open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faltorja

[parapamje|[Katedralja e Shën Marisë, Sydney|Shenjtërorja në Katedralen e Shën Marisë, Sydney.]]
Një **faltore**, në kuptimin e tij origjinal, është një vend i shenjtë, i mbrojtur nga imuniteti kishtar. Me përdorimin e vendeve të tilla si strehë, termi ka filluar të përdoret për çdo vend sigurie. Ky përdorim dytësor mund të kategorizohet në shenjtërore njerëzore, një vend i sigurt për njerëzit, siç është një shenjtërore politike; dhe shenjtërore jo-njerëzore, siç është një shenjtërore kafshësh ose bimësh.

## Faltore fetare 
Shtëpi e shenjtë është një fjalë që rrjedh nga fjala latine *sanctuarium*, e cila, si shumica e fjalëve që mbarojnë me -arium, është një enë për të mbajtur diçka brenda - në këtë rast gjëra të shenjta ose ndoshta njerëz të çmuar (sanctae/sancti). Kuptimi u zgjerua në vendet e shenjtërisë ose sigurisë. Origjina e saj është parimi i pavarësisë dhe imunitetit të urdhrave fetarë nga pushtetet "kohore".

Në shumë ndërtesa fetare, shenjtërorja ka një kuptim specifik, duke mbuluar një pjesë të brendshme.

## Shiko edhe 
* Kisha

## Referime
Orakulli

parapamje|Duke konsultuar Orakullin nga John William Waterhouse, që tregon tetë priftëresha në një tempull profecie.
Një **orakull** është një person ose gjë që konsiderohet se ofron njohuri, këshilla të mençura ose parashikime profetike, më së shumti duke përfshirë parashikimin e së ardhmes, të frymëzuar nga hyjnitë. Nëse bëhet përmes mjeteve okulte, është një formë e fallxhores.

## Përshkrim 
Fjala orakull vjen nga folja latine *ōrāre*, "të flasësh" dhe i referohet në mënyrë të saktë priftit ose priftëreshës që shqipton parashikimin. Në përdorim të zgjeruar, orakull mund t'i referohet edhe vendit të orakullit, dhe vetë shprehjet orakulare quhen khrēsmoí ​​(χρησμοί) në greqisht.

Orakujt mendohej se ishin portale përmes të cilave perënditë u flisnin drejtpërdrejt njerëzve. Në këtë kuptim, ato ishin të ndryshme nga parashikuesit (manteis, μάντες) të cilët interpretonin shenjat e dërguara nga perënditë përmes shenjave të zogjve, zorrëve të kafshëve dhe metodave të tjera të ndryshme.

Orakujt më të rëndësishëm të antikitetit grek ishin Pitia (priftëresha e Apollonit në Delfi) dhe orakulli i Dionës dhe Zeusit në Dodonë në Epir. Orakuj të tjerë të Apollonit ndodheshin në Didyma dhe Mallus në bregdetin e Anadollit, në Korint dhe Bassae në Peloponez, dhe në ishujt e Delos dhe Aegina në Detin Egje.

Orakujt Sibilinë janë një përmbledhje thëniesh orakulare të shkruara në heksametër grekë, që u atribuohen Sibilave, profeteshave që shqiptonin zbulesa hyjnore në gjendje të tërbuara.

## Shiko edhe 
* Fallxhorja

## Referime
Profeti i madh

parapamje|Afresku i Isaisë, Jeremisë, Ezekielit dhe Danielit në Kishën e Gesusë.
**Profetët kryesorë** është një grupim librash në Besëlidhjen e Re të Krishterë që nuk ndodhen në Biblën hebreje. Të gjithë këta libra tradicionalisht konsiderohen si të shkruar nga profetët Isaia, Jeremia, Ezekieli dhe Danieli. Termi profetë të mëdhenj i referohet gjatësisë së librave dhe jo arritjes ose rëndësisë së profetëve. Në krahasim me librat e Dymbëdhjetë Profetëve të Vegjël, librat e të cilëve janë të shkurtër dhe të grupuar së bashku në një libër të vetëm në Biblën hebreje, librat e profetëve kryesorë janë shumë më të gjatë.

## Renditja e librave 
### Bibla hebreje 
Tanakh, shpesh i quajtur Bibla hebreje, është i ndarë në tre seksione: Tora, Nevi'im (Profetët) dhe Ketuvim (Shkrimet). Libri i Isaisë, Libri i Jeremisë dhe Libri i Ezekielit përfshihen midis Nevi'im. Libri i Vajtimeve (i shkruar nga Jeremia) dhe Libri i Danielit përfshihen midis Ketuvim. As Libri i Barukut dhe as Letra e Jeremisë nuk përfshihen në Biblën hebreje.

### Bibla katolike 
Së bashku me të pesë librat në Biblën hebreje, Bibla Katolike përfshin gjithashtu Librin e Barukut dhe Letrën e Jeremisë, të cilat gjenden në Kapitullin 6 të Librit të Barukut. Ky libër u shkrua nga Baruku ben Neriah, një shkrues i Jeremisë.

### Bibla protestante 
Shumica e Biblave Protestante përfshijnë vetëm Librin e Isaisë, Librin e Jeremisë, Librin e Vajtimeve, Librin e Ezekielit dhe Librin e Danielit.

## Periudha e Profecisë 
Të gjitha librat e profetëve kryesorë ndodhën gjatë "Periudhës së Profecisë", e cila mbulon kohën nga hyrja e Izraelitëve në Tokën e Izraelit deri në robërinë babilonase të Judës. Nga të gjitha versionet e librave kuptohet se gjatë kësaj kohe, katër profetët kryesorë u zgjodhën nga Zoti për t'u folur dhe për t'u thënë fjalën hyjnore njerëzve.

### Isaia 
Libri i Isaisë tregon kryesisht për profecitë e gjykimeve që presin kombet që po persekutojnë Judën.

### Jeremia 
Libri i Jeremisë u shkrua si një mesazh për hebrenjtë në mërgim në Babiloni, duke shpjeguar katastrofën e mërgimit si përgjigjen e Zotit ndaj adhurimit pagan të Izraelit.

### Vajtimet 
Libri i Vajtimeve, i shkruar nga Jeremia, tregon për zinë për braktisjen e qytetit nga Zoti, shkatërrimin e tij dhe kthimin përfundimtar të hyjnisë.

### Ezekieli 
Libri i Ezekielit tregon për gjykimet mbi Izraelin dhe kombin, si dhe për bekimet e ardhshme të Izraelit.

### Danieli 
Libri i Danielit tregon për planet e Perëndisë për të shpëtuar të gjithë Izraelin në shtypjen e tyre të tanishme, ashtu siç e shpëtoi Danielin nga armiqtë e tij.

## Shiko edhe 
* Profecia biblike
* Lista e profetëve biblikë
* Profetët në Judaizëm
* Profetët në Krishtërim

## Referime
Kosta Grillo

**Kostandin Grillo** (1962 – 5 tetor 2021), i njohur edhe si **Kosta Grillo**, ishte gazetar dhe komentator sportiv shqiptar. Ai u shqua për kontributin e tij në fushën e gazetarisë sportive në Shqipëri gjatë më shumë se tre dekadave.

## Jeta dhe karriera 
Grillo lindi në Elbasan në vitin 1962. Pasioni i tij për sportin dhe komentimin nisi që në moshë të re. Ai e filloi karrierën profesionale në vitin 1986, në një kohë kur numri i gazetarëve sportivë në Shqipëri ishte i kufizuar.

Gjatë viteve të tij aktive, Grillo ka komentuar ndeshje të ndryshme futbolli dhe basketbolli, duke u bërë një figurë e njohur në ekranet shqiptare. Përveç punës si komentator, ai ka qenë edhe menaxher lojtarësh.

