Kultura e Malit të Zi

**Kultura e Malit të Zi** është po aq pluraliste dhe e larmishme sa do të sugjeronte historia dhe pozicioni i tij gjeografik. Kultura e Malit të Zi është ndikuar nga Fiset ilire, Perandoria Bizantine, Greqia e Lashtë, Roma e Lashtë, Krishterimi, Perandoria Osmane, Republika e Venedikut, Austro-Hungaria dhe Jugosllavia .

## Vlerat dhe normat 
[parapamje| Manastiri në [Cetina|Cetinje, Mali i Zi i Vjetër në 1889]]
Një traditë malazeze e bërë ligj në Mal të Zi nga mbreti Nikolla gjatë mbretërimit të tij, që konsiston në mbjelljen e një peme ulliri në ditën e dasmës së tyre të sapomartuar si simbol i martesës.

### Feja dhe besimi 
Shoqëria malazeze është ende shumë konservatore. Sipas regjistrimit të vitit 2011, shumica dërrmuese prej më shumë se 96% e banorëve malazezë e deklarojnë veten si anëtarë të disa organizatave fetare.

Ndërsa krishterimi ortodoks lindor është besimi fetar mbizotërues në Mal të Zi, ka gjithashtu një numër të konsiderueshëm të adhuruesve të Krishterimit Katolik dhe Islamit. Kisha dominuese është Kisha Ortodokse Serbe, megjithëse gjurmët e një kishe ortodokse malazeze në formim janë të pranishme.

### Traditat dhe zakonet 
Sllava është zakon ekskluziv i besimtarëve të Kishës Ortodokse Serbe, secila familje ka një shenjt mbrojtës që e nderojnë në ditën e festës së tyre. Kisha Ortodokse Serbe përdor kalendarin tradicional Julian, sipas të cilit dita e Krishtlindjes (25 dhjetor) bie aktualisht më 7 janar të kalendarit gregorian, kështu që serbët festojnë Krishtlindjet më 7 janar, të përbashkëta me kishat ortodokse të Jeruzalemit, Rusisë, Gjeorgjisë, Ukraina dhe kalendaristët e vjetër grekë.

*Badnjaku* është një degë peme ose pemë e re që futet në shtëpi dhe vendoset në zjarr në mbrëmjen e Krishtlindjes, një traditë qendrore në festimet e Krishtlindjeve Ortodokse Lindore në Mal të Zi. Pema nga e cila pritet badnjaku, mundësisht një lis i ri dhe i drejtë austriak, pritet ceremonialisht herët në mëngjesin e Krishtlindjes. Prerja, përgatitja, futja dhe vënia në zjarr janë të rrethuara nga rituale të përpunuara, me shumë variacione rajonale.

## Tradita 
parapamje| Kostum popullor mashkullor nga Mali i Zi

### Vallet popullore 
Vallja popullore tradicionale është një valle rrethore e quajtur kolo, e cila është e zakonshme tek malazezët dhe maqedonasit. Është një vallëzim kolektiv, ku një grup njerëzish (zakonisht disa dhjetëra, të paktën tre) mbajnë njëri-tjetrin për duar ose rreth belit duke kërcyer, duke formuar një rreth (nga këtu emri), gjysmërreth ose spirale. Në Mal të Zi quhet Oro (ose "valle e shqiponjës"). Valle të ngjashme rrethore ekzistojnë edhe në kulturat e tjera të rajonit.

### Këngë epike 
Historia e gjatë e luftës e malazezëve për liri dhe pavarësi është e lidhur pa ndryshim me traditat e forta të poezisë epike gojore. Tradicionalisht, ato shpërndahen para audiencës të shoqëruar nga muzika e prodhuar nga një gusle, një instrument me një tela që luhet nga tregimtari ( *guslar* ), i cili këndon ose reciton tregimet e heronjve dhe betejave në vargje dekasilabike . Historikisht, këto këngë kanë pasur një fuqi të madhe motivuese mbi popullatën. Guslarët kishin pothuajse po aq respekt sa luftëtarët më të mirë, aq sa ishin autorët, pra shkrimtarët e historisë, aq edhe interpretuesit. Aktualisht, këto tradita janë disi më të gjalla në pjesët veriore të vendit (gjithashtu të përbashkëta me njerëzit në Hercegovinën lindore, Serbinë perëndimore dhe Dalmacinë qendrore).

