Racionalizmi (arkitekturë)

318px|parapamje|*Colosseo Quadrato*, shembulli më i famshëm i stilit Racionalist
Në arkitekturë, **Racionalizmi** është një rrymë arkitektonike që u zhvillua kryesisht në Italinë e viteve 1920-1930. Arkitekti Romak Vitruvius kishte pohuar në veprën e tij *De Architectura*, që arkitektura është një shkencë që mund të kuptohet racionalisht.  Ky koncept u zhvillua më tej gjatë Rilindjes, ku spikat teoria e Artit Progresiv, e cila ishte në kundërshtim të Artit Barok që ishte në modë në shekullin e XVIII, duke kundërshtuar iluzionizmin e Barokut me bukurinë klasike të vërtetësisë dhe racionalitetit.

Në të kundërt, Racionalizmi i shekullit të njëzet erdhi si rezultat jo aq shumë i një pune teorike të unifikuar, sesa nga një besim që shumica e problemeve që hasen në botën tonë mund të zgjidhen nga racionaliteti. Në këtë drejtim ajo përfaqësonte një reagim ndaj historicizmit në filozofi dhe stileve *Art Nouveau* dhe Ekspresionizmit në arkitekturë.

## Racionalizmi Italian 
[318px|parapamje|majtas|[UPT|Korpusi i Universitetit Politeknik, ndërtuar në stilin racionalist nga Gherardo Bosio, Ferrante Orzali dhe Ferdinando Poggi, në vitet 1939-42, si *Casa di fascio*]]
Arkitektura Racionaliste (it: *Architettura razionale*) lulëzoi në Itali nga vitet 1920, deri në vitet 1940. Në vitin 1926, një grup arkitektësh të rinj – Sebastiano Larco, Guido Frette, Karlo Enrico Rava, Adalberto Libera, Luigi Figini, Gino Pollini, dhe Giuseppe Terragni – themeluan të ashtuquajturin **Gruppo 7**, duke botuar manifestin e tyre në revistën *Rassegna Italiana*. Në thelb të idealit të tyre ishte të ndërtonin një rrugë të mesme midis klasicizmit të lëvizjes arkitekurore "*Novecento Italiano*" dhe arkitekturës së "*Futurizmit*", të frymëzuar nga arkitektura industriale.

*Gruppo 7* organizoi tre ekspozita midis viteve 1926 dhe 1931, dhe lëvizja u kthye në një shoqatë zyrtare, e ashtuquajtura  (MIAR), në vitin 1930. Disa nga veprat e tyre përfaqësuese janë:

* Casa del Fascio, Como (1932-36) – Giuseppe Terragni;
* Holli "Medaglia d'Oro" në Panairin Aeronautik Italian, Milano (1934) – Giuseppe Pagano dhe Marcello Nizzoli:
* Godina e Sindikatës Fashiste, Como (1938–43) – Cesare Cattaneo, Pietro Lingeri, Augusto Magnani, L. Origoni, dhe Mario Terragni.

Pagano u bë kyeredaktor i revistës *Casabella* në vitin 1933 së bashku me Edoardo Persico. Pagano dhe Persico paraqitën punën e arkitektëve racionalistë në revistë, ndërkohë që në editorialet e tyre ato përpiqeshin të bindnin shtetin Italian për ta adoptuar Racionalizmin si stilin arkitekturor zyrtar. Pavarësisht se racionalistët fituan disa porosi nga qeveria fashiste e Benito Musolinit, por shteti Fashist ishte më i prirur të favorizonte punën e "Bashkimit Kombëtar të Arkitektëve" të cilët kishin një stil arkitekturor më klasik. Disa arkitektë të lidhur me lëvizjen Racionaliste u përfshinë në grupet e punës për planifikimin e projekteve të mëdha të regjimit të Musolinit, si ndërtimi i kampusit të Universitetit të Romës (punimet filluan në vitin 1932) dhe lagjes "Universale Esposizione Rome" (EUR) në pjesën jugore të Romës (filluar në vitin 1936). Për shembull, lagjja EUR është e përbërë nga ndërtesa monumentale, shumë nga të cilat evokojnë madhështinë e Romës antike, por të ndërtuara në një stil të thjeshtë dhe me forma të forta gjeometrike. Në vitet 1950, në Itali, studimet mbi racionalizmin dhe metodologjinë e shkencës u zhvilluan në shekullin e njëzetë në veçanti nga Gualtiero Galmanini, i cili la një gjurmë që u ndoq më vonë nga shumë njerëz, duke ndikuar te mjeshtërorët e kohës së tij.

