Historia e Gjeorgjisë

Kombi i Gjeorgjisë (Gjeorgjisht: საქართველო *sakartvelo*) u bashkua për herë të parë si një mbretëri nën dinastinë Bagrationi nga Mbreti Bagrat III i Gjeorgjisë në fillim të shekullit të 11-të, që lindte nga disa shtete paraardhëse të mbretërive antike të Colchis dhe Iberia. Mbretëria e Gjeorgjisë lulëzoi gjatë shekujve 10-12 nën Mbretin David IV Ndërtuesin dhe Mbretëreshën Tamara e Madhe, dhe ra nën pushtimin mongol deri më 1243, dhe pas një ribashkimi të shkurtër nën Gjergj V i Shkëlqyeri në Perandorinë Timuride. Deri në vitin 1490, Gjeorgjia u copëtua në disa mbretëri dhe principata të vogla, të cilat gjatë gjithë periudhës së hershme moderne luftuan për të ruajtur autonominë e tyre kundër dominimit osman dhe iranian derisa Gjerogjia u aneksua përfundimisht nga Perandoria Ruse në shekullin e 19-të. Pas një periudhe të shkurtër pavarësie si Republika Demokratike e Gjeorgjisë, vendi shpejt përfundoi të jetë një Republikë Sovjetike deri në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Republika e tanishme e Gjeorgjisë është e pavarur që nga viti 1991.

## Historia moderne
### Perandoria Ruse
Shoqëritë ruse dhe gjeorgjiane kishin shumë të përbashkëta: feja kryesore ishte Krishterimi Ortodoks dhe në të dy vendet një aristokraci pronare tokash sundonte mbi një popullsi bujkrobërish. Autoritetet ruse synonin të integronin Gjeorgjinë në pjesën tjetër të perandorisë së tyre, por në fillim sundimi rus u tregua i dorës së lartë, arbitrar dhe i pandjeshëm ndaj ligjit dhe zakoneve lokale, duke çuar në një komplot nga fisnikët gjeorgjianë më 1832 dhe një revoltë nga fshatarët dhe fisnikët në Guria më 1841. Gjërat ndryshuan me emërimin e Mikhail Vorontsov si Zëvendës Mbret i Kaukazit në vitin 1845. Politikat e reja të Kontit Vorontsov, të pretenduara nga ai vetë, fituan mbi fisnikërinë gjeorgjiane, të cilët u bënë gjithnjë e më të etur për të braktisur ndikimet islame që i ishin detyruar Gjeorgjisë në shekujt e mëparshëm dhe ndoqi, sipas shembullit të fisnikërisë ruse, një proces evropianizimi të kërkuar prej kohësh. Jeta për serfët gjeorgjianë ishte shumë e ndryshme, megjithatë, pasi ekonomia rurale mbeti në depresion serioz. Serfët gjeorgjianë jetonin në varfëri të tmerrshme, duke iu nënshtruar kërcënimit të shpeshtë të urisë. Pak prej tyre jetonin në qytete, ku ajo pak tregti dhe industri ishte në duart e armenëve, paraardhësit e të cilëve kishin migruar në Gjeorgji në mesjetë.

Robëria u shfuqizua në tokat ruse në vitin 1861. Cari gjithashtu donte të emanciponte serfët e Gjeorgjisë, por pa humbur besnikërinë e fisnikërisë, të ardhurat e të cilëve vareshin nga puna e fshatarëve. Kjo kërkonte negociata delikate përpara se robëria të hiqej gradualisht në provincat gjeorgjiane nga viti 1864 e tutje.

