Ekonomia e Gjilanit

**Ekonomia e Gjilanit** është në Makrorajonin e Anamoravës të Kosovës, me 42 fshatra pjesë e saj. Për shkak të rritjes së përgjithshme të zhvillimit ekonomik, Gjilani është bërë një rajon i njohur administrativ, tregtar dhe industrial. Territori i komunës së Gjilanit aktualisht ka një sipërfaqe prej 391&nbsp;km me rreth 130,000 banorë. I gjithë territori zotëron rreth 24,230 hektarë tokë bujqësore, nga të cilat 18,224 hektarë konsiderohen tokë bujqësore që prodhojnë një shumëllojshmëri të kulturave tradicionale. Gjilani është i pozicionuar mirë gjeografikisht si njësi administrative. Autostradat automobilistike mundësojnë komunikim dhe lëvizje të mirë të mallrave dhe njerëzve, duke u lidhur me Prishtinën, Vitinë, Ferizajn, Kamenicën, Bujanocin dhe qendrat tjera të Kosovës . Pra, Gjilani ishte dhe është një qendër e rëndësishme strategjike që ka ndikim ekonomik në rajon. Burimet natyrore në rajon janë shfrytëzuar që në mesjetë. Burimet e dukshme përfshijnë kaliumin, magnezin dhe ujin termal mineral, ose burimet e *nxehta* . 
parapamje| GJILANI

## Zhvillimi historik i Gjilanit 
parapamje| Gjilani 1925
Historikisht, ekonomia e Gjilanit bazohej kryesisht në bujqësi. Toka punohej me mjete të thjeshta dhe primitive, duke prodhuar rendiment të ulët bujqësor. Pjesa më e madhe e prodhimit ishte për konsum të brendshëm, jo për eksport. Prodhimi bujqësor rajonal përfshinte tradicionalisht: shpendët, blegtorinë, zejtarinë, pemëtarinë, prodhimin e perimeve. 

## Industria 
Pas Luftës së Dytë Botërore, në komunë filloi zhvillimi industrial. Kjo u arrit veçanërisht nga ngritja e kombinatit të duhanit. Kushtet e favorshme klimatike, aftësia paguese e tokës, angazhimi dhe masivizimi i fermerëve, çuan në zhvillimin e kësaj dege industriale. Gjatë 80 viteve në Duhan Kombinati prodhohen rreth 1156 ton duhan të fermentuar dhe cigare rreth 1400 ton të asortimenteve të ndryshme të cilësisë së lartë. Krahas zhvillimit të industrisë së duhanit ishte edhe industria e tekstilit, e cila Gjilani u njoh dhe u afirmua në tregun e brendshëm dhe të jashtëm. Mund të thuhet se përmes kësaj dege industriale në Gjilan atëherë identifikohej si qytet industrial. Gjatë viteve 1970, prodhimi industrial u përqendrua në industrinë e duhanit, tekstilit, miellit, në agroindustri, në industrinë e çelikut në industrinë e materialeve të ndërtimit dhe radiatorëve. Pas vitit 1980 po investohet edhe në një sërë degësh të tjera të veprimtarisë ekonomike në të cilat u ngritën dhe u zhvilluan objekte të tjera të kapaciteteve industriale. 

## Ndërtimi 
Gjilani ka një traditë të gjatë në ndërtim, në vitin 1980 ka punësuar mbi 2000 njerëz. Ky moment rritës i aktivitetit ekonomik në sektorin e ndërtimit të banesave u shtri edhe në mbarë Kosovën dhe më gjerë, duke u shtrirë edhe në komunat tjera të Kosovës. Një rrjet i mirë rrugor ofron lidhje të mira me fshatrat përreth Gjilanit si dhe me pjesët tjera të Kosovës dhe rajonit. Ndërtimi i një unaze reduktoi trafikun brenda qytetit. Me - Projekti Mobilitet II është paraparë organizimi i komunikacionit urban të Gjilanit. 

