Valensi

**Valensi**. (    **Ouálēs**; 328 – 9 gusht 378) ishte perandor romak nga viti 364 deri në vitin 378. Pas një karriere ushtarake kryesisht të pashënuar, ai u emërua bashkë-perandor nga vëllai i tij i madh Valentiniani I, i cili i dha atij gjysmën lindore të Perandorisë Romake për të sunduar. Në vitin 378, Valensi u mund dhe u vra në Betejën e Adrianopojës kundër gotëve pushtues, gjë që i tronditi bashkëkohësit dhe shënoi fillimin e pushtimit barbar në territorin romak.

## Jeta e hershme dhe karriera ushtarake 
parapamje|majtas|264px|Bust mermeri me gjasa i Valensit, Musei Capitolini, Romë
Valensi dhe vëllai i tij Valentiniani lindën përkatësisht në vitin 328 dhe 321, në një familje ilire banuese në Cibalae (Vinkovci) në Pannonia Secunda. Babai i tyre Gracian Funarius, një vendas nga Cibalae, kishte shërbyer si oficer i lartë në ushtrinë romake dhe si *comes Africae*. Vëllezërit u rritën në pronat e blera nga Gratianus në Afrikë dhe Britani. Të dy ishin të krishterë, por favorizonin sekte të ndryshme: Valentiniani ishte një i krishterë nikenas, 

Juliani u vra në betejë kundër persëve në qershor 363 dhe pasuesi i tij, Joviani do të vdiste shkurtin e vitit tjetër, ndërsa udhëtonte për tu kthyer në Kostandinopojë. Historiani latin Amian Marcelini rrëfen se Valentiniani u thirr në Nike nga një këshill zyrtarësh ushtarakë dhe civilë, të cilët e shpallën atë  më 25 shkurt 364.

[parapamje|264px|Bust i Valensit ose vëllait të tij, [Valentiniani I|Valentinianit, Uffizi]]
Valentiniani e caktoi vëllain e tij, Valensin  (ose ) më 1 mars 364. Ishte opinion i përgjithshëm se Valentiniani kishte nevojë për ndihmë për të menaxhuar administratën civile dhe ushtarake të perandorisë dhe më 28 mars, me kërkesën e shprehur të ushtarëve për një augustus të dytë, ai zgjodhi Valensin si bashkë-perandor në Hebdomon, para Mureve të Kostandinit.

## Mbretërimi
Të dy perandorët ishin për një kohë të shkurtër të sëmurë, duke i vonuar ata në Kostandinopojë. Sapo u rekuperuan, dy augustët udhëtuan bashkë përmes Adrianopojës dhe Nishit për në Mediana, ku ndanë territoret e tyre. Valensi mori gjysmën lindore: Greqinë, Ballkanin, Egjiptin, Anatolinë dhe Levantin deri në kufirin me Perandorinë Sasanide. Valentiniani mori gjysmën perëndimore, ku luftërat alemane kërkonin vëmendje të menjëhershme. Vëllezërit i filluan konsullaritë në kryeqytetet e tyre përkatëse, Kostandinopoja dhe Mediolanum.

Në verën e vitit 365 tërmeti i Kretës dhe cunami pasues shkaktuan shkatërrim përreth Mesdheut Lindor. Perandoria ishte tërhequr së fundmi nga shumica e zotërimeve të saj në Mesopotami dhe Armeni, për shkak të traktatit që Joviani kishte bërë me Shapurin e II të Perandorisë Sasanide. Përparësia kryesore e Valensit pas dimrit të vitit 365 ishte të zhvendosej në lindje duke shpresuar në përmirësimin e situatës.

parapamje|majtas|321px|Medalje e Valensit, Kunsthistorisches Museum
Si perandor, Valens përballej vazhdimisht me kërcënime të brendshme dhe të jashtme. Rritja e fundit e taksave dhe largimin i ministrit popullor të Valensit, Salutius, kontribuoi në një pakënaqësi të përgjithshme dhe mundësinë e një rrebelimi. Me mungesën e perandorit në kryeqytet, Prokopi, një kushëri nga mamaja i Julianit, e shpalli veten august më 28 shtator 365. Prokopi kishte punuar si zyrtar i lartë me Konstancin II dhe Julianin dhe përflitej se kishte qenë paracaktuar si pasues i Julianit, megjithëse se ai kishte vdekur pa emëruar një pasues. Joviani, përveç se e privoi atë nga komanda e tij, nuk mori masa të tjera kundër këtij rivali potencial, por Valentiniani e shikonte Prokopin me armiqësi. 

