Salvador Dalí

**Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Markezi i parë Dalí i Pubol** (11 maj 1904—23 janar 1989), njohur si **Salvador Dalí**, ishte piktor i shquar spanjoll-katalunas surrealist, i lindur në Figueres, Spanjë.

Dali ishte një piktor i aftë, i njohur për imazhet e mrekullueshme edhe të çuditshme në punën e tij surrealiste. Aftësitë e tij punues i atribuohen mjeshtërve të Renesansës. Vepra e tij më e mirë është *Vazhdimësia e Kujtesës*, e përfunduar në gusht 1931. Puna artistike e Dalit përfshin filmin, skulpturën dhe fotografinë në bashkëpunim me një gamë të artistëve në një shumëllojshmëri të medieve.

Dali ia atribuon "dashurinë mbi gjithçka, pasionin për luks dhe dashurinë ndaj rrobave orientale" racës arabe, duke sqaruar se paraardhësit e tij ishin nga Mursët.

Dali kishte një imagjinatë të zhvilluar dhe po ashtu kënaqej duke përfshirë sjellje të pazakonshme dhe madhështore. Mënyra e tij e çuditshme e sjelljes dhe veprimet publike tërhoqën më shumë vëmendje sesa veprat e tij të artit, duke i tronditur ata që e çmonin veprën e tij dhe duke nxitur acarim të kritikëve të tij.

## Biografia 
### Fëmijëria
Salvador Domingo Felipe Jacinto Dali i Domenech u lind më 11 maj 1904, në qytetin e Figueresit, në regjionin Emporda, në kufi me Francës në Kataluni, Spanjë. Vëllai i madh i Dalit, i quajtur po ashtu Salvador (i lindur më 12 tetor 1901), vdiq nga diarreja në vitin 1903. Babai i tij, Salvador Dali i Cusi, ishte një avokat i klasit mesatar dhe noter, i cili ndikim të madh kishte nga gruaja e tij, Felipa Domenech Ferrés, e cila po ashtu inkurajoi përpjekjet artistike të djalit të saj. Kur Dali ishte pesë vjeçar, u dërgua te varri i vëllait të tij dhe atij i thanë se ishte rimishërim i vëllait të tij, koncept të cilin ai e besoi. Për vëllanë e tij, Dali the "... ne ngjanim me njëri-tjetrin si dy pika uji, por kemi pasur reflektime të ndryshme". Ai "mbase mund të ketë qenë versioni i parë i imi po ai konceptonte shumë absoluten". Shokët e tij të fëmijërisë ishin lojtarët e ardhshëm të Barcelonës si Sagibarba dhe Samitieri. Gjatë pushimeve të tij turistike në Kataluni, treshja luajti futboll.

Dali shkoi në Shkollën e Artit. Në 1916, ai gjithashtu zbuloi vizatimin modern në një pushim veror në Kadakues me familjen e Piçotit, artist lokal që bënte udhëtime vazhdimisht në Paris. Pas vdekjes së saj, babai i Dalit u martua me motrën e gruas së tij të ndjerë. Dali ishte kundër kësaj martese sepse ai kishte një dashuri të madhe dhe respekt për tezen e tij. Dali tërhoqi vëmendjen si njeri i çuditshëm dhe me kujdes të tepruar. Ai kishte flokë të gjatë dhe xhaketë, çorape dhe kilota të gjata të stilit anglez të fundshekullit të XIX.

Në Konvikt ai u bë shok i ngusht me Bellon, Bunuelin dhe Lorkën. Shoqëria me Lorkën ishte e fortë për shkak të pasioneve të njëjta por Dali refuzoi pikëpamjet seksuale të poetit.

Sidoqoftë, ishin punimet e tij, në të cilat eksperimentonte kubizmin, ato që e bënë atë të dallohej nga studentët e tjerë. Informacionet e vetme për kubizmin ai i merrte nga artikujt e revistave dhe katalogu që ia dha Piçoti, pasi që nuk kishte asnjë artist kubist në Madrid në atë kohë. Në vitin 1924, akoma i panjohur Salvador Dali ilustroi një libër për herë të parë. Ishte publikimi i një poeme katalunase *Les bruixes de Llers* (Shtrigat e Llersit) nga shoku i tij, poeti Fagesi. Dali po ashtu eksperimentoi me Dadizmin, e cila do të ndikojë në gjithë punën e tij të mëtejshme.

Dali u dëbua nga Akademia në vitin 1926, pak para provimeve përfundimtare kur ai u akuzua për organizimin e një trazire. Aftësitë e tij pikturuese shfaqen më së mirë në veprën realistiket Shporta e Bukës, e pikturuar në vitin 1926. Në po të njëjtin vit, ai bëri vizitën e parë në Paris, ku u taku me Pikason, i cili ishte i respektuari i Dalit të ri. Pikaso veçse kishte dëgjuar fjalë të mira për Dalin nga Miro. Pasi zbuloi stilin e tij vetjak, për disa vite në vazhdim, Dali punoi disa vepra të ndikuara shumë nga Pikaso dhe Miro.

Disa motive në punën e Dalit ekzistonin qysh në vitet e njëzeta. Dali gllabëronte ndikime nga shumë stile të artit, duke filluar nga ai akademik klasik e deri te gradat më të larta. Ndikimi i tij klasik vjen nga Rafaeli, Bronzini, Zubarani, Vermeri dhe Velazkuezi. Ai përdorte të dy teknikat, klasike dhe moderne, nganjëherë në punime të ndara e nganjëherë të kombinuara. Ekspedita e punë së tij në Barcelonë ngjalli vëmendje të përzier nga lavdërimet dhe mëdyshjet e kritikëve të tij.

Dali mbante mustaqe të mëdha, i frymëzuar nga piktori i madh spanjoll i shekullit të XVII, Velazkuezi. Mustaqet u bënë ikonë dhe tipar dallues i paraqitjeve të tij gjatë gjithë jetës.

