Kazakistani

**Kazakistani**, zyrtarisht **Republika e Kazakistanit**, është një shtet pa dalje në det kryesisht në Azinë Qendrore, me një pjesë në Evropën Lindore. Kufizohet me Rusinë në veri dhe perëndim, Kinën në lindje, Kirgistanin në juglindje, Uzbekistanin në jug dhe Turkmenistanin në jugperëndim, me një vijë bregdetare përgjatë Detit Kaspik. Kryeqyteti i saj është Astana, ndërsa qyteti më i madh dhe qendra kryesore kulturore dhe tregtare është Almaty.

Kazakistani është vendi i nëntë më i madh në botë për nga sipërfaqja tokësore dhe vendi më i madh pa dalje në det. Pllajat kodrinore dhe fushat përbëjnë gati gjysmën e territorit të tij të gjerë, me ultësirat që përbëjnë një të tretën tjetër; kufijtë e tij jugorë dhe lindorë përbëhen nga rajone malore. Kazakistani ka një popullsi prej 20 milionë banorësh dhe një nga dendësitë më të ulëta të popullsisë në botë, me më pak se 6 persona për kilometër katror Kazakët etnikë përbëjnë shumicën, ndërsa rusët etnikë formojnë një pakicë të konsiderueshme. Zyrtarisht laik, Kazakistani është një vend me shumicë myslimane me një komunitet të konsiderueshëm të krishterë.

Kazakistani ka qenë i banuar që nga epoka paleolitike. Në antikitet, popuj të ndryshëm nomadë iranianë si Saka, Massagetae, dhe Skithët dominuan territorin, me Perandorinë Perse Akamenide që zgjerohej drejt jugut. Nomadët turkikë hynë në rajon nga shekulli i gjashtë. Në shekullin e 13-të, zona u nënshtrua nga Perandoria Mongole nën Xhingis Hanin. Pas shpërbërjes së Hordhisë së Artë në shekullin e 15-të, Khanati Kazak u krijua në një zonë që korrespondon afërsisht me Kazakistanin modern. Deri në shekullin e 18-të, Khanati Kazak ishte fragmentuar në tre jüz (ndarje fisnore), të cilat u përvetësuan gradualisht dhe u pushtuan nga Perandoria Ruse; deri në mesin e shekullit të 19-të, i gjithë Kazakistani ishte nominalisht nën sundimin rus. Pas Revolucionit Rus të vitit 1917 dhe Luftës Civile Ruse që pasoi, ai u bë një republikë autonome e RSFSR-së Ruse brenda Bashkimit Sovjetik. Statusi i saj u ngrit në atë të një republike bashkimi në vitin 1936. Qeveria sovjetike vendosi rusët dhe etnitë e tjera në republikë, gjë që rezultoi në kazakët etnikë si pakicë gjatë epokës sovjetike. Kazakistani ishte republika e fundit përbërëse e Bashkimit Sovjetik që shpalli pavarësinë në vitin 1991 gjatë shpërbërjes së tij.

Kazakistani dominon Azinë Qendrore si ekonomikisht ashtu edhe politikisht, duke përbërë 60% të PBB-së së rajonit, kryesisht përmes industrisë së naftës dhe gazit; ai gjithashtu ka burime të mëdha minerale, duke u renditur ndër prodhuesit më të lartë të hekurit dhe argjendit në botë. Kazakistani gjithashtu ka renditjen më të lartë të Indeksit të Zhvillimit Njerëzor në rajon. Është një republikë kushtetuese unitare; megjithatë, qeveria e tij është autoritare. Megjithatë, ka pasur përpjekje graduale për demokratizim dhe reformë politike që nga dorëheqja e Nursultan Nazarbayev në vitin 2019, i cili e kishte udhëhequr vendin që nga pavarësia.

## Etimologjia 
Sipas teorisë më të pranuar gjerësisht, fjala *qazaq* (kazak) rrjedh nga një rrënjë turkike që do të thotë "i lirë", "i pavarur" ose "endacak". Rrënjët i ka në kulturën kazake, në të cilën kuajt kanë luajtur rol të madh. Për këtë arsye emërtimi është i lidhur me termin Kazak. Gjuha e vjetër persishte –stan, ka kuptimin e vendit ( tokës), kështu që Kazakistan në përkthim do të thotë “tokë e kazakëve.” 

