Franz Schubert

thumb|right|Franz Schubert
**Franz Peter Schubert** (lindi më 31 janar 1797 - 19 nëntor 1828) ishte një kompozitor austriak. Ai shkroi rreth 600 melodi , nëntë simfoni duke përfshirë të famshmen "Simfoninë e papërfunduar" muzikë liturgjike, opera, muzikë të rastësishme dhe muzikë solo për piano.

Schubert ka lindur në një familje muzikantësh, dhe ka marrë trajnim formal muzikor në fëmijërinë e tij. Ndërsa Schubert kishte një rreth i ngushtë i shokëve dhe bashkëpunëtorëve të cilët admiruan punën e tij (në mesin e tyre ishte këngëtari i shquar Michael Johan Voglann), vlerësimi i muzikës së tij gjatë jetës së tij ishte i kufizuar. Ai nuk ishte në gjendje për të siguruar punë adekuate të përhershme, dhe për shumicën e karrierës së tij ai u mbështet tek miqtë dhe familja. Ai bëri disa të holla prej veprave të publikuara, dhe herë pas here dha mësim privat muzikor.

Ai vdiq në moshën tridhjetë e një vjeçare pas një sëmundjeje të shkurtër të pakonfirmuar. Interesi në punën e Schubert u rrit në mënyrë dramatike në dekadat e pas vdekjes së tij. Kompozitorë si Franz Liszt, Robert Schumann dhe Felix Mendelssohn zbuluan, mblodhën, dhe botuan veprat e tij në shekullin e 19, ashtu si muzikologu Sir George Grove. Franz Schubert tani konsiderohet të jetë një nga kompozitorët më të mëdhenj. 
Schubert ka lindur në Himelfordgund (tani një pjesë e Alsergrund), Vjenë më 31 janar 1797. Babai i tij, Theodore Franz Schubert, bir i një fshatari moravian, ishte një pedagog i famullisë, nëna e tij, Elisabet Vietz, ishte e bija e një bravandreqës master Silesian, dhe kishte qenë edhe një shërbëtore për një familje vjeneze para martesës së saj. Nga 14 fëmijë tëTheodor Francit (një fëmijë i paligjshëm ka lindur në 1783), nëntë vdiqën në foshnjëri, pesë shpëtuan. Babai i tyre ishte një mësues i njohur, dhe shkollën e tij në Lihtental, në një pjesë e qarkut të Vjenës, u mirëprit. Ai nuk ishte një muzikant me famë apo me trajnime formale, por ai i mësoi djalit te tij disa elemente të muzikës. Shtëpia në të cilën ishte lindur Schubert, sot rrugës Nusdorfer 54, në rrethin e 9 të Vjenës. Në moshën 5, Schubert filloi të marrë mësim të rregullt nga babai i tij dhe një vit më vonë u regjistrua në shkollën e babait të tij në Himelpfordgund. Mësimet formale te tij muzikore gjithashtu filluan në të njëjtën kohë. Babai i tij vazhdoi për t'i mësuar atij bazat e violinës, dhe Ignaz vëllai i tij i dha mësimet e pianos. Në moshën 7 vjeçare, Schubert filloi të marrë mësime nga majkëll Holzer, organist në kishën lokale dhe mjeshtër kori. Mësimet Holzer duket se kanë konsistuar me biseda dhe shprehje të admirimit dhe djali fitoi njohje më tepër prej tij me shoqëruesin miqësor për nxënës që kanë marrë atë në një depo fqinje piano, ku ai kishte mundësi për të ushtruar mbi instrumentet më të mirë. Ai gjithashtu ka luajtur në telat e violës, me vëllezërit Ferdinand dhe Ignaz për violinë dhe babai i tij në violinqel. Schubert shkroi shumë vepra për kuartet harqesh. Schubert më parë erdhi në vëmendjen e Antonio Salieri, atëherë autoriteti kryesor i Vjenës muzikore, në 1804, kur talenti i tij vokale ishte i njohur. Në tetor 1808, ai u bë një nxënës në Stadtkonvikt (seminar Imperial) nëpërmjet një bursë kori. Në Stadtkonvikt, Schubert u prezantua me një simfoni te Mozartit. Ekspozimin e tij në këto pjesë dhe kompozime të ndryshme të lehta, kombinuar me vizitat e tij të rastit në opera vendosën themelet për njohuri më të madhe të tij muzikore. Një frymëzim i rëndësishëm muzikor erdhi nga këngët e Johann Rudolf Zumsteeg, i cili ishte një kompozitor i rëndësishëm i kohës. Miqësia e Schubertit me Spaun filloi në Stadtkonvikt dhe qëndroi gjatë gjithë jetës së tij.

