Arkitektura e Dhakës

, zona e Gulshanit, zona e Utarës, zona Banani, zona e Motixhhilit, Sadarghati]]
**Arkitektura e Dhakës** është një pikëtakimi e shumë stileve arkitekturore. Nga tempujt  e Dinastisë Sena, Arkitektura Mogule, Arkitektura Indo-Saraçene e periudhës së Sundimit Britanik, deri te qiellgërvishtësit prej çeliku dhe kromi të shekullit të XX dhe XXI. Dhaka ka një bërthamë koloniale në zonën e portit lumor, të rrethuar në mënyrë progresive nga zona më të reja duke kaluar nga Buriganga, e shënuar me tempuj të vjetër, kisha dhe xhami.

Në pjesën e vjetër të qytetit, madhështia e zbehur e Periudhës Mogule duket te karvansarait e rrënuar dhe lënë pas dore si Bara Katra dhe Çhota Katra. Disa struktura si Arkada Nimtali janë restauruar. Qyteti i vjetër karakterizohet nga rrugica të ngushta, shtëpi me oborre të brendshme dhe me mure të larta. Zona qeveritare e fillimit të shekullit të XX në Ramna përfshin ndërtesat koloniale të vendosura mes kopshteve dhe parqeve. Mes ndërtesave koloniale, Curzon Hall-i qëndron jashtë nga "madhështia e sintetizuar perandorake me motive sporadike mogule".

Mes ndërtesave moderne, selia e Grameenphone është përshkruar si "një paradigmë shndërruese për Bangladeshin korporativ". Muzeu i Pavarësisë dhe monumenti i bashkangjitur kombëtar u frymëzuan nga "misticizmi tokë-ujë i Bengalit deltor" dhe "evokimi i zgjerimit të Forumit Roman ose asemblazhi gjeografik i një *mastabe* të shenjtë egjiptiane". Instituti i Artit të Dhakës, i dizajnuar nga Muzharul Islam, qe ndërtesa novatore e modernizmit rajonal bengalas. Kompleksi parlamentar përfshin 200 acre (800 000&nbsp;m2) në zemër të qytetit. Stacioni Hekurudhor i Kamalapurit u projektua nga arkitekti amerikan Robert Boughey. Në dekadat e fundit, vala e re e arkitekturës kulturore të Bangladeshit është ndikuar nga estetika dhe mjedisi bengalez. Ndërtesa e tanishme më e lartë në qytet është "City Center, Dhaka", ndërsa pritet të përfundoi Legacy Tower, Dhaka, që do të jetë akoma më e lartë. Megjithatë, Dhaka moderne kritikohet shpesh si një xhungël betoni.

Historia arkitekturore e Dhakës mund të ndahet në Periudhën e Lashtë, të hershme Islamike, Mogule, Koloniale, Pakistaneze dhe Moderne. Si pasojë, Dhaka ka monumente të Sulltanatit, Mogule, Koloniale dhe Arkitekturës Moderne.

## Periudha e Lashtë
Historia e vendbanimit urban në zonën tanishme të Dhakës daton të paktën nga mijëvjeçari i parë. Rajoni ishte pjesë e distriktit të lashtë të Bikramapurit, që sundohej nga Dinastia Sena.

Mbreti Srigupta i Bangladeshit të Veriut themeloi Perandorinë e famshme Gupta (320-550 i e.s.). Hariseni, poeti i perandorit Shamudra Gupta, që ishte nipi i Sri Guptas, përmendte Dabakan në Allahabad Prashasti, në lavdet e tij për perandorin, të shkruara në shekullin e IV të e.s.. Dabaka e përmendur në atë mbishkrim i referohet Dhakës së sotme.

Mbreti Ballala Sena, sunduesi i dytë i Dinastisë Sena (1159-1179) ndërtoi Tempullin Dhakeshvari në Dhaka më shumë se 800 vjet më parë. Nga ky tempull nuk mbetet asnjë gjurmë, por në sitin e tij, Raxha Man Singhu, komandanti i përgjithshëm i Akbarit, në fillim të shekullit të XVII ndërtoi katër tempujt të Shivës që qëndrojnë akoma. Man Singhu qëndroi në Dhaka nga viti 1602-04, kur po luftonte kundër Isa Khanit, udhëheqësit të Bara Bhuijanëve, feudalë vendorë në Bengal që nuk pranonin autoritetin mogul.

Ndryshe nga periudhizimi evropian, periudha mesjetare në historinë indiane përgjithësisht konsiderohet se fillon me ardhjen e myslimanëve, veçanërisht pushtimi i Delhit nga fundi i shekullit të XII nga Ghoridët e Afganistanit. Brenda pak vitesh, rreth vitit 1204, myslimanët me Bakhtijar Khalxhin mbërritën në Bengal. Ata sollën ndryshime jo vetëm në fushën politike, por edhe në atë shoqërore dhe kulturore.

Myslimanët sollën me vete forma që ishin në përshtatje me nevojat e tyre fetare, ndërsa hindu-budistët kontribuan me teknikat e ndërtimit. Bashkë me format myslimane u importuan edhe teknikat e lidhura me format përkatëse deri atëherë të panjohura në Indi, si roli i  harkut dhe shtyllës në formimin e façatës dhe arkadat tre cepëshe të kupolave dhe tromponët këndorë në mbajtjen e një kupoleje. Këto tipare ishin përshtatur nga burime romako-bizantine dhe perse para-islamike në një mënyrë dhe formë të tillë që ishin bërë pjesë e pandarë e ndërtesave të të gjithë botës islamike. Megjithëse xhamia i mbijetoi degradimit të kohës për rreth 550 vjet, tani është shkatërruar, për të ndërtuar një xhami dhe medrese më të madhe. Struktura e dytë më e vjetër prej tullash në Dhaka është Xhamia e Mirpur Maxharit, e ndërtuar në 1487, gjithashtu me një kupolë. Në veri të xhamisë, ku është varrosur Binat Bakhti, ndodhet një mbishkrim guri, i shkruar në persisht. Trashësia e murit është afërsisht 1.82 m. Mihrabi ka një kornizë të dalë mbrapa murit perëndimor.

Xhamia me një kupolë përgjatë kohës u kthye në një formë drejtkëndore duke prishur murin jugor dhe duke u zgjeruar në jug. Më tej një kupolë e re u shtua rreth vitit 1932. Në vitin 1962, drejt faqes perëndimore u ndërtua një mihrab i ri. Me kalimin e kohës veçoritë para-mogule u ndryshuan, façada e jashtme e verandës perëndimore, muri verior, kupola dhe muret anësore të ujëmbledhësit u dekoruan me punime tradicionale popullore *çinitukri* (copa pllakash qeramike ose qelqi). Muret e rinovuara nuk kanë trashësinë origjinale prej nga struktura ekzistuese mund të identifikohet. Tashmë veçoria e vetme para-mogule janë mbishkrimi, muri lindor, muri verior, kupola origjinale dhe korniza lakore.

### Xhamia Bhujanpara 
**Xhamia Bhujanpara e Beraidit** është një nga xhamitë më të vjetra të Bangladeshit e vendosur në katundin e Beraidit, pjesë e Bada thanës së distriktit të Dhakës. Në këtë fshat ndodhen një tërësi prej dhjetë xhamish të vjetra, prandaj ai quhet fshati i xhamive.

#### Historia
Për shkak të sistemit të transportit me bazë lumore, vendbanimi i kësaj zone është themeluar në të kaluarën përpara Periudhës Mogule duke zhvilluar tregtinë, në Periudhën e Sulltanatit të Bengalit. Banorët e kësaj zonë tregtonin lëkurë, kripë dhe prodhime të tjera në bashkëpunim me tregtarët e pasur. Në këtë fshat ndodhen 15 xhami, 10 prej të cilave janë të vjetra. Ndër to shquhen Xhamia Bhujanpara (rreth vitit 1505), Xhamia Moralpara (1833), Xhamia e Purbaparës (1893), Xhamia e Agarparës dhe Çatkiparës (1893), Xhamia e Askartekut (1888), Xhamia e Çinadiparës (1893), Xhamia e Araidaparës (1896) etj.

Në vitin 2002, Xhamia Bhujapara u listua si një monument i mbrojtur nga Departamenti i Arkeologjisë së Bangladeshit. Në xhami nuk është gjetur ndonjë mbishkrim informues për datën dhe personin që e ka ndihmuar. Xhamia paraqet shumë ngjashmëri arkitekturore të kësaj xhamie me Xhaminë Bandar Shahi të Narajanganxhit dhe Xhamia e Baba Saleh të ndërtuara të dyja nga Baba Saleh, prandaj arkeologët mendojnë se ajo është një xhami para-mogule. Sipas të dhënave ndërtimi i kësaj xhamie përmendet në shumë mënyra si si viti 1505.

#### Përshkrimi
Xhamia gjendet në zonën e Bada thanës, në fshatin Beraid, në pjesën lindore të metropolit Dhakës, pranë brigjeve të lumit Balu dhe pesë km larg Pazarit Notun. Xhamia e vjetër Bhujanpara ka planimetri katrore me një kupolë, e cila është . Sipërfaqja e përgjithshme e xhamisë arrin në rreth  dhe është  e lartë nga themelet deri sipër kornizës.

Xhamia është rinovuar mjaft herë. Në kohët moderne, ajo i ka zgjeruar dhe rinovuar të tëra krahët, përveç astij perëndimor, prandaj pjesa perëndimore dhe kupola janë pjesët e vjetra të saj. Pjesa tjetër e ka humbur autenticitetin. Përreth xhamisë janë ndërtuar godina shumë-katëshe.

## Arkitektura Mogule 
Mogulët, ashtu si mjeshtërit e tyre në Indinë Veriore, ishin pasardhës të racës mongolo-timuride të Azisë Qëndrore dhe Persisë, që ishin dërguar si nënmbretër nga perandorët e tyre. Ata ishin kryesisht të afërm ose të besuar të perandorëve të tyre, kështu që arkitektura që u fut gjatë kësaj periudhe ishte e lidhur me jetën dhe kulturën mogule në qendër. dhe Arkitektura Indiane, në atë që tani është India, Pakistani dhe Bangladeshi.

Stili Mogul u konceptuar së pari nga Akbari i Madh, perandori i tretë Mogul, dhe arkitektët e mogulë. Ky stil "Akbari" ishte një amalgamë e stileve Timuride, Persiane dhe Indiane. Ai u konsolidua më tej nga Shah Xhahani, nipi i tij, një patron entuziast i arkitekturës. Disa nga trashëgimitë arkitekturore më domethënëse të periudhës mogule janë Varri i Humajunit, Taxh Mahali, Fortesat e Agrës dhe Lahores, qyteti i Fatehpur Sikrit dhe Varri i Akbarit. Një nga shembujt e hershëm dhe karakteristikë që mbeten nga Arkitektura Mogule në Dhaka është Fortesa e Lalbagut.

]]
Megjithëse pjesa perëndimore e Bengalit u pushtua nga gjeneralët e Akbarit në vitin 1575, vendosja e autoritetit mbi të gjithë territorin nuk u arrit dot deri në fillim të mbretërimit të Xhahangirit (1605-27), prandaj nuk u bënë dot shumë ndërtime. Arkitektura Mogule në Bengal ishte e ndryshme nga Arkitektura e Sulltanatit. Nuk ishte një arkitekturë kombëtare e pavarur, por më shumë një version më i vogël provincial i ndërtimeve në Agra, Fatehpur Sikri, Delhi ose Lahore. Dhaka u bë një nga qytetet më të pasura dhe të mëdha në botë gjatë periudhës së hershme të "Bengal Subah" (1610-1717). Begatia e Dhakës arriti kulmin gjatë administrimit të guvernatorit Shaista Khan (1644-1677 dhe 1680–1688). Thomas Bowrey, një tregëtar lundrues anglez që vizitoi qytetin mes viteve 1669 dhe 1670, shkroi se qyteti kishte një perimetër prej 40 miljesh. Ai vlerësonte se popullsia e qytetit ishte më e madhe se ajo e Londrës me 900,000 banorë.

Dhaka luajti një rol kyç në para-industrializimin e Bengalit. Ishte qendra e tregëtisë së muslinës në Bengal, duke bërë që muslina të quhej "daka" tregjet e largëta si ato të Azisë Qendrore. India Mogule varej nga prodhimet bengaleze si orizi, mëndafshi dhe tekstilet prej pambuku. Kompanitë e Indisë Lindore evropiane të Britanisë, Hollandës, Francës dhe Danimarkës vareshin po ashtu nga prodhimet bengaleze. Bengali furnizonte 40% të importeve hollandeze nga Azia, me shumë prodhime që u shiteshin anijeve hollandeze limanet bengaleze dhe pastaj transportoheshin për në Batavia në "Dutch East Indies". Ai furnizonte 50% të tekstileve dhe 80% të mëndafshit në importet hollandeze të tekstileve nga Azia. Mëndafshi eksportohej gjithashtu në Japoninë para-moderne. Rajoni kishte një industri të madhe të ndërtimit të anijeve që furnizonte marinën mogule. Ndërtimi i anijeve gjatë shekujve të XVI dhe të XVII arrinte në 223 250 tonë në vit, krahasuar me 23 061 tonë të prodhuara në Amerikën e Veriut nga viti 1769 deri në 1771. Dhaka ishte shtëpia e një vargu burokratësh dhe oficerësh ushtarakë mogulë, ashtu si dhe anëtarësh të familjes perandorake.

 ndërtuar në shek. e XVII]]
Islam Khani I qe guvernatori (subahdari) i parë mogul që qëndroi në qytet. Islam Khani u bë subahdar i Bengalit në 1608, kur kryeqyteti i tij ishte Raxhmahali. Me tu caktuar subahdar, ai vendosi ta zhvendos kryeqytetin nga Raxhmahali në Dhaka. Ai e riemërtoi Dhakën "Xhahangir Nagar" (*Qyteti i Xhahangirit*)  sipas perandorit dhe dërgoi dy nga zyrtarët e tij bashkë me vartësit në Dhaka dy javë përpara mbërritjes së tij "për të riparuar fortesën e vjetër që ta kthente në gjendje të përshtatshme për të pritur guvernatorin". Dhaka u bë vendqëndrimi i një nga prej parive më të pasura në Indinë Mogule.

Mir Xhumla u caktua guvernator i Bengalit në 1660. Ai drejtoi një fushatë të suksesshme kundër Asamit dhe solli dy topa të stërmëdhenj nga aty. Ata u vendosën në brigjet e lumit Buriganga, njëri prej të cilëve ra në lum dhe humbi. Ndërsa tjetri, i quajtur Bibi Mariam, u zhvendos në Çoukbazar. Aty nga vitet 1950, ai u soll në ishullin e trafikut në Gulistan, ku u bë i njohur si Gulisthaner Kaman. Dikur një objekt i famshëm, ky top ka rënë në harresë për shkak të vendosjes së pa përshtatshme në Osmani Udjan.

Në vitin 1689 subahdar i Bengalit u bë Ibrahim Khani, që ndërtoi Pallatin Xhinxhira në bregun jugor të Burigangas. Një urë druri mbi lum e lidhte pallatin me bregun verior. Peshkopi Heber erdhi në Dhaka në 1824 për të shenjtëruar Kishën Anglikane në Rrugën Johnson, në veri të Parkut Bahadur Shah. Ai e përshkroi Pallatin Xhinxhira aq të madh sa Pallati i Kremlinit në Moskë.

Prej tyre tani mund të njihen vetëm disa portikë. Ka mundësi që ato i përshtaten planit të përgjithshëm të llojit, përgjithësisht një strukture drejtkëndore me një portik në një anë dhe një avlli të hapur në mes të rrethuar me dhoma anash. Të gjithë karvansarait u ndërtuan në breg të lumit. Ndërtimi i saj filloi në 1678 nga princi Muhamad Azam Shahu, biri i perandorit mogul Aurangzeb dhe vetë perandori i ardhshëm. Pasi princi u thirr nga i ati, ndërtimi i fortesës u mbikëqyr nga qeveritari Shaista Khan. Vdekja këtu e bijës së Shaista Khanit, Pari Bibi në 1684, rezultoi në ndërprerjen e ndërtimit, edhe pse Khani qëndroi aty deri në vitin 1688, për shkak të bestytnisë së tij që fortesa i solli ters. Pari Bibi u varros brenda kompleksit të fortesës.

Fortesa e Lalbagut u ndërtua si rezidenca zyrtare e qeveritarit mogul të provincës së Bengalit, Biharit dhe Odishës. Kompleksi përfshin shtëpinë e qeveritarit mogul, varrin e Pari Bibit dhe një xhami. Është e mbushur me lëndina, shatërvane dhe kanale uji. Dy portat e saj jugore ishin më parë harkada portiku. Varri i Pari Bibit u shtua më vonë. Fortesa e Lalbagut u modelua si një version në miniaturë i fortesave mogule si Fortesa e Kuqe dhe Fatehpur Sikri. Gjatë mbretërimit të perandorit Aurangzeb, Bengali mogul u bë motorri ekonomik i perandorisë. Perandori Aurangzeb e quajti Bengalin *Parajsa e Kombeve*. Dhaka u rrit në një qytet perandorak me një nga elitat më të pasura në Perandorinë Mogule, duke përfshirë anëtarë të familjes perandorake. Artileria Mogule u vendos në fortesë. Dikur e vendosur përkrahë lumit Buriganga, që u tërhoq nga afërsia e fortesës. Ajo u mbush me piktura europiane gjatë shekujve të XVIII dhe të XIX.

Sot, Fortesa e Lalbagut është një nga sitet më të vizituar në Dhaka. Brenda fortesës janë mbajtur mjaft pjesë artilerie. "Ambassadors Fund for Cultural Preservation" po financon një projekt restaurimi për pjesët e fortesës. Fortesa e Lalbagut është një simbolet më të shquara të sundimit mogul në Bengal.

