Pashallëku i Janinës

**Pashallëku i Janinës,** (1787-1822) ishte një pashallëk autonom dhe *de fakto* i pavarur në Perandorinë Osmane. Mbulonte zona të mëdha të Greqisë, Shqipërisë, dhe Maqedonisë së Veriut. Pashallëku fitoi një shkallë të lartë autonomie nën sundimtarin shqiptar osman Ali Pashë Tepelena, megjithëse kjo nuk u njoh kurrë zyrtarisht nga Perandoria Osmane. Bërthama e saj ishte Ejaleti i Janinës, me qendër qytetin e Janinës në Epir. Në kulmin e saj, Ali Pasha dhe djemtë e tij sunduan mbi Shqipërinë Jugore dhe Qendrore; shumicën e Greqisë kontinentale: Epiri, Thesalia, Maqedonia Perëndimore, Maqedonia Qendrore-Perëndimore, Greqia Kontinentale (me përjashtim të Atikës) dhe Peloponezi; dhe pjesë të Maqedonisë së Veriut jugperëndimore rreth Ohrit dhe Manastirit.

## Historia 
### Themelimi (1784–87) 
[parapamje|[Ali Pashë Tepelena|Ali Pasha nga Louis Dupré]]
[majtas|parapamje|Një [Fermani|Ferman i lëshuar nga sundimtari shqiptar osman Ali Pasha më 1810 dhe i shkruar në greqisht. Ali përdori greqishten për të gjitha marrëdhëniet e tij oborrtare.]]
Ali Pasha erdhi për herë të parë në pushtet si kur u emërua *mytesarif* i Janinës në fund të vitit 1784 ose në fillim të vitit 1785, por shpejt u shkarkua, duke u rikthyer në detyrë vetëm në fund të vitit 1787 ose në fillim të vitit 1788. Aliu fitoi kontrollin e Delvinës dhe u bë sundimtar i sanxhakut të Delvinës në 1785, por nuk kishte kontroll të plotë të sanxhakut, me rajonet e Himarës (1797) dhe Gjirokastrës (1811) që u morën më vonë. Krahas kësaj, rajonet e Margëlliçit dhe Ajdonatit, që binin në sanxhakun e Delvinës dhe të Fanarit, brenda sanxhakut të Janinës (të pushtuar më vonë nga Aliu), sundoheshin nga pronarë shqiptarë çamë, si Hasan Çapari, i cili mbeti në konflikt me Ali Pashën përgjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së Pashallëkut.

Në 1787 Ali Pasha mori nën kontroll sanxhakun e Tërhallës, i cili më vonë iu dha zyrtarisht për mbështetjen e tij për luftën e sulltanit kundër Austrisë. Menjëherë më pas, në 1787 ose 1788, ai mori kontrollin e qytetit të Janinës dhe e shpalli veten sundimtar të sanxhakut, i cili mbeti baza e tij e pushtetit për 34 vitet e ardhshme. Kjo shënoi fillimin e Pashallëkut të Janinës, me Aliun që u vetëquajt *Pasha i Janinës* dhe ia *delegoi titullin Pasha i Tërhallës* djalit të tij, Veliut. Në këtë pikë, sanxhakët e Delvinës, Tërhallës dhe Janinës përbënin pashallëkun.

Ashtu si udhëheqës të tjerë rajonalë gjysmë të pavarur që u shfaqën në atë kohë, si Osman Pazvanogllu, ai përfitoi nga një qeveri e dobët osmane për të zgjeruar territorin e tij derisa fitoi *de fakto* kontrollin mbi pjesën më të madhe të Shqipërisë dhe Greqisë kontinentale, qoftë drejtpërdrejt ose nëpërmjet djemve të tij.

