Bishkeku

**Bishkeku**, i njohur më parë si **Pishpek** (deri në vitin 1926),  dhe më pas **Frunze** (1926–1991), është kryeqyteti dhe qyteti më i madh urban i Kirgistanit. Bishkek është gjithashtu qendra administrative e Rajonit Chüy. Bishkeku ndodhet pranë kufirit me Kazakistanin dhe ka një popullsi prej rreth 1.200.000 banorësh, që nga viti 2024.

Bishkeka ndodhet në një lartësi prej rreth 800 metrash, pak larg skajit verior të Vargmalit Kyrgyz Ala-Too, një zgjatim i vargmalit Tian Shan. Këto male ngrihen në një lartësi prej 4,895 metrash. Në veri të qytetit, një stepë pjellore dhe butësisht e valëzuar shtrihet shumë në veri në Kazakistanin fqinj. Lumi Chüy kullon pjesën më të madhe të zonës. Bishkeku është e lidhur me Hekurudhën Turkestan-Siberi me anë të një linje degëzuese.

Bishkeku është një qytet me bulevarde të gjera dhe ndërtesa publike me fasada mermeri të kombinuara me blloqe të shumta apartamentesh në stilin sovjetik që rrethojnë oborret e brendshme. Ka edhe mijëra shtëpi më të vogla, të ndërtuara privatisht, kryesisht jashtë qendrës së qytetit. Rrugët ndjekin një model rrjete, me shumicën e të cilave të rrethuara nga të dyja anët nga kanale të ngushta ujitjeje, të cilat u sigurojnë ujë pemëve të cilat ofrojnë hije gjatë verave të nxehta.

## Etimologjia
Bishkeku supozohet se është emëruar sipas lopatës së përdorur për të trazuar qumështin në fermentim.

Faqja zyrtare e internetit e bashkisë së Bishkekut ofron justifikimin e mëposhtëm etimologjik për emrin e qytetit: gruaja shtatzënë e një heroi humbi një lopatë të përdorur për të trazuar kumis. Ndërsa e kërkonte, ajo papritmas lindi një djalë, të cilin e quajti Bishkek. Bishkek do të rritej dhe do të bëhej një figurë fisnike dhe pas vdekjes së tij, u varros në një kodër pranë brigjeve të Alamüdün. Atje, u ngrit një gur varri. Ndërtesa u pa dhe u përshkrua nga udhëtarët e shekujve 17 dhe 18..

Nën sundimin sovjetik, nga viti 1926 deri në vitin 1991, qyteti u quajt *Frunze* për nder të bolshevikut Mikhail Frunze.

## Klima
Bishkek ka një klimë kontinentale të lagësht me ndikim mesdhetar, pasi temperatura mesatare në dimër është nën 0 °C (32.0 °F). Reshjet mesatare janë rreth 440 milimetra (17 inç) në vit. Temperaturat mesatare ditore maksimale variojnë nga 3 °C (37.4 °F) në janar në rreth 31 °C (87.8 °F) gjatë korrikut.  Muajt ​​e verës dominohen nga periudha të thata, të ndërprera nga stuhi të rastit, të cilat prodhojnë erëra të forta me vrull dhe stuhi të rralla pluhuri. Malet në jug ofrojnë një kufi natyror dhe mbrojtje nga moti i dëmshëm, ashtu si edhe zinxhiri më i vogël malor që shtrihet nga veriperëndimi në juglindje. Në muajt e dimrit, stuhitë e rralla të dëborës dhe mjegulla e dendur e shpeshtë janë tiparet mbizotëruese. Ndonjëherë ka përmbysje të temperaturës, gjatë të cilave mjegulla mund të zgjasë për ditë të tëra.

## Demografia
Bishkek është qyteti më i populluar në Kirgistan. Popullsia e tij, e vlerësuar në vitin 2021, ishte 1,074,075. Që nga themelimi i qytetit deri në mesin e viteve 1990, rusët etnikë dhe popujt e tjerë me prejardhje evropiane (ukrainas, gjermanë) përbënin shumicën e popullsisë së qytetit. Sipas regjistrimit të vitit 1970, kirgizët etnikë përbënin vetëm 12.3%, ndërsa evropianët përbënin më shumë se 80% të popullsisë Frunze. Tani Bishkeku është një qytet kryesisht kirgiz, me 75% të banorëve të tij kirgizë, ndërsa popujt evropianë përbëjnë rreth 15% të popullsisë. Pavarësisht këtij fakti, rusishtja është gjuha kryesore, ndërsa kirgizishtja vazhdon të humbasë terren, veçanërisht midis brezave të rinj.

