Gjaku

thumb|Konserva e gjakut

**Gjaku** (lat. *sanguīs*) është një tind lidhor i lëngshëm, i cili me ndihmën e zemrës dhe enëve të qarkullimit të gjakut mirëmban funksionet e organeve të tjera të trupit nëpërmjet transportit të oksigjenit dhe lëndëve ushqyese. Gjaku qarkullon nëpër enët e gjakut falë punës mekanike të muskulit të zemrës. Trupi i njeriut përmban mesatarisht 5 - 6 litra gjak.Gjaku eshte pjese e sistemit te transportit te trupit .Ai mbart oksigjen dhe ushqim te tretur per ne qeliza .Ai mbart dioksidin e karbonit dhe prodhimet e tjera mbetese nga qelizat ,ne menyre qe ato te mos grumbullohen dhe te shkaktojne probleme.Gjaku gjithashtu mbart mesazhe kimike ,te cilat kontrollojne rritjen,riprodhimin dhe baraspeshen e perditshme te trupit.Gjaku eshte nje pike e vetme qe permban miliona qeliza gjaku te vogla ne nje leng me ngjyre te verdhe te zbehte te quajtur plazme Gjaku eshte nje ind i lengshem qe qarkullon neper enet e gjakut dhe eshte jetik per funksionet e trupit.

***Funksionet kryesore***

* Transporton ,oksigjen,lende ushqyese,dhe hormone

* largon dioksidin e karbonit dhe mbetjet

* mbron trupin nga semundjet 

* rregullon temperaturen dhe ekulibrin e lengjeve

Gjaku është një lëng trupor tek të gjitha gjallesat po ashtu edhe tek kafshët që i dhuron qelizave lëndë të nevojshme ushqyesve dhe oksigjen dhe i transporton mbetjet metabolike si mbeturinat larg nga këto qeliza. Kur ai arrin në mushkëri, ndodh shkëmbimi i gazit, me shpërndarjen e dioksidit të karbonit duke e përçuar nga gjaku në alveole (hojëza të mushkërisë) dhe të oksigjenit duke e shpërndarë në gjak. Gjaku i oksigjenuar pompohet në anën e majtë të zemrës në venën pulmonare dhe hyn në arterien e majtë. Nga këtu ai kalon nëpër valvulën bicuspide, përmes barkushes dhe shpërndahet në të gjithë trupin prej aortës. Gjaku përmban antitrupa, ushqimin, oksigjenin, etj për të ndihmuar punën e trupit.

Gjaku përmban: qeliza të kuqe (eritrocite), qeliza të bardha (leukocite), pllakëza(trombocite) dhe plazmën, në të cilën notojnë qelizat. Pjesët e ngurta përbëjnë 45%, kurse pjesa lëngët 55%, të vëllimit të përgjithshëm. Qelizat e kuqe përmbajnë hemoglobinën. Kjo proteinë është përgjegjëse për lidhjen dhe transportin e oksigjenit. Në të vërtetë përbëhet prej globinës dhe hem-it, i cili me hekurin formon një lidhje kimike. Ka ngjyr të kuqe.

## Funksionet 
Gjaku eshte pjese e sistemit te transportit te trupit. Ai mbart oksigjen dhe ushqim te tretur per ne qeliza. Ai mbart dioksidin e karbonit dhe prodhimet e tjera mbetese (mbetjet) nga qelizat, ne menyre qe ato te mos grumbullohen dhe te shkaktojne probleme. Gjaku gjithashtu mbart mesazhe kimike ,te cilat kontrollojne rritjen,riprodhimin dhe baraspeshen e perditshme te trupit. 

Pasi pritesh, gjaku formon mpiksje qe thahen dhe krijojne kore. Kjo ndalon gjakderdhjen, qe con ne vdekje,si dhe futjen ne trupin tend te mikrogjallesave shkaktaret te semundjeve. Gjaku permban qeliza qe mund te shkaterrojne shume mikrogjallesa shkaktare te semundjeve si dhe qe na mbrojne nga semundjet.Nese humb gjak, trupi yt mund te prodhoje gjak duke zevendesuar ate.