## Tregtia 
Tregtia edhe si degë e ekonomisë ka traditë të gjatë në Gjilan . Tregtia në këtë rajon u rrit pas Luftës së Dytë Botërore. Si rezultat i zhvillimit të vrullshëm u krijuan ndërmarrjet e para tregtare ndër të cilat përmendet kompania 28 Nëntori, e cila kishte shtrirë rrjetin e dyqaneve në shumicën e lokaliteteve në Anamoravë dhe jashtë saj. Në kuadër të këtij sektori është edhe një qendër tregtare mjaft e konsoliduar që do të ishte shumë e rëndësishme për furnizimin e qytetarëve me mallra. Ekonomia private - zhvillimi potencial ekonomik në përgjithësi. Në një ekonomi të tregut të lirë, sektori privat është një komponent i rëndësishëm i zhvillimit ekonomik. në rajonin e Gjilanit, zhvillimi i sektorit privat u rrit në vitet 1980 dhe 1990, pas çlirimit. Në këtë periudhë afaristët gjilanas filluan të investojnë në industri të ndryshme. Në këtë drejtim janë ngritur disa kompani prodhuese si: Fluidi, Dea, Ola, RC cola etj. . Në vijim është lista e ndërmarrjeve të tjera prodhuese të sektorit privat të ekonomisë së Gjilanit sipas aktivitetit ekonomik. Si industria e drurit: Kosova Mobileria, ―Diellza, ―Fanton ―Niti, ―Kulla, ―Gëzimi, ―Bardhi, ―Përparimi,―Vllaznimi, ―Niki. INDUSTRIA TEKSTILE : ―Dita Gsh, ―Diti Xhani, ―Brilant, ―Eksomor, ―Solid, ―Tekom,―Menakon. INDUSTRIA E METALIT: ―Al Besimi,―Abyl Metal,―Lesna Dekon, Vali AL PVC ―Përparimi, ―Dritakos, ―Kosovaplas, ―Aldeti, ―Lindi Dea, ―Euro plast, Flora PVC, ―Aletriti, ―Besi, ―Beni, ―Rinasi, ―Çeliku, ―Mehuka, ―Omorina. INDUSTRIA E MATERIALEVE TË NDËRTIMIT : ―Bejta Company, ―Alkos Company, ―Lindi, ―Globi, ―Blerimi, ―Fontana, ―MEN, ―Tafa. 

## Zhvillimi i sistemit bankar 
Zhvillimi i sistemit bankar në komunën e Gjilanit bazohet në ekonominë e tregut të lirë dhe kapitalin privat. Pronarët e bankave private janë kryesisht nga jashtë dhe zotërojnë rreth 96% të aksioneve, ndërsa 4% e aksioneve i përkasin kapitalit vendas. Disa banka komerciale filluan të operojnë që në fillim: Kasabanka Banka e Re e Kosovës, 1. NLB, 2. BpB Private Business Bank, 3. Banka Tregtare, 4. MEB bëhet Pro Credit Bank, 5. Raiffeisen Bank 6. Banka Kombëtare Tregtare, 7. Banka TEB, pastaj institucionet mikrofinanciare dhe kompanitë e sigurimeve. Përveç bankave komerciale dhe institucioneve mikrofinanciare në Gjilan, funksionojnë edhe 8 kompani të sigurimit të cilat kryejnë aktivitete dhe shërbime financiare, ndër të cilat janë këto kompani: 1. Dukagjini, 2. Dardania, 3. Kosova e re, 4. Siguria, 5. Sigal, 6. UNIQA GRUP AUSTRIA, 7. Insig dhe 8. Sigma. Kompanitë e sigurimit kanë filluar të operojnë në Gjilan që nga viti 2002. Këto kompani kanë marrë licencat e tyre nga BPK (Autoriteti Bankar dhe i Pagesave të Kosovës) dhe operojnë sipas rregullave në fuqi. Këto kompani sigurimesh kanë produktet e tyre, të cilat kanë përcaktuar dhe ushtrojnë aktivitetet dhe operacionet e tyre. 