Ndërkohë,aftësitë gjeniale te tij filloi ti tregojë në kompozimet e tij. Schubert ishte lejuar herë pas here për të udhëhequr orkestra në Stadtkonvikt, dhe Salieri vendosi për ta stërvitur atë privatisht për kompozime dhe teori në këto vite. Kjo ishte fillesë e parë për atë orkestër amatore për të cilën, vite më vonë, shumë kompozime të tij ishin shkruar. Gjatë pjesës tjetër të qëndrimit të tij në Stadtkonvikt ai shkroi një pjesë të mirë të muzikës kamertale, këngë të ndryshme, disa pjesë të ndryshme për piano etj.Në fund të vitit 1813 ai u largua nga Stadtkonvikt, dhe u kthye në shtëpi për studime në Normalhaupshule për të trajnuar si një mësues. Në vitin 1814 ai hyri në shkollën e atit të tij si mësues i nxënësve ri. Për më shumë se dy vjet qëndroi në këtë punë të rëndë, të cilën ai e kreu me sukses.Ai vazhdoi të marrë mësime private në përbërje nga Salieri, i cili bëri më shumë për trajnime muzikore të Schubertit sesa ndonjë prej mësuesëve të tij të tjerë.

Në 1814 Schubert u takua me një soprano te re të quajtur Tereza Grob, vajza e një prodhuesi të mëndafshit . Disa nga këngët e tij Regina ishin të përbërë për zërin e saj, dhe ajo gjithashtu performoi në premierën Mesha e tij të parë në tetor 1814. Në 1994 muzikologjia Rita Steblin zbuloi peticionin e martesës së Schubert në kishën Lichtental. Ky dokument tregon se Schubert kishte qëllim të martohej me Grob, por ishte i penguar nga ligji më 1815. Në nëntor të vitit 1816, pas dështimit për të fituar një pozicion në Laibach, Schubert dërgoi një përmbledhje të këngëve Grobit, të cilat ishin mbajtur nga familja e saj në shekullin e 20-të.

Viti më pjellor i Schubertit ishte ndoshta në vitin 1815. Ai kompozoi mbi 20.000 masa muzikore, më shumë se gjysma e të cilave ishte për orkestër, përfshirë nëntë vepra të kishës, një simfoni, dhe rreth 140 melodi. Në atë vit ai u prezantua edhe për Anselmi Hüttenbrenner dhe Franz von Schober, të cilët i bëri miqtë e tij të përjetshëm. Një tjetër mik i tij, Johann Mayrhofer, u prezantua atij nga Spaun në 1814.

Ndryshime të rëndësishme kanë ndodhur më 1816. Schober, një student i familjes së mirë, ftoi Schubertin në një dhomë bashkë me të në shtëpinë e nënës së tij. Propozimi ishte veçanërisht i përshtatshëm, për Schubertin kishte bërë vetëm kërkesë të pasuksesshme për postin e dirigjent në Laibach, dhe ai kishte vendosur gjithashtu të mos rifillojë mësimdhënien në shkollën e atit të tij. Deri në fund të vitit ai u bë një mysafir i Schoberit. Për një kohë ai u përpoq të rrisë ekonominë e shtëpisë duke dhënë mësime te muzikës, por ata ishin braktisur shpejt, dhe ai iu kushtua kompozimeve. "Unë kompozoj çdo mëngjes, dhe kur një pjesë është bërë, filloj një tjetër". Gjatë këtij viti, ai u përqendrua në veprat orkestrale dhe korale, edhe pse ai gjithashtu vazhdoi të shkruaj melodi. Pjesa më e madhe e kësaj pune ishte e pabotuar, por dorëshkrimet dhe kopjet qarkulluonin midis miqve dhe admiruesve.