Gjaku së bashku me pjesët përbërëse të tij përmbush një sërë funksionesh:
* Transport (oksigjeni, hormonet, mbeturinat e metabolizmit)
* Rregullim (baraspeshën e ujit, elektroliteve, temperaturës, vlerës së pH-së)
* Mbrojtje (nëpërmjet limfociteve, **antitrupave**, koagulimit dhe fibrinolisës)
* Funksion homeostatik, mban të pandryshuar temperaturën dhe mjedisin e brendshëm.

Gjaku kryen shumë funksione të rëndësishme brenda trupit duke përfshirë :

* Furnizimin e indeve me oksigjen
* Furnizon trupin me materie ushqyese si Glukoza, Amino Acidet dhe Acide Yndyrore (të tretura në gjak (psh lipidet e gjakut)
* Largimin e gazrave dëmtuese si Dioksid Karboni, Urea dhe Acidi Llaktik
* Funksion imunologjike, duke përfshirë qarkullimin e qelizave te bardha, dhe zbulimin e materialeve te huaja nga antitrupthat
* Kuagulimi, që është një pjesë e mekanizmit të trupit për vetë-riparim
* Funksionet transportuese, duke përfshirë transportin e hormoneve dhe sinjalizimin për dëme të indeve
* Rregullimin e pH (normalja e pH të gjakut është në mes vlerave 7.35 - 7.45)

## Vetitë 
* Temperatura është 36,6° C (te njerëzit e shëndoshë)
* pH 7,4
* Gjaku është një suspension
* Meshkujt kanë përafërsisht 4,5 litra gjak, Femrat 3,9 litra

Nëpërmjet ndryshimeve në gjak dhe pjesëve përbërëse të tij një numër i madh i sëmundjeve mund të diagnostikohen dhe në vështirësinë e tyre mund të kategorizohen, për këtë arsye është gjaku lëngu më i shpeshtë i analizuar.

## Përbërja 
Nje pike e vetme gjaku permban miliona qeliza gjaku te vogla ne nje leng me ngjyre te verdhe te zbehte, te quajtur plazme. Lloje te ndryshme qelizash gjaku kryejne funksione te caktuara. Por keshtu,lengu me ngjyre te verdhe ka funksionin e vet.Te gjitha keto se bashku formojn perzierjen qe ne e quajme gjak.

* Ne gjak ka qeliza te kuqe gjaku me shume se cdo lloj qelize tjeter.Keto qeliza transpportojne oksigjenin ne trup.Jane qelizat e kuqe qe i japin gjakut ngjyren e kuqe.

* Qelizat e bardha te gjakut jane me te medha se qelizat e kuqe.Ato kane forma dhe madhesi te ndryshme.Funksioni i tyre kryesor eshte te mbrojne trupin nga semundje te ndryshme.Ato duken te bardha, kur jane te grupuara ne nje vend.

* Pllakezat e gjakut (trombocitet) jane copeza te vogla qelizash.Ato ndihmojme ne mpiksjen dhe ne formimin e kores persiper prerjeve, si dhe riparojne trupin.

* Plazma eshte nje leng me ngjyre te verdhe te zbehte qe perben pjesen me te madhe te gjakut.Ajo eshte kryesisht uje.Qelizat e gjakut qendrojne pezull ne plazme.Ajo gjithashtu mbart ushqim te tretur,mesazhe kimike dhe mbetje,sic eshte dioksidi i karbonit.Plazma gjithashtu ndihmon ne mpiksjen dhe ne formimin e kores.

* Plasma ( ~ 55%) prej saj 90 % H2O dhe 2% sheqer + minerale (jone të natriumit, kaliumit, magnesiumit dhe kalciumit) 8% proteina (albumina, antitrupa, etj.)
* Qeliza (~ 45%): Rruazat e kuqe 5 milion/µl, Rruazat e bardha 5000 – 10000/µl, trombocite 150000 – 300000/µl
* Hormone
* Gazra

## Qelizat e gjakut 
Të gjitha qelizat e gjakut kanë prejardhje nga qeliza e përbashkët mëmë (angl.: stem cell).
Gjaku përmban: eritrocite (qelizat e kuqe), leukocitë (qelizat e bardha) dhe  trombocite.Qeliza është njësia baze ndertimore dhe funksionale e gjallesave.

