Çekosllovakia

**Çekosllovakia** (çekisht dhe sllovakisht: *Československo*, *Česko-Slovensko*) ishte një shtet pa dalje në det në Evropën Qendrore, i krijuar në vitin 1918, kur shpalli pavarësinë nga Austro-Hungaria. Në vitin 1938, pas Marrëveshjes së Mynihut, Sudetenland u bë pjesë e Gjermanisë Naziste, ndërsa vendi humbi territore të tjera ndaj Hungarisë dhe Polonisë (territoret e Sllovakisë jugore me një popullsi kryesisht hungareze në Hungari dhe Zaolzie në Poloni). Midis 1939 dhe 1945, shteti pushoi së ekzistuari, pasi Sllovakia shpalli pavarësinë e saj dhe Rutenia Karpate u bë pjesë e Hungarisë, ndërsa Protektorati i Bohemisë dhe Moravisë gjermane u shpall në pjesën e mbetur të Tokave Çeke. Në vitin 1939, pas shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, ish-presidenti çekosllovak Edvard Beneš formoi një qeveri në mërgim dhe kërkoi njohje nga aleatët.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Çekosllovakia u rivendos nën kufijtë e saj të para vitit 1938, me përjashtim të Rutenisë Karpate, e cila u bë pjesë e RSS-së Ukrainase (një republikë e Bashkimit Sovjetik). Partia Komuniste mori pushtetin me një grusht shteti në vitin 1948. Nga viti 1948 deri në 1989, Çekosllovakia ishte pjesë e Bllokut Lindor me një ekonomi të planifikuar. Statusi i saj ekonomik u zyrtarizua në anëtarësimin e Comecon nga viti 1949 dhe statusi i tij i mbrojtjes në Paktin e Varshavës të vitit 1955. Një periudhë e liberalizimit politik në 1968, Pranvera e Pragës, përfundoi kur Bashkimi Sovjetik, i ndihmuar nga vende të tjera të Paktit të Varshavës, pushtoi Çekosllovakinë. Në vitin 1989, ndërsa qeveritë marksiste-leniniste dhe komunizmi po përfundonin në të gjithë Evropën Qendrore dhe Lindore, Çekosllovakët rrëzuan në mënyrë paqësore qeverinë e tyre komuniste gjatë Revolucionit të Kadifes, i cili filloi më 17 nëntor 1989 dhe përfundoi 11 ditë më vonë më 28 nëntor, kur të gjithë udhëheqësit më të lartë komunistë dhe vetë Partia Komuniste dhanë dorëheqjen. Më 31 dhjetor 1992, Çekosllovakia u nda në mënyrë paqësore në dy shtetet sovrane të Republikës Çeke dhe Sllovakisë.

## Emrat 
*1918–1938: **Republika Çekosllovake** (shkurtuar ČSR), ose Çekosllovakia, para zyrtarizimit të emrit në vitin 1920, e njohur edhe si Çeko-Sllovakia ose shteti çeko-sllovak.
*1938–1939: **Republika Çeko-Sllovake**, ose Çeko-Sllovakia
*1945–1960: **Republika Çekosllovake** (ČSR), ose Çekosllovakia
*1960–1990: **Republika Socialiste Çekosllovake** (ČSSR), ose Çekosllovakia
*1990: **Republika Federative Çekosllovake** (ČSFR)
*1990–1992: **Republika Federative Çeke dhe Sllovake** (ČSFR), ose Çekosllovakia

## Historia 
### Origjina 
[parapamje|[Tomáš Garrigue Masaryk, themeluesi dhe presidenti i parë]]
[parapamje|Tubimi i [Shpallja e pavarësisë së Çekosllovakisë|shpalljes së pavarësisë së Çekosllovakisë në Sheshin Wenceslas, Pragë, 28 tetor 1918]]

Zona ishte pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze derisa u shemb në fund të Luftës së Parë Botërore. Shteti i ri u themelua nga Tomáš Garrigue Masaryk, i cili shërbeu si presidenti i tij i parë nga 14 nëntor 1918 deri më 14 dhjetor 1935. Ai u pasua nga aleati i tij i ngushtë Edvard Beneš (1884–1948).