#### Historia
Princi mogul Muhamad Azam Shah, biri i Aurangzebit i nisi punimet e fortesës në 1678 gjatë nën-mbretërimit të tij në Bengal. Ai qëndroi në Bengal për 15 muaj. Fortesa mbeti e papërfunduar kur ai u thirr nga Aurangzebi, perandori mogul dhe i ati tij.

Shaista Khani qe *subahdari* (guvernatori) i ri i Dhakës në atë kohë, por ai nuk e përfundoi fortesën. Në vitin 1684, e bija e Shaista Khanit e quajtur Iran Dukht 'Pari Bibi' vdiq aty. Pas vdekjes së saj, ai filloi ta mendonte fortesën si fatkeqësi sjellëse, prandaj e la strukturën të papërfunduar. Mes tre pjesëve kryesore të fortesës së Lalbagut, njëra është varri i Pari Bibit.

Pasi Shaista Khani e la Dhakën, ajo e humbi rëndësinë. Shkaku kryesor ishte se kryeqyteti u zhvendos nga Dhaka në Murshidabad. Pas përfundimit të periudhës mogule, fortesa u braktis. Në 1844, zona u quajt Lalbag duke e zëvendësuar emrin Aurangabad, dhe fortesa u bë Fortesa e Lalbagut.

#### Përshkrimi
 ngjitur me të]]
Për një kohë të gjatë fortesa konsiderohej si një kombinim i tre ndërtesave (xhamia, varri i Pari Bibit dhe Divan-i-Aamit), me dy porta dhe një pjesë pjesërisht të dëmtuar të murit fortifikues. Gërmimet e fundit të zhvilluara nga Departamenti i Arkeologjisë së Bangladeshit kanë zbuluar praninë e strukturave të tjera.

Muri fortifikues jugor ka një bastion në këndin jugperëndimor. Në veri të murit jugor fortifikues ishin ndërtesat e shërbimeve, stalla, blloku i administratës, kurse pjesa e saj perëndimore akomodonte një kopësht të bukur të mbuluar me rregullime për shatërvanet dhe një ujëmbledhës. Pjesa rezidenciale ishte e vendosur në lindje të murit perëndimor fortifikues, kryesisht në jugperëndim të xhamisë.

Muri fortifikues në jug ka pesë bastione në intervale të rregullt, dy kate të lartë, ndërsa muri perëndimor kishte dy bastione; më i madhi është afër portës kryesore jugore. Bastionet kishin një tunel.

Zona qendrore e fortesës është e zënë nga tre ndërtesa Divan-i-Aami dhe hamami në lindjen e saj, Xhamia në perëndim dhe Varri i Pari Bibit midis të dyjave – në një linjë, por jo në largësi të barabartë. Një kanal uji me shatërvane në intervale të rregullta lidh tre ndërtesat nga lindja në perëndim dhe nga veriu në jug.

Ka mjedise banimi në çdo kat dhe një korridor qendror që i lidh ato. Në pjesën jugore të ndërtesës ndodhet një hamamkhana, që është një nga shtatë hamamkhanat që ekzistojnë ende në trashëgiminë e Bangladeshit.

Në fortesë ndodhen disa tunele që tani janë të vulosur. Thuhet se dy nga tunelet çojnë te fortesa tashmë e rrënuar, Zinzira, që ishte në anën tjetër të lumit Buriganga. Një tjetër kalim ishte një labirint. Në fakt, është pohuar se gjatë *Kryengritjes së Sepojëve* kundër sunduesve kolonialë në 1857, shumë nga sepojët e mundur dhe të rrethuar (ushtarët indianë të rekrutuar nga britania që u rrebeluan) u përpoqën të iknin përmes këtyre kalimeve, duke e humbur jetën brenda tyre. Edhe ushtarët britanikë që i ndoqën ata për ti arrestuar nuk u kthyen. Madje thuhe se britanikët, për të hetuar këtë ngjarje dërguan një elefant dhe qenë në tunele, por as ata nuk u kthyen më. Pas kësaj, tunelet u vulosën përfundimisht.

E gjithë ndërtesa me rregullimet e hamamkhanës tregon qartësisht se ajo përdorej nga subadari i Bengalit dhe se subahdari ishte Shaista Khani. Nga raporti i guvernatorit të fabrikës angleze mësohet se Shaista Khani jetonte në këtë dhomë dhe disa europianë mbaheshin të ndaluar këtu.

;Depozita
Një depozitë në formë katrore (71.63 m në secilën anë) është vendosur në lindje të Divan-i-Aamit. Ajo ka katër shkallë në kënde për të zbritur në të.

### Bara Katra
**Bara Katra** (; karvansarai i madh) është një nga monumentet më të vjetër historik-arkitektonik në Dhaka. Fjala 'Katra' mund të ketë rrjedhur nga fjala arabe 'Katara' që do të thotë ndërtesë me kolona. 'Katra/katara' në arabisht dhe persisht do të thotë 'Karvan Sarai' ose thjeshtë 'Sarai'. Është një ndërtesë pallat që daton nga sundimi i Dinastisë Mogule në rajonin e Bengalit. Është e vendosur në jug të Pazarit Çouk pranë bregut verior të lumit Buriganga. Ajo u shkatërrua pjesërisht në vitin 2022.

#### Historia 
Bara Katra u ndërtua midis viteve 1644 dhe 1646 nga Mir Abul Kasemi, *divani* (shefi i zyrës së të ardhurave) i princit mogul Shah Shuxha. Synohej që ajo të ishte rezidenca e Shah Shuxhës, por Shah Shuxha ia dhuroi Mir Abul Kasemit.

Gjatë Periudhës Mogule, Dhaka ishte një qytet port. Anije të mëdha tregëtare mund të hynin në lumin Buriganga. Kjo ishte lidhja kryesore tregtare midis Indonezisë dhe Dhakës. Kështu, ajo ishte një zonë e rëndësishme import-eksporti. Bara Katra përdorej kryesisht si hapësirë zhdoganimi dhe qëndrimi për tregtarët dhe udhëtarët. Ky Karvan Saraj konsistonte në shumë funksione dhe veçori që e bënin atë të jashtëzakonshme. 

Është dëshpëruese që nga ndërtesa ka mbetur më pak se gjysma. Departamenti i Arkeologjisë ka qenë i paaftë të mar përgjegjësinë e monumentit për shkak të mosmarrveshjes dhe rezistencës nga pronarët e saj. Pronarët e kanë ndryshuar ndërtesën origjinale dhe kanë ndërhyrë mbi të me ndërtime të reja.

*Abul Kasem al-Husaini at-Tabtaba as-Simnani e bëri këtë ndërtesë, duke e pajisur atë me njëzet e dy dyqane, me kushtin që zyrtarët kujdestarë të saj duhet të shpenzonin të ardhurat e rrjedhura nga dyqanet për riparimin e ndërtesës dhe të varfrit dhe nuk duhej që ata të mernin qira nga ndonjë person që qëndronte aty, kështu që vepra e bamirësisë mund të pasqyrohej te monarku në këtë botë dhe se ata nuk duhej të vepronin kundër, ose ndryshe do të thirreshin për llogari në ditën e gjykimit.*
Një mbishkrim i hartuar nga poeti Saadi Shirazi

#### Arkitektura 
Ndërtesa ndjek modelin tradicional të karvansaraive të Azisë Qëndrore dhe është zbukuruar sipas Arkitekturës Mogule. Fillimisht ajo përfshinte një oborr katërkëndësh.

Hyrja jugore çonte te një dhomë-roje, pastaj salla me kupolë tetëkondore (tavani i së cilës është suvatuar dhe dekoruar me dizajne modelesh rrjetë gjethesh), dhe në fund në oborr. Në katin përdhes të krahut jugor, ndodhen pesë dhoma me arkada në të dy anët e portikut. Në katin e sipërm, ndaj korridorit hapen dhomat e qëndrimit. Është një shembull i shkëlqyer e stilit provincial të Arkitekturës Mogule të futur në provincën e Bengalit në shekullin e XVII. Tipari më i spikatur i xhamisë janë shtatë kupolat bulbore që kurorëzojnë çatinë dhe mbulojnë sallën kryesore të lutjeve. Monumenti qëndron në një vendosje romantike mbi një breg me kundraforta mbështetëse 4.57 m e lartë duke parë një luginë të gjerë lumore. Xhamia daton nga mbretërimi i perandorit mogul Aurangzeb dhe mund të ketë qenë ndërtuar nga guvernatori mogul Shaista Khan.

#### Historia
Xhamia u ndërtua gjatë sundimit të perandorit Aurangzeb dhe është një nga mjaft xhamitë e Dhakës që datojnë nga mbretërimi i tij. Ndërtimi i saj tradicionalisht i është atribuar guvernatorit mogul të Bengalit, Shaista Khan në periudhën 1678–1684; megjithatë, nuk ka mbishkrime të strukturës që ta dëshmojnë këtë.

Pak kilometra në veri të Pilkhanës, përgjatë fundit të Dhakës Mogule, ishte Xhafarbadi ose zona Katasur, fillimisht pjesë e rrethit të të ardhurave të Sarai Begumpurit. Shumë muza rrethe të të ardhurave u përcaktuan gjatë mbretërisë së Shershahut dhe më vonë nga Kartalab Khani. Një vendbanim i vogël urban në një rruge përgjatë lumit, ishte një alternativë për të mbërritur në lumin Brahmaputra ose Garh Xharipa pa patur nevojë të shkoje përmes zonave armiqëore përgjatë rrjedhës kryesore të Sitalakhjas dhe Brahmaputrës në lindje. Kjo është e dukshme nga vendndodhja e saj gjeostrategjike, origjina e emrave vendorë dhe mbetjeve përreth saj.

Xhamia Sat Gambuxh është e vendosur në një lagje me dendësi të lartë në zonën e Mohamadpurit të qytetit të Dhakës. Sipas skicave historike të qytetit të Dhakës nga Charles D'Oyly, xhamia gjendej në të djathtë të degës së lumit Buriganga. Vendi ku ndodhet Xhamia me Shtatë Kupola njihej si Sarai Xhafarbad ose Katasur, nën Sarai Begumpurin. Midis Pilkhanës dhe Xhafarabadit ndodhej një bashkësi e vogël bujqësore, ku u ndërtua Xhamia Sat Gambuxh. Zona u bë si një xhungël për shkak të mospërdorimit, degradimit dhe braktisjes. Megjithatë, në 55 vitet e fundit, ajo është bërë një nga zonat më të planifikuara dhe më të shtrenjta të Dhakës. Rruga Sat Masxhid është rruga kryesore periferike e distriktit në perëndim të tij dhe besohet se është ndërtuar pak a shumë përgjatë vendit ku shtrihej bregu i lumit Turag.

#### Përshkrimi
E vendosur në mënyrë piktoreske në breg të një lumi, eksteriori i Xhamisë Sat Gambuxh është më inovativja e të gjithë monumenteve të periudhës mogule në Dhaka. Xhamia zë skajin perëndimor të platformës që është e rrethuar nga një mur i ulët me një portik me arkadë në qendër të anës lindore. Ky portik me arkada me kullëza anësore zbukuruese tetëkëndore është i renditur saktësisht me hyrjen qëndrore të vetë xhamisë. Kreu i portikut mund të afrohet si nga veriu ashtu dhe nga jugu nga një palë shkallë. Forma e xhamisë është 22.92 m me 13.38 m së jashtmi dhe 14.57 m me 5.0 m së brendshmi me katër pavijone tetëkëndore këndore dy-katëshe.

Së brendshmi, struktura e xhamisë është e ndarë në tre kthina të barabarta, të mbuluara nga tre kupola bulbore, që janë vendosur mbi tambure. Kupolat anësore përpjestimisht më të vogla janë vendosur mbi kthinat me përmasa të barabarta duke e vendosur atë mbi një pendentiv. Façada është arkikuluar në mënyrë inovative dhe është një shembull i shkëlqyer i stilit mogul provincial të futur në Bangladesh në shekullin e XVII.

Duke i korresponduar tre arkadave lindore të portikut ndodhen tre mihrabë gjysmë-tetëkëndorë brenda murit perëndimor. Përkrahë mihrabit qëndror ndodhet një pulpit me tre shkallë muri. Arkada qëndrore dhe dhe mihrabi qëndror, duke përfshirë dy arkada të tjera në muret veriore dhe jugore, kanë frontone të zgjatura së jashtmi që paraqesin kullëza zbukuruese në secilin krahë.

Pavijonet këndore ngrihet pak më lartë mureve parapete. Parapetet janë të drejtë në vend të kornizës lakore të llojeve para-mogule. Façada lindore kryesore është vizualisht e ndarë në tre seksione, ku secili përmban një portë hyrëse që korrespondon me tre kupolat sipër dhe të zbukuruara me harqe me majë. Seksioni i mesëm theksohet nga një kornizë elegante, përdor kolona, një kornizë të ngritur dhe një kupolë më të madhe. Façada lindore e jashtme ka një seri panelesh harkore të zgavërta, ndërsa façada perëndimore është zbukuruar me panele drejtkëndore të zgavërta të stilit të zakonshëm mogul. 

Skajet veriore dhe jugore të kësaj xhamie drejtkëndore me tre kupola janë secili i shënjuar nga dy pavijone të mëdhenj këndorë dy katësh; kur shihet nga lindja këto të japin përshtypjen se xhamia ka pesë zgavra të jashtme. Në lindje ndodhen tre hyrje me harqe kuspide me kamare të cekëta anash. Kolona të holla me baza bulbore kufizojnë kthinën qëndrore (siç shihet te Xhamia e Fortesës së Lalbagut, megjithëse kolonëzat e kësaj xhamie janë të spikatura).

Interiori i saj krahasohet pa problem me atë të atyre që datojnë nga gjysma e dytë e shekullit të XVI. Mihrabi qëndror ka dy rreshta kuspesh (kreshtash) dhe sipërfaqja e tij është zbukuruar me relieve të modeluara në allçi, duke përkujtuar zbukurimin e mihrabit në Xhaminë e Shahbaz Khanit.

Ajo përdor forma tetëkëndore, drejtkëndore dhe rrethore, të gjitha të renditura bukur. Kullat këndore kanë torreta anësore si ato në Xhaminë e Khvaxha Shahbazit dhe Xhaminë e Musa Khanit, të dyja në qytetin e Dhakës. Secila nga këto përbëhet nga ky kate dhe është një monument në vetvete. Përveç tre kupolave tipike mbi sallën e lutjeve, ndodhen edhe katër mbi kullat këndore të zgavërta me dy kate që bënë që ti vihej emri Xhamia me Shtatë Kupola. Torretat këndore mundësojnë qëndrueshmëri strukturore dhe baraspeshojnë pamjen e ndërtesës 11.58 m me 8.23 m në bregun e lumit dhe me gjasa u përdorën si galeri për të shijuar pamjen e lumit. Kati i sipërm i torretave tetëkëndore fillon rreth gjysmës së lartësisë së sallës kryesore të lutjeve. Të dy katet kanë panele dhe dritare me harqe, të kryesuar nga korniza kurozuara me kupola me maja kalasha të vendosur mbi baza në formë zambaku.

Kati i ulët është i depërtuar me katër hapje kardinale harkore në akset veri-jug dhe lindje-perëndim. Së brendshmi tavani i katit të poshtëm është në formë kubeje, por ana e kundërt që formon dyshemenë e katit të sipërm është e sheshtë. E mbuluar nga një kupolë me një majë të zgjatur në formë zambaku, kati i sipërm duket se është kopja e saktë e të poshtmit, por me një ndryshim të vogël. Përveç katër hapjeve aksiale, kati i sipërm ka një hapje shtesë drejtë çatisë. Nëpërmjet kësaj hapjeje mund të arrihet kati i sipërm i kullave nga çatia e xhamisë.

Dy pavijone të spikatura këndore dy katësh (3.66 m të gjerë) shënojnë skajet veriore dhe jugore duke zëvendësuar kullat e zakonshme të lidhura me xhamitë. Secili kat ka panele harkore dhe dritare që janë kryesuar nga një kornizë. Kupolat e pavijoneve janë kurorëzuar nga maja zambakore. Kur shikohen nga lindja pavijonet i japin xhamisë përshtypjen se ka pesë zgavra të jashtme. Këto tipare përfaqësojnë të gjitha tiparet e zhvilluara arkitekturore të periudhës Shaista Khani. Façada lindore ka tre hyrje harkore me maja. Hyrja qëndrore është pak më e madhe dhe ka harqe shumë-rrathësh.

Lartësitë e hyrjeve dhe hapjeve të tjera janë shtrembëruar ose shkurtuar nga ngritja e nivelit të zoglaturës, pasi terreni përreth ngrihej vazhdimisht për të mbetur sipër nivelit të vërshimit të ujërave. Megjithatë, dy kulmet e holla që ngrihen në të dyja anët e panelit mundësojnë një lloj vertikalitetit ndaj kësaj strukture përndryshe horizontale dhe solide. Ky element arriti një nivel përsosmërie në elegancën e Xhamisë së Mridhas të ndërtuar çerek shekulli më vonë. Ka tetë panele të vegjël në secilën anë të derës, ku të gjitha janë të rrethuara me kamare harkore. Kalimi nga katrori te rrethi i bazës së kupolës është bërë nëpërmjet pendendivëve. Gjithësesi, kupolat janë konvencionale, qëndrojnë mbi shpatullat tetëkëndore të tamburit, të zbukuruara me bedena të verbëra. Muret prej tulle dhe gëlqereje strukturave të freskëta në mënyrë natyrore janë 6 ft të thella.

Përballë xhamisë ndodhet një varrezë e përdorur deri në vitet 1950. Ajo fillimisht ishte brenda një kopshti të gjerë që gradualisht u gërrye nga lumi dhe të zaptuar nga ndërtimet. Një portik i dallueshëm përballë oborrit që tani është fundosur për shkak të ngritjes graduale të nivelit rrethues mund të ngjitet për ezanin. Lumi Turag mbi bregun e të cilit është ndërtuar struktura piktoreske, të paktën disa dekada më parë qëndronte, është zhvendosur afërsisht një kilometër nga ajo për shkak të depozitimeve lumore, zaptimi duke e mbushur ndryshimi i rrjedhës.

