Kiruna

**Kiruna** (Samishtja veriore: *Giron*; Finlandisht/Meänkieli: *Kiiruna*/*Kieruna*) është një zonë urbane dhe qytet qendror në komunën Kiruna në Suedi. Është zona më e madhe urbane në provincën Lapland me 16,420 banorë në vitin 2020.

Kiruna është një bashkësi e veçantë minerare e vendosur midis dy maleve Luossavaara dhe Kiirunavaara, të dyja me depozita të mëdha të xeherorit të hekurit, dhe shpati jugor i malit të qytetit të tretë Haukivaara.

Kiruna u themelua në vitin 1900, dhe Hjalmar Lundbohm konsiderohet themeluesi i saj. Ai ishte menaxher në kompaninë minerare LKAB, e cila filloi minierat e xeherorit të hekurit në Kiirunavaara në fund të viteve 1890.

## Etimologjia
Komuna Kiruna mori emrin zyrtar më 27 prill 1900 në lidhje me krijimin e planit të qytetit për komunitetin. Më parë, vendi ishte quajtur Luossavaara, sipas malit Luossavárri (Laxberget), por pasi banorët donin një emër që ishte i lehtë për t’u shkruar dhe shqiptuar, emri i gjatë ishte i vështirë për popullsinë shumëgjuhëshe. Emri finlandez *Kiirunavaara* i malit finlandez Gironvárri u zgjodh dhe u shkurtua në "Kiruna".

## Historia
### Lufta e Dytë Botërore
Komuna Kiruna ndan kufijtë me Norvegjinë dhe Finlandën dhe Kiruna ndodhet relativisht afër të dy vendeve. Kjo bëri që shumë ushtarë të transportoheshin në zonë sa herë që kërkohej mobilizimi; së pari në shtator 1939 pas pushtimit gjerman në Poloni, pastaj në nëntor 1939 pas pushtimit rus në Finlandë, por në të dy rastet, ushtarët suedezë nuk u përfshinë në asnjë luftim. Në mars 1940, Churchill kërkoi leje për të transportuar ushtarë nga Narvik të Norvegjisë në Finlandë nëpërmjet Kiruna dhe Haparanda në Operacionin Katerina. Nga frika se prania e ushtarëve britanikë pranë minierës së xehes Kiruna do të provokonte një sulm gjerman ndaj Suedisë, kërkesa u refuzua.

Pas pushtimit gjerman të Norvegjisë, të paktën dhjetë ushtarë u vendosën përgjatë çdo ure përgjatë Malmbanan, për të hedhur në erë urat nëse ushtria gjermane pushtonte Suedinë. Për më tepër, të huajve iu ndalua të vizitonin Kirunës ose Malmbanan, dhe vetëm samër, personelit ushtarak, vendasve dhe njerëzve që punonin për qeverinë iu lejua të udhëtonin midis Kiruna dhe Riksgränsen.

Pas betejës në Bjørnfjell, ushtarët norvegjezë të plagosur dhe të rënë u transportuan në Kiruna.

Megjithë kushtet për neutralitetin suedez, makinat hekurudhore me ushqim, ski dhe përkrenare u transportuan nga Kiruna te ushtarët norvegjezë në Bjørnfjell.

Xeherori i hekurit nga Kiruna ishte i një rëndësie të madhe për makinën gjermane të luftës. Një grup njerëzish që punonin në LKAB u organizuan në Wollweberliga, duke planifikuar të sabotonin transportet në Gjermani. Në fund të nëntorit 1941, Edvard Nyberg, Ernst Wollweber dhe të tjerë prodhuan një minierë që do të ngjitej në makinat e xeherorit. Nyberg u kap, u pushua nga LKAB dhe kaloi 3 vjet e gjysmë në burg. Me lirimin e tij, ai themeloi *Nybergs Mekaniska Verkstad* e cila është ende një nga kompanitë më të mëdha të Kiruna.

Gjermania kërkoi që Suedia të sigurojë përdorimin e rrjetit hekurudhor për të transportuar pajisje ushtarake, por qeveria suedeze ra dakord vetëm për të kaluar në *transitering av human karaktär, men ej underhåll till stridande trupp* (shqip: tranzit i një natyre njerëzore, por jo mirëmbajtje për trupat luftarake). Gjermania argumentoi se, tani që Norvegjia ishte e pushtuar, ushtarët gjermanë atje nuk po luftonin më, dhe kështu transportuan një sasi të madhe të pajisjeve ushtarake, municion dhe, fshehurazi, trupa nga jugu në Norvegjinë veriore, përmes Malmbanan dhe Kiruna. Trupat shpesh transportoheshin në transporte të deklaruara si transport materiale. Pavarësisht se ishte rreptësisht kundër rregullave, pati ndërveprim të konsiderueshëm midis ushtarëve gjermanë dhe vendasve suedezë, përfshirë tregtinë dhe ndeshjet e futbollit.

Gjatë luftës, deri në 2000 refugjatë nga 20 vende u mbajtën në Kiruna. Të burgosurit gjermanë të luftës, për shembull, nga aeroplanët e rrëzuar, u mbajtën në Kiruna para se të transportoheshin në jug. Sidoqoftë, sabotimi në shkallë të vogël, si rëra në motorë, ishte i zakonshëm dhe armët e lirshme shpesh përfundonin në fund të liqenit Luossajärvi, pranë ndalesës hekurudhore.

Në veri të Torneträsk, në Kaivare, një bazë radio Kari u ndërtua në fshehtësi dhe u përdor nga rezistenca norvegjeze. Ajo u përdor gjithashtu për kontrabandën e armëve në Norvegji dhe refugjatët nga Norvegjia.

## Binjakëzimet
*  Rustavi, Gjeorgjia
*  Narvik, Norvegjia
*  Apatity, Rusia
*  Arkhangelsk, Rusia
*  Rovaniemi, Finlanda

## Referime