### 1929 deri në Luftën e Dytë Botërore
Më 1929, Dali bashkëpunoi me Bunuelin në një film të shkurtër *Un Chien Andalou* (Një Qen Andaluzian). Kontributi i tij më i madh ishte në skriptet e filmit. Më vonë ai tha se kishte luajtur një rol të rëndësishëm në xhirimin e projektit por kjo nuk është provuar nga llogaritë bashkëkohore. Po ashtu, në gusht të vitit 1929, Dali takoi inspirimin e tij të përjetshëm dhe muzën e tij parësore, gruan e ardhshme të tij Galën, e njohur më herët si  Elena Ivanovna Diakonova. Ajo ishte emigrante ruse. Po këtë vit, Dali pati një ekspozitë profesionale dhe të rëndësishme dhe zyrtarisht iu bashkua grupit surrealist në Paris. Puna e tij u ndikua jashtëzakonisht shumë nga surrealizmi për dy vite. Surrealistët e përshëndetën atë që Dali e quajti metodë paranojave-kritike e qasjes në nënndërgjegje për krijimtari të madhe artistike.

I nëpërkëmbur, Don Salvadori kërkoi që djali i tij të kthehej mbrapsht. Dali refuzoi, ndoshta nga frika e përjashtimit nga grupi surrealist. I ati e nxori me dhunë nga shtëpia më 28 dhjetor 1929. Babai i tregoi se ai është i përjashtuar dhe ai nuk do të shkelë më në Kadakues. Verën tjetër, Dali dhe Gala morën me qera një kabinë të vogël peshkatarësh afër Portit Lligat. Ai e bleu atë vend dhe për disa vite e zmadhoi, duke ndërtuar vila përgjatë detit. Babai i Dalit përfundimisht pendohet dhe e pranon shoqëruesen e djalit të tij.

Më 1931, Dali pikturoi një nga veprat më të famshme Vazhdimësia e Kujtesës, e cila përfshinte imazhe surrealiste, si për shembull orët e shkrira. Interpretimi i përgjithshëm i punimit është se orët e shkrira janë refuzim i supozimit se koha është e ngurtë ose e përcaktuar. Kjo ide mbështetet nga imazhe të tjera në figurë siç janë zgjerimi i peizazhit dhe ora tjetër duke u gllabëruar nga milingonat.

Dali dhe Gala, bashkëjetuan që nga viti 1929 dhe u martuan më 1934 në një ceremoni të vogël familjare. Në vitin 1958, u martuan me ceremoni fetare. Si frymëzim i punës së tij, Gala merr rolin e menaxheres së biznesit të Dalit. Gala toleronte lidhjet e tjera të Dalit duke supozuar se e ka vendin primar te ai. Dali vazhdonte të pikturonte imazhe të atyre të dyve dhe duke e adhuruar muzën e tij. Marrëdhënia e tij e tensionuar, komplekse dhe e paqartë që zgjati për rreth 50 vite, më vonë do të bëhet subjekt i operat "*Jo, Dali*" nga kompozitori katalan Xavier Benguerel.

Dali u prezantua në SHBA nga tregtari i artit Llevi në vitin 1934. Ekspozita e Dalit në New York përfshin *Vazhdimësinë e Kujtesës*, e cila krijoi ndjesi të menjëhershme. Social Register organizoi diçka enkas për të, duke ia përhapur punimet, kauzë kjo që u quajt "*Dali Ball*". Ai paraqitej me çantë të qelqit në gjoks, e cila i ngjante një sutjene. Në po atë vit, Dali dhe Gala morën pjesë në një ballo me maska në Nju Jork, e organizuar për ta nga Krosbi. Për kostume ata veshën si bebja Lindberg dhe kidnapuesi i saj. Trazira në shtypi rezultoi aq e madhe sa që Dali kërkoi falje. Kur u kthye në Paris, surrealistët e përballën atë më këtë kërkimfalje si një akt surrealist.

Kur kryesia e artistëve surrealist filloi të lidhej shumë me politiken e majtë, Dali mbajti pozicione të paqarta mbi temën e marrëdhënieve në mes të politikës dhe artit. Udhëheqësi surrealist Bretoni e akuzoi Dalin për mbrojtjen e "të resë" dhe "joracionales" në "fenomenin Hitler", por Dali shpejt e hodhi poshtë këtë akuzë duke thënë "Nuk jam hitlerian as në fakt as në qëllim". Dali këmbëngulte se surrealizmi duhet të ekzistojnë në kontekst apolitik dhe refuzonte ta denonconte shprehimisht fashizmin. Ndër faktorët e tjerë, kjo e vendosi atë në konflikte me kolegët e tjerë. Më vonë, në vitin 1934, Dalit iu bë një gjyq, ku ai zyrtarisht u dëbua nga grupi surrealist. Ndaj kësaj Dali u përgjigj: "Në vetvete unë jam surrealist". Fjalimi i tij, i titulluar Fantômes paranoiaques authentiques (Fantazmat paranoike autotktone) , është realizuar me një kostum zhytjeje veshur dhe me helmet në të. Ai shkoi atje me një shkop bilardoje dhe një qen rus dhe helmetën në kokë. Ai këtë e komentoi me fjalët: "Doja vetëm të tregoja se isha ‘zhytur thellë’ brenda mendjes së njeriut".

Po ashtu, në vitin 1936, në premierën e shfaqjes së filmit të Kornellit, , në Galerinë "Julien Levy" në New York, Dali u bë i famshëm për një tjetër incident. Programi i Levi për filma të shkurtër surrealist ishte në të njëjtën kohë me ekspozitën e parë surrealiste në Muzeun e Arteve Moderne, që shfaqet punën e Dalit. Dali ishte në shfaqje të filmit por në gjysmë të filmit ai trokiti me zemërim në projektor. "Ideja ime për film është pikërisht që të paguhet ai që ka punuar për të", tha ai. "Unë si kam thënë kurrë askujt por kjo do të thotë se ai e ka vjedhur filmin". Versionet e reja të akuzës së Dalit paraqiten në formë të "Ai e vodhi atë nga nënvetëdija ime" ose edhe "Ai e vodhi ëndrrën time".

