Municipium

Në Romën e Lashtë, termi latin  (forma në shumës e: ) i referohej një qyteti ose qyteze. Etimologjikisht,  ishte një kontratë sociale midis  ('zotëruesit të detyrimeve'), ose qytetarëve të qytetit. Detyrimet () ishin një detyrim i përbashkët i marë nga  në shkëmbim të privilegjeve dhe mbrojtjes së qytetarisë. Çdo qytetarë ishte një .

Dallimi i  nuk u bë gjatë Mbretërisë Romake; por fqinjët më të afërt të qytetit ftoheshin ose detyroheshin ta zhvendosnin popullsinë e tyre në strukturën urbane të Romës, ku ata mernin banim në lagjet e tij dhe bëheshin romakë . Gjatë Republikës Romake konsideratat praktike të përfshirjes së bashkësive në qytet-shtetin e Romës i detyroi romakët ta përcaktonin konceptin e , një gjendje e veçantë nën juridiksionin e Romës. Ishte e nevojshme të dalloheshin llojet e ndryshme të  dhe vendbanimeve të tjera, siç ishin kolonitë. Në fillimin e Perandorisë Romake këto dallime filluan të zhdukeshin; për shembull, kur Plini i Vjetri shërbente në Ushtrinë Romake, dallimet ishin vetëm nominale. Në fazat fundore të zhvillimit, të gjithë qytetarët dhe qytetet përgjatë perandorsisë ishin njëlloj qytetarë të Romës.  në vijim nënkuptonte thjeshtë bashki, niveli më i ulët i qeverisjes vendore.

## Historia
Fjala municipium rrjedha nga fjala latine munera (munia) capĕre: të marrësh detyrat, detyrimet, angazhimet e qytetarit romak. Koncepti do të lindëte me romanizimin e territoreve italike, në vijim të nënshtrimit të bashkësisë vendore, të realizuar nëpërmjet ekspansionit ushtarak ose nëpërmjet formave të aleancave; është, në këtë mënyrë, i mbizotëruar nga civitas romake që shërben si model, një skemë, mbi të cilën organizimet individuale bashkiake duhet të modelonin strukturimin e tyre. 

Kushtet e nënshtrimit apo integrimit të minicipa individuale përkundrejtë qendrës ishin gjithësesi të sanksionuara, herë pas here, nga një foedus, nga një ligj, nga një plebishit apo një *senatus consultum* romak. Në çdo rast, çdo municipia ruante një pjesë të autonomisë dhe identitetit të vetë, edhe në rastin e integrimit maksimal; në fakt municipes, domethënë pjesëtarët e një municipium, kishin megjithatë një organizim të ndarë nga ai i populus Romanus.

Termi  filloi të përdorej në referim të qytet-shtetet e Italisë të vëna nën sundimin romak, por jo të përfshira në qytetin e Romës. Qyteti i Romulit sinoecizoi vendbanimet e afërta të Latium, duke e zhvendosur popullsinë e tyre te shtatë kodrat, ku ata qëndruan në lagje tipikisht të dallueshme. Dhe gjithashtu, sabinët vijuan të jetonin në Kodrat Sabine dhe Alba Longa megjithëse u sinoecizua.

Sekuenca e saktë e ngjarjeve nuk dihet, nëse popullsisë iu dha një zgjedhje ose sitet e sinoecizuara u rizunë. Pasi ka pak të ngjarë që të gjithë sabinët të ftoheshin në Romë, ku infrastruktura për ushqimin dhe strehimin e tyre nuk ekzistonte akoma, duket se zhvendosja e popullsisë iu ofrua vetëm disave. Pjesa e mbetur vijoi si vende autonome nën qeverisjen fundore të Romës.

Nën Republikën Romake mos-prakticiteti i zhvendosjes së qytet-shteteve të shumta në Romë ishte e dukshme. Përgjigjja ndaj problemit ishte . Qyteti do të sinoecizohej pjesërisht. Qeveria vendore do të qëndronte, por do ti shtohej  e saj për shkak të munera-s së qytetit të Romës. Sinoecizmi i pjesshëm mori formën e një karte që i jepte përfshirjen në qytetin e Romës dhe të drejtat e mbrojtjes dhe përgjegjësitë e qytetarisë.  i parë qe Tusculum. Gjithashtu dhënia e  –'Të Drejtat Latine' të qytetarisë. Një municipium, e populluar me banorë vendas të romanizuar, nuk ishte një vendbanim i ri, siç ishte një , por rezultonte nga përfshirja e një qyteti të pushtuyar në shtetin romak.