## Zejtaria 
Zejtaria dhe roli i saj në ekonomi në përgjithësi, duket të jetë e lashtë si veprimtari ekonomike njerëzore. Ky profesion zakonisht ushtrohej kryesisht në qendrat urbane. Për Anamoravën, zejtaria është zhvilluar kryesisht në qytete, si në Gjilan, Preshevë dhe Bujanoc. Gjilani qendra kryesore hapësinore e Anamoravës dhe më gjerë, dikur përfaqësonte një qytet të vogël me të gjitha karakteristikat e një qyteti oriental. Padyshim që sot në qendrën kryesore urbane të Gjilanit, mjeshtëria nuk e ka më rolin që ka pasur në shekujt e kaluar, por është shndërruar në aktivitete të ngjashme të natyrës tjetër, edhe sot tregohet roli i saj i rëndësishëm në jetën e banorëve, përkatësisht janë. Tani po japim disa të dhëna të shkurtra për zhvillimin e zejtarisë në rrethinën e Gjilanit. Qysh në fillim nuk është marrë parasysh pak dokumente të shkruara, por edhe kujtesa, rrëfimi verbal, përkatësisht antropologjia ndihmuan në këtë drejtim. Nëse nisemi nga ndonjë zanat i vjetër, që dikur ishte produktiv, jepni produkte si dëshmi të artefakteve që prodhohen nga dora e njeriut. Sipas të dhënave për vitet 1914-1928, mjeshtëria flasin për shumë lloje të zejeve, 1914 në Gjilan regjistrohen tre argjendaria. Në Gjilan edhe sot ka shumë dyqane të bizhuterive. Aktualisht funksionojnë 33 dyqane të arit dhe bizhuterive në Gjilan. 

## Bujqësia 
parapamje| Bresalc Gjilan 5
Deri në vitet 70, bujqësia në Gjilan ishte shumë e pazhvilluar. Toka është kryesisht punë manuale dhe me mjete primitive. Farat e përdorimit për mbjellje janë tradicionale, cilësore dhe jo produktive, ndërkohë që dominojnë racat e gjera të gjera dhe produktiviteti i ulët. Në 70 vjet, markat e bujqësisë janë një zhvillim më intensiv. Në këtë periudhë, zhvillimi i sektorit social në kombinate u organizua në kooperativa dhe stacione bujqësore si Stacioni i Avancimit të Bujqësisë, Kombinati Bujqësor, Kooperativat Bujqësore, Uzina e Duhanit, Kasapja e qytetit për kafshët e vogla dhe të trasha, Inkubatori i shpendëve për hapjen e kapaciteteve të 9 milionë zogj në vit, frigorifer për pemë frutore, stacione shërbimi veteriner etj. Të gjitha këto subjekte agrare kishin të punësuar rreth 4000 punëtorë të përhershëm dhe rreth 10000 punëtorë sezonalë. I gjithë prodhimi bujqësor ishte i organizuar mirë dhe kishte një eksport edhe në vendet perëndimore. Pas luftës fermerët filluan punën në kushte shumë të vështira, pa mjete dhe pa funksionimin e duhur të makinës. Ndërkohë, qeveria nuk ishte konsoliduar siç duhet. Sepse institucionet qendrore dhe vendore nuk kishin as buxhetin dhe as përvojën e nevojshme për t'u përballur me sfidat e kohës, nga njëra anë, ndërsa shumë organizata të huaja që kishin ardhur për të ofruar ndihmë në konsolidimin e bujqësisë së Kosovës, vepruan pa ndonjë koncept të qartë dhe nuk bënë. japin rezultatet e pritshme, nga ana tjetër, bujqësia pëson stanjacion përpara. Me fillimin e procesit të privatizimit, shumica e sipërmarrjeve agrare të përmendura ndryshuan destinacionin e tyre. Vetëm dy prej tyre si plantacione në Kravaricë dhe fermë shpendësh në fshatin Livoc – Konsoni ruajnë subjektivitetin dhe ringjallin prodhimin e mëparshëm. Thertorja Konsoni u hap për brojlerët me një kapacitet vjetor prej 600,000 mijë kg mish. Kjo fermë ka 60 punonjës me kohë të plotë dhe një numër të caktuar punëtorësh sezonalë me një perspektivë të shkëlqyer zhvillimi. Dy kompani MOEA dhe Ask Food kanë rritur kapacitetin e pemishteve në një sipërfaqe prej rreth 200 hektarësh dhe kanë ndërtuar kapacitete përpunuese, investime këto premtuese. Ask Food ka nënshkruar kontrata për eksportin e produkteve të saj në Gjermani, Shqipëri etj. Këto dy kompani kanë afërsisht 150 punonjës të rregullt dhe 200 punëtorë sezonalë. 