### Rritja e lëvizjes nacionaliste
[parapamje|200px|Princi [Ilia Chavchavadze, udhëheqës i ringjalljes kombëtare gjeorgjiane në vitet 1860.]]
Emancipimi i bujkrobërve nuk u pëlqeu as bujkrobërve dhe as fisnikëve. Varfëria e robërve nuk ishte zbutur ndërsa fisnikët kishin humbur disa nga privilegjet e tyre. Fisnikët në veçanti u ndjenë të kërcënuar edhe nga fuqia në rritje e klasës së mesme urbane armene në Gjeorgji, e cila përparoi me ardhjen e kapitalizmit në rajon. Pakënaqësia gjeorgjiane me autokracinë cariste dhe dominimin ekonomik armen çoi në zhvillimin e një lëvizjeje nacionalçlirimtare në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të.

Një revoltë fshatare në shkallë të gjerë ndodhi në vitin 1905, e cila çoi në reforma politike që lehtësuan tensionet për një periudhë. Gjatë kësaj kohe, Partia Socialdemokrate u bë lëvizja politike mbizotëruese në Gjeorgji, duke u zgjedhur në të gjitha vendet gjeorgjiane në Shtetin Duma Ruse të themeluar pas vitit 1905. Josef Vissarionovich Djugashvili (i njohur më i njohur si Jozif Stalin), një bolshevik gjeorgjian, u bë një udhëheqës i lëvizjes revolucionare (dhe anti-menshevik) në Gjeorgji. Ai vazhdoi të kontrollonte Bashkimin Sovjetik.

[parapamje|majtas|200px|Princi [Akaki Tsereteli, poet i shquar gjeorgjian dhe figurë e lëvizjes nacionalçlirimtare.]]
Shumë gjeorgjianë u mërzitën nga humbja e pavarësisë së Kishës Ortodokse Gjeorgjiane. Kleri rus mori kontrollin e kishave dhe manastireve gjeorgjiane, duke ndaluar përdorimin e liturgjisë gjeorgjiane dhe duke përdhosur afresket mesjetare gjeorgjiane në kisha të ndryshme anembanë Gjeorgjisë.

Ndërmjet viteve 1855-1907, filloi lëvizja patriotike gjeorgjiane nën udhëheqjen e princit Ilia Chavchavadze, poet, romancier dhe orator me famë botërore. Chavchavadze financoi shkolla të reja gjeorgjiane dhe mbështeti teatrin kombëtar gjeorgjian. Në 1866 ai nxori gazetën Iveria, e cila luajti një rol të rëndësishëm në ringjalljen e ndërgjegjes kombëtare gjeorgjiane. Lufta e tij për zgjimin kombëtar u mirëprit nga intelektualët kryesorë gjeorgjianë të asaj kohe si Giorgi Tsereteli, Ivane Machabeli, Akaki Tsereteli, Niko Nikoladze, Alexander Kazbegi dhe Iakob Gogebashvili.

Dekadat e fundit të shekullit të 19-të dëshmuan një ringjallje letrare gjeorgjiane, në të cilën shkrimtarët dolën me një pozitë të pabarabartë që nga Epoka e Artë e Rustaveli shtatëqind vjet më parë. Vetë Ilia Chavchavadze shkëlqeu njëlloj në poezinë lirike dhe baladë, në roman, tregim dhe ese. Përveç Chavchavadze, gjeniu letrar më universal i epokës ishte Akaki Tsereteli, i njohur si "bilbili i pavdekshëm i popullit gjeorgjian". Së bashku me Niko Nikoladze dhe Iakob Gogebashvili, këto figura letrare kontribuan ndjeshëm në ringjalljen kulturore kombëtare dhe për këtë arsye njiheshin si baballarët themelues të Gjeorgjisë moderne.

### Republika Demokratike e Gjeorgjisë
[parapamje|Anëtarë të [Këshilli Kombëtar i Gjeorgjisë|Këshillit Kombëtar të Gjeorgjisë, pas shpalljes së pavarësisë së Gjeorgjisë, Tbilisi 26 maj 1918]]
Revolucioni rus i tetorit 1917 e zhyti Rusinë në një luftë të përgjakshme civile gjatë së cilës disa territore ruse periferike shpallën pavarësinë. Gjeorgjia ishte një prej tyre, duke shpallur krijimin e Republikës Demokratike të Gjeorgjisë (DRG) më 26 maj 1918. Vendi i ri drejtohej nga fraksioni menshevik i Partisë Social Demokrate, i cili krijoi një sistem shumëpartiak në kontrast të fortë me “diktaturën e proletariatit” të vendosur nga bolshevikët në Rusi. Ajo u njoh nga Rusia Sovjetike (Traktati i Moskës (1920)) dhe fuqitë kryesore perëndimore në vitin 1921.

