Jyrykët

**Jyrykët** (turqisht: *Yörükler*; greqisht: Γιουρούκοι, *Youroúkoi*; bullgarisht: юруци; maqedonisht: Јуруци, *Juruci*) janë një nëngrup etnik turk me prejardhje Oghuz,

Sipas disave, ato fise që banojnë në lindje të lumit Kızılırmak quhen turkmen dhe ato në perëndim jyryk. Të dy termat u përdorën së bashku në burimet osmane për turkmenët Dulkadirli që jetonin në Marash dhe rrethinat e tij. Termat etnohistorikë Turkoman dhe Turkmen përdoren në mënyrë sinonime në literaturë për të përcaktuar prejardhjen e jyrykëve. Jyrykët që ruajnë stilin e jetës së tyre nomade përdorin kryesisht devetë për të udhëtuar.

## Etimologjia 
Emri i tyre rrjedh nga folja turke *yörü*- (*yürümek* në infinitiv), që do të thotë "të ecësh", me fjalën *yörük* ose *yürük* që tregon "ata që ecin me këmbët e pasme, ecësit".

## Anadolli 
parapamje|Një baba jyryk me bijat e tij, Anadolli qendror
[parapamje|240px|Një bari jyryk në [Malet Taurus më 2002.]]
Historianët dhe etnologët shpesh përdorin emërtimin shtesë 'Jyryk Turkoman' ose 'Turkmenët' për të përshkruar jyrykët e Anadollit. Në gjuhën e përgjithshme të Turqisë sot, termat "Türkmen" dhe "Yörük" tregojnë shkallët graduale të lidhjes së ruajtur me stilin e jetesës së dikurshme gjysmë nomade të popullatave në fjalë, me "turkmenët" që tani bëjnë një jetë plotësisht të ulur, duke mbajtur pjesë të trashëgimia e tyre përmes folklorit dhe traditave, në arte si thurje qilimash, me zakonin e vazhdueshëm të mbajtjes së një shtëpie jayla gjatë verës, ndonjëherë në lidhje me komunitetin alevi etj. dhe me jyrykët që mbajnë një lidhje më të fortë me nomadizmin. Këta emra përfundimisht nënkuptojnë rrënjët e tyre turke oghuze. Jyrykët e mbetur "të vërtetë" të Anadollit të sotëm tradicionalisht përdorin kuajt si mjet transporti, megjithëse këta po zëvendësohen vazhdimisht me kamionë.

Jyrykët janë të ndarë në një numër të madh fisesh të emërtuara endogame patrilineale (*aşiret*). Ndër fiset e fundit të përmendura në literaturë janë Aksigirli, Ali Efendi, Bahsıs, Cakallar, Coşlu, Qekli, Gacar, Güzelbeyli, Horzum, Karaevli, Karahacılı, Karakoyunlu, Karakayalı, Karalar, Karakeçili, Manavlı, Melemenci, San Agalıli, Sanhaıke Tekeli dhe Yeni Osmanlı. Fiset janë të ndara në klane ose linja, d.m.th., *kabile*, *sülale* or *oba*.
* **Jyrykët anadollian:** İçel Yörük, Alaiye Yörük, Tekeli Yörük, Bursa Yörük, Haruniye Yörük, Maraş Yörük, Ankara Yörük, Eğridir Yörük, Araç Yörük, Taraklı Yörük, Murtana Yörük, Nacaklı Yörük, Nasırlı Yörük, Eski Yörük, Toraman Yörük, Tacirleri Yörük, Tor Yörük. Tradita e këndimin në fyt, e njohur si "Boğaz Havası" ose "Boğaz Çalma", ka një aspekt të rëndësishëm në kulturën e Sarıkeçili Yörüks, ajo kryhet duke shtypur fytin me gisht ndërsa këndohet me një tingull. Ata konsiderohen "grupi i vetëm që përfaqëson migrimin turk nga Azia Qendrore".

### Mënyra e jetesës 
Historiani dhe turkologu francez Jean-Paul Roux vizitoi jyrykët e Anadollit në fund të viteve 1950 dhe zbuloi se shumica e tyre ishin myslimanë sunitë. Fiset që ai vizitoi udhëhiqeshin nga zyrtarë të zgjedhur të quajtur *muhtarë*, ose kryetarët e fshatit, në vend të prijësve të trashëguar, megjithëse ai vuri në dukje se pleqtë e fshatit mbanin njëfarë autoriteti shoqëror bazuar në moshën e tyre. Për shumicën e vitit, ata jetonin në tenda prej leshi të errët të quajtura *kara çadır*.

