Mosmarrveshja e Ajodhjës

**Mosmarrveshja e Ajodhjës** (në gjuhën hindi:अयोध्या विवाद - *Ayōdhyā Vivād*, në gjuhën urdu: مسئلۂ ایودھیا - *Masʾala-ē Ayōdhyā*) është një mosmarreshje politike, historike dhe fetaro-shoqërore në Indi, e fokusuar mbi një terren në Ajodhja, të vendosur në distriktin e Faizabadit në Uttar Pradesh. Çështja kryesore vërtitet rreth aksesit në një sit tradicionalisht të adhuruar nga hindutë si vendi i lindjes së hyjnisë hindu Rama, vendndodhja e Xhamisë historike Babri dhe nëse u shkatërrua ose modifikua një tempull i mëparshëm hindu për të ndërtuar këtë xhami.

Xhamia Babri u shkatërrua nga ekstremistët hindu gjatë një tubimi politik i cili u kthye në një revoltë më 6 dhjetor 1992. Më pas u hap një proces gjyqësor mbi pronësinë e terrenit në *Gjykatën e Lartë të Allahabadit*, verdikti i të cilës u shpall më 30 shtator 2010. Në vendim tre gjykatësit e *Gjykatës së Lartë të Allahabadit* vendosën se 1.12 hektarët (2.77 akre) të terrenit të Ajodhjës të ndaheshin në tre pjesë, me një të tretën që shkonte për ndërtimin e tempullit të Rama Lalas ose Ramas fëmijë të përfaqësuar nga *Hindu Maha Sabha*, 1/3 që shkonte për myslimanët e *Sunni Waqf Board* dhe pjesa e mbetur prej 1/3 që shkonte për një shoqatë fetare hindu që quhej *Nirmohi Akhara*. Ndërsa trupa e tre gjykatësve nuk ishte unanime se struktura ishte ndërtuar pas shkatërrimit të një tempulli hindu, ajo binte dakord se një tempull ose një strukturë tempullore ishte përpara xhamisë në të njëjtin vend. Gërmimet nga *Archaeological Survey of India* u përdorën shumë si dëshmi nga gjykata që struktura e mëparshme ishte një ndërtesë masive fetare hindu.

## Sfondi fetar
### Rama Xhanmabhumi
Mosmarrveshja e Ajodhjës vërtitet rreth terrenit të njohur sot si Rama Xhanmabhumi, mbi të cilin ishte ndërtuar Xhamia Babri në vitin 1528. Në shkrimet hindu dhe tekste autentike, Ajodhja është vendlindja e hyjnisë Rama, djali i Dasharathës, sunduesit të Ajodhjës dhe mbretëreshës së tij Kausalja. Ai adhurohet nga shumë hindu si një *avatar*, ose mishërim i Vishnut.

Sipas Garuda Puranas, një tekst fetar hindu, Ajodhja është një nga shtatë vendet e shenjta ku mund të arrihet *moksha*, ose shpëtimi përfundimtar nga cikli i vdekjes dhe rilindjes.

### Xhamia Babri
Kur perandori mogul Babur pushtoi Indinë Veriore nga Kabuli në vitin 1525, ai në fillim mundi në betejë Ibrahim Lodin në betejën e parë të Panipatit dhe pastaj mbretin raxhput të Çitorgarhut, Rana Sangram Singhun, në Khanva. Pas këtyre triumfeve, Baburi mori nën kontroll një pjesë thelbësore të Indisë Veriore.
Një nga gjeneralët e tij, Mir Baqi shkoi në Ajodhja në vitin 1528 dhe pasi siç thuhet shkatërroi një tempull të mëparshëm të Ramës në sit, ndërtoi një xhami, që do të quhej *Masxhid-i-xhanmasthan* (xhamia në vendin e lindjes) ashtu si dhe *Xhamia Babri* (xhamia e Baburit).
Xhamia Babri ishte një nga xhamitë më të mëdha në shtetin indian të Uttar Pradeshit me popullsi të konsiderueshme myslimane.

Si hindut ashtu dhe myslimanët thuhet se kanë adhuruar në "xhaminë-tempull", myslimanët brenda xhamisë ndërsa hindutë jashtë xhamisë brenda kompleksit. Pasi britanikët morën rajonin nën kontroll, vendosën një kangjellë midis dy zonave për të parandaluar grindjet.

