Historia e luanëve në Evropë

parapamje|Një kafkë e Panthera spelaea gërmuar pranë Montmaurin , Haute-Garonne në Muséum de Toulouse
parapamje|Skelet i P. spelaea në Muzeun e Historisë Natyrore, Vjenë
**Historia e luanëve në Europë** është i bazuar në fosilet e epokës së akullnajave dhe Holocenit të gërmuara në Europë që nga fillim i shekullit të 19-të. Fosili i parë i luanit u zbulua në Gjermaninë jugore dhe u përshkrua nga Georg August Goldfuss duke përdorur emrin shkencor Felis spelaea , i cili ndoshta daton në glaciacion Würm dhe është 191,000 deri në 57,000 vjeç. Fragmente të vjetra të kafkës së luanit u zbuluan në Gjermani dhe u përshkruan nga Wilhelm von Reichenau nën Felis fossilis në 1906.Këto janë vlerësuar në mes 621,000 dhe 533,000 vjeç. Luanët e sotëm banonin në Europën Jugore që nga Holoceni i hershëm. Dieta e tij përfshinte ndoshta aurokusin  ( Bos primigenius ), drerin e kuq ( Cervus elaphus ),tarapanin ( Equus ferus ), derrin e egër ( Sus scrofa ) dhe barngrënës të tjerë.

Literatura historike , si Iliada e Greqisë së lashtë , përmban ngjashmëri me luanë . 

## Karakteristikat 
Fragmente kockash e fosilesh të luanëve të shpellës tregojnë se ata ishin më të mëdhenj se luani modern dhe kishin më pak të specializuar dhëmbët më të ulët, të reduktuara të ulëta premolars dhe dhëmb prerës më të vegjël. 

Siç tregohet nga figura të shumta artistike, luanët modernë në Ballkan kishin mane më pak të zhvilluara , dhe mungonte tek barku dhe shpatullat, si dhe flokët e gjymtyrëve. Nga ana tjetër, luanët nga Transkaukasia shfaqën të gjitha këto karakteristika. 

## Shpërndarja 
parapamje|Të dhënat e luanit modern në Europën JuglindoreE kuqe: jane zbuluar eshtrat e luanëve                              Portokalli: vende të përmendura nga autorët e lashtë grekë                                                               E verdha: vende të përmendura në legjendat greke
**Të dhënat fosile**

Fosilet më të vjetra të gërmuara afër Pakefield në Mbretërinë e Bashkuar janë vlerësuar në 680,000 vjet të vjetra dhe përfaqësojn Panthera fossilis . Fosilet e luanit u gërmuan në Spanjë , Portugali , Itali , Belgjikë, Francë, Mbretëria e Bashkuar, Gjermani, Poloni, Çeki, Sllovaki, Hungari dhe Rusi.

Trupat e kockave të vonë të Pleistocenit,Panthera spelaea ishin radiokarbonik të datuara në mes të akullnajave Weichselian dhe Holocenit , dhe janë midis 109,000 dhe 14,000 vjeç.  Ky luan u shpërnda gjerësisht nga gadishulli iberik , Europa Juglindore , në pjesën më të madhe të Euroazisë veriore në Alaska . Në Euroazi, u zhduk në mes të 14,900 dhe 14,100 vjet më parë, dhe mbijetoi në Beringia deri në 13,800 deri në 13,300 vjet më parë.

**Shënimet e nënfosilit**

Luani më i hershëm nënfosil i mbetur deri më sot është gërmuar në vendin bask dhe është rreth 9,600-7,000 vjeç, që daton në periudhën boreale . Ka dyshime nëse ky ishte një luan modern ose një luan shpelle të mbijetuar vonë .
parapamje|Karanovo  në Bullgari , ku u gjetën fragmente të një dhie të luanit rreth 6.000 vjet
Një fragment i dhëmbëve të luanit të Neolitit që përfaqëson periudhën Atlantike u gjet në Karanovë , Bullgari , dhe vlerësohet 6,000 vjeç. Në Greqi luanët u shfaqën së pari rreth 6.500-6.000 vjet më parë siç tregohet nga një kockë e këmbës së përparme që gjendet në Filipi . Fragmentet e kockave të luanit moderne janë gërmuar në Hungari dhe në Ukrainë tek rajoni i Detit të Zi , të cilat janë vlerësuar në rreth 5.500 deri në 3.000 vjet të vjetra.  Mbetjet u gjetën gjithashtu në Shqipëri , Rumaninë dhe Turqinë Europiane.