Në vitin 1900 popullsia rumeliane turke në Ballkan vlerësohej në shtatë milionë. Menjëherë pas pavarësisë së shtetit të ri bullgar, ata formuan shumicën në vend. Disa migrime çuan në një rënie të popullsisë rumeliane turke, duke lënë rreth 1.5 milion njerëz deri në vitin 1925. Shumë turq rumelianë në Greqi nuk janë numëruar në regjistrim, sepse ata janë regjistruar si të krishterë për t'i shpëtuar diskriminimit. Për shkak të dallimeve fetare, gjuhësore dhe sociale, pjesa më e madhe e turqve rumelianë nuk u martuan ose u përzien me popullsitë vendase të Ballkanit.

Deri në vitin 1971, turqit rumelianë ende formonin një etnos të veçantë të ish-nomadëve (të njohur si Yorukluk). Fillimisht, këta nomadë jyryk u morën nga Anadolli Perëndimor (Saruhan, Menemen) për të kolonizuar pjesë të Rumelisë, të tilla si Thesalia dhe Rodopa në kufirin greko-bullgaro-maqedonas, ose Plovdiv dhe Jambol në Bullgari.

### Jyrykët e Maqedonisë dhe Bullgarisë 
Në vitin 1993, popullsia jyryke e Bullgarisë vlerësohet në përafërsisht 418 mijë njerëz, kryesisht të ndarë në Surguch (7,000 pa fëmijë) dhe Yörük (320,000 pa fëmijë). Ata jetojnë kryesisht në pjesën evropiane të Turqisë, në zonën e Dulovës dhe Deliormanit në Bullgari dhe në zonat e Kumanovës dhe Manastirit të Maqedonisë së Veriut. Dialektet përfshijnë Gaxhal, Gerlovo Turk, Karamanli, Kyzylbash, Surguch, Tozluk Turk, Yuruk (Konyar, Yoruk), Prizren dhe gagauz maqedonas. Vlerësimet aktuale të vitit 2019 supozojnë se përafërsisht 1.5 deri në 2.3 milionë njerëz me prejardhje turke jyryke jetojnë në të gjithë rajonin e Ballkanit.

### Jyrykët Kajlar 
Turqit Kayılar kanë banuar më parë pjesë të Thesalisë dhe Maqedonisë (veçanërisht pranë qytetit të Kozhanit dhe Ptolemaidës moderne). Përpara vitit 1360, në vend ishin vendosur një numër i madh barinjsh nomadë, ose jyryk, nga rrethi i Konias, në Azinë e Vogël. Imigrimet e mëtejshme nga ky rajon u bënë herë pas here deri në mesin e shekullit të 18-të. Pas vendosjes së sistemit feudal në vitin 1397, shumë prej familjeve fisnike selxhuk erdhën nga Azia e Vogël; disa nga bejlerët ose pronarët myslymanë në Maqedoninë jugore para Luftërave Ballkanike mund të kenë qenë pasardhës të tyre.

## Irani 
Klanet e lidhura ngushtë me jyrykët janë të shpërndara në të gjithë gadishullin e Anadollit dhe përtej tij, veçanërisht rreth zinxhirit të maleve Taurus dhe më tej në lindje rreth brigjeve të detit Kaspik. Nga turkmenët e Iranit, Jomutët i afrohen më shumë përkufizimit të jyrykëve. Një degë interesante e masës jyryk janë Tahtacı të rajoneve malore të Anadollit Perëndimor, të cilët, siç nënkupton edhe emri i tyre, janë marrë me punë pyjore dhe zejtari druri për shekuj. Pavarësisht kësaj, ata ndajnë tradita të ngjashme (me tone të theksuara matriarkale në strukturën e tyre të shoqërisë) me kushërinjtë e tyre të tjerë Yörük. Populli Qashqai i Iranit jugor është gjithashtu i denjë për t'u përmendur për shkak të karakteristikave të tyre të përbashkëta.

## Galeria 

Skeda:Aladağlar’da Yörükler.jpg|Çadra jyryk
Skeda:DAVIS(1879) p010 YOUROUK ENCAMPMENT IN THE TAURUS.jpg|Kampi jyryk në Malet Taurus, rr. 1879
Skeda:PSM V43 D200 Yuruk encampment.jpg|Fushë kampi jyryk, rr. 1893
Skeda:Yörük buğday çuvalı.jpg|Qëndisje jyryke në një thes gruri
Skeda:PSM V43 D197 Yuruk women at the spring.jpg|Gra jyryk në pranverë

## Referime