Mitologjia gjeorgjiane

**Mitologjia gjeorgjiane** (  ) i referohet mitologjisë së gjeorgjianëve parakristianë ( /kʌrtˈvɛliənz/ ; gjeorgjiane : ქართველები, romanizuar : kartvelebi, shqiptuar [ˈkʰaɾtʰvelebi] ), një grup etnik autokton Kaukazian me origjinë nga Gjeorgjia dhe Kaukazi Jugor . Mitologjia e popujve kartvelian besohet nga shumë studiues se ka qenë pjesë e feve të mbretërive të Diauehi, Colchis dhe Iberia.

Ndikimet e mëvonshme përfshijnë mitologjitë e grekëve të lashtë, popujve vainakh  dhe iranianëve – të mbiemrit që përfshin të dy sistemet e besimit të nomadëve iranianë veriorë, skithëve dhe sarmatëve (të ruajtur ende në një farë mase në mitologjinë e tyre pasardhësit e Osetëve ) dhe ajo e fesë Zoroastriane të Perandorisë së Lashtë Persiane, e cila ka lënë një trashëgimi të qëndrueshme midis kombeve të Kaukazit. (Shih gjithashtu fetë iraniane ) 

Mitet dhe legjendat gjeorgjiane ruhen kryesisht si përralla popullore, shumë prej tyre përfundimisht shkrihen me legjendat e krishtera pas kristianizimit të Gjeorgjisë shtatëmbëdhjetë shekuj më parë. Megjithatë, ungjillizimi i Gjeorgjisë nuk ishte aspak uniform. Ndërsa popullsitë e ultësirës përqafuan krishterimin në shekullin e pestë, malësorët e luginave malore në vargmalin e Kaukazit të Madh u konvertuan rreth dhjetë shekuj më vonë - dhe vetëm sipërfaqësisht. Mbijetimet e besimeve dhe praktikave pagane në rrafshnaltat gjeorgjiane janë pra, kuptohet, ndikuar shumë nga krishterimi, i mungon uniteti mitologjik dhe në thelb folklorik.  

 

## Miti i krijimit Khevsur/Pshav (Gjorgjia verilindore) 
Në fillim ekzistonte vetëm kryezoti (morige God) dhe motra e tij. Ajo e bëri atë të pakënaqur, kështu që ai e mallkoi atë. Motra u bë një demon. Për çdo gjë të mirë që kreu zoti krijoi, Demoni krijoi një gjë të keqe për ta kundërshtuar/kundërshtuar atë. Edhe gratë ishin një krijesë e Demonit, siç ishin demonët më të vegjël (  , ndërsa njerëzit dhe perënditë më të vogla ishin krijime të Morige Ghmertit. Zotat më të vegjël u lodhën në luftën e tyre të pandërprerë me demonët dhe ikën në botën e sipërme të Zesknelit (zesknel), duke lënë pas burrat. Megjithatë, burrave u mungonte fuqia për t'i rezistuar demonëve, pra perëndive më të vogla (    – shih më poshtë) i gjuajti demonët dhe i çoi nën tokë në botën e nëndheshme të Kvesknelit. Demonët lanë pas tyre gratë që, si ata, ishin pjesë e krijimit të lig. 

Kështu, burrat dhe gratë janë vetëm emanime ose zëvendësues të perëndive lart dhe demonëve poshtë, respektivisht. I njëjti parim vlen për të gjitha gjërat e krijuara: entitetet dhe substancat e universit ndahen në dy seri antagoniste, njëra e egër dhe demonike, tjetra shoqërore dhe hyjnore. Të vetmet entitete ose substanca që janë vërtet reale janë ato të botës së sipërme të Zesknelit dhe të botës së poshtme të Kvesknelit. Bota e mesme e banuar nga njerëzit është kështu vetëm një vend kalimi dhe takimi, dhe qeniet që e popullojnë atë nuk kanë asnjë thelb në vetvete, duke qenë vetëm emanacione të botëve hyjnore ose nëntokësore, ose përndryshe bashkimet e tyre. 