### Lufta Ruso-Turke (1787-1792) 
Duke përfituar nga një tjetër luftë ruso-turke që filloi në 1787, Aliu aneksoi rajonet e Konicës (në sanxhakun e Janinës) dhe Libohovës, Përmetit dhe Tepelenës (nga sanxhaku i Vlorës) në Pashallëk gjatë viteve 1789-1791. Gjatë kësaj periudhe ai bleu edhe Nartën, duke i dhënë Pashallëkut daljen në brigjet e detit Jon nëpërmjet Gjirit të Artës. Në vitin 1789, qyteti arumun Voskopoja, brenda sanxhakut të Elbasanit, u plaçkit dhe u shkatërrua. Gjithashtu në 1789, Aliu pushtoi për herë të parë Konfederatën gjysmë të pavarur të Suliotëve në perëndim të sanxhakut të Janinës, pas mobilizimit të 2200 suliotëve në mars 1789 kundër pashallëqëve dhe myslimanëve të Rumelisë. Një fushatë e dytë kundër Suliotëve u zhvillua në 1790. Gjatë këtyre dy fushatave, Pashalik pushtoi disa vendbanime Parasuli, por në fund u zmbraps nga rajoni qendror i Sulit.

Duke filluar nga viti 1788, Aliu u përpoq të merrte nën kontroll sanxhakun e Karli-Elit, duke pushtuar përfundimisht në tetor 1789. Qeveria osmane ka reaguar duke i dhënë të gjithë *sanxhakun* e Karli-Eli (minus *voevodalik* e Mesollonjës) si një *Hass* personal ndaj Sulltaneshës Mihrişah Valide, nëna e Sulltan Selimit III, e cila pengoi Ali Pashën nga aneksimi i territorit. Sanxhaku u mor përfundimisht në 1806, pas vdekjes së Mihrişah vitin e kaluar.

### Lufta e vazhdueshme kundër Sulit (1792–1793) 
Pas përfundimit të Luftës Ruso-Turke në 1792, Aliu i ndërpreu ekspansionet e tij për të shmangur pasojat prej Sulltan Selimit III. Gjithashtu, forcat e tij morën pjesë zyrtarisht në anën e Portës në një fushatë kundër Shkodrës në 1793. Pavarësisht përfundimit të Luftës Ruso-Turke dhe zgjerimit të territoreve të tij, disfata e pashallëkut kundër suliotëve rezultoi në obsesionin e Aliut për të pushtuar Konfederatën. Ai filloi një fushatë tjetër në korrik 1792, duke dërguar 8,000-10,000 shqiptarë nga Pashallëku për të marrë territorin, me suliotët që mblodhën 1300 burra, por u mundën përsëri. U bë një marrëveshje paqeje, me shkëmbimin e të burgosurve dhe pengjeve dhe fshatrat e Parasulit të pushtuara në dy vitet e mëparshme u kthyen te Suliotët.

Gjatë konfliktit Janina-Suli, himariotët kishin mbështetur suliotët. Si hakmarrje, Ali Pasha udhëhoqi një bastisje kundër qytetit të Himarës në 1797 dhe më shumë se 6000 civilë u masakruan.

### Aleanca dhe Lufta me Francën (1797-1780) 
Në vitin 1797, Franca pushtoi Venedikun dhe fitoi nga kjo kontrollin mbi ishujt e Jonit dhe disa zotërime bregdetare në Epir (Parga, Preveza, Vonica, Butrinti, dhe Gumenica), duke i bërë ata fqinjë me pashallëkun. Për të fituar më tej akses në detin Jon, Aliu krijoi një aleancë me Napoleonin I të Francës po atë vit, i cili kishte vendosur Francois Pouqueville si konsullin e tij të përgjithshëm në Janinë. Ai mori municion dhe këshilltarë ushtarakë nga francezët. Megjithatë, pak më vonë në 1798 Perandoria Osmane hyri në luftë me Francën pas pushtimit të Egjiptit. Ali Pasha u përgjigj duke pushtuar territoret bregdetare franceze të Butrintit dhe Gumenicës (shtuar në sanxhakun e Delvinës), Prevezës (shtuar në sanxhakun e Janinës) dhe Vonicës, me Pargën që mbeti si zotërimi i vetëm francez në Greqinë kontinentale. Garnizoni francez në Prevezë u shkatërrua në betejën e Nikopolit, e cila u ndoq me një masakër. Pas kapjes së Prevezës, Aliu siguroi neutralitetin e suliotëve (të cilët vareshin nga Preveza dhe Parga e kontrolluar nga francezët për furnizime me bagëti dhe municione) nëpërmjet ryshfeteve ndaj krerëve të tyre, gjë që shkaktoi edhe konflikt të brendshëm midis fiseve suliote. Një forcë e kombinuar ruso-osmane pushtoi Ishujt Jonian gjatë viteve 1799-1780, duke rezultuar në krijimin e Republikës Septinsulare.