Rrënjët e nacionalizmit çek datojnë në shekullin e 19-të, kur filologët dhe edukatorët, të ndikuar nga romanticizmi, promovuan gjuhën çeke dhe krenarinë për popullin çek. Nacionalizmi u bë një lëvizje masive në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të. Duke përfituar nga mundësitë e kufizuara për pjesëmarrje në jetën politike nën sundimin austriak, udhëheqësit çekë si historiani František Palacký (1798–1876) themeluan organizata të ndryshme patriotike, vetëndihmëse, të cilat u dhanë mundësinë shumë bashkatdhetarëve të tyre të merrnin pjesë në jetën e përbashkët para pavarësisë. Palacký mbështeti austro-sllavizmin dhe punoi për një perandori federale austriake të riorganizuar, e cila do të mbronte popujt sllavishtfolës të Evropës Qendrore kundër kërcënimeve ruse dhe gjermane.

Një avokat i reformës demokratike dhe autonomisë çeke brenda Austro-Hungarisë, Masaryk u zgjodh dy herë në *Reichsrat* (Parlamenti austriak), nga 1891 deri në 1893 për Partinë e Rinj Çeke dhe nga 1907 në 1914 për Partinë Realiste Çeke, të cilën ai e kishte themeluar në 1889 me Karel Kramář dhe Josef Kaizl.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, një numër çekësh dhe sllovakësh, Legjionet Çekosllovake, luftuan me aleatët në Francë dhe Itali, ndërsa një numër i madh dezertuan në Rusi në këmbim të mbështetjes së saj për pavarësinë e Çekosllovakisë nga Perandoria Austriake. Me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, Masaryk filloi të punonte për pavarësinë çeke në një bashkim me Sllovakinë. Me Edvard Beneš dhe Milan Rastislav Štefánik, Masaryk vizitoi disa vende perëndimore dhe fitoi mbështetjen e publicistëve me ndikim. Këshilli Kombëtar Çekosllovak ishte organizata kryesore që avancoi pretendimet për një shtet çekosllovak.

### Republika e Parë e Çekosllovakisë 
#### Themelimi 
Mbretëria Bohemiane pushoi së ekzistuari në vitin 1918 kur u përfshi në Çekosllovaki. Çekosllovakia u themelua në tetor 1918, si një nga shtetet pasardhëse të Perandorisë Austro-Hungareze në fund të Luftës së Parë Botërore dhe si pjesë e Traktatit të Saint-Germain-en-Laye. Ai përbëhej nga territoret e sotme të Bohemisë, Moravisë, pjesë të Silesisë që përbëjnë Republikën e Çeke të sotme, Sllovakinë dhe një rajon të Ukrainës së sotme të quajtur Rutenia Karpate. Territori i saj përfshinte disa nga rajonet më të industrializuara të ish-Austro-Hungarisë.

### Periudha mes dy luftërave 
Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, Çekosllovakia ishte një shtet demokratik. Popullsia ishte përgjithësisht e ditur dhe përmbante më pak grupe të tjetërsuar. Ndikimi i këtyre kushteve u shtua nga vlerat politike të udhëheqësve të Çekosllovakisë dhe politikat që ata morrën. Nën Tomas Masaryk, politikanët çekë dhe sllovakë promovuan kushte progresive sociale dhe ekonomike që shërbyen për të zbutur pakënaqësinë.

Ministri i Jashtëm Beneš u bë arkitekti kryesor i aleancës çekosllovako-rumune-jugosllave ("Antanta e Vogël", 1921-38) drejtuar kundër përpjekjeve hungareze për të rimarrë zonat e humbura. Beneš punoi ngushtë me Francën. Shumë më i rrezikshëm ishte elementi gjerman, i cili pas vitit 1933 u bë aleat me nazistët në Gjermani.

Marrëdhëniet çeko-sllovake u bënë një çështje qendrore në politikën çekosllovake gjatë viteve 1930. Ndjenja në rritje e inferioritetit midis sllovakëve, që ishin armiqësorë ndaj çekëve më të shumtë, e dobësoi vendin në fund të viteve 1930. Sllovakia u bë autonome në vjeshtën e vitit 1938, dhe nga mesi i vitit 1939, Sllovakia ishte bërë e pavarur, me Republikën e Parë Sllovake të krijuar si një shtet satelit i Gjermanisë Naziste dhe Partisë Popullore Sllovake të ekstremit të djathtë në pushtet.

Pas vitit 1933, Çekosllovakia mbeti e vetmja demokraci në Evropën Qendrore dhe Lindore.

