Pjetri III i Aragonit

**Pjetri i Madh** (, Aragonese: *Pero ja Gran*; 1239, në Valencia &ndash; 11 nëntor 1285) , ishte Mbret i Aragonit (si **Pjetri III**) të Valencias (si **Pjetri I**), dhe Kont i Barcelonës (si **Pjetri II**) nga viti 1276 deri vdekjen e tij. Me ftesë të disa rebelëve, ai mundi Sicilinë dhe u bë mbret i saj në vitin 1282, duke shtypur kërkesën e gruas së tij, Constance. Ai ishte një nga mbretërit më të mëdhenj mesjetar Aragones.

## Rinia dhe vazhdimësia 
Pjetri ishte djali i madh i James I i Aragonit dhe gruas së dytë të tij Violanta e Hungarisë. Në mesin e rinisë së tij, ai ishte i fejuar me Eudoxia Laskarina, vajza më e re e perandorit Theodoros II të Nikesë, në vitin 1260 ose para tij. Kjo kontratë u shpërbë, megjithatë, pas vëllai i Eudoxias humbi fronin perandorak në vitin 1261, dhe Eudoxia ishte martuar me Kontin e Tendas. Më 13 qershor 1262, Pjetri u martua me Constancen, vajzën dhe trashëgimtaren e Manfredit të Sicilisë. Gjatë rinisë së tij dhe në moshën e rritur të hershme, Pjetri fitoi një përvojë të madhe ushtarake në luftërat e të atit të *Reconquistas* kundër *Moors-ve*.

Me vdekjen e Jamesit në vitin 1276, tokat e Kurorës së Aragonit ishin të ndara, me Aragonin dhe Valencian, së bashku me shumicën e qarqeve katalanase, i shkonin Pjetrit si djali më i vjetër, ndërsa Ishujt Baleare (si pjesë e Mbretërisë së majorcas), vendet katalanase të Rousillon-Vallespir, Conflent dhe Capcir, dhe territoret në Languedoc (zotërimi eiMontpellierit), i takuan djalit të dytë, Jamesit. Pjetri dhe Constance u kurorëzuan në Zaragoza (kryeqyteti i Mbretërisë Aragonese) në nëntor të vitit 1276 nga arqipeshkvi i Tarragonas. Në këtë ceremoni, Pjetri i braktisi të gjitha detyrimet feudale të papalit që gjyshi i tij Pjetri II i kishte shkaktuar.

## Kryengritjet e para 
Akti i parë i Pjetrit si mbret ishte për të përfunduar paqëtimin e territorit të tij valencian, një veprim i cili kishte qenë duke u zhvilluar para vdekjes së babait të tij.

Megjithatë, një revoltë së shpejti shpërtheu në Katalonia, e udhëhequr nga vikonti i Cardonas dhe e inkurajuar nga Roger-Bernard III të Foixit, Arnold Roger I të Pallars Sobiràs, dhe Ermengol X të Urgellit. Kryengritësit kishin zhvilluar një urrejtje për Pjetrin si rezultat i ashpërsisë në marrëdhëniet e tij me ta gjatë mbretërimit të atit të tij. Tani, ata e kundërshtuan atë për të mos thirrur *cortes *katalanse, ose kuvendin, dhe duke konfirmuar privilegjet e saja pas ngjitjes së tij në fron.

Në të njëjtën kohë, një varg i krizave vazhduan në Qarkun e Urgellit. Kur Konti Álvaro vdiq në vitin 1268, familjet e dy grave të tij, Constance, një vajzë e Pedro Moncadas të Béarnit, dhe Cecilia, një bijë e Roger-Bernard II të Foixit, filluan një luftë të gjatë mbi trashëgiminë e tij të qarkut. Ndërkohë, një pjesë e mirë e principatës kishte qenë e rimarr nga babai i Pjetrit, Jamesi I, dhe kështu ishte trashëguar nga Pjetri në vitin 1276. Në vitin 1278, Ermengol X, djali më i madh i Álvaros, pati sukses në rimarrjen e pjesës më të madhe të pasurisë së humbur dhe arriti në një marrëveshje me Pjetrin ku ai njihet nga ky i fundit si kryezot apo fedual.