### Luftërat Suliote (1799–1803) 
Në vitin 1799, pashallëku ishte në rivalitet me Pashallëkun e Beratit në veri, i cili, ashtu si Pashallëku i Janinës, ishte gjithashtu kryesisht i pavarur. Veç kësaj, brenda Pashallëkut kishte disa rajone gjysmë të pavarura që përbënin kërcënim për sundimin e Ali Pashës: rajoni i Delvinës, në veri të sanxhakut të Delvinës; Çamëria, në jug të sanxhakut të Delvinës dhe në hyrje të sanxhakut të Janinës; dhe Konfederata Suliote, në perëndim të sanxhakut të Janinës. Rusët kërkuan shpejt të dobësonin ndikimin e pashallëkut në rajon, duke treguar mbështetje për rajonet e lartpërmendura. Ali Pasha u përgjigj po atë vit duke nënshtruar përkohësisht *bejlerët* e tre rajoneve (Beratit, Delvinës dhe Çamërisë). Ai aneksoi gjithashtu rajonin fqinj Himarën në sanxhakun e Delvinës dhe vendosi marrëdhënie të mira me himariotët. Ai financoi vepra të ndryshme publike dhe kisha, dhe ndërtoi një kishë të madhe përballë Kalasë së Porto Palermos.

Pas kësaj, një fushatë u nis kundër Suliotëve në vjeshtën e 1799,  por kjo me sa duket dështoi. Një fushatë tjetër u ngrit në qershor-korrik 1800, me Pashallëkun që mblodhi 11.500 burra. Megjithatë, një sulm i drejtpërdrejtë mbi Konfederatën Suliote dështoi, duke rezultuar që Aliu të rrethonte fshatrat bërthamë të Sulit duke ndarë territoret Suli dhe Parasuli. Për dy vjet, Suliotët mundën t'i rezistonin rrethimit duke kontrabanduar furnizime nga Parga, Ajdonati dhe Margëlliçi. Suliotët kërkuan ndihmë shtesë nga Republika Septinsulare, por Aliu u përgjigj duke kërcënuar zotërimin Pargës prej Republikës. Ndihma u sigurua më vonë në fshehtësi në 1803. Në prill 1802, një korvetë franceze në Pargë i furnizoi suliotët me ushqime, armë dhe municione, duke siguruar një pretekst për një fushatë të re të Aliut kundër Suliotëve.

Pas katër vitesh konflikti, në 1803 Ali Pasha ngriti forcat shqiptare nga Epiri dhe Shqipëria e Jugut për një sulm përfundimtar ndaj Konfederatës së Sulit. Në këtë pikë, situata në Suli ishte e rëndë për shkak të mungesës së furnizimeve. Lufta Suliote e 1803 rezultoi në pushtimin e të gjithë territorit të Suliotëve dhe përfshirjen e tij në Pashallëk, me dëbime dhe mizori kundër suliotëve.

Në vitin 1806, Aliu dërgoi forca nën komandën e djemve të tij Veli Pasha dhe Muhtar Pasha për të ndihmuar përpjekjet osmane në mposhtjen e kryengritjes së parë serbe në sanxhakun e Smederevës. Më 1813, rebelimi u shtyp nga ushtria osmane, kryesisht e përbërë nga boshnjakë, nga Pashallëku i Bosnjës, dhe shqiptarë, nga Pashallëqet e Shkodrës dhe Janinës.

