Veprimtaria politike e Kishës Ortodokse Serbe

[parapamje| Zona e juridiksionit [Kisha Ortodokse Serbe|të Kishës Ortodokse Serbe.]]
**Veprimtaria politike e Kishës Ortodokse Serbe** është një nga karakteristikat domethënëse e cila gjatë historisë së saj, përveç çështjeve fetare, është marrë edhe me politikë kombëtare, e cila është karakteristikë e të gjitha kishave ortodokse në botë.   

Gjatë periudhës osmane, Kisha Serbe shpesh merrte jo vetëm udhëheqjen fetare, por edhe politike. Në rrethana të tilla por dhe më vonë, duke përfshirë shekullin e 20-të, Kisha la mënjanë detyrat e saj kryesore për t'u angazhuar aktivisht në luftën për "bashkimin e Serbisë". 

Në fillim të shekullit të 20-të kisha në Serbi (Mitropolia e Beogradit) mbështeti krijimin e Jugosllavisë, e cila mundësoi bashkimin e të gjitha kishave lokale ortodokse në Kishën Ortodokse Serbe. Gjatë periudhës së Mbretërisë së Jugosllavisë, Kisha Ortodokse Serbe mbështeti qeverinë dhe diktaturën e mbretit Aleksandër dhe bashkëpunoi me organizatat kombëtare ( Mbrojtja e Popullit, çetnikët, etj.).  Gjatë periudhës së regjencës së princit Pavle (pas vitit 1935), pati një ndarje midis qeverisë dhe Kishës Ortodokse Serbe, për shkak të një kthese politike. Pas anëtarësimit të Jugosllavisë në Paktin Trepalësh, Kisha Ortodokse Serbe mori pjesë në përgatitjen dhe zbatimin e grushtit të shtetit ushtarak më 27. mars 1941. Në NDH, kisha iu nënshtrua persekutimit të përgjakshëm nga ustashët, të cilët kryen mizori të mëdha kundër priftërinjve serbë. Në Mal të Zi, Kisha Ortodokse ishte besnike ndaj pushtuesit italian (sidomos Mitropoliti Joanikije Lipovac ). Në përgjithësi, qëndrimi i Kishës Ortodokse Serbe ishte bashkëpunimi me çetnikët dhe forcat aleate.

Kisha Ortodokse Serbe në RSFJ ishte e ndarë nga shteti dhe përfaqësonte një institucion ekskluzivisht fetar, pa autoritet politik.

Kisha Ortodokse Serbe luajti një rol shumë të diskutueshëm në luftërat jugosllave , përfaqësuesit e saj mbështetën formacionet ushtarake dhe paraushtarake serbe  dhe Patriarku Pavle bekoi Radovan Karaxhiqin, Ratko Mlladiqin dhe Arkanin .  Kisha Ortodokse Serbe hodhi poshtë pothuajse të gjitha planet e paqes të ofruara, duke përfshirë Planin Vance, Planin Vance-Owen, Planin e Grupit të Kontaktit dhe Marrëveshjen e Paqes të Dejtonit. Edhe kur deputetët e Republika Srpska ishin gati për një armëpushim, Kisha Ortodokse Serbe mbrojti një qëndrim më militant. Kritikët besojnë se Kisha duhet të jetë "më shumë një e krishterë dhe më pak një institucion politik", se misioni i Kishës është ungjillizimi, jo klerikalizimi  dhe se Kisha është një institucion shpëtimtar, jo një organizatë politike. 

Me gjithë kritikat, Kisha Ortodokse Serbe është një nga institucionet më të besuara në Serbi.   Përveç Serbisë, Kisha Ortodokse Serbe ka një prani politike me ndikim edhe në disa republika të tjera të ish-Jugosllavisë, si Mali i Zi dhe Bosnje-Hercegovina.

