Filati

**Filat** (greqisht: *Φιλιάτες/Filiátes*) është qytezë në qarkun i Çamërisë, Greqi.

## Gjeografia 
Filati është e vendosur në një zonë kryesisht malore. Malet e Murganës shtrihen në veri, në kufi me Shqipërinë. Qyteza Filati është e vendosur në jugperëndim të Konicës, në perëndim të Janinës, në verilindje të Gumenicës dhe në juglindje të Sarandës, Shqipëri. Filati ndodhet 10&nbsp;km në lindje të fshatit i peshkimit Sajadhë, në mes të lumit Kalama dhe kufirit greko-shqiptar. Nga veriu Filati kufizohet me Pleshavicën, nga veriperëndimi me Koskën dhe Lopësin, nga juglindja me Galbaqin e Spatarin dhe nga perëndimi me Shqefarin. Qyteza ka kazermat e vet dhe një spital që është përgjegjës për shumicën e popullsisë në jug-lindje të qarkut i Çamërisë. Para Luftës së Dytë Botërore, Filati kishte këto lagje: **Dematë**, **Gjillatë**, **Kasimatë**, **Sejkatë**, **Sarandarë** dhe **Zejnelatë**. Pas Luftës së Dytë Botërore, Filat është një qytezë urbane të vogël dhe është organizuar dhe ndërtuar përreth tre shesheve(*greqisht*: "plati"). Filati sot është selia i komunës e Filatit. Kurse *Rruga Kombëtar Greke 6* (Larisë - Janinë - Gumenicë) dhe autostradës *Egnatia Odos* (Dedeagaç- Selanik - Janinë - Gumenicë) kalojë në jug të komunës i Filatit.