Prokopi u përballë me rrezik nga perandorët e rinj me dëshirën e tij për pushtet, duke theksuar lidhjen e tij me Dinastinë e nderuar Kostandiniane: gjatë shfaqjeve të tij publike ai shoqërohej gjithmonë nga Konstantia, vajza postume e Konstancit II dhe nëna e saj, Faustina, perandorja e ve.

Lajmi i revoltës e arriti Valensin në Çezare në Kapadokia, pasi shumica e trupave të tij tashmë i kishin kapërcyer Portat Kiliciane në Siri. Reagimi i tij i parë ishte dëshpërimi dhe po mendonte abdikimin dhe ndoshta edhe vetvrasjen. Prokopi shpejtë mori kontrollin e provincave të Azisë dhe Bitinisë, duke fituar mbështetje në rritje për rrebelimin e tij. Valensi i rekuperoi nervat e tij dhe dërgoi një ushtri në Kostandinopojë; sipas Amian Marcelinit, ushtarët kaluan me Prokopin, përdorimi nga i cili i pengjeve kostandianiane kishte gjetur njëfarë suksesi.

Në përgjigje të kthimit të Papit, Shapuri drejtoi personalisht një forcë pushtuese për të marë kontrollin e Armenisë. Papi dhe ndjekësit e tij u strehuan në male, ndërsa Artaxata, kryeqyteti armen dhe qyteti i Artogerasës bashkë me mjaft fortesa dhe kështjella u shkatërruan. Shapuri dërgoi një forcë të dytë pushtuese në Iberinë Kaukaziane për të larguar mbretin pro-romak Sauromaces II dhe për të vendosur të caktuarin e tij, ungjin e Sauromaces, Aspacuresin e II në fron.

[parapamje|majtas|321px|Medalion i Valensit, [378 ose më vonë, Kunsthistorisches Museum]]
Në verë, duke pasuar paqen me gotët, Valensi dërgoi  (mjeshtri apo komandanti i këmbësorisë) Arintheusin për të mbështetur Papin. Pranverën pasuese dymbëdhjetë legjone u dërguan nën Terencin për të rimarë Iberinë dhe për të garnizuar Armeninë afër malit Npat. Kur Shapuri kundërsulmoi në Armeni në vitin 371, forcat e tij u mundën nga gjeneralët e Valensit, Traiani dhe Vadomari si dhe sparapeti armen (gjenerali) Mushegh Mamikonian në Bagavan dhe Gandzak. Valensi e kishte tejkaluar traktatin e vitit 363 dhe e kishte mbrojtur me sukses agresionin e tij. Pas fitores së vitit 371 u vendos një armëpushim si gati një paqe për pesë vitet në vijim, ndërsa Shapuri u detyrua të përballej me pushtimin Kushan në kufirin e tij lindor.

Ndërkohë, shpërthyen telashet me djaloshin-mbret, Papin, i cili thuhet se vrau patriarkun armen Nerses dhe kërkonte kontrollin e një numri qytetesh romake, duke përfshirë Edesën. Mosmarrëveshjet gjithashtu u shfaqën edhe pë caktimin e një patriarku të ri të Armenisë, me Papin që caktoi një kandidat pa miratimin tradicional nga Çezarea. I shtytur nga gjeneralët e tij dhe duke u druajtur se Papi do të kalonte nga persët, Valensi bëri një përpjekje të pasuksesshme për të kapur princin dhe më vonë e ekzekutoi atë brenda Armenisë. Në vend të tij, Valensi imponoi një tjetër Arsacid, Varazdatin, i cili sundoi nën regjencën e sparapetit Mushegh Mamikonian, një mik i Romës.

Asnjë nga këto ndërhyrje nuk u pëlqyen persëve, të cilët filluan të ankoheshin prapë për përputhjen me traktanin e vitit 363. Pasi kufiri lindor u nxeh në vitin 375, Valensi filloi përgatitjet për një ekspeditë të madhe. Ndërkohë, telashet po zienin diku tjetër. Në Izauria, rajoni malor i Kilikisë, një revoltë e madhe shpërtheu në vitin 375, që i devijoi trupat më para të stancionuara në Lindje. Për më tepër, nga viti 377, saraçenët nën mbretëreshën Mavia kishin shpërthyer në rrebelim dhe shkatërruan një pjesë të territorit që shtrihej nga Fenicia dhe Palestina deri në Sinai. Megjithëse Valensi i vuri të dyja kryengritjet nën kontroll, mundësitë e veprimit në kufirin lindor ishin të kufizuara nga këto përleshje brenda territorit.

