Horacët dhe Kuriacët

[thumb|upright=1.4|*Betimi Horacëve* ([1784), e Jacques-Louis David, Muzeu i Luvrit]]
**Horacët** dhe **Kuriacët** janë figura legjendare të Romës së Lashtë dhe Alba Longës, që luftuan me njëri-tjetrin në shërbim të vendeve të tyre.

## Legjenda 
Sipas versionit të transmetuar nga Tit Livi (*Ab Urbe condita libri* I, 24-25), gjatë mbretërimit të Tull Hostiliusit (shekulli VII p.e.s.) Roma dhe Alba Longa u futën në luftë, duke u përballur me rreshtime ushtrish përgjatë *Fossae Cluiliae* (në Via Appia e tanishme), në kufirin midis territoreve të tyre.

Por Roma dhe Alba Longa ndanin nëpërmjet mitit të Romulit një prejardhje të përbashkët të shenjtë që bënte të pakuptimtë këtë luftë, prandaj sovranët përkatës vendosën që t’ia besonin dy grupeve përfaqësuese faet e konfliktit midis dy qyteteve, duke shmangur derdhje të mëtejshme gjaku.

Për Romën do të zgjidheshin Horacët, tre vëllezër bijë të Publius Horaciusit, ndërsa për [Alba Longën tre binjakët Kuriacë, që do të përballeshin në një luftim me shpata. [Tit Livi pohon se historianët nuk ishin të një mendjeje në përcaktimin se kusht nga dy treshet qe ajo romake; ai anonte nga Horacët sepse pjesa më e madhe e studjuesve zgjidhte atë version.

[parapamje|majtas|upright=1.5|*Luftimi midis Horacëve dhe Kuriacëve* ([1612-1613) i Cavalier d'Arpino, Palazzo dei Conservatori]]
Pasi nisi luftimi, gati menjëherë dy horacë do të vriteshin, ndërsa dy nga kuriacët pësuan vetëm plagosje të lehta; Horaci i tretë, që nuk kishte mundur ti përballonte i vetëm tre kundërshtarët, duke u gjendur në vështirësi, mendoi me dinakëri dhe bëri sikur ia mbathi drejtë Romës. Siç kishte parashikuar, tre kuriacët e ndoqën, por në vrapim u larguan midis tyre, sepse të plagosur në mënyra të ndryshme, ndiqnin me shpejtësi të ndryshme.

Në fillim u arrit nga kuriaci që nuk ishte plagosur dhe, duke u kthyer befasisht, e depërtoi me shpatë. Rinisi të vraponte dhe u arrit nga secili nga dy të tjerët, që për shkak të plagëve ishin të lodhur dhe e pati të lehtë ti vriste njëri pas tjetrit. Fitorja e Horacit qe në këtë mënyrë fitorja e Romës, ndaj të cilës Alba Longa u nënshtrua.

parapamje|291px|I ashtuquajturi *Varr i Horacëve dhe Kuriacëve* në Albano Laziale
Kamila Horacia, motra e Horacit të mbijetuar, ishte e fejuar me një nga kuriacët e vrarë dhe e qortoi ashpërsisht për krimin të vëllain, sa që ai e vrau për ti mbyllur gojën. Për tu pastruar u desh të kalonte nën zgjedhën e *Tigillum Sororium*, që që atëherë romakët e festonin si rit purifikimi të ushtarëve çdo 1 tetor.

Gjithashtu, për proçesin ndaj krimit të *perduellio* (krim kundër lirisë së qytetarit, krim që në të vërtetë u sanksionuan pas fazës mbretërore të Romës,), për të cilin ishte njollosur duke vrarë Kamila Horacian, jeta e të cilës – duke qenë e pa njohur me duelin e vendosur – ishte e shenjtë sipas ligjit, Tull Hostiliusi vendosi, sipas legjendës së përpunuar në përgjatë kohës, gjykatës apostafat: *duumviri perduellionis* (edhe ata në të vërtetë i përkasin fazës pasuese republikane).

Lidhjet farefisnore midis Horacëve dhe Kuriacëve ishin të gërshetuara më tej, sipas versioneve pasuese të legjendës, duke Sabina – e lindur në Alba Longë, por e natyralizuar romake – qoftë motra e një prej Kuriacëve, qoftë gruaja e Mark Horaciusit.

