Luftërat romako-greke

**Luftërat greko-romake** ishin një seri konfliktesh midis Republikës Romake dhe shteteve të ndryshme të Greqisë antike gjatë periudhës së vonë helenistike . Lista përfshin:

Lufta e Pirros (280–275 para Krishtit), pas së cilës Roma vendosi hegjemoninë e saj mbi Magna Grecian.

Lufta e Parë Maqedonase (214–205 pr.e.s.), që përfundoi me paqen e Fenikisë.

Rrethimi i Sirakuzës (213-212 para Krishtit) Qyteti grek i Sirakuzës në Siçili bie në duart e romakëve.

Lufta e Dytë Maqedonase (200–197 pr.es), gjatë së cilës romakët shpallën "lirinë e Greqisë" nga mbretërit maqedonas.

Lufta Romako-Seleukide (192-188 pr.e.s.), që përfundoi me paqen e Apameas.

Lufta e Tretë Maqedonase (171–168 pr.e.s.), pas së cilës territori maqedonas u nda në katër republika kliente.

Lufta e Katërt Maqedonase (150–148 pr.e.s), pas së cilës Maqedonia u aneksua zyrtarisht.

Lufta Akeane (146 para Krishtit), gjatë së cilës Korinthi u shkatërrua dhe Greqia Jugore u nda në dy provinca.

Lufta e Parë Mitridatike (89-85 pr.e.s), gjatë së cilës Roma lufton me Pontusin për kontrollin e Anadollit.

Lufta e Dytë Mitridatike (83-81 pr.e.s.) e cila përfundoi në mënyrë të pavendosur.

Lufta e tretë Mitridatike (73-63 pr.e.s.) në të cilën Roma jep goditjen përfundimtare dhe pushton mbretërinë pontike dhe Sirinë.

Rrethimi i Massilia (49 pr.e.s) Qyteti grek i Massilias (Marsejës) në Francën jugore bie në duart e romakëve.

Lufta e Aktiumit (32-30 pr.e.s) në të cilën Oktaviani fiton Mark Antonin dhe Kleopatrën duke pushtuar Mbretërinë Greke të Egjiptit Ptolemeik.
parapamje|420x420px|Mbretëria Maqedonase në periudhën helenistike

Pas vdekjes së Aleksandrit të Madh, perandoria e këtij të fundit u nda fillimisht në katër pjesë kryesore nga gjeneralët e Aleksandrit dhe që këtu nis periudha helenistike që zgjati deri me pushtimin romak. Kjo quhej periudhë helenistike sepse në të gjitha territoret e pushtuara nga Aleksandri, nga Iliria e Jugut e deri në Indi, u përhap gjuha dhe kultura e lashtë greke. Megjithëse kultura greke ishte përhapur në pjesën më të madhe të botës, ajo ishte e ndarë politikisht.

Me ndarjen e perandorisë, mbretëria e Maqedonisë gëzoi territorin më të madh të Greqisë kontinentale (siç e shikoni në hartë), prandaj luftrat greko-romake njihen më shumë si luftra maqedono-romake. E njëjta gjë ndodh dhe me Egjiptin, veçanërisht Aleksandrinë e cila ishte bërë tashmë qendra e kulturës greke.

Greqia e lashtë ishte një nga qytetërimet dominuese në Mesdhe dhe në botë për qindra vjet. Megjithatë, ashtu si të gjitha qytetërimet, Greqia e Lashtë përfundimisht ra në dobësim dhe u pushtua nga Romakët, një fuqi e re botërore dhe në rritje.

Vitet e luftërave të brendshme dobësuan qytet-shtetet dikur të fuqishme greke të Spartës, Athinës, Tebës dhe Korintit. Filipi II i Maqedonisë (Greqia veriore) u ngrit në pushtet dhe, në vitin 338 para Krishtit, ai shkoi në jug dhe pushtoi qytetet e Tebës dhe Athinës, duke bashkuar pjesën më të madhe të Greqisë nën sundimin e tij.

Pas vdekjes së Filipit II, kontrollin e mori djali i tij, Aleksandri i Madh. Aleksandri ishte një gjeneral i madh. Ai vazhdoi të pushtonte të gjitha tokat midis Greqisë dhe Indisë, përfshirë Egjiptin.

Periudha e Greqisë së Lashtë pas Aleksandrit të Madh quhet Greqia Helenistike. Gjatë kësaj kohe, qytet-shtetet e Greqisë u dobësuan. Qendrat e vërteta të kulturës greke u zhvendosën në zona të tjera në botë, duke përfshirë qytetet e Aleksandrisë (Egjipt), Antiokisë (Turqi) dhe Efesit (Turqi).