## Sfondi ideologjik 
Edhe pse ideologjia e Kishës Ortodokse Serbe nuk është shprehur hapur në dokumentet e saj formuese, disa studiues po përpiqen të përcaktojnë konceptet ideologjike që udhëheqin anëtarët e saj.  Disa nga konceptet e rëndësishme të përdorura brenda Kishës Ortodokse Serbe janë miti i Kosovës, Serbia qiellore dhe nacionalizmi i Shën Savës.

Brenda Kishës Ortodokse Serbe, idetë politike mbizotëruese janë ato të së djathtës serbe, afër konceptit organik të shoqërisë dhe shtetit.   Sipas teorisë organiciste, shoqëria përfaqëson një organizëm - një "organizëm kombëtar", dhe individët brenda saj janë thjesht "qeliza" në funksion të atij organizmi. Në mesin e teologëve të Kishës Ortodokse Serbe, ky koncept është zhvilluar më së shumti në veprat e Nikolaj Velimiroviq dhe Justin Popović . Ky mësim hedh poshtë parimin individualist dhe adopton parimet e kolektivizmit, ose në variantin serb, etikës " sabornosti " dhe "vendas-ortodokse".  Është simptomatike që Kisha Ortodokse Serbe zyrtare dërgon gjithmonë një mesazh më të moderuar, ndërsa përmes aktiviteteve praktike, apo përmes deklaratave të peshkopëve individualë, jep mesazhe shumë më agresive (për Evropën dhe integrimin evropian, fetë e tjera, e të ngjashme). 

## Historia politike 
### Mesjeta dhe Kohët Moderne 
Pas fitimit të autoqefalisë, Kisha Serbe inkurajoi përhapjen e Ortodoksisë dhe kultin e dinastisë Nemanjić .  Krerët e kishës serbe mbështetën shpalljen e Perandorisë Serbe nga Stefan Uroshi IV Dushan Nemanjić, dhe një nga arsyet për këtë mbështetje ishte pritshmëria e tyre që ata të merrnin të ardhura nga ato famulli që deri atëherë ishin në varësi të Patriarkut të Kostandinopojës. 

Në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, Kisha dhe shteti serb zhvilluan veprimtari propagandistike në mesin e sllavëve maqedonas të cilët deri në luftërat ballkanike ishin në Perandorinë Osmane.

### Mbretëria e Jugosllavisë 
djathtas|parapamje|200x200px| Nikolaj Velimiroviq, ideologu kryesor i nacionalizmit të Shën Savës .
Mitropoliti Gavrilo Dožić kryesoi një grup prej 18 anëtarësh të parlamentit malazez që në nëntor 1918 . e mori vendimin për t'u bashkuar me Serbinë në Beograd.

Menjëherë pas shpalljes së Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve në vitin 1918, Mbreti Aleksandër nxori një dekret që vendosi të gjitha kishat ortodokse lokale ( dioqezat metropolitane dhe selitë episkopale ) nën juridiksionin e Kishës Serbe. Deri atëherë, ekzistonte Mitropolia e Dabro-Bosnjës në Bosnje dhe Hercegovinë nën juridiksionin e Kostandinopojës, Patriarkana në Sremski Karlovci në Monarkinë Habsburge (e renditur e gjashta në diptikun e kishave ortodokse), një kishë ortodokse më vete në Mal të Zi, etj.  Kisha Ortodokse Serbe, në marrëveshje me Patriarkanën e Kostandinopojës, u ngrit në nivelin e patriarkanës dhe më 19. shtator 1919, Patriarkana e Kostandinopojës ia dorëzoi asaj juridiksionin mbi besimtarët ortodoksë të Maqedonisë për 800,000 franga.  Në atë kohë, kisha e veçantë ortodokse në Mal të Zi u shfuqizua dhe prona e saj i takonte Kishës Ortodokse Serbe.  Në vitin 1920, një kishë ortodokse serbe u themelua në një shtet – Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve.