Në gusht 2021, Grillo u infektua me COVID-19. Ai fillimisht u shtrua në një spital privat në Tiranë, më pas u dërgua për trajtim në Turqi, ku miq e kolegë organizuan një nismë për ndihmë financiare për familjen e tij. Megjithatë, më 5 tetor 2021, ai ndërroi jetë si pasojë e komplikacioneve.

## Referime
Libri i Isaisë

parapamje|Rrotull i Librit të Isaisë.
**Libri i Isaisë** është i pari nga Profetët e Mëvonshëm në Biblën hebreje dhe i pari nga profetët kryesorë në Besëlidhjen e Vjetër të Krishterë. Ai identifikohet nga një mbishkrim si fjalët e profetit të shekullit të 8-të para Krishtit, Isaia ben Amoz, por ka prova se shumica e tij është shkruar gjatë robërisë babilonase dhe më vonë.

Johann Christoph Döderlein sugjeroi në vitin 1775 se libri përmbante veprat e dy profetëve të ndarë nga më shumë se një shekull, dhe Bernhard Duhm krijoi pikëpamjen, e mbajtur si konsensus gjatë pjesës më të madhe të shekullit të 20-të, se libri përfshin tre koleksione të veçanta orakujsh: **Proto-Isaia** (kapitujt 1-39), që përmban fjalët e profetit të shekullit të 8-të para Krishtit, Isaia; **Deutero-Isaia**, ose "Libri i Ngushëllimit", (kapitujt 40-55), vepra e një autori anonim të shekullit të 6-të para Krishtit që shkruante gjatë Mërgimit; dhe **Trito-Isaia** (kapitujt 56-66), i shkruar pas kthimit nga Mërgimi. Isaia 1–33 premton gjykim dhe restaurim për Judën, Jerusalemin dhe kombet, dhe kapitujt 34–66 supozojnë se gjykimi është shpallur dhe restaurimi vjen së shpejti. Ndërsa pak studiues sot ia atribuojnë të gjithë librin, ose edhe pjesën më të madhe të tij, një personi, uniteti thelbësor i librit është bërë një fokus në kërkimet më të fundit.

Libri mund të lexohet si një meditim i zgjeruar mbi fatin e Jerusalemit në dhe pas Mërgimit. Pjesa Deutero-Isaiane e librit përshkruan se si Perëndia do ta bëjë Jerusalemin qendrën e sundimit të tij mbarëbotëror përmes një shpëtimtari mbretëror (një mesia) i cili do të shkatërrojë shtypësin ("Babilonia", Perandoria Neo-Babilonase); ky mesia është mbreti Kiri i Madh i Persisë, i cili themeloi Perandorinë Akamenide, i cili është thjesht agjenti që sjell mbretërimin e Jahves.

Isaia flet kundër udhëheqësve të korruptuar dhe për të pafavorizuarit, dhe e rrënjos drejtësinë në shenjtërinë e Perëndisë në vend të besëlidhjes së Izraelit.

Isaia ishte një nga veprat më të njohura midis hebrenjve në periudhën e Tempullit të Dytë (rreth 515 p.e.s. - 70 e.s.). Në qarqet e krishtera, ai u mbajt me një respekt kaq të lartë saqë u quajt "Ungjilli i Pestë", dhe ndikimi i tij shtrihet përtej Krishterimit në letërsinë angleze dhe në kulturën perëndimore në përgjithësi, nga libreti i Mesias së Handelit deri te një mori frazash të përditshme si "shpata në plugje", "strehë nga stuhia" dhe "zë në shkretëtirë".

## Shiko edhe 
* Bibla hebreje
* Libri i Zanafillës
* Psalteri
* Tora

## Referime
Mari Emmanuel

**Mar Mari Emmanuel** (i lindur **Robert Shlimon**; 19 korrik 1970) është një prelat asirian australian. Ai është peshkop i Kishës Krishti Bariu i Mirë në Wakeley, Uells i Ri Jugor. Në vitin 2011, Emmanuel u shugurua peshkop në Kishën e Lashtë të Lindjes, por u shkishërua në vitin 2014. Në vitin 2015, ai themeloi një kishë të pavarur në traditën lindore siriane të Krishterimit.

Predikimet e tij transmetohen drejtpërdrejt në kanalet Facebook dhe YouTube të Kishës Krishti Bariu i Mirë. Popullariteti i tij ka fituar faqe fansash online me mijëra njerëz që e ndjekin dhe tregojnë mbështetjen e tyre për të. Ai ka marrë pjesë në intervista në shfaqje të ndryshme konservatore në YouTube ku ka kritikuar homoseksualitetin dhe politikën australiane ndaj COVID-19. Më 15 prill 2024, Emmanuel dhe pesë të tjerë u goditën me thikë në kishën e tij në një sulm ekstremist islamik gjatë një predikimi të transmetuar drejtpërdrejt. Emmanuel humbi syrin e djathtë nga sulmi.

## Lidhje të jashtme 
* https://cgsc.org.au/

## Shiko edhe 
*Kisha e Lashtë e Lindjes
*Krishtërimi në Australi
*Krishtërimi në Irak
*Peshkopi

## Referime
Antonio Loredan

**Antonio Loredan** (nga latinishtja *Antonius Lauretanus*; Venecia, 1420 - Padova, 4 gusht 1482) qe një anëtar i familjes patrice venedikase Loredan, komandant i Shkodrës, guvernator i Splitit, Arbërisë Venedikase dhe Moresë.

## Familja 
Antonio u lind në familjen fisnike veneciane të Loredanëve. Gruaja e tij ishte Orsa (Orsola) Pisani, me të cilën pati tre djem: Giovanni, Marco dhe Jacopo.

## Moreja dhe Dalmacia 
Në vitin 1466, Loredani ishte guvernator i Moresë. Në periudhën 1467-69 ai ishte guvernator i Splitit në Arbërinë Venedikase.

## Arbëria Venedikase 
Loredani u emërua kapiten i Shkodrës dhe guvernator i Arbërisë Venedikase më 12 korrik 1473.

Ai ishte një nga komandantët ushtarakë venecianë gjatë rrethimit të Shkodrës (1474). Sipas disa burimeve, kur garnizoni i Shkodrës u ankua për mungesën e ushqimit dhe ujit, Loredani u tha atyre: *"Nëse keni uri, ja ku është mishi im; nëse keni etje, ju jap gjakun tim".*

Për shkak të mbrojtjes së suksesshme të qytetit, ai u konsiderua hero lufte. Qeveria venedikase i dha Loredanit titullin *"Kalorës i Shën Markut"*. Për të festuar këtë fitore, venedikasit vendosën më 4 shtator 1474 të ndërtonin një spital.

## Qipro dhe Venecia 
Pas mbrojtjes së suksesshme të Shkodrës, qeveria veneciane urdhëroi Loredanin të pushtonte Qipron dhe të garnizonte kështjellat e saj pasi të shkatërronte më parë fortesat osmane në Bojanë. Qëllimi i këtij veprimi ishte të parandalonte Republikën e Gjenovës që të shfrytëzonte situatën e paqëndrueshme në Qipro dhe ta pushtonte atë e para.

Në vitin 1478, Loredan u zgjodh Prokuror i San Markos. Ai vdiq nga ethet e kënetës në vitin 1482, gjatë luftës së Ferrarës.