Në fillim të 1817, Schober njohu Schubertin me Johann Michael Vogl. Vogl, për të cilin Schubert vazhdoi të shkruaj një këngë shumë të madhe, u bë një nga ithtarët kryesorë vjenez të Schubertit në qarqet muzikore. Ai gjithashtu u takua me Jozef Hütenbrener i cili gjithashtu ka luajtur një rol në promovimin e muzikës së Schubertit. Këto dhe një rreth në rritje të miqve dhe muzikantë, u bë përgjegjës për nxitjen, mbledhjen dhe, pas vdekjes së tij, ruajtjen e punës së tij. Në fund të vitit 1817, i ati i Schubertit fitoi një pozicion të ri në një shkollë në Rossau (jo larg nga Lichtental). Schuberti iu bashkua me gjysmë zemre babait të vet dhe mori detyrat e mësimdhënies atje. Në fillim të vitit 1818 ai u refuzua për anëtarësim nënë bashkësinë e miqve të muzikës, dicka që mund ta conte përpara karrierën e tij muzikore. Megjithatë, ai filloi të fitojë më shumë nga lajmet e shtypit, dhe nga performanca e parë publike e një vepre laike, e poashtu mori vlerësim nga shtypi në Vjenë dhe jashtë vendit.

Schubert kaloi verën e vitit 1818 si mësues i muzikës në familjen e Count Johan Karl Esterhazi në vilën e tyre në Zeliz, Hungari. Detyrat e tij janë relativisht të lehta (piano mësimdhënës dhe të të kënduarit për të dy vajzat, Mari dhe Karoline), dhe e paguanin relativisht mirë. Si rezultat, ai për fat të mirë vazhdoi të kompozoj gjatë kësaj kohe. Në kthimin e tij nga Zeliz, ai filloi të banojë me Mayrhofer (shoku i tij). Ai çoi në Zeliz një sërë kompozimesh duet për piano.

Schubert dhe katër shokët e tij u arrestuan nga policia austriake e fshehtë, të cilët ishin të dyshimtë të çdo lloji të tubimit studentore. Një nga miqtë e Schuberit, Johan Sen, ishte vënë në gjyq, i burgosur për më shumë se një vit. Të katër të tjerët, duke përfshirë Schubert, ishin "qortuar ashpër", për "fyerje kundër [zyrtarëve] me gjuhë fyese dhe përbuzurje". Përderisa Schuberti nuk pa përsëri Senin, ai ka vendosur disa nga poemat e tij, "Selige Welt" dhe "Schwanengesang", për muzikë. Incidenti mund të ketë luajtur një rol në rënien e tij me Mayrhofer, me të cilët ai jetonte në atë kohë.

## Veprat 
### Veprat teatrale 
* Der Spiegelritter (rreth 1811, D 11, nuk u performua), Fragment, Singspiel, August von Kotzebue
* Des Teufels Lustschloß (1813/14, D 84, Hans Otto Theater Potsdam 1978), *Natürliche Zauberoper*, sipas Joseph-Marie Loaisel de Tréogate August von Kotzebue
* Der vierjährige Posten (1815, D 190, Hofoper Dresden 1896), Singspiel, Theodor Körner
* Fernando (1815, D 220, nuk u performua), Singspiel, sipas Albert Stadler
* Claudine von Villa Bella (1815, D 239, Wien 1913), e paperfunduar, Singspiel, sipas Johann Wolfgang Goethe
* Die Freunde von Salamanka (1815, D 326, Stadttheater Halle 1928), Singspiel, Johann Mayrhofer
* Die Bürgschaft (1816, D 435, konzertant: Wien 1908, skenike: Universität Jena, 2005), Fragment, Oper, sipas Friedrich Schillers Ballade *Die Bürgschaft*, Liberisti i panjohur 
* Adrast (1819/1820, D 137, Wien 2010), e paperfunduar dhe vetem fragmente te ruajtura, Johann Mayrhofer
* Die Zwillingsbrüder (1818/1820, D 647, Hofoper Wien, 1820), Posse me kendim, Georg von Hofmann
* Die Zauberharfe (1820, D 644, Theater an der Wien 1820), Zauberspiel mit Musik Melodram, Liberisti i panjohur 
* Lazarus (Wien 1820, D 689, Stadttheater Essen 1928), e paperfunduar Musikalisches Drama, August Hermann Niemeyer
* Sakontala, Oper 3 Akte (1820, D 701, Fragment, akti 1. dhe 2. Akt vetem i skicuar, Performanca skenike: Saarländisches Staatstheater, 2010), Johann Philipp Neumann sipas Kalidasa
* Alfonso und Estrella (1821/22, D 732, Hoftheater Weimar 1854), Opere e madhe heroike-romantife, Franz von Schober
* Die Verschworenen (1823, D 787, Stadttheater Frankfurt am Main im Comoedienhaus am Roßmarkt 1861), Singspiel, Ignaz Franz Castelli
* Fierrabras (1823, D 796, Großherzogliches Hoftheater Karlsruhe 1897), Opere heroike-romantife, Josef Kupelwieser
* Rosamunde (1823, D 797, Theater an der Wien 1823), Teater i madh romantik, me kor, percjellje muzikore dhe vallezim, Helmina von Chézy
* Der Graf von Gleichen (1827/1828, D 918, Staatstheater Meiningen 1996), e paperfunduar, Opere romantike, Eduard von Bauernfeld