Navabi i Dhakës Khvaxha Ahsanullah e braktisi strukturën e ri-zbukuruar më vonë në 1913, kur u bë pjesë e listës së "Archaeological Survey of India". Megjithatë, në të kaluarën, "Departamenti i Arkeologjisë” bëri mjaftë modifikime të papranueshme duke zhvilluar riparime periodike që tregojnë varfëri njohurish. Për shembull, përdorimi i "terrazzo-s" mbi dyshemenë e sallës kryesore të lutjeve dhe oborrit është në kundërshti me praktikat normale të konservimit, që duhet të shmangin përdorimin e materialeve moderne për të konservuar autenticitetin. Disa punime të fundit rinovimi, për shembull duke zbatuar allçi të bardhë të trashë, ka marrë kritika nga ekspertët.

Si brenda ashtu dhe përreth shumë strukturave të tjera të trashëgimisë historike përgjatë gjithë vendit, mjedisi rrethues i Xhamisë Sat Gambuxh është zënë nga grupe fetare duke ndërtuar struktura të paligjshme dhe zgjatime ndaj ndërtesës, duke shpërfillur vlerat e saj të trashëgimisë historike, kodet ndërtimore dhe rregullat, duke i mbrojtur ashpërsisht zotërimet e tyre.

### Xhamia e Khan Mohamad Mridhas
**Xhamia e Khan Mohamad Mridhas** është një xhami historike e vendosur afërsisht 500 metra në perëndim të Fortesës së Lalbagut në zonën Atish Khana Mahalla të Dhakës së Vjetër në Bangladesh. Ajo është e vendosur në pjesën perëndimore të kompleksit, që përfshin edhe një medrese, një varrezë dhe një kopësht. Në kohën e ndërtimit, në vitet 1704-1705, ajo me gjasa ishte qendra e një lagjeje të madhe.

#### Historia
Xhamia u ndërtua nga Khan Mohamad Mridha, që mund të ketë qenë arkitekti, me udhëzimin e krykadiut Ibadullah në vitet 1704-05 gjatë sundimit të nën-guvernatorit të Dhakës, Farrukh Sijar, në zonën Atish Khana Mahalla. Dy mbishkrime perse, njëri mbi arkadën qëndrore të hyrjes, ndërsa tjetri mbi mihrabin qëndror, flasin për ndërtimin dhe emërtimin e saj sipas ndërtuesit të saj.

Xhamia ngrihet mbi terrenin rrethues pasi "tahkhana" ose dhomat e bodrumit të xhamisë janë mbi terren. Taraca e "tahkhanas" formon platformën mbi të cilën xhamia është vendosur. Vendi i gjerë i lutjeve përpara xhamisë kryesore është i hapur në të gjitha drejtimet duke mundësuar qarkullimin e ajrit dhe mbajtjen e "musullit" të freskët.

Në veri-perëndim të xhamisë është ndërtuar edhe një medrese. Mësuesi i saj themelues, Mavlana Asadullah (vd. 1709), aty u mësonte fikh, filosofi dhe llogjikë në arabisht dhe persisht nxënësve duke u financuar nga navabët e Bengalit.

#### Arkitektura
Xhamia e Khan Mohamad Mridhas përfaqëson një xhami tipike bengaleze me platformë; d.m.th, një xhami me tre kupola e vendosur mbi një platformë të ngritur drejtkëndore.

Kullat e saj tetëkëndore në të katër këndet mbahen tej parapetit horizontal dhe kryesohen me çhatri dhe kupola. Ato janë të shkurtra dhe të holla, duke u ngritur pak mbi parapetin, që kurorëzohet nga kupola me skelet të brinjëzuar. Kullat këndore dhe torretat anësore të arkadave dhe zgjatimet e mihrabit janë të ndara në seksione nga fasha të modeluara. Façada lindore e xhamisë ka panele të shumta. Parapetet dhe faqet e jashtme të tamburëve poshtë kupolave kanë rreshta bedenash të mbyllura. Kupolat kurorëzohen me funde zambakore dhe kanë zbukurime bazike brenda. Kulmi i kupolave duket se fillimisht ka qenë zbukuruar me radhorë rozete, akoma të ruajtura në kupolën qëndrore.

Ajo bashkë me disa xhami të tjera të Periudhës Mogule në Dhaka bart dëshmi të praktikës arkitekturore të xhamive mbi platfoma të larta me bodrume. Studiuesit dallojnë për sa i përket qëllimit dhe motivit të dhomave të bodrumit të platformave. Është e arësyeshme të mendohet se dhomat e bodrumit, përmbajnë kamare me rradhë librash në muret e tyre, fillimisht përdoreshin si fjetina për mësuesit dhe studentët e medresesë. Pikërisht në këtë rrethanë Xhamia e Mridhas, duke përfshirë të tjerat e llojit të saj në Dhaka, duhet të konsiderohen si *komplekse rezidenciale medrese-xhami*.

Xhamitë mbi platforma me bodrum nuk ndërtoheshin gjatë Sulltanatit të Bengalit. Idea e xhamive të tilla mogule në Bengal për pasojë duhet të ketë ardhur nga jashtë; ndoshta nga Veriu i Indisë, ku një numër shembujsh gjenden në Periudhat Tughlak dhe Lodi, si Xhamia Kotla e Firuz Shah Tughlakut (1354) dhe Xhamia Bara Gumbad (1494), të dyja në Delhi. Frymëzimi për xhami të tilla indiano-veriore, pa dyshim, erdhi nga ato të islamit të hershëm. Xhamia Fatimide e Salih al-Talait (1160) në Kajro, e ndërtuar mbi tarracë të lartë me bodrum, është një shembull.

Xhamia, përveç se është një monument arkitekturor i qytetit të Dhakës, përdoret akoma si xhami. 
Ajo zotërohet nga qeveria si një monument arkeologjik dhe mbikëqyret nga Departmenti i Arkeologjisë nën Ministrinë e Çështjeve Kulturore.

### Xhamia e Shahbaz Khanit 
**Xhamia e Shahbaz Khanit** është një ndërtesë historike e vendosur afër Portikut të Mir Xhumlas (Portiku i Dhakës) në Dhaka të Bangladeshit. Ajo shërbeu si shembull për Arkitekturën e vonë Mogule në Bengal, që njihet si stili Shaista Khani i saj.

#### Historia
Sipas mbishkrimit mbi hyrjen qëndrore, Xhamia dhe Dargah e Shahbaz Khanit u ndërtua në vitin 1679 nga khvaxha Shahbaz Khani, një tregtar i pasur i Dhakës, që, pas vdekjes, u varros në mauzole, gjatë guvernatoriatit të princit Muhamad Azam. Xhamia dhe mazari apo dargah (mauzoleu) janë të vendosura saktësisht afër Curzon Hall-it dhe Mazarit Tin Netar (varri i tre udhëheqësve kombëtarë). Xhamia me gjasa u ndërtua pas vdekjes dhe në vijim të ndërtimit të Dargahut të Khvaxha Shahbazit, që duhet të jetë ndërtuar në vitet 1658–1659. Megjithatë, xhamia mund të ketë ekzistuar përpara si një strukturë e parëndësishme.

Në vitin 1950, Qarku Lindor i Direktoratit të Arkeologjisë së Pakistanit ndërmori restaurimin e xhamisë. Ndërsa tani kompleksit është një monument i Departamentit të Arkeologjisë së Bangladeshit.

#### Arkitektura
Xhamia dhe mauzoleu i khvaxha Shahbaz Khanit gjenden mbrapa Gjykatës Supreme të Dhakës dhe në lindje të kompleksit modern të varreve të tre udhëheqësve (Mazari Tin Netar) dhe afër Portikut të Mir Xhumlës (Portiku i Dhakës), një nga monumentet më të vjetra mogule në Dhaka. Kompleksi është i rrethuar nga një mur i ulët i jashtëm, me një portik në jug të kompleksit. Dargah (mauzoleu) është i vendosur në lindje të oborrit të xhamisë dhe është pjesë përbërëse e kompleksit, duke pasur të njëjtin stil arkitekturor. Xhamia e Shahbaz Khanit është një shembull tipik i stilit bengalas të Arkitekturës Mogule; i përbërë nga një strukturë drejtkëndore e kurorëzuar me tre kupola. 

Façada lindore ka tre hyrje harkore, ndërsa façadat veriore dhe jugore kanë nga një hyrje të vetme harkore për në sallën e lutjeve. Façada lindore ose kryesore është e ndarë vizualisht në tre seksione. ku secili përmban një hyrje harkore që përputhet me tre kupolat sipër. Hyrja qëndrore në façadën lindore ka një me fronton të dalë i përshtatur me një kornizë harkore guri me nga një kolonë të hollë anash. Ajo ka anash nga një hyrje më të vogël harkore. Të tre hyrjet lindore përbëhen nga dy harqe të njëpasnjëshëm, ku i jashtmi ka formë kuspore dhe janë më të lartë se të brendshmit që kanë formë harkore me katër qëndra me një lakore në formë S-je në krye.

Dargah ka një planimetri gjatësore prej 2.22 m me 9.20 m së jashtmi dhe 9.75 m me 5.91 m së brendshmi. Ndërtesa ka një dhomë sarkofagu me një verandë. Dhoma mbulohet nga një kupolë gjysmë-rruzullore mbi një tambur tetëkëndor, të mbështetur mbi pendentivë në të katër këndet. Ajo kurorëzohet me një zambak të bukur të hapur dhe majëza "kalasa". Faqet e jashtme duke përfshirë kullat tetëkëndore të ndërtesës janë dekoruar me shije me panele, ndërsa parapeti horizontal paraqet një rresht bedenash. Është edhe tempulli më i madh hindu në Bangladesh. Ai është një nga Shakti Pithat, faltoret e hyjneshës Shakti në nënkontinentin Indian.

#### Historia 
Tempulli Dhakeshvari (i hyjneshës Dhakeshvari, një formë e Durgas) u ndërtua në shekullin e XII nga Ballala Sena, mbret i dinastisë Sena. Thuhet se qyteti është emërtuar sipas emrit të hyjneshës. Stili i tanishëm arkitekturor i tempullit nuk mund të datohet nga ajo periudhë për shkak të riparimeve, rinovimeve dhe rindërtimeve të shumta që kanë ndodhur përgjatë kohës. Ai konsiderohet pjesë thelbësore e trashëgimisë kulturore të Dhakës. Shumë studiues e konsiderojnë atë një nga Shakti Pithat, ku besohet se ka rënë xhevahiri i kurorës së hyjneshës Sati (hyjni). 

*Murti* origjinal 800-vjeçar u çua në Kumartuli të Kalkutës, në Bengalin Perëndimor të Indisë. Gjatë ndarjes së Indisë, ajo u soll në Kalkuta nga Dhaka me miliona refugjatë. Nga viti 1950, sipërmarrësi Debendranath Chaudhary ndërtoi tempullin e hyjneshës në zonën Kumortuli dhe vendosi disa nga pasuritë e hyjneshës për shërbim të përditshëm. Idhulli është 1.5 këmbë i lartë, ka tetë krahë, i hipur mbi luanin e saj në formën e 'Katjani Mahishasurmardini' (formë e 'Durgës'. Në dy krahët e saj ndodhen Lakshmi, Sarasvati, Kartikeja dhe Ganesha. Një familje tivari nga Azamgarhu u caktua nga familja mbretërore për adhurimin e përditshëm të perëndeshës. Në vitin 1946, pasardhësit e asaj familje erdhën në Kalkuta dhe u caktuan prapë, duke i shërbyer perëndeshës akoma.

Idhulli kryesor i Tempullit Dhakeshvari, është një kopje e idhullit origjinal. Besohet se mbretëresha, gruaja e Bixhoi Senës shkoi në Langolbond për tu larë. Gjatë rrugës së saj të kthimit ajo lindi një djalë, të njohur nga historianët si Ballala Sena. Pas ngjitjes në fron, Ballala Sena ndërtoi këtë tempull për të glorifikuar vendlindjen e tij. Legjendat thonë se Ballala Sena njëherë ëndërroi perëndinë të mbuluar nën xhungël. Ballala Sena zbuloi perëndinë nga dhe aty ndërtoi një tempull, të emërtuar Dhakeshvari. Çfarëdo që përshkruajnë legjendat, hindut e konsiderojnë Dhakeshvarin si perëndinë kryesore të Dhakës, që është një mishërim ose formë e perëndeshës Durga, e etiketuar si Adi Shakti. Idhulli i Durgës është quajtur Dhakeshvari.

#### Përshkrimi 
Brenda kompleksit Dhakeshvari ndodhen tempuj të dy tipeve arkitekturore. I lashti është i hyjneshës Ponçarotna Durga që e humbi pamjen e tij të hershme pas punimeve të rinovimit. Bradly Bird e shkroi këtë në fillimin e këtij shekulli. Përveç këtij ndodhen edhe katër tempuj të Shivës. Sipas thënieve, në shekullin e XVI këta tempuj i ndërtoi gjenerali mogul, Man Singh I duke vendosur aty katër *shiva linga*. Por ky pohim duket i pabesueshëm. Shkrirja e *Bangla çouçala-s* dhe tempullit me shikarë është e dukshme në arkitekturën e tempullit Dhakeshvari. Ratan Lal Chakraborti përmend në një artikull se "struktura dhe arkitektura e tij është me gjasa një pagodë budiste". Nga kjo ai hamendësoi se tempulli me gjasa u ndërtua në shekullin e X.

Ridojnath Maxhumder përshkroi se si dukej Tempulli Dhakeshvari në shekullin e XIX. Në atë kohë tempulli ishte i mbuluar nga xhungla dhe në veriun e tij rruga Urdu shkonte në përdëndim drejt Pilkhanës dhe në jugperëndimin e tij ishte rruga e Mirpurit. Në jugun e tij ndodhej një pyll dhe në lindje ishte pazari urdu.

Tempulli është një pançaratna, përballë të cilit është Natamandiri dhe përreth tij ndodhet një rresht dhomash dhe një pellg i madh dhe 'porta nahobotola' përmes të cilës kalonin zakonisht elefantët. Në lindje ndodhen varret e disa shenjtëve që luteshin ose meditonin në tempull. Jashtë tempullit ndodhen 5–6 pagoda me një *shiva linga*. Prifti i Tempullit Dhakeshavri lutej çdo ditë. Perëndia është *doshvuxha*. Besohet se paraqitja e hyjnisë është bërë prej ari. Në anën e majtë dhe të djathtë të perëndisë ndodhen disa murti të tjerë. Si shumë tempuj të tjerë të lashtë brendësia e tij është e errët. Për të parë perëndinë duhet rregulluar ndriçimi. Tempulli zotërohet nga shumë pasi është blerë nga kujdestari i ri nga kujdestari i vjetër. Xhotindra Mohan e bleu në vitin 1901. Dhakeshavari është kurorëzuar por është një banesë paqeje. Zhurma e ulët i zërave, e përzier me dritën e mbrëmjes dhe tinbgujt e kambanës së tempullit e bëjnë mjedisin paqësor dhe të lumtur.

Historikisht, mjaft nga kujdestarët e tempullit janë torturuar dhe vrarë nga ushtria apo ekstremistët islamikë, megjithëse shumica, duke përfshirë edhe kryepriftin, u strehuan në fshatrat e tyre stërgjyshërore pastaj në Indi, duke i ikur kështu vdekjes.

Tempulli u dëmtua rëndë gjatë Luftës për Çlirimin e Bangladeshit në 1971, dhe më shumë se gjysma e ndërtesave tempullore u shkatërruan. Holli kryesor i adhurimit u mor nga ushtria pakistaneze dhe u përdor si depo armatimi. me sulmin e fundit të rëndë të ndodhur në dhjetor 1992 (me gjasa si shpagim për shkatërrimin e Xhamisë Babri në Ajodhja të Indisë).

Në vitin 2018, kryeministrja e Bangladeshit, Sheikh Hasina, duke vizituar Tempullin Dhakeshvari, shpalli dhurimin e tokës përreth tempullit autoriteteve të tij.

;Shpallja 'Tempull Kombëtar i Bangladeshit'
Në vitin 1996, Tempulli Dhakeshvari u riemërtua Mandiri Dhakeshvari Xhatija (Tempulli Kombëtar) duke pasqyruar pozicionin e tij si qendra e kulturës hindu në Bangladesh. Ky ishte kulmi i një fushate të rëndësishme nga grupet hindu bangladeshase, që kërkonin njohjen zyrtare për vendin kryesor të adhurimit hindu duke parë edhe shpalljen e Islamit fe shtetërore në vitin 1988.

## Periudha Koloniale
, 1858]]

Nën navabët e Bengalit, Naib Nazimi i Dhakës ishte përgjegjës për qytetin. Naib Nazimi ishte përfaqësues i guvernatorit të Bengalit. Ai gjithashtu merrej me mirëmbajtjen e Marinës Mogule. Naib Nazimi ishte përgjegjës për Divizionin e Dhakës, që përfshinte Dhakën, Komillën dhe Çitagongun. Divizioni i Dhakës ishte një nga katër divizionet nën navabët e Bengalit. Navabët e Bengalit i lejuan kompanitë tregëtare evropiane të vendosnin fabrika përgjatë Bengalit. Rajoni atëherë u bë strehë e rivalitetit evropian. Britanikët u prirën ti largonin navabët e fundit të pavarur të Bengalit në 1757, që ishin aleatë me francezët. Për shkak të kalimit të drejtuesit të ushtrisë së navabit, Mir Xhafar, në anën britanike, navabi i fundit e humbi "Betejën e Plaseit".

