkitekturës Badami Chalukya, që daton nga shekulli i VI. Tempujt shpellorë në Badami përfaqësojnë shembujt më të hershëm të njohur të tempujve hindu. UNESCO e ka përshkruar dizajnin e tempuve shpellorë në Badami dhe në Aihole, si transformues të as luginës së lumit Malaprabha në djepin e arkitekturës tempullore që përckatoi komponentët e tempujve të mëvonshëm hindu kudo në Indi.

Shpellat nga 1 deri në 4 janë në skarpatën e kodrës në formacionin e shkëmbit ranor të Badamit, në jug-lindje të qytetit. Në shpellën 1, midis skulpturave të ndryshmetë hyjnive hindu dhe temat e tyre, një skalitje e shquar është Shiva duke kërcyer Tandava si Nataraja. Shpella 2 është kryesisht e ngjashme me shpellën 1 për sa i përket planimetrisë dhe përmasave, me subjektet hindu nga të cilat relievi i Vishnut si Trivikrama është më i madhi. Shpella më e madhe është shpella 3, që është e lidhur me mitologjinë e Vishnut dhe që është gjithashtu shpella me skalitjet më të sofistikuara në kompleks. Shpella 4 i është kushtuar nderimit të figurave të xhainizmit. Shpella 5 mund të jetë një shpellë budiste. Një tjetër shpellë u zbulua në vitin 2015, rreth 500 m nga katër shpellat kryesore, me 27 relieve hindu.

Katër tempuj shpellorë në skarpatën e kodrës në jug-lindje të qytetit janë gërmuar dhe studiuar. Skarpata është sipër liqenit Agastja që është krijuar nga një digë dheu me shkallë guri. Në skajin perëndimor të kësaj rrëpire, në pikën më të ulët të saj, është tempulli i parë shpellorë. Shpella më e madhe është shpella 3, që është më tej në lindje të faqes veriore të kodrës. Shpella e katërt, shpella 4, gjendet në një distancë të shkurtër.

### Historia 
Tempujt shpellorë, të numëruar nga 1 deri në 4 në rendin e krijimit të tyre, në qytetin e Badamit, Mbishkrimi, i shkruar në gjuhën kanada, ka lejuar datimin e këtyre tempujve shpellorë në shekullin e VI.

Kompleksi i shpellave në Badami është përcaktuar si kandidaturë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s nën titullin "Evolucioni i arkitekturës tempullore Aihole-Badami-Pattadakal" në luginën Malaprabha, e konsideruar si djepi i arkitekturës tempullore që krijoi modelin e tempujve hindu në rajon. Punimet artistike në shpellat 1 dhe 2 paraqesin stilin verior të Dekanit të shekujve të VI dhe të VII, ndërsa ato në shpellën 3 përfaqësojnë njëkohësisht dy tradita artistike të lashta të Indisë; stilin verior të *arkitekturës Nagara* dhe atë jugor të arkitekturës dravida. Shpella 3 tregon edhe ikona dhe relieve në stilin *Vesara*, një shkrirje krijuese e ideve nga të dy stilet, ashtu si dhe disa nga shembujt historik më të hershëm të mbijetuar në Karnataka të motiveve jantra-çhakra (simbolizëm gjeometrik) dhe piktura me ngjyra. Tre shpellat e para kanë skulptura të ikonave dhe legjendave hindu që kanë të bëjnë me Shivan dhe Vishnun, ndërsa shpella 4 ka ikona dhe motive xhainiste.

### Shpellat 
Tempujt shpellorë në Badami janë skalitur të gjithë nga shkëmbi ranor në rrëpirën mbi Badami. Tempujt shpellorë janë të lidhur nga një rrugicë me shkallë me tarraca të ndërmjetme. Tempujt shpellorë janë etiketuar nga 1 deri në 4 sipas serisë së tyre ngjitëse; ky numërim nuk pasqyron sekuencën e gërmimit.

Arkitektura përfshinë struktura të ndërtuara në *stilin Nagara* dhe *Dravida të arkitekturës*, që është gjuha e parë dhe më persistente e arkitekturës e adoptuar nga dinastia e heshme Chalukya.

