Recesioni i madh

**Recesioni i Madh** ishte një periudhë e rënies së përgjithshme ekonomike (shih: recesioni) e vërejtur në ekonomitë kombëtare globalisht gjatë fundit të viteve 2000. Shkalla dhe koha e recesionit ndryshonte nga një vend në tjetrin.  Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) e konsideron krizën e vitit 2008 si rënia më e rëndë ekonomike dhe financiare që nga Depresioni i Madh, megjithëse përfundimisht u eklipsua nga Bllokimi i Madh prej Koronavirusit në vitin 2020.   

Shenjat e para të krizës ekonomike u paraqitën në gusht të 2007-ës, por 2008-ta ishte viti i krizës së vërtetë financiare, e cila e futi ekonominë e Shteteve të Bashkuara, Evropës dhe Japonisë në recesion, për herë të parë pas Luftës së Dytë Botërore. Ashtu si dhe me shumicën e recesioneve të tjera, duket se asnjë model zyrtar i njohur teorik ose empirik nuk ishte në gjendje të parashikonte me saktësi ecurinë e këtij recesioni. 

## Historiku dhe shkaqet 
Recesioni i Madh e kishte zanafillën në periudhën pas sulmit ndaj Kullave Binjake të 11 shtatorit 2001. Sistemi i Rezervës Federale (FED) uli normën e tij të referencës, në mënyrë që të ulte normat e interesit të tregut dhe të shmangte një ngadalësim të kreditimit dhe aktivitetit ekonomik në SHBA. Këto vendime ekonomike nga FED u pasuan me një politikë të qeverisë së SHBA për të promovuar blerjen e shtëpivem, duke sjell një zgjerim dhe rritje të hipotekave. Subjektet financiare, nga ana e tyre, hodhën në treg produkte të reja të quajtura hipoteka subprime, që synonin veçanërisht klientët me rrezik të lartë. Me fjalë të tjera, probabiliteti i mospagimit ishte shumë i lartë. 

Zhvillimet ekonomike botërore gjatë vitit 2008 dhe sidomos pjesës së dytë të vitit, dëshmuan për shndërrimin e krizës financiare ndërkombëtare në një krizë ekonomike me ndikim global. Integrimi mjaft i lartë i tregjeve financiare mes vendeve të zhvilluara, lejoi shfaqjen e shpejtë të krizës në këto vende; kurse procesi i hapjes së tregjeve ekonomike, solli shtrirjen e qëndrueshme të efekteve të krizës për vendet në zhvillim.

### Kriza e hipotekave sub-prime në SHBA 
parapamje|362x362px|Disa variabla të mëdhenj ekonomikë të SHBA-së u rikuperuan nga kriza e hipotekave 2007-2009 dhe nga recesioni i madh deri në periudhën kohore 2013-2014.
Shkaqet e recesionit të madh përfshijnë një kombinim të cenueshmërisë që u zhvillua në sistemin financiar, së bashku me një seri ngjarjesh nxitëse që filluan me shpërthimin e flluskave të banesave të Shteteve të Bashkuara në vitet 2005-2006. Ndërsa në këto vite, institucionet e kreditit dhanë hipoteka me norma interesi të rregullueshme, blerësit prisnin që normat e interesit të mbeteshin të ulëta, por FED ndryshoi politikën e saj monetare ekspansioniste midis 2004 dhe 2006, duke rritur normën e saj të referencës dhe, për rrjedhojë, duke rritur normat e interesit të tregut. Për rrjedhojë, këta debitorë duhej të përballeshin me shpenzime më të larta financiare, kryesisht prej rritjes së interesit, të cilat nuk mund t’i paguanin.   

Tregjet e aksioneve humbën rreth 1/3 e vlerës së tyre, ose rreth 40 për qind të vlerës së tyre të shprehur në dollarë. Pasiguria nxiti një zhvendosje masive të fondeve në mbarë botën drejt bonove të thesarit të qeverisë së SHBA, tradicionalisht të perceptuara si pa rrezik. Kjo solli uljen e normës së tyre të kthimit nga investimi pothuaj në zero dhe rriti kërkesën për dollarë kundrejt monedhave të tjera. Besimi i publikut gjithashtu u lëkund, duke u shoqëruar me rënie të afateve të maturimit dhe rënie të vlerës së kursimeve në banka.