Në vitin 1280, Pjetri mundi kryengritjet e udhëhequra nga Roger-Bernard III pas rrethimit të rebelëve në Balaguer për një muaj. Shumica e rebelëve udhëheqës ishin të burgosur në Lleida deri në vitin 1281, ndërsa Roger-Bernard ishte i burgosur deri në vitin 1284.

## Luftërat jashtë vendit 
### Afrika 
Kur Muhamedi I al-Mustansir, Hafsid Emiri i Tunizisë i cili e kishin vënë veten nën James Pushtuesin, vdiq në vitin 1277, Tunizia hodhi jashtë zgjedhën e kryzotit Aragone. Pjetri i parë dërgoi një ekspeditë për në Tunizi, në vitin 1280 nën Conrad de Llansa të dizajnuara për ri-themelimin e pushtetit të tij. Në vitin 1281, ai vetë  u përgatit për të udhëhequr një flotë prej 140 anijeve me 15,000 njerëz për të pushtuar Tunizinë në emër të guvernatorit të Konstandinit. Flota zbarkoi në Alcoyll (tani Collo, Algjeri) në vitin 1282. Ajo ishte këto trupa Aragonese që kanë marrë një ambasadë sicilian pas Mbrëmësores së 30 marsit duke kërkuar Pjetrin për të marrë fronin e tyre nga Charlesi i Anjout.

### Itali 
right|thumb|350x350px|Flota e Pjetrit në Trapani. Mbreti është përshkruar në drejtimin e uljes, i dyti nga e majta në barkën e sipërme, duke mbajtur kurorën dhe me një tunikë të kuqe.
Pjetri ishte trashëgimtar i drejtpërdrejtë dhe trashëgimtar i përgjithshëm i Mafaldas (Matilda), e bija e Robert Guiscard, Duka i Apulias, Norman pushtuesi, dhe gruan e tij zyrtare Sigelgaita, e bija e Guaimar IV të Salernos, një princ Lombard . Pasi familja e Dukës së Pulias u zhduk me Williamin II në vitin 1127, trashëgimtarët e Mafaldas (pastaj akuza e Barcelonës me anë të martesës së saj me Ramon Berenguerin II) me sa duket u bënë trashëgimtarë de jure të Guiscard dhe Sigelgaita; Kështu Pjetri ishte një kërkuesi në Hauteville (Norman) të Italisë jugore. Më drejtpërdrejtë, ai ishte trashëgimtar i Manfredit të Sicilisë në të drejtën e gruas së tij, Constances (bija më e vjetër e Manfred-së). Mbretëria e Sicilisë dhe mbretëritë pasuese pra ishin një trashëgimi për shtëpinë mbretërore aragonese dhe për trashëgimtarët e pesë shekujve të ardhshëm.

Fizikani italian Gjoni j Procidas ka vepruar në emër të Pjetrit në Sicili. Gjoni, që kishte ikur në Aragon pas suksesit të Charlesit në Tagliacozzo. Gjoni udhëtoi për në Sicili për të nxitur mosmarrëveshje në favor të Pjetrit dhe që andej për në Kostandinopojë për të siguruar mbështetjen e Mikaelit VIII Palaeologus. Michael refuzoi për ta ndihmuar mbretin Aragones pa miratim papnor, dhe kështu Gjoni shkoi në Romë dhe fitoi pëlqimin e Papa Nikollas III, të cilët kishin frikë ngritjen e Charlesit në Mezzogiorno. Gjoni pastaj u kthye në Barcelonë, por papa vdiq, për t'u zëvendësuar nga Simon de Brion, një Francez dhe një aleat i Charlesit. Ky grup vazhdon në fazë të ardhshme konflikti.

Pas marrjes së një ambasade nga populli i Palermos në Alcoyll, Pjetri u ul në Trapani më 30 gusht 1282. Ai u shpall mbret në Palermo, më 4 shtator. Charles u detyrua të largohet nga të gjithë Straits e Mesina dhe të jetë në përmbajtjën e tij "Mbretëria e Napolit". Simon de Brion, tani Papa Martin IV, shkishëroi të dy, Pjetrin dhe perandorin Bizantin për sigurimin e Pjetrit III me 60,000 ari copa për të pushtuar Sicilinë (18 nëntor).

