Umeå

**Umeå** është një zonë urbane në Västerbotten. Umeå është zona qendrore në komunën Umeå, qyteti i selisë në qarkun Västerbotten dhe që nga viti 1965 qytet universitar - Universiteti Umeå është i pesti më i madh i vendit me afërsisht 16,000 vende studimi me kohë të plotë.

Me 88,203 banorët e saj (2018), Umeå është zona e 13-të më e madhe urbane e Suedisë dhe që nga viti 1995 zona më e madhe urbane e Norrland (atëherë kaloi Gävle). Më 31 dhjetor 2020, komuna e Umeå kishte 130,224 banorë.

Umeå ndodhet pranë lumit Ume, rreth pesëmbëdhjetë kilometra nga bregu i Gjirit të Bothnia, nga Kvarken Perëndimore. Qyteti u rrit në shekullin e 14-të rreth kishës së Backen rreth pesë kilometra në rrjedhën e sipërme të qendrës aktuale të Umeå. Lumi Ume ishte atëherë i lundrueshëm në Backen, ku kishte edhe një port dhe një treg. Ndërsa ngjitja si rezultat i ngritjes së tokës u bë më e vështirë me kalimin e kohës, qendra e qytetit u zhvendos në drejtim të rrymës në lidhje me Umeå që merrte të drejtat e qytetit në fillim të viteve 1620. Gërmimi i lumit Ume vazhdoi, megjithatë, dhe porti i Umeå, i cili deri atëherë kishte qenë plotësisht qendror, ka qenë i vendosur pothuajse 20 kilometra në jug që nga vitet 1920, afër grykës së lumit në Holmsund.

Që nga vitet 1980, Umeå e ka profilizuar gjithnjë e më shumë veten si një qendër kulturore dhe në vitin 2014 ishte gjithashtu kryeqyteti kulturor evropian. Kulturväven, Bildmuseet, muzeu i Västerbotten, Gitarrmuseet, Kvinnohistoriskt museum, Umedalen skulpturpark, Norrlandsoperan, Profilteatern dhe Klungan janë disa nga institucionet, ndërsa Festivali Jazz Umeå, Visfestival Holmön, Umefolk, House of Metal, Umeå Open dhe skena hardcore e viteve 1990 dëshmon për gamën muzikore.

## Historia
Përmendja e parë e shkruar e Umeå është nga shekulli i 14-të. Pjesët veriore të Suedisë, duke përfshirë qarqet Västerbotten dhe Norrbotten, ishin vendosur kryesisht nga laponezët nomadë para kësaj kohe, por jo domosdoshmërisht duke formuar ndonjë vendbanim të përhershëm në vendndodhjen e saktë të qytetit.

Umeå në formën e saj të parë ishte një famulli me një kishë prej druri dhe postë tregtare të vendosura në pjesën e qytetit tani e njohur si Backen (ose Kyrkbacken). Vendndodhja e tij afër bregdetit dhe në një lumë ishte ndoshta një nga arsyet që njerëzit zgjodhën të vendoseshin atje.

Për dy shekujt e ardhshëm, Umeå ishte një vend i përbërë nga famulli të shpërndara, ku tregtoheshin mallra me origjinë nga laponezët dhe ishte vendi i fundit i banuar para se të merrte shkretëtira veriore. Sidoqoftë, asnjë qytet i vërtetë nuk u ndërtua në vendin e zgjedhur nga mbreti dhe ai humbi privilegjet e tij të qytetit në vitet 1590.

Në vitin 1622, një qytet u themelua përsëri nga Gustavus Adolphus i Suedisë. Në vitin 1638, ajo kishte rreth 40 shtëpi. Ajo vuajti nga sulmet ruse në vitet 1714 dhe 1720 kur u dogj për tokë gjatë plaçkitjes tuse të 1719-1721. Në mbyllje të Luftës Finlandeze më 1809 ushtria ruse nën drejtimin e Barclay de Tolly mori Umeå dhe e mbajti atë nga qershori deri në gusht.