### Muzikë kishtare 
* 6 meshat latine Messen:
** Messe Nr. 1 F-Dur
** Messe Nr. 2 G-Dur
** Messe Nr. 3 B-Dur
** Messe Nr. 4 C-Dur
** Messe Nr. 5 As-Dur
** Messe Nr. 6 Es-Dur 
* die *Deutsche Messe* 
* 2 Stabat mater 
* Vepra te vogla kishtare (nder to edhe Halleluja, nje hymne tetezereshe Hymne per kor te meshkujve me percjellje te instrumenteve frymore, Tantum ergo per quartett vokal solistesh, kor dhe orkester te madhe)

### Vepra te tjera Vokale 
#### Kenge 
* rreth 600 kenge, nder to
** Te vuara ne muzike, tekstet nga Goethe, Heine, Hölty, Klopstock, Körner, Kosegarten, Leitner, Matthisson, Mayrhofer, Ossian, Rückert, Schiller, Gebrüder Schlegel, Schober, Schubart, Schulze, Seidl, Stolberg, Uz
** Ciklet *Die schöne Müllerin* dhe *Winterreise* (sipas poezive te Wilhelm Müller, prej tij edhe: Der Lindenbaum)
** permbledhje kengesh *Schwanengesang*
** Cikli*Fräulein vom See* (sipas Walter Scotts „The Lady of the Lake”), *Ellens dritter Gesang*
** *Im Abendrot*, * Erlkönig*, *Der Fischer*, *Die Forelle*, *Das Lied im Grünen*, *Heidenröslein*, *Der Hirt auf dem Felsen*, *Gesänge des Harfners* (3-teilig), *Der Jüngling am Bach*, *An den Mond*, *Der Schatzgräber*, *Der Tod und das Mädchen*, *Der Wanderer*, *Wanderer an den Mond*, *Zügenglöcklein*; Verzione te ndryshme te kengeve pranvere, vjështë, dimri, maji, mengjesi, mbremje, dashurie, malli, vajtimi, ahengjesh si dhe serenata.
** Disa kenge permbajne tekste ne gjuhen italiane, si psh. *Vier Canzonen* („Guarda, che bianca luna”) D 688 dhe *Drei Gesänge für Bassstimme* D 902, ose Arie te bazuara ne tekste te operave italiane, si „Pensa che questo istante” D 76 sipas nje teksti te Pietro Metastasio.

Nje incizim komplet i te gjitha kengeve te tij, u realizua ndermjet viteve 1987-2005 ne gjithsej 37 CD nga Hyperion Records, gjithnje me pianistin Graham Johnson.