**Varg historik i Panthera leo**

Në Europën Juglindore , luani banonte një pjesë të gadishullit ballkanik deri në Hungari dhe Ukrainë gjatë periudhës neolitike . Ajo mbijetoi në Bullgari deri në 4 apo shekullit të 3 pes , dhe në  Greqi deri rreth AD 100.  Ajo u zhduk në Peloponezi rreth 1.000 para Krishtit. Ai u zhduk nga Maqedonia rreth shekullit të parë pas Krishtit, dhe në Thesalisë në shekullin e 4 pas Krishtit. Ndoshta mbijetoi më gjatë në jug. Në shekullin e 4 pas Krishtit, Themistius vjen keq që në kohën e tij luani u zhduk në Thesalinë dhe nuk mund të mobilizoheshin më luanë për shfaqje bishash . 

Në Transkaucasia , luani ishte i pranishëm deri në shekullin e 10-të. Kulmi i vargut të tij historik mbulonte të gjitha rrafshinat dhe ultësirat e Transkaucasia lindore drejt perëndimit pothuajse në Tbilisi. Në veri, distanca e saj shtrihet përmes Kaukazit lindor , nga Gadishulli Apsheron deri në grykën e lumit Samur pranë kufirit aktual Azerbaixhan-Rusi , duke u shtrirë në lumin Araks . Prej aty, kufiri i zonës së tij u kthye në lindje në Jerevan , ku kufiri verior u shtri në perëndim drejt Turqisë.

Një statujë e Epokës së Bronzit të një luani nga Italia Jugore ose Spanja jugore nga c. 1000-1200 vjet para Krishtit , "Mari-Cha Lion", u shfaq në Louvre Abu Dhabi .

## Në kulturë 
[parapamje|Löwenmensch gjendet në [Gjermania|Gjermani, ka qenë e datuar në Paleolitit të Epërme prej rreth 35.000 deri 40.000 vjet më parë, gjatë epokës së akullnajave]]
Luanët shfaqen në mitologjinë dhe shkrimet e lashta greke , duke përfshirë edhe mitin e luanit Nemean , që besohet të jetë një luan mbinatyror që zinte qytetin e shenjtë Nemea në Peloponezi. Homeri përmendte luanët 45 herë në poezitë e tij, por kjo mund të ketë qenë për shkak të përvojës së tij në Azinë e Vogël .

Phalaecus, një tiran i Amvrakia ( Arta moderne ), thuhet se u vra nga një luan femër për shkak të mbajtjes së një luani të sapolindur, pasi e gjeti atë në një ekspeditë gjuetie. Sipas Herodotit, Luanët ndodhën midis lumit Akelous dhe Nestusit , duke qenë të bollshme midis Akanthos dhe Thermit . Kur Xerxes përparuar pranë Echedorus në 480 BC, devetë e trupave u sulmuan nga luanët.  Xenophon deklaroi rreth 400 BC se luanët u gjuan rreth Mount Kissos , Pangaio, malet Pindus dhe gjetkë. Aristoteli në shekullin e 4 para Krishtit dha disa të dhëna për shpërndarjen e luanit, sjelljen, kultivimin dhe gjithashtu anatominë. Sipas tij, luanët ishin më të shumtë në Afrikën e Veriut sesa në Europë; ata iu afruan qyteteve dhe sulmuan njerëz vetëm nëse ishin të moshuar ose kishin shëndet të dobët dentar. Në shekullin e 2 pas Krishtit, Pausanias referuar pranisë së luanit në perëndim të Nestusitnë Traki , në zonën e Abdera . Ai gjithashtu i referohej një historie rreth Polydamas të Skotoussa, një fitues olimpik në shekullin e 5 para Krishtit, i cili me sa duket përdorte duart e zhveshura për të vrarë një luan në pjesën Thesaliane të malit Olimp; dhe për një rreth Caranus i maqedonasve, i cili sipas maqedonasve ngriti një trofe që u hodh poshtë dhe u shkatërrua nga një luan që po nxitohej nga mali Olimp. 

Romakët përdorën luanët berber nga Afrika e Veriut për betejash luanësh ,  dhe kuriozitete nga Greqia për gladiatorit lojëra . 

## Shiko dhe 
* Luani
* Europa
* Ballkani

## Referime