## Sfondi historik
### Periudha Gupta 
Në konë e Budës (600 p.e.s.) Ajodhja e sotme quhej *Saketa* dhe ishte një nga 6 qytetet më të mëdha të Indisë Veriore.  Gjatë Periudhës Gupta, Kumaragupta ose Skandagupta e bënë atë kryeqytetin e tyre, pas të cilës filloi të quhej Ajodhja. Kalidasa këtu shkroi Raghuvamsan dhe e përmend si *Gopratara tirtha* (Ghati Guptar), ku Rama besohej se kishte hyrë në ujërat e lumit Sarju në ngjitjen e tij në parajsë. Sipas një tradite vendore të regjistruar nga Francis Buchanan dhe Alexander Cunningham, Ajodhja u braktis pas ngjitjes së Ramës në parajsë dhe "Vikramaditja" e rigjeneroi atë (Te *Raghuvamsa* atë e rigjeneroi djali i Ramës, *Kusa*). Prabhavatigupta, vajza e Çandraguptës së II, ishte një besimtare e përkushtuar e Ramës. Djali i saj, Pravarasena i II shkroi *Sethubandhan*, në të cilën Rama konsiderohej si identik me Vishnun. Ai ndërtoi gjithashtu një tempull për Ramën në Pravarapura (Paunari pranë Ramtekut) rreth vitit 450 të e.s.

### Periudha Gahadavala 
Pas sundimit të Dinastisë Gupta, kryeqyteti i Indisë Veriore u zhvendos në Kanauxh dhe Ajodhja ra në neglizhim relativ. Ajo u rigjallërua nga Dinastia Gahadavala, që erdhi në pushtet në shekullin e XI. Dinastia Gahadavala ishte besimtare Vaishnavite (sekt i Hinduizmit). Ata ndërtuan mjaft tempuj të Vishnut në Ajodhja, pesë nga të cilët mbijetuan deri në fund të mbretërimit të Aurangzebit. Hans T. Bakker argumenton se mund të ketë qenë një tempull në vendin e supozuar të lindjes së Ramës i ndërtuar nga Dinastia Gahadavala. Në vitet pasues, kulti i Ramës mori një zhvillim të madh brenda Vaishnavizmit, me Ramën të konsideruar si avatari më i shquar i Vishnut. Për rrjedhojë, rëndësia e Ajodhjës si një qendër pelegrinazhi u rrit. Në veçanti, versionet e shumë-fishta të *Ayodhya Mahatmyas* (Fuqitë Magjike të Ajodhjës) përshkruanin celebrimin e *Rama Navamit* (ditë lindja e Ramas).

### Periudha Mogule 
Në kohët moderne, një xhami gjendej në vendin e supozuar të lindjes së Ramas, që është mbi një pirg të madh mbetjesh në qendër të Ajodhjës, të quajtur *Ramadurga* ose *Ramakota* (fortesa e Ramës). Xhamia mbante një mbishkrim që pohonte se u ndërtua në vitin 1528 nga Mir Baqi me urdhër të Baburit.
Sipas një teksti të fillimit të shekullit të XX të shkruar nga Maulvi Abdul Ghaffari dhe burimet e afërta historike të shqyrtuara nga historiani Harsh Narain, Baburi i ri erdhi nga Kabuli në Avadh (Ajodhja) i maskuar, i veshur si një asketik *kalandar* (asketik i një sekti sufi), me gjasa si pjesë e një misioni fakt-mbledhës. Këtu ai takoi shenjtët sufi *Shah Xhalal* dhe *Sajid Musa Ashikan* dhe bëri një betim në kthim për bekimin e tyre për pushtimin e Hindustanit. Betimi nuk është paraqitur në botimin e vitit 1981 të librit të Ghaffarit, por është bërë i qartë se është në përmbushje të këtij betimi që ai ndërtoi Xhaminë Babri pasi pushtoi Hindustanin. Libri origjinal u shkrua në gjuhën persiane nga Maulvi Abdul Karim, një pasardhës shpirtëror i Ashikanin dhe u përkthye në gjuhën urdu nga nipi i tij Maulvi Abdul Ghaffari me komente shtesë. Botimet e vjetra të librit të Ghaffarit përmbajnë më shumë detaje që duket se kanë ekzistuar në botimin e vitit 1981.

