Letërsia malazeze

**Letërsia malazeze** përfshin letërsinë e shkruar në gjuhën malazeze dhe gjuhë të tjera në zonën e Malit të Zi modern që nga shekulli i 9-të deri në ditët e sotme.

## Letërsia më e vjetër malazeze 
Alfabetet latine, glagolitike, cirilike dhe greke janë përdorur në Duklja në shekullin e IX-të . Ndërsa gjurmët e shkrim-leximit latin dhe grek nga periudha e Dukljanit janë ruajtur pjesërisht, ka vetëm dëshmi rrethanore të shkrim-leximit në gjuhën sllave . Supozimi është se shkrim-leximi glagolitik mund të ishte zhvilluar nën ndikimin e qendrës së fortë të shkrim-leximit sllav në Ohër . Përgjatë liqenit të Shkodrës zhvillohet veprimtaria letrare e Dukljan-Zetës dhe qendra e tij është Preçista Krajinska .

Monumentet më të rëndësishme të letërsisë më të vjetër malazeze:

* " *Karta e Andreacit* ", fillimi i shek .
* “ *Epitafet e Barit* ”, shekulli IX, shkruar me hekzametra leonine ;
* " *Legjenda e Vladimirit dhe e Kosarës* ", shekulli i 11-të, shënimi agjiografik i një *Zeçanini* të panjohur, botuar pjesërisht në kapitullin XXXVI të kronikës " *Kronika e Papa Dukljaninit* ";
* " *Kartat e sundimtarëve dukljan* ", akte të mbretërve dhe fisnikërisë dukljane në shekujt XI dhe XII .
* " *Kronikë e Papa Dukljaninit* ", ndoshta nga fundi i shekullit të 12-të .
* " *Ungjilli i Miroslavit* ", i cili u kopjua nga Varsameleonët nga fundi i shekullit të 12-të për kishën në Bijelome Polje, dhe u plotësua me një pjesë më të vogël nga Grigorije Dijak.
* " *Ilovačka krmčija* ", një përmbledhje kishtare-juridike e përgatitur në vitin 1262 për peshkopin Zeta Neofit.
* " *Koleksioni i Papa Vasilit i quajtur Dragolj* ", nga gjysma e dytë e shekullit XIII me një rishikim të traktatit antibogomil dhe teksteve apokrife .
* " *Gorički zbornik* ", nga viti 1441-1442, përmban korrespondencë në frymën e trashëgimisë letrare bizantine midis Jelena Balshiqit dhe teologut Nikon Jerusalemac nga ishulli i liqenit të Shkodrës .
* " *Oktoih privoglasnik* " i vitit 1494, vepër e hieromonkut Makarij të Malit të Zi, më i famshmi nga katër inkunabulat nga shtypshkronja Crnojević në Cetinje .

## Historia e letërsisë malazeze 
Historia më e plotë e letërsisë malazeze është " *Historia e letërsisë malazeze* " me tre vëllime me gjithsej 1620 faqe, me autor Radoslav Rotkoviq, Novak Kilibarda dhe Milorad Nikçeviq .

## Letërsia bashkëkohore malazeze 
Në vitet 1990, letërsia bashkëkohore malazeze i dha një shtysë të fortë ripërtëritjes së ndërgjegjes kombëtare të malazezëve dhe aspiratave të tyre për të rindërtuar vendin e tyre dhe për t'u integruar në tendencat evropiane.

### Postmodernizmi malazez 
Sipas interpretimit të Borislav Jovanoviq, shkrimtar dhe kritik letrar malazez, në vitet 1990, në letërsinë malazeze ndodhi një kthesë rrënjësore, nga kryesisht "bazat e fyellit " në postmodernizëm, që lidhet me metamorfozat në skenën politike malazeze, e cila, nga mesi i shekullit të 19-të në shekullin e 20-të, ishte i burgosur i utopisë jugosllave dhe serbe të madhe me, edhe sot, një ndikim të fortë:

* “ *Historikisht, postmoderniteti malazez përkon me shpërbërjen skëterrë të Jugosllavisë, pra me epokën e post-komunizmit .* *Të gjitha pyetjet janë të hapura dhe ne kemi ardhur në fund të një rutine historike.* *Postmodernizmi malazez është fundi i tregimeve të mëdha dhe veçanërisht i utopive të mëdha malazeze* " (" Urbaniteti letrar malazez ", f. 21).