Pjetri megjithatë shfrytëzoi avantazhin e tij dhe në shkurt të vitit1283 kishte marrë shumicën e bregdetit Calabrian. Charlesi, mbase duke u ndjerë i dëshpëruar, i dërgoi letra Pjetrit, duke kërkuar që ata tq zgjidhin konfliktin me luftim personal. Pushtuesi e pranoi dhe Charlesi u kthye në Francë për ta rregulluar duelin. Të dy mbretërit zgjodhën gjashtë kalorës të vendosen në vendet dhe datat, një duel ishte caktuar për 1 qershor në Bordo. Njëqind kalorës do të shoqërojnë çdo anë dhe Edwardi I i Anglisë do të gjykojë konkursin; mbreti anglez, ia vuri veshin papës, megjithatë, refuzoi që të marrë pjesë. Pjetri e la Gjonin e Procidas në krye të Sicilisë dhe u kthye nëpërmjet mbretërisë së tij për në Bordo, në të cilën ai hyri në maskim për të shmangur një të pritë të dyshuar frenge. Eshtë e panevojshme të thuhet,dueli nuk u zhvillua dhe Pjetri u kthye duke gjetur një Aragon të trazuar.

Ndërsa Pjetri ishte kthyer në kontinent, admirali i tij, Roger të Lauria, ishte duke bërë kërdi në Detin Mesdhe. Ai i zmprapsi flotat e Charlesi flotës disa herë dhe e pushtoi Maltën për Aragonin.

## Trazirat e bredshmë të mëvonshme 
Pjetri përballej me trazira të brendshme në kohën kur francezët po përgatiteshin për një pushtim të Aragonit. Ai mori Albarracín nga rebeli fisnik Juan Núñez de Lara, ai u aktualizua në aleancë me Sancho IV e Castiles, dhe sulmoi Tudelan në një përpjekje për të parandaluar Filipin I, mbretin e Navarres dhe biri i mbreti francez Filipit III Guximtarit, nga pushtimi i atij fronti. Pjetri zhvilloi takime të *cortes* në Tarragona dhe Zaragoza në  vitin 1283. Ai u detyrua të japë *Privilegio General* të  të sapo formuarit *Bashkimi i Aragonit*.

Po ashtu, në vitin 1283, Pjetri, vëllai i James-i II të majorcas u bashkua me francëzët dhe njohi zotërimet e tyre mbi Montpellierin. Kjo i dha francezëve kalim të lirë në Kataloni përmes Roussillon, si dhe qasje në Ishujt Baleare. Në tetor, Pjetri filloi përgatitjen për mbrojtjen e Katalonisë. Në viti 1284, Papa Martin IV ia dha Mbretërinë e Aragon Charlesit, Kontit të Valoisit, një tjetër bir i mbretit francez dhe stërnip i Charlesit të Anjout. Sanksioni papnor u nis në një luftë &mdash; kryqëzatë &mdash; për të pushtuar Aragonin në emër të Charlesit të Valoisit.

## Kryqëzata Aragonese 
[thumb|*Pjetri III në Col de Panissars* nga [:es:Mariano Barbasán|Mariano Barbasán (1889)]]
Në vitin 1284, ushtria e parë franceze nën Mbretin Filipi dhe Kontin Charles hynë në Roussillon. Ata duke përfshirë 16,000 kalorës, 17,000 shigjetarë, dhe rreth 100,000 këmbësori, së bashku me 100 anije në jug të porteve franceze. Edhe pse francezët kishin mbështetjen e Jamesit, popullata lokale u ngrit kundër tyre. Qyteti i Elnes u mbrojt trimërisht nga e ashtuquajtura *bâtard de Roussillon* ("bastard i Roussillonit"), biri i paligjshëm i Nuño Sánchezit, në fund të kontit të Roussillonit (1212&ndash;1242). Më në fund ai u pushtua dhe katedralja ishte djegur; forcat mbretërore shënuan progres.