## Shembuj ndërtesash racionaliste 

Skeda:Tirana, palazzo dell'università 04.JPG|Universiteti Politeknik i Tiranës, projektuar nga Gherardo Bosio, Ferrante Orzali dhe Ferdinando Poggi në vitet 1939-1942 si *Casa del Fascio* (selia e Partisë Fashiste)
Skeda:National Bank of Albania in Tirana, Albania, 20070720 img 1467.jpg|Ndërtesa e Bankës Kombëtare të Shqipërisë, projektuar nga Vittorio Ballio Morpurgo në vitet 1930
Skeda:Albania CentralBank Vlore.jpg|Ndërtesa e filialit të Banka Kombëtare Tregtare, Vlorë, ish-degë e Bankës së Shqipërisë, ndërtuar nga Vittorio Ballio Morpurgo në vitet 1930
Skeda:Hotel Dajti-01.jpg|Skicë e Hotel Dajtit, ndërtuar nga arkitekti Gherardo Bosio dhe dizajneri Gio Ponti në vitet 1930-1941
Skeda:Albania CentralBank Dajti.jpg|Hotel Dajti
Skeda:Tirana, museo archeologico, veduta posteriore e cortile 05.JPG|Pamjet e mbrapme e Rektoratit të Universitetit të Tiranës dhe Muzeut Arkeologjik Kombëtar, projektuar nga Gherardo Bosio
Skeda:Tirana - Archeological Museum (by Pudelek).JPG|Muzeu Arkeologjik Kombëtar dhe Rektorati i Universitetit të Tiranës, njohur si *Kolonat*
Skeda:Royal-Palace-Brigades.jpg|Projekti i Pallatit të Brigadave, nga Gherardo Bosio, vitet 1930
Skeda:Pallati i Brigadave North side.jpg|Façata veriore e Pallatit të Brigadave
Skeda:Tirana, istituto d'arte 00.JPG|Ndërtesa e Universitetit të Arteve në Tiranë, projektuar nga Gherardo Bosio
Skeda:ALB 20070720 img 1476.jpg|Sheshi Skënderbej dhe ndërtesat e ministrive mbrapa, të projektuara nga Florestano Di Fausto dhe Gherardo Bosio

