Liria e besimit në Maqedoni të Veriut

**Liria e besimit në Maqedoninë e Veriut** i referohet masës në të cilën njerëzit në Maqedoninë e Veriut janë të lirë të praktikojnë besimet e tyre fetare, duke marrë parasysh si politikat qeveritare ashtu edhe qëndrimet shoqërore ndaj grupeve fetare. 

Ligjet e Maqedonisë së Veriut ndalojnë diskriminimin fetar dhe parashikojnë të drejta të barabarta për të gjithë qytetarët pavarësisht besimit fetar, dhe njerëzit në përgjithësi kanë lirinë të praktikojnë fenë e tyre pa ndërprerje. Organizatat fetare janë ankuar për trajtim të padrejtë nga qeveria në lidhje me çështjet e lejeve të ndërtimit dhe kthimit të pronës. Ka pasur raste vandalizmi dhe vjedhjeje kundër ndërtesave fetare.

Ndërsa Maqedonia përjetoi dhunë në vitin 2001 si pjesë e Luftërave Jugosllave, ajo nuk arriti nivelin e dhunës së përjetuar në vende të tjera si Bosnja dhe Hercegovina, dhe konflikti ishte kryesisht etnik, dhe jo fetar, në karakter.  Që nga epoka jugosllave, Kisha Serbe nuk e njihte statusin e vetëshpallur autoqefal të Kishës Maqedonase.  Qeveria e Maqedonisë së Veriut herë pas here ka ndërmarrë veprime kundër priftërinjve ortodoksë serbë, si dhe kundër priftërinjve ortodoksë maqedonas që kërkojnë të pajtohen me kishën serbe.   Mosmarrëveshja u zgjidh në vitin 2022.

Në vitin 2023, vendi u vlerësua me 3 nga 4 pikë për lirinë fetare.
## Demografia 
Sipas regjistrimit të fundit kombëtar, në vitin 2002, rreth 65 përqind e popullsisë është e krishterë ortodokse dhe 33 përqind myslimane . Komuniteti musliman përfshin një numër të vogël të urdhrave sufi . Grupe të tjera fetare që së bashku përbëjnë më pak se 2 përqind të popullsisë përfshijnë katolikët romakë, besime të ndryshme protestante, Dëshmitarët e Jehovait dhe Kishën e Jezu Krishtit të Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme . Komuniteti hebraik vlerëson se ka 200-250 anëtarë. Sipas një sondazhi të Brima/ Gallup në prill 2017, 1 përqind e popullsisë identifikohet si ateiste. 

Shumica dërrmuese e myslimanëve janë sunitë dhe shumica jetojnë në pjesët veriore dhe perëndimore të vendit. Shumica e të krishterëve ortodoksë jetojnë në rajonet qendrore dhe juglindore. Ekziston një korrelacion midis etnisë dhe përkatësisë fetare: shumica e të krishterëve ortodoksë janë maqedonas etnikë, dhe shumica e myslimanëve janë shqiptarë etnikë. Shumica e romëve, dhe praktikisht të gjithë turqit etnikë dhe boshnjakët etnikë, janë myslimanë, dhe shumica e serbëve dhe vllehëve etnikë janë të krishterë ortodoksë. Ekziston gjithashtu një korrelacion midis përkatësisë fetare dhe asaj politike, pasi partitë politike janë kryesisht të ndara sipas vijave etnike. 

## Historia 
### Si pjesë e Jugosllavisë (1944–1991) 
Për pjesën më të madhe të gjysmës së dytë të shekullit të 20-të, Maqedonia e Veriut ishte pjesë e Jugosllavisë, e cila krijoi një shtet nominalisht laik (megjithëse herë pas here shfaqi favorizim ndaj Kishës Ortodokse Serbe) dhe nuk u përfshi në fushata antifetare në masën e vendeve të tjera në Bllokun Lindor .  Në vitin 1958, tre peshkopata në Maqedoni u shkëputën nga Kisha Ortodokse Serbe. Në përgjigje një vit më vonë, Kisha Ortodokse Serbe lejoi zgjedhjen e peshkopëve vendas maqedonas dhe përdorimin e gjuhës maqedonase në shërbesa fetare, por ruajti statusin e patriarkut serb si kreu i kishave maqedonase, duke i vendosur Kishës Maqedonase një shkallë autonomie, por jo autoqefali .  Në vitin 1967, e pakënaqur me lëshimet e Kishës Serbe,  dhe nuk u njoh nga kishat e tjera ortodokse.  Kjo mosmarrëveshje do të vazhdonte gjatë gjithë kohëzgjatjes së Republikës Socialiste të Jugosllavisë.

