Citologjia

parapamje|Qeliza e hajvanit
**Citologjia** është shkenca që merret me studimin e qelizës. Citologjia studion formën, funksionin dhe krijimin e qelizës. Qeliza është njësia baze themelore morfo-funksionale e të gjitha qënieve të gjalla. Sot citologjia zë vend qëndror në biologji.

Me bashkimin e qelizave të cilat kanë prejardhje të njëjtë embrionale, e që kryejnë fuksion të përbashkët, krijohen **indet**

Çdo qelizë, pa marrë parasysh formën, madhësin dhe karakterin e aktivitetit të saj, që të mbahet në jetë, duhet të ketë së paku tri sisteme strukturore - kimike, që janë: 
*sistemi i membranave, i cili e përkufizon materialin qelizor dhe të gjitha organelet e saj, rregullon qarkullimin e materieve brenda dhe jashtë saj si dhe siguron funksionin mbrojtës.
*sistemi që e furnizon qelizën me energji dhe,
*sistemi që e siguron rigjenerimin e qelizës.

## Organizmi themelor i qenieve të gjalla 
Materia e gjallë është shfaq një organizim dinamik dhe të ndërlikuar pamvarsisht nga niveli e zhvillimit evolutiv të saj, që nga njëqelizoret deri tek qënia njerëzore. Qeliza është njësia ndërtuese themelore dhe funksionale e të gjitha qënieve të gjalla, pra forma më e vogël e organizuar ku realizohet jeta.

## Funksionimi dhe krijimi i qelizës 
Qeliza është një sistem dinamik, i hapur, i cili përmban të gjitha mekanizmat për ndarjen e barabarte të materialit trashëgues. Qeliza është pesë herë njësi: 
*Njesi themelore (morfologjike, anatomike ndertimore).
*Njesi funksionale e pamvarur -pasi Çdo proces jetsor kryhet ne suaz të qelizës.                                                                     
*Njesi e rritjes dhe e zhvillimit -  pasiqë organizmat rriten dhe zhvillohen me shtimin e volumit të qelizave.
*Njesi trashegimi – dhe e ndryshueshmërisë së qenieve të gjala.
*Njesi regjenerimi.

Me bashkimin e qelizave  me funksion dhe prejardhje të njëjtë formohen indet.
Me bashkimin e dy apo ma shume indeve, përgjithsisht me tipare të njëjta, krijohen organet.
Me bashkimin e disa organeve, përgjithësisht me fonsion të njëjte dhe jo domosdoshmërisht morfologjikisht të njëllojta, formohen sisteme të organeve. 
Me bashkimin e këtyre sistemeve formohet edhe vete organizimi i Çdo gjallese.

## Ndërtimi i materialit qelizor 
Materiali qelizor ndërtohet nga lënde organike, joorganike. Në këtë material notojne organelet, një nga të cilat është edhe bërthama.
Ndër lëndët joorganike që marrin pjesë në përbërjen e qelizës janë: Uji dhe elemente kimike qoftë në formë jonesh qoftë në formë kripërash minerale.

### Elementet kimike 
Konkretishte prej 106 elementeve 70 elemente hyjnë në përbërje të organizmave. 40% të këtyre karakterizohen nga një veprimtari e larte biologjike dhe quhen elemente biogjene. Me sasi më të mëdha në organizmin gjenden : oksigjeni 70%, karboni 18% dhe hidrogjeni 10%. Me sasi ma të vogël janë hekuri, azoti, fosfori, kalciumi etj. Elemente  të përmendura e përbëjnë 99.99% të peshës së gjallesës dhe quhen makro-elemente. Në sasi edhe ma të vogla se makroelementet gjenden: mangani, bori, bakri, flori, nikeli, etj, dhe quhen microelemente. Po në sasi edhe ma të vogël se microelementen gjenden: radiumi, ari, zhiva, etj, dhe quhen ultramicroelemente.
***UJI** (H2O).

Si komponim me I thjështë joorganik qe hyne ne perberjen e qelizes me sasin me te madhe është uji. 66% te trupit te njeriut perbehen nga UJI.
UJI ne qeliz gjendet ne dy forma : I lidhur dhe I lire.
Rolet e ujit te lidhur janë shume te medha.  Edhe pse merr pjes ne 4-5% ka rendesi shume te maddhe pasi e pengon funderimin e ekoloideve, nuk I tret kriperat dhe I ngrine ne temp 40shkall.
Uji I lire është I prezentuar me 95-96% , roli I tij është shume i madhe : si  tretes,  pastaj ka role ne menjanimin e materieve te demshme mbron qelizen nga temperature e larte 
Dhe ka role ringjalles.

***Kriperat minerale**.
Perveq ujit rol te madhe ne jeten e qelizes luajne edhe kriperat minerale.
Mungesa apo sasia e teperte e tyre mund te ndikojne ne qrregullime te proqeseve te jetes po ashtu mund te shkakton edhe vdekjen e qelizes.
Sasisa e kriperave minerale nuk është njejte ne organizma te ndryshme 
P.sh ne guaskat ebutakeve ka shume kripera kalciume  e ne kurrizin e njeriut ka shume kripera kalciumi natriumit etj.

