Luftërat e Oktavianit me ilirët

djathtas|parapamje| Pushtimet e Oktavianit në vitin 35 para Krishtit
djathtas|parapamje| Pushtimet e Oktavianit në vitin 34 para Krishtit
**Luftërat e Oktavianit me ilirët** u zhvilluan në periudhën mes viteve **35-33** para Krishtit. Pas fitores së ndaj Pompeut, zgjidhjes së situatës në Itali dhe konsolidimit të sundimit romak në zonën e ngushtë të Adriatikut lindor, vetë Oktavian drejtoi një ushtri të fortë drejt Ilirisë dhe Panonisë me qëllim të zgjidhjes së marrëdhënieve të pakëndshme me ilirët me një goditje të fuqishme. 

Lufta u zhvillua në një front të gjerë, duke filluar nga Alpet deri në Panoni. Vështirësitë më të mëdha për romakët i kishin shkaktuar salasët, por edhe japodët në veri dhe verilindje të Kapellës dhe Pleshivicës, pastaj segestanët përreth Siscia (Sisakut), bashkë me dalmatët, desidiatët dhe panonët. 

Së pari, M. Vipsanije Agrippa, udhëheqësi dhe shoku ushtarak i Oktavianit, dhe më vonë dhëndri i tij, shkatërroi piratët në Mlet dhe Korčula duke konfiskuar të gjitha anijet nga liburnët. Shumë fise tjera më të vogla u mundën në atë fushatë. Rezistencë më e fortë ishte bërë nga pirustët, taulantët, besët, dokleatët, karnët, naresët dhe glindicionët. Pas kësaj, edhe vetë Oktaviani u inkuadrua në luftë.    

### Betejat me Japodët 
Në njëzet vitet e mëparshme (52, 48/47), Japodët dëbuan ekuipazhet romake nga toka e tyre dy herë. Ata shpesh shqetësonin zonat e Italisë veriore rreth Triestes dhe Aquileia-s , ndonjëherë edhe në Pannonia dhe Histria , kështu që e gjithë Italia veriore kishte frikë nga bastisjet e tyre.

Në fillim të luftës, Japodët u tërhoqën në kodra dhe pyje dhe me sulme të papritura u bënë rezistencë të fortë romakëve dhe shkaktuan humbje të mëdha. Rezistencë të fortë bënë edhe mbrojtësit e "qytetit" të tyre kryesor të Metulumit , i cili u pushtua vetëm pas betejave të rënda, në rrethimin e të cilit u dallua vetë Oktaviani, duke dhënë kështu shembull për ushtarët.

Qytetet e tjera japode ( *oppida* ), të gjitha në Likën e sotme , nuk bënë rezistencë më të fortë. Burimet nuk përmendin nëse luftimet kanë ndodhur në Pounje bosnjane . Japodët pësuan një disfatë të plotë, kështu që ata nuk shfaqen më në kryengritjet e mëvonshme.  

### Betejat me Segestanët 
Pastaj Oktaviani u kthye kundër Segestanëve dhe kryeqytetit të tyre Segesta në Kupa . Ai shkatërroi tokën e tyre për tetë ditë, derisa, megjithë rezistencën e fortë, ai depërtoi në Segesta, një qytet i fortifikuar mirë (oppidum) në bashkimin e Kupës dhe Savës pranë Sisakut të sotëm. Oktaviani e pushtoi pas një rrethimi të përgjakshëm tridhjetë ditor. Më pas, në bregun përballë të Kupës, në vendin e Sisakut të sotëm, ai ndërtoi fortesën ushtarake të Siscias dhe vendosi 25 kohorta ( *pente kai eikosi speirôn* ) nën komandën e Fufi Geminos. Me ndërtimin e Siscias u sigurua një krye urë në thellësi të Panonisë për pushtimet e mëtejshme të Ilirisë dhe Panonisë. 

### Betejat me dalmatët 
Më pas, në vitin 34, Oktaviani udhëhoqi betejat me dalmatët , duke filluar pushtimin nga drejtimi verior, nga zona e Liburnisë, drejt Promonës dhe prej andej vazhdoi edhe më tej në brendësi të Dalmatëve. Përballë trupave pushtuese, të shumta dhe të fuqishme, dalmatët aplikuan një taktikë të dyfishtë. Ata u vendosën në vendbanimet e tyre të kështjellave dhe kryen sulme guerile dhe partizane ndaj trupave romake. Gjenerali dalmat Verzo fushoi me rreth 12.000 luftëtarë në qytetin Promona në kufirin e Liburnisë. Me të mbërritur përpara Promonës, Oktaviani fillimisht pushtoi pozicionet strategjike përreth zonës, dhe më pas filloi një sulm ndaj vetë vendbanimit. Një tjetër gjeneral dalmat, Testimi shkoi për të ndihmuar vendbanimin e rrethuar, por romakët ia bllokuan me sukses rrugën dhe e detyruan të tërhiqej. Me gjithë vështirësitë dhe disa sukseseve të vogla, Verzo dhe ushtria dalmate në Promona përfundimisht u dorëzuan. 