### Kuzhina 
majtas|parapamje| Ushqime nga Mali i Zi
Kuzhina malazeze është rezultat i pozicionit gjeografik të Malit të Zi dhe historisë së tij të gjatë. Pjatat tradicionale të zemrës së Malit të Zi dhe bregdetit të tij të Adriatikut kanë një aromë të veçantë italiane, e cila shfaqet në stilin e bërjes së bukës dhe djathit dhe kurimin e mishit, si dhe verërat dhe pijet alkoolike të prodhuara dhe të konsumuara.

Ndikimi i dytë i madh erdhi nga Levanti dhe Turqia, sarma, musaka, pilavi, pita, burek, çevapi, qebapi dhe ëmbëlsirat si bakllava e tulumba etj. Pjatat hungareze përfaqësohen nga goulash, satarash dhe djuvech.

## Arkitektura 
Mali i Zi ka një numër vendesh të rëndësishme kulturore dhe historike, duke përfshirë vendet e trashëgimisë nga periudha para- romake, gotike dhe barok . Rajoni bregdetar malazez është veçanërisht i njohur për monumentet e tij fetare, kryesisht të lidhura me arkitekturën veneciane, duke përfshirë Katedralen e Shën Trifonit, bazilikën e Shën Lukës (mbi 800 vjet), Zoja e Shkëmbit ( *Shkrpjela* ), Manastiri i Savinës, dhe të tjerët. Qyteti antik i *Cattaro* (tani i quajtur Kotor ) është renditur në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, madje si një shembull i përsosur i arkitekturës veneciane. Ndikimi bizantin në arkitekturë dhe në veprat e artit fetar është veçanërisht i dukshëm në brendësi të vendit.

## Letërsia 
*Letërsia malazeze* i referohet të gjithë korpusit (historik dhe modern) të letërsisë së krijuar në Mal të Zi, të shkruar kryesisht në gjuhën malazeze,dhe gjuhë të tjera të ngjashme që fliten në vend.

### Karakteristikat 
Edhe pse ka vepra të shkruara të paktën 800 vjet më parë (si Kronika e Priftit të Dukljes ), përfaqësuesit më të rëndësishëm janë shkrimtarët që kanë jetuar në shekullin XIX dhe XX dhe kanë shkruar kryesisht në serbisht . Veprat e para letrare të shkruara në rajon janë dhjetë shekullore dhe libri i parë malazez u shtyp pesëqind vjet më parë.

Në Cattaro veneciane ( Kotorri aktual) kishte një grup shkrimtarësh dhe poetësh që futën kulturën e Rilindjes në Malin e Zi bregdetar, duke shkruar në latinisht dhe italisht : Ludovico Pasquali, Giovanni Bona de Boliris, Giovanni Polizza, Giorgio Bisanti, Girolamo Pima, Timoteo Cisilla, Crussala, Giuseppe Bronza dhe Girolamo Panizzola.

Shtypshkronja e parë shtetërore ( Shtypshkronja e Crnojevići ) ishte vendosur në Cetinje në 1494, ku u shtyp libri i parë sllavo-jugor po atë vit ( Oktoih ).  Një sërë dorëshkrimesh mesjetare, që datojnë nga shekulli i 13-të, ruhen në manastiret malazeze. Mbi substratin e poezisë epike popullore gojore tradicionale, autorë si Petar II Petrović Njegoshi kanë krijuar shprehjen e tyre. Eposi i tij *Gorski Vijenac* ( *Kurora e Malit* ), shkruar në gjuhën popullore serbe, paraqet pikën qendrore të kulturës së serbëve malazezë.

### Autorë të shquar 
* Në *shekujt XVIII dhe XIX* : Petar II Petrović-Njegosh, Andrija Zmajević, Vasilije Petrović-Njegoš, Petar I Petrović-Njegoš, Vuk Vrčević, Stefan Mitrov Ljubisha dhe Marko Miljanov .
* Në *shekullin e 20-të: Mihailo Lalić, Milovan Đilas, Radovan Zogović, Ćamil Sijarić, Çedo Vuković, Mirko Kovač, Dragan Radulović dhe Vito Nikolić .*
* Autorët bashkëkohorë përfshijnë: Balsha Brkoviq, Borislav Jovanović, Jevrem Brković, Andrej Nikolaidis, Tanja Bakić, Bosiljka Pušić dhe Dragana Kršenković Brković .

## Piktura dhe skulptura 
Fakulteti i Arteve të Bukura në Cetinje ka ndihmuar në krijimin e talenteve të reja. Disa nga piktorët më të shquar nga Mali i Zi përfshijnë Milo Milunović, Petar Lubarda, Dado Gjurić, Uroš Tošković, Vojo Stanić, Dimitrije Popović, Boris Dragojević dhe skulptori Risto Stijović .

