Vëllezërit Domaneku

parapamje
parapamje
**Vëllezërit Domaneku** i takojnë familjes Domaneku e cila është një derë e vjetër shqiptare me origjinë nga fshati Domanek i Përkorubës, e lidhur me fisin Shalë dhe me farefisninë e Shalës së Malësisë së Madhe dhe të Shalës së Bajgorës. Gjenealogjia e saj dokumentohet që prej fillimit të shekullit XIX, kur Arif Neziri, pas ndryshimeve shoqërore dhe ekonomike të kohës, u shpërngul nga Domaneku në fshatin Grackë e Vogël afër Lipjanit. Familja, e ndarë në dy barqe kryesore, Fetahu dhe Neziri, ruajti mbiemrin Domaneku si shenjë krenarie dhe identiteti, duke u dalluar për bazën e fortë ekonomike, jetën patriarkale dhe lidhjet me dyert bujare të Kosovës. Në vijim, brezat e saj u shtrinë në disa vendbanime të Rrafshit të Kosovës, duke mbetur një familje me ndikim shoqëror, historik dhe kulturor në rajon.

## Jeta e hershme 
;Familja Domaneku, Origjina dhe Veprimtaria
Familja Domaneku, për të cilën po bëhet fjalë në këtë libër, e ka origjinën nga fshati Domanek i Përkorubës (Llapushës). Kjo familje i përket fisit Shalë dhe është në lidhje farefisnore me Shalën e Malësisë së Madhe dhe Shalën e Bajgorës.

Sido që të jetë, shaljanët e Domanekut ishin dy barqesh: Fetahu dhe Neziri. Pavarësisht se çfarë lidhje kishin këta me Shalën e Malësisë së Madhe ose me atë të Bajgorës, apo me të dyjat, gjenealogjia e këtyre dy familjeve trungun e ka në Domanek, këtu e 200 vjet më parë. Ndoshta për këtë arsye, edhe pse një degë e kësaj familjeje do të bredhë nëpër shumë vendbanime të Rrafshit të Kosovës, me shumë krenari do ta mbajë mbiemrin Domaneku.

Nga barku i Nezirit, djali i tij Arifi, diku rreth vitit 1830 do të shpërngulet në fshatin Grackë e Vogël afër Lipjanit. Shpërngulja e Arifit nga një fshat relativisht i largët, nga Përkoruba, në rrafshin e Kosovës, sigurisht i kishte arsyet e veta dhe faktorët determinues, të cilët duhen marrë në kontekst të kohës.

Vitet e para të shekullit XIX janë vite e ndryshimeve të mëdha. Perandoria Osmane, nën të cilën ishte Shqipëria, kishte filluar reformat e gjithanshme, por të cilat shkonin shumë ngadalë, dhe po kalonin me kundërthënie të mëdha. Vitet 30 të shek. XIX ishin të mbushura edhe me kryengritje të shpeshta kundër reformave osmane, sepse ato reforma, duke mohuar identitetin kombëtar të shqiptarëve, kishin shkaktuar shqetësime të mëdha. Pastaj, në vitin 1831 ishte shkatërruar Pashallëku i Bushatlinjve, shpresa shumë e madhe e shqiptarëve që në kuadër të atij pashallëku ta fitojnë autonominë. Përkrahësit e Mustafa Bushatliut, pas rënies së tij ishin ndjekur nga pushteti, prandaj për të humbur gjurmët shumë herë fshatarët shpërnguleshin prej një krahine në tjetrën.

Në vitin 1832, ishte nxjerrë Ligji mbi timaret. Sipas këtij ligji, timaret më nuk ishin pronë e shtetit që jepeshin në shfrytëzim, por ato shiteshin. Arif Neziri nuk ishte pajtuar asnjëherë me Bajraktarin e Astrauzpit, i cili në cilësinë e një titullari në pushtetin osman, e kishte lodhur popullin e Bajrakut të vet me taksa, të cilat për kushtet e fillim shekullit XIX nuk ishin fare të lehta për t’i përmbushë. Dihet se Perandoria Osmane mblidhte deri në 46 lloje të taksave. Pas heqjes së timareve, taksat më nuk paguheshin në rentën në natyrë, por kishin kaluar në formën fiskale, gjë që e kishte rënduar pozitën e bujqrobërve.

Për këtë arsye, për t’iu ikur obligimeve nga taksat shpeshherë të grumbulluara, ose pozitave të tjera të rënda të bujqrobërisë, fshatarët iknin nga një vend në tjetrin, për të siguruar një jetë më të rehatshme. Sipas të dhënave që janë ruajtur në traditën gojore të familjes Domaneku, por edhe të pleqve të Domanekut, Arifi paska qenë pak idhnak, i drejtë, por që nuk e duronte padrejtësinë, (kështu janë edhe Domanekët e sotëm - vr. e autorit) dhe duke mos u pajtuar me situatën e krijuar nga ngjarjet që i përmendëm, ai ishte shpërngulur në fshatin Gracë e Vogël afër Lipjanit.