**Përbërësit Organikë.*
Perberesit organik te qelizes janë komponimet e karbonit: karbohidratet, yndirat dhe proteinat.

***Karbohidrate**
Janë komponime te karbonite me hidrogjenin dhe oksigjenin qe gjenden ne raport  1:2:1.
Formula e tyre është cn ( H2O )n .
Karbohidratet luajne role te madhe ne perberjen e aacideve nukleike (dezoksiriboza dhe riboza ) .
Karbohidrate ndahen  ne tri grupe : Monosakaride, Disakaride dhe Polisakaride.
Monosakaride Cn (H2O)n janë sheqernat e thjeste te cilat nuk munden me te zberthehen ne karbohidrate me te thjeshta. .
Varesishte prej numrit te atomeve monosakaridet mundte jene: TRIOZA, TETROZA PENTOZA HEKSOZA.
PENTOZA: prej pentozave rendesin ma te madhe kane riboza dhe dezoksiriboza.
HEKSOZA C6H12O6 : Rendesi ma te madhe prej heksozave kane:
Glukoza dhe fruktoza.

Disakaridet formohen me bashkimin e dy molekulave monosakaride, formula e pergjithshme e tyre është : C12H22O11. 
Ne mesin e disakarideve me te njohura janë laktoza, sakaroza dhe maltoza.
Maltoza formohet me bashkimin e dy molekulave te glukozes.
Sakaroza apo sheqeri zakonshem perfitohet me bashkimin e një molecule te glukozes dhe fruktozes, formohet nga panxharsheqeri aapo kallamsheqeri.
Mjalti është perzierje natyrore e glukozes dhe fruktozes.
Laktoza apo sheqer I qumshtit krijohet me bashkimin e molekulave te glukozes ma ato te galaktozes.

Polisakaridet( C6H10O5) paraqesin formen me te hapur te karbohidrateve ne qenie te gjalla dhe keto formohet me polimerizimin e shume molekulave monosakaride. Ketu bëjnë pjes : celuloza , glikogjeni, amidoni dhe kitini.
Amidoni paraqitet si ushqim ne forme te kokrizav ne citoplazmen e qelizes bimore ai munde te zberthehet ne maltoz e ne glukoz me ndikimin e enzimeve.
Glikogjeni është polisakarid qe gjendet ne citoplazmen e qelizave shtazore dhe është burim I energjis.
Celuloza duke vepruar ne krijimin e mureve te qelizave bimore e luan rolin mbështëtes.
Kitini është material I cili gjendet ne mbështëjellesin e kembenyjetuarve.

***Lipidet.**
Lipidet si karbohidrate perbehen prej C H O   dhe  nuk treten ne  uje por vetem ne tretesa organic.
Lipidet ndahen ne lipide te thjeshta dhe te perbera.
Lipidet e thjeshta permbajnevetem acide dhe glycerin
Lipidet e perbera perveq acide yndyrore dhe glycerin permbajn atome te azotit dhe te fosforit.	
Lipidet e perbera janë:  Lipoproteinat, fosfolipidet, steroidet etj.
Organizmi jone me ngadal I tret lipidet sepse nga një gram lipid (yndyre) perfitohen 9.5 kilokalori.

***Proteinat.**
Proteinat janë komponime te nderlikuara me peshe te madhe molekulare 
Ne perberjen e tyre  perveq C H O hyne edhe N, porn e shume raste hyjne edhe elemente te tjera si squfuri, hekuri etj.
Proteinat kan rol themelues ne organizimin e qelizes, edhe vete fjala protein rrjedh nga fjala greke qe do te thote: me I pari me I rendesishmi .
Është vertetuar se proteinat po ashtu hyjne ne perberjen e antitrupave kunde helmimit nga gjarpri akrepi etj.
Molekulat e proteinave perbehen nga bashkimi I aminoacideve . Ne natyre janë te njohura mbi 200 aminoacide por vetem 20 hyjne ne perberjen e qelizes.
Molekulat e proteinave janë te ndertuara nga shume aminoacide.
Te cilat bashkohen midis vete ne menyr qe grupi karboksil bashkohet me grupin aminik dhe kështu krijohet lidhja peptide –CO-NH- dhe lirohet një molecule uji. Nga kjo del se qdo ind, organ I ka proteinat e veçanta.
P.sh muskujt I kan proteinat e miozines , ne eritrocite hemoglobines dhe ne kerc elastina.
Proteinat ndahen ne dy grupe
Proteinat e thjështë: perbehen vetem prej aminoacideve dhe treten ne uje .
Ne temperature me te larte ato koagulohen siç është shembulli me  vezen e zier e pules 
Proteinat e perbera  perveq grupit proteinik permbajne edhe grupin joproteinik ety hyjn fosfoproteidet, lipproteidet.

## Klasifikimi qelizor 
Ekzistojnë dy lloje qelizash.
“Te gjitha ato qeliza qe ne citoplazmen e tyre berthamen nuk e kan te diferencuar me membrane nga citoplazma I takojn tipit prokariot”
“Te gjitha qeliza qe kan berthamen dhe organele te tjera te diferencuara me membrane nga citoplazma e saj I takojne tipit eukariot.

## Shih edhe 
* Qeliza