**Toponimet të qytezës Filat:**(Para Luftës së Dytë Botërore)

***Ara e Grrënjacës** - ara e cila ka qënë pronë e fisit të shuar të grrenjace, në L.
***Ar’ e Kutatit** – arë, ish pronë e fisit të shuar të Kutate, në V.
***Ar’ e Zezë** - arë, në L. Këtë emër e ka marrë sepse aty dikur janë bërë vrasje.
***Ar’ e Shabanenje** – arë e fisit të Shabanenje, në L. 
***Arat e Damës** - ara, në L.
***Arat e Xorxenje** – ara, në L.
***Bardhëla** – arë, në V.
***Bira e Dhelprës** – birë dhelpre në një faqe kodre, në V.
***Bokrrimat e Boçerepit** – bokërrimë e kuqe, në L.
***Bokrrimat e Duçenje** – bokërrima të kuqe, në L.
***Bokrrim’ e Kuqe** – bokërrimë që e ka dheun të kuq, në L.
***Bokrrimet e Takenje** – bokërrimë që zbret në gërmadhat e fshatit të vjetër të Mihalarit, në L.
***Bregu i Grrënjacës** – kodër e vogël ku ndodheshin shtëpitë e fisit të Grrënjacëve, në VL.
***Brrinj e Feçit** – arë, në V.
***Brrinjat e Gumbit** – arë në brinjë, në JL.
***Burimet e Ninës** – burrim, në V.
***Çakërret** – ara, në J.
***Çallëku e Dojakës** – pyll, në P.
***Çavolati** – arë e kullotë, në V.
***Çuk e Mahmut Malos** – bregore, në V.
***Çukëz e Mulla Aliut** – kodër e vogël ku dikur thërriste ezanë Mulla Aliu në lagjen Sarandarë.
***Duqenet e Xhamisë** – vakëf në qëndër të qytetit.
***Dahnareja e Vogël** – pllajë eveshur me dafina afër qëndres së qytetit.
***Dhes i Tafeqit** – shteg i një vije uj, të cilin e hapnin kur donon të vaditnin arat, në JL.
***Fiqt e Çallëkut** – Bregore me fiq e pemë të ndryshme, në V.
***Folej’ e Pulbardhës** – shkëmb ku ndërtonte folenë pulbardha, në V.
***Fush’ e Poshtëme** – ara, në L.
***Fush’ e Sipërme** – ara, në L.
***Gëzëfet** – vresht me ullinj, në J.
***Gonetë** – ara, në L.
***Gorric e Çapos** – bregore ku dikur ka qenë një goricë, në J.
***Gorric e Çimos** – bregore ku ka qëne një goricë, në P.
***Granica** – faqe mali, në VL.
***Grav’ e Binakos** – shkëmb ku ndodhej një birë e madh, në V.
***Grav’ e Dhahnaresë** - shpellë, JL.
***Grav’ e Halil Tiranës** – shpellë që nxën rreth 50 kokë bagëti t’ imta, në V.
***Grav’ e Ninës** – shpellë, në V.
***Grav’ e Prapalit** – shpellë, në JP.
***Grav’ e Skraparit** – shpellë që nxën rreth 200 kokë bagëti t’ imta, në V
***Grav’ e Sulos**  -  shpellë ku dikur mrizonte dhëntë një farë Sulojë, në J.
***Grav’ e Tiranës** – shpellë, në V.
***Gravat e Savolatit** – shpellë, në V.
***Grop’ e Abaz Beqirit** – arë e vogël dhe ullinj, në L. 
***Grop’ e Beqos** – arë e madhe, pronë e dikurshme e një farë Beqoje, në J.
***Grop’ e Vogël** – arë në një vend gropë, në L.
***Gropështi** – arë në një vend gropë, në J.
***Gurët e Çulatit** – dy gurë me shënjë, në L. 
***Gur i Bufit** -  shkëmb ku ulej bufi, në P.
***Guri i Kodrës** – shkëmb ne një kodër, në P.
***Gurët e Velos** – kodër e vogël shkëmbore, në V.
***Guri i Vogël** – shkëmb, në V.
***Guri i Xhamisë** – gur mi madhi rrafshët nga sipër, ku vendoseshin kufomat e të vdekurve, kur para se të varroseshin do t’u falej xhenazeja, në qendër
***Haliqeja e Murat Gaxhelit** – tokë ku ka shumë gurë të vegjël, në J.
***Hiri i Shabës** – tokë shtuf, në V.
***Huqumeti** – ndërtëse e nënprefekturës turke, në qëndër.
***Kalaj’ e Kastrisë** – gërmadhat e një kalaje të vjetër, në P.
***Këmb’ e Mesit** – këmbë mali, në V.
***Këmb’ e Xhemos** – këmbë mali, ne P. 
***Kokomareja e Meçate** – pyll e kulotë, në VL.
***Kondarei** – ara, në L.
***Kongjelez/a** – rrugë me kthesa, në fund të qytetit, ku sot ndodhen kazerma ushtarake greke.
***Konizma** – kishëzë, vend vakëf ku të krishterët hidhnin pare.
***Koprra** – vend për kullotë, në JP.
***Koprr’ e Vjetër** – vend ku ndodheshin varreza, në V.
***Kroi i Çimos** – krua, në P.
***Kroi Inifajt** - krua, në P.
***Kroi i Jonuzit** - krua, në V.
***Kroi i Sejakte** - krua i ndërtuar nga fisi i Sejkate, në V.
***Kull’ e Xhamisë**. 
***Lëm’ e Daut Xhindit** – lëm i shtruar me pllaka guri, në J.
***Lëm’ e Feçit** – lëm, me pllaka guri, në L.
***Lëm’ e Grrënjacës** – lëm, me pllaka guri, në V.
***Lëm’ e Kodrës** – lëm prej dheu, në P.
***Lëm’ e Peponit** - shesh ku lozin kalamajtë, në J.
***Lis i Stuqit** – lis në faqen e malit i cili mban mbiemrin e Ali Stuqit, në J.
***Livadhzat e Tarenje** – livadhe, në VP.
***Luca e Boçerepit** – lerë ku pinin ujë qetë, në V.