## Kozmologjia 
Në mitologjinë gjeorgjiane parakristiane, universi perceptohet si një sferë . Ai përfshin tre botë ose nivele, të njohura si *skneli* (sknel):

* *Zeskneli* (zesknel) – bota më e lartë dhe shtëpia e perëndive. E bardha është ngjyra e Zesknelit.
* Toka - bota e mesme, shtëpia e të vdekshmëve. Qendra e saj ndahet në dy rajone, të përparme ( *tsina samkaro*, წინა სამყარო; ose *tsinaskneli*, წინა სკნელი) dhe e pasme ( *ukana samkaro*, prapaა სამყარო; ose *ukana skneli*, fundit); – përtej të cilit tokat e Tokës ndahen nga shtatë ose nëntë male (ose dete), të cilat një hero mund t'i përshkojë vetëm duke iu nënshtruar fillimisht një transformimi shpirtëror (i njohur si *gardatsvaleba* (გარდაცვალება) - që është gjithashtu fjala për "vdekjen") dhe duke kërkuar ndihmën e kafshëve magjike, si Paskunji, Rashi e të tjera. E kuqja është ngjyra e kësaj bote.
* *Kveskneli* - bota ose nëntoka më e ulët, e banuar nga zogjtë, gjarpërinjtë dhe demonët. E zeza është ngjyra e Kvesknelit.

## Praktika të tipit shamanik 
Në traditën gjeorgjiane malore, Kadagi është shpesh shikuar si një lidhës mes botës materiale dhe botës së shpirtit. Ata janë konsideruar si mediatore mes njërëzve dhe hyjnive të vogla, të cilat janë të specializuara për disa aspekte të jetës së tyre, siç janë shëndeti, fati, apo mbrojtja. Kadagu shpesh zbret në ekstazë, duke u lidhur me botën e së panjohurit dhe duke sjellë parashikime dhe udhëzime të rëndësishme për komunitetin.Kadagi ka një rol të rëndësishëm në jetën fetare dhe të shoqërisë së gjeorgjianëve malorë. Ata janë të respektuar dhe të kërkuar për diçka të quajtur "gjuhë Hat'i", një formë e komunikimit të fshehtë dhe të shenjtë me botën e hyjnive. Për shumë njerëz, Kadagi përfaqëson një udhëheqës shpirtëror dhe një burim i diturisë së mbinatyrshme dhe të harruar. Rreth tyre mbizotëron një aura e përgjegjësisë dhe ndjenja e bindjes ndaj vullnetit të hyjnive lokale. Kadagi përjeton rrjedha të ngjarjeve në mënyrë të veçantë dhe ka aftësinë për të shpjeguar misteret e jetës dhe të botës së padukshme. Besojnë se nëpërmjet Kadagit, ata mund të ndërtojnë një lidhje më të fortë me botën shpirtërore dhe të zbulojnë të vërtetën e fshehur në veprimet dhe rrethanat e tyre të jetës. Lloj i dytë i praktikuesve të tipit shamanik (ekskluzivisht femër) ishte *Mesultane* - fjala që rrjedh nga *suli* gjeorgjian 'shpirt'. Një *mesultane* – zakonisht një grua, ndonëse ndonjëherë e re sa një vajzë nëntëvjeçare – ishte një femër që zotëronte 'fakultetin për të vizituar përtej në shpirt'. Në momente të caktuara, këto femra do të zhyten në 'një letargji të thyer nga mërmërimat', pas së cilës zgjoheshin dhe përshkruanin 'udhëtimin' e tyre, duke ua komunikuar kërkesat e të vdekurve individëve të veçantë ose komunitetit në përgjithësi. Nga aftësia e tyre për të hyrë në këto shtete ekstazë ata do të merrnin nderime dhe prestigj. 

