Gjitonia

**Gjitonia** është një formë e bashkëjetesës grupore dhe e bashkëpunimit social të konsoliduar dhe sot pak e pranishme në të gjithë trevën historike arbëreshe. Ajo ndryshon nga "rione" tipike italiane për arkitekturën urbane dhe kontributin social.

## Etimologjia 
*Gjitonië* vjen nga bashkimi i fjalëve *gjindë tonë* (ose në një version tjetër do të rrjedhë nga *të gjithë tanë* 'të gjithë tanët'), dhe përbëhet nga dy fjalë: *Gji* që tregon 'popullin'. ' dhe *tonië* që do të thotë 'njerëz që janë në gjendje të bëjnë tonet e pesë shqisave të vibrojnë në mjediset e tyre të jetesës dhe të konfirmojnë përkatësinë e tyre nëpërmjet metrikës idiomatike'.

Fjala *gjitonìa* është një fjalë komplekse që përmban vlera shoqërore të nxjerrjes prindërore të familjes së gjerë të lashtë Arbëreshë; fjalë për fjalë nga shqipja *gjitonìa*, *gjit* / *ngjit* ose 'lagje' ose 'fqinj', në mënyrë të detajuar fjala shqipe mesjetare, përdoret nga arvanitët, ose nga ato popullsi shqiptare të vendosura në Greqinë e sotme, ndërsa është më pak e përhapur, ose në raste të tjera të zhdukura, në Shqipëri (ose 'vendi i pesë shqisave', gjitonë është "fjalë për fjalë e kundërta e lagjes autoktone"). Origjina e gjitonisë në vendet e Italisë jugore është e lidhur me tre elementë themelorë të një lloji material: gardhi që kufizon hapësirën e ndarë nga familja, shteti ose shtëpia, vendi i takimit dhe strehimi material dhe kopshti botanik, vendi i farmacisë. Një udhëtim në vendet e rajonit historik. 

## Aspekti arkitektoniko-urban 
majtas|parapamje| Uno scorcio di Civita, në Kalabri
parapamje| *Një gjitonì* (un vicinato) a Piana degli Albanesi, në Sicili
Ndryshe nga rrethet, "gjitoniet" janë grumbullime të vogla shtëpish shpesh të lidhura me njëra-tjetrën (shpesh kuptohet si pjesa më e vogël e strukturës urbane) (megjithatë, duke qenë se përfaqëson një fenomen social historikisht kompleks dhe pasi përfaqëson një model mesdhetar, ky përkufizimi nuk i gjen të gjithë entuziastët dhe studiuesit unanim). E veçanta është në konstituimin e shtëpive të vogla që zakonisht ndërtohen në një gjysmërreth, në krah të një shtëpie "nënë" të quajtur "shtëpi madhështore" dhe të gjitha shohin një shesh të vogël ose hapësirë të hapur. Gjitonia ndryshe nga lagjja që bashkon njerëzit në kuptimin e ndërtuar, përfaqëson një model social që përshkon atë që mund të gjendej në lagjen autoktone. Struktura sociale është e huaj për arkitekturën tipike të qendrave italiane. “Gjitonitë” e ndryshme lidhen me njëra-tjetrën me rrugica të vogla dhe të ngushta, aq sa është e vështirë qasja në to me makinë dhe kjo kohët e fundit ka penalizuar qendrat historike duke favorizuar komplekset e mëdha të banimit. 

"Gjitonia" perfaqeson per arbereshet, arberit apo arbanonët vendin e rrënjes se fondit të gjerë familjar, e ka origjinen si pasoje e rritjes se grupit qe nuk i kalonte njezet elemente, gjë që rezultoi ne kete emer dhe është. përsëritur sa herë që grupet e krijuara arrinin numrin e ndarjes. për këtë fenomeni gjeneronte vazhdimisht kërkimin e stokut origjinal dhe për t'u bërë pjesë e tij, ishte e nevojshme të siguroheshin një sërë elementesh të kujtesës historike që mund të garantonin origjinalitetin e dinastisë. për këtë arsye gjitonia është vendi i pacaktuar brenda të cilit perceptohen tingujt dhe afërsia e një identiteti të shpërndarë dhe që takohet për të ndarë momentet dhe vështirësitë që ka rezervuar jeta për ne.