## Në letërsi dhe arte 
Loredan përmendet në shumë vepra letrare, si ato të Stjepan Mitrov Ljubishës dhe Marin Barletit.

## Shënime 
## Projekte të tjera
Kapitujt dhe vargjet e Biblës

parapamje|Ungjilli sipas Gjonit – një tekst që tregon ndarjet në kapituj dhe vargje (Versioni King James).
**Ndarjet në kapituj dhe vargje** nuk shfaqeshin në tekstet origjinale të Biblave hebreje ose të krishtera; ndarje të tilla formojnë pjesë të paratekstit të Biblës. Që nga fillimi i shekullit të 13-të, shumica e kopjeve dhe botimeve të Biblës i kanë paraqitur të gjitha librat biblikë, përveç atyre më të shkurtërve, me ndarje në kapituj, përgjithësisht një faqe a më shumë në gjatësi. Që nga mesi i shekullit të 16-të, redaktorët e kanë ndarë më tej çdo kapitull në vargje - secili prej të cilëve përbëhet nga disa rreshta të shkurtër ose nga një ose më shumë fjali. Ndonjëherë një fjali përfshin më shumë se një varg, si në rastin e Efesianëve 2:8-9, dhe ndonjëherë ka më shumë se një fjali në një varg të vetëm, si në rastin e Zanafillës 1:2. Dhe ndonjëherë një varg fillon në mes të fjalisë, si në 1 Korintasve 12:9. Ndarjet hebreje të tekstit hebraik ndryshojnë në pika të ndryshme nga ato të përdorura nga të krishterët. Për shembull, tradita hebreje i konsideron atribuimet e shumë Psalmeve si vargje të pavarura ose si pjesë të vargjeve pasuese, ndërsa praktika e vendosur e krishterë e trajton çdo atribuim të Psalmit si të pavarur dhe të panumëruar, duke rezultuar në 116 vargje më shumë në versionet hebreje sesa në tekstet e krishtera. Disa ndarje kapitujsh ndodhin gjithashtu në vende të ndryshme, p.sh. Biblat hebreje kanë 1 Kronikave 5:27–41, ndërsa përkthimet e krishtera kanë 1 Kronikave 6:1–15.

## Shiko edhe 
* Bibla
* Bibla hebreje
* Besëlidhja e Re
* Besëlidhja e Vjetër

## Burime
Krishtërimi në Perandorinë Osmane

[parapamje|Procesion liturgjik i krishterë nga Perandoria Osmane, i paraqitur nga [Lambert de Vos në vitin 1574.]]
Sipas sistemit të miletit të Perandorisë Osmane, të krishterët dhe hebrenjtë konsideroheshin *dhimmi* (që do të thotë "të mbrojtur") sipas ligjit osman në këmbim të besnikërisë ndaj shtetit dhe pagesës së taksës xhizje.

[parapamje|[Mehmet Fatihu|Mehmeti Pushtuesi pranon Genadius II Scholarius (Patriark Ekumenik i Kostandinopojës nga viti 1454 deri në vitin 1464).]]
Të krishterët ortodoksë ishin grupi më i madh jo-mysliman. Me ngritjen e Rusisë Perandorake, rusët u bënë një lloj mbrojtësi i të krishterëve ortodoksë në Perandorinë Osmane.

Konvertimi në Islam në Perandorinë Osmane përfshinte një kombinim të iniciativave dhe motiveve individuale, familjare, komunale dhe institucionale. Procesi u ndikua gjithashtu nga ekuilibri i fuqisë midis osmanëve dhe shteteve fqinje të krishtera. Megjithatë, shumica e nënshtetasve osmanë në Evropën Lindore mbetën të krishterë ortodoksë, siç janë grekët, serbët, rumunët, bullgarët, ndërsa Shqipëria, Bosnja dhe Kosova e sotme kishin popullsi më të mëdha myslimane si rezultat i ndikimit osman.

## Gjendja civile 
Nën sundimin osman, dhimmi-ve (subjekteve jo-myslimane) u lejohej të "praktikonin fenë e tyre, në varësi të kushteve të caktuara, dhe të gëzonin një masë autonomie komunale" (shih: Millet) dhe garantohej siguria e tyre personale dhe siguria e pronës. Në këmbim të garancisë së sigurisë së lartpërmendur, qytetarët që binin nën kategorinë e dhimmi-ve paguanin një xhizje, e cila ishte një taksë ekskluzive për dhimmi-të. Përveç kësaj, dhimmi-të kishin rregulla të caktuara për të ndjekur që qytetarët e tjerë myslimanë nuk i ndiqnin. Për shembull, dhimmi-ve u ndalohej të përpiqeshin të konvertonin qytetarët myslimanë në praktikën e tyre fetare, dhe gjatë disa periudhave, shteti dekretonte që njerëzit e mileteve të ndryshme duhet të vishnin ngjyra specifike, për shembull, çallma dhe këpucë - një politikë që, megjithatë, nuk ndiqej gjithmonë nga qytetarët osmanë. Prandaj, Perandoria Osmane nuk ishte një shtet me barazi ligjore të feve, jo-myslimanët ishin inferiorë, ligjërisht, ndaj myslimanëve. Ndërsa e njeh këtë status inferior të dhimmi-ve nën sundimin osman, Bernard Lewis, profesor emeritus i Studimeve të Lindjes së Afërt në Universitetin e Princetonit, argumenton se, në shumicën e aspekteve, pozicioni i tyre ishte "shumë më i lehtë se ai i jo-të krishterëve apo edhe i të krishterëve heretikë në Evropën mesjetare (katolike)". Për shembull, dhimmi-të rrallë përballeshin me martirizim ose mërgim, ose detyrim të detyruar për të ndryshuar fenë e tyre, dhe me disa përjashtime, ata ishin të lirë në zgjedhjen e vendbanimit dhe profesionit të tyre.

## Shiko edhe 
* Xhizja
* Konvertimi fetar
* Islami në Perandorinë Osmane
* Perandoria Osmane

## Referime
Emri i ngjitur

Në gjuhën shqipe, **“emri i ngjitur” si nofkë** është një mënyrë për të krijuar një **emër të veçantë**, ku **dy ose më shumë fjalë lidhen bashkë pa hapësirë**. Ky emër përdoret për të përfaqësuar dikë ose diçka në mënyrë unike, zakonisht në internet, në lojëra, në rrjete sociale, ose në komunikim teknik.

Çfarë do të thotë “i ngjitur”?

* “I ngjitur” do të thotë që **fjalët nuk ndahen me hapësirë**.
* Ato lidhen bashkë si një trup i vetëm, për të krijuar një **emër të veçantë**.
* Mund të përdoret **me shkronja të mëdha për ndarje vizuale**, si p.sh. *FjalëPak* ose *ShtëpiQetë*. Si do ta shpjegoje për një fëmijë të klasës së parë?

Imagjino që do të krijosh një emër për veten tënd në lojë. Ti je i qetë dhe punon shumë në shtëpi. Nuk do të shkruash “Fjalë pak”, por do t’i bashkosh si një fjalë e vetme: **FjalëPak**.

Ky është **emri yt i ngjitur**. Tregon kush je, por pa folur shumë. Vetëm me një emër që flet vetë.

Shembuj të thjeshtë me stil shtëpiak:

Pse përdoret?
* Për të krijuar **identitet të veçantë**.
* Për të treguar **stil, karakter, ose rol**.
* Përdoret si **nofkë** në lojëra, rrjete sociale, ose projekte.
ʻOumuamua

**1I/&#x02BB;Oumuamua** është objekt ndëryjori i parë i konfirmuar që është vërejtur duke kaluar përmes Sistemit Diellor. Formalisht i përcaktuar si **1I/2017 U1**, u zbulua nga kanadezi Robert Weryk duke përdorur teleskopin Pan-STARRS në Observatori Haleakalā, Hawaii, më 19 tetor 2017, rreth 40 ditë pasi kishte kaluar pikën më të afërt me Diellin më 9 shtator. Kur u vëzhgua për herë të parë, ndodhej rreth 33 milion km larg Tokës (rreth 85 herë më larg se Hëna) dhe tashmë ishte duke u larguar nga Dielli.

