Gjergj Basta

**Giorgio Basta**, **Konti i Huszt**, **Gjergj Basta** ose **Gheorghe Basta** (1550 - 1607) ishte një gjeneral, diplomat dhe shkrimtar italian me origjinë arbëreshe, i punësuar nga Perandori i Shenjtë Romak Rudolf II për të komanduar forcat Habsburge në Luftën e Gjatë të 1593- 1606. Ai u dërgua më vonë për të administruar Transilvaninë si një vasal perandorak  dhe për të rivendosur katolicizmin si fenë dominuese në rajon. 

Me urdhër të tij, aleati i tij Michael The Brave, i cili sundonte Transilvaninë, Vllahinë dhe Moldavinë, u vra më 9 gusht 1601, disa ditë pas fitores së përbashkët në Betejën e Guruslău, për përpjekje për t'u kthyer kundër Rudolf II. Për këtë, ai shpesh përshkruhet si i pabesë dhe i dhunshëm nga historianët rumunë dhe hungarezë. Basta ishte gjithashtu autor i librave mbi artin e udhëheqjes ushtarake.  

## Biografia 
Basta lindi në një familje arbëreshe .       Ai pretendohet se ka lindur në La Rocca, Roccaforzata moderne, një fshat në Salento, Itali, megjithatë burimet historike thonë se ai ka lindur në Ulpiano nel Monferrato. 

parapamje|267x267px| Stema e Gjergj Bastës.
Ai ishte djali i Demetrius Basta, një epirot shqiptar, i cili ishte arratisur nga pushtimi osman i rajonit në Itali, ku i shërbeu Perandorisë Spanjolle . Babai i tij luftoi në fshatin Piemonte në mesin e viteve 1500, dhe më pas në Flanders si komandant i një regjimenti kalorësie nën Dukën e Albës . Shumë i ri, Basta u bë ushtar dhe përfundimisht u gradua në gradën oficer në një detashment të komanduar nga Demetrio. Më pas, pasi babai i tij vdiq, Basta shërbeu në një kompani kalorësie të drejtuar nga vëllai i tij më i madh, Nicolò.   Në vitin 1589, ai u martua me Anne de Liedekerke de Gavre, me të cilën pati 5 fëmijë: Charles, Georges, Demetrius, Ferdinand dhe Madeleine.  

Ai filloi karrierën e tij ushtarake në Flanders, ku oficeri i ri i bëri përshtypje Don John të Austrisë dhe fitoi guvernatorin e Nivelles .  Në 1577 ai u bashkua me forcat e Alexander Farnese, Duka i Parmës në Flanders. Ai e udhëhoqi ushtrinë e tij kryesisht në frontin francez gjatë Luftës së Tre Henrive dhe Lidhjes Katolike . Në 1584, Basta fitoi fitoren e tij të parë të madhe kur trupat e tij po bllokonin komunikimet midis Malines dhe Antwerp . Në mënyrë të ngjashme gjatë rrethimit të Brukselit, i cili përfundoi me një kapitullim të rrethuesve në mars 1585, Basta udhëhoqi bllokadën e qytetit.  Në fund të vitit, komandanti drejtoi kalorësinë e trupës së ekspeditës, e cila me urdhër të Charles de Mansfeld.... Kur katolikët, në 1589, marshuan për të rimarrë Parisin, ishte kalorësia e udhëhequr nga Basta që shpëtoi shpinën e ushtrisë spanjolle nga sulmi i papritur i Henrit të Navarrës .

Ai u kthye në Francë në vitin 1591 dhe mori pjesë në rrethimin e Rouen-it me gradën komandant gjeneral të kalorësisë. Megjithatë, ai pothuajse u vra nga Sir Roger Williams, i cili preu qafën e tij në një betejë personale.  Në shkurt 1592 ai ndau Navarrën nga ushtria e tij më e madhe dhe princi iku nga kapja nga forcat e tij. Ai kishte për detyrë të siguronte komunikimin midis Rouen dhe Holandës, e cila ishte e kërcënuar masivisht nga ushtria franceze, dhe më pas të mbronte tërheqjen e spanjollëve pas lëndimit të Alexander Farnese në Caudebec.