Studiuesi Harsh Narain, duke ju referuar faqes 40 të një botimi të mëparshëm, thotë: "Dhe tani ata e quajnë atë *Xhanmasthan* dhe *Rasoi-i Sita xhi*.  Duke pasur shkatërruar këto struktura, Baburi ndërtoi një xhami madhështore. Arsyeja për ndërtimin e kësaj xhamie do të jepet në vijim".

Lala Sita Rami, që kishte shqyruar botimin më të vjetër të vitit 1932 shkroi: "Fakirët u përgjigjën se ata do ta bekonin atë nëse ai premtonte të ndërtonte një xhami pas shkatërrimit të tempullit *Xhanmasthan*.  Baburi e pranoi ofertën e fakirëve dhe u rikthye në atdheun e tij".

Fakti që Baburi erdhi i maskuar si një asketik *kalandar* është konfirmuar te *Tarikh-i Dawudi* i Abdullahut, ku është përshkruar se ai u takua me sulltanin Sikandar Lodhi në Delhi në të njëjtin maskim. Mbishkrimi në Xhaminë Babri vetë e përmend atë si *Babur Kalandar*. Varri i Musa Ashikanit është vendosur pranë sitit të Xhamisë Babri, faltorja e të cilit përdor dy nga kolonat prej bazalti të zi me skalitje hindu të përdorura në Xhaminë Babri, duke treguar për rolin e tij në shkatërrimin e tempullit të mëparshëm.

Ndërsa kishte një xhami që përmbante një mbishkrim që tregonte se ajo ishte ndërtuar me urdhrin e Baburit në vitin 1528, nuk ka të dhëna të xhamisë nga kjo periudhë. *Babarnama* (Kronikat e Baburit) nuk përmendin as xhami as shkatërrim të një tempulli. Tulsidasi, që filloi të shkruante 'Ramçarit Manasin' në Ajodhja mbi ditëlindjen e Ramës në vitin 1574 (duke ardhur nga rezidenca e tij e zakonshme në Varanasi) përmendte "festën e madhe të ditëlindjes" në Ajodhja por nuk përmend një xhami në vendin e lindjes së Ramës. Abu'l-Fazl ibn Mubaraku, që shkroi *Akbarnaman*, duke hartuar volumin e tretë *Ain-i Akbari* në vitin 1598, përshkruan festën e ditëlindjes në Ajodhja, "vend-qëndrimi i Ramës" dhe "vendi më i shenjtë në lashtësi", por nuk përmend një xhami. William Finch, udhëtari anglez që vizitoi Ajodhjën rreth vitit 1611 dhe shkroi rreth "rrënojave të kështjellës Raniçand [Ramaçand] dhe shtëpitë" ku hindut besonin se zoti i madh "u mishërua për të parë *tamashan* e botës". Ai gjeti *panda* (priftërinj brahminë) në rrënojat e fortesës, që ishin duke regjistruar emrat e pelegrinëve, një praktikë që thuhet se rrjedh që nga lashtësia.

### Periudha e vonë Mogule 
Përmendja e parë e njohur e xhamisë shfaqet në librin *Sahifa-I-Chihil Nasaih Bahadur Shahi*, që thuhet se është shkruar nga një vajzë e perandorit Bahadur Shah I (dhe mbesa e Aurangzebit) në fillim të shekullit të XVIII. Ai përmend xhamitë që ishin ndërtur pas shkatërrimit të "tempujve të hinduve idhujtarë të vendosur në Mathura, Banaras, Avadh etj". Hindut thuhet se i quanin këta tempuj të shkatërruar avadhë "*Sita Rasoi*" (kuzhina e Sitas) dhe "Banesa e Hanumanit". Ndërsa në këtë përshkrim nuk përmendet Baburi, Xhamia e Ajodhjës kishte qenë pranëvendosur me ato të ndërtuara nga Aurangzebi në Mathura dhe Banaras.
Jai Singhu i II (në mënyrë popullore i quajtur "Savai Xhai Singh", 1688-1743) bleu tokë dhe ngriti *Xhaisinghpurat* në të gjitha qendrat fetare hindu në Indinë Veriore, duke përfshirë Mathuran, Vrindavanin, Varanasin, Allahabadin, Uxhainin dhe Ajodhjan. Dokumentet e këtyre veprimtarive kanë qenë ruajtur në koleksionin 'Kapad-Dvar' në Pallatin e Muzeut të Qytetit në Xhaipur. Profesor R.&nbsp;Nath, që ka shqyruar këto përshkrime, argumenton se Xhai Singhu kishte blerë tokën e Rama Xhanmasthanit në vitin 1717. Pronësia e tokës i atribuohej perëndisë. Titulli i trashëguar i pronësisë u njoh dhe përforcua nga shteti mogul nga viti 1717. Ai gjeti gjithashtu një letër nga një *gumastha* Trilokçand, të datuar nga viti 1723, që pohon se, ndërsa nën administrimin mysliman njerëzit kishin qenë parandaluar të bënin banjë rituarle në lumin Sarju, ngritja e Xhaisinghpuras ka hequr të gjitha ndalimet.