### Pavarësia (1991–tani) 
Në vitin 2001, shpërtheu konflikti i armatosur midis Republikës së Maqedonisë dhe Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare, e cila është e përbërë nga shqiptarë etnikë. Në atë kohë, kishte shqetësime se ky konflikt do të shkaktonte polarizim etnik dhe fetar dhe do të sillte në Maqedoni nivelin e dhunës që është parë diku tjetër në Luftërat Jugosllave .  Megjithatë, analizat shkencore të periudhës ia atribuojnë konfliktin kryesisht tensioneve etnike dhe jo atyre fetare.  Disa ndërtesa fetare u dëmtuan ose u shkatërruan gjatë luftimeve.   Konflikti u mbyll kryesisht nga Marrëveshja e Ohrit, e cila siguroi njohje dhe të drejta shtesë për shqiptarët etnikë në Maqedoni dhe çarmatim vullnetar nga grupet rebele,  megjithëse incidente sporadike dhune kanë ndodhur në vitet që nga ajo kohë.   

Që nga shpërbërja e Jugosllavisë, Kisha Serbe është përpjekur të rivendosë kontrollin e saj mbi Kishën Maqedonase, e cila është perceptuar nga Kisha Maqedonase si e lidhur me axhendat e qeverisë serbe.  Në një përpjekje për të pajtuar midis kishave në vitin 2002, peshkopët e Kishës Maqedonase nënshkruan një marrëveshje me Kishën Serbe që do t'i jepte Kishës Maqedonase një status të pavarur pak më pak se autoqefalia. Kjo përpjekje nuk pati sukses, pasi politikanët maqedonas ushtruan presion mbi peshkopët që të tërhiqeshin nga marrëveshja.  I vetmi përfaqësues i mbetur i Kishës Maqedonase ishte Jovan Vraniškovski, i cili u denoncua si tradhtar dhe kukull serbe nga pala maqedonase. Jovani u arrestua, u hoq nga peshkopata e tij dhe u dëbua nga vendi. Pasi u përpoq të kryente një pagëzim pas kthimit të tij në vitin 2005, Jovani u arrestua dhe u dënua me 18 muaj burg. 

## Korniza ligjore 
Kushtetuta ndalon diskriminimin fetar dhe siguron barazi të të drejtave për të gjithë qytetarët pavarësisht nga besimi fetar. Ai garanton lirinë e fesë dhe të drejtën e individëve për të shprehur besimin e tyre lirisht dhe publikisht, individualisht ose me të tjerët. 

Kushtetuta përmend konkretisht pesë grupe fetare: Kishën Ortodokse Maqedonase, Bashkësinë Fetare Islame në Maqedoni, Kishën Katolike, Kishën Ungjillore Metodiste dhe Bashkësinë Hebraike . Ligji u lejon organizatave të tjera fetare të fitojnë të njëjtat të drejta ligjore dhe status si këto pesë grupe duke aplikuar për njohje dhe regjistrim nga qeveria nëpërmjet gjykatave. 

Kushtetuta përcakton se pesë grupet fetare të përmendura "dhe komunitetet dhe grupet e tjera fetare" janë të ndara nga shteti, të barabarta para ligjit dhe të lira për të themeluar shkolla, organizata bamirësie dhe institucione të tjera shoqërore. 

Kushtetuta ua ndalon partive politike ose shoqatave të tjera nxitjen e urrejtjes ose intolerancës fetare. 

