Ekskaliburi

[parapamje|240px|*Excalibur Shpata** nga [Howard Pyle (1903)]]
**Excalibur*' është shpata legjendare e Mbretit Arthur, ndonjëherë e atribuar edhe me fuqi magjike ose e lidhur me sovranitetin e ligjshëm të Britanisë. Ajo u shoqërua me legjendën arturiane shumë herët. Excalibur dhe Shpata në Guri (prova e prejardhjes së Arturit) nuk janë e njëjta armë, megjithëse në disa mishërime moderne ato janë ose të njëjta ose të paktën ndajnë emrin e tyre. Në uellsisht, quhet *Caledfwlch*; në kornisht, *Calesvol* (në kornishten moderne: *Kalesvolgh*); në bretonisht, Kaledvoulc'h; dhe në latinisht, *Caliburnus*. Në këtë dhe legjenda të tjera shfaqen edhe disa shpata të ngjashme dhe armë të tjera.

## Shpata në gur dhe shpata në liqen 
Në romancën arturiane, jepen një sërë shpjegimesh për zotërimin e Excalibur nga Arthur. Në *Merlin* të Robert de Boron, përralla e parë që përmend motivin "shpata në gur" shek. 1200, Arthur mori fronin britanik duke tërhequr një shpatë nga një kudhër e ulur në majë të një guri që u shfaq në një oborr kishe në prag të Krishtlindjes. Në këtë rrëfim, siç ishte parathënë nga Merlin, akti nuk mund të kryhej veçse nga "mbreti i vërtetë", që do të thotë mbreti i caktuar hyjnor ose trashëgimtari i vërtetë i Uther Pendragonit. Skena është vendosur nga autorë të ndryshëm ose në Londër (Londinium) ose përgjithësisht në Logres, dhe mund të jetë frymëzuar nga një mrekulli që i atribuohet peshkopit Wulfstan të Worcester të shekullit të 11-të. Siç tregon Malory në versionin e tij më të famshëm në gjuhën angleze të përrallave Arthurian, ''Le Morte d'Arthur* i shekullit të 15-të: "Kushdo që nxjerr këtë shpatë të këtij guri dhe kudhër, është me të drejtë mbret i lindur nga e gjithë Anglia." Pasi shumë nga fisnikët e mbledhur përpiqen dhe dështojnë të plotësojnë sfidën e Merlinit, adoleshent Artur (i cili deri në këtë pikë kishte besuar se ishte djali i Sir Ector, jo djali i Utherit dhe shkoi atje si pronari i Sir Kay) këtë sukses pa mundim rastësisht dhe më pas e përsërit publikisht. Identiteti i kësaj shpate si Excalibur është bërë i qartë në prozën Merlin, pjesë e ciklit *Lancelot-Grail* të romancave franceze (*Vulgate Cycle*).

Përfundimisht, në finalen e ciklit Vulgate *Mort Artu*, kur Arthur është në prag të vdekjes, ai urdhëron Grifletin të hedhë Excalibur në liqenin e magjepsur. Pas dy përpjekjeve të dështuara (pasi mendoi se një shpatë kaq e madhe nuk duhej hedhur tutje), Griflet më në fund përmbush kërkesën e mbretit të plagosur dhe një dorë del nga liqeni për ta kapur atë. Kjo përrallë bëhet e bashkangjitur me Bedivere, në vend të Griflet, në Malory dhe traditën angleze. Megjithatë, në *Post-Vulgate Cycle'' (dhe rrjedhimisht Malory), Arthur thyen shpatën nga guri ndërsa ishte në luftim kundër mbretit Pellinore shumë herët në mbretërimin e tij. Me këshillën e Merlinit, ai më pas shkon me të për t'i dhënë Excalibur nga një Zonjë e Liqenit në këmbim të një përfitimi të mëvonshëm për të (disa kohë më vonë, ajo mbërrin në oborrin e Arturit për të kërkuar kreun e Balinit). Malory regjistron të dy versionet e legjendës në Le Morte d'Arthur, duke e emërtuar secilën shpatë si Excalibur.

## Armët e ngjashme 
Sfida e nxjerrjes së shpatës nga një gur (i vendosur në lumë pak jashtë Camelot) shfaqet gjithashtu në historinë e mëvonshme arturiane të Galahadit, arritja e detyrës së të cilit tregon se ai është i destinuar të gjejë Graalin e Shenjtë, siç parashikohet edhe në profecitë e Merlinit. Kjo armë e fuqishme por e mallkuar, e njohur ndër emra të tjerë si Shpata Aventuriere, ka ardhur gjithashtu nga Avalon; ai fillimisht vidhet dhe përdoret nga Balini deri në vdekjen e tij, ndërsa vrau vëllain e tij, më pas merret për pak kohë nga Galahad, dhe përfundimisht përdoret nga Lancelot për t'i dhënë një plagë vdekjeprurëse ish-mikut të tij Gawain në duelin e tyre të gjatë përfundimtar. Në *Perlesvaus*, Lancelot tërheq armë të tjera nga guri në dy raste. Në Post-Vulgate Merlin, Morgan krijon kopjet e vetë Excalibur, si dhe të këllëfës së tij.

Në mitologjinë uellsiane, *Dyrnwyn* ("White-Hilt"), një nga Trembëdhjetë Thesaret e Ishullit të Britanisë, thuhet se është një shpatë e fuqishme që i përket Rhydderch Hael, një nga Tre Burrat Bujarë të Britanisë të përmendur në Triadat uellsiane. Kur vizatohej nga një njeri i denjë ose i lindur mirë, e gjithë tehu do të digjej nga zjarri. Rhydderch kurrë nuk hezitoi t'ia dorëzonte armën askujt, prandaj edhe pseudonimi i tij Hael "Bujari", por marrësit, sapo kishin mësuar për vetitë e saj të veçanta, gjithmonë e refuzonin shpatën. Ka armë të tjera të ngjashme të përshkruara edhe në mitologji të tjera. Mitologjia irlandeze përmend një armë Caladbolg, shpatën e Fergus mac Róich, e cila ishte gjithashtu e njohur për fuqinë e saj të jashtëzakonshme dhe u mbajt nga disa nga heronjtë më të mëdhenj të Irlandës. Emri, i cili gjithashtu mund të nënkuptojë "çarje e fortë" në irlandez, shfaqet në shumës, *caladbuilc*, si një term i përgjithshëm për "shpatat e mëdha" në *Togail Troi* ("Shkatërrimi i Trojës"), një përkthim irlandez i shekullit të 10-të i përrallë klasike. Një shpatë e quajtur Claíomh Solais, e cila është një term irlandez që do të thotë "shpatë e dritës", ose "shpatë shkëlqyese", shfaqet në një numër tregimesh popullore irlandeze të transmetuara gojarisht. Shpata në gur ka një analog në disa versione të historisë së Sigurdit, babai i të cilit, Sigmund, nxjerr shpatën Gram nga pema Barnstokkr ku është ngulitur nga perëndia nordike Odin. Një shpatë në legjendën e gurit lidhet gjithashtu me italianin e shekullit të 12-të Shën Galgano në përrallën e "Ekscaliburit të Toskanës".

## Shënime 
## Referime