Historia e poezise

djathtas|parapamje|191x191px|Pllaka Deluge, e gdhendur në gur, e epikës Gilgamesh në Akkadian, rreth mijëvjeçarit të 2-të para Krishtit.
Poezia si formë arti i paraprin tekstit të shkruar. Poezia më e hershme besohet të jetë recituar ose kënduar, e përdorur si një mënyrë për të kujtuar historinë gojore, gjenealogjinë dhe ligjin. Poezia shpesh është e lidhur ngushtë me traditat muzikore, dhe poezia më e hershme ekziston në formën e himneve (të tilla si puna e priftëreshës Sumeriane Enheduanna), dhe lloje të tjera të këngëve të tilla si këngët. Si e tillë poezia është një art verbal. Shumë nga poezitë e mbijetuara nga bota e lashtë janë lutje të regjistruara, ose histori në lidhje me temën fetare, por ato gjithashtu përfshijnë tregime historike, udhëzime për aktivitete të përditshme, këngë dashurie,  dhe trillime. Shumë studiues, veçanërisht ata që hulumtojnë traditën homerike dhe epikën gojore të Ballkanit, sugjerojnë që shkrimet e hershme tregojnë gjurmë të qarta të traditave gojore të vjetra, duke përfshirë përdorimin e frazave të përsëritura si blloqe ndërtimi në njësitë më të mëdha poetike. Një formë ritmike dhe e përsëritur do ta bënte një histori të gjatë më të lehtë për t’u mbajtur mend dhe ritreguar, para se shkrimi të ishte në dispozicion si një kujtesë. Kështu, shumë vepra antike, nga Vedat (1500 - 1000 para Krishtit) te Odisea (800 - 675 para Krishtit), duket se janë kompozuar në formë poetike për të ndihmuar memorizimin dhe transmetimin gojor, në shoqëritë parahistorike dhe antike. Poezia shfaqet midis të dhënave më të hershme të shumë kulturave me shkrim, me fragmente poetike që gjenden në monolitet e hershme, gurët e gurëve dhe stela.

Në Afrikë, poezia ka një histori që nga kohërat parahistorike me krijimin e poezisë së gjuetisë, dhe poezia panegjirike dhe elegjiake u zhvilluan gjerësisht gjatë gjithë historisë së perandorive të luginave të lumit Nil, Niger dhe Volta . Disa nga poezitë më të hershme të shkruara në Afrikë mund të gjenden në mesin e Teksteve Piramidale të shkruara gjatë shekullit të 25 para Krishtit, ndërsa Eposi i Sundiata është një nga shembujt më të njohur të poezisë së gjykatës griot. Në kulturat afrikane, poezia e shfaqjes është tradicionalisht një pjesë e teatrisë, e cila ishte e pranishme në të gjitha aspektet e jetës afrikane para-koloniale dhe ceremonitë teatrore të së cilës kishin shumë funksione të ndryshme, duke përfshirë politik, edukues, shpirtëror dhe argëtues. Poetika ishte një element i shfaqjeve teatrale të artistëve, gjuhëtarëve dhe historianëve oralë lokalë, të shoqëruar nga instrumente vendorë të njerëzve si kora, xalam, mbira dhe daulle djembe. Bateria për shoqërim nuk duhet të ngatërrohet me interpretimet e daulles që flet, e cila është një letërsi e vet, pasi është një metodë e veçantë komunikimi që varet nga përcjellja e kuptimit përmes rregullave gramatikore, muzikore dhe ritmike jo-muzikore që imitojnë të folurit. Megjithëse, këto shfaqje mund të përfshihen në ato të griotëve.

Poema më e vjetër e trilluar spekulative është Tale of the Shipwrecked Sailor, e shkruar në Hieratic dhe i është dhënë një datë rreth 2500 B.C.E. Burime të tjera i përshkruajnë poezinë më të hershme të shkruar Eposit të Gilgameshit të shkruar me kuneiform; megjithatë, ka shumë të ngjarë që Tregimi i Marinarit të Shkatërruar Anijen i paraprinë Gilgameshit me gjysmë mijëvjeçari. Poezia më e vjetër epike, përveç Eposit të Gilgameshit, janë epet greke Iliada dhe Odisea dhe epet sanskrite indiane Ramayana dhe Mahabharata. Disa studiues besojnë se ose Mahabharata ose Eposi Tibetan i Mbretit Gesar është shembulli më i gjatë i poezisë epike në histori. 

Mendimtarët antikë kërkuan të përcaktojnë se çfarë e bën poezinë të veçantë si formë dhe çfarë e dallon poezinë e mirë nga e keqja, duke rezultuar në zhvillimin e "poetikës", ose studimin e estetikës së poezisë. Disa shoqëri antike, të tilla si kinezët përmes Klasikut të Historisë, një nga Pesë Klasikët, zhvilluan kanone të veprave poetike që kishin rëndësi rituale si dhe estetike.