### Procesi i regjistrimit për organizatat fetare 
Organizatat fetare mund të aplikojnë për t'u regjistruar si "kishë", "bashkësi fetare" ose "grup fetar". Këto klasifikime bazohen në madhësinë e grupit, organizimin e brendshëm dhe hierarkinë e brendshme. Sipas autoriteteve gjyqësore, ligji i trajton këto tre kategori në mënyrë të barabartë, duke u dhënë të gjithave të njëjtat të drejta ligjore, përfitime dhe detyrime. 

Qeveria ka njohur 35 organizata fetare (të përbëra nga 17 kisha, nëntë bashkësi fetare dhe nëntë grupe fetare).  

Pasi të regjistrohet, një kishë, bashkësi fetare ose grup fetar përjashtohet nga taksat dhe ka të drejtë të aplikojë për kthimin e pronës për ato prona të shtetëzuara nga ish-qeveria e Jugosllavisë, për projekte të financuara nga qeveria dhe për leje ndërtimi për ruajtjen e vendeve të shenjta dhe vendeve kulturore. Mund të krijojë edhe shkolla.  

Gjykata Themelore II e Shkupit pranon aplikime për regjistrim dhe ka 15 ditë pune për të përcaktuar nëse aplikimi i një organizate fetare i plotëson kriteret ligjore të regjistrimit. Këto kritere janë: një prani fizike administrative brenda vendit, një shpjegim i besimeve dhe praktikave të tij që e dallojnë atë nga organizatat e tjera fetare, si dhe një emër unik dhe shenja dalluese zyrtare. Një organizatë aplikuese duhet gjithashtu të identifikojë një organ mbikëqyrës përgjegjës për menaxhimin e financave të saj dhe të paraqesë një ndarje të aseteve të saj financiare dhe burimeve të financimit, si dhe procesverbalin e mbledhjes së saj themeluese. Ligji lejon regjistrimin e grupeve të shumta të të njëjtit besim fetar. Udhëheqësit e regjistruar ose përfaqësuesit ligjorë të grupeve fetare duhet të jenë shtetas të vendit.  

Gjykata ia dërgon kërkesat e miratuara Komitetit për Marrëdhëniet midis Komuniteteve dhe Grupeve Fetare, një organ qeveritar përgjegjës për nxitjen e bashkëpunimit dhe komunikimit midis qeverisë dhe grupeve fetare, i cili e shton organizatën në regjistrin e tij. Nëse gjykata e refuzon kërkesën, organizata mund ta apelojë vendimin në Gjykatën e Apelit të Shtetit . Nëse Gjykata e Apelit e Shtetit e refuzon kërkesën, organizata mund të paraqesë një peticion për të drejtat e njeriut në Gjykatën Kushtetuese, gjykatën më të lartë të të drejtave të njeriut në vend, me arsyetimin e mohimit të të drejtave fetare. Nëse Gjykata Kushtetuese e refuzon peticionin, organizata mund ta apelojë çështjen në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut .
 
Mosregjistrimi nuk e pengon një grup fetar të mbajë takime ose të bëjë prozelitizëm, dhe as nuk rezulton në ndëshkime ligjore ose gjoba, por e pengon grupin të angazhohet në aktivitete të caktuara, të tilla si krijimi i shkollave ose marrja e donacioneve që janë të zbritshme nga taksat për donatorin. 

### Arsimi 
Ligji nuk i lejon organizatat fetare të drejtojnë shkolla fillore, por u lejon atyre të drejtojnë shkolla në nivelin e mesëm e lart. Ministria e Arsimit lejon që nxënësit e klasës së gjashtë e lart të ndjekin një nga tre lëndët zgjedhore, dy prej të cilave kanë përmbajtje fetare: Hyrje në Fe dhe Etikë në Fe. Sipas përshkrimit të ministrisë, këto kurse e mësojnë fenë në një mënyrë akademike, jo-devocionale. Kurset zakonisht zhvillohen nga priftërinj ortodoks ose imamë myslimanë, pagat e të cilëve paguhen nga shteti. Ministria e Arsimit deklaron se të gjithë mësuesit e këtyre lëndëve marrin trajnim nga institucione të akredituara të arsimit të lartë, të cilat ligjërohen nga profesorë të filozofisë ose sociologjisë. Nëse studentët nuk dëshirojnë të ndjekin një kurs mbi fenë, ata mund të zgjedhin opsionin e tretë, Kultura Klasike në Qytetërimin Evropian.  Sipas përfaqësuesve të grupeve fetare të pakicave dhe zyrtarëve të Ministrisë së Arsimit, imamët dhe priftërinjtë e emëruar për të dhënë kurse jo-fetare shpesh nuk i qasen lëndëve me neutralitetin e duhur, duke theksuar në vend të kësaj perspektivat e besimeve të tyre përkatëse. 