## Muzika 
Muzika e Malit të Zi përfaqëson një përzierje të traditës unike muzikore të vendit dhe ndikimeve muzikore perëndimore. Muzika e Malit të Zi ka qenë relativisht e anashkaluar, veçanërisht në krahasim me letërsinë dhe artet pamore. Megjithatë, shekulli i 20-të prodhoi disa kompozitorë dhe interpretues të shquar.

### Vështrim historik 
Në shekujt e 10-të dhe të 11-të një kompozitor i këngëve fetare (Jovani i Dukljës) ishte kompozitori më i vjetër i njohur nga bregu i Adriatikut . Në fund të shekullit të 12-të u bë një shkrim, i quajtur tani *Ljetopis Popa Dukljanina*, i cili përshkruante përdorimin laik të instrumenteve muzikore. Shtatë liturgji nga shekulli i 15-të, të shkruara nga një botues venecian LA Giunta, janë ruajtur në kishën e Shën Klerit në Kotorr . Në ato shekuj muzika tipike "stili veneciane" u fut në Malin e Zi bregdetar (atëherë quhej Albania Veneta ).
[djathtas|parapamje|200x200px| Lahuta e njohur si [Lahuta|Gusle, instrument popullor tradicional në Mal të Zi]]
Zhvillimi i muzikës fetare u ndez në shekullin e 19-të, kur një akademi katolike u hap në Kotorr. Gjithashtu, deri në rilindjen muzikore të shekullit të 20-të, muzika malazeze bazohej kryesisht në instrumentin e thjeshtë tradicional, gusle .  Shoqëria më e vjetër e këngës, e quajtur "Jedinstvo" u formua në Kotorr në 1839. Shkolla e parë e muzikës në Mal të Zi u themelua në vitin 1934 në Cetinje .

#### Muzika tradicionale 
Trashëgimia e muzikës tradicionale është disi e ndryshme në pjesë të ndryshme të Malit të Zi. Në muzikën tradicionale, stile të ndryshme vërehen në zonën e Gjirit të Kotorrit, në rajonin e Malit të Zi të Vjetër dhe Sanxhakut . Muzika tradicionale e Malit të Zi bazohet në instrumentin tradicional, gusle . Muzika është kryesisht vokale, ose instrumentale-vokale. Shumë këngë janë përshtatur nga epika, dhe janë të bazuara në ngjarje dhe tregime nga tradita malazeze.

#### Muzike klasike 
Për shkak të historisë së trazuar të vendit, të mbushur me luftëra mbrojtëse dhe luftime të vazhdueshme për liri, zhvillimi i kulturës, veçanërisht i muzikës, ishte një interes dytësor për malazezët . Kompozitori i parë i shquar malazez ishte Jovan Ivanišević (1860–1889). Ai kompozoi miniatura për piano, orkestër, këngë solo dhe kore që u interpretuan edhe në Pragë . Ai vdiq kur ishte vetëm 29 vjeç.  Kompozitorë të tjerë të shquar të shekullit të 19-të përfshijnë Aleksa Ivanović dhe Dragan Milloshević, të cilët u diplomuan në shkollat e muzikës në Pragë.

Në fillim të shekullit të 20-të, kur u prezantuan për herë të parë shkollat e muzikës dhe kultura filloi të zhvillohej më shpejt, muzika malazeze filloi të lulëzojë. Ka pasur një numër kompozitorësh të shquar të muzikës klasike nga Mali i Zi, veçanërisht gjatë shekullit të 20-të. Në gjysmën e parë të shekullit u zhvilluan dy shkolla muzikore: njëra me qendër në Cetinje dhe tjetra në Podgoricë . Një rol të rëndësishëm në zhvillimin e muzikës së asaj kohe luajti Radio Titograd, e cila transmetonte çdo ditë programe të ndryshme muzikore dhe ndihmoi në popullarizimin e muzikës. Në atë kohë, kompozitorët filluan t'u kthehen rrënjëve, duke futur shumë elementë tradicionalë në kompozimet moderne. Gjithashtu, gjatë viteve 1940 dhe 1950 u hapën shkolla muzikore në Kotorr, Podgoricë, Cetinje, Tivat, Herceg Novi, Nikshiq, Tivar, Ulqin dhe Berane .