Konteksti mund të jetë kritik për poetikën dhe zhvillimin e zhanreve dhe formave poetike. Për shembull, poezia e përdorur për të regjistruar ngjarje historike në epika, të tilla si Gilgamesh ose Shahnameh i Ferdowsi,  do të jetë domosdoshmërisht e gjatë dhe narrative, ndërsa poezia e përdorur për qëllime liturgjike në himne, psalme, sure dhe hadithe ka të ngjarë të ketë një ton frymëzues , ndërsa elegjitë dhe tragjedia synojnë të kërkojnë përgjigje të thella të brendshme emocionale. Kontekste të tjera përfshijnë muzikë të tilla si brohoritje Gregoriane, fjalim zyrtar ose diplomatik, retorikë politike dhe investive, çerdhe me zemër të lehtë dhe rima të pakuptimta, trenodi ndaj të ndjerit dhe madje edhe tekste mjekësore.

## Traditat klasike dhe të hershme moderne perëndimore 
[parapamje|Calliope, [Muza|muse e poezise heroike ]]
Mendimtarët klasikë përdorën klasifikimin si një mënyrë për të përcaktuar dhe vlerësuar cilësinë e poezisë. Veçanërisht, Poetika e Aristotelit përshkruan tre zhanret e poezisë: epike, komike dhe tragjike dhe zhvillon rregulla për të dalluar poezinë me cilësi më të lartë të secilës zhanër, bazuar në qëllimet themelore të asaj zhanri. Estetistët e mëvonshëm identifikuan tre zhanre kryesore: poezinë epike, poezinë lirike dhe poezinë dramatike, duke trajtuar komedinë dhe tragjedinë si nëngjinje të poezisë dramatike. Puna e Aristotelit ishte me ndikim në të gjithë Lindjen e Mesme gjatë Epokës së Artë Islamike, si dhe në Evropë gjatë Rilindjes.  Poetët dhe estetikët e mëvonshëm shpesh e dallonin poezinë nga, dhe e përkufizonin atë në kundërshtim me prozën, e cila përgjithësisht kuptohej si shkrim me një prirje ndaj shpjegimit logjik dhe tregtisë globale. Përveç një bumi në përkthim, gjatë periudhës romantike, shumë vepra antike u rizbuluan.

## Historia dhe zhvillimi i poezisë kineze 
majtas|parapamje|36x36px|Karakteri që do të thotë "poezi", në stilin e lashtë kinez të shkrimit të Vulës së Madhe. Karakteri modern është 詩 / 诗 (shī).
Klasikja e Poezisë, e njohur shpesh me emrin e saj origjinal të Odave ose Poezisë është koleksioni më i hershëm ekzistues i poezive dhe këngëve kineze. Kjo përmbledhje me poezi përfshin 305 poezi dhe këngë që datojnë nga shekulli i 11-të deri në shekullin e 7-të para Krishtit. Zhvillimi stilistik i poezisë klasike kineze konsiston në të dy proceset kulturore letrare dhe gojore, të cilat janë caktuar në mënyrë konvencionale për periudha ose epoka të caktuara standarde, që korrespondojnë me epokat dinastike kineze , procesi tradicional kronologjik për ngjarjet historike kineze. Poezitë e ruajtura në formë të shkruar përbëjnë letërsinë poetike. Për më tepër, ekzistojnë ose ekzistonin tradita paralele të poezisë gojore dhe tradicionale të njohura gjithashtu si poezi ose balada popullore ose popullore. Disa nga këto poezi duket se janë ruajtur në formë të shkruar. Në përgjithësi, lloji popullor i poezive ato janë anonime, dhe mund të tregojnë shenja se janë redaktuar ose lustruar në procesin e fiksimit të tyre në karaktere të shkruara. Përveç Klasikes së Poezisë, ose Shijing, një tekst tjetër i hershëm është Këngët e Jugut (ose, Chuci), megjithëse disa pjesë ose fragmente individuale mbijetojnë në forma të tjera, për shembull të ngulitura në histori klasike ose letërsi të tjera.

## Zhvillime moderne 
Zhvillimi i poezisë moderne zakonisht shihet se ka filluar në fillim të shekullit të 20-të dhe shtrihet në shekullin e 21-të. Ndër praktikuesit e saj kryesorë amerikanë që shkruajnë në anglisht janë T.S. Eliot, Robert Frost, Wallace Stevens, Maya Angelou, June Jordan, Allen Ginsberg dhe laureatja e Nobelit Louise Glück. Ndër poetët epikë modernë janë Ezra Pound, H.D., Derek Walcott dhe Giannina Braschi. Poetët bashkëkohorë Joy Harjo, Kevin Young (poete) dhe Natasha Trethewey shkruajnë poezi në formën lirike.