#### Lufta gjeorgjezo-armen (1918)
Gjatë fazave të fundit të Luftës së Parë Botërore, armenët dhe gjeorgjianët ishin mbrojtur kundër përparimit të Perandorisë Osmane. Në qershor 1918, për të parandaluar një përparim osman në Tiflis, trupat gjeorgjiane kontrolluan Provincën Lori, e cila kishte një popullsi dërrmuese armene. Pas armëpushimit të Mudros dhe tërheqjes së osmanëve, forcat gjeorgjiane mbetën. Parlamentari menshevik gjeorgjian Irakli Tsereteli ofroi se armenët do të ishin më të sigurt nga turqit si qytetarë të Gjeorgjisë. Gjeorgjianët ofruan një konferencë katërpalëshe duke përfshirë Gjeorgjinë, Armeninë, Azerbajxhanin dhe Republikën Malore të Kaukazit Verior për të zgjidhur çështjen, të cilën armenët e refuzuan. Në dhjetor 1918, gjeorgjianët po përballeshin me një rebelim kryesisht në fshatin Uzunlar në rajonin e Lorit. Brenda pak ditësh, armiqësitë filluan midis dy republikave.

Lufta Gjeorgjezo-Armene ishte një luftë kufitare e zhvilluar në vitin 1918 midis Republikës Demokratike të Gjeorgjisë dhe Republikës Demokratike të Armenisë mbi pjesët e provincave të diskutueshme në atë kohë të Lori, Javakheti, por ishin të populluara kryesisht nga armenë.

#### Pushtimi i Ushtrisë së Kuqe (1921)
parapamje|majtas|Ushtria e Kuqe në Tbilisi

Në shkurt 1921, Ushtria e Kuqe pushtoi Gjeorgjinë dhe pas një lufte të shkurtër pushtoi vendin. Qeveria gjeorgjiane u detyrua të arratisej. Rezistenca guerile në vitet 1921–1924 u pasua nga një kryengritje në shkallë të gjerë patriotike në gusht 1924. Koloneli Kakutsa Cholokashvili ishte një nga udhëheqësit më të shquar të guerilës në këtë fazë.

### Republika Socialiste Sovjetike e Gjeorgjisë (1921–1990)
Gjatë Çështjes Gjeorgjiane të vitit 1922, Gjeorgjia u inkorporua me forcë në SFSR Transkaukaziane që përfshin Armeninë, Azerbajxhanin dhe Gjeorgjinë (përfshirë Abhazinë dhe Osetinë e Jugut). Qeveria sovjetike e detyroi Gjeorgjinë t'i dorëzonte disa zona Turqisë (krahinën e Tao-Klarjetit dhe një pjesë të provincës Batumi), Azerbajxhanit (provincën e Hereti/Saingilo), Armenisë (rajoni i Lores) dhe Rusisë (këndi verilindor i Khevit, Gjeorgjia lindore).

Gjeorgjia u kursye nga ekseset më të këqija të kolektivizimit që filloi në vitin 1930. Shkalla e kolektivizimit ishte gjithashtu e ngadaltë duke arritur në 75% vetëm në vitin 1937.

Sundimi sovjetik ishte i ashpër: rreth 40,000 njerëz humbën nga kolektivizimi dhe spastrimet nën Stalinin dhe shefin e tij të policisë sekrete, gjeorgjianin Lavrenty Beria. Në vitin 1936, TFSSR u shpërbë dhe Gjeorgjia u bë Republika Socialiste Sovjetike e Gjeorgjisë.