## Blegtoria 
parapamje| Stanishor
Sektori i blegtorisë përfshin: 14,000 krerë bagëti, 9,000 dele, 4,000 dhi, mbi 200,000 pula vezore, 150,000 broilerë, 3,500 koloni bletësh, 4,500 derra dhe 1,000 kuaj. Përveç fermave të shpendëve, të cilat kishin një mbarështim të racës së pastër, llojet e tjera të kafshëve nuk kanë dhënë rendimente të larta në prodhimin e mishit, qumështit, leshit dhe produkteve të tjera. Para vitit 1995 në komunën e Gjilanit funksiononin kapacitetet e përpunimit të mishit, stacionet e qumështit, leshit dhe inkubatorëve për shpendët, të cilët kanë mundësuar një agrobiznes të mirë për fermerët e kësaj ane. Lufta mori një mjet të rëndë në sektorët e blegtorisë, ku të gjitha njësitë e prodhimit të blegtorisë dhe makinerive u shkatërruan plotësisht. Pas çlirimit, disa fermerë rimëkëmbën fermat e tyre, duke rritur ngadalë numrin e krerëve të lopëve, viçave, deleve, dhive etj. Procesi i privatizimit ka shkaktuar dëme edhe nga shndërrimi i tokës bujqësore në prona komerciale dhe banesore.

Produktiviteti i bimëve: pemë të larta rreth 300 ha, 10 ha fruta të buta, 100 ha sera komerciale, drithëra sipërfaqe e bardhë me 3500 ha, 2500 ha sipërfaqe me misër, sipërfaqe të tjera kulturash me rreth 3500 ha. Numri i fermerëve të përfshirë në veprimtari bujqësore, blegtoria është 150 pemishte, 100 serra, ferma e lopëve qumështore mbi 20 janë katër mini ferma lopësh qumështore nga 4 deri në 20 lopë afër 300, mini ferma për obezitetin 6 viça, 80 ferma dhensh, 42 dhi. ferma, bletari 100, 9 ferma pula, zogj ferme per mish - 2 broilera, sportive Ferma 1, Vali ranch Fshati Perlepnice. Qumështore. 1. Qumështorja Kabi me një kapacitet prej 25 mijë litrash, por që grumbullon dhe përpunon afër 10 mijë litra qumësht për një ditë. 2. Qumështor Ard 1500 litra për një ditë. 3. Përpunimi ekskluziv i qumështit të dhisë "-Bioprodukt, me kapacitet 2000 litra për një ditë. III. Thertoret e licencuara. 1. Kasapja "Gas-2. Kasap Luli- 3. Kasap Malësia -IV. Njësitë e kasapëve të shitjes së mishit janë 10 prej tyre, katër Shoqata, të cilat ushtrojnë veprimtari në sektorë të ndryshëm të blegtorisë por që janë shumë më pak aktive. Infrastruktura e fermës. - Në përgjithësi nuk është mirë : - Fermat nuk iu përgjigjën standardeve teknologjike, veçanërisht ato të lopëve, viçave dhe dhenve dhe dhive, - Mungesa e makinerive bujqësore për përgatitjen e tokës - nuk janë të rregulluara deponitë për asgjësimin e hambarit të plehut organik që do të mbrojë mjedisin, - Një pjesë e madhe e tyre. ende nuk përdorin teknika të reja të kapaciteteve prodhuese të ushqimit, kapacitetet prodhuese popullsia vendase është shumë e vogël, ndër të cilat: - Qumështi prodhonte vetëm 20% të nevojave të bashkisë - Mishi viçi gjithashtu rreth 20% - mish shpendësh 25% - vezë diku rreth 80%. - 15% Mjaltë - Me pemë rreth 20% - Me perime rreth 25% - 30% Me drithëra të shquara Nga këto të dhëna tregojnë se komuna e Gjilanit për plotësimin e nevojave ushqimore të popullsisë së saj është diku afër mesatares së Kosovës. Pjesa tjetër e ushqimit, 70-80%, është e importuar. 