Rrafshi i Kosovës në atë kohë, pra në gjysmën e parë të shek. XIX, kishte shumë toka buke se sa Përkoruba, përkatësisht fshati Domanek. Kjo ishte dhe një arsye tjetër, e cila e kishte shtyrë Arif Nezirin që ta lëshojë Domanekun dhe të vendoset në një vend me tokë pjellore. Sipas të gjitha gjasave, Arifi këtu ishte vendosur si çiftçin i ndonjë feudali të pasur, sipas të gjitha gjasave të familjes së njohur Gjinolli, e cila kishte feudët e veta edhe në komunën e Lipjanit, përkatësisht fshatin Grackë. Nuk është larg mendjes që Arifi më të bijtë një kohë kishte punuar tokën e ndonjë titullari, por kur kishin filluar të shiteshin timaret, ai kishte blerë një pasuri të madhe tokësore prej 20 hektarësh, për të cilën e kishte edhe tapinë. Posedimi i tapisë, që iu jepshin pronarëve të tokave pas Dekretit agrar të vitit 1856, është një dëshmi se Arifi e kishte blerë pasurinë në cilën e gëzonte ai dhe do ta gëzonin trashëgimtarët e tij.

Arifi kur ishte vendosur në Gracë i kishte dy djem: Osmanin dhe Nezirin. Ai me pasurinë që e kishte siguruar në një formë a në një tjetër, tokën pjellore rreth 20 hektarë dhe kushtet e mira për blegtori në Golesh, ishte bërë një familje me një ekonomi të fortë. Nga ajo bazë ekonomike, familja Domaneku edhe pas Arifit do të ketë njëfarë “autonomie”, që nuk nënshtrohej as para pushtetit të kohës e as para situatave të rënda që sillte koha e trazuar politikisht e ushtarakisht e shek. XIX, por edhe shek. XX. Kamja ekonomike ngrinte prestigjin para miqësisë, fshatit, por edhe pushtetit. Po ashtu baza e mirë ekonomike iu mundësonte familjeve të mëdha shqiptare që të qëndrojnë bashkë, pa u nda vëllezërit, duke e ruajtur jetën patriarkale, që garantonte njëfarë sigurie, vetëbesimi, krenarie dhe respekti. Të gjitha këto i kishte familja Domaneku.

Siç u tha më lart, Arifi la dy djem: Osmanin dhe Nezirin. Osmani kishte dy djem dhe një vajzë. Djemtë ishin: Mehmeti dhe Islami, kurse vajza ishte Dinorja.

Edhe djali i dytë i Arifit, Neziri, i kishte dy djem: Rexhepin dhe Hysenin. Rexhepi dhe Hyseni, pasi u rritën e u burrëruan, sërish u kthyen në Domanek. Kthimi i tyre në vendlindjen e gjyshit Arif, sado që ishte i dhimbshëm për familjen Domaneku që po përgjysmohej në një kohë që ishte me shumë të papritura dhe forca familjare e kishte rolin dhe kuptimin e vet të sigurisë, më vonë këta pjesëtarë të familjes Domaneku, do t’u gjenden brezave të ardhshëm të familjes Domaneku që mbetën në Gracë, për të cilën gjë do të shohim në vijim.

Djemtë e Osmanit, Mehmeti dhe Islami, do ta vazhdojnë jetën në Gracë. Mirëpo, Islami kishte qenë jetëshkurtër, kishte vdekur në moshë të re, duke lënë një vajzë e quajtur Maliqe. Maliqja ishte martuar në Gracë për Zymer Sopën.

Mehmeti, djali i madh i Osman Domanekut, i kishte gjashtë djem e një vajzë, për të cilët do të flasim më vonë. Djemtë e Mehmetit ishin: Osmani, Islami, Xhemajli, Ramadani, Bajrami dhe Ilazi.

Dinorja, vajza e vetme e Arifit dhe motra e Mehmet Domanekut, ishte e martuar në fshatin malor të Drenicës, në Pjetërshticë, për Ajet Dugollin, familje bujare dhe mikpritëse në zë. Pjetërshtica është fshat në pjesën më jugore të Drenicës. Dinorja në martesë me Ajet Dugollin kishte këta fëmijë, që iu kishin rritur: djalin Hysriun dhe dy vajza: Xhevën dhe Nixharen.

Hysriu ishte i martuar me një grua bujare, Xhevë Zogun, nga një derë bujare, nga familja Zogu e Komaranit. Hysriu me Xhevën kishin katër fëmijë: vajzën e quajtur Dinore, që kishte trashëguar emrin e gjyshes, dhe tre djem: Isufi, Eminin dhe Rifati.

Xheva, vajza e Dinores, ishte e martuar me Fazli Kadriu (Shamolli) nga Shala (ish-Sedllari) dhe kishte këta fëmijë: tre djem, Adnani, Kadriu, Hakiu dhe katër vajza: Mida, Halimja, Haxheria.

Nixharja, vajza e dytë e Dinores, ishte e martuar në familjen Zogu të Komaranit. Burri i Nixhares ishte Rizah Zogu, i njohur në popull si Xajë Zogu (Xajë nga diminutivi i emrit Rizah - vr. autori). Xaja rridhte nga një familje bujare, familja Zogu, por edhe vetë Xaja ishte një burrë i zoti e trim. Xaja dhe Nixharja patën këta fëmijë: Hetemin, Ramën Murtezi dhe Abdullahun, dhe tri vajza: Merrushja, Elifja dhe Zoja.

Kështu, sa u pa më lart, Domanekët derë e parë, derë bujare tipike shqiptare, edhe miqtë i kishin zgjedhur nga dyert më bujare të kohës.

## Shiko edhe 
* SHFMU "Vëllezërit Domaneku", Topliqan

## Referime