Pas Betejës së Buksarit në 1765, Traktati i Allahabadit e lejoi "Kompaninë Britanike të Indisë Lindore" të bëhej mbledhëse e taksave në Bengal në emër të perandorit mogul në Delhi. Naib Nazimi vijoi të drejtonte deri në vitin 1793 kur të gjitha fuqitë u transferuan te "Kompania e Indisë Lindore". Formalisht qyteti kaloi në kontrollin e "Kompanisë së Indisë Lindore" në 1793. Sulmet ushtarake britanike e dëmtuan mjaft infrastrukturën e qytetit. Përplasja ushtarake shkaktoi një rënie të menjëhershme të popullsisë urbane. Fati i Dhakës mori një tjetër goditje me rrjetin e lidhjeve tregëtare të Perandorisë Britanike. Me nisjen e Revolucionit Industrial në Britani, Dhaka u bë një qendër kryesore e tregëtisë së jutes, pasi Bengali kishte pjesën më të madhe të prodhimit botëror të juges.

, shek. XIX]]
Por britanikët e lanë pas dore zhvillimin industrial dhe urban të Dhakës deri në fundin e shekullit të XIX. Të ardhurat para-industriale nga prodhimi i parakolonial i tekstileve shteruan. Endësit bengalezë dolën nga tregu pas vendosjes së taksës 75% mbi eksportet e pambukut nga Bengali, ashtu dhe nga rritja e importeve të tekstileve të lira britanike pas hyrjes së rrotullimit me mushka dhe me avull. Rritja e shpejtë e kryeqytetit kolonial të Kalkutës kontribuoi në rënien e popullsisë dhe ekonomisë në fillim të shekullit të XIX. Në 1824, një peshkop anglikan e përshkroi Dhakën si një "qytet me rrënoja të mrekullueshme".

Dhaka bujti fabrika të Kompanisë Britanike të Indisë Lindore, Kompanisë së Indisë Lindore Hollandeze, dhe "Kompanisë së Indisë Lindore Franceze". Portugezët qenë përgjegjës për futjen e djathit.

Gjatë Perandorisë Mogule Dhaka pa ardhje emigrantësh. Një bashkësi armene nga Perandoria Safavide u vendos në Dhaka dhe u përfshi në tregtinë e tekstileve të qytetit, duke paguar një taksë prej 3.5%. Armenët ishin shumë aktivë në jetën shoqërore të qytetit. Ata hapën "Shkollën Pogose". Marvarët ishin një bashkësi tregtare hindu. Dhaka u bë vendbanimi i hebrejve dhe grekëve. Qyteti ka edhe një Përmendore greke të vendosur pranë Universitetit të Dhakës.

, shek. XIX]]
Persët u vendosën gjithashtu në qytet për të shërbyer si administratorë dhe komandantë ushtarakë të qeverisjes mogule të Bengalit. Mjaft familje të parisë së Dhakës flisnin urdu madje kishte edhe poetë urdu. Trashëgimia e bashkësive kozmopolite tregëtare jeton në emrat e lagjeve të Dhakës së Vjetër, duke përfshirë Farashganxhin (Pazari Francez), Armanitola (Lagjja Armene) dhe Postogola (Lagjja Portugeze).

Periudha Koloniale fillon nga viti 1765 dhe vazhdon deri në pavarësinë e Indisë në 1947. Pasi filluan të mësojnë anglisht banorët vendas nisën të imitonin stilet e veshjes dhe mënyrën e jetesës së sunduesve të tyre të rinj. Ndikimi i formave dhe teknikave evropiane të ndërtimit u shfaq në mënyrë më të plotë te ndërtimi i pallateve dhe ndërtesave laike, ndërsa ndërtesat fetare që ata financuan, si xhamitë, tempujt dhe mauzoleumet, ishin të lidhur më fort me traditën e shkuar. Nga ana tjetër, Arkitektura Britanike, siç shihet në kisha, rezidenca dhe ndërtesa zyrtare, megjithëse e rrënjosur në stilet evropiane që mbërritën disi vonë në Indi, u përshtatën me klimën vendase. Format vendore në Arkitekturën Koloniale varen nga imazhi që sunduesit dëshironin që ndërtesa të kishte. Britanikët duket se nuk janë bazuar kurrë në një stil të përcaktuar perandorak, por në mënyrë konstante kërkuan stilet e përshtatshme sipas ndryshimit të perceptimit të rolit të tyre në Indi.

Tempujt: Rënia e fuqisë mogule në Delhi gjallëroi një klasë të re zyrtarësh në provinca, shumica e të cilëve veçanërisht në departamentin e të ardhurave, ishin hindu. Atyre iu dhanë toka të shumta (*zamindari*, sistem feudal tokash), duke u shndërruar në ndërtues të mëdhenj tempujsh. Në këtë kohë u shfaq edhe një klasë e re e pasur e sipërmarrësve tregëtarë që ndërmjetësonin mes prodhuesve dhe *Kompanisë së Indisë Lindore*. Përveç rritjes së ndikimit dhe prestigjit, ndërtimi i tempujve ishte një mjet për njohjen e statusit dhe ngjitjes shoqërore.

#### Historia
Në vijim të dominimit pers të Armenisë nga Safavidët e asaj kohe, armenët u dërguan nga sunduesit e tyre të rinj në rajonin e Bengalit për arësye ekonomike dhe politike. Megjithëse prania armene në Azinë Jugore tani është e parëndësishme, prania e tyre në Dhaka daton që nga shekulli i XVII. Armenët mbërritën në Dhaka për tregti, duke tregtuar jute dhe lëkurë. Përfitimet në këto sipërmarrje bindën disa prej tyre të vendoseshin në mënyrë permanente në Bengal. Zona ku ata banuan u bë e njohur si Armanitola.

Në vitin 1781 u ndërtua kisha tashmë e famshme armene në Rrugën Armene në Armanitola, atëherë një zonë e lulëzuar biznesi. Para se të ndërtohej kisha, vendi kishte qenë një varrezë armene, ku gurët e varrit që kanë mbijetuar shërbejnë si një kronikë e jetës armene në zonë.

#### Përshkrimi
Kisha është 228.6 m e gjatë, me dy kate. Ajo ka katër dyer, 27 dritare, të cilat janë të gjitha harkore. Planimetria e ndërtesës ka një seksion kryesor, ku zhvillohen të gjitha ceremonitë e lutjes dhe dy krahë drejtkëndorë në secilën anë. Kati kryesor është i ndarë në tre pjesë: një pulpit i rrethuar me balustrada, një seksion i mesëm me dy dyer dhe një zonë e veçuar nga një gardh druri për tu ulur. Hyrja në kishë bëhet nëpërmjet këtyre dy krahëve drejtkëndorë, që janë edhe hapsira verande. Në katin e dytë të kishës ndodhen një palë shkallë spirale. Për skajin drejtkëndor në seksionin kryesor ndodhen tre dyer në katin përdhes dhe në katin e parë, që shndërrohet në një ballkon me balustrada. Krahët drejtkëndorë të kishës shndërrohen në hapsira tarrace në katin e parë. Përveç këtyre kishte edhe një kullë sahati të ndërtuar nga Johans Paru Pijet Sarkis. Kulla e sahatit u shkatërrua nga tërmeti i vitit 1897. Kisha ka një kullë katrore me një "shonkhonil" (kullë e veçantë e përdorur në Indi për të treguar respekt) në krye të saj. Navata e kishës është 4.27 m e gjerë. Në kishë ka disa piktura të bukura të artistit Charles Port. Mbrapa pulpitit ndodhet një dhomë e përdorur si pagëzimore, me një vaskë pagëzimi prej mermeri 0.91 m të thellë.

Në vitin 1996 gjatë vizitës në Dhaka në kompleksin e kishës qëndroi Nënë Tereza.

Në varrezën e vjetër, mes 350 vetave të varrosur aty, në varrin e Katçik Avatik Thomas, qëndron një shtatore që paraqet një grua. Shtatorja u ble nga Kalkuta dhe në varr është gdhendur shkrimi "Më i miri i burrave".

Ka qenë subjek i dokumentarëve të BBC-së dhe AFP-së përpara se të shpallej një monument historik nga Qeveria e Bangladeshit dhe të vendosej nën mbikëqyrjen e Departamentit të Arkeologjisë të Ministrisë së Çështjeve Kulturore të Bangladeshit, që ka marrë masa për restaurimin dhe ruajtjen e saj. Qeveria e Armenisë ka treguar interes për të bashkëpunuar në përpjekjen e Qeverisë së Bangladeshit. Tani, gjatë ditës, kisha është e hapur për vizitorët.

### Tempulli i Xhoj Kalit 
**Tempulli i Xhoj Kalit** () në Dhaka të Bangladeshit, është i vendosur mes Pazarit Thathari dhe Varit, në Rrugën e Tempullit të Xhoj Kalit 24, të emërtuar sipas këtij tempulli. Tempulli i Xhoj Kalit është një tempull hindu kushtuar hyjneshës Kali Ma. Banorët e besimit hindu të çdo moshe venë te ky tempull për të adhuruar hyjneshën Kali, statuja e së cilës është shumë e rëndësishme për hindutë.

#### Historia
Ky tempull mund të jetë rreth 400-vjeçar, i ndërtuar në vitin 1001 të kalendarit bengalez. Gjatë sundimit të navabëve, divani i navabëve, Tulsi Narajan Ghosh dhe Nabh Narajan Ghosh e ndërtuan këtë tempull me mbikëqyrjen e shenjtit Bançaram në fundin e shekullit të XVIII. Faltorja e Shivës u themelua gjithashtu në të njëjtën kohë. Në atë kohë ata ndërtuan njëzet e një statuja të Shivës, Kalit, Lakshminarajanit, tre Shalgram Çakra, Bandurga etj. Në kompleksit e Xhoj Kalit janë ndërtuar disa monumente të bukura si Pançaratna, Navaratna, tempulli i Shivës dhe bujtina. Madje edhe një treg i vendosur në jug të barakës Kaliganxh iu kushtua hyjneshës Xhoj Kali, duke u emërtuar Pazari Navabpur Xhoj Kali.

Zamindarët vendas dhuruan toka që kishin të ardhura vjetore prej 1200 rupish për të përballuar shpenzimet e ritualeve të adhurimit, mirëmbajtjes së tempujve dhe idhujve, ushqimin dhe strehimin e bujtësve. Pas mandatit të priftit të tretë Pançananda, zamindarët i konfiskuan tempujt dhe i vunë ata nën kontrollin e drejtpërdrejtë të tyre si një pronë e dhuruar për të kompensuar koston e adhurimit. Me kalimin e kohës, disa veçori arkitekturore të faltoreve u shkatërruan.

#### Arkitektura
Tempulli tani është afërsisht 300.64 m2. Brenda rrethimit të këtij kompleksi ndodhen faktikisht dy tempuj. Njëri nga tempujt është i hyjneshës Kali, ndërsa tjetëri, që ka një kupolë, është i Shivës. Kupola është suvatuar dhe është e dukshme nga jashtë. Banorët e zonës i referohen kësaj kupole si Tempulli Xhoj Kali. Përballë kompleksit tempullor ndodhet një stacion autobuzi që shkon në Dhakën e Vjetër. Tempulli ka pllaka në gjithë muret dhe dyshemeja është bërë me mozaikë. Në pllakat e mureve të tempullit ka piktura të perëndive dhe perëndeshave hindu. Hyrja e tempullit paraqet një logo të bërë me çelik të pandryshkshëm që shkruan *Om* në shkrimin devanagari, që është një simbol hyjnor hindu. Tempulli Xhoj Kali është një strukturë katrore me kolona që janë prej materiali të rëndë e të trashë si dhe një bordurë e trashë në pjesën e poshtme të kolonave. Për këtë arësye ai mund të jetë i fortë dhe qëndron akoma pas 400 vjetëve bashkë me shikharën e tij. Një nga tempujt është i perëndeshës Kali, ndërsa tjetri, që ka një shikhara, është i Shivës. Tempujt janë ndërtuar në formë të përgjithshme, me dy garbhagriha për dy hyjnitë, të cilat ndodhen njëra në anën veriore dhe tjetra në atë lindore. Antarala mund të jetë e ngjashme me tempujt tipikë të Indisë Veriore, ndërsa mandapa dhe ardha-mandapa ndodhen pas hyrjes. Muret e sipërme kanë formë harkore. Ana jugore, në të djathtë të hyrjes kryesore ka një vend për borzilok tulsi.

 e Tempullit të Xhoj Kalit]]
Tempulli mund të ndahet në tre hapsira lineare me mure të trasha dhe kolona që janë bërë prej terrakote që pasqyrojnë historinë e zotave. Tempulli kushtuar Shivës është thelbësisht një matha (manastir) me një kullë tetëkëndore në formë konike rreth 21 m e lartë. Edhe shikhara ka punime artistike prej terrakote, që tregojnë rreth historisë së disa zotave. Çatia e kullës është e ndarë vertikalisht në shtatë pjesë që janë dekoruar me dizajne të ndryshme. Pjesa më e ulët u dizenjuar si një çati e shtëpive tradicionale me kashtë, ku janë vendosur idhujt.

Pjesa tjetër përmban një dizajn të një çatie shtëpie kallamishtesh që paraqet motive të kambanës së përmbysur dhe kapuçit të zgjeruar të gjarprit. Dizajni i tre pjesëve të mëtejshme është i ngjashëm. Pjesa e kreut është dekoruar me dizajne gjethesh dhe lulesh. Në krye të kullës, është vendosur një brokë metalike me një trident në majë. Arkitekti i Tempullit të Shivës është ndikuar nga Arkitektura Kishtare Evropiane për të dizenjuar dhe ndërtuar kullën në formë konike dhe të hyjnisë Shiva që është vendosur brenda faltores.

Forma e Tempullit të Xhoj Kalit është drejtkëndore dhe çatia është dizenjuar me pesë xhevahire përkatësisht rubini, diamanti, korali, safiri dhe perle. Ai ka një paradhomë (garbhagriha) dhe një tarracë çatie mandapa për grumbullimin e besimtarëve, me katër anët të hapura. Përgjithësisht idhujt janë vendosur te garbhagriha në të të gjitha këto faltore, përveç idhullit të hyjneshës Kali të këtij tempulli, që është vendosur te mandapa. Ka një mendim se struktura mund të jetë riinstaluar më vonë, nga paradhoma në pozicionin e tanishëm. Tashmë në paradhomë ndodhen tre shivalinga. Përkrahë paradhomës, është ndërtuar një kalim për tu futur në faltore. Dizajni arkitekturor i faltores së Kalit është kopje e Tempullit të Pesë Xhevahireve (Mandiri Pançaratna), një formë popullore e arkitekturës tempullore me pesë xhevahire e zhvilluar në Bengal, që rrjedh nga shtëpitë tradicionale me çati kallamishtesh. Kjo traditë ishte mbizotëruese në dizenjimin e tempujve të xhevahireve në Bengalin Lindor, ndërsa tempuj të tillë u bënë mbizotërues në Bengalin Perëndimor. Katër kullat këndore të tempullit janë dizenjuar dhe ndërtuar duke ndjekur këtë shkollë të traditës arkitekturore. Por kulla qëndrore është dizenjuar në formë konike. Çatia e tempullit u ndërtua mbi paradhomë, që nga brenda duket si një "gumbad". Aty ishte një hark për të hyrë në faltore nga mandapa për në paradhomë, por që më vonë është mbyllur.

#### Historia dhe legjenda
Data e saktë e ndërtimit të tempullit është e panjohur. Megjithatë, duke parë arkitekturën e tij, arkeologët besojnë se kjo strukturë është ndërtuar në fund të shekullit të XIX ose fillimi i shekullit të XX.

Sipas legjendës, Khelaram Data ishte një prijës i shquar *dakoit* i rajonit në atë kohë. Ai kryente grabitje afër lumit Içamati. Sipas legjendës, ai e mbante pasurinë e grabitjeve në shtëpinë e tij përmes një tuneli nga lumi Içamati dhe më vonë ua dhuroi atë të varfërve. Ai ndërtoi edhe një tempull për besimtarët. Që atëherë, tempulli është njohur si Mandiri Khelaram Datar Vigraha.

#### Përshkrimi
Ndërtimi i tempullit pasqyron stilin Bangija ose Gaudija. Ai ka shtesa në stilin europian. Në të kaluarën, ngjyra origjinale e tempullit ishte e kuqërremtë. Por, në kohët e fundit, gjatë punimeve të rinovimit, tempulli është lyer me bojë të bardhë. I gjithë kompleksi është një ndërtesë dy-katëshe me tetë dhoma. Tashmë, vetëm dy katet e sipërme të ndërtesës kanë mbetur. Ai kishte shumë dhoma në katin përdhes, por që tani pothuajse të gjitha janë mbuluar nga dheu. Duke parë muret e mëdhenj dhe shtyllat e ndërtesës, teknika e ndërtimit mund të përfytyrohet. Përreth katit të parë dhe në katër këndet, ndodhen tetë dhoma me një dhomë në formën e një shtëpie bengaleze. Në mes të kompleksit ndodhet edhe një tjetër shtëpi në formë manastiri. Shtëpia përdorej si një tempull. Sipas legjendës, Khelaram Data aty fshihte shumë idhuj të çmuar dhe thesare.

### Tempulli Brahma Samaxh
**Tempulli Brahma Samaxh** në Dhaka është një tempull hindu i vendosur përkrahë Universitetit Xhaganath në zonën Patuatuli. Ai është i njohur zyrtarisht si "Tempulli Purba Bangala Brahma Samaxh".

Organizata “Brahmo Samaxhi" u themelua në gusht 1828 nga reformatori fetar hindu Raxha Ram Mohan Roj. Pas vdekjes së tij detyrën e vazhdoi Debendranath Tagore. Një doktrinë teistike e paformë Brahmo, e hapur për njerëzit e të gjitha besimeve. Objektivi i tyre kryesor ishte të largonin fanatizmin fetar, shpërdorimet e tepërta, paganizmin, sistemin e pajës, etj. nga shoqëria dhe për të njohur arësimimin e grave dhe martesën e të vejave. Të tërhequr nga ideologjia e re, shumë banorë të rinj të Dhakës e përqafuan këtë këndvështrim. Entuziazmi me të cilin të rinjtë u bashkuan me këtë doktrinë riktheu shoqërinë konservatore hindu. Megjithëse pati një përpjekje për ta bërë atë një fe të përbotshme, ajo gradualisht u bë një degë e Hinduizmit. Kontributi i Brahmo Samaxhit në shumë vepra shoqërore përfshirë arësimin dhe shtypin në Dhaka është i rëndësishëm. Ata kishin vende adhurimi në Patuatuli, Armanitola dhe Nimtali Kuthi të Dhakës.