***Luca e Takenje** – lerë bagëtish, në L.
***Luca i Filatit** – lumë, në JL.
***Mali Ajlasë** – mal, në V.
***Medreseja** – shkollë turke ku mesohej për hoxhe, në qëndër.
***Mejtep i Vogël** – shkolla fillore turke, në qëndër.
***Mihalari** – gërmadhat e një fshati të vjetër, në V.
***Milarija e Eminenje** – kullotë, në V.
***Moneja e Prroit Memos** – mone bagëtish, në JL.
***Mulliri Damës** – mulli që bluan drithërat, punon me ujë, në JP.
***Musllupi** – vendi ku merrnin burrat avdes para se të shkonin në xhami për t’u falë, në qëndër.
***Paloklisha**(kisha e vjetër) – kishë e vjetër, në V.
***Pandallona** – vend që mban ujë, kullotë, në V.
***Perentinet** – ara, në J.
***Pill i Çimate** – pyll, në JL.
***Pill i Ruçit** – pull, në VP.
***Pill i Xhemos** – pyll me përall e ullinj, në P.
***Pllakat e Karaçonit** – vend me shtresa pllakash prej guri, në V.
***Prapali Çimatë** – kullotë prapa kodrash, në VP.
***Prapali Gjërë** – vend gropë, në P.
***Prroi Benës** – përrua mall, në V.
***Prroi Çekës** – përrua i veshur nga të dy anët me ullinj, në V.
***Prroi Honisë** - Përrua i thatë (që s’ban ujë), në J.
***Pus i Buzos** – lerë ku u jipnin ujë kafshëve gjatë dimrit, në P.
***Pus i Granicës** – pus, në J.
***Pus i Gjërë** - pus i thellë që e ka grykën të gjërë, në qëndër.
***Pus i Haxhiut** – pus.
***Pus i Llambros** – pus.
***Pus i Mejtepit** – ish pus pranë shkollës fillore turke, në qëndër.
***Pus i Takës** – pus në L.
***Qaf e Kallanxhiut** – qafë bregoresh, në VP.
***Qaf e Karavait** – qafë, në P.
***Qaf e Pleshevicës** – qafë, në VP. 
***Qeparizi Memolate** – sellvi shekullore, në P.
***Radhareja e Evgjite** – 12 shtëpija evgjitesh të cilat ndodheshin në radhë pas njëratjetrës, në J.
***Raq i Glatë** – bregore e gjatë, në V.
***Raq i Klishës** – breg ku ndodhet një gërmadhë e vjetër kishë, në VP.
***Rrahëza** – përpjetë e një kodrinë, në P.
***Rrap i Çerçizit** – rrap i madh, në J.
***Rrap i Vanrës** – rrap i madh, në VP.
***Ruzhdieja** – ish shkolla e mesme në gjuhen turke, në qëndër.
***Sarai i Xhafer Demit** – gërmadhë e një sarai të vjetër të demate: “Ki sarai ka klënë i Xhafer Demit që e prishnë grekët me 30 të senesë dhe me gurët e tij benë një skolic që në të psonim gluhën e ture” (Lut Berberi nga Filati)
***Skarpati** – kullotë, në VP.
***Surmaqi i Foçit** – pyll i vogël me druj përalli etj, në V.
***Sheshet e Kripës** – sheshe ku barinjtë u jipnin kripë bagëtive, në P.
***Shesh i Demate** – shesh në qëndër të qytetit. Ka qënë pronë e fisit të demate. Në vitet ’30 në këtë vend qeveria greke ngriti një gjimnaz në gjuhën greqisht.
***Shesh i Dojakate** – shesh pranë shtëpive të fisit të dojakate, afër qëndrës.
***Sheshi i Hasellit** – shesh ku lozin kalamanjtë, në L.
***Sheshi i Misrit** – shesh në tregun ku shitej misri, në qëndër. 
***Sheshi i Puseve** – shesh ku ndodhen shumë pusë në të cilat mbushnin ujë gjithë lagjet e qytetit.
***Sheshi i Stambollit** – shesh, në J.
***Shkallat e Pleshevicjotë** – vend në Pazar ku pleshevicjotët shisnin shollë të cilat i përgatitnin vetë.
***Shkëmbi i Xhamisë** – vend pranë xhamisë ku falnin të vdekurit.
***Shtëpite e Çallëkut** – gërmadha, në V.
***Shtëpit e Tiranës** – banesa ku jetonin fisi i tiranasve, në V.
***Shtrunga e Ninës** – shtrungë e gurtë, në P. 
***Trap i Dojakës** – ara më një burim pranë qe i takonte fisit e dojakate. 
***Thruma e Zezë** – pllajë e veshur me thruma të zeza, në V.
***Ulliri i Bellos** – ulli në tregun ku shiteshin gjedhët, në qëndër.
***Ullit e Babaçit** – bacë me ullinj, në V. 
***Ullit e Benës** – ullinj në një vend gropë, në V.
***Ullit e Honit** – vend gropë me ullinj, në VL.
***Ura e Filatit** – urë me hark, në JL.
***Ura e Vogël** – urë, në JL.
***Valanidha** – faqe mali, në V.
***Vanëra** – vreshta e ullinj ku greket kryen masakra kundër filoqatëve më 1944.
***Varikoi i Çimës** – pllajë e gjëre, në JP.
***Vau i Filatit** – va lumi në lumin e Filatit, në JL. 
***Verret e Demate** – varre të fisit të demate, në afërsi të qëndrës.
***Verret e Sejkate** – varre të fisit të Sejkateve, afër qëndrës 
***Xhamia e Pazarit** – xhami e cila është ndërtuar nga Vejz Aga Pllotareja, në qëndër.
***Xhamia e Sejkate** – xhami e ndërtuar nga fisi i sejkatëve, në qëndër.
***Zharë i Gjërë** – va i gjërë ku kalohet lumi, në dimër.