## Realteti historik 
parapamje|majtas|396px|Skenë e luftimit midis Horacëve dhe Kuriacëve, ilustrim nga Alfred J. Church i Historisë së Tit Livit, 1895
Në Romën e Lashtë gjenden dëshmi të periudhës augustiane që kanë të bëjnë me legjendën, si një kolonë e Forumit Romak, në të cilën pretendohej se ishin varur mbetjet e Kuriacëve dhe Mauzoleu i Horacëve në miljen e gjashtë të Via Appia.

Në Albano Laziale, përgjatë Via della Stella të tanishme, gjendet një varr i Periudhës së Vonë Republikane i quajtur i "Horacëve dhe Kuriacëve", por teorizohet se bëhet fjalë për varrin e personazheve të tjerë.

Në të vërtetë lufta midis Romës dhe Alba Longës qe mizore dhe mbreti i qytetit të mundur, Metius Fufetius, do të copëtohej.

Ka që tregon Giovanni in Campo Orazio, në terrinorin Polit të tanishëm, si vendin ku ndodhi beteja mizore.

## Horacët dhe Kuriacët në arte 
### Letërsi 
* Personazhet e kësaj përballjeje janë përmendur nga Dantja te Komedia Hyjnore: ''Che i tre a' tre pugnar per lui ancora*.

### Piktura 
* *Betimi i Horacëve*, pikturë e vitit 1784 nga piktori romantik francez, Jacques-Louis David.
* *Luftimi midis Horacëve dhe Kuriacëve'', afresk i Cavalier d'Arpino, realizuar midis viteve 1612 dhe 1613, në sallën homonime të Palazzo dei Conservatori në Romë.

### Teatër 
* *Horace* e Pierre Corneille, traggedi në frëngjisht e vitit 1640.
* *Gli Orazi e i Curiazi* e Domenico Cimarosa, opera në tre akte mbi libretin e Antonio Simeone Sografit, vënia në skenë për herë të parë e të cilës do të zhvillohej në Teatro La Fenice të Venecias më 26 dhjetor 1796. 
* *Orazi e Curiazi* e Saverio Mercadante, opera në tre akte mbi libretin e Salvadore Cammarano, e vënë për herë të parë në skenë në Teatro San Carlo të Napolit më 10 nëntor 1846. 
* *The Horatian - Three Songs* e Heiner Goebbels.
* *Horcët dhe Kuriacët* (1934) është edhe një nga dramat didaktike të shkruara nga Bertold Brecht.

### Kinema 
* *Horacët dhe Kuriacët*, metrazh i shkurtër filmi pa zë i vitit 1910.
* *Orazi e Curiazi *, film i vitit 1961 i Ferdinando Baldit dhe Terence Young.
* *Orazi e Curiazi 3-2*, film-revizionist që e trajton mitin në mënyrën e një farse, nga Giorgio Mariuzzo (1977).

## Shiko gjithashtu
* Jus
* Amicitia
* Hospitium
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Të Drejtat Latine
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Bovillae
* Labici
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Imperator
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Dux
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Enea Ankiziadi
* Equites
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fiset Italike
* Folklori Romak
* Gaius Marius
* Gens
* Harku i Triumfit
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Instrumentum regni
* Kalendari Romak
* Këshilli i Plebejve
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendi i Centurionëve
* Kuvendi i Kuriatit
* Kuvendet Romake
* Kuvendi Tribal
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Lupanari
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Monarkia romake
* Monti Albani
* Mundus Cereris
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Paterculi Historiae Romanae
* Patricët romakë
* Perandoria Romake
* Personalitete romake
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Remi dhe Romuli
* Republika Romake
* Tregtia romake me Indinë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Sabinët
* Samnitët
* Senati Romak
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Tempulli i Apollonit Palatin
* Tempulli Romak
* Themelimi i Romës
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushtria Romake
* Konsulli Romak
* Lista e konsujve romakë
* Valetudinarium
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake

## Citime fundore 
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* Dante Alighieri, Komedia Hyjnore, *Parajsa*, Kënga VI, 39.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990) –  for Prosper's hagiographic portrayal of Leo.
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani*, vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* Bernardo Santalucia, ''Osservazioni sulla repressione criminale romana in età regia.
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 
*