Shkenca dhe teknologjia në Perandorinë Osmane

[parapamje|150px|[Astronomët dhe astrologët e observatorit osman të kryesuar nga mynexhimbashi (*müneccimbaşı* "kryeastrologu") duke përdorur sekstantin.]]
Gjatë ekzistencës së saj 600-vjeçare, **Perandoria Osmane** bëri përparime të rëndësishme në **shkencë dhe teknologji**, në një gamë të gjerë fushash, duke përfshirë matematikën, astronominë dhe mjekësinë.

Epoka e Artë Islame tradicionalisht besohej se kishte përfunduar në shekullin e trembëdhjetë, por është shtrirë në shekujt e pesëmbëdhjetër dhe të gjashtëmbëdhjetë nga disa, të cilët kanë përfshirë aktivitetin e vazhdueshëm shkencor në Perandorinë Osmane në perëndim. dhe në Persi dhe Indi Mogule në lindje.

## Arsimi 
[parapamje|majtas|[Universiteti i Stambollit është universiteti më i vjetër në Turqi]]

### Avancimi i medresesë 
Institucioni arsimor i medresesë, i cili filloi fillimisht gjatë periudhës së Selxhukut, arriti pikën më të lartë gjatë sundimit osman.

### Arsimi i grave osmane në mjekësi 
Haremet ishin vende brenda pallatit të Sulltanit ku pritej të qëndronin gratë, vajzat dhe skllavet e tij. Megjithatë, këtu janë regjistruar të dhëna për mësimdhënien e vajzave dhe djemve të rinj. Pjesa më e madhe e edukimit të grave në Perandorinë Osmane ishte e përqendruar në mësimin e grave që të ishin bashkëshorte të mira shtëpiake dhe etiketimin shoqëror. Edhe pse arsimimi formal i grave nuk ishte i popullarizuar, mjeket dhe kirurgët femra ende llogariteshin. Mjekeve femra iu dha një arsim joformal në vend të atij formal. Megjithatë, mjekja e parë turke e trajnuar siç duhet ishte Safiye Ali. Ajo studioi mjekësi në Gjermani dhe hapi ordinancën e saj në Stamboll në vitin 1922, 1 vit para rënies së Perandorisë Osmane.

### Arsimi teknik 
Universiteti Teknik i Stambollit ka një histori që filloi në vitin 1773. Ai u themelua nga Sulltan Mustafa III si Shkolla e Inxhinierëve Detar Perandorak (emri origjinal në turqisht: *Mühendishane-i Bahr-i Humayun*), dhe fillimisht iu kushtua trajnimit të ndërtuesve të anijeve dhe hartografët. Në vitin 1795 objekti i shkollës u zgjerua për të trajnuar personelin ushtarak teknik për të modernizuar ushtrinë osmane në përputhje me standardet evropiane. Në 1845, departamenti i inxhinierisë së shkollës u zhvillua më tej me shtimin e një programi kushtuar trajnimit të arkitektëve. Fushëveprimi dhe emri i shkollës u zgjeruan dhe u ndryshuan përsëri në 1883 dhe në 1909 shkolla u bë një shkollë inxhinierike publike e cila kishte për qëllim trajnimin e inxhinierëve civilë të cilët mund të krijonin infrastrukturë të re për të zhvilluar perandorinë.

## Shkencat 
### Astronomia 
[175px|parapamje|Puna në observatoriumin e [Taqi al-Din.]]

Taqi al-Din Muhammad ibn Ma'ruf ndërtoi Observatorin e Kostandinopojës të Taqi ad-Din në vitin 1577, ku kreu vëzhgime astronomike deri në vitin 1580. Ai prodhoi një Zixh (quajtur *Unbored Pearl*) dhe katalogë astronomikë që ishin më të saktë se ata të bashkëkohësve të tij, Tycho Brahe dhe Nikola Koperniku. Taqi al-Din ishte gjithashtu astronomi i parë që përdori një shënim me pikë dhjetore në vëzhgimet e tij në vend të fraksioneve sexagesimal të përdorura nga bashkëkohësit dhe paraardhësit e tij. Ai përdori gjithashtu metodën e Ebu Rejhan el-Bīrunīu për "vëzhgimin e tre pikave". *Në Pemën Nabk*, Taqi al-Din i përshkroi tre pikat si "dy prej tyre janë në kundërshtim në ekliptikë dhe e treta në çdo vend të dëshiruar". Ai e përdori këtë metodë për të llogaritur ekscentricitetin e orbitës së Diellit dhe lëvizjen vjetore të apogjeut, dhe kështu bëri Koperniku para tij dhe Tycho Brahe pak më vonë. Ai shpiku gjithashtu një sërë instrumentesh të tjera astronomike, duke përfshirë orët e sakta mekanike astronomike nga viti 1556 deri në 1580. Për shkak të orës së tij vëzhguese dhe instrumenteve të tjera më të sakta, vlerat e Taqi al-Dinit ishin më të sakta.

Pas shkatërrimit të Observatorit të Kostandinopojës të Taqi al-Din në vitin 1580, aktiviteti astronomik ngeci në Perandorinë Osmane, deri në prezantimin e heliocentrizmit kopernikan në vitin 1660, kur studiuesi osman Ibrahim Efendi al-Zigetvari a përktheu veprën franceze të Dustronomit në 1637) në arabisht.