&#x02BB;Oumuamua është një objekt i vogël që vlerësohet të jetë midis 100 dhe 1,000 metra i gjatë, me gjerësinë dhe trashësinë që vlerësohen midis 35 dhe 167 metra. një sasi e vogël e forcës së brendshme, e ngjashme me atë të kometave të ngrira, do ta lejonte të kishte një dendësi relativisht të ulët. Shpjegimet e propozuara për origjinën e tij përfshijnë mbetjet e një komete të lirë të shpërbërë, Më 22 mars 2023, astronomët propozuan se përshpejtimi i vëzhguar ishte "për shkak të çlirimit të hidrogjenit molekular të bllokuar, i formuar përmes përpunimit energjik të një trupi të ngrirë të pasur me H2O", në përputhje me idenë se &#x02BB;Oumuamua ishte një kometë ndëryjore, "që buronte si një planetesimal relike e ngjashme gjerësisht me kometat e sistemit diellor".

## Shiko edhe 
* 2I/Borisov
* Sistemi diellor

## Referime
Murtaja e Justinianit

**Murtaja e Justinianit** ose **murtaja Justinianike** (541–549 pas Krishtit) ishte një epidemi murtaje që preku të gjithë pellgun e Mesdheut, Evropën dhe Lindjen e Afërt, veçanërisht Perandorinë Sasanide dhe Perandorinë Bizantine. Murtaja mban emrin e Perandorit Bizantin Justinian I (mbretëroi 527–565), i cili, sipas historianit të oborrit të tij, Prokopit, e mori sëmundjen dhe u shërua në vitin 542, në kulmin e epidemisë që vrau rreth 1/5-tën e popullsisë në kryeqytetin perandorak, Kostandinopojë. Sëmundja mbërriti në Egjiptin Romak në vitin 541, u përhap rreth Detit Mesdhe deri në vitin 544 dhe vazhdoi në Evropën Veriore dhe Gadishullin Arabik deri në vitin 549. Deri në vitin 543, murtaja ishte përhapur në çdo cep të perandorisë së Justinianit.

Ashpërsia dhe ndikimi i murtajës mbeten të debatuara. Disa studiues pohojnë se, si episodi i parë i pandemisë së parë të murtajës, ajo pati efekte të thella ekonomike, sociale dhe politike në të gjithë Evropën dhe Lindjen e Afërt dhe ndikim kulturor dhe fetar në shoqërinë Romake Lindore. Megjithatë, studiues si Mordechai dhe Eisenberg kanë argumentuar se Murtaja e Justinianit u ekzagjerua nga burimet parësore dhe, ndërsa do të kishte qenë jashtëzakonisht ndikuese në një nivel personal, nuk pati një ndikim të rëndë apo edhe afatgjatë në popullsinë e Mesdheut në Epokën e Justinianit.

Në vitin 2013, studiuesit konfirmuan spekulimet e mëparshme se shkaku i murtajës së Justinianit ishte Yersinia pestis, i njëjti bakter përgjegjës për Vdekjen e Zezë (1346–1353). Llojet e lashta dhe moderne të Yersinia pestis janë të lidhura ngushtë me paraardhësin e llojit të murtajës së Justinianit që është gjetur në Tian Shan, një sistem vargmalesh në kufijtë e Kirgistanit, Kazakistanit dhe Kinës, duke sugjeruar që murtaja e Justinianit e ka origjinën në ose afër atij rajoni. Megjithatë, duket se nuk ka përmendur murtajën bubonike në Kinë deri në vitin 610.

## Shiko edhe 
* Epidemia
* Murtaja (sëmundje)
* Murtaja bubonike

## Referime
2I/Borisov

parapamje|Kometa Borisov në tetor 2019.
**2I/Borisov**, fillimisht e emërtuar **C/2019 Q4 (Borisov)**, është kometa e parë mashtruese e vëzhguar dhe ndërhyrësja e dytë ndëryjore e vëzhguar, pas ʻOumuamua. U zbulua nga astronomi amator i Krimesë dhe prodhuesi i teleskopëve Gennadiy Borisov më 29 gusht 2019 UTC (ora lokale e 30 gushtit) në Observatorin MARGO.

2I/Borisov ka një ekscentricitet orbital heliocentrik prej 3.36 dhe nuk është i lidhur me Diellin. Kometa kaloi nëpër ekliptikën e Sistemit Diellor në fund të tetorit 2019 dhe iu afrua më shumë Diellit në pak më shumë se 2 AU më 8 dhjetor 2019. Kometa kaloi më afër Tokës më 28 dhjetor 2019. Në nëntor 2019, astronomët nga Universiteti Yale thanë se bishti i kometës ishte 14 herë më i madh se Toka dhe deklaruan: "Është përulëse të kuptosh sa e vogël është Toka pranë këtij vizitori nga një sistem tjetër diellor".

## Shiko edhe 
* Oumuamua
* Kometa

## Referime
.38 ACP

parapamje|Fisheku .38 ACP.
**.38 ACP** (Pistola Automatike Colt), e njohur edhe si **.38 Auto**, **.38 Automatic** ose **9×23mmSR**, është një fishek pistolete me gjysmë-skaj që u prezantua në fillim të shekullit të 20-të për Colt M1900 të projektuar nga John Browning. U përdor për herë të parë në prototipin Model 1897 të Colt, të cilin ai nuk e prodhoi. Emërtimi metrik për fishekun është 9×23mm SR (me gjysmë-skaj), i cili nuk duhet të ngatërrohet me fishekë të tjerë 9×23 mm, të tillë si 9×23 mm Largo dhe 9×23 mm Steyr.

## Historiku 
Ngarkesat fillestare të këtij fisheku ishin mjaft të fuqishme. Balistikat e raportuara për ngarkesat e para komerciale ishin një plumb 130 gr me shpejtësi 380 m/s, dhe disa ngarkesa eksperimentale arritën deri në 410 m/s. Megjithatë, këto balistika rezultuan shumë të dhunshme për pistoletën Colt Model 1900, dhe shpejtësitë u ulën shpejt nën 370 m/s. Ngarkesat pasuese komerciale ndryshuan ndjeshëm në fuqi. Për shembull, Hugh B. C. Pollard, duke shkruar në Automatic Pistols në vitin 1920, jep balistikat e fabrikës Winchester për një plumb 130 gr me shpejtësi gryke 358 m/s dhe 540 Joule energji gryke; për municionin Ely, shifrat për një plumb 128 gr ishin 340 m/s dhe 466 Joule; dhe për Kynoch një plumb 130 gr 300 m/s. Më vonë, ngarkesat komerciale amerikane në këtë kalibër kishin balistikë standarde fabrike të një plumbi 130 gr me 320 m/s nga tyta 110 mm e modelit xhepi Colt 1903. Meqenëse Korpusi i Artilerisë së Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara favorizonte një kthim në një armë anësore të kalibrit .45 në kohën kur u prezantuan armët automatike Colt në kalibër .38 ACP, kalibri nuk fitoi kurrë shumë popullaritet. Megjithatë, ata panë shitje të vogla por të qëndrueshme deri në prezantimin e kalibrit më të fuqishëm .38 Super, i cili ishte pak më shumë se .38 ACP i ngarkuar përsëri në balistikën e tij origjinale.

