Panilirizmi

**Panilirizmi** është një teori që u propozua në gjysmën e parë të shekullit XX nga filologë të cilët menduan se gjurmët e gjuhëve ilire mund të gjendeshin në disa pjesë të Evropës, jashtë zonës së Ballkanit. Panilirizmi ka qenë rrjedhojë e mosnjohjes së përhapjes gjeografike të etnosit, gjuhës dhe kulturës ilire dhe sot konsiderohet një teori e gabuar. 

## Përmbledhje 
PanIlirizmi kishte përbërës arkeologjikë dhe gjuhësorë. Arkeologët po kërkonin një etnicitet për kulturën lusatiane dhe gjuhëtarët për emrat e lumenjëve të vjetër evropian. Së pari, francezët për Ligurët dhe Keltët por pastaj parahistorianët dhe gjuhëtarët gjermane, duke filluar me Gustaf Kossinna,  dhe pastaj Julius Pokorny dhe Hans Krähe, bënin lidhjen mes ilirëve dhe Kulturës Lusatiane si dhe hidronimive të vjetra evropiane. Kossinna ndau indoevropianët primitivë në dy grupe, Indo-Evropianët e Veriut dhe Jugut; ai hamendësoi se paraardhësit e njerëzve keltët, ilirët, grekët dhe italikët, të cilët i përkisnin grupit të parë, banonin në Gjermaninë veriore në epokën e gurit dhe epokën e hershme të bronzit dhe ishin dëbuar nga njerëzit gjermanikë që përparonin nga Schleswig-Holstein dhe Jutland rreth viteve 1800– 1700 pes, pra, "Gjermanët e parë në Gjermani". Kossinna gjithashtu deklaroi se në kohën e kulturës Hallstatt e cila pasoi Epokën e Bronzit të Evropës Qendrore, qytetërimi ilir i luginës së Danubit të mesëm ishte superior ndaj atij që mbizotëronte në mesin e keltëve të vendosur në pjesën jugore të Gjermanisë dhe elemente të qytetërimit ilir gjetën rrugën e tyre jo vetëm në djepin kelt të Gjermanisë jugore, por edhe në territorin e Gjermanisë lindore të pushtuar nga fiset gjermanike. Përdorimi më i hershëm i hekurit në Evropën Qendrore duhej t'i atribuohej ilirëve dhe jo keltëve. 

*Iliromania* e Pokornyt rrjedh pjesërisht nga *Germanomania* arkeologjike dhe u mbështet nga specialistë bashkëkohorë të emrave të vendeve si Max Vasmer  dhe Hans Krahe. 

Në veprën e tij të vitit 1937, Krahe diskutoi lidhur me gjuhën venete, të njohur nga qindra mbishkrime si gjuhë ilire, e cila formon degën e veçantë ilire të familjes së gjuhëve indoevropiane me mesapishten e Italisë jugore dhe ilirishten e folur në Ballkan. Krahe mendonte se vetëm emri i popujve Ilir dhe Enetët e  Adriatikut ishin të njëjtë.  Homeri përmend një popull në Azinë e Vogël, Paphlagonët, që vinin nga provinca Enetai,  dhe disa qindra vjet më vonë Herodoti i referohet popullit Enetos dy herë, një herë si Ilir  dhe herën tjetër si banorë të Detit Adriatik.  Krähe mendonte se emri i popujve ilire dhe Adriatik Enetos janë të njëjtë dhe nëse Adriatik Enetos ishin Venetët dhe Venetët ishin Veneds të përmendur në burimet e tjera atëherë ilirët dhe Venedët ishin të njëjtit njerëz. Baza e kësaj teorie është ngjashmëria e emrave të përveçëm dhe emrave të vendeve, por mbi të gjitha në emrat hidronimikë të Balltikut dhe Adriatikut (Odra, Drava, Drama, Drweca, Opawa, Notec, etj. ) Duke pasur parasysh modelin e ilirishtes, ai supozoi se së bashku këto elemente përfaqësonin mbetjen e një gjuhe arkaike.