### Misionarë të huaj 
Të gjithë të huajt që kërkojnë të hyjnë në vend për të kryer punë fetare ose rite fetare duhet të marrin një vizë pune para mbërritjes, një proces që normalisht zgjat afërsisht katër muaj. Komiteti për Marrëdhëniet midis Komuniteteve dhe Grupeve Fetare mban një regjistër të të gjithë punonjësve të huaj fetarë dhe mund t'u miratojë ose t'u mohojë atyre të drejtën për të kryer punë fetare brenda vendit. Vizat e punës janë të vlefshme për gjashtë muaj, me mundësinë e rinovimit për gjashtë muaj të tjerë. Rinovimet pasuese të vizave janë të vlefshme për një vit. Nuk ka kufi për numrin e rinovimeve të vizave për të cilat mund të aplikojë një punonjës fetar. Kleri dhe punonjësit fetarë nga grupet e paregjistruara janë të kualifikuar për viza.

## Praktikat qeveritare 
Grupet fetare, përfshirë komunitetet myslimane dhe katolike, kanë pretenduar probleme të vazhdueshme me kthimin e pronës për pronat e konfiskuara nga qeveria e Jugosllavisë gjatë shekullit të 20-të.  Si rezultat i tensioneve të kaluara midis kishave ortodokse serbe dhe atyre maqedonase, Maqedonia ndonjëherë ua ka mohuar hyrjen priftërinjve ortodoksë serbë që përpiqen të hyjnë në vend të veshur me rroba fetare. 

### Ankesat nga Bashkësia Islame 
Bashkësia Islame e Maqedonisë së Veriut ka deklaruar se qeveria ka penguar ndërtimin e një xhamie në fshatin etnikisht të përzier Llazhec duke mohuar një leje ndërtimi për shkak të presionit nga banorët vendas që kundërshtojnë xhaminë. BMI raportoi gjithashtu se qeveria ka bllokuar vazhdimisht rindërtimin e xhamisë në Prilep, e cila u dogj gjatë konfliktit të armatosur në vitin 2001. 

BFI-ja ka deklaruar se qeveria favorizoi Kishën Ortodokse Maqedonase - Kryepeshkopatën e Ohrit duke i dhënë asaj privilegje unike, të tilla si ofrimi i pronave publike falas, financimi për ndërtimin e kishave të reja ortodokse dhe ftesa ekskluzive për përfaqësuesit e saj për të marrë pjesë në funksione qeveritare. KOM-OA mohoi akuzat për favorizim, por tha se një perceptim i tillë mund të ekzistonte, pasi ishte bashkësia më e madhe fetare në vend. 

### Trajtimi i organizatave më të vogla 
Organizatat më të vogla fetare, të tilla si Dëshmitarët e Jehovait, Kisha Ungjillore, Komuniteti Bektashi (Tetovë) dhe Kryepeshkopi Ortodoks i Ohrit kanë deklaruar se qeveria nuk i trajton ato si të barabarta me pesë organizatat fetare të njohura në kushtetutë. Për shembull, ata deklaruan se qeveria i përjashtoi ata nga ngjarjet zyrtare, të tilla si ngjarjet zyrtare të festave ose ceremonitë e hapjes së punimeve të ndërtesës qeveritare, dhe nuk u dha atyre të njëjtin nivel aksesi ndaj zyrtarëve qeveritarë. OAO dhe Bektashinjtë thanë se, si komunitete të paregjistruara, ata shpesh përballeshin me diskriminim dhe kërcënim.  Pas vendimeve të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut në vitet 2017 dhe 2018 që dënuan refuzimin e qeverisë maqedonase për të regjistruar përkatësisht Kryepeshkopatën Ortodokse të Ohrit dhe komunitetin bektashian, qeveria u pagoi dëmshpërblim të dy grupeve, por nuk ndërmori asnjë veprim të mëtejshëm deri në fund të vitit 2019. 

