Historia e Skocisë

thumb|250px|right|Kështjella e Stirlingut
**Historia e Skocisë** fillon rreth 10,000 vjet më parë, kur njerëzit së pari filluan ta popullonin Skocinë pas periudhës së akullnajave, *Periudha e Fundme e Akullnajave*. Sigurisht që qytetërimet e Kohës së Gurit, Kohës së Bronzit, Kohës së Hekurit kanë ekzistuar këtu, shumë artifakte mbeten, por ka pak rekorde të shkruara.

Historia e shkruar e Skocisë filloi me mbëritjen e Perandorisë Romake në Britaninë jugore dhe qendrore, romakët pushtuan Anglinë dhe Uellsin e sotëm dhe i administruan si krahina romake ***Britannia***. Në veri të saj ishte territori që nuk qeverisej nga Romakët — ***Kaledonia***. Populli i saj ishin *Piktët*. Nga një këndvështrim *klasik* historik Skocia dukej si një shtet periferik, ngadalë mori zhvillimet që vinin nga qytetërimi *Mesdhetar*, por ndërsa rritet dija për të kaluarën, është bërë e qartë se disa zhvillime erdhën më herët dhe ishin më të përparimtara se që mendohej më parë, dhe se rrugët detare kishin rëndësi të madhe për historinë e Skocisë.

## Historia e hershme
Akullnajat, që dikur përfshinin tërë pjesën e Skocisë së sotme, kanë shkatërruar çdo gjurmë të njerëzimit që mund të ketë ekzistuar para kohës *Mesolithike*. Besohet se njerëzit e parë pas akullnajave arritën në Skoci diku rreth 12,800 vjet më parë, kur shtresa e akullit po zhdukej pas periudhës së fundit të akullnajve. Grupet e të ardhurve filluan të ndërtonin shtëpitë e para të përhershme në tokën skoceze rreth 9.500 vjet më parë, dhe fshatrat e parë rreth 6.000 vjet më parë. Fshati i ruajtur mirë i *Skara Brae* në pjesën kontinentale të ishujve Orkney daton nga kjo kohë.

## Periudha Romake
[thumb|right|170px|[Skara Brae, vendbani i kohës Neolithike]]

Protohistoria e shkruar e Skocisë filloi me mbërritjen e Perandorisë Romake në Britaninë jugore dhe qendrore, romakët pushtuan Anglinë dhe Uellsin e sotëm dhe i administruan si provincë romake ***Britannia***. Pushtimi romak i Skocisë jugore ishte një seri intervalesh. Më 83&ndash;4 AD gjenerali Gnaeus Jul Agricola mundi *kaledonianët* në betejën e ***Mons Graupius***, dhe trupat romake u dërguan përgjatë *Gask Ridge*. Tre vjet pas betejës, ushtritë romake ishin tërhequr në pjesën jugore. Ata ndërtuan *Murin e Hadrianit* për të kontrolluar klanet në të dyja anët e murit, dhe *Limes Britannicus* u bë kufiri verior i perandorisë, edhe pse ushtria mbajti murin *Antonine* në ultësirat qendrore për dy periudha të shkurtra &mdash; e fundit nga këto në kohën gjatë kohës së perandorit Septimius Severus nga 208 deri më 210. The extent of Roman military occupation of any significant part of Scotland was limited to a total of about 40 years, although their influence on the southern section of the country occupied by Brythonic tribes such as the Votadini and Damnonii would still have been considerable. Njëshikim tjetër i vë theks *Betejës së Dunnichenit*, dhe sundimit të *Bridei m. Beli* (671–693), me një periudhë tjetër konsolidimi në sundimin e *Óengus mac Fergusa* (732–761). Mbretëria e Piktëve siç ishte në fillim të shekullit të 8të, kur *Bede* shkruante, ishte shumë e ngjajshme me mbretërinë e Skotëve nën sundimit e *Aleksandrit* (1107&ndash;1124). Sidoqoftë, deri në shekullin e 10të, Mbretëria Pikte ishte dominuar nga ajo çfarë ne sot e quajmë *Kulturë Gale*, dhe kishte zhvilluar një mit të pushtimit Irlandez rreth pasardhësve të dinastisë mbretërore të kohës, *Cináed mac Ailpín* (Kenneth MacAlpin).

Prej një baze të territorit të Skocisë lindore, në veri të lumit Forth dhe jug të lumit Oykel, mbretëria mori kontrollin e tokave që shtriheshin në veri dhe jug. Deri në shekullin e 12të, mbretërit e Albës kishin shtuar në territorin e tyre toka ku flitej gjuha *Anglike* në juglindje arritën kontroll mbi vendin e quajtur *Galloway* ku flitej galishtja dhe norsishtja; derin në fundin e shekulli të 13të, mbretëria kishte marrë pak a shumë kufijtë që ka Skocia e sotme. Sidoqoftë, proceset e ndryshimeve kulturore dhe ekonomike që filluan në shekullin e 12të siguruan që Skocia të dukej shumë më ndryshe në mesjetën e vonshme. Stimulues i kësaj ishte sundimi i mbretit David I dhe *Revolucioni i Davidit*. Feudalizmi, riorganizimi i qeverisë dhe qytetet e para të definuara me ligj (që quheshin burgh) filluan në këtë periudhë. Këto institucione dhe imigracioni i kalorësve francez dhe anglo-francez dhe priftërinjëve lehtësoi një proces të osmozës kulturore, me këtë kultura dhe gjuha e zonave të ulta dhe pjesëve bregdetare të territorit origjinal të mbretërisë në lindje u bë, si edhe pjesa e sapo marrë në juglindje, Anglisht-folës, ndërsa pjesa tjetër e vendit mbajti gjuhën gale, përveç ishujve veriorë Orkney dhe Shetland, të cilët mbetën nën sundimin e Norsëve deri më 1468.