Në vitin 1874 qyteti përmirësoi planet për strukturën e tij pasi u bë një kërkesë e qeverisë. Umeå tashmë kishte filluar të bënte këto ndryshime kur një zjarr më 25 qershor 1888 shkatërroi pjesët lindore të Umeå dhe të paktën 2,300 nga 3,000 banorët u bënë të pastrehë. Në restaurimin pas zjarrit, pothuajse 3,000 pemë me thupër argjendi u mbollën përgjatë rrugëve të gjera për të parandaluar përhapjen e zjarreve në të ardhmen. Për këtë arsye Umeå nganjëherë njihet si "*Björkarnas Stad*", (qyteti i mështeknës). Emri i ekipit të hokejve në akull i Umeå, Björklöven, do të thotë "Gjethe mështekne".

## Gjeografia
[parapamje|Pamja e [Lumi Ume|lumit Ume nga grykëderdhja e saj Umeå]]
Umeå ndodhet në hyrjen e Gjirit të Bothnia në grykën e Lumi Umelumit Ume, në jug të Västerbotten. Umeå është rreth 600 km në veri të Stokholmit dhe rreth 400 km në jug të Rrethit Arktik. Është qyteti më i madh në veri të rajonit të Stokholmit-Uppsalës dhe nganjëherë referohet si qendra rajonale e Suedisë veriore.

Komuniteti aty pranë i Holmsundit shërben si porti i tij. Nga këtu një linjë trageti e lidh atë me qytetin fqinj të Vaasa (suedisht: *Vasa*) në Finlandë. Lidhjet e afërta me Finlandën ndikojnë në popullsinë e qytetit - disa finlandezë të Suedisë jetojnë në Umeå.

### Klima
Klima e Umeå kufizohet me një kontinent të lagësht (Dfb) dhe një klimë subarktike (Dfc), me verë të shkurtër dhe mjaft të ngrohtë. Dimrat janë të gjatë dhe të ngrirë, por zakonisht janë më të butë sesa në zonat në të njëjtën gjerësi me një klimë më kontinentale.

Temperatura mesatare e janarit është rreth −7 ° C, korriku është 16 ° C. Duke marrë parasysh afërsinë e tij me një trup të madh ujor dhe gjerësinë e tij, verat janë më të ngrohta nga sa pritej. Rekordi më i lartë prej 32.2 ° C u regjistrua në 23 korrik 2014, gjatë një vere shumë të ngrohtë në Suedi, ndërsa ajo më e ulëta prej −38.2 ° C u regjistrua në 15 shkurt 1978.

## Transporti
parapamje|majtas|Një ndalesë autobusi në Umeå qendrore
Infrastruktura rrugore përfshin dy autostrada evropian (E4 dhe E12) të cilat kalojnë në qytet. Sistemi lokal i autobusëve është i përqendruar në Vasaplan në qendër të qytetit dhe ka linja të shumta që udhëtojnë në të gjithë qytetin. Rreth 4 kilometra nga qendra e qytetit është Aeroporti Umeå. Është aeroporti i 7-të më i madh në Suedi për nga numri i udhëtarëve, me 844,932 pasagjerë në 2010.

Linja Bothnia (*Botniabanan*) lidhet me Umeå nga jugu, kalon përgjatë Bregut të Lartë përmes Örnsköldsvik deri në Umeå. Kjo hekurudhë u hap më 28 gusht 2010. Linja e re hekurudhore është e gjatë 190 km, që përmban 140 ura dhe 25 kilometra tunele. Ai siguron Umeå me një lidhje të shpejtë me tren me Stokholmin (6 orë e gjysmë). Një stacion i ri hekurudhor, Stacioni Lindor Umeå, u ndërtua në lidhje me Spitalin Universitar të Norrland dhe Universitetin Umeå.

Trageti Wasaline kërkon katër orë për të arritur në Vaasa, Finlandë.

Umeå është e vendosur përgjatë autostradës blu, e cila është një rrugë turistike ndërkombëtare nga Mo i Rana, Norvegji në Pudozh, Rusi përmes Finlandës.

## Referime