Kombëtarja kiliane e futbollit

**Kombëtarja kiliane e futbollit** përfaqson Kilin në futbollin ndërkombëtar dhe kontrollohet nga Federata Kiliane e Futbollit, organi qeverisës i futbollit në Kili. Ekipi zakonisht njihet me pseudonimin *La Roja* (E kuqja), dhe aktualisht ka trajner kolumbianin Reinaldo Rueda. Ata kanë marrë pjesë në nëntë edicione të FIFA Kupës së Botës, duke qënë shteti organizator në vitin 1962 ku ata e mbyllën në vendin e tretë, duke arritur rezultatin e tyre më të mirë në një Kupë Bote.

Kili ishte kampione në fuqi e Copa Américas, pasi fituan edicionin e vitit 2015 në shtëpi, ata mbrojtën titullin në mënyrë të suksesshme një vit më pas në Shtetet e Bashkuara. Para kësaj, ata kanë qënë finalist katër herë në këtë kompeticion. Si rezultat i triumfit të tyre në Copa América 2015, Kili u kualifikua në Kupën e Konfederatave 2017, ku u mposhtën në finale nga Gjermania.

## Historia
### 1895–1950: Themelimi dhe dekadat e para
Federación de Fútbol de Chile është federata e dytë më e vjetër në Amerikën e Jugut. Ajo u themelua në Valparaíso më 19 qershor 1895. Kili ishte një nga katër shtetet e para që themeluan konfederatën CONMEBOL. Sëbashku me Argjentinën, Brazilin dhe Uruguajin, ata morën pjesën në edicionin e parë të Kampionatit Amerikano Jugor në vitin 1916, e cila më vonë u riemërua në Copa América.

Më 12 tetor 1926, Kili shënoi golin e parë nga goditja e këndit në historinë e Copa Américas në një ndeshje ndaj Bolivisë. Katër vite më vonë, ata ishin një nga trembëdhjetë shtetet që garuan në edicionin e parë të FIFA Kupës së Botës. Ekipi pati një nisje të mirë, duke mposhtur Meksikën dhe Francën pa pësuar gol. Në ndeshjen ndaj Francës, Guillermo Subiabre u bë lojtari i parë që humbet një penallti në një Kupë Bote. Në ndeshjen e tretë dhe të fundit të grupit, ata u mposhtën 3–1 nga Argjentina, duke e mbyllur grupin në vendin e dytë, gjë që solli edhe eliminimin nga turnamenti.

Në Kupën e Botës 1950, Kili arriti një fitore 5–2 ndaj Shteteve të Bashkuara, por megjithatë u eliminua sërisht në fazën e grupeve.

### 1951–1999: Kupa e Botës 1962 dhe *El Maracanazo*
Kili ishte vendi organizator i Kupës së Botës 1962, ku arritën edhe rezultatin më të mirë në historinë e tyre. Ata u mposhtën 4–2 nga Brazili (që në fund u triumfoi) në gjysëm-finale, dhe më pas fitoi 1–0 ndaj Jugosllavisë në finalen e vogël për vendin e tretë.

Në Kupën e Botës 1974, Kili u eliminua në fazën e grupeve, duke barazuar dy ndeshje dhe humbur një. Në këtë turnament, Carlos Caszely u bë lojtari i parë në historinë e Kupës së Botës që përjashtohet me karton të kuq; kjo gjë ndodhi në ndeshjen ndaj Gjermanisë Perëndimore.