## Politika 
Pas Luftës së Dytë Botërore, një monopol politik u mbajt nga Partia Komuniste e Çekosllovakisë (KSČ). Kreu i KSČ ishte *de facto* personi më i fuqishëm në vend gjatë kësaj periudhe. Gustáv Husák u zgjodh sekretar i parë i KSČ-së në vitin 1969 (u ndryshua në sekretar të përgjithshëm në vitin 1971) dhe president i Çekosllovakisë në vitin 1975. Parti dhe organizata të tjera ekzistonin, por funksiononin në role vartëse të KSČ. Nën ombrellën e Frontit Kombëtar u grupuan të gjitha partitë politike, si dhe organizata të shumta masive. Aktivistët e të drejtave të njeriut dhe aktivistët fetarë u shtypën ashpër.

[parapamje|upright|[Asambleja Federale (Çekosllovaki)|Asambleja Federale në Prague]]

### Zhvillimi kushtetues 
Çekosllovakia kishte kushtetutat e mëposhtme gjatë historisë së saj (1918-1992):

* Kushtetuta e përkohshme e 14 nëntorit 1918 (demokratike): shih Historia e Çekosllovakisë (1918–1938)
* Kushtetuta e vitit 1920 (Dokumenti Kushtetues i Republikës Çekosllovake), demokratike, në fuqi deri më 1948, disa amendamente
* Kushtetuta komuniste e nëntë majit 1948
* Kushtetuta komuniste e vitit 1960 e Republikës Socialiste të Çekosllovakisë me ndryshime të mëdha në 1968 (Ligji Kushtetues i Federatës), 1971, 1975, 1978 dhe 1989 (në të cilën pikë roli drejtues i Partisë Komuniste u hoq). Ai u ndryshua disa herë të tjera gjatë viteve 1990-1992 (për shembull, 1990, ndryshimi i emrit në Çeko-Sllovaki, 1991 inkorporimi i kartës së të drejtave të njeriut)

### Krerët e shtetit 
* Lista e presidentëve të Çekosllovakisë
* Lista e kryeministrave të Çekosllovakisë

### Ndarjet administrative 
## Demografia 
## Ekonomia 
Para Luftës së Dytë Botërore, ekonomia ishte pothuajse e katërta në të gjitha vendet industriale në Evropë. Shteti bazohej në ekonomi të fortë, në prodhimin e makinave ((Škoda, Tatra)), tramvajeve, avionëve ([Aero Vodochody|Aero]], Avia), anijeve, motorëve të anijeve ([Škoda Works|Škoda]]), topave, këpucëve (Baťa), turbinave, armëve ([Zbrojovka Brno]]). Ishte punishte industriale për perandorinë austro-hungareze. Tokat sllovake mbështeteshin më shumë në bujqësi sesa tokat çeke.

Pas Luftës së Dytë Botërore, ekonomia ishte e planifikuar në mënyrë qendrore, me lidhje komanduese të kontrolluara nga partia komuniste, ngjashëm me Bashkimin Sovjetik. Industria e madhe metalurgjike ishte e varur nga importet e hekurit dhe xeheve me ngjyra.

## Arsimi 
Arsimi ishte falas në të gjitha nivelet dhe i detyrueshëm nga mosha 6 deri në 15 vjeç. Shumica dërrmuese e popullsisë ishin të shkolluar. Kishte një sistem shumë të zhvilluar të formimit të praktikës dhe shkollat ​​profesionale plotësonin shkollat ​​e mesme të përgjithshme dhe institucionet e arsimit të lartë.

## Feja 
Në vitin 1991, 46% e popullsisë ishin katolikë romakë, 5.3% ishin luteranë ungjillorë, 30% ishin ateistë dhe fetë e tjera përbënin 17% të vendit, por kishte dallime të mëdha në praktikat fetare midis dy republikave përbërëse.

## Sporti 
Kombëtarja çekosllovake e futbollit ishte një performues i qëndrueshëm në skenën ndërkombëtare, me tetë paraqitje në finalet e FIFA Kupës së Botës, duke përfunduar në vendin e dytë në vitet 1934 dhe 1962. Skuadra gjithashtu fitoi Kampionatin Evropian të Futbollit në 1976, doli i treti në 1980, dhe fitoi medaljen e artë olimpike në 1980.

## Shënime 
## Referime