Në vitin1285, Filipi nguliti veten para Gironas në një përpjekje për ta rrethuar atë. Rezistenca ishte e fortë, por qyteti u pushtua. Charlesi u kurorëzua atje, por pa një kurorë aktuale. Francezët shpejt përjetuar një ndryshim, megjithatë, në duart e Roger de Lauria, përsëri nga teatri italian të tërhequr nga konflikti. Anijet franceze u mundën dhe u shkatërruan në Luftën e Les Formigues më 4 shtator 1285. Përveç kësaj, kampi francez ishte goditur rëndë nga një epidemi e dizenterisë.

Filipi vetë ishte i pikëlluar. Filipi I i Navarres, trashëgimtar për fronin francez, hapi negociatat me Pjetrin për kalim të lirë për familjen mbretërore përmes Pyrenees. Por trupat nuk ofruan pasazhe të tilla dhe u asgjësuan në Betejën e Kol de Panissars. Filipi III i Francës, vdiq në tetor, në Perpignan, kryeqytetin e James II të majorcas (të cilët kishin ikur në frikë pasi janë konfrontuar nga Pjetri), dhe u varrosën në Narbonne. Jamesi u shpall vasal i Pjetrit.

## Punimet rapsodike 
Pjetri krahasohet me të atit e tij, në patronazhin e artit dhe letërsisë, por ndryshe nga ai, ai ishte një dashnor i vargut, jo i prozës. Ai favorizonte rapsodët, dhe duke qenë edhe vetë një i tillë i shkroi dy *sirventesos. *I pari është në formën e një shkëmbim në mes Pjetri dhe një Peironet, një jongleur. E dyta është pjesë përbërëse e një përmbledhje të pesë kompozime nga Pjetri, Bernat d'Auriac, Pere Salvatge (ndoshta e njëjtë si Peironet), Roger-Bernard III të Foixit, dhe një anonim kontribues.

Po ashtu, luftërat me Filipin e Francës dhe Jamesin e majorcas u mobiluan me materiale të reja për sirventesos dhe gjatë kësaj periudhe sirventes u shndërrua në një mjet të përshtatshëm për propagandë politike, në të cilën secila palë mundet, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë, të paraqesin rastin e saj dhe të sigurojë simpatinë e përshtatshëm për të shkaku i saj.

## Vdekja dhe trashëgimia 
thumb|Pjetri III portretizuar në një fragment të Giovanni Villanis *Nuova Cronica* (në fillim të shekullit të katërmbëdhjetë)
Pjetri vdiq nga një shkak i panjohur në Vilafranca del Penedès më 11 nëntor 1285, vetëm një muaj armikut të tij mbretëror, Filipit III të Francës, dhe u varros në Manastirin e Santes Creus. Falja e tij para vdekjes ndodhi pasi ai deklaroi se pushtimet e tij kishte qenë në emër të kërkesave të tij familjare dhe kurrë kundër pretendimeve të kishës. Eshtrat e tij janë varrosur në një sarkofag porfir në manastir.

Si i ati i tij, Pjetri ndau mbretërinë e tij në mes të bijve të tij. Ai ia la Aragonin birit të tij më të vjetër, Alfonsos, dhe Sicilinë birit të tij të dytë, Jamesit. Biri i tij i tretë, Frederiku, në radhë për vëllain e tij Jamesin, u bë regjenti i Sicilisë dhe në kohën e duhur të saj mbret. Pjetri nuk i la asgjë birit të tij më të vogël i cili ishte i paligjshëm dhe adash i tij, Pjetri (1275 &ndash; 25 gusht 1296), i cili u martua me Constança Mendes da Silva, vajza e Soeiro Mendes, guvernatori i Santarém në Portugali. Ky Pjetër e la Spanjë për Portugalinë më gjysmë-motrën e tij Elizabetën.

Pjetri kishte po ashtu dy bija, Elizabeth, e cila u martua me Denisin e Portugalisë, dhe Yolanda, e cila u martua me Robertin e Napolit.

Në *Komedi Hyjnore*, Dante Alighieri sheh Pjetrin "duke kënduar në akordim" (''d'ogni trima portó cinta la corda'') me ish-kundërshtarin, Charlesin I të Sicilisë, jashtë portave të Purgatorit.

## Shënime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
*