Në këtë periudhë, shefi kryesor i Dalit në Londër ishte pasaniku Eduard Xhejms. Ai e ndihmoi shitjen e shumë veprave të Dalit dhe e ndihmoi atë financiarisht për dy vite. Ata po ashtu bashkëpunuan në dy veprat më të vlefshme të lëvizjes surrealiste: Telefoni Akrep dhe Mae West Lips Sofa.

Ndërkohë, Spanja po shkonte drejt luftës civile (1936 – 1939), me ç’rast shumë artistë e lanë vendin.

Në vitin 1938, Dali u takua me Frojdin nëpërmjet Cjangut. Më vonë, në shtator të vitit 1938, Salvador Dali u ftua nga Coco Chanel në shtëpinë e saj "La Pausa" në Rokubrune në Rivierën Franceze. Aty vizatoi disa piktura që më vonë i ekspozoi në Galerinë Gjulien Levi  në New York. Në fund të shekullit XX, "La Pausa" pjesërisht iu dha Muzeut të Artit të Dallasit.

Po ashtu, në vitin 1938, Dali e shfaqi publikisht veprën *Rainy Taxi *(Taksi i shiut), punim tre dimensional, që bazohej në automobilat aktual me dy manekine në të. Së pari u ekspozua në Galerinë Beaux-Arts në Paris si pjesë e Ekspeditës Ndërkombëtare të Surrealizmit, e organizuar nga Bretoni dhe Eluardi. Ekspozita u dizajnua nga artisti Marsel Duçampi, i cili pati edhe rolin e nikoqirit.

Në Ekspozitën e Nju Jorkut, Dali prezantoi veprën e tij surrealiste *Dream of Venus* (Ëndrra e Venerës), e cila u vendos në Amusements Area (pjesën zbativëse) të ekspozitës. Aty u paraqiten skulptura të çuditshme, statuja dhe modele nudo me "kostume" të bëra nga ushqimi i freskët i detit. Ngjarja u fotografua nga Horsti, Llajnsi dhe Kormani.

### Lufta e Dytë Botërore 
Në vitin 1940, kur Evropa gjendej në luftë, Dali dhe Gala u kthyen në SHBA ku jetuan për tetë vite. Ata arritën të iknin sepse më 20 qershor 1940 atyre iu dha vizat Mendesi, konsulli portugez në Bordeaux të Francës. Shkuarja e Dalit në New York ishte një nga katalizatorët që ndikuan në zhvillimin e atij qyteti si qendër e artit botëror në vitet e pasluftës. Dali dhe Gala kaluan përmes Portugalisë dhe pastaj lundruan nga Lisbona në New York në gusht të vitit 1940. Pas kësaj, Dali iu rikthye praktikimit të fesë katolike. "Gjatë kësaj periudhe, Dali nuk ndaloi së shkruari" thonë Robert dhe Nikolas Desqarnes.

Në vitin 1941, Dali punoi skicën e skenarit të filmit *Moontide* (Batica e Hënës) për Gabinin. Më 1942, ai publikoi autobiografinë e vet, Jeta Sekrete e Salvador Dalit. Ai shkroi një katalog për ekspozitat e tij, ngjashëm me atë të Galerisë Knoedler në New York në vitin 1943. Aty ai sulmoi disa teknika që përdoren shpesh nga surrealistët duke shpallur "Surrealizmi ka shërbyer për vërtetimin e shterpësisë dhe përpjekjet për automatizim kanë shkuar aq larg sa kanë çuar në një sistem totalitar. ...dembelizmi i sotëm dhe mungesa totale e teknikës kanë arritur krizën e tyre në kuptimin psikologjik të përdorimit të kolegjit." Ai po ashtu shkroi një novelë, të publikuar në vitin 1944, për një sallon mode të automobilave. Kjo rezultoi me vizatimin e Edwin Cox-it në gazetën Lajmëtari i Majamit, ku përshkruhet Dali duke veshur një automobil si fustan mbrëmjeje.

Një frat italian, Gabriele Maria Berardi, tha se kishte performuar ekzorcizmin të Dali në kohën që ai ishte në Francë në vitin 1947. Në vitin 2005, skulptura e* Krishtin në Kryq*, u gjet në pasurinë e fratit. Kjo u shpjegua si dhuratë në shenjë mirënjohjeje nga Dali për shkak të punës së ekzorcizmit. Dy ekspertë spanjollë të artit konfirmuan se ka arsye të mjaftueshme që të bëjnë të besosh se skulptura u punua nga Dali.

Në fund të karrierës së tij, Dali nuk e kufizoi vetën por eksperimentoi me shumë novela dhe procese të pazakonshme: ai punoi një vepër bulletiste. Shumica e punës së tij kishte të bënte me iluzione optike, hapësira negative, lojëra fjalësh dhe efekte të tjera vizuale. Ai po ashtu eksperimentoi me pointilizmin, duke zmadhuar një gjysmë toni (gjë që më vonë do ta përdorë Roy Lichtenstein) dhe duke përdorur imazhe stereoskopike. Ai ishte ndër artistët e parë që paraqitën holografinë si subjekt kryesor. Në vitet e mëvonshme, artistët e rinj si Andi Uaroll shprehen se Dali ka një ndikim në artin pop.

Dali kishte interesim edhe për shkencën dhe matematiken. Kjo manifestohet në shumë piktura, të vetvete të ’50-ta, në të cilat ai paraqiti format e brinjëve të rinoqerontit. Duke u bazuar tek Dali, brinjët e rinoqerontit paraqesin gjeometri hyjnore sepse ato rriten në spirale logaritmike. Ai po ashtu e paraqiti rinoqerontin në veprën Virgjëresha Mari pasi rinoqeronti paraqet virgjërinë. Dali ishte i fascinuar nga ADN-ja dhe teserakti (kub 4 dimensional); një shpalosje e një hiperkubi është paraqitur në pikturën Corpus Hypercubus.

