Ekonomia e Ferizajt

Ferizaj është qytet dhe komunë në jug të Kosovës, që gjendet  në jug të kryeqytetit, Prishtinës . Ferizaj është qyteti i tretë më i populluar në Kosovë, pas Prishtinës dhe Prizrenit . Është qendra administrative e rrethit homonim . Kodi qendror postar i qytetit është 70 000, dhe monedha është euro (€).  

## Pozicioni gjeografik 
parapamje| Pozita gjeografike e Ferizajt, që lidh dy kryeqytete të rëndësishme në Ballkan, Prishtinën dhe Shkupin
**Ferizaj**, qyteti i tretë më i populluar në Kosovë paraqet një pozitë mjaft të përshtatshme gjeografike dhe ekonomike. Si një nga qytetet kryesore të Kosovës, ai ka lidhje të forta me kryeqytetet e vendeve fqinje, p.sh Ferizaj – Prishtinë: , dhe Ferizaj - Shkup:   që nënkupton objekt në fushën e tregtisë, turizmit dhe degëve të tjera të ekonomisë. Kjo është një nga arsyet pse Ferizaj po merr pozitë të qëndrueshme dhe konkurruese në ekonomi.

### Rrjeti rrugor 
Ferizaj i mban të sigurta lidhjet me të gjitha qytetet kryesore të Kosovës. Gjithashtu, Gjilani ka lidhje të ngushta me Rrjetin Evropian të Transportit. Nëse shikoni hartën e komunës, shihet qartë se në qendër të Ferizajt është formuar rrjeti rrugor, i cili shpie në komunikacionin ndërurban. Ferizaj është jashtëzakonisht afër me "arterien" kryesore të Kosovës, që kalon autostradën veri-jug e cila lidh M2/E65 Prishtinën me Shkupin dhe në autostradën Lindje-Perëndim M25-3, e cila lidh Ferizajn me Gjilanin dhe Prizrenin . Ferizaj ka lidhje të mira edhe me Shtërpcën, Tetovën dhe Shtimen . Kjo është e vlefshme sepse në Shtime ishte përgjegjëse për autostradën Nish - Durrës . 

## Historia e hershme 
parapamje| Linja hekurudhore në Ferizaj 1903
Ferizaj hapi institucionin e parë financiar i cili kreditoi "Kishën e Shën Uroshit" në vitin 1907 me një kapital fillestar prej 324.000 grosh  Hapat e parë të formimit të qytetit ndodhën në gjysmën e dytë të shekullit XIX (1873). Për shkak të formimit, ajo rezultoi në zhvillimin e tregtisë - që përfshin sektorin terciar të ekonomisë. Prandaj, tregtarët kanë qenë banorët më të hershëm të qytetit. Një nga faktorët më të rëndësishëm të së kaluarës historike të Ferizajt dhe zhvillimit ekonomik të tij është ndërtimi i linjës dhe stacionit hekurudhor në shekullin XIX (1874) gjatë periudhës së pushtimit të Perandorisë Osmane, duke qenë linja e parë hekurudhore në Kosovë. Ky ndërtim ka qenë një aset i rëndësishëm për transportin e udhëtarëve dhe mallrave brenda Kosovës. Për shkak të linjës hekurudhore ajo ndryshoi fizionominë e vendbanimit, i cili sot është qyteti i tretë më i populluar në Kosovë. 

## Ferizaj ndër vite 
Krahasuar me komunat tjera, Ferizaj është një vendbanim relativisht i ri, që do të thotë se ekonomia e tij është zhvilluar në vitet e fundit. Baza më e hershme e ekonomisë së Ferizajt ishin kryesisht zejtaria dhe tregtia. Për shembull, në vitin 1900, nga 400 ndërtesa që kishte Ferizaj në atë kohë, 200 prej tyre ishin dyqane.  Veprimtaritë kryesore të zejtarisë ishin plisi, filigrani dhe prodhuesit e këpucëve. Një nga bizneset e para të themeluara në Ferizaj ishte hoteli, pronar i të cilit ishte Feriz Shasivari (nga ka rrjedhur edhe emri).
majtas|parapamje|227x227px| *Kamarieri* - Simboli që tregon se sektori terciar i ekonomisë ndërtoi bazën ekonomike të Ferizajt
Shumë fabrika u ndërtuan gjatë pushtimit të ish-Federatës së Jugosllavisë në Kosovë, duke shkaktuar zhvillimin e shpejtë të industrisë dhe ekonomisë. Pothuajse të gjitha ndërmarrjet janë krijuar në kohën e Luftës së Dytë Botërore (1941), nga e cila prej asaj kohe ekziston vetëm fabrika e tullave. Para luftës së fundit në Kosovë që ndodhi në vitet e 90-ta, Ferizaj kishte të zhvilluara mirë industrinë e metalit, përpunimit të drurit, ushqimit dhe ndërtimit; pylltaria dhe bujqësia. Rënia e autonomisë së Kosovës, pasuar nga aplikimi i dhunës dhe largimi masiv i punëtorëve shqiptarë nga vendet e tyre të punës, gjë që pati pasoja të mëdha negative në ekonominë e Ferizajt. Pas luftës së Kosovës, u bënë përpjekje për konsolidimin e rivitalizimit dhe kapaciteteve të këtyre ndërmarrjeve, por rezultatet nuk ishin shumë inkurajuese.  Sot Ferizaj është shndërruar në një qendër të rëndësishme ekonomike. Disa fabrika dhe ish-ndërmarrje ende funksionojnë deri më sot, p.sh Fabrika e Tubave të Çeliktës, Fabrika e Tullave, Fabrika e Vajit, Kombinati i drurit dhe Fabrika e Tullave kanë ndërtuar bazën për. zhvillimin ekonomik të komunës. 