Prifti jezuit Joseph Tieffenthaler, që vizitoi Avadhin në vitet 1766-1771, shkroi se "Perandori Aurangzeb shkatërroi fortesën e quajtur Ramakota dhe ngriti një tempull mysliman, me kube të trefishta, e ndërtuar në të njëjtin vend. Të tjerë thonë se ishte u ndërtua nga 'Babori'. Katërmbëdhjetë kolona në gur të zi me 5 këmbë të larta, që kishin ekzistuar në sitin e fortesës, janë parë aty. Dymbëdhjetë nga këto kolona tani mbanjë harkadat e mbrendshme të xhamisë". Kjo paqartësi midis Aurangzebit dhe Baburit mund të jetë domethënëse. Tieffenthaler shkroi gjithashtu se hindut adhuronin një kuti katrore të ngritur 5 inçë mbi tokë, që thuhet se quhej "*Bedi*", d.m.th., "djepi". "Arsyeja për këtë është se dikur këtu ishte një shtëpi ku Besçani [Vishnu] kishte lindur në formën e Ramës". Ditëlindja e Ramës thuhej se zhvillohej çdo vit, me një grumbullim të madh njerëzish, që ishte "kaq e famshme në të gjithë Indinë".

## Fillimi i mosmarrveshjeve 
Shembujt e parë të regjistruar të dhunës fetare në Ajodhja ndodhën në vitet 1850 mbi një xhami të afërt në Hanuman Garhi. Xhamia Babri u sulmua nga hindutë në procesion. Që atëherë, grupet vendore hindu bënë kërkesa të përsëritura që ata duhet të kishin procesionin në sit dhe që ata duhet të lejoheshin të ndërtonin një tempull në sit, kërkesa që ishin mohuar të gjitha nga qeveria koloniale. Në vitin 1946, një degë e *Hindu Mahasabha* e quajtur **Akhil Bharatiya Ramayana Mahasabha** (ABRM) filloi një agjitim për procesionin e sitit. Në vitin 1949, Sant Digvixhaj Nathi i Gorakhnath Mathës iu bashkua ABRM-së dhe organizuan një recitim 9-ditor të vazhdueshëm të Ramçarit Manas, në fund të të cilit nacionalistët hindu u futën me dhunë në xhami dhe vendosën brenda saj idhujt e Ramës. Njerëzit u bënë të besojnë se idhujt ishin shfaqur në mënyrë të mrekullueshme brenda xhamisë. Data e ngjarjes ishte 22 dhjetor 1949.

Xhavaharlal Nehru insistoi se idhujt duhet të hiqeshin. Megjithatë, zyrtari vendor K.K.K. Nair, i njohur për lidhjet e tij me nacionalistët hindu, refuzoi të zbatonte urdhërat duke pohuar se kjo do të çonte në revolta të përgjithshme. Policia mbylli portat kështu që publiku (si hindut ashtu dhe myslimanët) nuk mund të hynin. Megjithatë, idhujt mbetën brenda dhe priftërinjtë lejoheshin të hynin për të kryer adhurimin e përditshëm. Kështu, xhamia u shndërrua de fakto në një tempull. Si *Sunni Wakf Board* ashtu dhe ABRM-ja kryen padi civile duke mbështetur pretendimet e tyre respektive për sitin. Toka u shpall nën diskutim dhe portat mbetën të mbyllura.
Christophe Jaffrelot e ka quajtur krahun Gorakhnathi të nacionalizmit Hindu 'shafrani tjetër', që ka mbajtur ekzistencën e tij në mënyrë të veçuar nga rryma kryesore e nacionalizmit hindu të Sangh Parivarit. Pasi *Vishva Hindu Parishadi* u formua në vitin 1964 dhe filloi agjitimin për sitin e Xhamisë Babri, dy rrymat e 'politikanëve të shafranit' u bashkuan.
Magjistrati i distriktit K.K.K. Nair, që refuzoi të zbatonte urdhërat, dha më pas dorëheqjen, por u bë një herë vendor dhe për rrjedhojë një politikan i *Bharatiya Jana Sanghut*.