Dali instaloi një dysheme prej xhami në dhomën afër studios së tij. Kjo i ndihmoi atij në studimin e perspektivës, nga lart dhe nga poshtë, duke përfshirë figura dramatike në pikturat e tij. Ai e përdori këtë dhomë edhe si pjesë zbavitëse për mysafirët dhe vizitorët në shtëpinë dhe studion e tij.

Vitet e pasluftës të Dalit karakterizohen nga teknika të ndryshme dhe interes në efekte optike, shkencë dhe fe. Ai u bë një katolik i devotshëm, ndërkohë që frymëzohej nga ngjarjet në Hiroshimë dhe vizatoi periudhën atomike. Prandaj Dali e quan këtë periudhë "Mistika Nukleare". Në veprat si *Madona e Portit Liga* (versioni i parë) (1949) dhe *Corpus Hypercubus* (1954), Dali sintetizoi ikonografinë e krishterë me imazhe të shpërbërjes materiale i frymëzuar nga fizika bërthamore. Mistika e tij nukleare përfshinte pjesë të rëndësishme si *Stacioni i Trenit Perpignan* (1965) dhe *en: The Hallucinogenic Toreador* (1968- 1970). Në vitin 1960, Dali filloi punën në Teatro Museo (Muzeu dhe Teatri i Dalit) në qytetin e tij në Figueres; ky ishte projekti i tij më i madh dhe gjëja kryesore ku ai u fokusua gjatë vitit 1974. Ai vazhdoi të punoi deri në mes të viteve të ’80-ta.

Më 1968, Dali xhiroi një reklamë televizive humoristike për kompaninë e çokollatave Lanvin. Në këtë ai reklamoi në frëngjisht "*Je suis fou du chocolat Lanvin!*" (Unë jam i çmendur për çokollatat Lanvin!). në vitin 1969 ai dizajnoi logon e Chupa Chups-ave dhe më vonë dizajnimin e fushatës reklamuese për Eurovizionin. Pastaj krijoi edhe një skulpturë të madhe që qëndroi në teatrin e Madridit.

Në programin televiziv "Dirty Dali: A Private View" e transmetuar në Kanalin 4 më 3 qershor 2007, kritiku i artit Brajan Seuelli përshkroi njohjen e tij me Dalin në fund të viteve të ’60-ta, që përfshinte figurën e Krishtit në një pozicion të vështirë pa pantallona dhe duke u masturbuar për Dalin.

### Vitet e fundit
 në Figueres tregon emrin e tij]]
Në vitin 1980, në moshën 76 vjeçare, shëndeti i Dalit mori një kthesë katastrofike. Dora e tij dridhej tmerrësisht shumë për shkak të simptomës Parkinson. Gruaja e tij, Gala, thuhet se ishte duke i dhënë dozë të rrezikshme që do t’ia dëmtonte sistemin nervor, duke shkaktuar një fund të parakohshëm të kapaciteti të tij artistik.

Në vitin 1982, Mbreti Karlosi I i Spanjës ia dha Dalit titullin "Marqués de Dalí de Púbol" (Markezi Dali i Pubolit), duke iu referuar vendit ku ai jetoi. Në shikim të parë titulli ishte i trashëguar, por më kërkesë të Dalit  u ndryshua vetëm në vitin 1983. në rrethana të paqarta. Ka mundësi të ketë qenë përpjekje për vetëvrasje nga vetë Dali ose thjeshtë një neglizhim në stafi i tij. dhe u kthye në Figueres, ku një grup i tij i shokëve, përkrahësve dhe artistëve adhurues të tij e panë se ai po jetonte rehat në Teatrin-Muze.

Ka pasur akuza se Dali u detyrua nga kujdestarët e tij të nënshkruante fleta boshe që më vonë, edhe pas vdekjes së tij, të shiteshin si piktura origjinale. Si rezultat, tregtarët e artit u bë dyshues ndaj veprave të mëvonshme të Dalit.

Në nëntor të vitit 1988, Dali u shtrua në spital për shkak të problemeve me zemrën; atij iu vendos një stimulues kardiak. Më 5 dhjetor 1988 atë e vizitoi Mbreti Gjuan Karlosi, i cili tha se gjithmonë kishte qenë përkrahës serioz i Dalit.

Më 23 janar 1989, gjatë kohës kur po luante pjesa e preferuar e tij Tristan und Isolde, ai vdiq. Ai u varros në një dhomë të nëndheshme të Teatrit-Muze në Figueres. Kjo gjendet afër kishës Shën Pere ku Salvador Dali u pagëzua, bëri kungimin e parë dhe funeralin, dhe është vetëm tri blloqe larg shtëpisë ku lindi.

Fondacioni Gala-Salvador Dali vepron si pjesë e pasurisë së tyre. Të drejtat autoriale të këtij fondacioni i takojnë Shoqërisë së të Drejtave të Artistëve. Në vitin 2002, kjo shoqëri kërkoi nga Google që ta përshtatin logon e saj në mënyrë që të përkujtohet Dali, duke pretenduar se një pjesë e veprave të tij të artit janë përdor pa leje. Google përmbushi kërkesën e tyre por mohoi se ka pasur shkelje të të drejtave autoriale.

## Simbolizmi
Dali përfshiu mjaft simbolizëm në veprën e tij. Për shembull, vula "orët e shkrira" që paraqitet te *Vazhdimësia e Kujtesës* përshtatet me teorinë e Ajnshtajnit se koha është relative dhe e pandreqshme.