250px|thumb|"Beteja e Cullodenit".

Vdekja e *Aleksandrit III të Skocisë* në mars 1286, që pasoi nga vdekja e mbesës së tij *Margaret*, theu vijën pasuese të mbretërve skocez. Kjo çoi deri te intervenimi i mbretit anglez *Eduard I*, i cili manipuloi me këtë periudhë konfuzimi dhe e bëri veten një kryefeudal të Skocisë. Eduardi organizoi një proces për ta identifikuar personin me pretendimin më të mirë për kurorën, e cila u njoh si *Shkaku i Madh*, dhe kjo rezultoi me emërimin e *John Balliol* mbret. Skocezët nuk ishin të kënaqur me këtë intervenim të mbretit anglez në punët e tyre të brendshme dhe këto marrëdhënie shpejt u shuan. Lufta shpërtheu dhe mbretin John e tradhtoi kryefeudali i tij, i cili mori kontroll personal mbi Skocinë. Andrew Moray dhe William Wallace fillimisht erdhën derisa udhëheqësit kryesorë në atë që u njoh si *Luftërat e pavarësisë së Skocisë.

Natyra e këtyre mosmarrëveshjeve ndryshoi dramatikisht kur *Robert de Brus*, u bë mbret (Robert I). Lufta me Anglinë vazhdoi për dekada me rradhë, dhe lufta civile mes dinastisë së Bruce-it dhe rivalët e tyre Comyn-Balliol, zgjati deri në shekullin e 14të. Megjithëse dinastia e Bruce-it ishte e suksesshme, mungesa e një pasardhësi të Davidit II lejoi nipin e tij Roberti II të vijë në fron dhe të themelojë *Dinastinë Stuart*.  Stuartët sunduan Skocinë për pjesën tjetër të Mesjetës. Vendi që ata sunduan provoi prosperitet më të madh nga fundi i shekullit të 14të përmes *Reneseancës (Rilindjes) Skoceze* e deri te *Reformat Skoceze*. Kjo ishte, përkrah luftës me Anglinë, ndarja në rritje e vendeve malore skoceze dhe atyre të ulëta, dhe një numër i madh i minoriteteve mbretërore.

## Historia Moderne
Më 1603, *James VI of Scotland* mori fronin e Mbretërisë Angleze, dhe u bë Mbreti James I of England, dhe e la Edinburgu për Londrën. Me përjashtim të një periudhe të shkurtër nën protektorat, Skocia mbeti shtet i veçantë, por aty kishte konflikt të konsiderueshëm mes kurorës dhe *Kovenantersave*(presbiterianët, d.m.th. kalvinistët, e pavarur) lidhur me formën "*Qeverisë Kishtare*". Më 1707, Parlamenti skocez dhe Parlamenti anglez miratuan *Aktet e Bashkimit 1707*, e cila çoi tek inkorporimi formal i Skocisë në Mbretërinë e Bashkuar.

*Jacobite Stuardët* e depozuar kishin mbetur të famshëm në Zonat e larta dhe në verilindje, veçanërisht mes jo-presbyterianëve. Sidoqoftë, dy kryengritje masive të Jacobitëve që u lëshuan më 1715 dhe 1745 dështuan ta largonin "*Shtëpinë Hanover*" nga froni Britanik. Kërcënimi i lëvizjes së Jacobitëve për Britaninë e Madhe dhe mbretërve të saj, u shua në ***Betejën e Cullodenit***. Ky dështim hapi rrugën për largimin e popullsisë vendase të zonave malore dhe ishullore, të njohur si "*Klarencët Malorë*".

*Ndriçimi Skocez* dhe *Revolucioni Industrial'' e shndërruan Skocinë në një qendër intelektuale, komerciale dhe industriale. Pas Luftës së dytë botërore, Skocia provoi një reduktim industrial e cila ishte veçanërisht e ashpër. Vetëm në dekadat e fundit ky vend ka shijuar diçka nga rilindja kulturore dhe ekonomike. Faktorët ekonomik, të cilët kanë kontribuar në këtë shërim përfshijnë një industri ringjallëse të shërbimeve financiare, prodhimtari elektronike, dhe nafta nga Deti i Veriut.

## Shih dhe këtë
*Skocia
*Historia e Mbretërisë së Bashkuar

## Referime