## Shkatërrimi i Xhamisë Babri
Në vitet 1980, *Vishwa Hindu Parishadi* (VHP), që i përkiste familjes së rrymës kryesore të nacionalizmit Hindu, *Sangh Parivar*, nisi një lëvizje të re për "rimarr" sitin për hindut dhe për të ngritur një tempull kushtuar 'Ramës fëmijë' (Ramalala) në këtë vend. Partia Bharatiya Janata (PBJ), e formuar në vitin 1980 nga të mbeturit e Xhana Sanghut, u bënë fytyra politike e fushatës. Në vitin 1986, një gjykatës i distriktit vendosi që portat duhet të rihapeshin dhe hindut duhet të lejoheshin të adhuronin brenda, duke i dhënë një shtysë të rëndësishme lëvizjes.

Më 6 dhjetor 1992, VHP-ja dhe aleatët e saj, duke përfshirë edhe PBJ-në, organizuan një tubim ku u përfshinë 150,000 *kar sevakë* të VHP-së dhe PBJ-së në sitin e xhamisë. Ceremonitë përfshinë fjalime nga prijësit e PBJ-së ashtu si dhe Advani, Murli Manohar Joshi dhe Uma Bharti. Turma u egërsua përgjatë fjalimeve dhe e sulmoi xhaminë menjëherë më pas. Një kordon policie i vendosur aty për të mbrojtur xhaminë ishte qartësisht e pakët. Xhamia u sulmua me mjete të sajuara në çast dhe u rrafshua në pak orë. Kjo ndodhi pavarësisht angazhimit nga qeveria shtetërore ndaj 'Gjykatës Supreme Indiane' që xhamia nuk do të dëmtohej. Më shumë se 2000 veta u vranë në revoltat që ndoqën shkatërrimin. Revoltat shpërthyen në shumë qytete të rëndësishme indiane duke përfshirë Mumbain, Delhin dhe Hajderabadin.

Më 16 dhjetor 1992, u krijua nga Qeveria e Indisë Komisioni Liberhan për të hetuar rrethanat që çuan në shkatërrimin e Xhamisë Babri. Qe komisioni më i zgjatur në historinë e Indisë me mjaft zgjatje të dhëna nga qeveri të ndryshme. Raporti i komisionit konsideronte një numër njerëzish përgjegjës për shkatërrimin, duke përfshirë edhe prijësit e PBJ-së si Atal Bihari Vaxhpaji, Lal Krishna Advani, Murli Manohar Xhoshi, kryeminstrin e atëherëshëm të Uttar Pradeshit, Kaljan Singh, Pramod Mahaxhanin, Uma Bhartin dhe Vixhajaraxhe Shindian, ashtu si dhe prijësit e VHP-së si Giriraxh Kishore dhe Ashok Singhali. Prijës të tjerë të rëndësishëm politikë të konsideruar përgjegjës nga komisioni përfshinin kryetarin fundit të Shiv Senas, Bal Thakeraj dhe ish prijësin e RSS-së K. Govindaçarja. Duke u mbështetur në dëshmitë e mjaft dëshmitarëve okularë, raporti pohonte se shumë nga këta prijës kishin bërë fjalime provokuese në kangjella që provokuan shkatërrimin. Pohohej gjithashu se ata mund ta kishin ndaluar shkatërrimin nëse do të kishin dashur.