Gjatë Principtit, duke rritur pushtetin qendror, qeveria do të përpiqej ta zgjeronte kontrollin e territoreve që i ishin nënshtruar; gjithësesi, duke qenë i fortë sensi i mosnënshtrimit në të gjithë botën, përgjigjja juridike qe një njësim (jo vetëm territorial, por edhe mbi të gjitha administrativ) e botës romake nëpërmjet të drejtës, që rridhte nga Roma drejtë të gjitha zonave të pushtuara. Ky proçes do të përmbyllej me *Constitutio Antoniana*.

Me shtrirjen e qytetarisë romake të gjithë popujve të gadishullit në vitin 89 p.e.s. dhe të gjitha banorëve të perandorisë në vitin 212 të e.s., municipia e humbën statusin e tyre të posaçëm. Në periudhën mesjetare historia e konceptit dhe e termit u mbivendos me atë të komunës apo bashkisë.

## Organizimi i municipium
 dhe qytetaria dhe të drejtat dhe mbrojtjet e saj ishin të posaçme për bashkësinë. Nuk kishte rëndësi se ku jetonte personi, në vendin e tij apo jashtë tij, ose se cili ishte statusi ose klasa e tij, ai ishte një qytetar i lokalitetit në të cilin kishte lindur. Karakteristika dalluese e  ishte vetë-qeverisja. Si çdo qytet-shtet i lashtë,  krijohej nga një akt zyrtar sinoecizmi, ose themelimi. Ky akt e hiqte sovranitetin dhe pavarësinë nga bashkësitë vendore nënshkruese, duke i zëvendësuar ata me juridiksionin e një qeverie të përbashkët. Kjo qeveri pastaj quhej  ('çështje publike'), ose në botën greke  ('çështje e përbashkët').

Në dallim nga kolonitë, themelime të Romës dhe sipas imazhit të saj, minicipia ruanin qeverisjen autonome dhe magjistratët e vetë. Në vijim të Luftës Sociale , në një kuadër ristrukturimi të përgjithshëm administrativ të Italisë, që u zgjodh forma e municipium, si strukturë organizative e përgjithshme.

Municipia drejtoheshin nga dy  dhe dy . Quattuorviri iure dicundo ishin magjistratë qytetarë me eponimi si konsujt në Romë. Duke ushtruar juridiksionin civil dhe penal, duke thirrur dhe drejtuar mbledhjet e këshillit dhe asambletë popullore, duke mundësuar caktimin e marrëveshjet e ndërtimeve publike, thirrnin anëtarët nën armë. Magjistratë më të ulët ishin quattuorviri (ose duoviri) aedilicia potestate që kujdeseshin për furnizimin e qytetit (cura urbis); duke mbikëqyrur rrugët, ndërtesat publike dhe tempujt (cura viarum et aedium); dhe cura ludorum duke mbikëqyrur ecurinë e lojërave publike. Ata gjithashtu vigjilonin mbi politikën e furnizimit (cura annonae).

Magjistratët zgjidheshin në comitia dhe kishin si shenja dalluese toga praetexta dhe sella curulis. Në të gjitha municipia kishte një këshill qytetar për administrimin e qytetit në të gjitha kuadret. Ky këshill quhej ordo ose, më rrallë senatus, në përgjithësi i përbërë nga qintë këshilltarë (dekuriones, senatores) të zgjedhur çdo pesë vjetë, përgjithësisht nga mes ish magjistratëve. Dekurionët duhet të ishin qytetarë të lindur të lirë, të kishin të drejta civile, të kishin sjellje moralisht të pakritikueshme, të zotëronin një lloj census, duke përmbushur kritere pasurie.