Elefanti është po ashtu imazh që paraqitet në punimet e Dalit. Për herë në parë u paraqit në vitin 1944 në punimin *Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening*. Elefantët, të frymëzuar nga skulptura e Berninit në Romë që paraqet elefantë që mbajnë një obelisk të vjetër, janë portretizuar "me këmbë të gjata,të bashkuara dhe pothuajse të padukshme" me një obelisk të mbështetur në ta. Shoqëruar me imazhin e këmbëve të brishta, të vëna në dukje për ngjyrimin e tyre mashkullore, krijojnë një ndjenjë të fantazmës së vërtetë. "Elefanti është një shtrembërim në hapësirë", sqaron një analist, "këmbët e holla paraqesin kontrastin në mes të idesë së peshës dhe strukturës". ato paraqiten te *Mastrubuesi i Madh* dhe *Metamorfoza e Narcisit*. Kjo e fundit simbolizon gjithashtu vdekjen dhe ngurtësimin.

Kafshë të tjera përbëjnë punimet e tij: milingonat paraqesin vdekjen, shkatërrimin si dhe dëshirën e madhe seksuale; kërmilli është i lidhur me kokën e njeriut (ai pa një kërmill në biçikletën e Frojdit kur shkoi për ta takuar për herë të parë); dhe karkalecat janë simbol i mbeturinave dhe frikës.

Me këtë respekt,* Shpërbërja e Vazhdimësisë së Kujtesës,* e shfaqur në vitin 1954, ai kthehet pas te Vazhdimësia e Kujtesës dhe përmbledh aty njohuritë e veta mbi shkencën e re. "Akrepat dhe telefonat kishin ngjyrime të forta seksuale për Dalin", shkruan në titullin e "Lobster Telephone" në Galerinë Tate, "dhe ai vizatoi një analogji të afërt në mes të seksit dhe ushqimit."  Telefoni ishte funksional, dhe Xhejmsi bleu katër prej tyre nga Dali për të zëvendësuar telefonat në shtëpinë e tij. Njëri gjendet në Galerinë Tate sot, e dyta mund të gjendet në Muzeun Gjerman të Telefonëve në Frankfurt, i treti i takon Fondacionit Eduard Xhejms dhe i katërti është në Galerinë Kombëtare të Australisë. Koleksioni Dali Joies (Gurët e Dalit) mund të shihen në Teatër-Muzeun e Dalit në Figueres, ku është një ekspeditë e përhershme.

Dali more një goditje në dizajnin industrial në vitet ’70 me 500 pjesë të pasura Suomi nga Timo Sarpaneva me të cilat Dali dekoroi Studio Linie për porcelan-punuesin gjerman, Rosenthal.

### Teatri dhe filmi
Në fushën e teatrit, Dali shkroi skenarin e pjesës romantike Mariana Pineda për Federiko Lorka në vitin 1927. Për Baçanelin (1939), balet me muzikë të Uangerit (1845) opera Tannhäuser, Dali dizajnoi dhe shkroi tekstin që përdoret në të. Bacchanale u përcjell me dizajne nga *Labyrinth *në vitin 1941 dhe* The Three-Cornered Hat* në 1949.

Dali u interesua për filmin që kur ishte i ri; ai shkonte në teatër pothuajse çdo të Diel. Ai ishte pjesë e kohës kur filmat e heshtur shikoheshin shumë dhe vizatimet në mesin e filmit bëheshin të famshme. Ai besonte se ka dy dimensione në teoritë e filmit dhe kinemasë: "gjërat vetë", fakte që janë prezentë në botën e kamerës; dhe "imagjinata fotografike", mënyra sesi kamera e shfaq pamjen dhe sa kreative dhe imagjinare duke ajo. Dali ishte aktiv para ose pas skenës në botën e filmi.

Ky njihet si bashkëkrijues i filmit surrealist të Bunuelit, Një Qen Andaluzian, film artistik francez 17-minutash e bashkëshkruar nga Bunueli, i cili kujtohet gjerësisht për skenën grafike hapëse ku paraqitet heqja e kokërdhokut të syrit të një njeriu. Ky film njihet si pavarësia e Dalit në botën e filmit. *Një Qen Andaluzian* ishte rruga e Dalit për të krijuar ngjarje nga ëndrrat në botën e vërtetë. Imazhet do të ndryshojnë dhe shkenca do të transformohet, shikuesi vendoset para një pamje krejt të ndryshme nga pamja e mëparshme. Filmi i dytë i Bunuelit, me titull Koha e Artë, u shfaq në Studio 28 në Paris në vitin 1930. *Koha e Artë* u ndalua për disa vite pasi fashistët dhe grupet semitike vendosën një bombë me erë të keqe dhe me ngjyrë, në masën e popullit në teatrin e Parisit ku po jepej filmi.

Vetitë negative të shoqërisë ndikuan në suksesin tregtar të veprave të Dalit, por kjo nuk e demotivoi Dalin. Të dy filmat patë një ndikim të jashtëzakonshëm në pavarësimin e filmave të lëvizjes surrealiste. "Nëse *Një Qen Andaluzian* qëndron si rekordi i aventurave surrealiste në sferën e të pandërgjegjshmëve, *Koha e Artë* është shprehja më e mprehtë dhe e paepur e qëllimit revolucionar të saj".

Dali punoi me prodhues filmash të famshëm, si Alfred Hitchcock. Më i njohuri nga projektet e tij filmike është sekuenca e ëndrrës në filmin Spellbound të Hitchcockut, i cili futet në temat e psikanalizës. Hitchcockut i duhej një kualitet surreal në filmin e tij, e cila merret me idenë se një përvojë e shtypur mund të shkaktojë drejtpërdrejtë një neurozë, dhe ai e dinte se puna e Dalit do ta ndihmonte në krijimin e një atmosfereje të tillë në film. Ai po ashtu punoi në dokumentarin e quajtur *Chaos and Creation* (Kaosi dhe Krijimi), i cili ka shumë referenca në të që ndihmojnë për të parë vizionin e Dalit në të vërtetë.