Një skandal i njohur i *El Maracanazo* ndodhi më 3 shtator 1989. Gjatë ndeshjes kualifikuese për Kupën e Botës 1990 në Stadiumin Maracanã të Rio de Janeiros, Brazili po kryesonte 1–0 ndaj Kilit, e cila kishte nevojë të fitonte. Poritieri kilian Roberto Rojas u rrëzua në tokë me një dëmtim të dukshëm në ball. Një fishekzjarr ishte hedhur në fushë nga tifozja braziliane e quajtur Rosenery Mello do Nascimento, e cila ra rreth një metër larg Rojasit. Pas Rojas u nxorr me barrelë nga fushë, lojtarët kilian dhe trajneri pretenduan se kushtet për të vazhduar lojën nuk ishin të sigurta, duke refuzuar të riktheheshin në fushë, me lojën që u ndërpre. Megjithatë, një filmim i ndeshjes tregoi se fishekzjarri i hedhur nga tifozja nuk e kishte prekur fare portierin Rojas. FIFA i dhuroi fitoren në tavolinë Brazilit, kurse Kili u përjashtua nga kualifikueset e Kupës së Botës 1994. Rojas u përjashtua përjetë nga futbolli, por më pas u fal në vitin 2001.

### 2000–vazhdon: Dy herë kampionë të Copa Américas
Më 19 korrik 2007, Federata Kiliane e Futbollit pezulloi gjashtë lojtarë nga kombëtarja për shkak të thyerjes së rregullave displinore gjatë turnamentit të Copa América. Lojtarët, të cilët ishin Jorge Valdivia (kapiten), Álvaro Ormeño, Rodrigo Tello, Jorge Vargas, Pablo Contreras dhe Reinaldo Navia, u dënuan për 20 ndeshje dhe asnjëri prej tyre nuk do të kishte mundësi të bëhej kapiten në të ardhmen. Trajneri Nelson Acosta dha dorëheqjen pasi ekipi u eliminua nga turnamenti. Kili ishte kualifikuar në çerek-finale pas një fitore 3–2 kundër Ekuadorit dhe një barazimi 0–0 ndaj Meksikës. Por dy humbje, një prej tyre 6–1 ndaj Brazilit, vulosën fatin e Acostës. Vëndin e tij e zuri ish trajneri i Argjentinës Marcelo Bielsa, i cili do të drejtonte ekipin në kualifikueset e Kupës së Botës 2010.

Kili u rendit i dyti gjatë kualifikueseve në zonën CONCACAF, duke marrë vetëm një pikë më pak se Brazili i vendit të parë. Gjatë këtyre kualifikuese, Kili arriti një fitore historike 1–0 ndaj Argjentinës, duke regjistruar fitoren e parë ndaj tyre në histori. Në Kupën e Botës 2010 që u zhvillua në Afrikën e Jugut, Kili u eliminua në raundin e 16-tave nga Brazili. Pas përfundimit të turnamentit, trajneri Bielsa rinovoi deri në vitin 2015. Ai më pas deklaroi se do të hiqte dorë nga roli i tij nëse Jorge Segovia do të zgjidhej presidenti i Federatës Kiliane të Futbollit. Ai i qëndroi kësaj deklarate, edhe pse zgjedhja e Segovias u anullua, duke bërë që në shkurt 2011 të jepte dorëheqjen. Bielsa u zëvëndësua nga Claudio Borghi.

Pas një vargu performancash negative dhe pas kritikave të rënda, Borghi dha dorëheqjen nga posti në nëntor 2012. Një muaj më pas, Jorge Sampaoli zuri vendin e tij, duke vendosur një rekord të reja te *La Roja*; ai arriti 10 fitore, 3 barazime dhe 2 humbje në 15 ndeshjet e para si trajner i Kilit. Ekipi arriti të kualifikohej në Kupën e Botës 2014 pas një vendi të tretë të arritur në kualifikuese. Në turnament, Kili u eliminua sërisht në raundin e 16-tave nga i njëjti kundërshtar, këtë herë nga gjuajtjet e penalltive.

Në Copa América 2015, Kili fitoi 2–0 ndaj Ekuadorit në ndeshjen e parë, e cila u pasua me një barazim ndaj Meksikës. Ekipi fitoi grupin A me shtatë pikë dhe me 10 gola të shënuar, me shumë se çdo ekip tjetër. Kili më pas mposhti Uruguajin në çerek-finale dhe Perunë në gjysëm-finale. Në finalen e madhe ndaj Argjentinës, Kili fitoi 4–1 me penallti pasi koha e rregullt dhe shtesa përfunduan në barazim pa gola, duke regjistruar trofeun e parë të Copa Américas.