## Qëndrimet shoqërore 
### Mosmarrëveshjet midis Komunitetit Bektashi dhe Komunitetit Islamik 
Bektashinjtë vazhduan të raportonin në polici ngacmimet nga banorët e lidhur me BFI-në të kompleksit të *Teqesë* Arabati Baba në Tetovë . Në mars të vitit 2017, BCM pretendoi pronësinë e plotë të kompleksit dhe njoftoi planet për rinovimin e tij në partneritet me Agjencinë Turke për Bashkëpunim dhe Koordinim . Përfaqësuesit e bektashinjve shprehën shqetësime se rinovimi i kompleksit do t’i zhvendoste ata tërësisht nga kompleksi. Përfaqësuesit e bektashinjve raportuan se ata dhe vizitorët e kompleksit shpesh ngacmoheshin verbalisht dhe u thuhej të largoheshin nga kompleksi. Bektashinjtë nuk mund të pretendonin pronësinë e kompleksit sepse mbeteshin të paregjistruar. 

### Vandalizëm dhe vjedhje 
Vandalizëm ka ndodhur në pak vende fetare. Kisha Ortodokse Maqedonase – Kryepeshkopata e Ohrit ka raportuar akte vandalizmi ndaj kishave ortodokse, përfshirë një përpjekje në shkurt 2017, për të djegur derën e një kishe në Saraj . Në shtator 2017, individë hodhën gurë në një kishë ortodokse në Çair, dhe vandalë të panjohur plaçkitën një xhami dhe një kishë ortodokse në Strugë . Në janar dhe nëntor 2017, autorë të panjohur vodhën kambanat e kishave ortodokse në Koçan dhe Saraj, përkatësisht. Zyrtarët e ICM-së thanë se nuk donin t’u jepnin shumë publicitet incidenteve në shkallë të vogël, në mënyrë që të mos nxisnin ekstremizmin ose të mos shkaktonin më shumë telashe. Në korrik 2017, autorë të panjohur lyen me bojë spraj dhe thyen gurë varresh në varrezat ortodokse në fshatin Luboten të Shkupit. BMI e dënoi vandalizmin si "një akt provokimi frikacak" që synonte të prishte bashkëjetesën.  Në vitin 2019, policia ngriti akuza ndaj 6 personave me akuza të ndryshme për dëmtim të pronës ndaj ndërtesave fetare, një rritje nga 1 në vitin 2018. 

KOM-OA raportoi më shumë se një duzinë grabitjesh të kishave ortodokse në qytete të ndryshme gjatë vitit 2017, më së shpeshti duke përfshirë para nga koleksionet e kishave. Policia raportoi gjithashtu një vjedhje parash në shtator 2017 në një xhami në Strugë. 

### Fjalim antisemitik 
Ka pasur raste të gjuhës antisemite në mediat sociale dhe të shtypura. Në një rast, individë deklaruan në mediat sociale se një biznesmen i shquar amerikan hebre kishte bashkëpunuar me nazistët në shfarosjen e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në një rast tjetër, një botim i janarit 2017 i të përjavshmes *Republika* e përshkroi të njëjtin biznesmen si një "hebre nazist" në një artikull të titulluar "Luciferi Hyjnor". Në mars 2017, komuniteti hebre raportoi se fletëpalosje me përmbajtje antisemite, duke përfshirë svastika dhe frazën "Jews Out", u hodhën në oborrin e selisë së shoqatës së tyre. 

## Shih edhe 
* Feja në Maqedoni të Veriut

## Referime