Në vitin 1807, pas hyrjes së Republikës Septinsulare (një vasal nominalisht osman) në Luftën e fundit Ruso-Turke në anën e Rusisë, Aliu dërgoi forcat nën Veli Pashën për të sulmuar Republikën. Lefkadha u sulmua në pranverën e vitit 1807, me mbështetjen e Napoleonit dhe Santa Maura të rrethuar, por mbrojtësit, të përforcuar nga forcat suliote dhe ruse, zmbrapsën forcat e Pashallëkut.

Pas Traktatit të Tilsit në korrik 1807, Napoleoni i dha Aleksandrit I, Perandorit të Rusisë, planin e tij për të shpërbërë Perandorinë Osmane, dhe në këmbim Rusia ia dorëzoi Francës Ishujt Jonian dhe Pargën, duke rivendosur sundimin francez. Si rezultat, Aliu u bashkua me britanikët. Makinacionet e tij u lejuan nga qeveria osmane në Stamboll nga një përzierje e përshtatshmërisë – mendohej më mirë ta kishin Aliun si gjysmë aleat sesa si armik – dhe dobësisë, pasi qeveria qendrore nuk kishte fuqi të mjaftueshme për ta larguar atë në atë kohë. 

Ndërmjet viteve 1807-12, Veliu sundoi si *Pasha* i Ejaletit të Moresë, dhe në një datë të panjohur Myhtari u bë *Pasha* i Inebahtit, duke rezultuar në përfshirjen e të dy rajoneve në Pashallëk.

Teksa marrëdhëniet me Francën përkeqësoheshin, Ali Pasha kërkoi marrjen e Pargës, vendbanimi i fundit në Epir që nuk ishte nën kontrollin e tij. Si kundërpërgjigje, francezët bënë dy herë plane për të pushtuar Pashallëkun. I pari, e regjistruar nga Teodor Kollokotroni, përfshinte përdorimin e Regjimentit Shqiptar, të mbështetur nga artileria franceze dhe çamët të rekrutuar nga Ali Farmaki, për të pushtuar Morenë, e cila në atë kohë (rreth vitit 1809) ishte pjesë e Pashallëkut nën sundimin e Veli Pashës. Në vend të tij ata do të instalonin një qeveri të përzier kristian-myslimane, ndërsa francezët negociuan me Portën për të siguruar miratimin e saj. Sipas Kollokotronit, plani do të realizohej në vitin 1809, por u pengua nga pushtimi britanik i Zakinthos, Qefalonisë, Kythirës dhe Itakës, po atë vit.

Përpjekja e dytë përfshinte një detashment prej 25 burrash të Regjimentit Shqiptar, nën nënkolonelin Andrucis, të cilët u dërguan për të ndihmuar një revoltë himariotësh kundër forcave të Ali Pashës në tetor 1810. Anija e tyre u mbyt pranë Porto Palermos kur u sulmuan nga forcat e Aliut, ata u kapën dhe u burgosën në Janinë.

Poeti Xhorxh Gordon Bajron, Baroni i 6-të Bajron vizitoi oborrin e Aliut në Janinë në 1809 dhe e regjistroi takimin në veprën e tij *Çajld Harold*. Me sa duket, ai kishte ndjenja të përziera për despotin, duke vënë në dukje shkëlqimin e oborrit të Aliut dhe një ringjallje kulturore ortodokse që ai kishte inkurajuar në Janinë, të cilën Bajroni e përshkroi si "superior në pasuri, përsosje dhe mësim" ndaj çdo qyteti tjetër shqiptar. Megjithatë, në një letër drejtuar nënës së tij, Bajroni shprehu keqardhje për mizorinë e Aliut: "Lartësia e tij është një tiran i papenduar, fajtor për mizoritë më të tmerrshme, shumë trim, një gjeneral aq i mirë sa e quajnë atë "Bonaparti Muhamedan ..." por aq barbar sa ai është i suksesshëm, duke pjekur rebelë etj. ."