]]
## Grupi i tempujve Bhadanatha
**Grupi i tempujve Bhutanatha në Badami** (në gjuhën kanada ಭೂತನಾಥ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪು, ಬಾದಾಮಿ) janë tempuj hindu të shekujve të VII deri në të XII në lindje të liqenit Agastja në Badami, . Ai përbëhet nga dy nëngrupe – një i quajtur **Grupi Lindor Bhutanatha** ose **Grupi kryesor Bhutanatha** nga shekujt e VII-VIII kryesisht në stilin arkitekturor dravida; tjetri i quajtur **Grupi Verior Bhutanatha** ose **Grupi Mallikarxhuna** nga shekulli i XI deri në të XII kryesisht në '*Arkitekturën Nagara. I Pari ilustron arkitekturën Badami Chalukya, ndërsa i dyti bashkë me tempullin e afërt Jellama Arkitekturën Chalukya perëndimore.

### Grupi kryesor Bhutanatha 
Grupi kryesor Bhutanatha (700–725 i e.s.) është kompleksi më i vjetër i tempujve hindu në lindje të liqenit Agastya Tirtha. Tempulli më i vjetër në këtë grup është tempulli i madh kryesor. Ai ka një gudha-mandapa me katër kolona masive qendrore (pjesërisht tetëkëndore, kubike dhe të rrumbullakta në njërin krahë). Kjo mandapa lidh një shenjtërore të vogël me plan katror me një *Shiva linga*. Mbi shenjtëroren është superstruktura tre-katëshe (**tritala**) në stilin dravida. Pjesa e poshtme përbëhet nga një *padabandha* dhe *kumbha*. Muret e vimanas kanë *karna* me shtylla të stilit *Brahmakanta*. Nasisi i mureve shfaq koka *kinarash* (sipas [mitologjisë hindu, muzikantë qiellorë të lidhur dashurinë, gjysmë njeri dhe gjysma tjetër ose kalë ose shpend) dhe gandharvash (sipas [mitologjia hindu|mitologjisë hindu hyjni minore, zakonisht të paraqitur si këngëtarë ose muzikantë). Kati i dytë i superstrukturës përsërit katin e poshtëm më të madh, dhe kati i tretë është sa gjysma e të dytit në përmasa, duke përsëritur gjithashtu të njëjtit elementë në një formë ritmike. Një katror vedi i kryesuar me njw shikhara të shkurtër pëfundon superstrukturën.

Imazhi i nikeve në murin e faltores dhe të hollit tashmë janë të zbrazëta megjithëse disa elemente dekorative si *makharat* (qenie mitike) me bishta të gjatë mbeten akoma. Mandapa ka *xhali* (dritare rrjetë me vrima për të futur dritën në mandapën e brendshme).

## Në letërsi
Badami është kryesisht i paraqitur nga seria e romaneve fikshën historik në gjuhën tamil *Sivagamiyin Sapatham*, i shkruar nga *Kalki Krishnamurthy*. Një pjesë e filmit tamil *Taj Mahal* u filmua në Badami, me një pjesë të këngës *Adi Manja Kilange* të filmuar në liqenin *Agastja Tirtha''.

## Shiko edhe 
*Aihole
*Arkitektura Badami Chalukya
*Arkitektura Çalukja perëndimore
*Arkitektura shkëmbore e Indisë
*Arkitektura dravidiane
*Arkitektura e tempujve hindu
*Arkitektura e Karnatakas

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
*
*
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
*
*
*
* 
* 
* 
* .
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
*Museum at Badami, ASI Dharwad
*Malegitti Shivalaya, ASI Dharwad
*Agastya Lake and walls, ASI Dharwad
*North Fort, Badami, ASI Dharwad
*Lakulisa temple, Badami, ASI Dharwad
*The Jain and Vaishnava Caves of Badami, ASI Dharwad
*Bhutanath group of temples, Badami, ASI Dharwad
*Bagalkot district info about Badami