Shumë organizata myslimane kanë vijuar të shprehin indinjatën e tyre për shkatërrimin e strukturës së pretenduar. Në korrik të vitit 2005, terroristët sulmuan tempullin e sajuar në sitin e xhamisë së shkatërruar. Në vitin 2007, M. N. Gopal Dasi, drejtuesi i atëhershëm i Tempullit të Ramës, mori telefonata kërcënuese kundër gruas së tij. Shumë sulme terroriste nga degë të ndaluara xhihadiste si 'Muxhahedinët Indianë' përmendin shkatërrimin e Xhamisë Babri si një justifikim për sulmet terroriste. Çështja ligjore vijoi në lidhje me terrenin të cilin e kontrollonte qeveria.

## Shqyrtime të hershme historike
Në vitin 1767, prifti jezuit Joseph Tieffenthaler regjistroi hindu duke adhuruar dhe festuar Ramanavamin në sitin e xhamisë. Në vitin 1788, vepra frëngjisht e Tieffenthalerit u publikua në Paris, e para që sugjeronte se Xhamia Babri ishte vendosur mbi vendin e lindjes së Ramës, duke thënë se "Perandori Aurangzeb shkatërroi fortesën e quajtur Ramakot dhe ngriti në të njëjtin vend një tempull muhamedan me tre kupola" e pretenduar nga hindut nëpërmjet luftrave të shumta pas vdekjes së Aurangzebit në vitin 1707 pasi ata e kishin fortifikuar atë gjatë sundimit të Xhahangirit si Ramakot.

Gjatë shekullit të XIX, hindut në Ajodhja u regjistruan si vazhdues të një tradite të adhurimit të Ramës në kodrën Ramakot. Sipas burimeve britanike, hindut dhe myslimanët nga zona e Faizabadit adhuronin bashkarisht në kompleksin e Xhamisë Babri në shekullin e XIX deri rreth vitit 1855. P. Carnegy në vitin 1870 shkroi:
 Kjo platformë e hinduve ishte jashtë strukturës së debatuar por brenda rrethimeve.

Në vitin 1858, muezini i Xhamisë Babri në një peticion për qeverinë britanike thoshte se oborri kishte qenë përdorur nga hindut për qindra vjet.
Britanikët e njohën tensionin fetar dhe politik midis myslimanëve dhe hinduve. Një census i hershëm, i bërë në vitin 1869, konstatonte se banorët hindu përbënin 66.4 përqind të popullsisë së përgjithshme në Ajodhja dhe pak më shumë se 60 përqind në Faizabadin e afërt. Britanikët pretendonin se zona e Ajodhjës ishte së pari hindu, jo bazuar mbi këtë cënsus, por bazuar mbi domethënien e rëndësishme shpirtërore të vendit të lindjes së Ramës.

### Çështja Mahant Ram
Në vitin 1885, Mahant Raghubar Ram zhvendosi oborret për të lejuar të ngrinte një tempull pak jashtë Xhamisë Babri. Megjithëse duke konsideruar të vlefshëm pretendimin e nënshkruesve të peticionit, Gjykata e Distriktit të Faizabadit e rrëzoi çështjen, duke përmendur kalimin e kohës. Më 18 mars 1886, gjykata lëshoi një urdhër në të cilin shkruhej:
.

## Pas-pavarësia
Mjaft xhami të mëvonshme u ndërtuan në distriktin e Faizabadit, në të cilin bën pjesë qyteti i pelegrinazhit, Ajodhja. Ajodhja vetë ka një popullsi të vogël myslimane, megjithëse janë në përqindje thelbësore 7&nbsp;km&nbsp:km më tej në qendrën e distriktit, në Faizabad. 
Në nga viti 1949, me urdhër të Qeverisë Indiane, myslimanët nuk u lejuan të afroheshin më afër se 200 jardë nga siti; porta kryesore mbeti e mbyllur, megjithëse pelegrinët hindu lejoheshin të hynin nëpërmjet një porte anësore. 
Gjykata e Lartë e Allahabadit në vitin 1986 urdhëroi hapjen e portës kryesore dhe e riktheu sitin tërësisht për hindut. Grupet hindu më vonë kërkuan modifikime në Xhaminë Babri dhe krijuan plane për një tempull të ri madhështor me lejen e qeverisë; si pasojë nisën përleshjet midis grupeve hindu dhe myslimane. Që atëherë, çështja u la pezull dhe ky debat politik, historik dhe shoqëroro-fetar mbi historinë dhe vendndodhjen e Xhamisë Babri, është bërë i njohur si **Mosmarrveshja e Ajodhjës**.

