Perandoria koloniale franceze

**Perandoria koloniale franceze** (frëngjisht: *Empire colonial français*) përfshinte kolonitë e huaja, protektoratet dhe territoret e mandatit që ranë nën sundimin francez nga shekulli i 16-të e tutje. Në përgjithësi bëhet një dallim midis "**Perandorisë së Parë koloniale Franceze**", që ekzistonte deri në vitin 1814, kohë në të cilën pjesa më e madhe e saj ishte humbur ose shitur, dhe "**Perandoria e dytë koloniale franceze**", e cila filloi me pushtimin e Algjerit në 1830. Në prag të Luftës së Parë Botërore, Franca ishte perandoria e dytë më e madhe koloniale botërore pas perandorisë britanike.

Franca filloi të krijojë koloni në Amerikë, Karaibe dhe Indi në shekullin e 16-të, por humbi shumicën e zotërimeve të saj pas disfatës së saj në Luftën Shtatë Vjecare. Zonat e Amerikës së Veriut humbën nga Britania dhe Spanja, por Spanja më vonë ia ktheu Luizianën Francës në 1800. Territori u shit më pas Shteteve të Bashkuara në 1803. Franca rindërtoi një perandori të re kryesisht pas 1850, duke u përqëndruar kryesisht në Afrikë, si dhe në Indokinë dhe Paqësorin Jugor. Ndërsa u zhvillua, perandoria e re franceze mori rolet e tregtisë me metropolin, duke furnizuar lëndë të para dhe duke blerë artikuj të prodhuar. Sidomos pas Luftës katastrofike Franko-Prusiane, e cila e pa Gjermaninë të bëhej fuqia kryesore ekonomike dhe ushtarake e kontinentit të Evropës. Marrja e kolonive dhe rindërtimi i një perandorie shihej si një mënyrë për të rivendosur prestigjin francez në botë. Ishte gjithashtu për të siguruar fuqi punëtore gjatë luftërave botërore.

Një synim kryesor ishte Misioni civilisatrice ose "Misioni Qytetërues". Në 1884, përkrahësi kryesor i kolonializmit, Jules Ferry, deklaroi: "Racat më të larta kanë të drejtë mbi racat më të ulëta, ato kanë për detyrë të qytetërojnë racat inferiore". Të drejtat e plota të qytetarisë – asimilimi – u ofruan, megjithëse në realitet “asimilimi po tërhiqej gjithmonë popullatat koloniale të trajtuara si subjekte dhe jo qytetarë”. Megjithatë, "qëllimi civilizues" i kolonializmit ishte pretekst për nxjerrjen dhe vjedhjen e lëndëve të para, të punës dhe të mallrave nga kolonitë e tij për ta bërë Francën të pasur. Franca dërgoi një numër të vogël kolonësh në perandorinë e saj, me përjashtim të dukshëm të Algjerisë, ku kolonët francezë morën pushtetin ndërsa ishin pakicë.

Në Luftën e Dytë Botërore, Charles de Gaulle dhe Francezët e Lirë morën kontrollin e kolonive jashtë shtetit një nga një dhe i përdorën ato si një bazë nga e cila u përgatitën për të çliruar Francën. Historiani Tony Chafer argumenton se: "Në një përpjekje për të rivendosur statusin e saj të fuqisë botërore pas poshtërimit të disfatës dhe pushtimit, Franca ishte e etur të ruante perandorinë e saj jashtë shtetit në fund të Luftës së Dytë Botërore". Megjithatë, pas vitit 1945, lëvizjet antikoloniale filluan të sfidojnë autoritetin evropian. Revoltat në Indokinë dhe Algjeri u treguan të kushtueshme dhe Franca humbi të dyja kolonitë. Pas këtyre konflikteve, një dekolonizim relativisht paqësor ndodhi gjetkë pas vitit 1960. Kushtetuta franceze e 27 tetorit 1946 (Republika e Katërt Franceze) krijoi Bashkimin Francez, i cili zgjati deri në vitin 1958. Mbetjet më të reja të perandorisë koloniale u integruan në Francë si departamente dhe territore jashtë shtetit brenda Republikës Franceze. Këto tani janë gjithsej 119,394 km2 (46,098 milje katrore), me 2.8 milionë njerëz në vitin 2021. Lidhjet midis Francës dhe ish-kolonive të saj vazhdojnë përmes La francophonie, franga CFA, dhe operacione të përbashkëta ushtarake si Operacioni Serval.

## Shiko edhe 
* Perandoria e Parë Franceze
* Perandoria e Dytë Franceze

## Referime