Kompozitori argjentinas Mauricio Annunziata, duke zotëruar kulturën, fenë dhe muzikën malazeze, prodhoi kantatën Akatist Op. 108, Himnet e Lavdërimit të Shën Vasilit të Ostrogut në Bazilikën Santa Maria del Popolo në Romë në maj 2008, për zëra solo, kor dhe orkestër, gjithashtu në version për organo. Ky koncert shënoi dy vjetorin e Pavarësisë së Malit të Zi dhe u mbajt para gjithë trupit diplomatik të akredituar pranë Selisë së Shenjtë dhe autoriteteve më të larta të qytetit të Vatikanit. Puna ishte jashtëzakonisht e suksesshme në versionin italian të tekstit të prodhuar nga Dragana Polovič.

### Muzika popullore në Mal të Zi 
Ndoshta grupi më i njohur rock nga Mali i Zi është Perper nga Cetinja . Grupe të tjera të shquara rock përfshijnë DST (nga Nikšić ) dhe Highway, Autogeni Trening, Gospoda Glembajevi dhe Mikrokozma (nga kryeqyteti, Podgorica ). Muzikantët e rrokut nga Mali i Zi që ishin të njohur në të gjithë ish-Jugosllavinë përfshijnë Marinko Pavićević, Miladin Šobiq dhe Rambo Amadeus . Ndërsa këngëtarët e njohur të estradës nga Mali i Zi janë Sergej Ćetković, Vanja Radovanović, Slavko Kalezić, Bojan Marović, Knez, Vlado Georgiev, Nina Petković, Andrea Demirović, Stefan Filipović, grupet e muzikës Nina Ži gjithashtu . Aktualisht ka pak festivale aktive rock dhe pop në Mal të Zi, më të dalluarit janë Sea Dance Festival, Cetinje Beer Fest, "City Groove" në Podgoricë, "Lake" dhe "Bedem" Fests në Nikshiq, dhe shumë festivale të tjera muzikore verore.

## Artet performuese 
### Filmi 
Duke marrë parasysh popullsinë e tij prej rreth 600,000 banorësh, Mali i Zi ka prodhuar një numër regjisorësh dhe aktorësh të shquar të filmit, përfshirë Dushan Vukotiqin, fituesin e parë të Oskarit jugosllav (për kategorinë e filmit të shkurtër të animuar në 1961), Veljko Bulajić dhe Zhivko Nikolić .

Regjisorë dhe kineastë të tjerë të shquar malazezë përfshijnë: Krsto Papić, Branko Baletić, Velimir Stojanović, Zdravko Velimirović, Bane Bastać, Predrag Golubović, Krsto Škanata, Milo Đukanović, dhe kineastët perspektivë të gjeneratës së re, Nikolojja Berikulić, Ivanojko Salalović Željko Soshiq dhe Ivona Juka .

Në vitin 2013, filmi malazez *Bad Destiny* u bë filmi i parë nga vendi që u dorëzua për Çmimin e Akademisë për Filmin më të Mirë të Huaj .  

### Teatri 
Teatro të shquar përfshijnë Teatrin Kombëtar të Malit të Zi në Podgoricë, Teatrin e Nikshiqit në Nikshiq dhe Teatrin e Qytetit në Podgoricë . Teatri Kombëtar i Malit të Zi është i vetmi teatër profesionist dhe së bashku me Fakultetin e Dramës, me vendndodhje në Cetinje, është përgjegjës për pjesën e luanit të prodhimit teatror në vend. Gjatë muajve të verës, Teatri i Qytetit në Budvë ka përparësi si skenë për interpretuesit që vijnë nga të gjitha anët e ish- Jugosllavisë dhe botës.

Shumë studiues besojnë se kontributi më i madh në muzikën malazeze në teatër ishte nga Dionisio de Sarno San Giorgio, kompozitori italian që kaloi pjesën më të madhe të jetës së tij në vend. “Perandoresha e tij ballkanike” – e frymëzuar nga vepra e mbretit Nikolla – mori vlerësime të larta nga kritika italiane gjatë gjysmës së dytë të shekullit të 19-të. 

## Mali i Zi si temë në veprat e huaja 
* Poeti kroat Ivan Mažuranić shkroi një poemë epike me temë malazeze, Vdekja e Smail-aga Čengić .
* Filmi i James Bond i vitit 2006 *Casino Royale* është vendosur pjesërisht në Mal të Zi.
* *The Great Gatsby* nga F. Scott Fitzgerald, i referohet një dekorimi që Jay Gatsby mori për përpjekjet e tij në luftë.
* Nero Wolfe, personazhi imagjinar i Rex Stout ka lindur në Mal të Zi.

## Shih edhe 
* Amëza malazeze
* Qendra Malazeze PEN
* Universiteti i Malit të Zi
* Ministria e Kulturës së Malit të Zi
* Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Malit të Zi

## Referime