### Gërmimet
Gërmimet arkeologjike të ASI-t (Archaeological Survey of India) në vitet 1970, 1992 dhe 2003 brenda dhe përreth sitit të kontestuar kanë konstatuar qartësisht dëshmi që tregojnë se një kompleks i madh hindu ekzistonte më parë në sit. Në vitin 2003, me urdhër të një gjykate indiane, ASI-t iu kërkua të zhvillonte gërmime dhe një studim të thelluar për të vërtetuar tipin e strukturës që ishte poshtë rrënojave për të treguar përfundimisht nëse kishte pasur një tempull nën xhami. Megjithatë, nuk mund të vërtetohej nëse ishte një tempull i Ramës ai i mëparshmi pasi ai ka më shumë ngjashmëri me një tempull të Shivës. Sharma vëren gjithashtu se Tulsidasi, që shkroi Ramçarit manasin në vitin 1574 në Ajodhja, nuk e përmend atë si një vend pelegrinazhi. Kjo sugjeron se nuk kishte tempull të rëndësishëm hindu në sitin e Xhamisë Babri, ose se ai kishte pushuar së ekzistuari, më pas ishte ndërtuar xhamia. Pas shkatërrimit të xhamisë në vitin 1992, profesor Ram Sharan Sharma bashkë me historianët Suraxh Bhan, M. Athar Ali dhe Dvixhendra Narajan Xhha shkroi ''Historian's Report to the Nation* duke thënë se hamendësimi se kishte një tempull në sitin e kontestuar ishte i gabuar dhe se nuk kishte arsye të vlefshme për të shkatërruar xhaminë. Gjykimi i vitit 2010 i Gjykatës së Lartë të Allahabadit u nxitua mbi këta historianë të shquar, me njërin prej gjykatësve që ishte "i befasuar të shikonte zellin e ndihmimit… të palëve në favor të të cilave ata po shfaqeshin, këta dëshmitarë vazhduan… dhe shkruan një histori tërësisht të re".

*Buddha Education Foundation'' i Udit Raxhit pretendoi se struktura e zbuluar nga ASI në vitin 2003 iahrë njq stupë budiste e shkatërruar gjaë pushtimit mysliman të Indisë.

### Procsesi gjyqësor
Në vitin 1950, Gopal Singh Visharadi bëri një padi civile në Gjykatën e Lartë të Allahabadit duke kërkuar të ofronte 'puxha' (ritual adhurimi) në sitin e kontestuar. Një padi e ngjashme u bë menjëherë më pas por më vonë u tërhoq nga Paramhans Dasi i Ajodhjës. Në vitin 1959, Nirmohi Akhara, një institucion fetar hindu, bënë një padi të tretë duke kërkuar të zotëronin sitin e kontestuar, duke pretenduar të ishin kujdestarët e tij. Një padi e katërt u bë nga *Muslim Central Board of Wakf* për zotërimin dhe kujdestarinë e stitit. Trupa e Gjykatës së Lartë të Allahabadit filloi të dëgjonte çështjen në vitin 2002, që u përfundua në vitin 2010. Megjithatë, trupa nuk e shpalli verdiktin e saj deri më 24 shtator. Pasi Gjykata Supreme e Indisë hodhi poshtë një apelim për të shtyrë verdiktin e Gjykatës së Lartë, Gjykata e Lartë vendosi 30 shtatorin 2010 si datën përfundimtare të shpalljes së verdiktit.
Duke reaguar ndaj verdiktit, të tre palët shpallën se do ta apelonin vendimin për tokën e kontestuar në Gjykatën Supreme të Indisë. Të treja palët, megjithatë, pranuan se ky vendim ishte një hap i rëndësishëm drejt zgjidhjes së një kontestimi të gjatë.

## Kronologjia
## Shiko edhe
* Xhamia Babri
* Ajodhja
* Arkeologjia e Ajodhjës

## Shpjegime
## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* Nirmohi Akhara ready for out-of-court settlement – TCN News
* Ram Janmabhoomi Babri Masjid – Ayodhya Bench: Gist of Judgments te *Allahabad High Court*