## Ekonomia
Bishkek përdor monedhën kirgize, somin. Vlera e somit luhatet rregullisht, por mesatarisht është rreth 86 som për dollar amerikan që nga nëntori i vitit 2024. Ekonomia në Bishkek është kryesisht bujqësore dhe produktet bujqësore ndonjëherë shkëmbehen në rajonet periferike. Rrugët e Bishkekut janë të mbushura rregullisht me shitës prodhimesh në një vend në stil tregu. Në pjesën më të madhe të qendrës së qytetit ka një peizazh më urban me banka, dyqane, tregje dhe qendra tregtare. Mallrat e kërkuara përfshijnë vepra artizanale të punuara me dorë, të tilla si statuja, gdhendje, piktura dhe shumë skulptura të bazuara në natyrë.

### Strehimi
Ashtu si shumë qytete në shtetet pas-sovjetike, strehimi në Bishkek ka pësuar ndryshime të gjera që nga rënia e Bashkimit Sovjetik. Ndërsa strehimi më parë u shpërndahej qytetarëve në epokën sovjetike, strehimi në Bishkek është privatizuar që atëherë.

Edhe pse shtëpitë njëfamiljare po bëhen ngadalë gjithnjë e më popullore, shumica e banorëve jetojnë në apartamente të epokës sovjetike. Pavarësisht rritjes ekonomike, rritja e banesave në dispozicion ka qenë e ngadaltë me shumë pak ndërtime të reja dhe një dyfishim të çmimeve nga viti 2001 në vitin 2002. Kjo ndryshoi deri në vitet 2010 kur një bum i paparë i banesave e ka transformuar qytetin. Deri në vitin 2021, mbi 246 firma ndërtimi ishin aktive në Kirgistan, duke u përqendruar kryesisht në rezidenca luksoze, shpesh të tregtuara si akomodime 'klasë biznesi' ose 'klasë premium'. Pjesa jugore e qytetit, ku është përqendruar një pjesë e konsiderueshme e ndërtimeve të reja, përballet me një shqetësim kritik për shkak të afërsisë së saj me vijën e çarjes Issyk-Ata. E përbërë nga arkitektura e papërshtatshme ndaj sizmisë e shumicës së këtyre ndërtesave, kjo situatë përbën një kërcënim serioz për sigurinë e banorëve dhe ka shkaktuar kritika. Disponueshmëria e kufizuar e tokës i shtyn zhvilluesit privatë të futen në zonat banesore të epokës socialiste, duke rezultuar në humbjen e hapësirave të gjelbra dhe infrastrukturës jetësore sociale, duke përfshirë fushat sportive dhe fushat e lojërave.

Ata që nuk mund të përballojnë çmimin e lartë të banesave brenda Bishkekut, veçanërisht migrantët e brendshëm nga fshatrat rurale dhe qytetet e vogla provinciale, shpesh duhet të drejtohen në vendbanime informale të uzurpuar në periferi të qytetit, si Ak Jar, Ak Jol, Ak Örgö, Altyn Kazyk, Archa Beshik, Kalys-Ordo, Kayndy-2, Kelechek, Muras-Ordo dhe TETS-2 Yntymak. Këto vendbanime urbane vlerësohet se strehojnë 400,000 njerëz ose rreth 30 përqind të popullsisë së Bishkek-ut. Ndërsa shumë nga vendbanimet kanë mungesë të nevojave themelore, siç janë energjia elektrike dhe uji i rrjedhshëm, kohët e fundit, qeveria lokale ka nxitur ofrimin e këtyre shërbimeve.

## Binjakëzimet
Bishkeku është e binjakëzuar me:

* Almati, Kazakistan
* Ankara, Turqi
* Ashgabat, Turkmenistan
* Colorado Springs, Shtetet e Bashkuara
* Doha, Katar
* Gumi, Koreja e Jugut
* Izmir, Turqi
* Kyiv, Ukrainë
* Lianyungang, Kinë
* Astana, Kazakistan
* Qazvin, Iran
* Samsun, Turqi
* Liège, Belgjikë
* Shenzhen, Kinë
* Tashkent, Uzbekistan
* Tehran, Iran
* Trabzon, Turkey (2014)
* Ufa, Rusi
* Ürümqi, Kinë
* Wuhan, Kinë
* Yinchuan, Kinë

## Shënime
## Referime