### Lufta me Beratin (1809) 
Në vitin 1809, Ali Pasha pushtoi Pashallëkun e Beratit, i sunduar nga pashau shqiptar, Ibrahim Pasha. Kundër forcave të Ibrahim Pashës dhe vëllai i tij Sefir Beut, sundimtar i Vlorës, Aliu dërgoi Armatoles nga Thesalia. Pasi fshatrat u dogjën, fshatarët u grabitën dhe u varën, u bë paqja. Aliu i martoi djemtë e tij Myhtar Pasha dhe Veli Pasha me vajzat e Ibrahimit dhe territoret e Pashallëkut të Beratit i kaluan Myhtarit si pajë. Myhtari u bë guvernator i pjesës më të madhe të Shqipërisë së Mesme dhe një pjese të Maqedonisë perëndimore, duke rezultuar në një zgjerim të mëtejshëm të Pashallëkut të Janinës. Myhtar Pasha u bë guvernator i territoreve të reja Meqenëse Sefir beu kishte shfaqur cilësi që mund të ishin të rrezikshme më pas, Aliu kërkoi ta helmonte atë nga një mjek; dhe, sipas mënyrës së tij të zakonshme, ai vari agjentin e krimit, që të mos mbetej asnjë dëshmitar. Ali Pasha kishte plane për të mposhtur Pashain e Beratit, për t'u bërë vezir i Epirit, për të luftuar me Sulltanin dhe për të marrë Kostandinopojën.

### Konsolidimi i pushtetit (1809–1820) 
Pavarësisht kundërshtimit francez, Aliu mori kontrollin e pjesës së mbetur të sanxhakut të Vlorës në 1810, pas vrasjes së Sefir Beut. Në vitin 1811, rajoni i Delvinës u ripushtua dhe rajoni i Gjirokastrës u aneksua, duke rezultuar në aneksimin e plotë të sanxhakut të Delvinës. Në këtë pikë, Pashallëku përbëhej nga e gjithë Shqipëria e Jugut, Epiri (me përjashtim të Pargës) dhe Thesalisë, si dhe pjesa më e madhe e Shqipërisë së Mesme dhe pjesëve të vogla të Maqedonisë, me të gjithë rivalët kryesorë rajonalë që ishin mundur. Këto zgjerime forcuan autonominë e rajonit, megjithatë mungesa e mbështetjes së huaj bëri që Pashallëku të ishte ende i varur nga Perandoria Osmane. Pashallëku ishte i përbërë nga një klasë dhe ushtri feudale shqiptare, me pushtetin e Aliut që sigurohej nga shumica greke. Vetë popullsia e Pashallëkut ishte kryesisht greke dhe shqiptare.

Më 1812 vendbanimi i Agia, që i përkiste Pargës, u pushtua nga Daut Beu, nipi i Ali Pashës. Më pas ai masakroi dhe skllavëroi popullsinë vendase. Pasoi një rrethim i Pargës, por dështoi, ku Dauti u vra gjatë rrethimit.

Deri në vitin 1815, britanikët kishin vendosur kontrollin e plotë të territoreve franceze të Ishujve Jonian dhe Pargës, duke krijuar Shtetet e Bashkuara të Ishujve Jon. Në vitin 1819, britanikët ia shitën qytetin e Pargës Ali Pashës (tema e pikturës së mëvonshme të Francesco Hayez *Refugjatët e Pargës*), duke rezultuar në aneksimin e tij në sanxhakun e Delvinës brenda Pashallëkut. Ky vendim ishte shumë i papëlqyer në mesin e popullatës kryesisht greke dhe pro-venedike të Pargës, të cilët refuzuan të bëheshin nënshtetas myslimanë dhe vendosën të braktisnin shtëpitë e tyre. Së bashku me vendasit, refugjatë Kleft dhe Suliot në Parga ikën në Korfuz.