Në periudhën që nga krijimi i Jugosllavisë më 1918 deri në vitin 1935 Kisha Ortodokse Serbe ishte një organizatë fetare "shtetndërtuese", që glorifikonte rendin ekzistues, mbështeste kursin shtetëror frankofil dhe jugosllavizmin integral të mbretit Aleksandër dhe shfaqte "legjitimizëm klerikal".  Udhëheqësit e kishës ortodokse, veçanërisht patriarku Varnava, ishin në favor të ideologjisë së nacionalizmit jugosllav dhe diktaturës së 6 janarit, dhe Kisha Ortodokse Serbe bashkëpunoi me organizatat kombëtare jugosllave si Partia Kombëtare Jugosllave, Skifterat, Skautët, Mbrojtja Kombëtare, Çetnikët etj.  Gjatë periudhës së regjencës së princit Pavle, pas formimit të qeverisë së Milan Stojadinoviqit në korrik 1935, ndodhi një ndarje midis udhëheqjes shtetërore dhe Kishës Ortodokse Serbe, kryesisht për shkak të ndryshimeve politike të jashtme dhe të brendshme. Kisha Ortodokse Serbe luajti një rol të rëndësishëm në grushtin e shtetit më 27. mars 1941 për shkak të aderimit të Mbretërisë së Jugosllavisë në Paktin Trepalësh .

Në fund të viteve 1930, një ideologji e ekstremit të djathtë të nacionalizmit të Shën Savës u zhvillua brenda Kishës Ortodokse Serbe. Ideologu kryesor i nacionalizmit të Shën Savës ishte Nikolaj Velimirović ( 1880 - 1956 ), peshkop i Kishës Ortodokse Serbe, pikëpamjet politike të të cilit vazhdojnë të përçajnë opinionin edhe sot e kësaj dite.    Velimiroviq përfaqësonte të ashtuquajturin Nacionalizmi i krishterë , dhe me termin e Shën Savizmit theksoi karakterin etnik serb, në kundërshtim me karakterin universal të kishës së krishterë.  Në ligjëratën e tij në Universitetin Kolarac në Beograd më 1937, ai bëri pretendimin tashmë të famshëm se përpjekjet e Adolf Hitlerit për të krijuar një kishë kombëtare gjermane ishin të ngjashme me idenë e Shën Savës për krijimin e një kishe kombëtare serbe.  Velimirović propagandoi refuzimin e "të gjitha zakoneve të huaja dhe traditave sipërfaqësore perëndimore", duke përfshirë demokracinë, barazinë, individualizmin, tolerancën fetare dhe vlerat e tjera të humanizmit dhe iluminizmit. 

Çetnikët e Drazha Mihailovićit, qëllimi i të cilëve ishte rivendosja e monarkisë së Karagjorgjeviqit dhe krijimi i Serbisë së Madhe, patën mbështetje të konsiderueshme nga Kisha Ortodokse Serbe gjatë Luftës së Dytë Botërore.  Kjo lëvizje u shfaq pas pushtimit gjerman të Serbisë në vitin 1941 i vënë në shërbim të regjimit nazist. Në librin e tij "Përmes dritares së burgut", botuar në 1944  shkruar gjersa ishte si i burgosur nderi ( *Ehrenhaftling* ) në kampin gjerman të përqendrimit Dachau, Velimirović fajëson pothuajse të gjitha ideologjitë bashkëkohore në Evropë, përveç fashizmit, për shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore, dhe ia atribuon shpikjen e tyre hebrenjve, ose "babait të tyre djallit"  

Për shkak të këtij dhe teksteve të tjera, shumë autorë e konsiderojnë Velimoroviqin si një ideolog të rëndësishëm të antisemitizmit serb.   Pas largimit nga kampi, peshkopi Nikolaj Velimiroviq, në predikimin e tij funeral për bashkëpunëtorin Dimitrije Lotiq në vitin 1945 , vuri në dukje se ai ishte një "burrë shteti i krishterë" i madh dhe se tani "i përket Serbisë qiellore ".  Pas përfundimit të pushtimit fashist dhe vendosjes së një qeverie të re komuniste, Velimiroviqi u largua nga vendi për shkak të afërsisë së tij me Ljotiqin dhe organizatën e tij Zbor.