[parapamje|347px|Harta e luftimeve me [gotët, vitet 376-382]]
### Mbretërimi i vonë: 373–376
Valensi u bë august i vjetër më 17 nëntor 375, pasi vëllai i tij më i vjetër, Valentiniani I
vdiq papritur në Brigetio, ndërsa ndodhej në fushatë kundër Kuadëve në Panoni.

Valensi e nisi fushatën me organizime që synonin të ndërtonin fuqinë e trupës së tij dhe marrjen e një baze në Traki, pastaj u zhvendos për në Adrianopojë, nga ku marshoi kundër ushtrisë së konfederatës barbare. Megjithëse u tentuan bisedime, ato dështuan kur një njësi romake nxitoi të përparonte dhe i barti të dy krahët në betejë. Valensi kishte lënë një rojë të rëndësishme me bagazhet dhe thesarin e tij, duke e pakësuar forcën e tij. Kalorësia e tij e djathtë mbërriti në kampin gotik pak para se krahu i majtë të mbërrinte. Ajo ishte një ditë shumë e nxehtë dhe kalorësia romake u angazhua pa mbështetje strategjike, duke i shpërdoruar përpjekjet e saj dhe duke vuajtur nga vapa.

Ndërkohë, Fritigerni dërgoi prapë një emisar për paqe në manipulimin e tij të vazhdueshëm të situatës. Vonesa rezultuese nënkuptonte se romakët e pranishëm në fushë filluan binin nga vapa. Burimet e ushtrisë u pakësuan më tej, kur një sulm i pa bashkërenduar në kohë nga harkëtarët romakë bëri të nevojshme thirrjen e emisarit të Valensit, comes Rikomeres. Harkëtarët u goditën dhe u tërhoqën të poshtëruar. Duke u kthyer nga kërkimi për tu angazhuar në betejë të hapur, kalorësia gotike nën komandën e Alatheut dhe Safraksit tani goditi dhe, në atë që me gjasa qe ngjarja më vendimtare e betejës, kalorësia romake u largua.

Nga këtu, Amiani jep dy rrëfime për rënien e Valensit. Në rrëfimin e parë, ai pohon se Valensi u *plagos për vdekje nga një shigjetë dhe menjëherë dha frymën e tij të fundit*. Trupi i tij nuk u gjet kurrë ose nuk iu bë një varrim i mirëfilltë. Në rrëfimin e dytë, Amiani pohon se këmbësoria romake u braktis, e rrethuar dhe u copëtua. Valensi u plagos dhe i bartur në një kasolle të vogël druri. Ai vdiq kur gotët, qartas të paditur rreth çmimit brenda, i vunë zjarrin kasolles.

Një rrëfim i tretë, apokrif, pohon se Valensi u godit në fytyrë nga një shigjetë gote dhe pastaj u shua duke udhëhequr një sulm. Ai nuk mbante helmetë, në mënyrë që të inkurajonte njerëzit e tij. Ky aksion ktheu fatin e betejës, e cila rezultoi në një fitore taktike, por në një humbje strategjike. Historiani kishtar Sokrates, ngjashmërisht jep dy rrëfime për vdekjen e Valensit:

«''Disa kanë pohuar se ai u dogj për vdekje në një fshat, ku ishte tërhequr, të cilin barbarët e sulmuan dhe i vunë flakën. Por të tjerët pohojnë se duke hequr veshjen perandorake i u sul në mes të trupit kryesor të këmbësorisë; dhe se kur kalorësia u revoltua dhe refuzoi të angazhohej, këmbësoria u rrethua nga barbarët dhe u shkatërrua tërësisht. Mes këtyre thuhet se ra dhe perandori, po nuk mund të dallohej, si pasojë e mos mbajtjes së rrobave perandorake.

parapamje|389px|Akuadukti i Valensit në Kostandinopojë
Kur beteja kishte mbaruar, dy të tretat e ushtrisë lindore gjendeshin të vdekur. Shumë nga oficerët e saj më të mirë gjithashtu u shuan. Ajo që kishte mbetur nga ushtria e Valensit ishte drejtuar nga fusha nën mbulimin e natës nga comes Rikomeres dhe gjeneral Viktori.