Ndërsa grekët ishin në rënie, një qytetërim i ri në Itali (romakët) u ngrit në pushtet. Ndërsa Roma u bë më e fuqishme, grekët filluan ta shihnin Romën si një kërcënim. Në vitin 215 para Krishtit, pjesë të Greqisë u bashkuan me Kartagjenën kundër Romës. Roma i shpalli luftë Maqedonisë (Greqisë veriore). Ata mundën Maqedoninë në Betejën e Kynoskefalës në 197 pr.e.s dhe më pas përsëri në Betejën e Pydnas në 168 pr.e.s

Kundërshtari më i rëndësishëm i Romës në Detin Mesdhe ishte Perandoria e Kartagjenës (Tunizia moderne). Mes këtyre dy perandorive nisën luftërat që zgjatën 45 vjet. Greqia e lashtë u përfshi në këtë fushatë kundër Romës. Hanibali, udhëheqësi Kartagjenas, u bashkua me Filipin V të Maqedonisë, fuqia më e rëndësishme e Ballkanit. Romakët mundën maqedonasit në luftën e parë dhe të dytë maqedonase që përfunduan në 197 para Krishtit. Komandanti fitimtar Flamininus vendosi një protektorat mbi qytet-shtetet e pavarura të Greqisë. Konfederata Akeane filloi një rebelim në vitin 146 para Krishtit që rezultoi në shkatërrimin e Korinthit. U vendosën kufizime të rënda dhe shtypëse. Roma nuk kishte një politikë të qëndrueshme për shtetet greke. Ata kërkuan vetëm siguri dhe të ardhura.

Roma vazhdoi pushtimin e Greqisë. Grekët u mundën përfundimisht në Betejën e Korinthit në 146 para Krishtit. Roma shkatërroi dhe plaçkiti plotësisht qytetin e Korinthit si shembull për qytetet e tjera greke. Që nga ky moment Greqia sundohej nga Roma. Pavarësisht se sundohej nga Roma, pjesa më e madhe e kulturës greke mbeti e njëjtë dhe pati një ndikim të madh në kulturën romake.

Kolonitë greke kishin një kulturë të ngjashme, por nuk ishin aleatë të fortë të Greqisë apo ndonjë prej qyteteve-shteteve greke.

Megjithatë, Beteja e Korinthit ishte vetëm fillimi. Pushtimi i Korinthit nga Roma nuk çoi në dominimin e plotë të Greqisë menjëherë. Meqenëse çdo qytet-shtet grek ishte i pavarur, Roma e zgjeroi fuqinë e saj mbi Greqinë hap pas hapi. Fitorja e saj ndaj Korinthit shkatërroi Lidhjen Akeane, një organizatë e lirshme e qytet-shteteve veriore. Kjo hapi derën për fitore të mëtejshme mbi pjesën tjetër të gadishullit grek. Roma fillimisht e bëri Maqedoninë, territorin më verior të Greqisë, një provincë romake. Nga kjo bazë operacionesh, pushtuesit e shtrinë në mënyrë metodike pushtetin mbi qytetet e tjera greke nëpërmjet diplomacisë dhe luftës. Deri në vitin 27 p.e.s., pushtimi ishte i plotë kur August Cezari e bëri të gjithë gadishullin grek provincën e Akeas.

Luftërat Maqedonase (214–148 pr.e.s) ishin një seri konfliktesh të luftuara nga Republika Romake dhe aleatët e saj grekë në Mesdheun lindor kundër disa mbretërive të ndryshme të mëdha greke. Ato rezultuan në kontrollin ose ndikimin romak mbi Greqinë dhe pjesën tjetër të pellgut lindor të Mesdheut, përveç hegjemonisë së tyre në Mesdheun perëndimor pas Luftërave Punike.

Sipas Polybit, i cili kërkoi të gjurmonte se si Roma arriti të dominojë lindjen greke në më pak se një shekull, luftërat e Romës me Greqinë u vunë në lëvizje pasi disa qytet-shtete greke kërkuan mbrojtje romake kundër Mbretërisë Maqedonase dhe Perandorisë Seleukide përballë një situate destabilizuese të krijuar nga dobësimi i Egjiptit Ptolemeik.

Greqia nën Perandorinë Romake, nga viti 31 para Krishtit deri në vitin 180 pas Krishtit përshkruhet si epoka e “Pax Romana-s”, një paqe romake midis Romës dhe zonave qendrore të Perandorisë, si Greqia dhe Lindja Greke. Kjo periudhë përshkruhet si një periudhë paqeje dhe sigurie që lejoi përparimin ekonomik dhe kulturor, veçanërisht në qytete si Athina, Korinthi, Aleksandria, Mileti, Selaniku dhe Smirna. Për shkak të një administrate provinciale romake të decentralizuar, u rishfaq elita urbane greke, e cila gjithashtu kishte të drejtë të merrte pjesë në Senatin Romak. Romakët mirëpritën kulturën greke dhe latinishtja dhe greqishtja u bënë gjuhët zyrtare të Perandorisë. U krijua një Perandori Greko-Romake.

