Gjuetia me shqiponja

**Gjuetia me shqiponja** është një formë tradicionale e gjuetisë e gjetur përgjatë Stepit Euroaziatikë, e praktikuar nga kazakët dhe kirgizët në Kazakistanin dhe Kirgistanin bashkëkohor, si dhe diasporat në Bayan-Ölgii .Provincat Bayan-Ölgii, Mongoli dhe Xinjiang të Kinës . Megjithëse këta njerëz janë më të famshëm për gjueti me shqiponjën e artë, ata kanë qenë të njohur për të trajnimin e goshaukës veriore, falconët shtegtues, falconët më të mëdhenj, etj.  

## Terminologji 
Në Kazakistan dhe Kirgizë, ka kushte të veçanta për ata që gjuajnë zogj grabitqarë në përgjithësi ,dhe ata që gjuajnë  me shqiponja. 

Në Kazakistan, shumë zotërinj zogjsh edhe gjueti falkonëve *i* referohen gjuetarëve të falonëve në përgjithësi. *Qusbegi* vjen nga fjalët *qus* ("zog") dhe *bek* ("zot"), duke e përkthyer fjalë për fjalë si "zotëri zogjsh". Në Old Turkic, *kush begi* ishte një titull i përdorur për këshilltarët më të respektuar të khan-it, duke reflektuar rolin e çmuar të gjuetarëve të falkonëve.  *Sayatshy* vjen nga fjala *sayat* ("falconry") dhe suffix *-shy*, të përdorur për tituj profesional në gjuhët turke . Fjala kazake për  gjuetarët e falkonëve që gjuajn me  shqiponja është *bürkitshi*, nga *bürkit* ("shqiponja e artë"), ndërsa fjala për ata që përdorin *goshawks* është *qarshyghashy*, nga *qarshygha* ("goshawk"). 

Në Kirgiz, fjala e përgjithshme për gjuetarët e falkonëve është *münüshkör* . Një gjuetar që në mënyrë specifike gjuan  me shqiponjat është një *bürkütchü*, nga *bürküt* ("shqiponja e artë"). 

## Histori 
[majtas|parapamje|180x180px| Gjuetarët me shqiponjë Khitans në kalë, ( [Dinastia Song ). ]]

### Kitanët 
Në 936-45 pas Krishtit Khitansët, një popull nomad nga Mançuria, pushtuan një pjesë të Kinës veriore.  Në vitin 960, Kina u pushtua nga dinastia Song .  Që në fillimet e saj, dinastia Song nuk ishte në gjendje të kontrollonte krejtësisht Kitanin, i cili tashmë kishte asimiluar pjesën më të madhe të kulturës kineze. Gjatë regjimit 300-vjeçar të Kinës, Dinastia Song duhej të nderonte Kitanin për t'i mbajtur ata larg nga pushtimi i plotëti erritorit   Song-.  Përkundër faktit që Khitasit asimiluan kulturën kineze, ata mruajën tshumë tradita nomade, duke përfshirë gjuetinë e shqiponjës  (shih pikturën e panjohur kineze nga dinastia Song ). 

### Jurchen 
Shumë fise të Jurchen-it gjuanin me shigjetë, Khitani u përpoq të merrte gjuetin e shqiponjave si pjesë të,tyre por nuk përfundoi me favor të Khitanit. Jurchen filloi një revoltë kundër tyre, gjë që u lejoi atyre të rifitojnë aksesin në pjesën e parë në të cilin ata gjuanin më parë. 

### Kirgyzë 
Në 1207, Kirgistani nomadë  iu dorëzua Genghis Khan birit të Jochi-t . Nën sundimin mongol, Kirgizsi ruajti kulturën e tyre nomade, si dhe traditën e shqiponjës deri në vitet 1990.   Arkeologët gjurmuan  prapa në Azinë Qendrore në mijëvjeçarin e parë apo të dytë para Krishtit.  

### Kazakët 
[djathtas|parapamje|300x300px| [Kazakhs|Kazakë gjuetar me shqiponjë  në Altai Tavan Bogd Park Kombëtar, Mongoli . ]]
Gjatë periudhës komuniste në Kazakistan, shumë kazakë u larguan për në Mongoli,  duke u vendosur në Provincën Bayan-Ölgii dhe duke marë me vete traditën e tyre të gjuetisë me shqiponjat. Ka rreth 250 gjuetarë shqiponjash në Bayan-Ölgii, që ndodhet në malet Altai të Mongolisë perëndimore.  Zakonet e tyre të peshkimit përfshijnë gjuetinë me shqiponjat e arta me kalë dhe gjuetin e dhelprave të kuqe dhe dhelprave korsak .  Ata përdorin shqiponjat për të kapur dhelprat dhe lepujt gjatë muajve të ftohtë të dimrit, kur është më e lehtë të shohësh dhelprat me ngjyrë ari në dëborë.  Çdo tetor, behet pritja e gjuetisë së shqiponjës kazake që shfaqet në Festivalin vjetor të Shqiponjës së art.  Megjithëse qeveria e Kazakistanit ka bërë përpjekje për të joshur praktikuesit e këtyre traditave kazake të kthyera në Kazakistan, shumica e Kazakistanëve kanë mbetur në Mongoli.