### Periudha e RSFJ-së 
Pas Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia u bë republikë dhe u krye një laicizëm i vazhdueshëm i shoqërisë. Gjatë periudhës së RSFJ-së, Kisha Ortodokse Serbe ishte e ndarë nga shteti dhe përfaqësonte një institucion fetar pa autoritet politik.  

#### Periudha pas vdekjes së Titos 
Menjëherë pas vdekjes së Titos, në vitin 1982, një grup priftërinjsh nga Ubi akuzuan kishën se ishte pro regjimit dhe kërkuan që ajo të dilte nga pasivizimi, për të cilin Patriarku gjerman u dha atyre një përgjigje të qartë:

Megjithatë, kërkesa të tilla po bëheshin më të shpeshta brenda strukturave të kishës. Po atë vit, 21 priftërinj, duke përfshirë tre murgj teologë të shquar, Atanasije Jeftić, Irinej Bolović dhe Amfilohije Radović, i dërguan një "Apel" autoriteteve më të larta shtetërore të Serbisë dhe Federatës, duke kërkuar mbrojtje për serbët në Kosovë. Pas kësaj, një grup peshkopësh të Kishës Ortodokse Serbe folën për Kosovën në Kongresin Amerikan dhe në Departamentin e Shtetit, duke kërkuar ndërhyrjen amerikane.  Po atë vit, prifti i Sarajevës Dragomir Ubiparipović botoi një artikull për "Gjenocidin kulturor dhe fetar kundër serbëve të Sarajevës", i cili u pasqyrua në faktin se disa gazeta ditore "refuzuan të botonin certifikatat e vdekjes në cirilik".  Kur presidenti i Republikës Federale të Jugosllavisë , Dobrica Ćosić, i kërkoi peshkopit të Hercegovinës, Atanasije, që ta informonte nëse kishte krime të kryera nga trupat serbe në territorin e dioqezës së tij, ai u përgjigj se ai ishte peshkopi i popullit ortodoks serb, e jo i disa myslimanëve apo dikujt tjetër që ishte viktimë e popullit të tij dhe që vuante. Bazuar në këtë, analisti Pavle Rak arrin në përfundimin se Atanasije Jeftiq, si prijës fisnor, shqetësohej për suksesin e luftës së fisit të tij, dhe jo si peshkop, për shpirtrat e kopesë së tij, sepse nuk i interesonte nëse këta njerëz kryenin krime apo jo.  Marrëdhëniet ndërmjet udhëheqjes së Kishës Ortodokse Serbe dhe Republikës Sërpska ishin shumë të ngushta, në shkollat e atjeshme futej edukimi fetar, peshkopët merrnin pjesë në seancat parlamentare, këshilloheshin për të gjitha vendimet e rëndësishme dhe vetë Radovan Karaxhiq deklaronte se për çdo vendim që merrte, duhej të konsultohej me peshkopët ose patriarkun .  Disa priftërinj, si peshkopi Vasilije Kaçavenda, madje janë akuzuar për përdhunim të grave dhe vajzave boshnjake. 

Me rastin e Marrëveshjes së Dejtonit, Sllobodan Millosheviqi kërkoi që Patriarku t'i miratojë autorizimet e dhëna nga serbët e Bosnjës në lidhje me negociatat. Patriarku e nënshkroi atë, por Sinodi tashmë në vjeshtën e 1995 vendosi që nënshkrimi ishte i pavlefshëm.  Në vitin 1997 Patriarku serb Pavle nënshkroi një deklaratë për të pezulluar procedurat e Gjykatës së Hagës kundër Radovan Karaxhiqit.