Shitjet e municioneve .38 ACP gëzuan një rritje modeste gjatë bumit të armëve të tepërta të viteve 1950, 1960 dhe 1970; meqenëse fishekët zakonisht përdoreshin në pistoleta të tepërta spanjolle si Astra 400 që kishin dhomën e fishekut për kalibrin 9×23 mm Largo, edhe pse kalibri .38 ACP ishte gjysmë i rrethuar dhe pak më i shkurtër se kalibri 9 mm Largo pa kornizë. Disa pistoleta Astra 400 kishin stampën "9M/M&38" në tytë, duke treguar se tyta ishte projektuar posaçërisht për të futur në dhomë si kalibri 9 mm Largo ashtu edhe kalibri .38 ACP.

Evropa përfundimisht do të favorizonte fishekun 9×19 mm Parabellum. Ky fishek është balistikisht i ngjashëm me kalibri .38 ACP, por përdor një fishek më të vogël dhe presione më të larta.

Vetë Browning nuk u mor me fishekë 9 mm dhe prezantoi kalibrin 9 mm Browning Long në vitin 1903 dhe kalibrin .380 ACP në vitin 1908.

## Shiko edhe 
* .380 ACP
* 9mm
* Fisheku
* Pistoleta

## Referime
GIGN

parapamje|Shenja zyrtare (2021).
**GIGN** (frëngjisht: ''Groupe d'intervention de la Gendarmerie nationale'') është njësia taktike elitare e policisë së Xhandarmërisë Kombëtare Franceze. Ndër misionet e saj janë antiterrorizmi, shpëtimi i pengjeve, mbikëqyrja e kërcënimeve kombëtare, mbrojtja e zyrtarëve qeveritarë, mbrojtja e vendeve kritike (siç janë ambasadat franceze në vendet e shkatërruara nga lufta) dhe shënjestrimi i krimit të organizuar.. 

E themeluar në vitin 1973 dhe duke u bërë operative në vitin 1974, GIGN u krijua fillimisht si një njësi taktike relativisht e vogël e specializuar në situata të ndjeshme pengjesh, por që atëherë është rritur në një forcë më të madhe me përgjegjësi dhe aftësi të zgjeruara. Tani përbëhet nga gati 1,000 operatorë: rreth 400 operatorë me bazë në Satory, pranë Versajës në zonën e Parisit dhe afërsisht 600 operatorë në katërmbëdhjetë degë rajonale të GIGN të quajtura AGIGN (frëngjisht: Antennes du GIGN), të vendosura në Francën metropolitane ose në territoret franceze jashtë shtetit. Njësia ndan juridiksionin e territorit sovran francez me njësitë e reagimit special të Policisë Kombëtare, dhe qendra e saj e trajnimit ndodhet në Beynes.

Edhe pse shumica e operacioneve të saj zhvillohen në Francë, GIGN (si një pjesë përbërëse e Forcave të Armatosura Franceze) mund të veprojë kudo në botë. Shumë nga misionet e saj janë sekrete dhe operatorët e GIGN nuk lejohen të fotografohen publikisht. Që nga formimi i saj, GIGN ka qenë e përfshirë në mbi 1,800 misione dhe gjithashtu ka shpëtuar më shumë se 600 pengje, duke e bërë atë një nga njësitë më me përvojë kundër terrorizmit në botë.

## Shiko edhe 
* GSG 9

## Referime
Objekti ndëryjor

[parapamje|[1I/ʻOumuamua, objekti i parë ndëryjor i konfirmuar që kalon nëpër Sistemin Diellor, në vitin 2017.]]
Një **objekt ndëryjor** është një objekt astronomik në hapësirën ndëryjore, jo i lidhur gravitacionalisht me një yll. Termi përdoret për objekte që përfshijnë asteroidë, kometa dhe planetë mashtrues, por jo yje ose mbetje yjore. Objektet ndëryjore dikur ishin të lidhura me një yll pritës dhe që atëherë janë bërë të palidhura. Procese të ndryshme mund të shkaktojnë që planetët dhe objektet më të vogla (planetesimalët) të bëhen të palidhura nga ylli i tyre pritës.

Ky term zbatohet edhe për një objekt që është në një trajektore ndëryjore, por që po kalon përkohësisht afër një ylli, siç janë disa asteroide dhe kometa (domethënë, ekzoasteroide dhe ekzokometë). Në këtë rast, objekti mund të quhet ndërhyrës ndëryjor. Objektet e vëzhguara brenda sistemit diellor identifikohen si ndërhyrës ndëryjor për shkak të posedimit të një shpejtësie të konsiderueshme hiperbolike të tepërt, duke treguar se ato nuk kanë origjinën në sistemin diellor.

Objektet e para ndëryjore të zbuluara ishin planetë të paqëndrueshëm, të nxjerrë nga sistemi i tyre origjinal yjor (p.sh., OTS 44 ose Cha 110913−773444), megjithëse janë të vështira për t'u dalluar nga xhuxhët sub-kafe, objekte me masë planetare që u formuan në hapësirën ndëryjore ashtu siç formohen yjet.

Që nga viti 2025, janë zbuluar tre objekte ndëryjore që udhëtojnë nëpër Sistemin Diellor: 1I/ʻOumuamua në vitin 2017, 2I/Borisov në vitin 2019 dhe 3I/ATLAS në vitin 2025. Parashtesa "1I" e identifikon objektin si ndërhyrësin e parë ndëryjor të konfirmuar, "2I" si të dytin e kështu me radhë. Ka pasur spekulime se ndërhyrësit ndëryjorë të vëzhguar në Sistemin Diellor janë anije kozmike jashtëtokësore, por aktualisht nuk ka prova të mjaftueshme që pretendime të tilla të jenë të besueshme.

## Shiko edhe 
* Kometa
* Asteroidi

## Referime
Kuinti (koalicion ndërkombëtar)

parapamje|David Cameron, Barack Obama, Angela Merkel, François Hollande dhe Matteo Renzi në vitin 2016.
**Kuinti** është një grup joformal vendimmarrës i përbërë nga Shtetet e Bashkuara dhe Katër vendet e Mëdha të Evropës Perëndimore (Franca, Gjermania, Italia dhe Mbretëria e Bashkuar). Të gjitha vendet që e formojnë atë janë aleatë dhe anëtarë të NATO-s, OECD-së dhe G7/G20.

Shtetet e Bashkuara, Franca dhe Mbretëria e Bashkuar janë shtete me armë bërthamore, ndërsa Gjermania dhe Italia janë pjesë e programit të ndarjes së armëve bërthamore.

## Historia 
Ideja e një boshti trepalësh mbi çështjet e politikës së jashtme u propozua nga Presidenti Francez Charles de Gaulle homologëve të tij britanikë dhe amerikanë (shih Planin Fouchet). Megjithatë, ky plan nuk u zbatua kurrë. Takimet me këtë qëllim u zhvilluan rreth vitit 1980 midis ministrave të jashtëm të këtyre tre vendeve dhe Gjermanisë Perëndimore, megjithëse ato ishin kryesisht simbolike dhe nuk çuan në asnjë vendim të vërtetë. Kuinti në formën e tij aktuale duket se ka filluar si Grupi i Kontaktit duke përjashtuar Rusinë. Në ditët e sotme, udhëheqësit e Kuintit diskutojnë të gjitha temat kryesore ndërkombëtare duke marrë pjesë në videokonferenca ose duke u takuar me njëri-tjetrin në forume të ndryshme si NATO, OSBE, G20 dhe OKB. Kuinti takohet gjithashtu në nivel ministror dhe ekspertësh. Vendet e Kuintit, së bashku me Rusinë dhe Kinën, marrin pjesë së bashku në diskutime globale si në rastin e Sirisë, ata kanë deklarata dhe takime të përbashkëta si në rastin e Libanit.