Dali punoi edhe në Walt Disney në një film të shkurtër Destino. E përfunduar në vitin 2003 nga Baker Bloodworth dhe nipi i Waltit Roy E. Disney, ai përfshinë imazhe surrealiste në figura të çuditshme që fluturojnë dhe që ecin përreth. Ai bazohet në këngën e tekstshkruesit meksikan Armando Dominguez me të njëjtin titull. Kur Disney u pajtua me Dalin për prodhimin e filmit në 1946, ata nuk ishin plotësisht të përgatitur. Për tetë muaj, ata punuan vazhdimisht, derisa filluan të kenë probleme financiar. Sidoqoftë, ai përfundoi 48 vjet më vonë dhe u shfaq nëpër festivale të ndryshme të filmit. Filmi përfshin punën e Dalit në bashkëveprim me karakteret e animuara të Disney-it.

Dali kompletoi vetëm një film në jetën e tij, *Impressions of Upper Mongolia* (Përshtypjet e Monoglisë së Empërme) 1975, ku ai tregon një ngjarje për ekspeditën në kërkim të kërpudhës gjigante. Imazhet u bazuan në njollat mikroskopike të urinës në brezin e një stilolapsi ku Dali kishte urinuar për disa javë.

### Moda dhe fotografia
 (1948), e treguar para se të hiqen nga imazhet telat mbështetës]]
Dali ndërtoi një repertor në biznesin e modës dhe fotografisë. Kompania e tij me dizajneren italiane Elsa Schiaparelli ishte e mirënjohur, kur Dali porositi që të prodhonin një fustan të bardhë me një akrep në të. Dali ishte i përfshirë në krijimin e dizajneve të tjera të tekstilit dhe në shishet e parfumeve. Në vitin 1950, Dali krijoi një "kostum për vitin 2045" me Diorin. Leari u bë muza e tij, E transformuar nga gjinia mashkullore, më i madh-se-jeta Lear, Dali organizoi suksesin e saj nga bota e modelimit në botën e muzikës, duke e këshilluar atë në vetëprezantim dhe duke e ndihmuar në zbulimin e çështjeve misterioze për origjinën e saj. Bazuar të Leari, ajo dhe Dali ishin të bashkuar në një "martesë shpirtërore" në një maje të një mali të shkretë. Ajo ishte referuar si "Frankenstein" i Dalit, dhe disa vëzhgues besojnë se emri i Learit ishte një lojë fjalësh të një thënieje franceze "L’Amant Dali" ose "E dashura e Dalit". Leari zuri vendin e muzës së mëparshme, Ultra Violet (Isabelle Collin Dufresne), e cila u largua nga Dali për t’iu bashkuar studios The Factory të Uarollit.

Të dy ish-praktikantët do të shkojnë për të promovuar suksesin në karrierat e tyre në art. Më 10 prill 2005, ato iu bashkuan në "*Reminiscences of Dalí: A Conversation with Friends of the Artist*" (Kujtimet e Dalit| Një bisedë me miqtë e artistit), si pjesë e simpoziumit "*The Dali Renaissace*" (Rilindja e Dalit) për një retrospektivë në Muzeun e Artit në Filadelfia. Bisedat e tyre u regjistruan në 236 faqe të katalogut të ekspozitës "*The Dalí Renaissance: New Perspectives on His Life and Art after 1940*" (Rilindja e Dalit: Perspektivat e reja në Jetën e tij dhe në Art pas vitit 1940).

### Arkitektura
 në Figueres ku po ashtu gjendet varri i tij]]
Veprat arkitekturore përfshijnë shtëpinë e tij në Portin Lligat në afërsi të Kadakuezit, e ngjashme me Teatër-Muzeun në Figueres. Puna kryesore jashtë Spanjës ishte *Dream of Venus* (Ëndrra e Venerës) e vendosur në pavijonin surrealist në New York, që përbëhet nga një numër skulpturash dhe statujash të pazakonshme, duke përfshirë momente jetësore që paraqiten si statuja.

### Veprat letrare
Nën kurajën e poetit Federico García Lorca Dali iu qas karrierës letrare përmes "novelave të pastra". Në veprën *Hidden Faces* (Fytyrat e Fshehura), 1944, Dali përshkroi, në terma të qarta, intrigat dhe aferat e dashurisë së një grupi të verbërish, aristokratik, të cilët me luksin e tyre dhe stilin madhështor të jetës, simbolizojnë rënien e viteve të ’30-ta. Comte de Grainsalles dhe Solange de Cleda ndjekën një aferë të pakëndshme dashurie, por transaksionet pronësore, trazirat politike, martesa e tij me një grua tjetër dhe përgjegjësitë e saj si pronare tokash dhe grua që merret me biznes, i përzunë ata. Ajo vendoset në mënyra të ndryshme në Paris, në Francën rurale, Kazablanka në Afrikën e Veriut dhe në Palm Springs në SHBA. Personazhet dytësore përfshijnë plakën e ve Barbara Rogers, vajzën e saj biseksuale Veronica, të dashurën e Veronikës, Betken, dhe Babën, pilot i shëmtuar luftues i SHBA-ve. Novela përfundon në fund të Luftës së Dytë Botërore.

Veprat e tjera letrare janë: *Jeta sekrete e Salvador Dalit** *(1942), "*Ditari i Gjeniut*" (1952-63), dhe "*Po: Revolucioni Paranoik Kritik*" (1927-33).

### Arti grafik
Dali punoi gjerësisht në artin grafik, duke prodhuar disa gravura dhe litografi (shkrime në gurë). Gjatë fillimeve të para, puna e tij është e barabartë me pikturat e tij sa i përket cilësisë, por më vonë ai i shet të drejtat e imazheve pa marrë asnjë përfitim. Në këtë mënyrë, një numër i madh i punimeve malco u prodhuan gjatë viteve të ’80-ta dhe ’90-ta, duke krijuar një dyshim në treg për veprat e tij.

### Reklamat
Pasi shkoi në SHBA, Dali u angazhua në vetëpromovim. Përderisa shumë nga marifetet e tij shiheshin si groteske nga kritikët e artit, më vonë u interpretuan si shfaqje.

Statusi i tij si artist ekstravagant u përdor nga disa kompani për reklama si ajo e çokollatave Lanvin dhe Iberia Airlines.