Arritja në fushat e naftës të Kaukazit ishte një nga objektivat kryesore të pushtimit të BRSS të Adolf Hitlerit në qershor 1941, por ushtritë e fuqive të Boshtit nuk arritën deri në Gjeorgji. Vendi kontribuoi me pothuajse 550,000 luftëtarë (300,000 u vranë) për Ushtrinë e Kuqe, dhe ishte një burim jetik tekstilesh dhe municionesh. Sidoqoftë, një numër gjeorgjianësh luftuan në anën e forcave të armatosura gjermane, duke formuar Legjionin Gjeorgjian.

Gjatë kësaj periudhe Stalini urdhëroi dëbimin e popujve çeçenë, ingush, karaçaj dhe balkarianë nga Kaukazi Verior; ata u transportuan në Siberi dhe Azinë Qendrore për gjoja bashkëpunim me nazistët. Ai shfuqizoi republikat e tyre autonome përkatëse. RSS-së së Gjeorgjisë iu dha për pak kohë një pjesë e territorit të tyre deri në vitin 1957.

Thirrja e suksesshme e Stalinit për bashkim patriotik eklipsoi nacionalizmin gjeorgjian gjatë luftës dhe e shpërndau atë në vitet në vijim. Më 9 mars 1956, rreth njëqind gjeorgjianë u vranë kur demonstruan kundër politikës së destalinizimit të Nikita Hrushçovit.

Programi i shqendërzimit i prezantuar nga Hrushçov në mesin e viteve 1950 u shfrytëzua shpejt nga zyrtarët e Partisë Komuniste Gjeorgjiane për të ndërtuar bazën e tyre të pushtetit rajonal. Një ekonomi hije e lulëzuar pseudo-kapitaliste u shfaq krahas ekonomisë zyrtare shtetërore. Ndërsa norma zyrtare e rritjes së ekonomisë së Gjeorgjisë ishte ndër më të ulëtat në BRSS, tregues të tillë si niveli i kursimeve, normat e pronësisë së makinave dhe shtëpive ishin më të lartat në Bashkimin, duke e bërë Gjeorgjinë një nga republikat sovjetike më të suksesshëm ekonomikisht. Korrupsioni ishte në nivele të larta. Ndër të gjitha republikat e bashkimit, Gjeorgjia kishte numrin më të madh të banorëve me arsim të mesëm të lartë ose special.

Edhe pse korrupsioni nuk ishte i panjohur në Bashkimin Sovjetik, ai u bë aq i përhapur dhe i hapur në Gjeorgji saqë u bë një siklet për autoritetet në Moskë. Eduard Shevardnadze, ministri i brendshëm i vendit midis viteve 1964 dhe 1972, fitoi një reputacion si një luftëtar i korrupsionit dhe krijoi largimin e Vasil Mzhavanadze, Sekretarit të Parë të korruptuar të Partisë Komuniste Gjeorgjiane. Shevardnadze u ngjit në postin e Sekretarit të Parë me bekimet e Moskës. Ai ishte një sundimtar efektiv dhe i aftë i Gjeorgjisë nga viti 1972 deri në 1985, duke përmirësuar ekonominë zyrtare dhe duke shkarkuar qindra zyrtarë të korruptuar.
250px|parapamje|djathtas|Fotografitë e viktimave të masakrës së 9 prillit 1989 (kryesisht gra të reja) në billbord në Tbilisi
Fuqia sovjetike dhe nacionalizmi gjeorgjian u përplasën në vitin 1978 kur Moska urdhëroi rishikimin e statusit kushtetues të gjuhës gjeorgjiane si gjuhë zyrtare shtetërore e Gjeorgjisë. Duke u përkulur ndaj presionit nga demonstratat masive në rrugë më 14 prill 1978, Moska miratoi rivendosjen e garancisë kushtetuese nga Shevardnadze në të njëjtin vit. 14 Prilli u vendos si Dita e Gjuhës Gjeorgjiane.