#### Këngët korale dhe himne 
* Kenge te ndryshme korale dhe himne per kor grash, burrash dhe kor te perzier, disa prej tyre a cappella, por kryesisht me percjelle te pianos dhe instrumenteve te tjera. Disa shembuj do te ishin kompozimet e bazuara ne tekstet e Schiller-it *An die Freude* (D 189), *Nachtgesang im Walde* (D 913, mit Hornquartett), ato tetezereshe te bazuara ne tekstet Goethes *Gesang der Geister über den Wassern* (D 714, me orkester harqesh), *Mirjams Siegesgesang* (D 942, me Solosopran) ose *Die Nacht* (D 983C).

### Veprat orkestrale 
#### Sinfonite 
12 Sinfoni (prej tyre pesë të papërfunduara).

* Sinfonie-Fragment D-Dur D 2B (1811)
* 1. Sinfonie D-Dur D 82 (1813)
* 2. Sinfonie B-Dur D 125 (1814–15)
* 3. Sinfonie D-Dur D 200 (1815)
* 4. Sinfonie c-Moll D 417 *„Tragische“* (1816)
* 5. Sinfonie B-Dur D 485 (1816)
* 6. Sinfonie C-Dur (e vogla) D 589 *[„C-Dur“]* (1817–18)
* Sinfonie-skice D-Dur D 615 (1818)
* Sinfonie-skice D-Dur D 708A (pas 1820)
* Sinfonie-Fragment E-Dur D 729 (1821; kete sinfonie e skicoi Schuberti komplet, por instrumentimi i saj mbeti i paperfunduar. Ai arriti ti instrumentoj vetem 110 taktet e para. Per paraqitje ne koncert u perpunua ngadisa person, ne mesin e tyre edhe Felix Weingartner dhe Brian Newbould)
* [7.] Sinfonie h-Moll D 759 Sinfonia e paperfunduar *[„Unvollendete“]* (1822)
* [8.] Sinfonie C-Dur D 944 C-Dur ( e madhja) *[„Große C-Dur“]* (1825, Partitura daton vitin 1828; sipas Ernst Hilmar identike me Gmunden-Gasteiner Sinfonie D 849)
* Sinfonie-Entwurf D-Dur, D 936A Skice (1828; per shfaqje ne koncerte, e rekonstruktuar dhe perpunuar nga Peter Gülke dhe Brian Newbould) 

Emertimi i dy sinfonive te fundit me numrin 7 dhe 8, u morr nga hulumtimet shkencore Deutsch-Verzeichnisses (1978), meqe dy sinfonite e fundit jane te paperfunduara dhe nur posedojne numer. Ne shume CD te publikuara, gjinden keto sinfoni me emertim te vjeter: Sinfonie ne h-Moll me Nr. 8, Sinfoniae madhe ne C-Dur me Nr. 7 ose Nr. 9.

Numerimi i sinfonive është ndryshuar shpesh dhe shkakton per kete arsye ngaterresa. Gjashte Sinfonite e para jane te perfunduara dhe posedojne numra te cilat nuk vihen ne dileme. Nje sinfoni e shtate, *Gmunden-Gasteiner* u konsiderua si e humbur. Me vone u konstatua se kjo sinfonie është identike me Sinfinine e madhe ne C-Dur *Große Sinfonie in C-Dur* e cila fillimisht u numerua si e shtata, pastaj e nenta, ndersa sot njifet si sinfonia e tete. Per te menjanuar ngaterresa, sot njifet Sinfonia ne h-Moll si "e paperfunduar" *Unvollendete* ndersa ajo ne C-Dur njifet si "Sinfonia e madhe" *Große*.

#### Uvertyrat 
* 9 Ouvertüre (nder tjerash 2 ne stil italian), perveq tyre dhe Uvertyra nga veprat skenike, psh. *Zauberharfe/Rosamunde*, *Fierrabras* dhe *Alfonso und Estrella*

#### Vepra të tjera orkestrale 
* Orchesterstücke (Fragmente) D 71c dhe D 94a
* Konzertstück („Concerto“) per Violine dhe Orkester D-Dur, D 345
* Rondo per Violine und orkester harqesh (Streichquartett) A-Dur, D 438
* Polonaise per Violine dhe Orchester B-Dur, D 580