### Fizikë 
Në vitin 1574, Taqi al-Din Muhammad ibn Ma'ruf (1526–1585) shkroi veprën e fundit të madhe arabe mbi optikën, të titulluar *Kitab Nūr hadaqat al-ibsār wa-nūr haqīqat al-anzār* (Libri i Dritës së Nxënësit të Vegimit dhe Drita e së Vërtetës së Pamjeve), i cili përmban hetime eksperimentale në tre vëllime mbi vizionin, reflektimin e dritës dhe refraksionin e dritës. Libri trajton strukturën e dritës, difuzionin e saj dhe përthyerjen globale, dhe lidhjen midis dritës dhe ngjyrës. Në vëllimin e parë, ai trajton "natyrën e dritës, burimin e dritës, natyrën e përhapjes së dritës, formimin e shikimit dhe efektin e dritës në sy dhe në shikim". Në vëllimin e dytë, ai ofron "provën eksperimentale të reflektimit spekulor të dritës aksidentale dhe thelbësore, një formulim të plotë të ligjeve të reflektimit dhe një përshkrim të ndërtimit dhe përdorimit të një instrumenti bakri për matjen e reflektimeve nga plani, sferik, pasqyra cilindrike dhe konike, qofshin konvekse apo konkave." Vëllimi i tretë "analizon çështjen e rëndësishme të variacioneve që pëson drita gjatë udhëtimit në mjedise që kanë dendësi të ndryshme, d.m.th., natyrën e dritës së përthyer, formimin e përthyerjes, natyrën e imazheve të formuara nga drita e përthyer".

## Teknologjia mekanike 
Në vitin 1559, Taqi al-Din shpiku një pompë "Monoblock" me gjashtë cilindra. Ajo ishte një makinë për ngritjen e ujit me energji hidroelektrike që përfshinte valvula, tuba thithjeje dhe shpërndarjeje, shufra pistoni me pesha plumbi, leva të fiksimit me nyje kunjash dhe kamera në boshtin e një rrote luge të drejtuar nga uji. Pompa e tij 'Monobloc' mund të krijojë gjithashtu një vakum të pjesshëm.

### Orë mekanike 
parapamje|Shembull i orës astronomike si shpikja e Taqi al-Din.
Inxhinieri osman Taqi al-Din Muhammad ibn Ma'ruf shpiku një orë astronomike mekanike, e aftë për të goditur një alarm në çdo kohë të specifikuar nga përdoruesi. Ai e përshkroi orën në librin e tij, *Yjet më të ndritshëm për ndërtimin e orëve mekanike* ''(Al-Kawākib al-durriyya fī wadh' al-bankāmat al-dawriyya)*, botuar në vitin 1559. Ngjashëm me orët e hershme evropiane të shekullit të 15-të, ora e tij ishte në gjendje të tingëllonte në një kohë të caktuar, e arritur duke vendosur një kunj në timonin e numrit. Në kohën e kërkuar, kunja aktivizoi një pajisje zileje. Kjo orë kishte tre numra që tregonin orët, shkallët dhe minutat.

Më vonë ai projektoi një orë vëzhgimi për të ndihmuar në vëzhgimet në Observatorin e tij të Kostandinopojës të Taqi ad-Din (1577–1580). Në librin e tij mësimor *Në Pemën Nabk të Ekstremitetit të Mendimeve'', ai shkroi: "Ne ndërtuam një orë mekanike me tre numra që tregojnë orët, minutat dhe sekondat. Ne e ndamë çdo minutë në pesë sekonda". Kjo ishte një risi e rëndësishme në astronominë praktike të shekullit të 16-të, pasi në fillim të shekullit orët nuk ishin mjaftueshëm të sakta për t'u përdorur për qëllime astronomike

### Fuqia e avullit 
Në vitin 1551, Taqi al-Din Muhammad ibn Ma'ruf dpërshkroi një shembull të hershëm të një turbine me avull impuls dhe gjithashtu vuri në dukje aplikime praktike për një turbinë me avull si një lëvizës kryesor për rrotullimin e një hell, që parapriu turbinën e mëvonshme me avull impuls të Giovanni Branca nga viti 1629. Taqi al-Din e përshkroi të tillë një pajisje në librin e tij, *Al-Turuq al-saniyya fi al-alat al-ruhaniyya* ("Metodat e larta të makinave shpirtërore"), e përfunduar në vitin 1551 pes (959 hixhri, shih *Steam jack*).

Industritë egjiptiane osmane filluan të lëviznin drejt energjisë me avull në fillim të shekullit të 19-të. Në Egjipt nën Muhamed Aliun, prodhimi industrial fillimisht drejtohej nga makineritë që mbështeteshin në burimet tradicionale të energjisë, si fuqia e kafshëve, rrotat e ujit dhe mullinjtë e erës, të cilat ishin gjithashtu burimet kryesore të energjisë në Evropën Perëndimore deri rreth vitit 1870. Nën Muhamed Ali i Egjiptit në fillim të shekullit të 19-të, makinat me avull u futën në prodhimin industrial egjiptian, me kaldaja të prodhuara dhe të instaluara në industri të tilla si hekuri, prodhimi i tekstilit, fabrikat e letrës dhe fabrikat e lëvores. Ndërsa kishte mungesë të depozitave të qymyrit në Egjipt, kërkuesit kërkuan për depozitat e qymyrit atje dhe importuan qymyr nga jashtë, me çmime të ngjashme me atë që kushtonte qymyri i importuar në Francë, deri në vitet 1830, kur Egjipti fitoi hyrje në burimet e qymyrit në Liban. kishte një prodhim vjetor të qymyrit prej 4000 tonësh. Krahasuar me Evropën Perëndimore, Egjipti kishte gjithashtu bujqësi superiore dhe një rrjet efikas transporti përmes Nilit. Historiani ekonomik Jean Batou argumenton se kushtet e nevojshme ekonomike për industrializim të shpejtë ekzistonin në Egjipt gjatë viteve 1820-1830, si dhe për adoptimin e naftës si një burim potencial energjie për motorët e tij me avull më vonë në shekullin e 19-të.

## Referime