## Burime natyrore 
Komuna e Gjilanit ka pasuri të mira natyrore si 3,000 ha livadhe, kullota 4,000 ha, rreth 23,000 ha male dhe ujë të pastër, toka bujqësore ka edhe rreth 10,500 ha foragjere për kafshë. 

## Roli i strategjisë në ekonomi 
Strategjia zhvillon ekonominë dhe sidomos përkrahja dhe bazuar në potencialin e resurseve njerëzore, ekonomike, natyrore, sipërfaqe financiare dhe nëntokësore, që ekzistojnë në komunën e Gjilanit, është e nevojshme dhe e arsyeshme rritja e aktiviteteve të politikave për zhvillimin e ekonomisë. Më pas për arritjen e objektivave, qëllimeve, misionit dhe qëllimeve për një zhvillim sa më të shpejtë të ekonomisë është e nevojshme të hartohet Strategjia e Zhvillimit Ekonomik të komunës për një periudhë të caktuar, duke vëzhguar dhe analizuar faktorët konkurrues që e pasurojnë këtë strategji. Kjo hap perspektivën e strategjisë, po ashtu është bazë për orientimin e zhvillimit të sektorëve ekonomikë dhe të ekonomisë në përgjithësi. Në aspektin e strategjisë së zhvillimit të përgjithshëm ekonomik kryesisht të orientuar dhe të përcaktuar për një zhvillim gjithëpërfshirës të gjithë territorit të komunës së Gjilanit, duke u mbështetur në qeverisjen e saj efikase, e cila do të kontribuojë shumë për të qenë në shërbim të zhvillimit të përgjithshëm. Aktualisht, në funksion të zhvillimit të ekonomisë së komunës së Gjilanit funksionojnë degë të ndryshme të ekonomisë. Ndërsa, nën strategjinë e investimeve të orientuara në zhvillimin e vrullshëm të këtyre degëve të ekonomisë, si: 1. Bujqësia dhe degët e saj, 2. Mjeshtëri e avancuar, 3. Industria dhe degët e saj - Minierat dhe guroret, burimet nëntokësore - industria ushqimore - industria e tekstilit - industria e drurit, plastika, lëkura, letra, të tjera - industria e metaleve - industria kimike, 4. Ndërtimi, 5. Tregti, 6. Turizmi, 7. Shërbimet financiare Bankat, kompanitë e sigurimit, 8. Infrastruktura dhe energjia përveç kësaj paraqesin elementet kyçe që duhet të inkorporohen në strategjinë e zhvillimit ekonomik që identifikon karakteristikat e ekonomisë së Gjilanit të pozicionuara në këto përparësi, mundësi, dobësi dhe mangësi. 