Dekurionët duhet të jepnin garanci të mjaftueshme për ushtrimin e përgjegjësive të tyre, të merrnin pjesë në menaxhimin e thesarit publik dhe të kontribuonin në begatinë e bashkësisë. Në fakt, kur ushtronin një magjistraturë, duhet të derdhnin në thesar një shumë parash (summa honoraria) ose ta shpenzonin në punime ose lojëra publike. Gjithashtu duhet të ishin të disponueshëm, në mënyrë që të sigurohej qëndrimi i tyre mes qytetarëve. Ata as nuk mund të deportoheshin, as të dënoheshin me punë të detyruara, as të torturoheshin, dhe zotëronin vende të posaçme në teatër.

### Dy rende municipia
Qytetarët e  të rendit të parë gëzonin qytetarinë e plotë romake dhe të drejtat e saj ( ose ) përfshinin të drejtën e votës, e cila ishte e drejta madhore në Romë dhe një shënjë të sigurtë të të drejtave të plota.

Rendi i dytë i  përfshinte municipia sine suffragio, ku bënin pjesë qendrat e rëndësishme tribale që ishin vënë nën kontrollin romak. Rezidentët e këtyre vendbanimeve nuk bëheshin plotësisht qytetarë romakë (megjithëse magjistratët e tyre mund të bëheshin të tillë pas tërheqjes nga aktiviteti politik). Atyre u jepeshin detyra të qytetarisë së plotë në terma të përgjegjësisë ndaj taksave dhe shërbimit ushtarak, por jo të gjitha të drejtat: në mënyrë më domethënëse, ata nuk e gëzonin të drejtën për të votuar. Ky lloj i dytë zakonisht kishte një zgjatje të shkurtër.

Pushteti ekzekutiv në  mbahej nga katër zyrtarë të zgjedhur çdo vit, të përbërë nga dy duumvirë dhe dy aedile. Pushtet këshilluese mbaheshin nga dekurionët, anëtarë të caktuar të barasvlerësit vendor të Senatit Romak. Në vitet e mëvonshme, ata u bënë të trashëgueshëm.

Bashkësia e parë që mori statusin e municipium optimo iure qe Tusculum në vitin 381 p.e.s., ndërsa bashkësia e parë që mori statusin municipium sine suffragio qe Caere në vitin 353 p.e.s.. Gjithësesi, pas zhdukjes së municipia optimo iure, proçesi i marrjes së civitas romake nga ana e italikëve, që do të çonin në Luftën Sociale (91–89 p.e.s.).

## Shembuj të dhënies së municipia
# Volubilis në provincën e Mauretanias (Maroku modern) u promovua në një  nga perandor Klaudi si shpërblim për ndihmën e tij në një revoltë në vitet 40–41 të e.s..
# Perandor Vespasiani i dha 'Të Drejtat Latine' provincave të Hispanias (Hispania Tarraconensis, Hispania Baetica, dhe Lusitania) në vitin 73 ose 74 të e.s..
# Mark Servilius Drakon Albuciani nga Tripolitania iu bëri lutje të sukseshme Romës ti jetpe statusin e  qytetit të tij.

## Shiko gjithashtu
* Bashkia
* Polisi
* Qytet-shteti
* Vetëqeverisja
* Shtetësia
* Ager publicus
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Cirku Romak
* Civitas
* Civitas libera
* Latium
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Clivus Palatinus
* Colonus (person)
* Consilum principis
* Contio
* Cursus honorum
* Lidhja Latine
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dediticii
* Dominati (Roma)
* Domus
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fëmijëria në Romën e lashtë
* Filozofia e lashtë romake
* Fiset Italike
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Itinerari
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët në Itali
* Legjioni romak
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Ludi
* Lupanari
* Lustrum
* Lustratio
* Magjistratët romakë
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Martesa në Romën e lashtë
* Misteret greko-romake
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Monarkia romake
* Mos maiorum
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Organet e qeverisjes në Apoloni
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Panem et circenses
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plebejtë
* Primus inter pares
* Principati (Roma)
* Provinca romake e Epirit
* Republika Romake
* Rogatio
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Sabinët
* Sabelianët
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Themelimi i Romës
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Veshjet në Romën e lashtë
* Vicus
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Shënimet
## Citime fundore
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* 
* 
*