Rruazat e kuqe te gjakut (eritrocitet). Funksioni I tyre eshte te transportoj oksigjenin nga mushkerite ne te gjitha indet. Marrin pjese ne transportin e CO2 nga indet drejt mushkerive. Permbajne hemoglobine , nje pigment qe permban hekur. Hemoglobina kap oksigjenin ne mushkeri dhe e transporton drejt indeve. Nuk kane berthame. Vendin qe ajo le bosh e mbush hemoglobina. Keto qeliza jane te vogla dhe mund te pershkojne kapilaret e ngushte te gjakut.

## Veçoritë e Gjakut 
Tek kurrizorët, gjaku është i përbërë nga qelizat e gjakut të pezulluara në plazmën e gjakut. Plasma, e cila përbën 55% të lëngjeve të gjakut, është kryesisht ujë (92% ndaj volumit), [1] dhe përmban proteina zhdukën, glukozë, jonet minerale, hormonet, dioksid karboni (plazma të qenë medium kryesor për transport nxjerrës produktit), dhe qelizat e gjakut vetë. Albumina është proteina kryesore në plazma, dhe ajo funksionon për të rregulluar presionin koloidal osmozik e gjakut. Qelizat e gjakut janë qeliza kryesisht e kuqe të gjakut (i quajtur edhe RBCs apo eritrocitet) dhe qelizat e bardha të gjakut, duke përfshirë leukocitet dhe trombocitet. Qelizat më të bollshme në gjak kurrizor janë qelizat e kuqe të gjakut. Këto përmbajnë hemoglobinë, një proteinë e cila permban hekur (Fe), e cila lehtëson transportin e oksigjenit nga reversibile detyrueshme të këtij gazi të frymëmarrjes dhe në masë të madhe rritjen solubility e saj në gjak. Në të kundërt, dioksidi i karbonit është pothuajse tërësisht transportuar shpërndahet jashtë qelizës në plazmë si jon bikarbonat.

Gjaku kurrizor është  kuqe e ndritshme  kur hemoglobina e saj është oksigjenuar dhe deoksigjenuar. Disa kafshë, të tilla si krustaceve dhe molusqeve, përdorni hemocyanin për të transportuar oksigjen, në vend të hemoglobinës. Insektet dhe disa molusqeve përdorni një lëng të quajtur hemolimfën në vend të gjakut, duke qenë se diferenca hemolimfën nuk është përfshirë në një sistem të mbyllur të qarkullimit të gjakut. Në shumicën e insekteve, ky "gjaku" nuk përmban oksigjen, që mbante molekula të tilla si hemoglobinë sepse trupat e tyre janë të vogla sa për sistemin e tyre trakeale të mjaftojë për të furnizuar me oksigjen.

Kurrizorët Jawed kemi një sistem adaptive imunitar, bazuar kryesisht në qelizat e bardha të gjakut. Qelizat e bardha të gjakut të ndihmojë për t'i rezistuar infeksionet dhe parazitet. Trombocitet janë të rëndësishme në koagulimin e gjakut. Artropodet, duke përdorur hemolimfën, kanë hemocites si pjesë e sistemit të tyre imunitar.

Gjaku është qarkulluar rreth trupit nëpërmjet enëve të gjakut nga veprimi i pompimit të zemrës. Në kafshë me mushkërit, gjaku arterial mbart oksigjen nga ajri thithur për indet e trupit, dhe gjaku venoz mbart dioksid karboni, një produkt të mbeturinave të metabolizmit të prodhuar nga qelizat, nga indet në mushkëri që do të nxirren jashte.

Termat mjekësore që lidhen me gjak shpesh fillojnë me hemo- ose hemato- (haemo- gjithashtu të parashikuar dhe haemato-) nga αἷμα fjala greke (Haima) për "gjakut". Në kushtet e anatomisë dhe Histologji, gjaku është konsideruar si një formë e specializuar e indeve lidhës, duke pasur parasysh origjina e tij në eshtra dhe prania e fibrave të mundshëm molekulare në formën e fibrinogjenit.

## Burimi i të dhënave 
## Shiko edhe këtë 
* Enët e gjakut

## Lidhje të jashtme 
* Gjaku; elementët e gjakut

* Gjaku, ind lidhor