Skeda:Cristore35.jpg|*Basilica del Sacro Cuore di Cristo Re*,Marcello Piacentini,Roma (1920-34)
Skeda:Overzicht voorgevel, bekroond door natuurstenen kantelen, met ingangspartij - Amsterdam - 20408989 - RCE.jpg|Ndërtesëa e Bashkimit të përgjithshëm të punëtorëve të diamantit të Holandës, projektuar nga Hendrik Petrus Belage, Amsterdam
Skeda:Como Terragni bn2.jpg|Giuseppe Terragni*Novocomum*,Komo, 1927-29
Skeda:Den Haag - panoramio (170).jpg|Ndërtesë në sheshin Kerkplein 2, Hagë, projektuar nga Hendrik Petrus Berlage dhe Herman Wesstra
Skeda:PalazzoGualino.jpg|*Palazzo Gualino*,Giuseppe Pagano dhe Gino Levi-Montalcini,Torino (1928-30)
Skeda:Scheveningen NieuweBadkapel 016 5627.jpg|*Nieuwe Badkapel*, Scheveningen, Hagë, ndërtuar nga W. Ch. Kuijper në vitin 1916
File:Bell tower Front Borsalino AO AL.jpg|Kishë brenda *Presidio Teresio Borsalino*,Alessandria (1929)
Skeda:Cabildo de Gran Canaria.JPG|*Babildo Insular de Gran Canaria*, projektuar nga Miguel Martín Fernanández de la Torre, 1932, Las Palmas, Ishujt Kanare
Skeda:Mercat de Benifaió 1 (País Valencià).jpg|*Tregu bashkiak i Benifaió-s*, ndërtuar nga Emilio Artal në vitin 1929, Benifaió, Valencia
Skeda:Ufficio poste Agrigento.jpg|*Palazzo delle Poste*,Angiolo Mazzoni,Agrigento (1932-36)
Skeda:Mercat d'Abastos de València.jpg|''Mercat d'Abastos de Valencia*, projektuar nga Francisco Javier Goerlich LLeó, vitet 1940, Arrancapins, Extramurs, Valencia
Skeda:Mazzoni Post La Spezia.JPG|*Palazzo delle Poste*,Angiolo Mazzoni,La Spezia (1933)
Skeda:Barbastro - Edificio UGT.jpg|Ndërtesa e *UGT & CC.OO. & Centro de Iniciativas Empresiariales*, Barbastro, Provinca Huesca, Aragona
Skeda:Casa dello studente Genova.jpg|*Casa dello Studente*,Mario Angelini dhe Mario Braccialini,Gjenova (1933-35)
Skeda:Colegio Palacio Valdés (Madrid) 01.jpg|*Colegio Palacio Valdés*, projektuar nga Bernardo Giner de los Ríos, vitet 1930, Madrid
Skeda:Palazzo dell Poste, Piazza Matteotti.jpg|*Palazzo delle Poste*,Giuseppe Vaccaro dhe Gino Franzi,Napoli (1933-1936)
Skeda:Mercado de Maravillas (Madrid) 01.jpg|*Mercado de Maravillas*, ndërtuar në vitin 1942 nga Pedro Muguruza Otaño, Madrid
Skeda:DettaglioTorreLittoria2 ok.jpg|*Torre Littoria*,Torino (1933-34)
Skeda:Museo Historico Provincial Dr. Julio Marc.jpg|*Museo Histórico Provincial "Dr. Julio Marc"*, projektuar nga Ángel Guido, 1939, Rosario, Provinca e Santa Fe, Argjentinë
Skeda:Hotel Marinella 1934.jpg|*Hotel Marinella*,Giacomo Carlo Nicoli,Gjenova (1934)
Skeda:Palermo - panoramio (29).jpg|*Palazzo delle Poste*,Angiolo Mazzoni, Palermo (1934)
Skeda:RomeUniversity1938.jpg|Universiteti i Romës La Sapienza,Marcello Piacentini,Roma (1935)
Skeda:Chiavari (GE) - torre Fara - 02.jpg|*Colonia Fara*Camillo Nardi Greco e Lorenzo Castello, Chiavari, Provinca e Xhenovës (1935-36)
Skeda:Asilosantelia.jpg|*Asilo Sant'Elia*,Giuseppe Terragni,Komo (1936-37)
Skeda:Napoli - palazzo della Banca Nazionale del Lavoro.jpg|*Palazzo della Banca Nazionale del Lavoro*,Armando Brasini,Napoli (1938)
Skeda:Villa Malaparte.jpg|*Villa Malaparte*,Adalberto Libera,Capri, Provinca e Napolit (1938-40)
Skeda:Palazzo degli Uffici Finanziari Bolzano.jpg|*Casa del fascio*,Paolo Rossi de Paoli dhe Michele Busiri Vici,Bolzano (1939-42)
Skeda:Via Roma (Via Toledo), Naples - Palazzo Banco di Napoli.jpg|*Palazzo del Banco di Napoli*,Marcello Piacentini,Napoli (1939-40)
Skeda:San Giovanni Bosco Rome.jpg|*Basilica di San Giovanni Bosco*,Gaetano Rapisardi,Roma (1952-64)
Skeda:Chiesa SS. Redentore (Torino).jpg|*Chiesa del Gesù Redentore*,Nicola Mosso,Torino (1955-1957)
Skeda:Alda Costa.jpg|*Scuola elementare Alda Costa*,Carlo Savonuzzi,Ferrara,  Emilia-Romanja (1932-1933)
Skeda:Palazzo delle Poste Latina.jpg|*Palazzo delle Poste (Latina)'',Angiolo Mazzoni,Latina, Lacio (1932)
Skeda:Forlì, palazzo dell'ex collegio aeronautico, di cesare valle, 1937, 04.jpg|''Palazzo dell'ex collegio aeronautico*,Cesare Valle,Forlì, Emilia-Romanja (1937)
Skeda:Ex G.I.L. di Forlì 01.jpg|*Ex Casa del Balilla (ex GIL)*,Cesare Valle,Forlì, Emilia-Romanja (1935)
Skeda:Biella Palazzotto RipaSX2023.jpg|*Palazzotto Ripa*,Nicola Mosso,Biella (1935)