## Përparësitë 
* - Popullsia e re,
* - Vendndodhja gjeografike e përshtatshme për zhvillim ekonomik,
* - Njerëz mjaftueshëm të arsimuar,
* - Induksioni i arsimit të mjaftueshëm për ekonominë e tregut,
* - Tradita në ndërmarrësi dhe iniciativa,
* - Potenciali i burimeve natyrore dhe ujërave nëntokësore,
* - Kushtet ideale për zhvillimin e bujqësisë dhe blegorisë,
* - Tradita në zhvillimin e degëve të ndryshme të industrisë,
* - Ujë mineral i bollshëm
* - Ekzistenca e mbi 3500 subjekteve ekonomike,
* - Zhvillimi në sektorë të ndryshëm të ekonomisë,
* - Ekzistenca e institucioneve arsimore dhe universitetit
* - Shkollat e mesme të profilizuara,
* - Qendra ekzistuese e trajnimit,
* - Vendosja e planit real të buxhetit,
* - Vendndodhja strategjike në aspektin e zhvillimit ekonomik,
* - Ekzistenca e bankave komerciale,
* - Funksionimi i kompanive të sigurimit,
* - Prania e institucioneve financiare ndërkombëtare,
* - Prania e USAID-it amerikan,
* - Prania e Agjencisë Evropiane,
* - Struktura më e lartë e kapitalit,
* - Potenciali i remitancave nga diaspora,
* - Mbështetja e donatorëve,
* - Investimet e huaja. 

## Opsione 
* - Dhënia e këshillave profesionale në biznes,
* - Mundësitë arsimore në vende të ndryshme,
* - Zhvillimi i mundësive të trajnimit,
* - Ofrimi i planeve të biznesit,
* - Zhvillimi i projekteve investive për bizneset,
* - Orientimi i investimeve në prodhim,
* - Orientimi i investimeve në degë të ndryshme të industrisë,
* - Orientimi i investimeve në agroindustri,
* - Rritja e bashkëpunimit ndërmjet ndërmarrjeve,
* - Organizimi i trajnimeve për komunitetin e biznesit,
* - Përmirësimi i strukturës së ekonomisë,
* - Themelimi i Agjencisë për zhvillim ekonomik,
* - Përshpejtimi i transformimit të pronës dhe kapitalit,
* - Rritja e investimeve pas privatizimit të subjekteve ekonomike,
* - Formimi i klubeve dhe shoqatave të biznesit,
* - Reformimi i politikës tatimore komunale,
* - Reforma e politikës fiskale në nivel qendror,
* - Përjashtimet tatimore për disa biznese për një kohë të caktuar,
* - Krijimi i kushteve më të mira për huadhënie,
* - Ekzistenca e produkteve të ndryshme për bankat
* - Rritja e bashkëpunimit të ndërmarrjeve të sektorëve të ndryshëm,
* - Mundësia për të sjellë investime të huaja. 

## Dobësitë 
* - Mungesa e bashkëpunimit mes komunës dhe komunitetit të biznesit,
* - Mungesa e strategjive të zhvillimit ekonomik,
* - Struktura e pafavorshme e ekonomisë,
* - Mungesa e drejtimeve specifike në Universitete
* - Sistemi i vjetëruar i ujësjellësit dhe kanalizimeve,
* - Infrastruktura e pamjaftueshme për furnizim me energji,
* - Mungesa e zonës industriale,
* - Falimentimi i shumë ndërmarrjeve private,
* - Procesi i ngadaltë i privatizimit,
* - Investimet në ndërmarrjet e vogla pas privatizimit,
* - Mungesa e një fondi për zhvillimin ekonomik,
* - Organizimi i dobët i komunitetit të biznesit,
* - Barra të larta fiskale për bizneset,
* - Mungesa e informacionit mbi trendet ekonomike. 

## Disavantazhet 
* - Mungesa e institucioneve mbështetëse në zhvillimin e bujqësisë,
* - Vështirësi në marrjen e kredive për bizneset,
* - Destabilizimi social i popullatës,
* - Problemi i papunësisë,
* - Niveli i ulët i zhvillimit të teknologjisë,
* - Vazhdimi i emigrimit të popullsisë,
* - Përkushtimi joadekuat për zhvillimin ekonomik në përgjithësi,
* - Mungesa e koordinimit të qeverisjes vendore dhe qendrore,
* - Normat e larta të interesit dhe afatet e shkurtra të kredisë,
* - Mungesa e ligjeve adekuate për zhvillimin e biznesit. 

## Shih edhe 
* Anamorava
* Rajoni i Gjilanit
* Komuna e Gjilanit
* Ekonomia e Kosovës

## Referime