Në vitin 1866, Dianath Sen propozoi të ndërtonte vendin e vetë të adhurimit për brahmat në Dhaka. Në këtë kuadër, u krijua një komitet me nëntë anëtarë për ndërtimin më 25 gusht 1866. Përpara ndërtimit të tempullit, brahmat e Dhakës zakonisht mblidheshin për të adhuruar te Brahmo Samaxh Griha në Armanitola. Një zëvendës magjistrat dhuroi shtëpinë e tij për Brahmo Samaxhin. Një tërësi prej 5 875 vetash dhuroi për tempullin brahmo. Kështu, në prill 1867, Abhaj Kumar Duta vuri gurin e themeleve të tempullit në kryqëzimin Patuatuli. Tempullin e dizenjoi Umakanta Ghosh; ndërsa Ramanikja Sen drejtoi punimet e ndërtimit. Kostoja e ndërtimit të këtij tempulli dy-katësh ishte rreth 10 mijë taka.

David Kopf e përshkruan tempullin si më të madhin dhe më tërheqësin e tempujve brahma në Azinë jugore në atë kohë. Ndërtimi i tempullit përfundoi më 22 gusht 1869. Tempulli u përurua më 5 dhjetor 1869 në prani të shumë banorëve nga të gjitha besimet e qytetit. Për ceremoninë e hapjes u bënë organizime të mëdha. Çdo të dielë në mbrëmje thuhet se merrnin pjesë në rituale rreth treqind veta.

#### Përshkrimi
Tempulli drejtkëndor është vendosur mbi një platformë 1.22 m të lartë që është ndërtuar në Arkitekturën Britanike. Përballë çatisë së tempullit, është shkruar në një dizenjo *Brahmo Samaj*. Tempulli hyhet nëpërmjet pesë shkallëve të gjera. Shkallët reduktohen gradualisht deri në krye. Në mes të shkallëve ndodhet një hyrje harkore e hapur. Në mes të verandës 4.57 m të gjerë përreth tempullit ndodhet një sallë e madhe 30.48 m e gjatë dhe 16.76 m e gjerë. Në pjesën e sipërme të katër këndeve të verandës ndodhen katër dhoma katrore. Për të hyrë te këto dhoma ndodhen dy palë shkallë të ngushta në pjesën e mbrapme të verandës. Salla kryesore e tempullit që përdoret si vend adhurimi është 16.76 m e gjatë, 6.71 m e gjerë dhe 6.40 m e lartë.

, ndërtuar në vitin 1880]]
Ka një tërësi prej 16 hyrjesh në njëfarë largësie nga veranda rrethuese për te salla. Pesë hyrje ndodhen në anën veriore dhe jugore, ndërsa lindja dhe perëndimi ka nga 3 hyrje secila. Këto hyrje të mëdha janë të gjitha në formë mullari. Në mes të pjesës veriore të sallës ndodhet altari katër këmbë i lartë që duhet të ngjitet nëpërmjet katër shkallëve të gjera. Duke qëndruar mbi këtë altar, drejtuesi ligjëron për doktrinën e Brahmo Samaxhit. Në këtë tempull nuk bëhen lutje apo adhurim. Duke qëndruar përballë altarit, artistë këndojnë këngë të ndryshme të "Brahmo Samaxhit". Të ftuarit qëndrojnë të ulur në banka përreth dhe dëgjojnë. Në pjesën e sipërme të anëve lindore dhe perëndimore të sallës, ndodhet një verandë me balustradë. Gjatë ndërtimit të tempullit, në pjesën e mbrapme të tempullit u ndërtuan mjaft godina për predikuesit e shoqërisë.

### Raxhi Britanik
Gjatë fazës së parë të sundimit britanik stili i parapëqyer arkitekturor ishte ai Neo-Klasik ose klasikexhant. Në shekullin e XVIII filloi Arkitektura Neo-Palladiane angleze, që shënoi fazën e parë të lëvizjes neo-klasike. Ajo rrjedh nga arkitekti italian Andrea Palladio që qe një eksponent i Rilindjes italiane.

Nga fillimi i shekullit të XIX, britanikët i kishin bërë virtualisht të tyrit mjeshtrit e nënkontinentit indian. Ata e legjitimuan sundimin e tyre duke marr në mbrojtje perandorin e dobët mogul Shah Alami II, duke sunduar vetë në emër të tij. Në vitin 1803, me mundjen e marathëve nën drejtimin e Daulatrao Shindias kontrolli i tyre u forcua edhe më tej.

, shek. XIX]]
Megjithatë, pushteti i tyre u sfidua në vitin 1857, kur ushtarët indianë bashkë me princat rrebelë kryen rrebelim të hapur, që u njoh si Revolta e Sepojëve në 1857. Megjithatë, kjo kryengritje u nënshtrua që në fillim dhe u shtyp nga britanikët me ashpërsi, duke shënuar fundin e Perandorisë Mogule. Pas kryengritjes u vendos sundimi i drejtpërdrejtë nga kurora britanike. Ajo i dha privilegje Familjes Navabe të Dhakës, që mbizotëronte parinë politike dhe shoqërore. Kantoni i Dhakës u krijua si një bazë për ushtrinë indiane të Britanisë. Britanikët e zhvilluan qytetin modern përreth zonës Ramna, Kopshtit Shahbag dhe Parkut Viktoria, tani Parku Bahadur Shah.

Botimi i panoramave të ndryshme nga India nga William Hodges dhe dyshja Daniell (William dhe xhaxhai i tij Thomas Daniell), rreth vitit 1795, pati një ndikim të madh në njohjen e arkitekturës vendase në perëndim. Në këtë mënyrë, edhe për të parathënë një periudhë të re, **Raxhi Britanik**, me arkitektët e tij themeloi një traditë të re arkitekturore. Ata kombinuan stilet ekzistuese të Indisë me stilet e importuara nga perëndimi, si Arkitektura Neo-Gotike (me nënstilet e saj të Gotikut Francez, Veneciano-Mauritan etj.), Neoklasike dhe Art Deco. Arkitektura gotikexhante ishte e përshtatshme pasi kishte një filozofi dizajni të prirur drejt madhështores. Në këtë mënyrë mbaheshin elementet e Arkitekturës Britanike dhe evropiane, duke i shtuar karakteristika indiane. Kjo, së bashku me lejimin e disa principatave vasale indiane të qëndronin në pushtet, bëri që prania e tyre të ishte më e "pranueshme" për indianët. Britatikët u përpoqën ta përfshinin të kaluarën e Azisë Jugore brenda ndërtesave të tyre dhe kështu ta paraqisnin *Sundimin Britanik* si legjitim, ndërsa në të njëjtën kohë ndërtonin një rrjet modern hekurudhor, kolegje dhe gjykata.

Kjo arkitekturë u quajt **Indo-Saraçene**, *Rivajvëlli Arkitekturor Indo-Saraçen*, *Indo-Gotike*, *Hindu-Gotike*, *Mogulo-Gotike* ose *Neo-Mogule*. Saraçene ishte një term i përdorur që nga romakët e lashtë për t'ju referuar një populli që jetonte një zonat shkretëtirore brenda dhe rreth provincës romake të Arabisë dhe që ishin dalloheshin nga arabët.

Në vitin 1874 u fut një sistem modern i furnizimit me ujë. Në 1885, u hap Hekurudha shtetërore e Dhakës me 144&nbsp;km shina një metër që lidhte Maimensinghun dhe Portin e Narajanganxhit nëpërmjet Dhakës. Më vonë qyteti u bë pjesë e Hekurudhës Shtetërore të Bengalit Lindor. Filmi i parë i shfaqur në Dhaka u dha në "Riverfront Crown Theatre" më 17 prill 1898. Furnizimi me elektricitet filloi në vitin 1901.

Fatet e Dhakës ndryshuan në fillim të shekullit të XX, kur britanikët i kushtuan vëmëndje zhvillimit urban të Dhakës, me ndarjen e parë të Bengalit në 1905, që e riktheu Dhakën si një kryeqytet rajonal. Qyteti u bë selia qeveritare e Bengalit Lindor dhe Asamit. Ndarja qe krijim i Lord Curzon-it, që veproi mbi idenë britanike për të përmirësuar administrimin, arsimin dhe sipërmarrjen. Provinca ishte në përgjegjësinë e zv. guvernatorëve, që qëndronin në Dhaka. Trashëgimia e tyre qëndron në emrat e tre rrugëve të rëndësishme, që përfshin rrugën Hare, Rr. Bailey dhe R. Fuller. Periudha pa ndërtimin e godinave qeveritare, duke përfshirë Gjykatën e Lartë dhe Curzon Hall-in. Qyteti ishte vendqëndrimi i grupeve të ndryshme të popullsisë, si armenë, hebrej, anglo-indianë dhe hindu. Hindutë përfshinin si marvarët ashtu edhe hindutë bengalezë, që marreshin me një shumësi profesionesh, si mësimdhënia, mjekësia, ligji dhe sipërmarrja.

, shek. XIX]]
Në planin politik, ndarja e lejonte Dhakën ta projektonte veten si flamurtare të bashkësisë myslimane të Indisë Britanike; si kundërpeshë e qytetit të Kalkutës, të mbizotëruar nga hindutë. britanikët i dhanë qytetit një universitet të ri në vitet 1920.

Kjo periudhë u karakterizua nga ndërtesat qeveritare, bulevarde të gjera me tre linja dhe bangalou të forta të lyera me të bardhë të vendosur mes kopështeve të tejrritur (britanikët nuk arritën kurrë ta kontrollonin peizazhin mjedisore). Një herë e një kohë, ky ishte qyteti i ri; dhe megjithëse sot është larg së qeni pjesa më elegante dhe luksoze e qyetit, rrugët aty janë akoma më të gjera, pemët më të shumta dhe gjelbërimi më i dukshëm sesa në pjesët e tjera ". Automobilat filluan të shfaqen në zgrip të shekujve. Navabët e Dhakës zotëronin Rolls-Royce-a, ndërsa makinat Austin përdoreshin gjerësisht. "Beauty Boarding" ishte një mencë dhe restorant popullor.

Në kohën e ndarjes së Indisë shumë familje të pasura hindu u zhvendosën në Bengalin Perëndimor dhe pronat e tyre u shtetëzuan.

Meqë Dhaka e Vjetër konsiderohet si pjesa mogule e Dhakës, zona Ramna konsiderohet si pjesa britanike. Disa ndërtesa simbol në Dhaka të ndërtuara gjatë periudhës britanike janë: Northbrook Hall, Ahsan Manzili, Ruplal House, Curzon Hall, Ndërtesa e Vjetër e Gjykatës së Lartë, etj. U ndërtua si imambara e bashkësisë Shiite. Husaini Dalani shërben si hysejnija kryesore e Dhakës, sheshi i mexhlisit ose grumbullimeve të zhvilluara gjatë muajit muharrem. Grumbullimi dhjetë-ditor përkujton martirizimin e Husejn ibn Aliut, nipi i profetit Muhamet të martirizuar në Betejën e Qerbelasë në Irak, në ditën e dhjetë të muharremit të vitit 61 të hixhrit (10 tetor 680).

##### Historia 
Sipas Taylor (1839) "Vendet krysore muhamedane të adhurimit janë Edgah dhe Hossaini Delauni, ky i fundit thuhet se ka qenë ndërtuar nga një person i quajtur Mir Murad, që mbante darogatin të Navarrah Mehalave dhe kishte përgjegjësi për ndërtesat publike në kohën e Sulltan Muhamad Azam".

Ai u ndërtua gjatë subahdarisë (guvernatoratit) së princit Shah Shuxha (në funksion në vitet 1639&ndash;1647 dhe 1652&ndash;1660), djali i perandorit mogul Shah Xhahan. Megjithëse Shuxha ishte një mysliman syni, ai patronizoi edhe institucione shiite. Sipas traditës, thuhet se Mir Sajid Muradi pati një shfaqje të Imam Husejnit duke ndërtuar një 'taziah hane' d.m.th. "shtëpi vajtimi", gjë që e nxiti atë të ndërtonte Husaini Dalanin.

Ndërtesa origjinale mund të ketë qenë një "taziah hane" e vogël, mbi themelet e të cilës në kohët e mëvonshme u rindërtua dhe zgjerua deri në formën e tanishme. Gjatë Sundimit të Kompanisë së Indisë Lindore, në vitet 1807 dhe 1810 ajo u riparua. Data origjinale e ndërtimit është akoma e debatuar, por Husaini Dalani në formën e tij të tanishme i atribuohet naib nazimit Nusrat Xhang, që e rindërtoi imambarën në 1823. Çatia e tanishme e sheshtë u rindërtua nga navabi i Dhakës Sir Khvaxha Ahsanuallah Bahaduri, pas tërmetit të vitit 1897, ndërsa u shtua edhe një tjetër verandë në anën jugore.

I ndërtuar mbi një zoklaturë të ngritur, që ngjitet me një palë shkallë në lindje, është një ndërtesë e gjatë drejtkëndore me katër kabina të thjeshta, por elegante në kënde. Një portik arkadë i ndërtuar në mënyrë tërheqëse në veri i mundëson hyrjen e djathtë të ndërtesës, ndërsa një depozitë uji me muraturë guri është e vendosur drejtpërdrejtë në jug të ndërtesës.

Eksteriori përfshin si stilet Mogule ashtu dhe Britanike të traditave arkitekturore. Veranda jugore, që shikon nga depozita e thellë e ujit, ilustron më së miri artiketurën perëndimore, me katër kolona të Rendit dorik që e mbajnë atë. Veçoritë mogule shihen në pavijonin tre-katësh të bashkangjitur me dritaret harkore dhe një radhë "kanxhurash" (bedena dekorative) në çati. Rezidenca u ndërtua në bregun verior të lumit Buriganga, përkrahë *Argjinaturës Buckland* me pamje nga shëtitorja breglumore në lagjen Farashganxh të Dhakës së vjetër.

Bijtë e Svarup Çandrës,  Ruplal dhe Raghunath Das ishin zamindarë dhe tregëtarë hindu. Ruplali ishte ishte një adhurues i madh i muzikës. Ai nuk shpenzonte shumë në çështje shoqërore por shpenzonte shumë për muzikantët. Ruplal House ishte e shquar për bujtjen e aktiviteteve kulturore të kohës. Gurutë e muzikës klasike indiane si Ostad Alaudin Khani, Ostad Vall Ullah Khani dhe Lakshmi Devi u ftuan rregullisht në shfaqje.

Ruplal House së pari u bë e njohur në vitin 1886, kur Ruplal Dasi organizoi një ballo në nder të nënbretit të Indisë, Lord Dufferin-it. Në 1886 Lord Dufferin u ftua për të vizituar Dhakën nga paria e kohës. Për këtë qëllim midis Ahsan Manzilit dhe *Ruplal Houseit* u zhvillua një garë, se kush do ta mirëpriste nënmbretin e Indisë. Kjo garë, me votat e parisë së qytetit, u fitua nga *Ruplal House*, gjë që ja shtoi asaj rëndësinë politike në atë kohë. Për të shfaqur statusin e tyre shoqëror ata shpenzuan shumë për ta zbukuruar atë.

Pas tërmetit të vitit 1897 kulla e orës së rezidencës u rrëzua dhe familja e zhvendosi rezidencën e saj në një tjetër vend, duke e braktisur atë për 50 vite. Historia e Pazarit Shjam fillon pasi familja Das e la shtëpinë. Në anën lindore të Ruplal House ndodhej një kopësht i emërtuar 'Roghubabur Bagaan' si dhe një argjinaturë e emërtuar 'Argjinatura Shajambabur'. Pasi familja e la shtëpinë, kopështi e humbi bukurinë e tij për shkak të mosmirëmbajtjes. Atëherë aty filloi tregu i njohur si Pazari Shjam. Mjedisi përreth argjinaturës u zhvillua si një zonë e pasur rezidenciale që u zu kryesisht nga oficerë dhe tregtarë evropianë të klasës së lartë. Por nga viti 1930 bregu i lumit e humbi cilësinë e tij rezidenciale dhe u zhvillua si një zonë komerciale.

Pas ndarjes së Indisë në 1947, familja Das e la Dhakën për të shkuar në Kalkuta. Në vitin 1958 Ruplal House-in dhe disa shtëpi të tjera në Dhaka i mori Familja Xhamall, në shkëmbim të shtëpisë së tyre në zonën shik të *Auckland Square* në Kalkuta. Në 1962, kjo u formalizua nëpërmjet një akti shkëmbimi.

##### Përshkrimi 
Rezidenca dy-katëshe është e ndarë në tre blloqe të pa-barabarta, në stile lehtësisht të ndryshme, në një sipërfaqe të përgjithshme prej mbi 24 000 m2. Ajo shtrihet madhështore përgjatë lumit rreth 9144 m e gjatë. Ajo ka kolona dorike dhe kishte një orë të madhe në majë, që u shkatërrua nga tërmeti i vitit 1897. Planimetria e saj e themeleve ndjek formën e shkronjës 'E', me tre krahë që zgjaten drejt veriut, nga të cilët krahu i mesëm zgjatet rreth 1830 m. Ajo përmban një portik madhështor të mbajtur mbi një seri e lartë gjysmë-kolonash korintike me hulli, dhe kryesohet nga një pediment trekëndor, karakteristik i Arkitekturës së Rilindjes.

Blloqet përfshijnë në dy kate mbi 50 dhoma të madhësive të ndryshme, me një sallë qëndrore në katin e sipërm në krahun mbresëlënës perëndimor, që është një sallë kërcimi e zbukuruar në mënyrë elegante me dysheme druri. Në anën veriore dhe jugore shtrihen veranda të gjera në gjithë gjatësinë e bllokut, dhe që mbahen nga gjysmë-kolona korintike të rrumbullakta ose shtylla katërkëndore tullash me harkada të segmentuara tërfilore sipër. "Ruplal House" ishte konkurentja e vetme e Ahsan Manzilit gjatë periudhës koloniale britanike.

