Kapitalizmi

parapamje|250x250px|Logoja e kapitalizmit me shenjën e dollarit.
**Kapitalizmi** është një sistem ekonomik i bazuar në pronësinë private të mjeteve të prodhimit dhe funksionimin e tyre për fitim. Kapitalizmi dhe të drejtat e pronës individuale janë shoqëruar me tragjedinë e antikommonëve, ku pronarët nuk janë në gjendje të bien dakord. Ekonomisti Marksian Richard D. Wolff parashikon që:     

ekonomitë kapitaliste i japin përparësi fitimeve dhe akumulimit të kapitalit mbi nevojat shoqërore të komuniteteve; dhe se ndërmarrjet kapitaliste rrallë përfshijnë punëtorët në vendimet themelore të ndërmarrjes.  Socialistët demokratë argumentojnë se roli i shtetit në një shoqëri kapitaliste është të mbrojë interesat e borgjezisë:    

Shteti kapitalist garanton ato kushte të përgjithshme për zhvillimin e prodhimit kapitalist që nuk lindin spontanisht nga prodhimi privat dhe konkurrenca kapitaliste. Këto kushte përfshijnë krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të ligjit që zbatohet për të gjithë kapitalistët, një treg kombëtar të unifikuar dhe një monedhë kombëtare dhe sistem doganor.  

Kapitalizmi dhe qeveritë kapitaliste janë kritikuar gjithashtu si natyrë oligarkike  për shkak të pabarazisë së pashmangshme  karakteristikë e përparimit ekonomik.  Disa historianë dhe studiues të punës kanë argumentuar se puna e lirë - nga skllevërit, shërbëtorët e burgosur, të burgosurit ose persona të tjerë të detyruar - është në përputhje me marrëdhëniet kapitaliste. Tom Brass argumentoi se puna e lirë është e pranueshme për kapitalin.  Historiani Greg Grandin argumenton se kapitalizmi e ka zanafillën në skllavëri, duke thënë se "[historianët e henës flasin për revolucionin e tregut Atlantik, ata po flasin për kapitalizmin. Dhe kur flasin për kapitalizmin, ata flasin për skllavërinë".  Disa historianë, përfshirë Edward E. Baptist dhe Sven Beckert, pohojnë se skllavëria ishte një përbërës integrale në zhvillimin e dhunshëm të kapitalizmit amerikan dhe global.  Filozofi kontinental slloven Slavoj Žižek pohon se epoka e re e kapitalizmit global ka filluar forma të reja të skllavërisë bashkëkohore, përfshirë punëtorët migrantë të privuar nga të drejtat themelore civile në Gadishullin Arabik, kontrollin total të punëtorëve në dyqanet aziatike dhe përdorimin e punës së detyruar në shfrytëzimin e burimeve natyrore në Afrikën Qendrore. Sipas Immanuel Wallerstein, racizmi institucional ka qenë "një nga shtyllat më domethënëse" të sistemit kapitalist dhe shërben si "justifikimi ideologjik për hierarkizimin e forcës së punës dhe shpërndarjet e tij shumë të pabarabarta të shpërblimit".  Shumë aspekte të kapitalizmit janë sulmuar nga lëvizja anti-globalizuese, e cila kryesisht i kundërvihet kapitalizmit të korporatave. Ambientalistët kanë argumentuar se kapitalizmi kërkon rritje të vazhdueshme ekonomike dhe se ai do të zhdukë në mënyrë të pashmangshme burimet natyrore të fundme të Tokës dhe do të shkaktojë zhdukje masive të jetës së kafshëve dhe bimëve.  Kritikë të tillë argumentojnë se ndërsa neoliberalizmi, shtylla kurrizore ideologjike e kapitalizmit bashkëkohor të globalizuar, ka rritur me të vërtetë tregtinë globale, ai gjithashtu ka shkatërruar mënyrat tradicionale të jetës, përkeqëson pabarazinë, rrit varfërinë globale dhe se treguesit e mjedisit tregojnë degradim masiv të mjedisit që nga fundi i viteve 1970.  Disa studiues fajësojnë krizën financiare të 2007–2008 në modelin neoliberal kapitalist. Pas krizës bankare të vitit 2007, ekonomisti dhe ish-Kryetari i Rezervës Federale, Alan Greenspan i tha Kongresit të Shteteve të Bashkuara në 23 Tetor 2008 se "[t] paradigma e tij moderne e menaxhimit të rrezikut mbizotëroi për dekada. E gjithë ndërtesa intelektuale, megjithatë, u shemb në verën e vitit të kaluar ",  dhe se" Unë bëra një gabim duke supozuar se interesat vetanakë të organizatave, posaçërisht bankave dhe të tjerëve, ishin të tilla që ata ishin më të aftë për të mbrojtur aksionarët e tyre dhe kapitalin e tyre në firmat [...] Unë u trondita ". 