Në 1596, pas vdekjes së Dukës së Parmës, Basta ndoqi fatin e shumë princërve italianë dhe duhej të braktiste spanjollët. Më pas ai shkoi në shërbim të perandorit Rudolf II, me rekomandimin e Filipit II . Rudolph II e quajti Bastën gjeneral të kalorësisë së tij të lehtë dhe e bëri kalorës të Urdhrit të Spurit të Artë më 16 shkurt 1598.  Ai shërbeu si mjeshtër i përgjithshëm në ushtrinë e Kryepeshkopit Mattia, më vonë zëvendësguvernator i Hungarisë së Epërme dhe më në fund komandant i ushtrive të Hungarisë dhe Transilvanisë. Ambrogio Merodio në *"Istoria Tarantina"* e quan atë "terrori i ushtrive osmane".

Për më shumë se një dekadë, Basta luftoi kundër hungarezëve, transilvanianëve, vllehëve dhe tatarëve, duke fituar shumë famë si gjeneralët më të mirë të Perandorisë. Në 1597 ai u lirua, së bashku me gjeneralin Schwarzenberg, nga Pápa, e cila u pushtua tre vjet më parë nga turqit. Në 1597, ndërsa ishte zëvendës guvernator i Hungarisë, ai ripushtoi qytetin e Huszt, i cili ishte rebeluar kundër Perandorisë.

Në Betejën e Miraslău, Michael Brave u mund nga Basta, duke e detyruar Michael t'i apelojë Perandorit Rudolf II për të ndërmjetësuar mosmarrëveshjen me Bastën.

Nën komandën e tij, aleati i tij Michael the Brave, ish-sundimtari i Transilvanisë, Vllahisë dhe Moldavisë, u vra në kampin Keresztesmező,    pranë Aranyosgyéres (tani Câmpia Turzii, Campia Turzii), sepse Basta e konsideronte atë një detyrim. Ngjarja ndodhi më 9 gusht 1601,  vetëm disa ditë pas një fitoreje të përbashkët në Betejën e Guruslău . Pas vrasjes së Michael dhe fitores së tij mbi Báthory, Basta u bë komandant ushtarak i Transilvanisë, por mizoria e tij çoi në pakënaqësi publike. Nën udhëheqjen e tij, paudhësitë dhe vrasjet u shumuan në të gjithë Transilvaninë. Gjatë kësaj periudhe të shkurtër, Basta u përpoq të çrrënjoste protestantizmin. Duke ndjekur politikën papale dhe perandorake, hungarezët dhe Székelys kalvinistë, vllahët dhe serbët ortodoksë dhe saksonët luteranë ishin subjekt i çdo lloj abuzimi. Pas viteve të luftës dhe regjimit të tij të pamëshirshëm, uria dhe murtaja u shfaqën në Transilvani. Në atë kohë Rudolf II vendosi ta tërhiqte nga komanda, duke çuar në largimin e Bastës nga Transilvania dhe e vendosi atë në krye të luftës kundër osmanëve të Hungarisë Perëndimore (1604).  Ai mbrojti me sukses Esztergomin me 10.000 mercenarët e tij kundër 80.000 osmanëve.

Pasi ushtria e ngritur e Bocskait përzuri Belgiojoso, Rudolph dërgoi Bastën nga Hungaria Perëndimore në Partium për të shtypur kryengritjen. Në nëntor 1604 Basta mundi dy herë forcat e udhëhequra nga Stephen Bocskai (shih gjithashtu: Kryengritja Bocskai ). Bocskai në fund i ndërpreu furnizimet dhe iu desh të tërhiqej në dimër në Eperjes ku mbeti i bllokuar. Pas disa muajsh Rudolfi e thirri atë për të mbrojtur në fillim qytetet e minuara (p.sh. Besztercebánya ) në Hungarinë e Epërme,  Moravinë dhe Austrinë kundër ushtrive plaçkitëse të Bocskait. 