Tani rruga për në brendësi të vendit dalmat dhe rajoneve tjera ilire ishte e hapur për romakët. Testimi rezistoi duke zbatuar taktika guerile-partizane, ndaj sulmonte shpesh dhe papritur trupat romake. Për të mos u bllokuar dhe shkatërruar, komanda e trupave të Oktavianit vendosi të përparonte ngadalë dhe me kujdes. Në vazhdim të betejës u pushtuan vendbanimet e qytetit Sinodium dhe Andetrium, dhe më pas ushtria e Oktavianit mbërriti përballë Setovisë, ku ishte vendosur kampi i pjesës kryesore të ushtrisë dalmate. Në një përleshje të ashpër, Oktaviani u plagos përsëri dhe më pas u tërhoq në Romë me qëllim që të merrte konsullatën e radhës. Pas marrjes së konsullatës, Oktaviani kthehet në Setovia. Rrethimi i vendbanimit ishte i vazhdueshëm dhe mbrojtësit e rraskapitur u detyruan përfundimisht të dorëzoheshin kur uria mbizotëroi në Setovia. Oktaviani u vendosi kushte të ashpra dalmatëve. Ata duhej të paguanin haraç, të kthenin shenjat e betejës romake që kishin marrë dhjetë vjet më parë dhe të jepnin peng 700 të rinj. 

Për suksese të tilla të mëdha ushtarake dhe politike, senati i dha Oktavianit një triumf ilir (*thriambon Illyrikon*) në vitin 27 pes, i cili u mbajt në të njëjtën kohë me triumfin kushtuar fitores në Egjipt.  Edhe me këto suksese vërtet të mëdha të Oktavianit, sundimi romak në Iliri nuk ishte ende i konsoliduar dhe i siguruar plotësisht.

### Epilogu 
Ka pasur një debat për një kohë të gjatë nëse edhe pjesët tjera të Ilirisë ishin pushtuar tashmë nga Oktaviani, perandori i mëvonshëm, në luftën e tij me ilirët, apo nëse njerku dhe pasardhësi i tij Tiberius ishte ai që e bëri këtë përfundimisht në luftën e tij Panoniane (Bellum Pannonicum) nga viti 12 - 9 p.e.s.

Disa studiues më të vjetër besojnë se Oktaviani ishte 35 vjeçar kur arriti në Sisak (Siscia) dhe krijoi atje një bastion të fortë për pushtimet e mëtejshme të Ilirisë lindore dhe juglindore si dhe të Panonisë. Oktaviani në kampanjën e tij pushtoi vetëm tokat e Japodëve, dhe jo të gjitha, si dhe Segestanin në Kroacinë perëndimore, ndërsa rajonet në lindje të Sisakut, përfshirë Bosnjën, u pushtuan vetëm nga Tiberius   Së fundi, të gjitha këto zona u pushtuan gjatë kryengritjes së madhe ilire të viteve 6-9. pe.s. (Kryengritja e Batonit). 

Autorët më të fundit, bazuar në rrëfimet e historianit antik Apiani, besojnë se një pjesë e madhe e Bosnjës, madje edhe e Serbisë perëndimore, ranë në këtë luftë. Vetë Oktaviani nuk mori pjesë në betejat e mëvonshme për shkak të plagëve të tij, por gjeneralët e tij përfunduan pushtimet.

Pas Dalmacisë, trupat romake të Oktavianit u zhvendosën në veri, më thellë në Bosnjën perëndimore. Midis popujve vendas, ata takuan fillimisht një fis ilir të quajtur Derbanoi (Deuri ), i cili ia dorëzoi pengjet Oktavianit dhe ra dakord që ta furnizonte me trupa dhe të paguante haraç. Supozohet se Deurët jetonin në zonën e Vërbasit të sipërm ose në fushën e Petrovacit. E njëjta gjë ndodhi me Ditionët, Sardeatët dhe Mezejët 

Në sulmet pushtuese të radhës dhe para lëvizjes mbi Panonët e tjerë, të cilët gjithashtu i dhanë probleme të mëdha, *janë Desidiatët ∆αίσιοί (Daisioi)* . Pra, është krejt logjike që Daisioi janë në të vërtetë Desidiatët nga Bosnja e Epërme, sepse për të dëpërtuar në tokat lindore të Panonisë në veri të Savës së poshtme, ku qasja e tyre në Danub ishte më e afërta dhe më e arritshme, trupat romake kishin për të kaluar zonën qendrore të Bosnjës.  Luftimet me desidiatët dhe lëvizja pa shumë rezistencë nëpër një pjesë të brendshme të Bosnjës, u zhvilluan në pranverën e vitit 33 (kur ato sigurisht filluan), ndërsa ato trupa arritën në Danub në vjeshtë.

Të gjithë studiuesit pajtohen se desidiatët dhe fiset e tjera ilire deri në shekullin e VI p.e.s. nuk e njohën sovranitetin suprem të shetiit romak. Kjo vërtetohet nga fakti se gjatë shpërthimit të Kryengritjes së Batonit, formacioni romak i vendosur në brendësi të thellë kontinentale të brezit dinarik u mund që në fillim 

## Shih edhe 
* Iliria
* Iliriku
* Dardania
* Mbretëria e Ilirisë
* Luftërat Iliro-Romake

## Referime