Deri në vitin 1950, shumë prej parregullsive onomastike të quajtura ilire tani ishin bërë evropiane të vjetra. Së pari, Krahe paraqiti pikëpamjen se gjuha Veneti formon një degë të veçantë në vetvete. Ai vuri re se gjuha ilire ishte bërë tani nga disa Mbishkrime Mesapike dhe një numër i madh vendesh dhe emrash. Nga ky artikull i vogël i materialit gjuhësor, ai përfundon se ilirishtja është një gjuhë kentum dhe marrëdhënia e saj me gjuhët gjermane, italike dhe keltike qëndron në atë territor të *Urheimatit* të kësaj gjuhe që lidhet vetëm me kulturën lusatiane. Sipas fjalëve të Krahe: "Të gjithë ata ilirët, italikët dhe venetët kanë ...lidhje të qarta me gjermanët, domethënë ata erdhën nga veriu ... dhe më vonë u zhvendosën në jug."  Kjo do të thoshte që njerëzit e kulturës lusatiane përparuan në pjesën lindore të Alpeve në territorin historik të ilirëve rreth vitit 1200 para Krishtit. 

Pas punës së Krahe, János Harmatta vendosi Ilirët në Gjermaninë e Jugut dhe rajonin Alpin. Fiset që jetonin atje do të kishin folur ilirisht e cila ishte shtyrë nga latinishtja, gjermanishtja dhe venetishtja. Rreth vitit 1300 para erës sonë, njerëzit e kulturës tumulare, ilirët, u zhvendosën në lindje dhe më pas në jug përgjatë Danubit ( *migrimi i parë ilir* ) dhe në 750 pes. njerëzit e kulturës Hallstatt C u zgjeruan drejt Hungarisë perëndimore ( *migrimi i dytë ilir* ) e cila mblodhi fiset panonike në vete.  1000 pes konsiderohet fillimi i popujve historikë që ne i quajmë ilirë. 

Ndërsa shumë studiues vendosën ilirët në Evropën Veriore, studiues të tjerë zgjeruan territorin e popullit ilir më shumë në jug ( Giuliano Bonfante, Vladimir I. Georgiev etj. ) Njëri prej tyre, Georgiev, pohoi se "Pellazgët që janë populli para grekëve helenë, ishin ilirë.   Gjuha e tyre do të kishte qenë indo-gjermanike, një dialekt i gjuhës iliro-trake, dhe etruskishtja ishte një dialekt i mëvonshëm i kësaj të fundit. Thrakët dhe Ilirët do të kishin qenë lidhja midis grupeve indo-gjermane qendrore (italike, greke, ariane) dhe atyre jugore (Pellazg, Luwiy, Hittite) ". Teoria e Georgiev megjithatë mori shumë kritika    dhe nuk u pranua gjerësisht.

## Kriticizmi 
Teoria panIlire mori shumë kritika, dhe një nga kritikat e shumta ishte ajo e Antonio Tovar  i cili demonstroi se shumica e hidronimeve në veri të Evropës kanë një origjinë joindo-evropiane, (më vonë kjo u përdor nga Theo Vennemann për teorinë e tij vaskonike  ), një fakt të cilin Krahe e hedh poshtë.

Teoria panIlire filloi me gjetjet arkeologjike dhe gjithashtu fundi i saj përkoi me të. Ndërsa Katičić kufizoi gjuhësisht atë që do të konsiderohej ilire,  hulumtimet më të reja arkeologjike të bëra nga Alojz Benac dhe B. Čović, arkeologë nga Sarajeva, demonstruan se kishte një vazhdim të pandërprerë të zhvillimit kulturor midis materialit arkeologjik të bronzit dhe epokës së hekurit, pra vazhdim etnik gjithashtu dhe kjo krijoi *teorinë autoktone ilire*, me anë të së cilës kultura ilire u formua në të njëjtin vend (Ballkani Perëndimor) nga kulturat më të vjetra të epokës së bronzit.

Sipas Benac, bartësit e kulturës së urnave dhe proto-ilirët ishin njerëz të ndryshëm. Për më tepër, ai pohoi se migrimi i kulturës së urnave mund të kishte shkaktuar disa lëvizje të tjera të popullsisë (p.sh Migrimi Dorian ).  Kjo teori e Alojz Benacit u mbështet edhe nga arkeologët shqiptarë  dhe Aleksandar Stipçeviq i cili thotë se teoria më bindëse për gjenezën e ilirëve ishte ajo e dhënë nga Benac, por duke treguar Liburnët dhe fazat e tyre para-indoevropiane dhe mesdhetare të zhvillimit Shtipçeviq pohon se nuk ka pasur përpunim të barabartë të origjinës ilire në zona të ndryshme të Ballkanit Perëndimor. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Ilirologjia
* Dardania
* Gjuha ilire 
* Lëvizja ilire

## Literatura 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Referime