Përdorimi i vargjeve për të transmetuar informacion kulturor vazhdon edhe sot. Shumë amerikanë e dinë se "në 1492, Columbus lundroi me blu të oqeanit". Një këngë alfabeti mëson emrat dhe renditjen e shkronjave të alfabetit; një xhungël tjetër tregon gjatësitë dhe emrat e muajve në kalendarin Gregorian. Disa shkrimtarë besojnë se poezia e ka zanafillën në këngë. Shumica e karakteristikave që e dallojnë atë nga format e tjera të shprehjes - ritmi, rima, shtypja, intensiteti i ndjenjës, përdorimi i refreneve - duket se kanë ardhur nga përpjekjet për t'i përshtatur fjalëve në format muzikore. Në traditën evropiane, poezitë më të hershme të mbijetuara, epet homerike dhe hesiodike, e identifikojnë veten e tyre si poezi që duhen recituar ose kënduar në një shoqërim muzikor sesa si këngë e pastër. Një interpretim tjetër është se ritmi, refrenet dhe kennings janë në thelb pajisje parataktike që i japin mundësi recituesit të rindërtojë poezinë nga kujtesa.

Në shoqëritë e parashkruara, këto forma të poezisë u krijuan për, dhe nganjëherë gjatë, performancës. Kishte një shkallë të caktuar rrjedhshmërie në formulimin e saktë të poezive. Futja e shkrimit e rregulloi përmbajtjen e një poezie në versionin që u shkrua dhe mbijetoi. Përbërja e shkruar nënkuptonte që poetët filluan të kompozojnë për një lexues që mungon. Shpikja e shtypjes përshpejtoi këto prirje. Poetët tani po shkruanin më shumë për syrin sesa për veshin.
[djathtas|parapamje|[Dorëshkrimi|Manuscript vargje sanskrite e kompozuar në mijëvjeçarin e dytë para Krishtit.]]

## Poezia lirike 
Zhvillimi i shkrim-leximit lindi poezi më personale, më të shkurtra që synonin të këndoheshin. Këto quhen lirika, e cila rrjedh nga lura ose liria greke, instrumenti që u përdor për të shoqëruar interpretimin e lirikës greke nga rreth shekullit të shtatë para erës së re. Praktika e Grekut për të kënduar himne në kore të mëdha i dha fillimin në shekullin e gjashtë para Krishtit në vargje dramatike dhe në praktikën e shkrimit të pjesëve poetike për shfaqje në teatrot e tyre. Në kohët më të fundit, futja e mediave elektronike dhe ngritja e leximit të poezisë kanë çuar në një ringjallje të poezisë së performancës në zhanrin lirik, duke përfshirë monologje lirike Open mic dhe konkurse poetike slam.

## Referimet 
# 
# Francis, Norbert (2017). Bilingual and mutlicultural perspectives on poetry, music and narrative: The science of art. Lanham MD: Rowman and Littlefield.
# tps://www.nytimes.com/2006/02/14/international/europe/14poem.html
# For one recent summary discussion, see Frederick Ahl, The Odyssey Re-Formed (1996). Others suggest that poetry did not necessarily predate writing. See, for example, Jack Goody, The Interface Between the Written and the Oral (1987).
# Oral Literature in Africa, Ruth Finnegan, Open Book Publishers, 2012
# African Traditional Drama and Issues in Theater and Performance Criticism, John Conteh-Morgan, Comparative Drama, 1994
# Oral Literature in Africa, p467-484, Ruth Finnegan, Open Book Publishers, 2012
# Drum and Whistle Languages: An Analysis of Speech Surrogates, Theodore Stern, University of Oregon
# UCSC Daniel Seldon Professor of AfroAsiatic studies
# James G. Lochtefeld (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M. The Rosen Publishing Group. p. 399. .
# Maconi, Lara. (2004). "Theatrical Gesar de Pékin? Le sort du Roi Gesar de Gling, héros épique tibétain, en Chinese (post-)maoïste". In Labarthe, Judith. Formes modernes de la poésie épique: nouvelles approches. Bruxelles: Peter Lang. pp. 371–419. . Retrieved 14 July 2011.
# Abolqasem Ferdowsi, Dick Davis trans., Shahnameh: The Persian Book of Kings (2006) ISBN 0-670-03485-1
# For example, in the Arabic world, much diplomacy was carried out through poetic form in the 16th century. See Trickster's Travel's, Natalie Zemon Davis (2006).
# Examples of political invective include libel poetry and the classical epigrams of Martial and Catullus.
# For example, many of Ibn Sina's medical texts were written in verse.
# Aristotle's Poetics, Heath (ed) 1997.
# Ibn Rushd (Averroes) wrote a commentary on Aristotle's Poetics, replacing the original examples with passages from Arabic poets. See for example, W. F. Boggess, 'Hermannus Alemannus' Latin Anthology of Arabic Poetry,' Journal of the American Oriental Society, 1968, Volume 88, 657-70, and Charles Burnett, 'Learned Knowledge of Arabic Poetry, Rhymed Prose, and Didactic Verse from Petrus Alfonsi to Petrarch', in Poetry and Philosophy in the Middle Ages: A Festschrift for Peter Dronke, 2001. .
# See, for example, Paul F Grendler, The Universities of the Italian Renaissance, Johns Hopkins University Press, 2004.  (for example, page 239) for the prominence of Aristotle and the Poetics on the Renaissance curriculum.