Blloqet e rezidencës në themele ishin të ndarë, por në katin e sipërm të lidhur nga një arkadë. Këto tre blloqe sipas madhësisë ishin:

# Blloku i Ruplalit, krahu perëndimor – rreth 7 620 metra2.
# Blloku i Raghunathit, krahu lindor – rreth 3 657 metra2.
# Blloku Qëndror, afërsisht 2 743 metra2.

Blloku i Ruplalit u dizenjua në stilin Neo-klasik. Ky krah madhështor ishte katror në planimetri me një oborr qëndror katror. Kolonat e thjeshta i japin oborrit ndjesinë e dritës dhe përpjesëtimit. Dhomat u vendosën rreth këtij oborri qëndror në mënyrë që të krijonin privaci. Hyrja e tij kryesore është nga portiku verior me një pediment trekëndor mbi kolona të hullizuara, e me kapitele të stilit korintik, që vënë në dukje hyrjen dhe hyrjen e tij dytësore nga oborri përmes serisë së harkadave që janë mjaft ftuese. Blloku i shërbimeve me lartësi më të ulët është lehtësisht i shkëputur nga blloku kryesor.

Themelet: themelet peshë mbajtëse me tulla janë përdorur si superstrukturë pa përdorur ndonjë përforcim. Nuk shfaq ndonjë shenjë çarjeje apo plasaritje në themele. Plinta është 5 cm nga toka.

Muret: Janë peshë-mbajtës 63.5 cm të trashë. Punimi me tulla është i shtresëzuar në mur. LLaçi me gëlqere është përdorur si material lidhës dhe suva.
Kolonat: Tre lloje kolonash; kolona Neo-korintike, cilindrike dhe drejtkëndore.
Harkadat: Shërbejnë si trarë prej tulle mbi dyer, dritare dhe daljet e ajrimit.
Trarët: Trarët prej çeliku: Për zgjatje më të madhe përdoren trarë të dyfishtë çeliku. Trarët prej çeliku janë të madhësisë 7.62 cm x 15.24 cm, 10.16 cm x 20.32 cm dhe 15.24 cm x 30.48 cm. Trarët prej druri janë të madhësisë 7.62 cm x 7.62 cm.

Dyshemeja: dysheme e shtresëzuar 27.94 cm trashë prej oksidi të kuq, pllaka me tulla, llaç gëlqeror.
Shkallët: shkallët prej druri: një shkallë është pjesërisht e përforcuar. Shkallët prej druri janë përforcuar me shirita hekuri.
Materialet: Tullat janë përdorur si materiali kryesor i ndërtimit. Ato janë të madhësive dhe formave të ndryshme. Pllaka tulle janë përdorur në kornizë.
Suvaja: Llaç gëlqeror. në mure dhe kolona nuk shihen plasaritje pasi është përdorur kollë.
Materiale zbukuruese: pllaka mermeri, *terrazzo*, oksid i kuq, qelq i ngjyrosur.

Bllokut i Raghunathit, që ndodhet në pjesën lindore të kompleksit, ka stil të ndryshëm arkitekturor. Nuk ka arkada në façatën e oborrit të hyrjes në veri. Kapitelet nuk janë korintikë, por duken më shumë me prejardhje indiane. Këto kolona janë kryesisht cilindrike prej tullash me kapitele të thjeshta katërkëndore. Punimi i këtij blloku në fakt është më i zakonshëm se ai në Bllokun e Ruplalit. Ky bllok përbëhet nga dy oborre drejtkëndore. Dhomat janë më gjatësore.

Është e dallueshme një përpjekje për ta zonuar. Zonat e shërbimit janë grupuar bashkë dhe vendosur anën e mbrapme të ndërtesës dhe shkallët janë në kënde. Duke ngjitur shkallët, shpaloset një sekuencë graduale hapësirash në zonat e ndërmjetme – verandat, përgjatë dhomave të qëndrimit deri te dhomat e gjumit dhe përtej saj, oborri i brendshëm i hapur dhe në fund blloqet e shërbimit.

Dy oborret e brendshme të hapur, shërbejnë si puse drite, duke lejuar dritë të mjaftueshme dhe ajrim për dhomat e të dy kateve. Çdo dhomë ka një numër të madh dyerësh dhe dritaresh.

Muret peshë-mbajtës 55.88 cm me tulla si Blloku i Ruplalit. Këtu janë përdorur tulla dhe llaç gëlqeror. Muret janë lyer me gëlqere dhe bojë. Dyshemetë janë ndërtuar me pllaka balte të pjekur të mbuluara me llaç gëlqeror dhe janë lyer me oksid të kuq.

Tavani mbështetet mbi trarë druri që shtrihen në gjatësinë e secilës pllakë. Kjo kornizë është e mbështetur në mure me pllaka çeliku. Mungojnë trarët prej çeliku. Çatia ka një shtresë tarracimi gëlqeror. Përdoren harqe prej tullash.

Blloku Qëndror ka ngjashmëri me Bllokun e Ruplalit, por në planimetri është shumë i ngjashëm me Ahsan Manzilin, një ndërtesë e të njëjtës kohë. Dy harkada portikësh e lidhin atë me blloqet e Ruplalit dhe Raghunathit, që janë trajtuar në mënyrë të ndryshme. Harkada e portikut perëndimor ka në krye një fronton thelbësisht oriental që duket se është një shtesë e mëvonshme. Harkada lindore, nga ana tjetër, vijon në të njëjtin stil si Blloku Qëndror. Ky bllok përbëhet nga infrastruktura rekreacionale, si dhomat e kërcimit, holli i muzikës klasike etj. Në të dy anët e bllokut ka veranda të dyfishta, që e bëjnë vendin të hapur dhe krijon marrëdhënie midis mjedisit të jashtëm dhe brendësisë. Për shkak të hapjeve të mëdha në çdo mur dhomat janë të ndriçuara përshtatshëm në mënyrë natyrore. Trashësia e madhe e murit e mbron ndërtesën termikisht.

Ky bllok është ndërtuar me mure peshë-mbajtës; kolonat janë përdorur në veranda dhe portikë. Muri 76.2 cm i trashë, i gjithi i ndërtuar me tulla, për shkak të sallës së kërcimit 6.70 m të lartë.

Dyshemetë janë shtruar me pllaka balte të pjekur që qëndrojnë mbi një sistem rrjetë druri dhe pastaj me një shtresë llaçi gëlqeror mbi të. Veçoria më tërheqëse e sallës së kërcimit është dyshemeja e saj prej druri që është shtruar me parket dhe qëndron mbi trarë të trashë druri. Kolonat cilindrike janë ndërtuar me tulla rrethore, ashtu si shumica e hapjeve harkore, që kanë përjashtuar kështu përdorimin e trarëve. Muret, gjithashtu prej tulle që është materiali kryesor strukturor, janë të gjithë peshë-mbajtëse.

Shkallët prej druri mbështeten prej një sistemi kornizë trarësh. Ndërsa në shtrimin e dyshemeve janë përdorur pllakat prej balte të pjekur. Kurse si material lidhës është përdorur llaçi gëlqeror gjithashtu edhe në dyshemenë e sallës së kërcimit. Ndërsa druri është përdorur në krijimin e sistemit të trarëve. Në sistemin e trarëve janë përdorur edhe trarë çeliku si përforcues.

Në ndërtimin e shtyllave, qemerëve etj. janë përdorur tulla të përmasave të ndryshme. Zbukurimi i tavanit të sallës së kërcimit dhe vendeve të tjera të dekoruara është bërë me mozaikë të ndërlikuar. Gjithashtu në tavanin e sallës së kërcimit ka edhe pasqyra. Për të krijuar cilësinë dramatike të hapësirës është përdorur qelqi i ngjyrosur. Ndërsa dyshemeja e verandës është bërë me pllaka mermeri.

#### Ahsan Manzili
*Ahsan Manzili* () ishte pallati rezidencial zyrtar i familjes së *navabëve të Dhakës*. Kjo rezidencë madhështore është e vendosur në lagjen Kumartoli përgjatë brigjeve të lumit Buriganga në Dhaka të Bangladeshit. Ndërtimi i saj filloi në vitin 1859 dhe përfundoi në 1869. Është ndërtuar në stilin arkitekturor Indo-Saraçen dhe është përcaktuar si Vend i Trashëgimisë së Dhakës së Vjetër. Për të ruajtur kulturën dhe historinë e kompleksit më 20 shtator 1992 ai u bë godinë e Muzeut Kombëtar të Bangladeshit. Kompleksi pallator i ndërtuar në shekullin e XIX, ka luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e Bangladeshit.

##### Historia
Gjatë Periudhës Mogule, në këtë vend ndodhej shtëpia me kopështin e Sheikh Enajetullahut, zamindari (pronar tokash) i Xhamalpur Parganas. Sheikh Enajetullahu ishte një person shumë i pazakont. Ai bleu një zonë shumë të madhe në Kumartuli dhe e përfshiu atë në shtëpinë e tij me kopësht. Aty ndërtoi një pallat të bukur që e emërtoi "Rang Mahal" (pallati i kënaqësisë). Për tu dëfryer, ai mbante vajza të bukura të mbledhura nga vende të ndryshme, duke duke i veshur ato me veshje dhe stoli të mahnitshme.

Thuhet se navabi i Dhakës (përfaqësuesi i perandorit mogul) në atë kohë, ishte i tërhequr nga një nga vajzat e bukura. Ai e ftoi Sheikh Enajetullahun në një festë, një natë, dhe organizoi një komplot duke e vrarë atë kur po kthehej në shtëpi. Vajza që u bë shkak, kreu gjithashtu vetvrasje nga dhimbja dhe ankthi. Ai u varros në këndin veri-lindor të kopshtit të pallatit por varri i tij u shkatërrua në fillim të shekullit të XX.

Biri i tij, Sheikh Matiullahu, me gjasa në periudhën e navabit Alibardi Khan rreth vitit 1740, ia shiti pronën tregëtarëve francezë. Përkrahë pallatit ata kishin ngritur një qendër tregtare, që pas blerjes së këtij kompleksi u bë më e pasur. Në atë kohë, tregtarët francezë mund të bënin biznes pa paguar taksa me dekret të perandorit mogul Aurangazeb. Në këtë mënyrë, francezët u bënë shumë të pasur duke konkuruar me britanikët dhe tregëtarë të tjerë evropianë. Ata bënë një pallat të madh dhe gërmuan një pellg për ujë të ëmbël në terrenin e sapo-blerë. Pellgu, që u quajt "Les Jalla" në atë kohë, ekziston ende në kompleksin e Ahsan Manzilit.

Më 7 prill 1888, një tornado shkatërrues goditi Dhakën ashtu si dhe tërmeti i 12 qershorit 1897 duke shkaktuar dëme të mëdha. Ahsan Manzili, veçanërisht ndërtesa e Andar Mahalit, u dëmtua shumë, sa që përkohësisht u braktis. Një inxhinier anglez nga Kalkuta u ftua aty për ta shqyrtuar pallatin. Më 20 shtator 1992 Ahsan Manzili i çeli dyert e tij si godinë e Muzeut Kombëtar të Bangladeshit.

Në të njëjtin vit, "Architect's Regional Council of Asia" e nderoi projektin e restaurimit me medalje të artë. Motivacioni i çmimit shkruan: "Nga virtualisht një rrënojë, Ahsan Manzili u restaurua dhe rikonstruktua në madhështinë e tij të mëparshme ….Restaurimi është gjithashtu një shembull i një programi me buxhet të vogël dhe tregon sa shumë mund të arrihet në Azi kur një bashkësi beson në vlerën dhe meritën e ruajtjes së arkitekturës së shkëlqyer për përfitimin e ekonomisë, kulturës dhe banorëve të tyre. Ai vendos një shembull të vlefshëm për tu ndjekur".

Ndërtesa fillimisht shërbeu si selia qeveritare e qendrës së provincës së Bengalit Lindor dhe Assamit 1905-1911. Ajo është emërtuar sipas Lord Curzon-it, nënmbretit të Indisë, që vendosi gurin e saj të themelit në 1904.

Si pasojë e statusit të ri si kryeqytet i Bengalit Lindor në Dhaka u përmirësua arkitektura dhe infrastruktura urbane. Ky zhvillin në Ramna ndihmoi të zbuste pamjen e mjeruar të Dhakës. Pati investime të konsiderueshme në infrastrukturën e qytetit, duke përfshirë: sistemin e administrimit të mbetjeve, menaxhimin e ujërave dhe sistemin e kanalizimeve, ndriçimin rrugor dhe përmirësimin e rrugëve. Në lagjen Ramna u ndërtuan një numër i rëndësishëm godinash për zyra qeveritare, arsimore dhe rezidenciale. Dy ndërtesat më ambicioze arkitekturore aty ishin 'Curzon Hall' dhe *Government House* (tani Gjykata e Lartë e Dhakës).

Studentët e Universitetit të Dhakës e kundërshtuan që në fillim politikën shtetërore të gjuhës.

##### Arkitektura
Është një nga shembujt më të bukur të Arkitekturës së Dhakës. Ndërtesa dy-katëshe përfaqëson një stil të përzier të elementeve arkitekturore evropiane dhe indiane, që njihet si stili Indo-Saraçen, Indo-Evropian ose Mogul-Gotik. Ky stil ishte popullor zgrip të shekujve të XIX dhe XX në Indinë koloniale. Mbrapa tij ndodhet një pellg i madh, në perëndim të të cilit gjendet ndërtesa kryesore e 'Sher-e-Bangla Fazlul Huq Hall-it'.

Në Curzon Hall ndodhen shumica e ndërtesave të departamenteve të Fakultetit të Shkencave. Ai është i vendosur në anën jugore të ndërtesës së Gjykatës së Lartë. Këndi qëndror i lojërave të Universitetit të Dhakës ndodhet në anën perëndimore të ndërtesës, ndërsa *Shahidullah Hall-i* ndodhet në jug. Përreth Curzon Hall-it ndodhet "Mauzoleu i Tre Udhëheqësve" dhe Porta e Dhakës. Të tëra strukturat përreth Curzon Hall përkujtojnë zhvillimin e qytetit. 

##### Historia
Fillimisht xhaminë e ndërtoi fisniku vendor, Mirza Ghulam Piri, prandaj ajo ishte e njohur si Xhamia e Mirza Ghulam Pirit. Paraardhësit e Mirza Ghulam Pirit ishin vendosur në Mohalla Ale Abu Sajid (Armanitola e tanishme). Xhamia nuk është e datuar nga ndonjë mbishkrim, por duke ditur se Mirza Ghulam Piri vdiq në 1860, data e ndërtimit të saj duhet të jetë në gjysmën e parë të shekullit të XIX.

Fillimisht ishte një xhami gjatësore (10.06m x 4.04m) me tre kupola. Kishte tre mihrabe në murin e kiblës në bashkërenditje me tre hyrjet e xhamisë, nga të cilat qendrorja ishte më e madhja. Mbi dhomën e lutjeve ndodheshin tre kupolat, nga të cilat, qëndrorja ishte më e lartë dhe më e madhe se dy të tjerat. Kupolat mbahen në brendësi mbi trompa këndore. Ndërtesa origjinale e xhamisë nuk ishte e dekoruar siç është tani. Muri i thjeshtë dhe i zhveshur i anës perëndimore dëshmonte thjeshtësinë e të shkuarës së saj. Tre hyrjet jugore të xhamisë janë pa dyshim ato origjinale.

Në 1987 xhamia u shndërrua në një xhami me pesë kupola. Tashmë, gjatësia dhe gjerësia e xhamisë janë 21.34m dhe 7.98m përkatësisht. Planimetria e saj pësoi disa ndryshime; një mihrab u shkatërrua dhe u shtuan tre mihrabë të rinj dhe dy kupola të tjera. Arkada pesë-harkëshe mundëson hyrjen në xhami. Harqet e shumëfishtë mbahen mbi shtylla tetëkënore. Organizata e Traktatit të Azisë Juglindore krijoi një qendër kërkimore mjekësore (tani të quajtur "ICDDR,B") në qytet në vitin 1960.

Në zona të mëparshme bujqësore dhe djerrë filluan të krijohen lagje të reja. Këto përfshinin Dhanmondin (hambari i orizit), Katabonin (pylli i gjembave), Kathalbaganin (korije xhekfrutash), Kalabaganin (korije bananesh), Segunbagiçën (korije tikësh) dhe Gulshani (kopësht lulesh). Ekonomia filloi të industrializohej. Në rrethinat e qytetit, u ndërtua fabrika më e madhe në botë e jutes. Fabrika prodhonte mallra juteje që kishin kërkesë të lartë gjatë Luftës Koreane. Hoteli Intercontinental, i dizajnuar nga William B. Tabler, u hap në vitin 1966. Arkitekti estoniano-amerikan Louis I. Kahn u përfshi në dizajnimin e Asamblesë së Dhakës, që fillimisht synohej të ishte parlamenti i Pakistanit Lindor, por që më vonë u bë parlamenti i Bangladeshit të pavarur.

Ndërtimtaria kulminoi gjatë viteve 1960, por në sfondin e Arkitekturës Moderniste, arkitektura e përdorur nuk shfaqte mjaftueshëm ndjeshmëri ndaj kontekstit. Mosmarrëveshjet e formimit të shtetësisë së Pakistanit janë pasqyruar në skenën fluide arkitekturore të krahut të tij lindor, që pranonte pasivisht nevojat dhe format e përcaktuara nga shteti, megjithë përpjekjet për të pasqyruar lindjen e frymës së re kombëtare. Kjo shprehej në përpjekjen për të lënë gjurmë ndërtimore në *stilin ndërkombëtar* me shenja kombëtare të sapogjetura dhe identitetit rajonal. Gjatë kësaj periudhe, vendi duhej të përballej me nacionalizmin në lindje bengalez, që gjithashtu kërkonte shprehinë arkitekturore. Në këtë mënyrë, u shfaq një stil bengalez i shprehur në tulla, që mund të vërehet për herë të parë në dizenjimin e Kolegjit të Arteve. Ky stil kulminoi në dizenjimin e ndërtesës së Xhatija Sangsad Bhabanit (Parlamenti Kombëtar) në Sher-e-Bangla Nagar.

