Shaktizmi

parapamje|260x260px| Shaktizmi është një traditë e hinduizmit me qendër një ose disa perëndesha. Statujat e relievit të Matrikave : nga e majta në të djathtë Vaishnavi, Varahi, Indrani dhe Chamunda 
**Shaktizëm** (  , IAST: *Śākta*  , lit. 'doktrina e energjisë, fuqisë, perëndesha e përjetshme") është një nga emërtimet kryesore hindu ku realiteti metafizik, ose hyjnia, konsiderohet metaforikisht të jetë një grua.

Shaktizmi përfshin një galaktikë perëndeshash, të gjitha duke u konsideruar si aspekte, manifestime ose personifikime të ndryshme të së njëjtës perëndeshë supreme Shakti . Ai përfshin mënyra të ndryshme adhurimi, duke filluar nga ato të përqendruara tek Durga më e adhuruara, te Parvati e hirshme dhe Kali e egër. Pas rënies së budizmit në Indi, perëndesha të ndryshme hindu dhe budiste u kombinuan për të formuar Mahavidjën, një panteon me dhjetë perëndesha. Format më të zakonshme të Mahadevive të adhuruara në Shaktizëm përfshijnë: Durgën, Kalin, Sarasvatin, Lakshmin, Parvatin dhe Tripurasundarin. Gjithashtu adhurohen Gramadevatat e ndryshme nëpër fshatrat indiane.

Shaktizmi gjithashtu përfshin nën-tradita të ndryshme tantrike, duke përfshirë ato Vidyapitha dhe Kulamārga. Shaktizmi thekson se dashuria intensive për hyjninë është më e rëndësishme se thjesht bindja, duke treguar kështu një ndikim të idesë vaishnavaite të marrëdhënies pasionante midis Radës dhe Krishnës si një bhava ideale. Në mënyrë të ngjashme, Shaktizmi ndikoi Vaishnavizmin dhe Shaivizmin . Perëndesha konsiderohet bashkëshortja dhe energjia ( *shakti* ) e perëndive Vishnu dhe Shiva ; ata kanë shaktit e tyre vetjake, Vaishnavi për Vishnun dhe Maheshvari për Shivën, dhe bashkëshortet Lakshmi dhe Sati / Parvati . Një ithtar i Shaktizmit quhet Shakta. Sipas një vlerësimi të vitit 2010 nga Johnson dhe Grim, Shaktizmi është sekti i tretë më i madh hindu që përbën rreth 3.2% të hinduve.

Tekstet Sruti dhe Smriti të hinduizmit formojnë një kornizë të rëndësishme shkrimore në Shaktizëm. Shkrime të tilla si *Devi Mahatmya*, *Devi-Bhagavata Purana*, *Kalika Purana* dhe Shakta Upanishad si *Devi Upanishad* janë të nderuara. *Devi Mahatmya* në veçanti, konsiderohet në Shaktizëm të jetë po aq i rëndësishëm sa *Bhagavad Gita* . Devi nderohet në shumë tempuj hindu dhe adhurohet gjatë festivaleve të ndryshme hindu . Tradita e përqendruar te perëndesha dhe festat si puxha Durga janë shumë të njohura në Indinë lindore.

## Origjina dhe historia 
Dëshmitë më të hershme arkeologjike të asaj që duket të jetë një faltore e Paleolitit të Sipërm për adhurimin e Shaktit u zbuluan në vendin përfundimtar të paleolitit të sipërm të Baghor I ( guri Baghor ) në rrethin Sidhi të Madja Pradeshit, Indi. Gërmimet, të kryera nën drejtimin e arkeologëve të shquar GR Sharma të Universitetit të Allahabadit dhe J. Desmond Clark të Universitetit të Kalifornisë dhe të ndihmuar nga Jonathan Mark Kenoyer dhe JN Pal, datuan formimin e Baghor midis 9000 pes dhe 8000 pes  Origjina e adhurimit të Shaktit mund të gjurmohet gjithashtu në qytetërimin e Luginës së Indit . 

Ndër dëshmitë më të hershme të nderimit për aspektin femëror të Zotit në hinduizëm është ky pasazh në kapitullin 10.125 të *Rig Vedës*, i quajtur gjithashtu himni i Devi Suktam :  

Literatura Vedike nderon perëndesha të ndryshme, por shumë më rrallë se perënditë Indra, Agni dhe Soma . Megjithatë, ato deklarohen si aspekte të njëvlerëshme të Brahmanit asnjëanës, të Praxhapatit dhe Purushës . &#x5B; ''* &#x5D; Perëndeshat e përmendura shpesh në shtresat Vedike të tekstit përfshijnë Ushat (agim), Vācin (ligëratë, mençuri), Sarasvatin (si lumë), Prithivin (tokë), Nirritin (asgjësues), Shraddhën (besimi, besimi) .  Perëndesha të tilla si Uma shfaqen në Upanishade si një aspekt tjetër i hyjnores dhe njohëse e dijes përfundimtare (Brahman), si në seksionin 3 dhe 4 të *Upanishadit Kena* të lashtë.  