## Historia 
### Pushtimi rus 
Në gjysmën e parë të shekullit të 18-të, Perandoria Ruse ndërtoi vijën Irtysh, një seri prej dyzet e gjashtë fortesash dhe nëntëdhjetë e gjashtë redotesh, duke përfshirë Omsk (1716), Semipalatinsk (1718), Pavlodar (1720), Orenburg (1743) dhe Petropavlovsk (1752), për të parandaluar bastisjet e Kazakëve dhe Oiratëve në territorin rus. Në fund të shekullit të 18-të, Kazakët përfituan nga Rebelimi i Pugachev, i cili ishte i përqendruar në zonën e Vollgës, për të bastisur vendbanimet ruse dhe gjermane të Vollgës. Në shekullin e 19-të, Perandoria Ruse filloi të zgjeronte ndikimin e saj në Azinë Qendrore. Periudha e "Lojës së Madhe" konsiderohet përgjithësisht të jetë nga afërsisht viti 1813 deri në Konventën Anglo-Ruse të vitit 1907. Carët në fakt sunduan mbi pjesën më të madhe të territorit që i përkiste asaj që tani është Republika e Kazakistanit.

Perandoria Ruse futi një sistem administrativ dhe ndërtoi garnizone dhe kazerma ushtarake në përpjekjen e saj për të vendosur një prani në Azinë Qendrore në të ashtuquajturën "Loja e Madhe" për dominim në zonë kundër Perandorisë Britanike, e cila po e zgjeronte ndikimin e saj nga jugu në Indi dhe Azinë Juglindore. Rusia ndërtoi postën e saj të parë, Orsk, në vitin 1735. Rusia futi gjuhën ruse në të gjitha shkollat ​​dhe organizatat qeveritare.

Përpjekjet e Rusisë për të imponuar sistemin e saj ngjallën pakënaqësinë e kazakëve dhe, deri në vitet 1860, disa kazakë i rezistuan sundimit të saj. Rusia kishte prishur stilin tradicional të jetesës nomade dhe ekonominë e bazuar në blegtori, dhe njerëzit vuanin nga uria, me disa fise kazake që po shfaroseshin. Lëvizja kombëtare kazake, e cila filloi në fund të shekullit të 19-të, kërkoi të ruante gjuhën dhe identitetin vendas duke i rezistuar përpjekjeve të Perandorisë Ruse për të asimiluar dhe shtypur kulturën kazake.

Nga vitet 1890 e tutje, një numër gjithnjë e më i madh kolonësh nga Perandoria Ruse filluan të kolonizonin territorin e Kazakistanit të sotëm, në veçanti, provincën e Semirechye. Numri i kolonëve u rrit edhe më tej pasi [[Hekurudha Trans-Aral] nga Orenburgu në Tashkent u përfundua në vitin 1906. Një Departament i Migracionit (Переселенческое Управление) i krijuar posaçërisht në Shën Petersburg mbikëqyri dhe inkurajoi migrimin për të zgjeruar ndikimin rus në zonë. Gjatë shekullit të 19-të, rreth 400,000 rusë emigruan në Kazakistan, dhe rreth një milion sllavë, gjermanë, hebrenj dhe të tjerë emigruan në rajon gjatë të tretës së parë të shekullit të 20-të.

Konkurrenca për tokë dhe ujë që pasoi midis kazakëve dhe të ardhurve shkaktoi pakënaqësi të madhe kundër sundimit kolonial gjatë viteve të fundit të Perandorisë Ruse. Kryengritja më serioze, Kryengritja e Azisë Qendrore, ndodhi në vitin 1916. Kazakët sulmuan kolonët rusë dhe kozakë dhe garnizonet ushtarake. Kryengritja rezultoi në një seri përleshjesh dhe në masakra brutale të kryera nga të dyja palët. Të dyja palët i rezistuan qeverisë komuniste deri në fund të vitit 1919.

### Periudha sovjetike 
Pas rënies së qeverisë qendrore në Petrograd në nëntor 1917, kazakët (atëherë në Rusi zyrtarisht të referuar si "kirgizë") përjetuan një periudhë të shkurtër autonomie (Autonomia Alash) përpara se të nënshtroheshin përfundimisht ndaj sundimit të bolshevikëve. Më 26 gusht 1920, u krijua Republika Socialiste Sovjetike Autonome Kirgize brenda Republikës Socialiste Federative Sovjetike Ruse (RSFSR). RSSA Kirgize përfshinte territorin e Kazakistanit të sotëm, por qendra e saj administrative ishte qyteti i Orenburgut, me popullsi kryesisht ruse. Në qershor 1925, RSSA Kirgize u riemërua RSSA Kazake dhe qendra e saj administrative u transferua në qytetin e Kyzylorda, dhe në prill 1927 në Alma-Ata.