## Shiko edhe 
* G7
* G20

## Referime
G20

**G20** ose **Grupi i** **të 20-tëve** është një forum ndërqeveritar që përfshin 19 vende sovrane, Bashkimin Evropian (BE) dhe Bashkimin Afrikan (AU). Ai punon për të adresuar çështje të mëdha që lidhen me ekonominë globale, të tilla si stabiliteti financiar ndërkombëtar, zbutja e ndryshimeve klimatike dhe zhvillimi i qëndrueshëm, përmes takimeve vjetore të krerëve të shteteve dhe krerëve të qeverive.

Shtetet sovrane të G20 (pa anëtarët e saj ndërkombëtarë, si BE ose AU) përbëjnë rreth 85% të produktit bruto botëror (GWP), 75% të tregtisë ndërkombëtare, 56% të popullsisë globale dhe 60% të sipërfaqes tokësore të botës. Duke përfshirë BE-në dhe AU-në, G20 përfshin 78.9% të popullsisë globale dhe 83.9% të emetimeve globale të CO2 nga energjia fosile.

G20 u themelua në vitin 1999 në përgjigje të disa krizave ekonomike botërore. Që nga viti 2008, ai është mbledhur të paktën një herë në vit, me samite që përfshijnë kreun e qeverisë ose shtetit të secilit anëtar, ministrin e financave ose ministrin e jashtëm dhe zyrtarë të tjerë të lartë; BE-ja përfaqësohet nga Komisioni Evropian dhe Banka Qendrore Evropiane. Vende të tjera, organizata ndërkombëtare dhe organizata joqeveritare ftohen të marrin pjesë në samite, disa prej të cilave përgjithmonë. Bashkimi Afrikan u bashkua si anëtari i 21-të në samitin e vitit 2023 në Indi dhe u përfaqësua zyrtarisht në samitin e vitit 2024 në Brazil.

Në samitin e vitit 2009, G20 e shpalli veten vendin kryesor për bashkëpunim ekonomik dhe financiar ndërkombëtar. Statura e grupit është rritur gjatë dekadës pasuese dhe njihet nga analistët si vendi që ushtron ndikim të konsiderueshëm global; ai gjithashtu kritikohet për anëtarësimin e tij të kufizuar, mungesën e fuqive zbatuese dhe për minimin e supozuar të institucioneve ndërkombëtare ekzistuese. Samitet shpesh përballen me protesta, veçanërisht nga grupet anti-globalizim.

## Shiko edhe 
* G7

## Referime
Varrimi romak i Strikçhanit

**Varrimi romak i Strikçan t** është një varr romak në Strikçan, Bulqizë, Dibër, Shqipëri. Gërmimi u krye midis gushtit dhe shtatorit 2025 nga Akademia e Studimeve Albanologjike dhe u planifikua nga Erikson Nikolli. Varrimi vlerësohet të jetë varrosur midis shekujve të 3-të dhe të 4-t gjatë periudhës perandorake romake. Ekziston një mbishkrim i rrallë dygjuhësh që arkeologët besojnë se është shkruar si në greqisht ashtu edhe në latinisht, i dedikuar si perëndisë romake Jupiteri ashtu edhe Gellianos, të ndjerit.

## Gërmim 
Në gusht të vitit 2025, një varr i madh romak u gjet në Strikçan në Qarkun e Dibrës, në një pllajë pranë kufirit me Maqedoninë e Veriut. Është varri i parë monumental i epokës romake që është zbuluar në Shqipëri. Gërmimi u planifikua dhe u drejtua nga Erikson Nikolli dhe zgjati një muaj. Arkeologët u njoftuan fillimisht nga banorët vendas që kishin vënë re një bllok guri të gërmuar dhe të cilët e raportuan shpejt atë në Akademinë e Studimeve Albanologjike.

Duket se varri është plaçkitur të paktën dy herë; një herë në kohët e lashta dhe më vonë kur makineri të rënda u përdorën për të lëvizur një gur të madh sipër varrit.

## Ndërtim 
Varri ka përmasa 9 m × 6 m (30 ft × 20 ft), dhe u ndërtua nga pllaka të mëdha guri gëlqeror të gdhendura. Ai përmban një shkallë monumentale që të çon poshtë në një paradhomë dhe në vetë dhomën kryesore të varrimit. Si shkalla e varrit, ashtu edhe cilësia e ndërtimit të tij sugjerojnë se është ndërtuar për të mbajtur trupin e një personi me status të lartë.

## Artefakte 
Një mbishkrim i gjetur në këtë varr romak ishte shkruar në greqisht dhe latinisht dhe ia kushtonte varrin Jupiterit dhe një individi romak të quajtur Gellianos, i cili besohet se është varrosur në varr. Ky mbishkrim, që përzien si gjuhën greke ashtu edhe fenë romake, ofroi prova të hibriditetit kulturor.

Artefakte të tjera që u gjetën në këtë varr romak përfshijnë pjata dhe thika qelqi, si dhe fragmente tekstilesh të fijezuara me ar, të përdorura shpesh në veshjet e elitës dhe që tregojnë një status të lartë shoqëror në periudhën romake.

## Referime
Serie A 2010–11

**Serie A 2010–11** (e njohur si Serie A TIM për arsye sponsorizimi) ishte sezoni i 109-të i futbollit të nivelit të lartë italian, i 79-ti në një turne vajtje-ardhje, dhe i 1-ri që nga organizimi i tij nën një komitet lige të ndarë nga Serie B. Ai filloi më 28 gusht 2010 dhe përfundoi më 22 maj 2011. Internazionale ishte kampioni në fuqi.

AC Milan fitoi Serie A 2010–11 dhe titullin e 18-të në ligë në përgjithësi me një barazim pa gola në transfertë kundër Romës më 7 maj 2011. Ky rezultat siguroi që me dy raunde të mbetura rivali më i afërt i AC Milan, Internazionale, mund të barazohej vetëm në pikë, dhe AC Milan mbante barazimin bazuar në rekordin e tyre më të mirë kokë më kokë. Rezultati nxiti festimet në Piazza del Duomo të AC Milan. Trofeu u prezantua në ndeshjen e radhës në shtëpi të AC Milan më 14 maj.

Ishte Scudetto i parë i AC Milan që nga viti 2004 dhe i dha fund një serie prej pesë titujsh radhazi të Serie A nga rivali i tyre Internazionale. Ishte titulli i parë i ligës për menaxherin Massimiliano Allegri, i fituar në vitin e tij të parë me AC Milan dhe i cili ishte për shumë një zgjedhje surprizë si menaxher. AC Milan kryesoi tabelën për pjesën më të madhe të sezonit AC Milan u vlerësua për forcimin e skuadrës së tyre me Zlatan Ibrahimović dhe Robinho në verë, si dhe marrjen e Antonio Cassano dhe Mark van Bommel në janar. Njoftimi i vonë i këtij ndryshimi rregullash bëri që disa klube të duhej të anulonin transferime në hyrje. Parma, për shembull, pritej të nënshkruante si kolumbianin Pablo Armero nga skuadra braziliane Palmeiras, i cili më pas nënshkroi për Udinese në vend të kësaj, ashtu edhe lojtarin e agjencisë braziliane Zé Eduardo, por duhej të zgjidhte mes tyre dhe përfundimisht transferoi këtë të fundit. Transferimi i tyre në dalje ishte Julio César de León, i cili u transferua në ekipin kinez Shandong Luneng Taishan.