Në korrik 1605 ai nuk mori para të mjaftueshme për të mbajtur aq mercenarë për të mbrojtur Vishegradin, Esztergom dhe Érsekújvár kundër osmanëve dhe u mund nga Lalla Mehmed. Komiteti Ushtarak nuk i dha mjaftueshëm para, por Rudolfi II e bëri atë një baron çek për ta kompensuar. Gjykata u lodh nga lufta dhe ata filluan ta shtyjnë mënjanë Bastën pas Traktatit të Vjenës dhe Traktatit të Zsitvatorok, madje nuk donin t'i paguanin borxhin. Ai kërkoi 380,000 borxhe Thaler nga gjykata (80,000 paga të mercenarëve vinin nga xhepi i tij). 4 vitet e fundit nuk e mori pagesën dhe nuk u ftua as në Komitetin Ushtarak . 

Pas përvojave të tij të luftës në Evropën Lindore ai shkoi në Pragë . Më 17 prill 1606, Papa Pali V shpalli një ndalim kundër Republikës së Venedikut . Më 26 shkurt 1607, Basta u emërua gjeneral-lejtnant i Kishës së Shenjtë.  Ndalimi i Venedikut u anulua më 21 prill 1607, Basta nuk do ta marrë kurrë komandën në mënyrë efektive.

Basta vdiq në Pragë më 20 nëntor 1607.

Basta shkroi disa manuale ushtarake, më të njohurit prej të cilëve janë *Il maestro di campo generale...* (Venecia 1606), dhe vepra e tij pas vdekjes *Il Governo della cavalleria leggiera* (Venecia 1612).  Të dyja u përkthyen në gjermanisht dhe në frëngjisht .

## Kontributet dhe stili ushtarak 
parapamje| Gjergj Basta, *Il Governo Della Cavalleria Leggiera: Trattato Che Concerne Anche quanto basta alla Grave per intelligenza de Capitani* . Oppenheim: H. Galler, JT de Bry, 1616.
Basta lindi në një periudhë tranzicioni nga shpata dhe mburoja e traditës në armë. Dhe kalorësia kaloi nga xhandari në kalorës më të lehtë dhe të armatosur, të cilët vlerësonin goditjet e shpejta të kalorësisë. Për shkak të ndikimit të babait të tij, ai ishte një vëzhgues shumë i rreptë i rregullave dhe ligjeve të një milicie. Kur punoi për Aleksandrin, Dukën e Parmës, ai ishte përgjegjës për rinovimin dhe ristrukturimin e armës së kalorësisë. Megjithatë, në vitet e tij të hershme, Basta eksperimentoi me metodën e tij personale të "skulpturave të lëvizshme", të cilat ishin grupe të vogla dhe të shumta kalorësish që shtyheshin në ballë të ushtrisë, për të krijuar një "kurorë" të plotë në lëvizje të vazhdueshme; Metoda e siguroi ushtrinë për aftësinë e papritur shkatërruese dhe dha fryte në fshatrat franceze.

*Qeveria e kalorësisë së lehtë* është pa dyshim vepra më e rëndësishme e Bastës, pasi ajo përfaqëson rregullimin e parë organik të kalorësisë së lehtë në Evropë. Teoritë e Bastës çuan në lirimin e kalorësisë nga lidhjet e ngushta me këmbësorinë, sipas taktikave të mëparshme ushtarake. Deri në një farë mase, puna e Bastës është gjithashtu në masë të madhe parashikuese e zhvillimeve të mëtejshme, veçanërisht në konceptin e kalorësisë së lehtë si "nxënësi i ushtrive" dhe në nevojën e përsëritur për një koordinim të vazhdueshëm të lëvizjeve të kalorësisë me ato të armëve të tjera. : Teoritë, të cilat ndikuan në Raimondo Montecuccoli . Vërejtje interesante Basta bën në lidhje me zgjedhjen e oficerëve të kalorësisë që do të kryheshin jo sipas titujve të fisnikërisë, por në një stazh më meritokratik përmes gradave të ndryshme të milicisë. Ai dëshiron që kapiteni të ketë autoritet absolut mbi të gjithë oficerët, "por gjithmonë me këshillën e komisarit"; Për togerin kërkohet një moshë e pjekur, e cila mund të garantojë "kredi dhe autoritet për ushtarët"; Të rinjtë duhet të jenë flamurtarë, për ndjekjen dhe shpirtin aventurier. Ata që mbajnë flamurin duhet "të kenë në kokën e tyre drejtimin e të gjithë të tjerëve". Kujdes të veçantë Basta i kushton çështjes së armatimit të ushtarëve. Blunderbuss duhet të jetë i pajisur me një arbutus për ta mbajtur me rrip shpatullash dhe një shpatë të shkurtër, e cila lejon goditjen e majës, më në kohë dhe më efektivisht, sipas diktimit të shkollës italiane, në vend të prerjes. Midis Blunderbuss, të cilët duhet të jenë të rinj dhe të fortë në formë, Basta vlerëson veçanërisht flamandët për të qenë më të mirët, jo italianët, të cilët preferojnë ushtrinë në këmbësorinë.