Më 5 dhjetor 1936, Republika Socialiste Sovjetike Autonome e Kazakistanit (territori i së cilës në atë kohë korrespondonte me atë të Kazakistanit modern) u shkëput nga Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse (RSFSR) dhe e bëri Republikën Socialiste Sovjetike të Kazakistanit, një republikë të plotë bashkimi të BRSS-së, një nga njëmbëdhjetë republikat e tilla në atë kohë, së bashku me Republikën Socialiste Sovjetike të Kirgizistanit.

Republika ishte një nga destinacionet për personat e dëbuar dhe të dënuar, si dhe për zhvendosjet masive, ose deportimet e prekura nga autoritetet qendrore të BRSS gjatë viteve 1930 dhe 1940, siç ishin afërsisht 400,000 Gjermanë të Vollgës të deportuar nga Republika Socialiste Sovjetike Autonome Gjermane e Vollgës në shtator-tetor 1941, dhe më vonë grekët dhe tatarët e Krimesë. Të dëbuarit dhe të burgosurit u internuan në disa nga kampet më të mëdha sovjetike të punës (Gulagu), duke përfshirë kampin ALZhIR jashtë Astanës, i cili ishte i rezervuar për gratë e burrave të konsideruar "armiq të popullit". Shumë u zhvendosën për shkak të politikës së transferimit të popullsisë në Bashkimin Sovjetik dhe të tjerë u detyruan të shkonin në vendbanime të detyruara në Bashkimin Sovjetik.

Lufta Sovjetiko-Gjermane (1941–1945) çoi në një rritje të industrializimit dhe nxjerrjes së mineraleve në mbështetje të përpjekjeve të luftës. Megjithatë, në kohën e vdekjes së Josif Stalinit në vitin 1953, Kazakistani ende kishte një ekonomi kryesisht bujqësore. Në vitin 1953, udhëheqësi sovjetik Nikita Hrushçov nisi kampanjën e “Tokave të Pashkelura”, e projektuar për të shndërruar kullotat tradicionale të Kazakistanit në një rajon të madh prodhues gruri për Bashkimin Sovjetik. Politika e Tokave të Pashkelura solli rezultate të përziera. Megjithatë, së bashku me modernizimet e mëvonshme nën udhëheqësin sovjetik Leonid Brezhnev (në pushtet 1964–1982), ajo përshpejtoi zhvillimin e sektorit bujqësor, i cili mbetet burimi i jetesës për një përqindje të madhe të popullsisë së Kazakistanit. Për shkak të dekadave të privimit, luftës dhe zhvendosjes, deri në vitin 1959 kazakët ishin bërë pakicë, duke përbërë 30% të popullsisë. Rusët etnikë përbënin 43%.

Në vitin 1947, BRSS, si pjesë e projektit të saj të bombës bërthamore, themeloi një vend për testimin e bombës bërthamore pranë qytetit verilindor të Semipalatinsk, ku u krye testi i parë sovjetik i bombës bërthamore në vitin 1949. Qindra teste bërthamore u kryen deri në vitin 1989 me pasoja negative për mjedisin dhe popullsinë e vendit. Lëvizja anti-bërthamore në Kazakistan u bë një forcë e madhe politike në fund të viteve 1980.

Në prill të vitit 1961, Baikonur u bë trampolina e Vostok 1, një anije kozmike me kozmonautin sovjetik Yuri Gagarin si njeriu i parë që hyri në hapësirë.

Në dhjetor të vitit 1986, në Almaty u zhvilluan demonstrata masive nga të rinjtë kazakë etnikë, të quajtura më vonë trazirat e Jeltoqsan, për të protestuar kundër zëvendësimit të Sekretarit të Parë të Partisë Komuniste të RSS-së së Kazakistanit, Dinmukhamed Konayev, me Gennady Kolbin nga RSFS-ja Ruse. Trupat qeveritare shtypën trazirat, disa njerëz u vranë dhe shumë demonstrues u burgosën. Në ditët e fundit të sundimit sovjetik, pakënaqësia vazhdoi të rritej dhe gjeti shprehje nën politikën e *glasnost* të udhëheqësit sovjetik Mikhail Gorbachev.

### Pavarësia 
Kazakistani shpalli sovranitetin e tij brenda Bashkimit Sovjetik më 25 tetor 1990. Pas përpjekjes së dështuar për grusht shteti në gusht 1991 në Moskë, vendi shpalli pavarësinë e plotë më 16 dhjetor 1991, duke u bërë republika e fundit sovjetike që e bëri këtë. Dhjetë ditë pas shpalljes së Kazakistanit, vetë Bashkimi Sovjetik u shpërbë. Kjo periudhë shënoi një pikë kthese të rëndësishme në historinë e Kazakistanit, pasi ai nisi një rrugë të re politike dhe ekonomike të ndarë nga kontrolli i Moskës.