Emërimi i Shevardnadze si Ministër i Jashtëm Sovjetik më 1985 solli zëvendësimin e tij në Gjeorgji nga Jumber Patiashvili, një komunist konservator dhe përgjithësisht joefektiv, i cili u përball keq me sfidat e perestrojkës. Nga fundi i fundit të viteve 1980, u zhvilluan përplasje gjithnjë e më të dhunshme midis autoriteteve komuniste, lëvizjes nacionaliste gjeorgjiane të ringjallur dhe lëvizjeve nacionaliste në rajonet e populluara nga pakicat e Gjeorgjisë (veçanërisht Osetinë e Jugut). Më 9 prill 1989, trupat sovjetike u përdorën për të prishur një demonstratë paqësore në ndërtesën e qeverisë në Tbilisi. Njëzet gjeorgjianë u vranë dhe qindra u plagosën dhe u helmuan.

## Referime
### Citate
### Referime 
* Ammon, Philipp: *Georgien zwischen Eigenstaatlichkeit und russischer Okkupation: Die Wurzeln des russisch-georgischen Konflikts vom 18. Jahrhundert bis zum Ende der ersten georgischen Republik (1921)*, Klagenfurt 2015, .
*Avalov, Zurab: *Prisoedinenie Gruzii k Rossii*, Montvid, S.-Peterburg 1906
*Anchabadze, George: *History of Georgia: A Short Sketch*, Tbilisi, 2005, .
*Allen, W.E.D.: *A History of the Georgian People*, 1932
*Assatiani, N. and Bendianachvili, A.: *Histoire de la Géorgie*, Paris, 1997
*Braund, David: *Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia 550 BC–AD 562*. Clarendon Press, Oxford 1994, .
*Bremmer, Jan, & Taras, Ray, "New States, New Politics: Building the Post-Soviet Nations",Cambridge University Press, 1997.
*Gvosdev, Nikolas K.: *Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760–1819*, Macmillan, Basingstoke, 2000, .
*Iosseliani, P.: *The Concise History of Georgian Church*, 1883.
*Lang, David M.: *The last years of the Georgian Monarchy: 1658–1832*, Columbia University Press, New York 1957.
*Lang, David M.: *The Georgians*, 1966.
*Lang, David M.: *A Modern History of Georgia*, 1962.
*Manvelichvili, A: *Histoire de la Georgie*, Paris, 1955
*Salia, K.: *A History of the Georgian Nation*, Paris, 1983.
* Steele, Jon. "War Junkie: One Man's Addiction to the Worst Places on Earth" Corgi (2002). .
* Suny, R.G.: *The Making of the Georgian Nation*, 2nd Edition, Bloomington and Indianapolis, 1994, .

## Lexim më tutje
* Ammon, Philipp: *Georgien zwischen Eigenstaatlichkeit und russischer Okkupation: Die Wurzeln des russisch-georgischen Konflikts vom 18. Jahrhundert bis zum Ende der ersten georgischen Republik (1921)*. Kitab (2015). 
* Nana Bolashvili, Andreas Dittmann, Lorenz King, Vazha Neidze (eds.): *National Atlas of Georgia*, 138 pages, Steiner Verlag, 2018, 
* Fähnrich, Heinz: *Geschichte Georgiens*, Brill, Leiden 2010. 
* Fähnrich, Heinz: *Gestalten der Geschichte Georgiens vom 2. Jahrtausend v. Chr. bis zu den Mongolen*, Reichert, Wiesbaden 2021. 
* Gasimov, Zaur (2011), The Caucasus, EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History , retrieved: March 25, 2021 (pdf).
* Gvosdev, Nikolas K.: *Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760–1819*, Macmillan, Basingstoke 2000, 
* Goltz, Thomas. *Georgia Diary : A Chronicle of War and Political Chaos in the Post-Soviet Caucasus*. Thomas Dunne Books (2003). 
* Maisuradze, Giorgi: "Time Turned Back: On the Use of History in Georgia" in the *Caucasus Analytical Digest No. 8*