Edhe pse zhvillimi ekonomik i komunës së Ferizajt doli nga lufta me një ekonomi shumë të brishtë, periudha e saj e tranzicionit filloi ndërtimin e një sistemi të qëndrueshëm ekonomik të bazuar kryesisht në zhvillimin e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, edhe pse jo në nivel të kënaqshëm. Komuna e Ferizajt bazuar në pozitën gjeografike dhe resurset e saj ka një perspektivë të ndritur në aspektin e zhvillimit ekonomik në të gjitha degët e saj. Për një perspektivë afatshkurtër dhe afatmesme, mundësitë e zhvillimit ekonomik të KB-ve janë në industrinë e ndërtimit, industrinë e përpunimit të drurit, turizmin dhe agrobiznesin. Politika e kredisë ka ndikuar ndjeshëm në politikat aktuale të kreditimit, nëse nuk ka ndryshime. Si rezultat, kjo vetëm do ta komplikojë perspektivën zhvillimore në të ardhmen e afërt të komunës sonë dhe të Kosovës në përgjithësi.

## Burime natyrore 
Ferizaj ka një pjesë të madhe malore të mbuluar me pemë, malet e Sharrit, zona e cila paraqet një nga pasuritë kryesore natyrore, me një botë të larmishme flore dhe faune dhe minerale të dallueshme që ende nuk janë studiuar mirë. Zonat fushore mbulohen kryesisht nga depozitime të epokës neogjene, të cilat përmbajnë minerale të dobishme si rërë kuarci afër fshatit Mirosala, argjil, ujë mineral afër fshatit Burrnik, rezerva nafte, zink dhe plumb. Ferizaj ka shumë burime nëntokësore, duke përfshirë këtu ujin natyror dhe mineral.  Një shembull i mirë i përdorimit të mençur të këtyre burimeve është fabrika e përpunimit të ujit në Miros  .

### Tabela e burimeve natyrore 
## Roli i Administratës Lokale në zhvillimin ekonomik të Ferizajt 
Administrata komunale përkundër vështirësive buxhetore po mundohet të krijojë kushte, lehtësira në të gjitha fushat për bizneset e vogla dhe të mesme. Në buxhetin e miratuar për vitin 2008, administrata komunale në programin e investimeve kapitale kap shumën prej 2.300.000€, vlerë simbolike, e mjaftueshme për zhvillimin ekonomik të Komunës së Ferizajt. Administrata komunale ka arritur marrëveshje me investitorin nga Sllovenia për të ndërtuar “Parkun Teknologjik” në zonën e planifikuar industriale në Gurëz, aty do të ndërtohen rreth 36 fabrika të profileve të ndryshme dhe do të mund të punësojnë rreth 600 punëtorë, po ashtu edhe administrata komunale është. në negociata me firmën prestigjioze suedeze EC PLAST, e cila është shumë e interesuar për transferimin e teknologjisë dhe kapitalin e saj në komunë. Po ashtu, administrata lokale e Ferizajt është në kontakt me biznesin tonë të cilët e ushtrojnë biznesin e tyre jashtë vendit, pa hezituar që përvojën e tyre kapitale ta sjellin në vend të tyre, sepse komuna e Ferizajt tashmë është duke krijuar kushte adekuate për bizneset. 

## Aktivitet ekonomik 
Sektorët e zhvillimit të ekonomisë së Ferizajt përfshijnë :

* Sektori publik ose sektori shtetëror
* Sektori privat apo bizneset e drejtuara private.