## Demografia 
Sipas regjistrimit të popullsisë së viti 2001, Filati kishte 2.344 banorë. Në vitin 1981, qyteza kishte 2,439 banorë, kurse në vitin 1991 Filati kishte 2,591 banorë. Banori i Filatit thirret **Filaqot**.

**Familjet në qytezën Filat:**(Para Luftës së Dytë Botërore)

Alizoti , Baburri (të ardhur nga fshati greke Babur), Ballashenjtë (fis i shuar), Benatë, Berberatë, Buzenjtë, (fis i shuar), Çafulatë, Çamenjtë, Çimatë, Çopenjtë (fis i shuar), Dematë, Dojakatë, Ducenjtë, Focenjtë (fis i shuar), Gaxhelatë, Grrënjacë (fis i shuar. I fundit i këtij fis ra në luftë kundër grekëve në Bezhan më 1913), Gullenjtë (vllah shqipfolës), Gumatë (fis i shuar), Gjillatë, Hallunatë, Kasimatë, Kodrenjtë (fis i shuar) Memkatë, Mullahusenjtë, Ninenjtë, Ponatë (Poni), Resulatë, Sarandarë, Sejkatë, Sterratë, Strungarenj (fis i krishterë ardhur nga Grebena), Shabanenjtë, Tarenjtë, Tavanxhinjtë, Tiranenjtë(Tirana), Xorxenjtë, Xhibatë, Zaneminenjtë, Zejnelatë, Zguratë (Zguro) etj.

## Historia 
### Mesjeta dhe origjina e Filatit 
Qyteti i Filatit shfaqet në defterët osmanë të vitit 991 hixhri (1583). Në këtë defter janë dhënë emrat dhe mbiemrat të kryefamiljarëve e Filatit dhe zonën përreth. Shumica e këtyre emrave dhe mbiemra janë shqiptarë si: *Kond*, *Nika*, *Gjon*, *Gjin*, *Duka*, *Ded*, *Leka* etj. Historiani Hajredin Isufi thekson se ka shumë emra të përzier myslimane dhe krishterë, duke treguar se procesi i islamizimit u ndodhin atëherë dhe mund të ketë filluar menjëherë pas pushtimit të rajonit në 1433. Isufi citon fshatin Kockë si një shembull ku emra të tillë si: *Sinan Pjetri*, *Murat Kondi*, *Ahmet Andrea*, *Hasan Jorgo*, *Ali Dhimo*, etj, ka ekzistuar në mesin e njerëzve laraman. Brenda këtij linjë të mendimit eshte edhe historiani greke A. Koçi. Ai thotë se Filati mori emrin e vet nga një banor vendas me emrin *Filas*. Megjithatë, një tjetër historian grek, Zotos Mollosos i cili udhëtoi rreth Çamërinë në shekullin e nëntëmbëdhjetë kishte një pikëpamje të ndryshme. Ai pohoi se Filat u themelua nga dikush i quajtur *Trëndafilis*, emri i të cilit kur i shkurtuar u quajt *Filas*, nga ku emri Filat rrjedh. Sipas Zotos vendi u quajt *Tria* dhe më pas, *Kestria Ilion* - *Iliate* - *Filiate* ose *Filat*. Kjo është interesante, sepse ajy referon qytezën Filat si *Figliati* dhe jo në emrat hipotetike të propozuar nga Zotos. Kjo jep besim për pikëpamjet e vendasëve dhe historianë Koçi dhe Isufi në lidhje për etimologjinë e emrit.

### Sundimi osmane në shekullin i nëntëmbëdhjetë 
### Sundimi greke gjatë periudhës midis dy luftërave  
### Lufta e Dytë Botërore dhe shpërngulja e Çamëve Myslimane 
thumb|Shkolla Shqipe e Filatit në vitëve 1942-1944.thumb|Një grup partizanësh çamë të Filatit, mes të cilëve Muharrem e Ballkëze Demi, Teme Sejko, Dervish Dajaka, Taho Sejko etj. (1943)

### Filati sot 
## Shih edhe 
*Abaz Dojaka (1934-1993) etnograf, studiues, dhe mjeshtër i kulturës popullore.
*Aziz Çami, - oficer i ushtrisë shqiptare dhe një komandant në Balli Kombëtar.
*Qamil Çami, - mësuesi dhe poeti i epokës së Zgjimi Kombëtar Shqiptar.
*Ali Demi, - luftëtar shqiptar i rezistencës në Luftës së Dytë Botërore.
*Musa Demi, - figurë revolucionare dhe e rëndësishme e Zgjimi Kombëtar Shqiptar.
*Niazi Demi, - ministri i tregtisë së Shqipërisë.
*Rexhep Demi, - anëtari kryesor i lëvizjes së pavarësisë shqiptare dhe nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë Shqiptare.
*Tahir Demi, - anëtar me rangut të lartë i Partisë së Punës të Shqipërisë dhe përfaqësues i Shqipërisë në Comecon.
*vendndodhja
*Teme Sejko - kunder admiral i Flotes Shqiptare gjate regjimit komunist 
*Taho Sejko - funksioner me poste te rendesishme gjate regjimit komunist

## Lidhje të jashtme 
*vendndodhja

## Referime