## Skuadrat
Liga përbëhej nga 17 skuadra që ktheheshin nga Serie A 2009–10, plus tre skuadra të promovuara nga Serie B 2009–10 (dy si promovime direkte, një si fituese e play-off-it). Më 30 maj 2010, Lecce dhe Cesena fituan promovimin direkt në Serie A duke përfunduar në vendin e parë dhe të dytë, respektivisht. Brescia u bë skuadra e tretë e Serie B e promovuar më 13 qershor 2010 duke fituar finalen e play-off-it të promovimit 2–1 me rezultat të përgjithshëm kundër Torino. Ishte një kthim i shpejtë për Lecce, që kaloi vetëm një vit në Serie B pas rënies nga Serie A 2008–09. Cesena luajti për herë të fundit në Serie A në 1990–91, ndërsa Brescia luajti pesë sezone në Serie B pas rënies nga A në 2004–05.

### Stadiumet dhe vendndodhjet 
### Personeli dhe sponsorizimi 
### Ndryshimet e trajnerëve
## Tabela e ligës

## Rezultatet 
## Golashënuesit më të mirë
### Hat-trick-et
4 Lojtari shënoi katër gola

## Referime
Accs-Market

**AccsMarket** (shpesh shkruar edhe si **Accs‑Market**) është një treg online global për blerjen dhe shitjen e llogarive të verifikuara në rrjete sociale, email, platforma lojërash dhe shërbime të tjera digjitale. E themeluar në 2017, AccsMarket ofron akses në llogari të paracaktuara për ekipe marketingu dhe automatizimi, të cilat mund të përdoren për reklama, angazhim dhe operacione digjitale.

## Histori 
AccsMarket u themelua në 2017. Shtëpia e saj kryesore thuhet se ndodhet në Londër, Mbretëria e Bashkuar, por operohet ligjërisht nga Carfax Commerce Inc., e regjistruar në Seychelles.

Që nga viti 2020, AccsMarket ka zgjeruar ndjeshëm llojet e llogarive që ofron, duke përfshirë llogari për Twitter, TikTok, Reddit, Discord, Steam, Telegram dhe platforma të tjera.

## Referime
Curia Calabra

**Curia Calabra** ishte një vend kulti apo *templum* i përdorur për të vrojtimin ritual të hënës së re në Romën Antike.

## Përdorimi 
Kalendari Romak fillimisht ishte hënor. Kalendat apo dita e parë e çdo muaji, pontifex minor zinte *Curia Calabra-n* për të ndjekur parjen e hënës së re. Rex Sacrificulus dhe pontefiksi pastaj kryenin ritin *res divina* (shërbim fetar) dhe flijimin në nder të Junonës dhe populli romak thirrej në asamble (*comitia calata*). Si *calata*, emri *Calabra* rrjedh me gjasa nga *calare*, "të thirrësh" apo "të shpallësh".

## Lokalizimi 
Edhe pse pozicioni i saktë është pak i qartë, me shumë gjasa ishte një rrethim i hapur përballë një kasolleje augurale *(auguraculum)*, në krahun jug-perëndimor të zonës *Kapitoline*, rrethimi i Tempullit të Jupiter Optimus Maksimus. Servius Marius Honorati e identifikon Kuria Kalabrën me një *Casa Romuli* ("Kasolle e Romulit") në Kodrën Kapitoline, por Ambrosius Teodosius Makrobiusi supozon, nga ana tjetër se ndodhej përreth *casa-s*.

## Shiko gjithashtu 
* Kalendari Romak
* Kalendat
* Kalendari julian
* Kalendari gregorian
* Historia e kalendarëve
* Varroni
* Varronis De re rustica
* Kalendari i Metonit
* Kalendari i Prishtinës
* Lunisolari
* Panteoni, Romë
* Latinët në Itali
* Albaniana (fortesë romake)
* Mos maiorum
* Romanitas
* Kohorta (njësi ushtarake)
* Aedilen
* Agentes in rebus
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Arti romak
* Auguri
* Bovillae
* Braccae
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Censori
* Di Manes
* E drejta romake
* Feja romake
* Frumentarii
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Jus trium liberorum
* Kolonia Romake
* Kolumbarium
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Labici
* Lista e kolonive romake
* Ludi
* Lustrum
* Lustratio
* Mansio
* Martesa në Romën e lashtë
* Mitologjia romake
* Monarkia romake
* Monti Albani
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Panem et circenses
* Perandoria Romake
* Punët dhe ditët
* Remi dhe Romuli
* Roma e lashtë
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Themelimi i Romës
* Tirones
* Virgjili

## Referime 
## Bibliografia 
* Ambrosius Teodosius Makrobius, *Saturnalia* 
* Jérôme Carcopino, *La vita quotidiana a Roma*
* Lawrence Richardson, *A New Topographical Dictionary of Ancient Rome* (Johns Hopkins University Press, 1992), fq.&nbsp;102.
* 
* Mark Terencio Varroni, *De lingua latina* 

## Lidhje të jashtme 
* 
* Il calendario di Furio Dionisio Filocalo
*
Marrëdhëniet mes Kosovës dhe Sirisë

**Marrëdhëniet Kosovë–Siri** janë marrëdhënie dypalëshe midis Kosovës dhe Sirisë. Siria formalisht e njohu Kosovën si shtet të pavarur më 29 tetor 2025.

## Historia
Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia më 17 shkurt 2008.

### Siria Baathiste
Më 13 maj 2009, ambasadori i Sirisë Baathiste në Serbi, Majed Shadoud, raportoi se presidenti sirian Bashar al-Assad i kishte thënë ministrit të jashtëm serb Vuk Jeremić se vendi i tij vazhdon të kundërshtojë njohjen e pavarësisë së Kosovës. Shadoud citoi al-Assadin duke thënë: “Siria nxit një zgjidhje politike për situatën në Ballkan dhe Lindjen e Mesme dhe është kundër çdo lloj ndarjeje në të dyja rajonet, pavarësisht nëse arsyeja është fetare, etnike apo nacionaliste.”

Në prill 2012, një delegacion i opozitës siriane (Këshilli Kombëtar Sirian) i udhëhequr nga Ammar Abdulhamid vizitoi Prishtinën dhe premtoi ta njihte Kosovën menjëherë nëse ata do të fitonin në Siri.

### Siria pas-Baathiste
Pas Rënies së regjimit të Assadit, presidenti i ri sirian Ahmed al-Sharaa u takua me presidenten e Kosovës, Vjosa Osmani, në Forumin Diplomatik të Antalias më 11 prill 2025. Flamujt e të dy vendeve ishin të pranishëm dhe njoftimi zyrtar sirian deklaronte se al-Sharaa ishte takuar me presidenten e “Republikës së Kosovës”, duke nënkuptuar njohjen e Republikës së Kosovës si shtet.

Më 29 tetor 2025, Siria zyrtarisht e njohu Republikën e Kosovës si shtet të pavarur dhe sovran.

## Shiko edhe 
*Marrëdhëniet mes Kosovës dhe Turqisë
*Marrëdhëniet mes Kosovës dhe Kroacisë

## Referime
Faik Pruthi

## Biografia 
**Faik Pruthi** ishte një shqiptar nga Gjakova i cili mori pjesë në rezistencën antifashiste gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Pruthi luftoi krah forcave antifashiste në Jugosllavi dhe shërbeu si sekretar i parë i rrethit të Gjakovës, një nga funksionet më të larta politike-administrative në rajon gjatë periudhës së hershme socialiste. 

Pruthi ishte pjesë e grupeve të para partizane që luftuan kundër forcave pushtuese në Kosovë dhe rajonin përreth, gjatë një periudhe trazirash politike dhe pushtimi fashist. Pruthi mori pjesë në organizimin dhe koordinimin e veprimtarive të formacioneve çlirimtare, përfshirë komunikimin midis grupeve në Kosovë dhe planifikimin strategjik kundër pushtuesve. Roli i tij në lëvizjen partizane dhe angazhimi i tij ndaj idesë së bashkimit të trojeve shqiptare përmenden në botime rajonale, kujtime dhe disa shënime akademike. 