Ndërtesa shfaqet në mënyrë të spikatur në filmin e vitit 2003 *My Architect*, duke paraqitur karierën dhe trashëgiminë familiare të arkitektit të saj, Louis Kahn. Robert McCarter, autor i *Louis I. Kahn*, e përshkruan Parlamentin Kombëtar të Bangladeshit si një nga ndërtesat më domethënëse të shekullit të XX.

#### Historia
Përpara përfundimit të tij, parlamentet e para dhe të dyta përdorën *Sangsad Bhabanin e Vjetër*, që tashmë shërben si zyra e kryeministrit.

Ndërtimi filloi në tetor 1964 kur Bangladeshi ishte Pakistani Lindor, i urdhëruar nga Ajub Khani nga kryeqyteti i Pakistanit Perëndimor, Islamabadi. Ajubi besonte se ndërtimi i një kompleksi legjislativ modern do ti qetësonte bengalezët.

Ndërtimi u ndal gjatë Luftës për Çlirimin e Bangladeshit në 1971 dhe u përfundua më 28 janar 1982. Louis Kahn-i vdiq kur projekti ishte afërsisht i realizuar në tre të katërtat dhe u vijua nga David Wisdom, që punonte për Louis Kahn-in.

Filozofia kryesore e dizajnit të Kahn-it përmirëson përdorimin e hapësirës, ndërsa paraqet trashëgiminë dhe kulturën bengaleze. Vijat e jashtme tërhiqen thellësisht nga portikët me hapje të mëdha me forma të rregullta gjeometrike, duke i dhënë formë impaktit të përgjithshëm pamor të ndërtesës.

Sipas fjalëve të vetë arkitektit Louis Kahn:

Liqeni në tre anët e Bhabanit, që shtrihet deri në fjetinat e anëtarëve i shtohet estetikës së kompleksit dhe portretizon gjithashtu bukurinë lumore të Bangladeshit.

Ndërtesa e parlamentit mori Çmimin Aga Khan për Arkitekturën në vitin 1989.

Bhabani përbëhet nga nëntë blloqe individuale: tetë blloqet periferike ngrihen deri në lartësinë 33.53 m ndërsa blloku tetëkëndor qendror ngrihet deri në lartësinë 47.24 m. Të nëntë blloqet përfshijnë grupe të ndryshme të hapsirave funksionale dhe kanë nivele të ndryshme, të ndërlidhura horizontalisht dhe vertikalisht me korridore, ashensore, shkallë, sheshe drite dhe zona rrethore. E gjithë struktura është dizenjuar për të përzier në një të vetme, jo në njësi të veçueshme, që duket nga jashtë se është një kat i vetëm.

Dhomat e komisionit kryesor janë të vendosura në nivelin dy në në një nga blloqet periferike. Të gjithë funksionarët parlamentarë, duke përfshirë ministrat dhe kryetarët e parlamentit të disa komisioneve, kanë zyra në Bhaban. Sekretariati i parlamentit ka gjithashtu zyra në të njëjtën ndërtesë.

Megjithëse hyrja për në bhaban, ndërtesa kryesore, është e kufizuar për anëtarët e autorizuar të parlamentit dhe stafin, kompleksi Xhatijo Sangshad është i hapur edhe për vizitorët. Veriu i kompleksit, përgjatë Rrugës së Liqenit, është Liqeni i Gjysmë-hënës dhe Çandrima Udani. Dy komplekset bashkë formojnë një tërheqje të rëndësishme për turistët në Dhaka, veçanërisht gjatë festave kombëtare. Komplekset janë popullorë mes shëtitësve dhe skejtërsve të Dhakës gjithashtu, meqë kompleksi është një rrugë popullore shëtitjeje – që mund të shihet çdo mëngjes dhe mbrëmje. Rezidenca zyrtare e kryeministrit (Gonobhabani) ndodhet në këndin veriperëndimor të Rrugës Mirpur dhe kryqëzimit të Rrugës së Liqenit që është pesë minuta shëtitje nga Xhatija Sangsad Bhabani. Zona është një nga zonat me sigurinë më të lartë të Dhakës.

Kompleksi mund të aksesohet duke përdorur secilën nga katër rrugët përreth tij, megjithatë, Bulevardi Manik Mia dhe Rruga e Liqenit janë hyrjet më të lehta.

### Xhamia Baitul Mukarram
**Bajtul Mukarram** (; (d.m.th. Shtëpia e Nderuar), zyratarisht **Xhamia Kombëtare Baitul Mukarram** (), është e vendosur në qendër të Dhakës, kryeqytetit të Bangladeshit. Xhamia u përfundua në vitin 1968. Ajo ka një kapacitet prej më shumë se 42,000 adhuruesish.

#### Historia
Xhamia Baitul Mukarram është xhamia kombëtare e Bangladeshit. Në fund të viteve 1950 Dhaka u zhvillua shumë shpejt. Më 27 prill 1959, Abdul Latif Ibrahim Bavani, pronari i atëhershëm i Mullinjve Bavani të Jutes, mbajti një takim me G.A. Madanin, Haxhi Abdul Latif Bavanin, M.H. Adamxhin, S. Satarin, Muhamad Sadikun, A.Z.N. Rezai Karimin dhe gjeneralin majorin Umrao Khan. Në atë takim ai i propozoi gjeneral majorit Khan, atëherë administrator ushtarak i Pakistanit Lindor, që të ndërtohej një xhami e madhe në Dhaka. Umrao Khani pranoi të ndihmonte ndërtimin e një xhamije të tillë. Në të njëjtin vit u themelua *Shoqëria e Xhamisë Baitul Mukarram* për të ndhmuar projektin. Si vend u zgjodhën  terren mes Dhakës së re dhe asaj të vjetër. Vendi ishte edhe në afërsi të zonës qëndrore të biznesit të qytetit, që në atë kohë, ndodhej një pellg i madh, i njohur si Pellgu Paltan. Pellgu u mbush dhe më 27 janar 1960, presidenti i atëhershëm i Pakistanit Ajub Khani, përuroi punimet, që u realizuan me faza. Kompleksi i xhamisë u projektua nga arkitekti Abdul Husein M. Thariani.

#### Përshkrimi
Xhamia Baitul Mukarram ka stil arkitekturor modern. Por ajo nuk i ka braktisur parimet tradicionale të Arkitekturës së Xhamisë Mogule, që për mjaft kohë ishte mbizotëruese në Nënkontinentin indian. Modernizmi mund të shihet në përdorimin e një sipërfaqeje të bardhë dhe një forme pothuajse kubike për ndërtesën kryesore. Një xhami pa një kupolë mbi sallën e saj kryesore të lutjeve është një eksperiment i jashtëzakonshëm. Megjithatë ajo ka bërë vend në zemrën e myslimanëve të Dhakës për shkak të modelimit të formës së saj sipas Qabenë në Mekë. Kjo e bënë atë një strukturë të dallueshme nga çdo xhami tjetër jo vetëm në Bangladesh.

Xhamia qëndron mbi një platformë shumë të lartë. Ndërtesa e Xhamisë Baitul Mukarram është me tetë kate dhe 30.18 m e lartë nga toka. Sipas planit origjinal, hyrja kryesore do të ishte në anën lindore. "Shahani" në lindje është 2694.2 m2 me hapsirën e avdesit në anët e sajë jugore dhe veriore. Vendi i avdesit apo ablacionit mori një pjesë të rëndësishme kur Baitul Mukarrami u fillua. Mungesa e një kupole mbi ndërtesën kryesore është kompensuar nga dy portikë të cekët të hyrjes, një në jug dhe tjetri në veri. Lartësia e këtyre portikëve përbëhet prej tre arkadash në formën e këmbës së lepurit, ku ajo në mes është më e madhe se të tjerat.

Sipas projektit origjinal të Tharianit, minarja ishte e shkëputur në anën jugore të ndërtesës kryesore. Megjithatë, sipas një projekti të rij janë shtuar dy minare të reja.

Kopshti është modeluar në një stil të huazuar gjerësisht nga Kopshtet Mogule, megjithatë ndryshe nga kopshtet tradicionale mogule, që përfaqësojnë parajsën islamike (xhenetin), ai nuk ka sistem çar-bagh, me shumë gjasa për shkak të mos pasjes hapësirë të mjaftueshme për një kopësht të tillë. E ardhmja e këtij kopshti është e panjohur; nëse Qeveria e Bangladeshit e zgjeron xhaminë, me shumë gjasa kopshti do të hiqet.

Dy oborre të brendshëm pa çati sigurojnë që të hyjë mjaftueshëm dritë dhe ajër në sallën e lutjeve të Baitul Mukarramit. Sipërfaqja e sallës kryesore të lutjeve është 2463.51 m2 me një kat të ndërmjetëm (*mezzanino*) prej 170.94 m2 në anën lindore. Salla është e rrethuar nga veranda në tre nga anët e saj. Mihrabi i sallës së lutjeve është drejtkëndor në vend se gjysmë-rrethor. Zbukurimi i tepërt është shmangur përgjatë gjithë xhamisë, duke parë se minimizimi i zbukurimeve është një veçori tipike e Arkitekturës Moderniste.

### RAJUK Bhabani
**RAJUK Bhabani** () është selia qendrore e Rajdhani Unnayan Kartripakkha (RAJUK), që është autoriteti i Zhvillimit të Kryeqytetit i Qeverisë së Bangladeshit. RAJUK Bhabani është i vendosur në shëtitoren RAJUK, Dilkhusha, Dhaka-1000. Ai është një nga ndërtesat më të mirënjohura të qytetit të Dhakës.

#### Historia 
RAJUK Bhabani u ndërtua në vitin 1956 si selia e Trustit të Përmirësimit të Dhakës (Dhaka Improvement Trust, DIT). Në atë kohë, RAJUK Bhabani quhej DIT Bhaban. U projektua nga arkitekti Abdulhusein M. Thariani, që ishte një arkitekt me diplomë në arkitekturë i Pakistanit Perëndimor. Guri i themeleve u vendos më 10 dhjetor 1956 nga H. S. Suhravardi, që në atë kohë ishte kryeministri i Pakistanit. DIT Bhabani ishte vendi nga filloi transmetimin televizioni i Pakistanit Lindor dhe që atëherë ka qenë selia e stacionit televiziv të Dhakës, Pakistan Television Corporation, më vonë i riemërtuar Bangladesh Television, dhe mbeti në këtë mënyrë edhe pas pavarësisë së Bangladeshit në 1971. Megjithatë, në 1975, pasi selia e re u ndërtua në Rampura, Bangladesh Television i zhvendosi zyrat dhe studiot e tij nga DIT Bhabani në ndërtesën e re. Ai u riemërtua RAJUK Bhaban më 30 prill 1987, kur u krijua RAJUK-u që zëvendësoi Dhaka Improvement Trust (DIT).

#### Përshkrimi 
RAJUK Bhabani është një monument i rëndësishëm arkitekturor i qytetit të Dhakës. Është një nga ndërtesat e vjetra të Pakistanit Lindor. Është një ndërtesë shumë e ngarkuar. Kishte shumë kolona të zeza në fazën e mesme të RAJUK bhabanit, që krijoi shumë ngatërrim rreth përdorimit të përsosur të kolonës në arkitekturë. Arkitekti Thariyani nuk mendoi rreth klimës kur e projektoi atë. RAJUK Bhabani është një ndërtesë me drejtuar nga perëndimi, që përbëhet nga dy ndërtesa të veçanta të quajtura ndërtesa kryesore dhe aneksi. Këto dy ndërtesa janë të lidhura nga një urë e vogël. Ndërtesa kryesore e RAJUK-ut është me gjashtë kate ndërsa ndërtesa aneks është me tetë kate. Në krye të faqes ballore të ndërtesës kryesore ndodhet një sahat, që bart një domethënie të madhe për RAJUK Bhabanin.

RAJUK Bhabani është një shembull i arkitekturës së periudhës së Pakistanit. Në periudhën e hershme, RAJUK Bhabani dukej si një ndërtesë shumë e thjeshtë, por duke ditur rëndësinë historike dhe arkitekturore të saj, u ndërmor nisma për ta rinovuar atë. Faza kryesore e rinovimit u zhvillua pas vitit 2000 duke i dhënë ndërtesës një pamje arkitekturore madhështore.

### Stacioni hekurudhor i Kamalapurit
**Stacioni hekurudhor i Kamalapurit**, zyrtarisht **Stacioni hekurudhor i Dhakës**, është stacioni hekurudhor qëndror në Kamalapur të Dhakës, kryeqytetit të Bangladeshit. Është stacioni më i madh dhe më i ngarkuar i vendit që vepron si portë e kryeqytetit të vendit. Ai u hap më 1 maj 1968. Përpara ndërtimit të stacionit, në vendin e ndërtimit ndodhej një fushë moçalore. Qeveria e nisi ndërtimin në vitin 1960. Nga Texhgaoni, linja hekurudhore u zhvendos për në Khilgaon dhe pastaj për në Kamalapur. Elementet operacionale dhe logjistike të stacionit të vjetër hekurudhor të Dakës u zhvendosën në stacionin e ri hekurudhor në vitin 1965. Stacioni u përurua nga guvernatori i Pakistanit Lindor Abdul Monem Khani më 27 prill 1968. Në ceremonin përuruese ishte i pranishëm edhe presidenti i Pakistanit, Ajub Khani. Kostoja e ndërtimit ishte 135 milionë rupi pakistaneze (2.4 milionë dollarë amerikanë). Një vit pas saj, selia e shërbimit postar hekurudhor të provincës u vendos aty.

Më 11 prill 1987, pas gjashtëmbëdhjetë vjetësh pavarësi të Bangladeshit, në stacionin hekurudhor u hap depoja e parë e kontejnerëve në Bangladesh. Në vitet 2010, qeveria propozoi ta zhvendoste stacionin hekurudhor në distriktin e Gazipurit, por ministria e hekurudhave e kundërshtoi propozimin duke konsideruar papërshtatshmërinë për banorët e qytetit. Ndërtesa e stacionit pësoi rinovime katër herë midis viteve 2013 dhe 2023.

Nën projektin ndërtimor të linjës Dhaka–Xhesore, që filloi në vitin 2016, u vendos për të rinovuar gjashtë stacione hekurudhore, duke përfshirë edhe stacionin hekurudhor të Kamalapurit. Në vitin 2020, një takim qeveritar i zhivlluar në Hekurudhën Bhaban në Dhaka informoi se si pjesë e punimeve të rinovimit, në stacion do të ndërtoheshin tre linja hekurudhore dyshe dhe një platformë e re për linjën e gjerë hekurudhore.

Seksioni ekzistues Dhaka–Narajanganxh i linjës Narajanganxh–Bahadurabad Ghat është shpallur i mbyllur nga 4 dhjetori 2022 për rindërtimin e kalimit nga distanca një metër e binarëve në distancën e dyfishtë dhe projektin e lidhjes hekurudhore të Urës së Padmës. Shpallja çoi në pezullimin e shërbimit të trenave nga Kamalapuri për në stacionin hekurudhor të Narajanganxhit, duke shkaktuar vështirësi për udhëtarët e shpeshtë që udhëtonin me tren për të kursyer para. Nurul Islam Suxhon, ministri i hekurudhave të vendit, kishte shpallur më 14 janar 2023 se seksioni do të hapej për qarkullimin e trenave në mars. Por kjo nuk u realizua pasi dy projektet nuk ishin përfuduar. Më 25 korrik 2023, ministri i hekurudhave shpalli se seksioni Dhaka–Narajanganxh do të rihapej në 1 gusht gusht. Në ditën e fundit të premtuar, shërbimi i trenit nga Kamalapuri për në Narajanganxh rifilloi.

Në vitin 2018, një projekt investimi i përbashkët publik–privat (PPP) me firmën "Kaxhima" u miratua të krijonte një qendër multimodale përreth stacionit hekurudhor të aeroportit të Dhakës dhe stacionit hekurudhor të Texhgaonit bashkë me stacionin hekurudhor të Kamalapurit. Kjo infrastrukturë do të ndërtohej përreth stacionit hekurudhor të Kamalapurit; nuk do të kishte ndërtesa shumë-katëshe rezidenciale, hotele, qendra tregtare, metro dhe pasarela. Në vitin 2019, autoriteti hekurudhor i Bangladeshit kundërshtoi ndërtimin e një qendre multimodale përballë ndërtesës së stacionit. Në vitin 2020, Hekurudha e Bangladeshit dhe "Dhaka Mass Transit Company Limited" vendosën ta lidhin stacionin hekurudhor të Kamalapurit me linjën 6 të MRT të Linjës së Metrosë së Dhakës. Por stacioni i tanishëm nuk mund të përputhet me itinerarin e propozuar të Linjës 6 të MRT, kështu që u vendos të shkatërrohej stacioni i Kamalapurit dhe të ndërtohej një i ri 130 metra në veri. Arkitektë dhe individë të ndryshëm të vendit e kundërshtuan këtë vendim. Në 30 janar 2021, zyra e kryeministrisë dha lejen për shkatërrimin e stacionit hekurudhor, por në shkurt, ministri i hekurudhave e tërhoqi vendimin e tij për shkatërrimin e stacionit të Kamalapurit. Megjithatë, autoriteti i lidhur tha se stacioni hekurudhor mund të zhvendoset në të ardhmen e afërt nëse kërkohet. Në vend të prishjes së stacionit, planet e qeverisë për ndërtimin e një kompleksi stacionor për metronë, ekspresin e ngritur dhe tranzitin e shpejtë të autobuzave nën zonën e stacionit hekurudhor si pjesë e qendrës multimodale që është programuar për tu përfunduar në vitin 2030.