Për Romën, beteja pamundësoi qeverisjen. Perandori Gracian, nëntëmbëdhjetë vjeç, ishte i paaftë të përballej me katastrofën, deri sa caktoi Teodosin e I. Humbja tërësore i kushtoi administratës burime të rëndësishme metalesh, pasi lingotat ishin përqëndruar me oborrin perandorak. dhe një arritje e tij e dukshme ishte lehtësimi i ndjeshëm i barrës së taksave mbi popullsinë. Në të njëjtën kohë, prirja e tij e dyshimtë dhe e frikshme dhe shqetësimi i tepruar për sigurinë personale, rezultuan në gjyqe dhe ekzekutime të shumta për tradhti, të cilat ndotën rëndë reputacionin e tij.

Valensit i atribuohet edhe porositja e një historie të shkurtër të Shtetit Romak. Kjo vepër, e prodhuar nga sekretari i Valensit, Eutropi dhe e njohur me titullin , tregon historinë e Romës që nga themelimi i saj. Sipas disa historianëve, Valensi ishte i motivuar nga nevoja e mësimit të historisë romake, që ai, familja perandorake dhe të caktuarit e tyre mund të përziheshin më mirë me klasën senatoriale romake.

Gjatë mbretërimit të tij, Valensi duhet të përballej me larminë teologjike që po fillonte të krijonte ndarje në perandori. Juliani (361–363), ishte përpjekur të ripërtërinte besimet pagane. Përpjekja e tij reaksionare përfitoi nga mosmarrëveshjet mes fraksioneve të ndryshme të krishtera dhe një elitë e gjerë pagane. Megjithatë, pavarësisht mbështetjes së gjerë, veprimet e tij shpesh u panë si teprime dhe para se ai të vdiste në një fushatë kundër persëve, ai trajtohej shpesh me mospërfillje. Vdekja e tij u konsiderua si një shenjë nga Zoti i krishter.

Valensi ishte pagëzuar nga një peshkop arian i Kostandinopojës para se ai të zhvillonte luftën e parë kundër gotëve. Në çështjet fetare, Valensi favorizoi një kompromis midis krishterimit nicean dhe sekteve të ndryshme të krishtera jo-trinitare dhe ndërhyri pak në punët e paganëve. Ndërsa shkrimtarët e krishterë nikenas të kohës së tij e identifikojnë Valensin me sektin arian dhe e akuzojnë atë për përndjekje të të krishterëve nikenas, historianët modernë i kanë përshkruar të dy vëllezërit, Valensin dhe Valentinin I si kryesisht të interesuar në ruajtjen e rendit shoqëror dhe i kanë minimizuar problemet e tyre teologjike. Megjithëse Athanasi nën sundimin e tij u ndalua, duke u fshehur përkohësisht, Valensi ruajti një varësi nga vëllai i tij Valentini dhe e kërcënoi butësisht [Shën Vasilin, të cilët mbështesin pozicionin nikenas.

Jo gjatë pasi Valensi vdiq, kauza e [Arianizmit në Perandorinë Lindore do të përfundonte. Pasuesi i tij, Teodosi I e bëri Krishtërimin Nikenas fenë shtetërore të Perandorisë Romake dhe i ndaloi arianët.

## Shih edhe 
* Lista e Perandorëve Romakë
* Lista e perandorëve ilirë
* Perandorët ilirë
* Lista e personaliteteve ilire
* Orosius
* Eutropi
* Sozomeni
* Panonia
* Prefektura e Ilirikut
* Mbretëria e Iberisë
* Gracian Funariu
* Akacianët
* Jeronimi
* Graciani
* Arkadi
* Teodosi I
* Konstanc Klori
* Kostandini i Madh
* Dinastia e Konstandinit
* Konstantini II
* Konstansi II
* Juliani
* Joviani
* Valentiniani I
* Valentiniani II
* Antemiusi
* Teodosi II
* Anastasi I
* Marciani
* Valentiniani III
* Justiniani i Madh
* Dinastia e Justinianit
* Athanasi i Aleksandrisë
* Arianizmi
* Luftërat romako-perse
* Luftërat romako-parthiane
* Perandoria Sasanide
* Vasili i Kajserit
* Amian Marcelini
* Zosimosi
* Perandoria Romake
* Perandoria Romake Perëndimore
* Lista e Perandorëve Bizantinë
* Perandoria Bizantine

## Shënime
## Referime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* Laws of Valens
* This list of Roman laws of the fourth century paraqet ligjet e kaluara nga Valensi në lidhje me Krishtërimin.