Në rastin e Lungros, “gjitonia” dhe qendra urbane ishin në fokus të një studimi historiko-urbanistik. 

## Aspekti social 
[parapamje| Donne di [Shën Pali Arbëresh|San Paolo Albanese, Basilicata, lavorando la lana all'aperto nella *gjitonia* .]]
Aspekti social i “ *gjitonisë* ” i referohet kryesisht një eksperience të lashtë dhe historike ku në bazë të marrëdhënieve njerëzore bashkëjetonin vlerat e mikpritjes dhe solidaritetit mes familjeve të lagjes dhe ku agregimi jetonte pa dallime të klasave shoqërore. Kryesisht për komunitetet italo-shqiptare “ *gjitonia* ” është një botë ku marrëdhëniet ishin aq të forta sa krijonin marrëdhënie reale familjare, aq sa shprehja në gjuhën arbëreshe është tipike. Gjitoni gjirì *"("* vinato parentato *").*

Ndoshta e trashëguar nga shqiptarët me origjinë, *gjitonia* është afër vlerave të *kanùnit* ("Familja, Individi dhe Mikpritja") ndonëse e ndotur dhe e ndryshuar nga zakonet ndër vite dhe zakonet vendase. Prandaj, *gjitonia* është bërë një vend shoqërizimi dhe ngjitjeje dijesh dhe anekdotash ose ku dikush përgatitej të mësonte një "profesion" si fillestar, por është gjithashtu një vend ku ndërthuren e shenjta dhe profane, ose ku alternohen këngët fetare. me përralla e këngë popullore.

Në mënyrë tipike, " *gjitoniet* " janë gjithashtu vendi ku ndizen zjarret kushtimore për shenjtorët ose ku ngrihen ndalesa për procesionet fetare; këto ngjarje trajtohen me pjesëmarrjen e gjithë lagjes si njësi.

Përdorimi i "gjysmë derës", ndarja e nevojave elementare, pjesëmarrja e gjithë *gjitonisë* në zi dhe gëzime janë disa nga aspektet më të dukshme sociale të këtij fenomeni që është pakësuar ndër vite me shpopullimin e komuniteteve *arbëreshe* . . Në Lungro, për shembull, për ta bërë më të theksuar kuptimin e " *gjitonisë* ", lagjja dikur (dhe në disa raste edhe sot) mblidhej për një *mate* (një pije argjentinase e importuar nga emigrantët Lungresi).

## Kohë moderne 
Vitet e fundit, për shkaqe të ndryshme si shpopullimi dhe rënia demografike në radhë të parë, paqëndrueshmëria hidrogjeologjike, shtëpitë jo tërheqëse, barrierat arkitekturore, qendrat historike të paarritshme me makina e arsye të tjera, ky fenomen dalëngadalë po zbehet; dhe këtë “dritë” e mbajnë ende gjallë vetëm të moshuarit të cilët vazhdojnë me ritet e tyre të përditshme për të mbajtur gjallë *gjitoninë tradicionale arbëreshe* .

Në fshatin San Basile ( CS ) që nga viti 2010, nisma " *Një shtëpi në San Basile* " është aktive nga administrata komunale, ose shitja e shtëpive në qendrën historike me çmime të arsyeshme për të nxitur ripopullimin, vokacionin turistik të vendit. dhe “stop” humbjen e “ *gjitonies* ”.

## Shih edhe 
* Kalabria
* Arbëreshët në Itali

## Literatura 
* Mattanò Vincenzo Maria, 2012, *Il centro antico di Lungro.* *Un raro documento di rigore tipologico e di sofisticata strategia insediativa,* Il Coscile.
* Rennis Giovan Battista, 2000, *La tradizione popolare della comunità arbëreshe di Lungro*, Il Coscile.

## Referime