Në janar 2016, vetëm gjashtë muaj nga triumfi në turnament, Jorge Sampaoli dha dorëheqjen nga posti i tij si trajner i Kilit. Ai u zëvëndësua nga një tjetër trajner, Juan Antonio Pizzi, i cili udhëhoqin ekipin drejt triumfit në Copa America Centenario në verën e vitit 2016, duke mposhtur sërisht Argjentinën nga gjuajtjet e penalltive.

## Fanellat
parapamje|majtas|200px|Uniformat e Kilit në vitin 2017; varianti i ngjyrës së kuqe te fanella dhe të shkurtrat.
Fanella e parë e Kilit është zakonisht me ngjyrë të kuqe, të shkurtra blu dhe çorape të bardha. Fanellat që përdoren në transferta janë zakonisht të bardha, me të shkurtra të bardha dhe çorape blu. Uniforma me ngjyrat e kuqe, bardhë dhe blu u prezantua për herë të parë në Kampionatin Amerikano Jugor 1947, paraardhësi i Copa América. Kjo unifromë me këto ngjyra është përdorur që nga ajo kohë. Në vitin 2016, ngjyra e kuqe u vendos te të shkurtat për herë të parë si një variant tjetër.

Në gusht 2010, Puma fitoi kontratën për t'u bërë prodhuesi zyrtar i uniformave të Kilit për vitet 2011–15, duke paguar 3 milion $ në vit. Kontrata gjithashtu përfshinte që ata të prodhonin edhe uniformat e gjyqtarëve dhe topat në kompeticionet vendore të Kilit. Prodhuesi i mëparshëm i Kilit, nga viti 2004 e deri në 2010, ishte Brooks Sports.

Puma ndërpreu kontratën me Kilin pas përfundimit të Copa América 2015. Pas kësaj, Federata Kiliane e Futbollit nënshkroi një marrëveshje me kompaninë amerikane Nike. Marrëveshja do të zgjasë deri në Kupën e Botës 2022.

## Stadiumi
parapamje|225px|Estadio Nacional në mbrëmje.

Kili i luan ndeshjet kualifikuese në Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos. Stadiumi ndodhet në Santiago, më saktësisht në komunën e Ñuñoas. Ndërtimi i stadiumit filloi në shkurt 1937 dhe përfundoi në dhjetor 1938; stadiumi u hap zyrtarisht më 3 dhjetor 1938. Kapaciteti sipas regjistrimit zyrtar është 49,000 spektator, por në raste kur ka pasur kërkesa të larta ka kaluar edhe shifrën 75,000 spektator. Një shëmbull konkret do të ishte dhe ndeshja gjysëm-finale e Kupës së Botës 1962 ndaj Brazilit, ku mbi 76,000 tifozë e ndoqën takimin. Pjesmarrja rekord është 85,262; kjo rekord u regjistrua më 26 dhjetor 1962 në ndeshjen midis Universidad Católica dhe Universidad de Chile.

Në këtë stadium janë luajtur katër finale të Copa Américas, finalja e Kupës së Botës 1962 dhe finalja e Kupës së Botës për të rinjë 1987.

## Rivalitetet
### Argjentina
Kili ka një rivalitet me Argjentinën, duke luajtur më shumë ndeshje në histori ndaj tyre (90). Kili është gjithashtu ekipi i tretë me të cilën Argjentina është përballur më shumë. Ndeshja e parë midis tyre u luajt më 27 maj 1910 në Buenos Aires. Kili ka një rekord shumë negativ përball Argjentinës, duke fituar vetëm 8 herë në histori. Fitorja e tyre e parë në ndeshje zyrtare erdhi në tetor 2008 në kualifikueset e Kupës së Botës 2010.