Pruthi bashkëpunoi me aktivistë të tjerë të njohur në Kosovë, përfshirë figura si Fadil Hoxha, të cilët më vonë morën pjesë në lëvizjet politike pasluftës, duke mbështetur idenë e bashkimit të trojeve shqiptare brenda Jugosllavisë. Pruthi kujtohet në Kosovë si një nga figurat e hershme që kontribuan në luftën për liri dhe identitet kombëtar; emri dhe veprat e tij ruhen në rrëfime familjare, raporte partizane dhe disa shënime historike.

## Referime
Bosnjanët (kthjellim)

Ky term i'u referohet:

* Bosnjanëve - qytetarë të Bosnjë Hercegovinës
* Boshnjakëve - qytetarë myslimanë të Bosnjë Hercegovinës
* Serbëve të Bosnjës dhe Hercegovinës - qytetarë serbë të Bosnjë Hercegovinës
Mbretëria e Kroacisë dhe Dalmacisë

**Mbretëria e Kroacisë** (kroatisht: *Kraljevina Hrvatska*, *Hrvatsko Kraljevstvo*; hungarisht: *Horvát királyság*; latinisht: *Regnum Croatiae*), e njohur edhe me emrin e plotë diplomatik **Mbretëria e Kroacisë dhe Dalmacisë** (latinisht: *Regnum Croatiae et Dalmatiae*), hyri në një bashkim personal me Mbretërinë e Hungarisë në vitin 1102, pas një periudhe sundimi të mbretërve nga dinastitë Trpimirović dhe Svetoslavić dhe një krize trashëgimie pas vdekjes së mbretit Demetrius Zvonimir.

Me kurorëzimin e Mbretit Coloman të Hungarisë si "Mbret i Kroacisë dhe Dalmacisë" në vitin 1102 në Biograd, mbretëria kaloi në dinastinë Árpád deri në vitin 1301, kur linja (mashkullore) e dinastisë u shua. Pastaj, mbretërit nga Shtëpia Kapetiane e Anjou, të cilët ishin gjithashtu pasardhës të ngjashëm të mbretërve Árpád, sunduan mbretëritë. Shekujt e mëvonshëm u karakterizuan nga konflikte me mongolët, të cilët plaçkitën Zagrebin në vitin 1242, konkurrencë me Venedikun për kontrollin mbi qytetet bregdetare dalmate dhe luftëra të brendshme midis fisnikërisë kroate. Gjatë kësaj periudhe dolën individë të ndryshëm, siç ishte Pali I Šubić i Bribirit, i cili përfaqësonte dinastinë më të fuqishme kroate në atë kohë, familjen fisnike Šubić. Këta individë të fuqishëm herë pas here arritën të siguronin de facto një pjesë të madhe të pavarësisë për feudet e tyre. Pushtimi osman në Evropë në shekullin e 16-të i uli ndjeshëm territoret kroate dhe e la vendin të dobët dhe të ndarë. Pas vdekjes së Luigjit II në vitin 1526 gjatë Betejës së Mohács dhe një periudhe të shkurtër mosmarrëveshjesh dinastike, të dy kurorat kaluan te Shtëpia Austriake e Habsburgëve dhe mbretëritë u bënë pjesë e monarkisë së Habsburgëve.

Disa nga kushtet e kurorëzimit të Coloman dhe statusi i mëvonshëm i fisnikëve kroatë janë të detajuara në Pacta Conventa, një dokument i ruajtur vetëm në transkript nga shekulli i 14-të. Kushtet e sakta të kësaj marrëdhënie u bënë çështje debati në shekullin e 19-të; megjithatë, edhe në bashkimin dinastik me Hungarinë, institucionet e shtetësisë së veçantë kroate u ruajtën përmes Saborit (një asamble fisnikësh kroatë) dhe Banit (zëvendësmbretit). Përveç kësaj, fisnikët kroatë ruajtën tokat dhe titujt e tyre.

## Shiko edhe 
* Mbretëria e Hungarisë
* Mbretëria e Bosnjës

## Referime
Halit Nezaj

**Halit Nezaj** (lindur më 3 shtator 1969) është një boksier dhe gazetar sportiv nga Kosova, i vepruar kryesisht në Gjermani. Ai është njohur për kontributin e tij në promovimin e sporteve luftarake të atletëve shqiptarë në arenën ndërkombëtare.

## Jeta dhe arsimi 
Halit Nezaj lindi më 3 shtator 1969 në fshatin Skivjan, komuna e Gjakovës, në Kosovë. Në vitin 1989, ai u shpërngul në Gjermani, ku vazhdoi jetën dhe karrierën profesionale.

## Karriera 
Që nga fillimi i veprimtarisë së tij, Nezaj është angazhuar në zhvillimin dhe promovimin e sporteve luftarake, veçanërisht boksit dhe kikboksit. Ai ka bashkëpunuar me shumë sportistë shqiptarë në Evropë si menaxher dhe këshilltar mediatik.

Gjatë karrierës së tij si gazetar sportiv i pavarur, ka raportuar nga evente të ndryshme sportive dhe ka bashkëpunuar me media të njohura gjermane dhe evropiane si: SAT1, RTL, ARD, ZDF, Sport1 dhe Eurosport.

Disa prej sportistëve me të cilët ai ka bashkëpunuar në periudha të ndryshme përfshijnë:
* Nuri Seferi
* Sefer Seferi
* Erzen Rrustemi
* Toni dhe James Kraft (vëllezërit Avdimetaj)
* Shefat Isufaj
* Ardian Maliqi
* Labinot Xhoxhaj

## Angazhime të tjera 
Përveç aktivitetit sportiv, Halit Nezaj ka pasur edhe angazhime shoqërore, kulturore dhe politike në diasporë. Ai ka qenë:
* Kryetar i Degës së LDK-së në Speyer (1991–1999)
* Delegat i Kongresit të Lidhjes Shqiptare në Botë
* Menaxher i mediave dhe marketingut në kuadër të Lobit Shqiptar dhe portalit LobiPress

Ai është marrë edhe me këshillime në fushat e marketingut, komunikimit, artit dixhital dhe lidhjeve institucionale ndërmjet komunitetit shqiptar në diasporë dhe institucioneve shqiptare.

## Shih edhe 
* Sporti në Kosovë
* Kikboksi
* Boksi

## Referime
Beteja e Prekazit (1999)

**Beteja e Prekazit (1999)** ndodhi më 29 mars 1999 në fshatin Prekaz, në zonën operative të Drenicës, në Kosovë, gjatë Luftës së Kosovës.

## Sfondi 
Beteja ndodhi afër fundit të ditës, në një kohë kur sulmet jugosllave zakonisht nuk priteshin. Meqë ishte dita e Fitër Bajramit, disa luftëtarë të UÇK-së ishin mbledhur për të festuar dhe për të ngrënë së bashku, duke e ulur përkohësisht vigjilencën e tyre.

## Beteja 
Rreth orës 16:00, forcat jugosllave, të mbështetura nga mjete të blinduara, përparuan nga fshati i afërt Pollac drejt lagjes Kodra në Prekaz. Një grup prej rreth dhjetë luftëtarësh të UÇK-së u mobilizuan shpejt për të rezistuar ndaj sulmit, duke u përfshirë në luftime të ashpra nga afër. Forcat jugosllave fillimisht i mbizotëruan mbrojtësit me artileri dhe zjarr të fuqishëm, por përforcime nga zonat përreth — përfshirë luftëtarë nga lagjja Lushtaku e Prekazit — arritën shpejt dhe nisën një kundërsulm. Forcat jugosllave u detyruan të tërhiqeshin përsëri drejt Pollacit, duke braktisur pozicionet e tyre.

## Referencat