## Lista e qenieve të mbinatyrshme nga miti gjeorgjian 
### Zotat 
* **Adgilis Deda** (ადგილის დედა) – A goddess of fertility and livestock revered by the inhabitants of the mountainous areas of northeastern Georgia (such as Khevsureti) as the patroness of certain places and of travellers. She is portrayed as a beautiful lady with silver jewellery. She later became associated with the Virgin Mary when the area was converted to Christianity. Her name means "Mother of Locality".
* **Ainina and Danina** (აინინა და დანინა) – A pair of goddesses who are mentioned in  and the mediaeval Georgian Chronicles.
* **Elia** (ელია) – The god of rain and thunder in Georgian mythology.
* **Apsat** (აფსათი) – A male god of birds and animals in Svan mythology.
* **Shavkhan** (შავხანი) – God of blacksmithing in Svan mythology.
* **Bedis Mtserlebi** (ბედის მწერლები) – Deities who write the fate of humans and all other spiritual beings with the help of their magic book. 
* **Armazi** (არმაზი) – Chief of the gods; central figure in the official religion of (Caucasian) Iberia (= Kartli) established by King Pharnavaz I of Iberia (4th century BC). According to the *Life of Saint Nino* an immense statue of Armazi – along with images of other deities and the temple that housed them – was destroyed by a storm of giant hailstones raised by the prayers of Saint Nino. Armazi is also the name of an ancient fortress near Mtskheta that dates from the same period. Various complementary strands of research suggest that the origins of this deity lie in a syncretism between conceptions of the Zoroastrian supreme being Ahura Mazda () and a native Georgian supreme lunar  deity (see also Tetri Giorgi below) – a regional variant of the Hittite moon god  Arma.
* **Barbale** (ბარბალე) – The goddess of cattle and poultry fertility, the sun, women's fertility, and healing.
* **Batonebi** (ბატონები) – Spirits of disease. Their name means "the masters". In modern use "Batonebi" is used as a term to refer to a small set of infectious diseases, that are often prominent among children (measles, chickenpox and few others) If anyone is infected by the Batonebi, following one tradition their family will prepare special food and candies, and place presents under trees to appease the Batonebi (Traditions vary, but general motif is for whole family to appease the sick child).
* **Beri Bera** (ბერი ბერა) – An agricultural god of fertility, harvests, and animals who is worshipped in eastern Georgia. His festival is held at the end of the year. where she watches over and protects wild animals. She sometimes shares animals with hunters, as long as they respect her rules by not hunting more than their needed amounts or taking aim at animals that are her manifestations. In some myths, she will enter into a sexual relationship with a hunter, while warning him not to reveal their liaison  upon pain of death by causing him to fall to his death from a cliff, usually during a hunt  Their name may be related to the word for "flame" (ალი). This supernatural being occurs not only in the folklore of the Caucasus, but also in the folk beliefs of Iran, Central Asia and Mongolia and conceptions of its appearance may derive from folk memories of relict hominins (see also Almas (cryptozoology)).
* **Devi** (დევი) – Many-headed ogres whose heads can regenerate if any of them are cut off (compare Lernaean Hydra). These malevolent giants live in the underworld or in remote mountains, where they hoard treasure troves and keep their captives. In Georgian mythology, they live in a family, consisting usually of nine brothers. Bakbak-Devi (ბაყბაყ-დევი) was the strongest and the most powerful of the devis. To defeat them, heroes would outwit them by means of various tricks and games.
* **Ochokochi** (ოჩოკოჩი) – A forest being in Mingrelian folklore who comes into conflict with hunters. Instead of hair on his chest, he has a protuberance in the form of a pointed bone or a stone axe, which he uses to kill passersby by embracing them. He often chases Tkashmapa, the beautiful Queen of the Forest, out of lust, but his uncouth advances are just as often thwarted by mortal hunters (with the worthiest of whom she prefers, on occasion, to mate).
* **Paskunji** (ფასკუნჯი) – A phoenix-like being who helps heroes and humans. He lives in the underworld, and fights the serpents there. Heroes summoned him by burning one of his feathers, and he could transport them to other places and heal wounds and illnesses. In certain other myths, by contrast, paskunjis are portrayed as being hostile to humans and to have persecuted them.
* **Rashi** (რაში) – A magical winged horse (compare Pegasus, Buraq, Tulpar, Chollima and Rakhsh). There are three types of rashis: land rashis are well disposed to heroes and humans and could perceive the future; sea rashis are more hostile, but can take humans to the bottom of the sea, while their milk was believed to cure many illnesses; and heavenly rashis have wings and can breathe fire, and are difficult to subdue yet loyal to their owners.

## Shiko gjithashtu 
* Mitologjia armene
* Folklori i Azerbajxhanit
* Mitologji greke
* Mitologjia Osetiane
* Mitologji persiane
* Mitologjia sllave
* Mitologjia Vainakh

## Referime 
## Leximi më tej 
* 

## Linqe te jashtme 
* Gjeorgjia: E kaluara, e tashmja, e ardhmja...