Cilësia kryesore e reparteve të lancerëve duhet të jetë, sipas Bastës, "shpejtësia dhe fuqia e përplasjes, dmth masa e përbashkët e shpejtësisë"; Armatura e armatosur është, përveç shtizës, një shpatë e shkurtër për majë dhe kazma që "mund të përfitojnë shumë në tërheqje". Mbi "rregullat e vendbanimit", Basta ilustron rregullat e diktuara tashmë nga Alessandro Farnese: komisioneri. Ajo duhet të kryejë rilevime topografike dhe të trajtojë të gjitha problemet logjistike me ndihmën e një "forier major", duke siguruar gjithashtu sistemin e mbikëqyrjes për ekuinoksin. Një kapitull tjetër i rëndësishëm është ai që i kushtohet shikimit në distancë, të cilin Basta e nënvizon si një nga detyrat kryesore të kalorësisë. Në këtë pjesë, ai përcakton me shumë saktësi procedurat e ndryshme që duhen ndjekur për të befasuar një ushtri të madhe armiqsh. Sidomos i përvojave personale në Holandë dhe Francë, megjithëse ai ia atribuon meritën e futjes së këtij përdorimi të kalorësisë Dukës së Albës. Së fundi, Basta merret me organizimin taktik të kalorësisë së lehtë në luftime, duke rekomanduar gjysmëhënën, e jo ato manipuluese, në rreshta, në tabelë shahu, në kolona.

## Galeria 

Skeda:Hans_von_Aachen_-_Allegory_of_the_Turkish_war_-_The_Battle_of_Gorossló.jpg|alt=Battle of Guruslău| Beteja e Guruslaut
Skeda:Georgius_Basta.jpg|alt=17th century aquarell of Basta|Akuareli i Bastës i shekullit të 17-të
Skeda:Via_Giorgio_Basta_(Brindisi_Montagna).jpg|alt=Street sign in Brindisi Montagna|Shenja e rrugës nëBrindisi Montagna

## Shih edhe 
* Luftërat osmane në Evropë

## Lidhje të jashtme 
* *Il mastro di campo generale* (Venecia, 1606)  nga Biblioteca Nazionale Centrale di Roma
** Përkthimi gjermanisht: *Il maestro di campo generale, das ist: außfürliche Anzeig, Bericht und Erklärung von dem Ampt eines General-Feldt-Obersten* (Frankfurt, 1617) në dispozicion në Google Books nga Biblioteka Kombëtare Austriake
* *Il Governo della cavalleria leggiera* (Venecia, 1612)  nga Universiteti Complutense i Madridit (skanimet në rend të kundërt)
** Përkthimi gjermanisht: *Governo della cavalleria, Das ist, Bericht Von Anführung der leichten Pferde* (Frankfurt, 1614) në dispozicion në Google Books nga Biblioteka Kombëtare Austriake
* *Basta György hadvezér levelezése és iratai* . Letrat dhe dokumentet e udhëheqësit ushtarak Giorgio Basta. II. Vëllimi. 1602-1607 Redaktor dhe përkthyes. Shumica e letrave janë në italisht, gjermanisht dhe latinisht, disa prej tyre në hungarisht të shekullit të 16-të: Dr. Veress, Endre . Buda dëmtues, 1913. Akadémiai Kiadó 974. f

## Referime