Nursultan Nazarbayev, udhëheqësi i epokës komuniste i Kazakistanit, u bë presidenti i parë i vendit. Nën udhëheqjen e tij, Kazakistani kaloi nga një ekonomi e planifikuar e epokës sovjetike në një ekonomi tregu, duke u përqendruar në privatizim dhe investime të huaja. Theksi në reformën ekonomike, veçanërisht në sektorin e naftës, ndihmoi Kazakistanin të bëhej një nga vendet më të fuqishme ekonomikisht të Azisë Qendrore. Deri në vitin 2006, Kazakistani kontribuoi rreth 60% të PBB-së së rajonit, kryesisht përmes eksporteve të naftës. Megjithatë, reformat politike mbetën pas këtyre hapave ekonomikë dhe Nazarbayev mbajti një sundim autoritar gjatë gjithë presidencës së tij. një vendim që simbolizonte dëshirën e qeverisë për të modernizuar dhe për të ushtruar kontroll mbi territoret e gjera të vendit. Ndryshimi i kryeqytetit ishte pjesë e përpjekjeve më të gjera për të krijuar një identitet të ri kombëtar dhe për të zhvendosur qendrën politike nga ish-zemrat e epokës sovjetike.

Pavarësisht pretendimeve për përparim drejt demokracisë, sistemi politik i Kazakistanit mbeti autoritar edhe në shekullin e 21-të. Në vitin 2010, vendi renditej ende si një regjim autoritar në Democracy Index të *The Economist*. Akti i parë zyrtar i Tokayev ishte riemërtimi i kryeqytetit në Nur-Sultan, në nder të trashëgimisë së Nazarbayev.

Megjithatë, presidenca e Tokayev u përball me sfida të rëndësishme. Në janar 2022, Kazakistani u përfshi nga protesta në shkallë të gjerë pas një rritjeje të ndjeshme të çmimeve të karburantit. Trazirat u përshkallëzuan shpejt dhe Tokayev reagoi me vendosmëri duke marrë kontrollin e Këshillit të Sigurisë së vendit, duke e larguar Nazarbayev nga posti dhe duke konsoliduar pushtetin e tij. Kjo shënoi një ndryshim dramatik në dinamikën politike të Kazakistanit, me Tokayev që sinjalizoi një largim nga sistemi i vjetër i epokës së Nazarbayev. Në shtator 2022, emri i kryeqytetit u rikthye në Astana, një veprim i parë si pjesë e përpjekjeve më të gjera për të distancuar vendin nga ndikimi i ish-presidentit.

## Politika 
Kazakistani është republikë presidenciale, ku pushteti i presidentit është zgjeruar dukshëm me kushtetutën e fundit të viti 1995. Kreu i shtetit, që emëron kryeministrin dhe mibkëqyr punën e qeverisë, zgjidhet nga populli për mandat 7-vjeçar.

Presidenti Nazerbajev ushtron kontroll të rreptë mbi politikën shtetërore. Liderë të opozitës dhe gazetarë janë vrarë në vitet e fundit, ndërsa vëzhguesit perëndimorë në përgjithësi nuk i vlerësojnë si të lira dhe të ndershme zgjedhjet në Kazakistan. Megjithatë, Kazakistani shihet si shteti dominues në Azinë Qendrore.

Vendi është anëtar i disa organizatave ndërkombëtare: Kombeve të Bashkuara, Partneritetit për Paqe të NATO-s, Bashkimit të Shteteve të Pavarura dhe Organizatës për Bashkëpunim të Shanghait. Më 2010, Kazakistani do të kryeojë OSBE-në, ndërsa më 2001 do të bashkojë doganat me Rusinë dhe Bjellorusinë.

## Gjeografia 
parapamje|Kanjoni Sharën
Me sipërfaqe prej 2,7 milion km², Kazakistani është shteti i nëntë më i madh në botë dhe më i madhi vend jobredgetar. Përshtrirja e vendit është e barabartë me atë të Evropës Perëndimore. Ndan kufirin prej 6.846 km me Rusinë, 2.203 km me Uzbekistanin, 1.533 km me Kinën, 1.051 km me Kirgizinë, si dhe 379 km me Turkmenistanin. Qytetet kryesore përfshijnë Nursultanin, Almatën, Karagandën, Shëmkentin, Atëraun dhe Oskemenin. Kryesisht i ndodhur në Azi, Kazakistani ngërthen një copë toke të shtrirë në perëndim të Malit Ural në Evropën Lindore.