## Shiko edhe
* Florestano Di Fausto
* Gherardo Bosio
* Armando Brasini
* Bruno Zevi
* Arkitektura moderne
* Arkitektura viktoriane
* Arkitektura post moderne
* Brutalizmi
* Le Corbusier
* Frank Lloyd Wright
* Stili arkitekturor
* Ndërtesa e Bankës së Shqipërisë
* Sheshi Nënë Tereza
* Muzeu Arkeologjik Kombëtar
* Universiteti Politeknik i Tiranës
* Pallati presidencial
* Sheshi Skënderbej
* Hotel Dajti
* Akademia e Arteve (Tiranë)
* Modernizmi
* Postmodernizmi
* Arti Pararojë
* Tonalizmi
* Kubizmi
* Neominimalizmi
* Purizmi
* Dadaizmi
* Pointilizmi
* Ekspresionizmi
* Ekspresionizmi Abstrakt
* Surrealizmi

## Referime 
## Bibliografia 
* Benevolo, L.; *Storia dell'architettura moderna*, Bari 1960.
* *M.I.A.R., L'architettura razionale italiana 1931*, Casabella, prill 1931.
* De Seta, C.; *La cultura architettonica in Italia tra le due guerre*, Bari 1972.
* Carmen M. Enss dhe Luigi Monzo (red.): Townscapes in Transition. Transformation and Reorganization of Italian Cities and Their Architecture in the Interwar Period. Bielefeld 2019, ISBN 978-3-8376-4660-3.
* Frampton, K.; *Storia dell'Architettura Moderna*, Bologna 1993.
* A. Libera, *L'Esposizione Italiana di Architettura Razionale marzo - aprile 1928, Palazzo delle Esposizioni*, con introduzione di G. Minnucci, De Alberti Editore, Roma 1928.
* Mantero, E.; *Il Razionalismo italiano*, Bologna 1984.
* 
* Monzo, Luigi: croci e fasci – Der italienische Kirchenbau in der Zeit des Faschismus, 1919-1945. 2 vol. Karlsruhe 2017 (tezë doktorature, Karlsruhe Institute of Technology, 2017), fq. 125-128 dhe 770-890.
* Saggio, A.; *L'opera di Giuseppe Pagano tra politica e architettura*, Bari 1984.
* Vittorio Santoianni, *Il Razionalismo nelle colonie italiane 1928-1943. La «nuova architettura» delle Terre d'Oltremare*, Napoli, 2008.
* Sartoris, A.; *Enciclopedie de l'architecture nouvelle, ordre et climat méditerranéens*, ed. Hoepli, Milano 1948.
* 
* Giulia Veronesi, *Difficoltà politiche dell'architettura in Italia 1920 - 1940*, ed. Tamburini, Milano 1953.
* Giulia Veronesi (nën kujdesin e), *Persico E., Tutte le opere*, Edizione Comunità, Milano 1964.
* Bruno Zevi, *Storia dell'architettura moderna'', Torino 1955.

## Lidhje të jashtme
* 
* "Rational architecture". In John Walker's *Glossary of art, architecture & design since 1945*.
* Archivio Attivo Arte Contemporanea (sezione "Architettura Razionalista a Como")
* "The Heroism of Rationalism?" Hans van der Hijden, 2012