Himnet për perëndesha janë në epikën e lashtë hindu *Mahabharata*, veçanërisht në seksionin *Harivamsa*, i cili ishte një shtesë e vonë (100 deri në 300 të es) në vepër.  Dëshmitë arkeologjike dhe tekstuale nënkuptojnë, thotë Thomas Coburn, se perëndesha ishte bërë po aq e shquar sa Zoti në traditën hindu rreth shekullit të tretë ose të katërt.  Literatura mbi teologjinë Shakti u rrit në Indinë e lashtë, duke arritur kulmin në një nga tekstet më të rëndësishme të Shaktizmit të quajtur *Devi Mahatmya .* Ky tekst, thotë C. Mackenzie Brown - një profesor i fesë, është njëkohësisht një kulm i ideve shekullore indiane për gruan hyjnore, si dhe një themel për letërsinë dhe spiritualitetin e fokusuar në transhendencën femërore në shekujt që pasuan.  *Devi Mahatmya* konsiderohet në Shaktizëm të jetë po aq i rëndësishëm sa *Bhagavad Gita* .  *Devi-Mahatmya* nuk është fragmenti më i hershëm letrar që dëshmon ekzistencën e përkushtimit ndaj një figure hyjneshe, thotë Thomas B. Coburn – profesor i Studimeve Fetare, por “është sigurisht më i hershmi në të cilin objekti i adhurimit konceptohet si perëndeshë., me një G të madhe". 

## Teologjia 
 
Shaktat e konceptojnë perëndeshën si realitetin suprem, përfundimtar, të përjetshëm të gjithë qënies, ose njësoj si koncepti brahman i hinduizmit. Ajo konsiderohet njëkohësisht si burimi i gjithë krijimit, mishërimi i tij dhe energjia që e gjallëron dhe e drejton atë, dhe ajo në të cilën gjithçka do të shpërbëhet përfundimisht.   Mahadevi tha në Upanishadin Devi, vargu 2, "Unë jam në thelb Brahmani".     Sipas V. R. Ramachandra Dikshitarit - një profesor i historisë indiane, në teologjinë e Shaktizmit "Brahmani është Shakti statik dhe Shakti është Brahmani dinamik". 

Shaktizmi e sheh Devin si burimin, thelbin dhe substancën e gjithçkaje në krijim.  

Përqendrimi i Shaktizmit te Femra Hyjnore nuk nënkupton një refuzim të mashkullit. Refuzon dualizmin mashkullor-femëror, mashkull-femër, shpirt-trup, transhendent-immanent, duke e konsideruar natyrën si hyjnore. Devi konsiderohet të jetë vetë kozmosi - ajo është mishërimi i energjisë, materies dhe shpirtit, forca motivuese pas çdo veprimi dhe ekzistence në universin material.  Megjithatë, në Shaktizëm, thotë C. MacKenzie Brown, konceptet kulturore të mashkullores dhe femërores siç ekzistojnë midis praktikuesve të Shaktizmit janë aspekte të realitetit hyjnor, transhendent.  Në ikonografinë hindu, dinamika kozmike e ndërvarësisë dhe njëvlershmërisë mashkull-femër ose mashkullore-femërore, shprehet në hyjninë gjysmë Shakti, gjysmë Shiva të njohur si Ardhanari . 
 
Premisa filozofike në shumë tekste Shakta, thotë profesori i Studimeve Fetare June McDaniel, është sinkretizmi i shkollave Samkhya dhe Advaita Vedanta të filozofisë hindu, të quajtur *Shaktadavaitavada* (fjalë për fjalë, rruga e Shaktit jo-dualist). 

## Hyjnitë kryesore 
Shaktizmi është një traditë e hinduizmit e përqendruar te perëndeshat,  që përfshin shumë perëndesha, të gjitha duke u konsideruar si aspekte, manifestime ose personifikime të ndryshme të së njëjtës perëndeshë supreme Shakti .   Shaktat i afrohen Devive në shumë forma; megjithatë, të gjitha ato konsiderohen të jenë veçse aspekte të ndryshme të perëndeshës supreme.   Forma kryesore e Devive e adhuruar nga një besimtar i Shaktës është *ishta-devi* i tij ose i saj, që është një Devi i zgjedhur personalisht.  Përzgjedhja e kësaj hyjnie mund të varet nga shumë faktorë si tradita familjare, praktika rajonale, prejardhja guru dhe rezonanca personale. 
parapamje|272x272px|Një idhull Durga Shakti i shekullit të 9-të, fitimtar mbi demonin Mahishasura, në tempullin Shiva, Prambanan, Indonezi.
Disa forma të perëndeshës janë të njohura gjerësisht në botën hindu.  Perëndeshat e zakonshme të Shaktizmit, të njohura në mendimin hindu të paktën nga mesi i mijëvjeçarit të parë të es, përfshijnë Parvati, Durga, Kali, Yogamaya, Lakshmi, Saraswati, Gayatri, Radha dhe Sita .   Në pjesën lindore të Indisë, pas rënies së budizmit në Indi, perëndesha të ndryshme hindu dhe budiste u kombinuan për të formuar Mahavidya, një panteon prej dhjetë perëndeshash. 
parapamje| Kali si hyjnia supreme e adhuruar nga Indra, Brahma, Vishnu dhe Shiva
parapamje| Kali në formën e saj *Dakshina Kali''