Në komunën e Ferizajt. aktiviteti ekonomik zhvillohet nga 25 ndërmarrje sociale dhe private. Fabrika e naftës, e cila u komercializua në shtator 2001, ka 160 punonjës me kohë të plotë. 25 prej këtyre punonjësve marrin ndihmë sociale, kurse 20 prej tyre i përkrahin. Të ardhurat mesatare janë 325&nbsp;euro. Ndërmarrja tjetër e komercializuar është fabrika e prodhimit dhe përpunimit të frutave ekzotike “Minex” e cila ka 210 punëtorë. Ndërmarrjet e privatizuara në komunën e Ferizajt janë: “Plantacioni i pemëve”, ka 67 punëtorë dhe Kombinati i drurit me emrin: “Tefik Qanga”. 

### Sektori privat 
Sot, sektori privat i ekonomisë paraqet bazën e tij kryesore ekonomike. Sipas të dhënave të Departamentit për Ekonomi dhe Financa të Komunës së Ferizajt numri i bizneseve të vogla dhe të mesme të regjistruara arrin në 4413, në të cilat biznese janë të punësuar 9.137 punëtorë. Ferizaj ka qendrën e regjistrimit të bizneseve, ku taksat për bizneset e vogla janë 5&nbsp;euro, ndërsa për korporatat është 22&nbsp;euro. Bazuar në statistikat e Qendrës së Regjistrimit të Bizneseve në Ferizaj, për një periudhë prej 6&nbsp;Mujore aktivitetet e biznesit kanë legalizuar mbi 400 biznese të reja. 

## Zhvillimi i industrisë dhe biznesit në Ferizaj 
Ka një sërë ndihmash në dispozicion të Bizneseve të Vogla dhe të Mesme (NVM) nga organizata vendore dhe ndërkombëtare si: OEK, EICC, REA, USAID dhe të tjera. Organizatat ofrojnë ndihmë për të mundësuar zhvillimin e produkteve dhe tregut të ri. Mbështetje kanë edhe disa institucione në nivel shtetëror, për të krijuar klimë në favor të zhvillimit ekonomik. Kjo i referohet veçanërisht vendosjes së arsimit profesional, standardeve të certifikimit, menaxhimit të cilësisë, prodhimit, etj. Të gjitha këto aktivitete mund të kontribuojnë në stabilizimin e NVM-se si bazë e rëndësishme e ekonomisë së Ferizajt të Kosovës dhe lirive për më shumë produkte në tregun kosovar, duke ofruar edhe mundësi punësimi. Autoritetet në komunë kanë shumë aktivitete të ndërmarra për zhvillimin e mirëfilltë të bizneseve, duke filluar nga:

* Lehtësimi i aksesit 
* Dhënia e pëlqimit për heqjen e procedurave të zgjeruara të regjistrimit të biznesit
* Dhënia e lejes së punës
* Përmirësimi i infrastrukturës etj. . . 

### Problemet dhe sfidat 
* Mungesa e buxhetit
* Infrastruktura
* Struktura e rëndë e bizneseve
* Shfrytëzimi i kapaciteteve të vogla të kapaciteteve ekzistuese industriale tregtimi paradimensional
* Mbrojtja e konsumatorit
* Mbrojtja dhe stimulimi i prodhimit
* Degradimi i burimeve turistike lokale
* Degradimi i tokës bujqësore dhe humbja e këtij aktiviteti
* Format dhe parcela të vogla. 

### Kellogg Brown & Root 
parapamje| Foto ajrore e Kampit Bondsteel, KFOR, Task Force, Zyra për Marrëdhënie Publike Falcon, Ferizaj
Brown & Root duke ndihmuar në ndërtimin e Camp Bondsteel si një nga bazat më të mëdha ushtarake në vend, ka punësuar rreth 7000 punonjës. Që nga korriku i vitit 1999, kur forcat e KFOR-it hynë në Kosovë, qytetarëve të Kosovës iu ofrua mundësia për të punuar për kontraktorët e huaj Përmes Bondsteel shumë kosovarë panë mundësinë e punësimit në Afganistan dhe Irak . Që nga viti 2001 kur forcat ushtarake amerikane hynë në Afganistan, një numër i madh kosovarësh ishin punësuar atje si staf mbështetës i ushtrisë, përmes kompanisë kontraktuese KBR (Kellogg Brown & Root). Sipas të dhënave nga bankat që operojnë në Kosovë, shtrirja rajonale e punëtorëve kosovarë që punojnë në Afganistan është e përqendruar në Ferizaj me 56% të gjithsej punëtorëve në Afganistan. 
## Analiza SWOT 
**Analiza SWOT për Bizneset**
 