Në kohën e Luftës Çlirimtare të Kosovës situata po përshkallëzohej gjithnjë e më shumë. Një nga murgjit e eparkisë Rashkë-Prizren, Sava Janjiq, tash së voni ka folur për vuajtjet e shqiptarëve në Kosovë, që ishte hera e parë që një anëtar i Kishës Ortodokse Serbe shfaqi shqetësim për pozitën e shqiptarëve. , pra u shkel ndarja e kishës nga shteti .  Pas 5 ttetorit, Kisha Ortodokse Serbe u mbështet fuqishëm nga vetë majat e qeverisë së RFJ-së, veçanërisht presidenti i saj, Vojislav Koshtunica .  Në vitin 2004, në Manastirin Vavedenje pranë Çaçakut, Është organizuar pagëzimi i parë kolektiv i oficerëve dhe ushtarëve të një njësie ushtarake në Serbi.  Qeveria e re serbe, e udhëhequr nga kryeministri Vojislav Koshtunica, hartoi *një draft paraprak të Ligjit për lirinë e fesë, kishat, bashkësitë fetare dhe shoqatat fetare* (korrik 2004), i cili parashikon lëshime të mëdha për Kishën, duke përfshirë imunitetin nga ligji për priftërinjtë . Pas reagimeve të ashpra të publikut, drafti paraprak megjithatë u tërhoq nga procedura.  Në prag të referendumit të pavarësisë 2006, Amfilohije tha për projektin shtetëror malazez: " *Mos bëni byrek nga kjo* ".  Në vitin 2008, Kisha Ortodokse Serbe fitoi vrullin e saj të plotë pas ngjarjeve që lidhen me shpalljen e pavarësisë së Kosovës . Në zhvillimet politike në Kosovë, Kisha Ortodokse Serbe edhe një herë po mbante një “vijë të ashpër”, siç ilustrohet mirë nga vendimi i peshkopit Artemije drejtuar të gjitha manastireve në Kosovë:

[djathtas|parapamje| *Serbia Qiellore*, [Ikonat|ikona ortodokse. Në këndin e poshtëm djathtas Drazha Mihailoviç si ushtar i Krishtit.]]
Kisha Ortodokse Serbe për vite me radhë ka mbrojtur jo vetëm lëvizjen çetnike , por edhe bashkëpunëtorët serbë nga Lufta e Dytë Botërore, Dimitrije Lotiq dhe Milan Nediq .   Më 9 maj 2009, në Ditën e Fitores mbi Fashizmin, në Kishën Katedrale në Beograd u mbajt një shërbim përkujtimor për të përkujtuar bashkëpunëtorët fashistë Milan Nediq, Dimitrije Lotiq dhe mbështetësit e tyre. 

Në fillim të vitit 2009 Kisha Ortodokse Serbe e ndaloi Ligjin për Ndalimin e Diskriminimit, sepse ai ndalon diskriminimin në bazë të orientimit seksual.   Ministri serb Rasim Ljajiq deklaroi me këtë rast: “ ''Të na thuhet se në të ardhmen do t'u dërgojmë ligje kishave fillimisht dhe pastaj do t'i lëmë të kalojnë në procedurë të rregullt* .  Në prag të Paradës së Krenarisë në Beograd në 2009, i cili u anulua, Mitropoliti Amfilohije Radoviq e quajti dashurinë homoseksuale shterpë, duke shtuar se " *një pemë që nuk jep fryt pritet dhe hidhet në zjarr'' ".  Kjo deklaratë, e cila më vonë u pranua si qëndrim zyrtar i Kishës, u dënua nga disa organizata joqeveritare si gjuhë urrejtjeje , dhe disa avokatë gjetën elemente të veprës penale në të , për këtë arsye organizatat e të drejtave të njeriut shpallën padi. 

Në vitin akademik 2010/2011 11, arsimi fetar ortodoks u bë lëndë e detyrueshme në shkollat e mesme në Republika Srpska (u prezantua si lëndë e detyrueshme në shkollat fillore në vitin 1992).