## Politika dhe personaliteti
Politika luajti një rol të rëndësishëm në shfaqjen e Salvador Dalit si artist. Në rini, ai mbështeti edhe anarkizmin dhe komunizmin, dhe përmes shkrimeve të tij tregonte anekdota mbi deklaratat politike radikale më shumë për të shokuar lexuesit sesa nga ndonjë bindje e thellë. Kjo ishte në përputhje me besnikërinë e Dalit nga lëvizjes Dada.

Me kalimin e kohës, bindjet e tij politike ndërruan, veçanërisht kur lëvizja surrealist u transformua nën udhëheqjen e autorit trotskist, Andrea Bretonit, i cili thuhet se e nxori Dalin në gjyqin surrealist për politikat e tij. Në librin e tij *Dali by Dali *(Dali nga Dali), të vitit 1970, Dali deklaroi se ai ishte edhe anarkist edhe monarkist.

Më shpërthimin e Luftës Civile në Spanjë (1936-1939), Dali u largua nga luftimet dhe refuzoi të bashkohej me ndonjërin grup. Ai e bëri të njëjtën gjë gjatë Luftës së Dytë Botërore (1939-1945), gjë për të cilën ai u kritikua shumë; Oruelli e akuzoi atë për "ikës si një mi sa herë që Franca është në rrezik" pasi Dali kishte punë të suksesshme në Francë gjatë viteve të paraluftës. "Kur Lufta Evropiane u afrua ai kishte vetëm një preokupim: si ta gjej një vend që ka kuzhina të mira dhe nga i cili ai mund të ikë shpejt nëse rreziku afrohet", tha Oruelli. Në rishikimin e autobiografisë së Dalit në vitin 1944, Oruelli shkroi "Dikush duhet të jetë në gjendje të mbajë në kokë në të njëjtën kohë dy fakte që Dali është një piktor i mirë dhe një qenie e neveritshme njerëzore". Dali iu kthye besimit katolik dhe gjithnjë e më shumë bëhej fetar, mbase për shkak të referimeve të mizorive republikane gjatë Luftës Civile. Dali i dërgoi telegrame Frankos ku e lavdëronte atë për nënshkrimin e ekzekutimit për të burgosurit. dhe vizatoi një portret të mbesës së tij.

Një herë ai dërgoi një telegraf ku lavdëronte Kondukatorin, udhëheqësin komunist rumun Nikola Çausheskin. Gazeta ditore rumune Scînteia e publikoi atë pa dyshuar në aspektin tallës të tij. Një nga pak copat e mundshme të mosbindjes së hapur të Dalit ishte lavdërimi i tij i vazhdueshëm i Federico Garcia Lorkës edhe në vitet kur vepra e Lorkës u ndalua. Kur ishin të rinj, zonja Cher dhe burri i saj Sonny Bono shkuan në një festë në shtëpinë e Dalit në New York dhe u ndanë të tronditur kur Qeri u ul në një vibrator seksual në formë të një karrikeje. Në vitet e ’60-ta, ai ia dha aktores Mia Farrow një mi të vdekur në shishe, vizatim me dorë, për të cilin nëna e saj, aktorja Maureen O'Sullivan kërkoi largimin nga shtëpia.

Në vitet e tij të mëvonshme, kur ishte ende përkrahës i katolicizmit romak, Dali pohoi se ishte agnostik.

Kur jepte autografe për adhuruesit, Dali gjithmonë mbante stilolapsat e tyre. Salvador Dali shpesh udhëtonte me leopardin e vogël, Babou, madje edhe në linjën luksoze oqeanike SS France. Ai njihej edhe për shmangien e tarifave në restorante përmes vizatimeve nëpër tiketa. Sipas teorisë së tij, restoranti kurrë nuk do të donte të holla kur kishte një vepër të tillë arti dhe zakonisht kishte të drejtë.

Përveç lojërave të fjalëve vizuale, Dali ndante kënaqësinë edhe në lojërat e fjalëve verbale dhe aluzioneve të panjohura. Ai nganjëherë fliste duke kombinuar frëngjishten, spanjishte, katalunishten dhe anglishten gjë që po aq zbativëse sa misterioze.

Kur u intervistua nga Mike Wallace për emisionin 60 Minuta, Dali i referohej vetvetes me vetën e tretë dhe i tha Wallace-it të tronditur se duke marrë parasysh një realitet ai nuk besonte në vdekjen e vet. Gjatë një paraqitjeje tjetër televizive, në The Tonight Show, Dali mori me vete një lëkurë rinoqeronti dhe nuk pranoi të ulej mbi ndonjë gjë tjetër. Në fund të viteve të ’50-ta në shfaqjen W hat’s My Line?, ai ishte i ftuari misterioz dhe nënshkroi tabelën me bojë të bardhë të trashë.

## Trashëgimia kulturore 
Salvador Dali citohet si frymëzimi kryesor i artistëve modern si Damien Hirsti, Noel Fillding, Xhef Kuns dhe për shumicën e artistëve modern surrealist. Mustaqet e tij të famshme, maniake, e bënë atë një ikonë kulture të çuditshme dhe surreale. Ai u portretizua në filmin Pak Hi nga Robert Patinsoni dhë në Mesnatë në Paris nga Adrien Brodi. Ai u parodizua në skeçet e vizatimit si "Salvadori Budalla" në Kapiten Kenguri (luajtur nga Cosmo Allegretti) dhe në Rruga Sezam me nofkën "Salvador Dada" (luajtur nga Gjim Henson).