### Peruja
Rivaliteti i futbollit Kili–Peru njihet në gjuhën spanjolle me emrin *Clásico del Pacífico* (Derbi i paqsorit). Ky rivalitet konsiderohet si një nga rivalitetet më të ashpëra në futboll. Gazetari Greg Duke i CNN World Sport e ka renditur mes dhjetë rivaliteteve më të mëdhaja të botës së futbollit. Rivaliteti ndërmjet këtyre dy shteteve buron nga marrëdhënjet historike politike, problemet me kufinjtë dhe Lufta e Paqsorit, duke bërë që ndeshjet midis tyre të prodhojnë një nga atmosferat më intensive në historinë futbollistike të Amerikës së Jugut.

## Trajnerët
Trajneri i parë i Kilit ishte Carlos Fanta, i cili e drejtoi ekipin në vitin 1917. Trajneri i parë i huaj i Kilit ishte uruguajiani Julián Bértola, i cili mori detyrën në vitin 1918, duke zëvëndësuar Fantën. Që nga ndeshja e parë e deri tani, Kili pa pasur 44 trajnerë të ndryshëm. Trajnerët që e kanë qënë më shumë se një herë në krye të ekipit janë Fernando Riera, Francisco Hormazábal, Luis Alamos, Pedro Morales, Orlando Aravena dhe Nelson Acosta. Megjithatë, ekipi zgjodhi të mos zhvillonte ndeshjen për të mbështetur lëvizjen sociale në Kili.

*Ndeshjet dhe golat janë përditsuar më 15 tetor 2019 pas ndeshjes ndaj Guineas.*

## Rekordi në kompeticione
### FIFA Kupa e Botës
 **Kampionë **&nbsp;&nbsp; **Finalist **&nbsp;&nbsp; Vendi i tretë&nbsp;&nbsp; Vendi i katërt&nbsp;&nbsp;

### FIFA Kupa e Konfederatave
 **Kampionë **&nbsp;&nbsp; **Finalist **&nbsp;&nbsp; Vendi i tretë&nbsp;&nbsp; Vendi i katërt&nbsp;&nbsp;

### Copa América
## Rekordet dhe statistikat
### Më shumë ndeshje
180px|parapamje|Alexis Sánchez është lojtari me më shumë ndeshje (132) dhe golashënuesi më i mirë (43) në historinë e Kilit.

:*Lojtarët me të **trashë** jan ende aktiv, të paktën në nivel klubesh.*

### Më shumë gola
:*Lojtarët me të **trashë** jan ende aktiv, të paktën në nivel klubesh.*

## Trofe
* **FIFA Kupa e Botës**
** Vendi i tretë (1): 1962
* **Kampionati Amerikano Jugor / Copa América**
****Fitues (2): 2015, 2016**
** Finalist (4): 1955, 1956, 1979, 1987
** Vendi i tretë (5): 1926, 1941, 1945, 1967, 1991
** Vendi i katërt (11): 1916, 1917, 1919, 1920, 1924, 1935, 1939, 1947, 1953, 1999, 2019
* **FIFA Kupa e Konfederatave**
** Finalist (1): 2017
* **Kampionati Panamerikan**
** Finalist (1): 1952

#### Tituj të vegjël
* **Miqësore**
****Fitues: Kupa e Kanadasë 1995**
****Fitues: Kupa e Kinës 2017**

## Shiko gjithashtu
*Kombëtarja kiliane për gra e futbollit
*Kombëtarja kiliane nën-20 e futbollit
*Kombëtarja kiliane nën-17 e futbollit
*Futbollisti Amerikano Jugor i Vitit

## Referime 
## Lidhje të jashtme
*Uebfaqja zyrtare e Kombëtares kiliane 
*Arkiva e rezultateve në periudhën 1910–2003 te RSSSF
*Arkiva e lojtarëve me më shumë ndeshje dhe gola te RSSSF 
*El Almanaque de Futbol de la Red