Në verën e viti 2011 Kisha Ortodokse Serbe promovoi një libër të Milan Lukiç, një i burgosur i Hagës i dënuar me burgim të përjetshëm për djegien e mbi 100 grave dhe fëmijëve boshnjakë në Vishegrad .

## Kritika 
Sociologu i fesë Milan Vukomanoviç beson se Kisha Ortodokse Serbe shfaq "një mungesë të habitshme ndjeshmërie ndaj problemeve të shoqërisë bashkëkohore", ndaj lëvizjeve ndërkishtare dhe ndërfetare në botën bashkëkohore, si dhe mungesë të të kuptuarit të dallimit midis ideologjisë komuniste dhe sekularizmit evropian, i cili e ka origjinën e tij në iluminizëm . Vukomanoviq beson se qëndrimi antiekumenik i shumë përfaqësuesve të Kishës Ortodokse Serbe është vetëm një nga karakteristikat e ekskluzivitetit aktual të Kishës Ortodokse Serbe.  Kritikët thonë se vitet e fundit marrëdhënia e Kishës Ortodokse Serbe me pjesën tjetër të botës së krishterë është bërë gjithnjë e më sektare dhe se SPC po ndjek një politikë izolacioniste.  Sociologia Vesna Peshiq vlerëson se Kisha Ortodokse Serbe nuk është kishë por “kishë totemike” e klanit serb, e kuptuar si bashkësi klanore. 

Shfaqja e nacionalizmit në kishë është bërë objekt kritike jo vetëm nga publiku laik, por edhe nga përfaqësues të caktuar të Kishës Ortodokse Serbe, të cilët veprimet e tilla i vlerësojnë si "ndërtim i një godine të një shpirti skizmatik ".  Ipeshkvi Grigorije kujton se fshehja pas idesë së serbizmit, Trinisë së Shenjtë dhe “rojës së qenies kombëtare”, tregon “papërgatitjen dhe paaftësinë për të përballuar sfidat baritore të kohës”, pra “paaftësinë për të qenë Kishë ”.  Profesori në Fakultetin e Teologjisë, Dr. Vladan Perishiq, e konsideron shqetësues faktin se "nacionalizmi është bërë një konfirmim i besimit ortodoks". “Barazimi i besimit dhe kombit i ka kushtuar shumë Kishës Ortodokse dhe do të vazhdojë ta bëjë këtë edhe në të ardhmen, nëse nuk fshihet shenja e barazisë mes tyre”, dhe Kisha nuk i kthehet “misionit të dëshmimit të mësimit të Krishtit që nuk njeh kombe” dhe në të cilin, siç thotë Ungjilli, “nuk ka as grek as hebre”. 

Kritikët besojnë se një formë e veçantë e veprimtarisë propagandistike të Kishës Ortodokse Serbe pasqyrohet në heshtje.  Është mbajtur e heshtur se gjatë luftës në Banja Luka, të 16 xhamitë në Banja Luka u fshinë nga faqja e dheut në më pak se gjysmë viti.  Dhe më e dukshme ishte heshtja në lidhje me renovimin e parandaluar dhunshëm të Xhamisë Ferhadija më 6. Maj 2001, kur demonstruesit serbë vranë me gurë mysafirët, vunë zjarrin pesë autobusëve që transportonin mysafirë dhe dogjën flamurin e tyre nga selia e bashkësisë fetare islame, gjë që kaloi pa dënim të qartë dhe të ashpër nga zyrtarët e KOS-it.   Kisha Ortodokse Serbe sot kritikohet nga shumë për mospërmendjen e krimeve serbe të luftës dhe veçanërisht për shkak se ende nuk ka pendim publik për Masakrën e Srebrenicës e as për Masakrat e Kosovës. 

## Shih edhe 
* Kisha Ortodokse Serbe
* Beteja e Kosovës
* Miti i Kosovës

## Referime