#### Evropa Lindore dhe vendet në zhvillim 
Gjatë vitit 2000, vendet e Balltikut dhe ato të Evropës Qëndrore dhe Juglindore njohen përgjithësisht rritje ekonomike të qëndrueshme dhe stabilitet financiar në sajë të reformave strukturore të nxitura nga procesi i integrimit në BE, rritja e flukseve të parasë në formën e investimeve direkte dhe të portofolit, rritja e produktivitetit dhe forcimi i pozicionit konkurrues në tregtinë e jashtme, qëndrueshmëria e kursit të këmbimit, rritja e të ardhurave dhe konsolidimi i gjendjes fiskale. Në sektorin financiar, këto vende kishin pësuar një transformim të rëndësishëm, i dëshmuar edhe prej rritjes së investimeve të institucioneve financiare të fuqishme, kryesisht të vendeve të Eurozonës. 

Banka e Shqipërisë, raporton në fund të vitit 2008 se: *Aktiviteti ekonomik i vendit gjatë vitit 2008 u zhvillua përgjithësisht në linjë me parashikimet e fillimvitit, si për sa i përket rritjes ekonomike, ashtu dhe në drejtim të ruajtjes së balancave makroekonomike. Megjithatë, në tremujorin e fundit të vitit u shfaq rritja e ndikimit të ngadalësimit të ekonomisë botërore..*..

Treguesit vjetorë të rezultatit financiar të sektorit bankar për vitin 2008 në Shqipëri rezultuan pozitivë, edhe pse nën-parashikimet e fillim-vitit. Kursi i këmbimit të monedhës kombëtare mbeti përgjithësisht i qëndrueshëm gjatë 2008-ës, ndërkohë që Banka e Shqipërisë bëri dhe disa modifikime të rëndësishme rregullative nëpërmjet të cilave lehtësoi situatën e likuiditetit në tregun ndërbankar. 

## Rimëkëmbja 
Rezerva Federale mori masa në këtë çështje për të inicuar rimëkëmbjen përballë Recesionit të Madh, veçanërisht me një politikë monetare ekspansioniste agresive. Kështu, ajo uli normën e saj të referencës afër zeros, për të siguruar likuiditet në treg.

FED njëkohësisht aplikoi një masë të paprecedentë, që konsistonte në blerjen e instrumenteve në tregun financiar, veçanërisht, letrave me vlerë të emetuara nga kompanitë e mbështetura nga qeveria amerikane. Me këtë plan u kërkua të zgjerohej baza monetare dhe të shmangej një rënie e mëtejshme e aktivitetit ekonomik.

## Referime 
## Linqe të jashtme 
* Vlerësimi i Kostove dhe Pasojave të Krizës Financiare 2007-09 dhe Pasojat e saj , Shtator 2013, Banka Federale e Rezervave të Dallasit
* Ndjekja e informacionit të saktë dhe të dobishëm të recesionit global nga Banka Federale e Rezervave të St. Louis
* Banka Federale e Rezervave të Shën Louisit, "Cfarë e shkaktoi krizën", koleksion i letrave
* Global Outlook, Uri Dadush, " Buletini Ndërkombëtar i Ekonomisë ", Qershor 2009.
* Mbulimi i vazhdueshëm i recesionit global  nga BBC News
* Mbulimi i vazhdueshëm i recesionit global nga The Guardian
* Observatori i Krizave të Punës së ILO
* Transmetimi Financiar i Krizës: Cila është mësimi? Shimelse Ali, Uri Dadush, Lauren Falcao, " Buletini Ndërkombëtar i Ekonomisë, Qershor 2009.
* Një Analizë Spektrale e Dinamikës së PBB-së Botërore: Valët e Kondratieff, Kuznets Swings, Ciklat Juglar dhe Kitchin në Zhvillimin Ekonomik Global, dhe Kriza Ekonomike 2008-2009 .
* Vala e dytë e krizës globale? Në analizat matematikore të disa serive dinamike
* 'Lidhja' e recesionit me mbi 10,000 vetëvrasje në Perëndim . Universiteti i Oksfordit, qershor 2014.