## Muzikë kamerale 
#### Trio për harqe 
* Streichtrio in B-Dur (D 471) e paperfunduar
* Streichtrio in B-Dur (D 581)

#### Quartette harkore 
* Streichquartett Nr. 1 ne tonalitet te ndryshueshem (D 18)
* Streichquartett Nr. 2 ne C-Dur (D 32)
* Streichquartett Nr. 3 ne B-Dur (D 36)
* Streichquartett Nr. 4 ne C-Dur (D 46)
* Streichquartett Nr. 5 ne B-Dur (D 68)
* Streichquartett Nr. 6 ne D-Dur (D 74)
* Streichquartett Nr. 7 ne D-Dur (D 94)
* Streichquartett Nr. 8 ne B-Dur (D 112)
* Streichquartett Nr. 9 ne g-Moll (D 173)
* Streichquartett Nr. 10 ne Es-Dur (D 87)
* Streichquartett Nr. 11 ne E-Dur (D 353)
* Streichquartett Nr. 12 ne c-Moll „Quartettsatz“ (D 703)
* Streichquartett Nr. 13 ne a-Moll „Rosamunde-Quartett“ (D 804)
* Streichquartett Nr. 14 ne d-Moll „Der Tod und das Mädchen“ (D 810)
* Streichquartett Nr. 15 ne G-Dur (D 887)
* Nje quartett i zhdukur (D 19, D19A, D 40) dhe nje tjeter prej te cilit jane ruajtur vetem fragmente

#### Quintett harkore 
* Streichquintett ne C-Dur (D 956)

#### Vepra per Violine dhe Piano 
* Sonat[in]e Nr. 1 ne D-Dur (D 384)
* Sonat[in]e Nr. 2 ne a-Moll (D 385)
* Sonat[in]e Nr. 3 ne g-Moll (D 408)
* Sonate ne A-Dur (D 574)
* Rondeau brillant ne h-Moll (D 895)
* Fantasie ne C-Dur (D 934)

#### Arpeggionesonate 
* Sonate ne a-Moll per Arpeggione dhe Piano (D 821)

#### Klaviertrio 
* Klaviertrio Nr. 1 in B-Dur (D 898)
* Klaviertrio Nr. 2 in Es-Dur (D 929)
* 2 kohe te ruajtura per Klaviertrio

#### Klavierquintett 
* Klavierquintett ne A-Dur „Forellenquintett“ (D 667) per Piano, Violine, Viole, Violoncel dhe Kontrabas (1819)

#### Oktett 
* Oktett per Klarinet, Fagot, Horn, 2 Violina, Viola, Violoncel, Kontrabas ne F-Dur (D 803)

#### Te tjera 
* Quartett per Flaute, Kitare, Viole dhe Violoncel, D 96 
* Streichquintett C-Dur D 956 (op. posth. 163)
* Sonate per Arpeggione dhe Piano D 821
* Variationen per Flaute dhe Piano sipas kenges „Trockene Blumen“ D 802

### Klaviermusik 
* 21 Sonaten, davon 12 vollendet, herausragend vor allem die unvollendete „Reliquie“ C-Dur D 840, sowie a-Moll D 845, D-Dur D 850, G-Dur D 894 und die im Todesjahr entstandenen letzten drei (c-Moll, A-Dur, B-Dur, D 958–960)
* Acht Impromptus in zwei Zyklen, D 899 und D 935, sechs Moments musicaux, die „Fünf Klavierstücke” (so 1843 veröffentlicht, tatsächl. eine unvollendete Klaviersonate E-Dur D 459 und drei Klavierstücke D 459A) und „Drei Klavierstücke”, D 946
* die pianistisch herausragende „Wanderer-Fantasie”, D 760
* zahlreiche Werke für Klavier zu vier Händen (darunter z.&nbsp;B. die Fantasie f-Moll, D 940, sowie der berühmte , D 733)
* 13 Variationen über ein Thema von Anselm Hüttenbrenner in a-Moll, D 576
* kleinere Stücke für Klavier Solo wie das Allegretto in C, D 915, oder der „Grazer Galopp”, D 925, und viele weitere, darunter etliche unvollendete Werke und Fragmente

Die erste Gesamtausgabe der Werke Schuberts erschien ab 1884 bei Breitkopf & Härtel. Die Arbeit an der Neuen Schubert-Ausgabe, die im Bärenreiter-Verlag erscheint, begann 1965.

## Referime