Autorët që kanë punuar që nga vitet 1990 në paradigmën e "urbanitetit letrar malazez", që përfshinte shkrimin në gjuhën malazeze, sipas interpretimit të Jovanović-it, dhanë një kontribut të pamatshëm në modernizimin e ndërgjegjësimit kulturor e më pas politik malazez:

* “U bë një largim shtetformues dhe letrar nga romantizmat tragjikë malazezë, kjo është arritja më e rëndësishme kombëtare në kapërcyell të mijëvjeçarit – një pikë kthese. Bartës të kësaj strategjie reformuese ishin shkrimtarët, së bashku me një pjesë të madhe të intelektualit malazez dhe më vonë një pjesë të madhe të elitës politike . Pikërisht këtu u zhvillua vështrimi postkomunist dhe posthistorik malazez i fatit personal. . . Malazezët, në fakt, për herë të parë duket se kanë energji që, pavarësisht shtypjes anti-malazeze, të gjejnë energji, jo vetëm për atë që nuk duan, por pikërisht për atë që duan. Ishte i fundit, por kësaj here një revolucion i brendshëm shprese - i cili kishte për matricën e tij një vizion të emancipuar urban të Malit të Zi, një vizion që do të arrihet përmes një libri, jo përmes një lufte vëllavrasëse" (" *Ibid* ", pp. 41-42).

Në vitet 1990, letërsia malazeze, veçanërisht poezia, doli "nga sistemi i vendosur, lokal dhe skematik i shenjave" dhe hyri në epokën postmoderne ( *citate nga libri i Borislav Jovanoviq "Biblion: Poezia malazeze në vitet nëntëdhjetë"* ):

* “Pika zero e letërsisë postmoderne malazeze gjendet në poezi. Rreth njëzet vjet më parë, edhe këtu, pas rraskapitjes (dhe ashpërsisë) së përgjithshme të modalitetit epik të modernizuar të poemës, shkrimi dhe leximi nisi të shikohej nga një koncept tjetër autorial dhe letraro-teorik. Fjalimi gjithnjë e më shumë u bë një letër . Në ndërkohë, praktika poetike e ndryshoi poezinë malazeze. . . Ishte kryesisht një brez i ri me një kuptim të ripërcaktuar të shprehjes poetike, krejtësisht i kundërt me prirjen letrare të kohës. Radikal, cinik dhe luddit" (f. 7-8).

## Vepra të njohura të letërsisë malazeze 
* " Kronika e Papa Dukljaninit "
* " Ungjilli i Miroslavit "
* " Octoich "
* " Kurora e malit "
* " Drita e mikrokozmosit "

## Autorët 
### Shekulli 18 - 19 
[parapamje|183x183px| [Petri II Petroviq-Njegosh|Pjetri II. Petroviq Njegosh]]
parapamje|175x175px| Stjepan Mitrov Ljubisha
[parapamje|171x171px| [Mark Milani|Duka Mark Milani]]

* Andrija Zmajeviq, poet dhe teolog barok
* Vasilije Petrović Njegoš
* Petar I. Petrović Njegoš
* Pjetri II. Petroviq Njegosh
* Nikolla I. Petrović Njegoš
* Stjepan Mitrov Ljubisha
* Marko Miljanov

## Shekulli 20 
Listoni sipas kronologjisë kohore të hyrjes në skenën letrare të autorëve individualë:
### 1930 
* Risto Ratkoviq, Savić Marković Štedimlija, Radovan Zogović, Milovan Đilas, Mirko Banjević Nikola Lopičić

### 1940 
* Mihailo Laliq, Çedo Vukoviq, Aleksandar Leso Ivanoviq, Janko Gjonovic

### 1950 
* Božo Bulatović, Jevrem Brković, Vito Nikolić, Ćamil Sijarić, Miodrag Bulatović

### 1960 
* Mirko Kovaç, Ratko Vujosheviq, Çedo Vuleviq, Sreten Asanoviq, Radoje Radojeviq, Veljko Kovaçeviq, Novak Kilibarda

### 1970 
* Marko Vesoviq, Borislav Jovanoviq, Zuvdija Hoxhiq, Mladen Lompar, Husein Bashiq, Danilo Radojeviq, Vojislav Vulanoviq, Veljko Radoviq

### 1980 
* Milorad Popović, Bogić Rakočević, Miraš Martinović, Ljubeta Labović

### 1990 
* Dragan Raduloviç, Pavle Goranovic, Ognjen Spahiq, Balsha Brković, Andrej Nikolaidis, Milovan Radojević, Aleksandar Bečanović, Željko Milović , Momçilo Zeković , Dragana Tripković V

## Antologji të zgjedhura 
* " *Koret na asfaltu* ", antologjia e parë e poezisë bashkëkohore malazeze të grave, 2013   

## Shih edhe 
* Kultura e Malit të Zi

## Refeime 
## Lidhjet e jashtme 
* Një përzgjedhje nga letërsia malazeze në *Montenegrini.net*