Shumë fe kanë kritikuar ose kundërshtuar elementë të veçantë të kapitalizmit. Judaizmi, Krishterimi dhe Islami tradicional ndalojnë huazimin e parave me interes,  megjithëse janë zhvilluar metoda alternative të bankave. Disa të krishterë e kanë kritikuar kapitalizmin për aspektet e tij materialiste dhe paaftësinë e tij për të dhënë llogari për mirëqenien e të gjithë njerëzve.  Shumë nga shëmbëlltyrat e Jezusit kanë të bëjnë me shqetësimet ekonomike: bujqësia, bariu, të qenit në borxhe, duke bërë punë të rëndë, duke u përjashtuar nga banketet dhe shtëpitë e të pasurve dhe kanë pasoja për pasurinë dhe shpërndarjen e energjisë.  Studiuesit dhe klerikët katolikë shpesh kanë kritikuar kapitalizmin për shkak të heqjes së të drejtës së tij për të varfërit, shpesh duke promovuar shpërndarjen si një alternativë. Në këshillën e tij apostolike me 84 faqe Evangelii gaudium, Papa Katolik Françesku e përshkroi kapitalizmin e papenguar si "një tirani të re" dhe u bëri thirrje udhëheqësve botërorë për të luftuar varfërinë në rritje dhe pabarazinë, duke deklaruar:   

Disa njerëz vazhdojnë të mbrojnë teoritë e dobëta që supozojnë se rritja ekonomike, e inkurajuar nga një treg i lirë, do të ketë sukses në mënyrë të pashmangshme për të sjellë drejtësi dhe përfshirje më të madhe në botë. Ky mendim, i cili kurrë nuk është konfirmuar nga faktet, shpreh një besim të vrazhdë dhe naiv në mirësinë e atyre që kanë fuqi ekonomike dhe në punën e sakralizuar të sistemit ekonomik mbizotërues. Ndërkohë, të përjashtuarit janë akoma në pritje. 

Ithtarët e kapitalizmit argumentojnë se ai krijon më shumë prosperitet se çdo sistem tjetër ekonomik dhe se ai përfiton kryesisht nga personi i zakonshëm.  Kritikët e kapitalizmit e lidhin atë në mënyrë të ndryshme me paqëndrueshmërinë ekonomike,  një paaftësi për të siguruar mirëqenien e të gjithë njerëzve  dhe një rrezik të paqëndrueshëm për mjedisin natyror.  Socialistët pohojnë se megjithëse kapitalizmi është superior ndaj të gjitha sistemeve ekzistuese ekonomike të mëparshme (të tilla si feudalizmi ose skllavëria), kontradikta midis interesave të klasave do të zgjidhet vetëm duke përparuar në një sistem krejtësisht të ri shoqëror të prodhimit dhe shpërndarjes në të cilin të gjithë personat kanë një marrëdhënie të barabartë te mjetet e prodhimit. Termi "kapitalizëm" në kuptimin e tij modern shpesh i atribuohet Karl Marksit.  Në Das Kapitalin e tij, Marksi analizoi "mënyrën e prodhimit kapitalist" duke përdorur një metodë të të kuptuarit të njohur sot si Marksizëm. Sidoqoftë, vetë Marksi rrallë përdorte termin "kapitalizëm" ndërsa u përdor dy herë në interpretimet më politike të veprës së tij, kryesisht autor i bashkëpunëtorit të tij Friedrich Engels. Në shekullin e 20-të, mbrojtësit e sistemit kapitalist shpesh zëvendësonin termin "kapitalizëm" me fraza të tilla si ndërmarrja e lirë dhe ndërmarrja private dhe zëvendësuan "kapitalist" me rentier dhe investitor në reagim ndaj konotacioneve negative të lidhura me kapitalizmin. 

## Shiko edhe 
* Liberalizmi
* Libertarianizmi
* demokracia

## Referime dhe shënime