Kazakistani shtrihet perëndim-lindje prej Liqenit Kaspik deri te Malet Altaj dhe veri-jug prej ultësirës së Siberisë Perëndimore deri te shtetet e Azisë së mesme. Stepat apo rafshnaltat kazake, me sipërfaqe afro 804.500 km², zaptojnë një të tretën e territorit të mbarë vendit dhe njihen si rajoni më i madh në botë i stepave të thata. Stepat krakterizohen nga hapësira të gjera të kullotave dhe trevave ranore. Ujërat më të rëndësishme ngërthejnë Detit Aral, lumenjtë Ili, Irtësh, Ishim, Ural, Charyn dhe liqenet Balhash dhe Zajsan.

Liqenet më të mëdha në Kazakistan janë liqeni Aral, Balha, Zaisan, Alakol, Tengiz dhe Seletengiz. Kazakistani mban pjesën më të madhe të gjysmës veriore të bregdetit lindor të detit Kaspik – liqeni më i madh në botë.

Klima është e ashpër kontinentale. Temperaturat verore mund të arrijë + 45 ° C, ndërsa të dimrit – 45 °C. Në veri, reshjet arrijnë 3000 mm, në male 1600 mm, ndërsa në shkretëtira më pak se 100 mm në vit.

Bota shtazore e Kazakistanit është e pasur dhe e llojllojshme. Ka 158 specie gjitarësh, 485 lloje shpezësh, 52 lloje reptilësh, 12 lloje amfibësh dhe 150 lloje të peshkut. Nëntëmbëdhjetë lloje kafshësh dhe 23 lloje të shpezëve janë të përfshira në Librin e Kuq Ndërkombëtar të llojeve të rralla dhe të rrezikuara të kafshëve.

## Ekonomia 
Ekonomia kazake është më e madhja në Azinë Qendrore, falë rezerva të mëdha të fosileve djegëse dhe mineraleve e metaleve të ndryshme. Qeveria e Kazakistan planifikon që më 2018 të trefishojë prodhimin vendor bruto (PVB) të vitit 2000. PVB-ja kazake është rritur në vitet e fundit në shkallë mbi 9%. Kazakistani përfitoi nga chmimet e larta të naftës në fillimvitet 2000, ndërsa vazhdoi të eksportonte grurë, tekstil dhe gjedhe. Parashihet që kah viti 2010 Kazakistani të bëhet eskportuesi më i madh i uraniumit në botë.

## Demografia 
Kazakistani është shtet me laramani etnike e kulturore, si rrjedhojë e internimeve masive të grupeve etnike gjatë regjimit të Stalinit në ish-BRSS. Kazakët janë kombësia më e madhe, e ndjekur nga rusët. Kazakistani garanton lirinë e besimit, ndërsa fe të ndryshme përfaqësohen në vend. Islami është feja kryesore, ndërsa krishterimi ortodoks është i dyti. Gjuhë zyrtare janë kazakishtja (me status të veçantë të gjuhës shtetërore) dhe rusishtja, ndonëse kjo e fundit përdoren për komunikim të përditshëm, sidomos mes komuniteteve të ndryshme në vend.

Për dy dekada të fundit popullsia e Kazakistanit është rritur prej 8,5 në 16,3 milion banorë. Këto ndryshime janë pasojë e një biodinamike të theksuar të popullsisë. Përveç lindshmërisë së lartë (16%) e karakterizon edhe vdekshmëria e lartë (10,4%) dhe shtimi natyror prej 5,6%. Me 6 banorë në një kilometër katrorë është shteti më i pabanuar në shtetet e Azisë së mesme. Në Kazakistan jetojnë shumë kombësi (rreth 100 sosh), por grupacionet më të mëdha etnike janë kazakët 46%, rusët 35%, uzbekët 2%, tatarët 2% etj. Popullsia urbane përbën 55% të banorëve.

## Kultura 
Kultura kazake ngërthen në vete traditën e lashtë nomade-turke, të ndikuar më pas nga përhapja e islamit dhe në fund nga sundimi rus dhe sovjetik. Sot, diversiteti kulturor në Kazakistan përfshin edhe doket ruse, gjermane e chifute, si dhe ndikimet moderne të globalizmit.

## Shënime 
## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* President of the Republic of Kazakhstan
* Welcome to Kazakhstan!!!
* Government of Kazakhstan[In Kazakh & Russian]
* National Bank of Kazakhstan