**Analiza SWOT për industrinë**

**Swot Analiza rreth tregtisë**

## Bujqësia 
Qyteti i Ferizajt ka toka pjellore bujqësore. Sektori i bujqësisë i rajonit të Ferizajt (duke përfshirë: Kaçanikun, Shtërpcën, Elez Hanin, Shtimen ) ka potencial për shkak të fondit të madh të tokës pjellore, e cila ka furnizuar shumë fabrika (si p.sh. fabrika e naftës). Cilësia e këtyre tokave bujqësore garanton kushte të favorshme për prodhimin e mallrave bujqësore (fruta, perime), të cilat mund të eksportohen jashtë qytetit/shtetit për shkak të pozicionit të mirë gjeografik. Bujqësia është sektori kryesor ekonomik që siguron pjesën më të madhe të të ardhurave në periudhën e pasluftës, sepse 2/3 e popullsisë jeton në zonat rurale. Produktet e fermerëve në sektorin privat plotësojnë nevojat e konsumit familjar, prandaj nuk ka mbetur asgjë për tregti. Ferizaj posedon 16,954 ha tokë bujqësore dhe 13,315 ha pyje, në total 30,269 ha. Drithërat janë baza bujqësore për popullsinë, blegtorinë dhe përpunimin industrial. Më herët ka pasur me dhjetëra hektarë mbjellje me pemë, por për shkak të aktivitetit të faktorit antropogjen, ato hektarë tokë kanë mbetur pas. Në fshatrat e Ferizajt kultivohen : grurë, misër, luledielli, soje, patate siç përshkruhet në tabelën e mëposhtme: 

Bujqësia është e përhapur në pjesët rurale të Kosovës, por jo intensive, pothuajse në të njëjtin nivel zhvillimi si degët e tjera të ekonomisë. Pas luftës, Kosova po përballet me ndryshime rrënjësore të sistemit ekonomik që ka trashëguar, transformimin e saj nga një sistem i centralizuar ekonomik në një ekonomi të tregut të hapur. 

### Vertisol 
Ky lloj toke formohet në lugina (200–600&nbsp;m lartësi). Vertisolet janë të pranishme në të gjitha format e relievit, por kryesisht në tarracat e sheshta liqenore nën klimë gjysmë të thatë. Kjo është një tokë shumë e zakonshme në Kosovë dhe mbulon sipërfaqe të konsiderueshme (108 444 ha ose rreth 10%) në komunat e Ferizajt, Lipjanit, Rahovecit, Vuçitrnit, Kamenicës, Gjilanit, Gllogocit, Prishtinës, etj. 

### Tokë pseudogley 
Është i pranishëm në rajone gjysmë të lagështa dhe të lagështa me më shumë se 700&nbsp;mm të reshjeve. Kjo tokë është e pranishme në Ferizaj, Gjakovë, Vitinë, Podujevë, Prizren, Gllogoc, Istok etj. me gjithsej 40 245 ha ose 3.7%. 

### Tokë gjysmëgley 
Ky lloj toke zakonisht shoqërohet me fluvisole dhe zë vetëm 1,26% të sipërfaqes me më të pranishme në Rahovec, Lipljan, Gjilan, Vitinë, Gjakovë, Shtime, Ferizaj etj. 

### Bletaria 
Bletaria është një nga degët më të rëndësishme dhe më të vjetra të bujqësisë në komunitetin tonë. Resurset e bletarisë në Ferizaj llogariten të jenë rreth 3000 koshere me bletë. Bashkia në dy vitet e fundit ka rritur interesimin e fermerëve për rimëkëmbjen e sektorit të bujqësisë dhe kultivimit të frutave. 

## Turizmi 
Krahas pasurive të shumta natyrore në Ferizaj si malet e Jezercit dhe Gryka e Jezercit, shfaqet një fenomen i rrallë hidrografik ku bifurkacioni i lumit Nerodime rrjedh në dy drejtime të ndara, njëri në detin Egje dhe tjetri në detin e Zi . Komisioni Evropian përmes organizatës Care International ka filluar të zbatojë projektin e zhvillimit të turizmit rural, i cili do të sjellë përfitime për banorët vendas dhe do të krijojë kushte të mira për akomodimin e vizitorëve në vendet rurale, përmes zhvillimit të një game të gjerë aktivitetesh sportive dhe rekreative. Jezerci ka male dhe livadhe dhe është i përshtatshëm për lloje të ndryshme argëtimi. Natyra e saj ofron mundësi rekreacioni me avionë aeronautikë, gjithashtu ofron mundësi për alpinizëm, kalërim, gjueti, peshkim, ski etj.

### Analiza SWOT për turizmin 
## Shih edhe 
* Rajoni i Ferizajt
* Ekonomia e Kosovës

## Referime