Ajo që është interesante është se pasi Roma pushtoi Greqinë, në fakt është kultura greke ajo që ndikoi në atë romake. Në vend që të ndodhte e kundërta. Kultura greke ndikoi thellë te romakët në shumë mënyra. Së pari, ndërtimi dhe arkitektura greke tërhoqën shumë vëmendje nga romakët. Romakët rindërtuan pjesën më të madhe të Greqisë që ishte shkatërruar gjatë shekullit të luftërave. Jul Cezari dhe Augusti rindërtuan Athinën me ndërtimin e Agoras Romake. Një sallë e madhe koncertesh e quajtur Agrippa u ndërtua në vitin 15 p.e.s. nga gjenerali romak Marcus Vipsanius Agrippa. Hadriani ndërtoi një bibliotekë në vitin 132 pas Krishtit dhe përfundoi Tempullin e Zeusit Olimpik. Së dyti, sundimtarët dhe qytetarët romakë e vlerësuan shumë kulturën greke. Romakët e pasur kërkuan mësues grekë për të mësuar fëmijët e tyre. Letërsia dhe studimi i Greqisë ndikuan edhe tek studiuesit romakë të asaj kohe. Për shembull, Virgjili u frymëzua nga përrallat e Homerit për të shkruar Eneidën e tij. Më në fund, gjuha greke u bë e preferuara në Perandorinë Romake mbi gjuhën latine. Meqenëse Greqia ishte porta për në territoret e Romës në lindje, greqishtja u bë gjuha tregtare që bashkoi perandorinë. Të gjitha këto ndikime e shtynë Horacin, poetin romak, të konkludonte: "Greqia e robëruar robëroi pushtuesin e saj të ashpër". Ndërsa Perandoria Romake u bë më e madhe në shekujt e dytë dhe të tretë, u bë e nevojshme të ndahej në një rajon perëndimor dhe lindor. Ndarja perëndimore përfundimisht u shpërbë në pjesë të copëtuara në shekullin e pestë pas Krishtit. Zona lindore, me kryeqytetin e saj në Kostandinopojë, vazhdoi e fortë për gati 1000 vjet dhe Greqia ishte një arsye e rëndësishme për atë forcë dhe stabilitet. Me traditën e saj të gjatë të qyteteve-shteteve të forta, Greqia gëzoi një epokë të re të artë prosperiteti dhe stabiliteti me afro 80 qytete që qëndruan deri në shekullin e shtatë pas Krishtit.

Në vitin 87 para Krishtit, gjatë Luftës së Parë Mitridatike të Romës kundër Mithridatit VI, Mbreti i Pontusit, gjenerali romak Lucius Cornelius Sulla Felix rrethoi Athinën dhe Portin athinas të Pireut.

Lucius Sulla nuk mundi të shkelte fortifikimet e forta athinase, por ai ishte në gjendje t'i ndërpriste furnizimet. Pas një rrethimi 5 muajsh, dezertorët nga qyteti zbuluan një pikë të dobët në mure. Në mesnatën e 1 marsit 86 p.e.s., ushtritë e Sullës thyen muret. Kur pushtimi përfundoi, pjesa më e madhe e qytetit u dogj deri në themel dhe pjesa më e madhe e popullsisë shtrihej e vdekur në rrugë.

Athina u rindërtua nën sundimin romak. Elita romake (dhe klasa sunduese) kishte një konsideratë të lartë për Athinën si qendër të njohurive më të larta. Të gjithë, nga Jul Cezari, te Pompe Magnus, Mark Antoni, Augustus, Cicero dhe Ovid studiuan në Athinë. Greqishtja ishte gjuha e të arsimuarve. Gjuha latine ishte gjuha e rrugëve.

Në vitin 31 para Krishtit, Gaius Octavius, perandori i ardhshëm Augustus, mundi forcat e Mark Antonit dhe Kleopatrës në brigjet e Actium në Greqinë perëndimore. Ata u ndihmuan nga disa qytet-shtete greke, më së shumti nga Sparta. Athina ishte më së shumti një mbështetëse e Mark Antonit, një pikë e kujtuar nga Oktaviusi kur ai vizitoi për herë të parë zonën si Perandori August në 21 pr.e.s për të riorganizuar provincat greke. Ai ishte ende i zemëruar me Athinën dhe zgjodhi të qëndronte në Aegina, një ishull rreth 50 km në jugperëndim të qytetit.

Natyrisht, athinasit ishin ende të inatosur me Augustin dhe, sipas Cassius Dio, kur Augusti vizitoi Athinën në dimrin e vitit 21 pr.e.s, statuja e Athena Polias në Altarin e Akropolit të Athena Polias, e cila ishte gjithmonë e kthyer nga lindja , papritur u kthye në perëndim dhe pështyu gjak në drejtim të Romës.

Më në fund, Augusti e zbuti zemërimin e tij ndaj athinasve. Ai në fakt ndjeu një respekt të madh për Athinën dhe në shumë mënyra donte të riformësonte pamjen e Romës që të dukej si Epoka e Artë e Athinës nën Perikliun në shekullin e 5-të para Krishtit.

Kur Augusti u kthye në Athinë në vitin 19 para Krishtit, ai erdhi për të bërë paqe me athinasit dhe për të rindërtuar madhështinë e qytetit antik.