#### Arkitektura 
Arkitektët e stacionit hekurudhor të Kamalapurit ishin dy amerikanë: Daniel Dunham dhe Bob Buie. Të dy erdhën në fillim në Pakistanin Lindor si arkitektë me Louis Berger Group. Procesi i projektimit filloi nën drejtimin e Daniel Dunham, i ndjekur nga Robert Boughey.

Projekti i Dunham & Buie-s përfshinte krijimin e një strukture të gjerë që do të ishte e përshtatshme për klimën e rajonit, një sfidë për ta. Për këtë ata dizenjuan një strukturë betoni të çatisë së ndërtesës së stacionit që ishte e pazakontë, struktura kishte një çati çadër-dielli. Çatia mbulonte një rresht të strukturave të ndërlidhura me drejtim poshtë. Profili i terminalit, një organizim ritmik i lartë dhe harqeve guacka evokon përfytyrimin tipik të një klime tropikale, me një ombrellë që mundëson mbrojtjen nga shirat e musoneve. Dizajni i stacionit përfshin hapsira të ndryshme funksionale si biletarinë e stacionit, zyrat administrative, zonat e qëndrimit të pasagjerëve dhe zonat e pritjes nën një çati të integruar mbuluese.

Më 25 mars 1971, ushtria pakistaneze nisi operacionin ushtarak të emërtuar "Operation Searchlight" kundër popullsisë së Pakistanit Lindor. Dhaka barti shenjat e mizorive të ushtrisë, duke pësuar një fushatë të gjerë represioni me arrestime, tortura dhe vrasje civilësh, studentësh, intelektualësh, veprimtarësh politikë dhe pakicash fetare. Pjesë të mëdha të qytetit u dogjën dhe shkatërruan, duke përfshirë lagjet hindu. Ushtria u përballë me kryengritje nga "East Pakistan Rifles" dhe policia bengaleze. Shumë nga popullsia e qytetit ose u zhvendos ose u detyrua të ikte në zonat rurale. Dhaka u godit me sulme të shumta ajrore nga Forca Ajrore Indiane në dhjetor gjatë Luftës Indo-Pakistaneze në 1971. Komanda e Pakistanit Lindor iu dorëzua gjeneral leitnant Xhagxhit Singh Aurora në pistën e garave Ramna në Dhaka më 16 dhjetor 1971.

Në 1972 pas shpalljes së pavarurësisë së Bangladeshit, Asambleja Kushtetuese e shpalli Dhakën kryeqytet. Pas kësaj, popullsia e Dhakës u rrit nga disa qindra mijë në disa milionë në pesë dekada. Pati një rritje të shpejtë pasi Dhaka tërhoqi punëtorë të ardhur nga i gjithë Bangladeshi rural, që përbënte 60% të rritjes së popullsisë. Qyteti përballoi turbullirat socialiste në fillim të viteve 1970, të ndjekura nga pak vite të ligjit ushtarak. Bursa dhe tregu i lirë u rikthyen në fund të viteve 1970. 

Në 1978 Bashkia e Dhakës, që ishte themeluar më 1 gusht 1864, mori statusin e "korporatës bashkiake". Në 1983 Korporata Bashkiake e Dhakës u kthye në një entitet vetqeverisës.

Bazuar në aktin e vitit 1993, në 1994 u zhvilluan zgjedhjet e para për kryetarin e bashkisë së Dhakës. Korporata Bashkiake e Dhakës i drejtoi punët e qytetit deri në nëntor 2011.

Në vitet 1990 dhe 2000, Dhaka përjetoi rritje të përmirësuar ekonomike dhe shfaqjen e zonave të shumta të biznesit dhe qyteteve satelite. Mes viteve 1990 dhe 2005, popullsia e qytetit u dyfishua, nga 6&nbsp;millionë në 12&nbsp;millionë. Qyteti pati rritje të investimeve të huaja, veçanërisht në sektorët e financave dhe të manifakturës tekstile. Pothuajse të gjitha konglomeratet e mëdha vendore zyrat e tyre i kanë të vendosura në Dhaka.

Por hartalë të shpeshtë (mbyllja e dyqaneve dhe zyrave si goditje politike në Azinë Jugore dhe Malajzi nga partitë politike) e kanë penguar ekonominë e qytetit. Që nga viti 2014 shpeshtësia e hartalëve ka rënë. Në disa vite, gjatë musoneve qyteti përjetoi përjetoi përmbytje të mëdha.

Për të siguruar shërbime më të mira qytetare në 2011, Korporata Bashkiake e Dhakës u nda në dy korporata të veçanta, Korporata Bashkiake e Dhakës Veriore dhe Korporata Bashkiake e Dhakës Jugore. Këto dy korporata drejtohen nga dy kryebashkiakë, që zgjidhen nga vota e drejtpërdrejtë e qytetarëve për 5 vite. Territori brenda korporatave qytetare u nda në shumë zona, secila me një komisioner të zgjedhur. Në tërësi, qyteti ka 130 zona apo njësi dhe 725 lagje (*mohalla*).
* Raxhdhani Unajan Kartripakha (RAXhUK) është përgjegjës për koordinimin e planifikimit urban në zonën e Dhakës së Madhe.

Historikisht Dhaka ka tërhequr punëtorë të shumtë emigrantë. Shumica e popullsisë së qytetit janë fshatarë të zhvendosur, si dhe refugjatë klimatikë. Zhvillimi urban ka nxitur një bum të madh ndërtimi; ndërtesa të reja të larta dhe qiellgërvishtës e kanë ndryshuar panoramën e qytetit. Qyteti është një nga metropolet me rritjen më të shpejtë në botë. Është parashikuar se në 2025 do të jetë një nga metropolet më të mëdha në botë, bashkë me Tokyon, Mexico Cityn, Shanghain, Pekinin dhe New York City-n.

Si rajoni i industrializuar më dendur i vendit, Territori i Dhakës së Madhe zhvillon 35% të ekonomisë së Bangladeshit. “Globalization and World Cities Research Network" e rendit Dhakën si një nga "qytetet beta−globale", me fjalë të tjera është pjesë e lidhjes së rajonit në ekonominë botërore. Zonat kryesore industriale janë Texhgaoni, Shjampuri dhe Hazaribagu. Qyteti ka një klasë të mesme në rritje, duke drejtuar tregun te dhe mallrat moderne të konsumit dhe luksit. Vitet e fundit kanë parë ndërtimin e përhapur të qendrave tregëtare. Dy nga qendrat më të mëdha tregëtare në qytet dhe rajonin më të gjerë të Azisë Jugore janë "Jamuna Future Park" dhe "Bashundhara City". 

Shumë nga aktiviteti tregëtar është i qendërzuar përreth pak rrugëve kryesore, ku rrallë zbatohen rregullat rrugore dhe takohen shpesh shitës ambulantë dhe lypës. Hokerët, shitësit ambulantë, dyqanet e vegjël, transporti me rikshou, shitësit buzë rruge dhe kioskat zënë një pjesë të madhe të popullsisë, vetëm drejtues rikshoush numërohen deri në 400 000. Gjysma e forcës së punës është e punësuar në ekonominë shtëpiake dhe të paorganizuar, ndërsa rreth 800 000 punojnë në industrinë tekstile. Masa e papunësisë në Dhaka në 2013 ishte 23%.

Ngecja e trafikut është një nga tiparet më të dukshme të Dhakës moderne. Në 2014, u raportua se vetëm 7% e qytetit ishte e mbuluar me rrugë. Faza e parë e Hekurudhës së Metrosë së Dhakës nga Utara deri në Agargaon u përurua nga kryeministri i Bangladeshit Sheikh Hasina më 28 dhjetor 2022. Megjithatë, sipas një raporti të vitit 2016, afërsisht një e treta e popullsisë së Dhakës jeton në barakishte. Lumi kryesor i qytetit, Buriganga, është bërë një nga lumenjtë më të ndotur në vend.

Dhaka e Vjetër është qendra historike komerciale, por shumica e zhvillimit urban tashmë është zhvendosur në veri të saj. Në 1985, zona përreth Motixhhilit u konsiderua qendra "moderne" e biznesit, ndërsa në 2005 Gulshani u konsiderua pjesa "më e re" e qendrës së biznesit. Shumë institucione qeveritare të Bangladeshit mund të gjenden në Motixhhil, Segunbagiça, Texhgaon, Karvan Bazar dhe Sher-e-Bangla Nagar.

Përveç Dhakës së vjetër, që është një lagje në stilin e pazareve të vjetër, urbanistika e qytetit ndjek një model strukturor me zhvillime organike të ndikuara nga modelet e Azisë Jugore, Lindjes së Mesme dhe perëndimit. Rritja e qytetit është gjerësisht e paplanifikuar dhe është e fokusuar në rajonet veriore përreth qendrës së qytetit, ku gjenden shumë nga lagjet e pasura. Shumica e ndërtimeve në qytet janë qiellgërvishtës. Banesat e klasës së mesme dhe të lartë, bashkë me zonat komerciale dhe industriale, zënë shumicën e qytetit. Megjithatë, afërsisht një e treta e popullsisë së Dhakës jeton në baraka, sipas një raporti të vitit 2016.

Megjithëse së fundi, qeveria kombëtare ka zbatuar një politikë të urbanizimit të organizuar në zonat rrethuese dhe jashtë Dhakës, nëpërmjet futjes së një lehtësimi tatimor dhjetë-vjeçar mbi të ardhurat nga ndërtimet e reja aty, infrastruktura e saj vazhdon të jetë e papërshtatshme për përballimin e qarkullimit dhe ofrimin e shërbimeve.

Rreth 30% e popullsisë së Dhakës jeton në baraka (ose vendbanime të paplanifikuara urbane), sipas një raporti të vitit 2016. Vlerësimet nga viti 2011 dhe 2015 gjetën se ka rreth "3 deri në 5 mijë baraka dhe vendbanime të paligjshme të shpërndara përgjatë gjithë qytetit". Sipas një raporti të vitit 2021, barakishtja më e madhe është një Kamrangirçar, ku rreth 600 000 banorë jetojnë në kushtet e barakave.

Tashmë qyteti i Dhakës konsiderohet si një xhungël e vërtetë urbane. Këtë gjë që e sjellë në vëmendje një studim i Institutit të Planifikuesve të Bangladeshit, i titulluar "'Air, Environment and Liveability Context of Dhaka City'". Vetëm dy dekada më parë (në 1999) betoni urban mbulonte një sipërfaqe deri në 64.99 %, por në 2019 kjo u rrit në 81.82 %. Duke parë frenezinë ndërtimore dhe në çdo hapsirë të disponueshme, një shtytje e mbulimit me beton deri në 90 % nuk mund të përjashtohet. Me rritjen e mëtejshme të paplanifikuar, jetueshmëria e tij është në vështirsi. Hapsirat e lira janë reduktuar në një përmasë prej 4.61 % nga 14.07 % dhe 7.8 % përkatësisht në 1999 dhe 2009. E dizenjur nga arkitektja bangladeshase Marina Tabassum dhe e përfunduar në vitin 2012, ajo është quajtur një strehë e spiritualitetit në Dhakën urbane duke marrë njohje për bukurinë dhe përdorimin e dritës natyrore si dhe për sfidimin e "lang-lt|status quo}}së" së dizajnit tradicional të xhamisë. Në vend të simbolizmit tradicional si kupolat dhe minaret, xhamia mbështetet në hapsirën e hapur dhe lojën e pasur ndërmjet dritës dhe hijeve për të krijuar një hapsirë lutjeje që e ngre shpirtin.

#### Historia 
Pas një jete të vështirë dhe humbjes së burrit të saj dhe dy vajzave, Sufia Khatun nga Dhaka dhuroi një pjesë të tokës së saj për ndërtimin e një xhamie. Anëtarët e bashkësisë fillimisht përdorën një strukturë të përkohshme mbi vendin për lutje, por kur Khatun vdiq, Tabasum mbeti mbledhësja e vetme e fondeve, dizenjuesja, klientja dhe ndërtuesja e projektit. Bamirësit e bashkësisë mundësuan shumicën e fondeve për ndërtimin.

Në Bangladesh, është e pazakontë për një grua të dizenjoi një xhami, ato rrallë bile hyjnë në një të tillë, duke u lutur më shumë në shtëpi, duke qenë se pak xhami kanë pjesë të kushtuara për gratë.

#### Përshkrimi 
Xhamia ka një sipërfaqe të përgjithshme prej  dhe sipërfaqe ndërtimore prej 700 m2. Ajo është e vendosur në një zonë të prirur për përmbytje Kjo i lejoi dizajneres ta rrotullonte sallën e lutjeve në drejtimin e duhur dhe të krijonte oborre drite në të katër anët me hapsirë për funksione të tjera.

Xhamia u dizenjua nga Marina Tabassum, një arkitekte nga Bangladeshi, e njohur për dizenjimin e Muzeut të Pavarësisë në Dhaka, ajo konsiderohet si një nga arkitetët kryesorë të vendit dhe një nga pak arkitektet në këtë vend.

Historia e pasur e ndërtimit të xhamive në Bangladesh daton që nga pushtimi turk në shekullin e XIII. Xhamitë më të hershme përfshijnë elemente nga tradita vendore e ndërtimit, si kupola të vogla që shtrihen mbi xhami dhe mure tulle. Arkitektja kombinoi këtë traditë unike të arkitekturës së xhamive të sulltanatit me një qasje moderne për të krijuar një dizajn që sfidon "në.

Salla e lutjeve të xhamisë nuk ka kolona brenda, por mbështetet mbi tetë kolona periferike. Duzina hapjesh të rastësishme, rrethore në tavan dhe mure lejojnë dritën natyrore që të hyjë në ndërtesë, duke krijuar modele alternuese drite dhe hije duke përmirësuar ajrinë shpirtërore.

Ndërtesa një katëshe me gjurmë të vogël mjedisore nuk ka kupola, minare, ose panele dekorative, por përshtatet me mjedisin e saj rrethues. Muret e ndërtuar me tulla prej terrakote të bëra me dorë mundësojnë ajrim natyror, duke ndihmuar në mbajtjen e ndërtesës të freskët edhe gjatë ditëve të nxehta. Pa përdorur simbolizmin e zakonshëm të xhamisë,

Megjithëse banorët vendas e financuan dhe përdorën ndërtesën, xhaminë e vizituan banorë nga i gjithë Bangladeshi, duke përfshirë Chittagongun dhe Sylhetin. Kjo përfshin besimtarë dhe studentë të arkitekturës.

Arkitektja e pakësoi qëllimisht simbolizmin në dizajnin e saj për të inkurajuar përdorimin e ndërtesës për veprimtari të tjera shoqërore, përveç lutjeve. Arkitektja synonte ta bënte ndërtesën një vend qetësie në një nga lagjet më të varfra të një një prej qyteteve më të mbipopulluara më botë, Arkitektura i referohet traditës së harruar të ndërtimit të xhamive

Xhamia Bait Ur Rauf ishte një nga gjashtë fituesit e Çmimit Aga Khan për Arkitekturën  në vitin 2016, bashkë me Qendrën e Miqësisë në Gaibandha. Ky çmim 1 milion $, i prezantuar nga "Aga Khan Trust for Culture", njeh arritjet arkitekturore në bashkësitë myslimane përreth botës. Në shtator 2019 përfaqësueset e larta të Australisë dhe Zelandës së Re në Bangladesh, Julia Niblett dhe Joanna Kempkers vizituan xhaminë.

Në shtator 2018 Xhamia e Shoqërisë së Gulshanit hyri në listën finale të Çmimit të 11-të "Beazley Designs of the Year".

#### Arkitektura 
Ndërtesa moderne shtatë-katëshe është ndërtuar për të dhënë përshtypjen e një monoliti. E gjithë struktura është ndërtuar në beton të bardhë të derdhur në kallëpe. Trualli i disponueshëm urban për këtë xhami ishte relativisht i vogël, por xhamia kishte nevojë të bujtëte një grumbullim të madh njerëzish. Kjo nevojë e ripërfytyroi tipologjinë e xhamisë në një volum vertikal. E planifikuar për 2500 veta, ndërtesa tashmë ndiqet nga 4500 veta për lutjet e të premtes. Arkitekti përdori një qasje pragmatike dhe e ndryshoi modelin e zakonshëm të xhamisë në mënyrë që shkallët të çonin drejtpërdrejtë nga hyrja në vestibulin dhe sallën kryesore të lutjeve. Katet e sipërme arrihen si nëpërmjet ashensorëve ashtu dhe nëpërmjet shkallëve.

Të gjitha hapsirat e brendshme përfitojnë nga depërtimi i mirë i dritës natyrore dhe ajrimit. Kjo bëhet e mundur nga përdorimi i një strukture grilore "xhali", që e mbështjell ndërtesën dhe gjeneron formën dhe façadat e saj unike, ndërsa siguron mbrojtje nga shiu dhe nxehtësia. "Xhali" është një abstragim i deklaratës themelore të Islamit “la-ilaha-illallah”, nuk ka veçse një Zot, në shkrimin një mijë vjeçar kufik arabisht, që shtrihet në fasha të vazhdueshme në të katër faqet.

Pllakat e murit perëndimor të xhamisë përmbajnë të shkruar, të gjithë Kuranin. Përkrahë mihrabit ndodhet dhoma frigoriferike për të mbajtur xhenazet. Mjedisi i brendshëm është plotësisht i kondicionuar. Përveç xhamisë, kompleksi bujt ndërtesa 5-katëshe në anën veriore dhe jugore. Aty është vendosur një jetimore, një azil të moshuarish, një spital me trajtime falas, etj.

## Shiko edhe
* Arkitektura e Bengalit
* Arkitektura e Bangladeshit
* Arkitektura e tempujve të Bengalit
* Arkitektura Indo-Islamike
* Arkitektura Mogule
* Arkitektura Indo-Saraçene
* Lista e monumenteve të trashëgimisë në Dhakën e vjetër
* Lista e vendeve të adhurimit në Dhaka
* Lista e vendeve arkeologjike në divizionin e Dhakës
* Lista e monumenteve të rëndësishme në divizionin e Dhakës
* Lista e xhamive në divizionin e Dhakës

## Shënime
## Referime
## Bibliografia
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
*