### Rënia (1820–22) 
[djathtas|parapamje|[Xhamia e Feties - varri i Ali Pashës.]]
Në vitin 1820, Aliu urdhëroi vrasjen e Gasko Beut, një kundërshtar politik në Kostandinopojë. Reformisti Sulltan Mahmudi II, i cili kërkoi të rivendoste autoritetin e Portës së Lartë, shfrytëzoi këtë rast për të lëvizur kundër Aliut duke urdhëruar rrëzimin e tij. Aliu refuzoi të jepte dorëheqjen nga postet e tij zyrtare dhe bëri një rezistencë të frikshme ndaj lëvizjeve të trupave osmane, duke ndihmuar indirekt Pavarësinë Greke, ndërsa rreth 20,000 trupa turke po luftonin kundër ushtrisë së frikshme të Aliut.

Më 4 dhjetor 1820 Ali Pasha me trupat e tij shqiptare dhe suliotët formuan një koalicion antiosman, në të cilin suliotët kontribuan me 3000 ushtarë. Ali Pasha fitoi mbështetjen e suliotëve kryesisht sepse ai ofroi të lejonte kthimin e suliotëve në tokën e tyre dhe pjesërisht për shkak të thirrjes së Aliut bazuar në origjinën e përbashkët shqiptare. Fillimisht koalicioni rezultoi i suksesshëm dhe arriti të kontrollonte pjesën më të madhe të rajonit, por kur trupat shqiptare myslimane të Ali Pashës u njoftuan për fillimin e revoltave greke në More, ata e braktisën atë.

Megjithatë, në janar 1822, agjentët osmanë vranë Ali Pashën dhe ia dërguan kokën Sulltanit. Fortesat bregdetare të Porto Palermos, Sarandës, Butrintit, Pargës, Prevezës, Plagisë dhe Epahtoit kontrolloheshin nga Ali Pasha.

## Ekonomia 
Territoret e Pashallëkut të Janinës janë karakterizuar nga një periudhë e gjatë tregtie ndërkombëtare, kryesisht me Italinë dhe në veçanti me Ankonën, Venedikun, Livornon dhe Padovën. Tregtia e Janinës bazohej në eksportimin e mallrave me vlerë të shtuar dhe bruto dhe importimin e artikujve luksozë perëndimor.

Produktet tekstile të Janinës kishin një shpërndarje të gjerë tregtare. Gërshetat e mëndafshta, batanijet, shallet, fijet e arit dhe argjendit, dhe pantoflat dhe veshjet e qëndisura ishin ndër produktet kryesore tregtare të eksportuara në Itali dhe të shitura në të gjithë Ballkanin.

Nga territori i Ali Pashës eksportoheshin gjerësisht edhe mallrat e papërpunuar. Në zonë kishte një industri të zhvilluar druri, e cila siguronte edhe rrëshirën që kishte një tregti të gjerë vendase. Për një periudhë të gjatë lëndë druri nga Epiri i Veriut dhe Shqipëria e Jugut eksportohej nga Janina në Tulon dhe përdorej nga francezët për ndërtimin e anijeve. Britanikët fituan kontrollin e Ishujve Jon në 1809; më pas ata u bënë partneri kryesor tregtar i rajonit, tregtia e lëndës drusore vazhdoi me anglezët. Janina eksportonte fruta si limon, portokall, lajthi të prodhuara në Artë, por edhe vaj ulliri, misër dhe duhan shqiptar, ky i fundit veçanërisht i kërkuar. Kuajt shqiptarë shiteshin dhe eksportoheshin në të gjithë Ballkanin.

Janina funksionoi gjithashtu si qendër për shpërndarjen e shumë importeve nga rajone të ndryshme evropiane, të cilat silleshin në kryeqytetin e Pashallëkut me kalë nga portet e Adriatikut lindor si Preveza, Vlora dhe Durrësi.

## Shiko gjithashtu 
* Shqipëria nën Perandorinë Osmane
* Greqia nën Perandorinë Osmane

## Referime