## Shiko gjithashtu 
* Grupet etnike në historinë kineze 
* Gjuetia e fajkojëve 
* Luftërat Goryeo-Khitan 
* Stepat Kazakë 
* Kirgistan 
* Historia e Mongolisë 
* *Gjuetia e shqiponjave* 
* Gjuetia e ujkut 

## Referime 
## Leximi më tej 
* Keen, Dennis. 2014. 'Projekti i gjuetisë i Azisë Qendrore '. http://www.centralasianfalconry.org  
* Soma, Takuya. 2012. 'Gjuetia Bashkëkohore në Altai-Kazakistan në Mongolinë Perëndimore' *Gazeta Ndërkombëtare e Trashëgimisë së Paprekshme (vol.7)*, fq. &nbsp; 103-111. http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=7&manuType=02  
* Soma, Takuya. 2012. 'Etnoarkiologjia e gjuetisë së Kali-Riding', *Konferenca aziatike për Shkencat Sociale 2012 - Proceset e Konferencës Zyrtare*, fq. &nbsp; 167-182. https://web.archive.org/web/20131203091424/http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf 
* Soma, Takuya. 2012. Trashëgimia kulturore e paprekshme e arteve dhe njohurive për bashkëjetesë me shqiponjat e arta: Studimet etnografike në "gjuetinë e gjuetisë me kalë" të Altait-Gjuetarëve të Kazakistanit ", *Kongresi Ndërkombëtar i Shkencave të Njeriut dhe Shkencave Sociale*, fq. &nbsp; 307-316. https://web.archive.org/web/20131203001924/http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf 
* Soma, Takuya. 2012. 'Art i Falconry Riding Horse-nga Altai-Kazakh Falconers'. Në *HERITAGE 2012 (vol.2) - Procesi i Konferencës së 3-të Ndërkombëtare për Trashëgiminë dhe Zhvillimin e Qëndrueshëm*, redaktuar nga Rogério Amoêda, Sérgio Lira dhe Cristina Pinheiro, fq. &nbsp; 1499-1506. Porto: Instituti i Linjës së Gjelbër për Zhvillim të Qëndrueshëm.   ISBN &nbsp; 978-989-95671-8-4 . 
* Soma, Takuya. 2012. 'Falconry Riding Horse në Altai-Kazakistan Shoqëria Nomadic: Hulumtime Antropologjike në Aktivitetet Summer e Falconers dhe Golden Eagle'. *Gazeta Japoneze e Marrëdhënieve Njeriut dhe Kafshëve 32* : f. &nbsp; 38-47 (shkruar në japonisht). 
* Soma, Takuya. 2013. 'Studimi Etnografik i Falconerëve Altaic Kazakh', *Falco: Buletini i Grupit të Hulumtimit të Falkonit në Lindjen e Mesme 41*, fq. &nbsp; 10-14. https://web.archive.org/web/20151017084620/http://www.mefrg.org/images/falco/falco41.pdf 
* Soma, Takuya. 2013. 'Etnoarqeologjia e Falconrisë së Lashtë në Azinë Lindore', *Konferenca* Aziatike *mbi Studimet Kulturore 2013 - Proceset e Konferencave Zyrtare*, fq. &nbsp; 81-95. http://iafor.org/offprints/accs2013-offprints/ACCS_2013_Offprint_0108.pdf 
* Soma, Takuya. 2013. 'Artet e gjuetisë të Falconers Eagle në Altai-Kazakhs: Operacionet Bashkëkohore të Falconry Riding Horse në Sagsai County, Mongoli Perëndimore'. *Gazeta Japoneze e Marrëdhënieve Njeriut dhe Kafshëve 35* : f. &nbsp; 58-66 (shkruar në japonisht). 
* Soma, Takuya & Battulga, Sukhee. 2014. 'Altai Kazakh Falconry si Turizëm Trashëgimi: "Festivali i Shqiponjës së Artë" i Mongolisë Perëndimore', "Gazeta Ndërkombëtare e Trashëgimisë së paprekshme vol. 9", redaktuar nga Alissandra Cummins, fq. &nbsp; 135-148. Seul: Muzeu Folklorik Kombëtar i Koresë. http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02  
* Takuya Soma. 2014. 'Gjuetarët e shqiponjave në Veprim: praktika e gjuetisë së falkonëve Altaic Kazakh në Mongolinë Perëndimore', *Falco: Buletini i Grupit të Hulumtimit të Farkëtarit të Lindjes së Mesme 44*, fq. &nbsp; 16-20. https://web.archive.org/web/20150102062933/http://www.mefrg.org/images/falco/falco44.pdf 
* Takuya Soma. 2014. Ndërveprimet e Njeriut dhe Raptor në Kontekstin e një Shoqërie Nomadike: Studimet Antropologjike dhe Etno-Ornitologjike të Falconrisë Altaike të Kazakistanit dhe Qëndrueshmëria e saj Kulturore në Mongolinë Perëndimore (Teza e PhD dorëzuar në Universitetin e Kaselit, 20 gusht 2014) 

## Linqe te jashtme 
* Neni mbi gjuetinë e shqiponjave në Kirgistan me fotografi 
* Artikulli i gjuetisë së shqiponjës së Altajit  
* Festivali i shqiponjës së art http://www.discover-bayanolgii.com/golden-eagle-festival/