## Veprat e zgjedhura
Dali punoi mbi 1500 punime në karrierën e tij, duke përfshirë ilustrimin e librave, litografit, dizajnet për teatër dhe kostumet, një numër të madh të vizatimeve, skulpturat, dhe projekte të tjera të ndryshme, përfshirë filmin e animuar të Diznejit. Ai po ashtu bashkëpunoi me drejtorin Jack Bond në vitin 1955 për krijimin e filmit *Dali in New York* (Dali në Nju Jork). Më poshtë është një mostër kronologjike e punimeve të tij së bashku me disa shënime për to.
*1965 *Dalí in New York*
*1967 *Tuna Fishing*
*1969 Chupa Chups logo
*1969 *Improvisation on a Sunday Afternoon*, bashkëpunimi televiziv me rok grupin britanez Nirvana
*1970 *The Hallucinogenic Toreador*, i fituar në vitin 1969 nga A. Reynolds Morse & Eleanor R. Morse para se të kompletohej 
*1972 *La Toile Daligram*, *Helena Devulina Diakanoff – dit., GALA*
*1973 "Le Diners De Gala", një libër kuzhine i ilustruar
*1976 *Gala Contemplating the Mediterranean Sea*
*1977 ''Dalí's Hand Drawing Back the Golden Fleece in the Form of a Cloud to Show Gala Completely Nude, Very Far Away Behind the Sun* (stereoscopical pair of paintings)
*1983 Dalí përfundon veprën e tij të fundit, *The Swallow's Tail*

**Pas vdekjes**
*2003 , shfaqja e filmit të punuar në bashkëpunim me  Walt Disney. Prodhimi filloi në vitin 1945 .
Koleksioni më i madh i veprave të Dalit gjendet në Teatër-Muzeun në Figueres, Kataluni, e ndjekur nga Muzeu Salvador Dali në Shën Petersburg, Floridë, që përmban edhe koleksionin A. Rejnold dhe E. R. Morsi. Aty ka mbi 1500 vepra nga Dali. Koleksione të tjera të rëndësishme gjenden në Muzeun Reina Sofia në Madrid dhe Galeria Salvador Dali në Pacific Palisades, Los Angeles, Kaliforni. Koleksion të madh të vizatimeve dhe skulpturave kanë  Zbuloje Dalin në Montmartre, Paris dhe Universi Dali në Londër, Andli.

Një vend i pashpresë për punën e Dalit ishin në burgu Rikers Island në Nju Jork; një skicë e kryqëzimit që ai ia dhuroi burgut e gjend në dhomën e ngrënies për 16 vjet derisa u zhvendos në hollin e burgut për ruajtje. Ironisht, vizatimi u vodh në mars të vitit 2003 dhe nuk u gjet më.

## Muzetë Dali dhe ekspozitat e përhershme
*Dalí Theatre and Museum – Figueres, Kataluni, Spanjë
*Salvador Dalí House-Museum - Porti Lligat, Kataluni, Spanjë
*Gala Dalí House-Museum - Pubol, Kataluni, Spanjë
*Muzeu Salvador Dali – Shën Petersburg, Floridë, SHBA
*Universi Dali – Venecia, Itali 
*Zbuloje Dalin – Paris, Francë
*Dalí, ekspozitë e përhershme - Berlin, Gjermani

## Ekspozitat kryesore të përkohshme
**The Dalí Renaissance: New Perspectives on His Life and Art after 1940* (2005) Muzeu i Artit Filadelfia

## Galeria

File:Dalí. Gala.JPG|*Gala in the Window* (1933)Marbella
File:Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|*The Rainbow* (1972), M.T. Abraham Foundation
File:Dalí.Rinoceronte.JPG|*Rinoceronte vestido con puntillas* (1956)Puerto José Banús
File:Plaza de Dalí (Madrid) 08.jpg|*Plaza de Dalí* (*Dalí Square*), Madrid
File:Dalí.Perseo.JPG|*Perseo* (*Perseus*) Marbella

File:Children-at-Dali-exibition.jpg|Children at Dalí exhibition in Sakıp Sabancı Museum, Stamboll

## Shiko edhe 
*Një listë e imazheve të Salvador Dalisë në internet

## Shënime 
## Referime 
## Lexim i mëtutjeshëm 
*Linde Sabler. "Dalí". London: Haus Publishing, 2004 (paperback, ISBN 978-1-904341-75-8).
*Salvador Dali intervistuar nga Mike Wallace në *The Mike Wallace Interview'' April 19, 1958

## Lidhje të jashtme
;Biografia dhe të rejat
*Dalí's surreal wind-powered organ lacks only a rhinoceros
*UbuWeb: Salvador Dalí—Interview and bank advertisement.
*Salvador Dalí in the INA Archives  – A collection of interviews and footage of Dalí in the French television
* [Sex, Surrealism, Dalí and Me, biography of Carlos Lozano, Muse and lover of Salvador Dalí, by Clifford Thurlow.]

;Lidhje të tjera
* Literary news about Salvador Dalí in Lletra, Catalan literature online at the Open University of Catalonia.  
* The Image Library of prints by Salvador Dali
*Robert Whitaker, Photographer, took many great images of Dali
*Article on Dalí's religious faith  
*The Salvador Dalí photo library 60.000 photos
*Watch Un Chien Andalou  at LikeTelevision
*Gala-Salvador Dalí Foundation English language site  
*St. Petersburg Dalí Museum
*Kurutz, Steven, "Hello, Dali: Surrealist Museum Becomes a Reality", *The Wall Street Journal* Speakeasy blog, January 11, 2011, 4:46&nbsp;pm ET. Interview with St. Petersburg (FL) museum director Dr. Hank Hine about new building.
*"The shameful life of Salvador Dalí" (the witches of Llers)".
*Dalí and Fages: "that intelligent and most cordial of collaborations"
*"El Triomf I el Rodoli de la Gala I en Dali" 
*"Not by Dali -- blog post by art appraiser and Dali expert Bernard Ewell"  

;Ekspozitat
*https://web.archive.org/web/20111119072916/http://www.daliparis.com/—The unique permanent exhibition in France (Museum & Dalí Fine Art Galleries)
*Dalí & Film – Tate Modern, London
*Museum-Gallery Xpo: Salvador Dalí, Marquis de Púbol in Bruges
*Museum of Modern Art 
*Union List of Artist Names, Getty Vocabularies. ULAN Full Record Display for Salvador Dalí. Getty Vocabulary Program, Getty Research Institute. Los Angeles, California.