Planifikimi urban në Egjiptin e lashtë

Përdorimi i planifikimit urban në Egjiptin e lashtë është një çështje vashdimisht e debatuar. Kjo pasi sitet e lashta zakonisht kanë mbijetuar vetëm në formë fragmentare dhe shumë qytete të Egjiptit të Lashtë kanë qenë banuar vazhdimisht që nga format e tyre fillestare, në fakt është kuptuar relativisht pak rreth projekteve të përgjithshme të qyteteve egjiptiane për mjaft periudha të caktuara.
Egjiptianët u referoheshin shumicës së qyteteve të tyre njëkohësisht si *nwt* ose *dmi*. *Nwt* zakonisht i referohej qyteteve të paplanifikuara që zhvilloheshin në mënyrë natyrore, siç është Memfisi dhe Teba, ndërsa *dmi* mund të përkthehet si "vendbanim" dhe zakonisht i referohej qyteteve që ishin rregulluar sipas një plani. Dëshmitë arkeologjike të qyteteve të tilla janë ruajtur më së miri dhe janë gërmuar pothuajse tërësisht në El-Lahun, Deir el-Medina dhe Amarna, megjithëse dëshmi të planifikimit urban ekzistojnë edhe në qytete të tjera si psh. ata të Periudhës Ramside.

## Periudha paradinastike 
Përpara zhvillimit të kulturës neolitike rreth 6000 vjet p.e.s. nuk ekzistojnë gjurmë të vendbanimeve egjiptiane, pasi vendbanimet ishin me siguri të shumë të vegjël dhe ndërtesat bëheshin me materiale të degradueshme si kallamishtet she nuk ishin ndërtuar si struktura permanente. Si vendndodhje ai zgjodhi Amarnan, një sit i ri në bregun lindor të Nilit, rreth 275 kilometra në veri-perëndim të qytetit të Tebës. Pas vdekjes së tij, qyteti u braktis. Shkalla e planifikimit të përfshirë në ndërtimin e Amarnas përfshiu shumicën e ndërtesave administrative dhe fetare të qendrës së qytetit. Megjithatë edhe pjesa e planifikuar e qytetit u sajua gjithësesi disi shpejt e shpejt. Shumica e qytetit u ndërtua përgjatë një rruge kryesore veri-jug tetë kilometra të gjatë, sot të përmendur si “Rruga Mbretërore”, e cila lidhte qendrën e qytetit me pjesën veriore të qytetit, një zonë satelitore periferike dhe me gjasa rezidenca e faraonit. Në të, Akhenatoni përshkruan ndërtesat kryesore që ai do të ndërtonte në kryeqytetin e tij:

…Po ndërtoj një Shtëpi të Atonit, atin tim, në Akhetaton në këtë vend. Po ndërtoj Shtëpinë e madhe të Atonit, atin tim, në Akhetaton në këtë vend. Po ndërtoj “Tendën e Ra-hut” për gruan [e madhe] mbretërore… për Atonin, atin tim, në Akhetaten në këtë vend. Po ndërtoj një Shtëpi Festimi për Atonin, atin tim, në ishullin e "Atonit madhështor në jubile" në Akhetaton në këtë vend. Kam ndërtuar një shtëpi [festimi për Atonin], atin tim, në ishullin e "Atonit madhështor në jubile" në Akhetaton në këtë vend.

Disa nga këto ndërtesa mund të identifikohen lehtësisht nga mbishkrimet e tyre, por emrat e tjerë vetëm nëpërmjet këtij mbishkrimi-fjalim i themelimit. Në gjithë pjesën perëndimore të rrugës dhe me gjasa duke arritur deri në bregun e lumit gjendej Pallati i madh, që konsistonte në mjaft oborre dhe salla guri si dhe që bujtëte në qendrën e tij një oborr shumë të madh të rrethuar nga statuja të Akhenatonit. Përgjatë rrugës dhe i lidhur me një urë me tulla qëndronte Shtëpia Mbretërore, një pallat i vogël dhe rezidenc e faraonit. Në jug të pallatit (në anën perëndimore të rrugës) ishte Shtëpia e madhe e Diskut të diellit, një ndëdrtesë fetare, qëllimi i të cilës nuk është kuptuar plotësisht por ishte si tempulli mortor i faraonit. Në pozicionin më verior të anës lindore të rrugës në qendrën e qytetit ishte tempulli më i madh nga të gjithë, Shtëpia e Diskut të Diellit, ose Tempulli i Madh i Atonit, i cili qëndronte në aksin lindje-perëndim dhe konsistonte në një territor drejtëkondor me mure që ishte 760 me 290 metra, duke rrethuar mjaft tempuj individual. Afër tempujve gjendeshin magazina të gjata dhe banesat e priftërinjve. Për shkak të lindjes së shtëpisë mbretërore ishin zyrat, arkivat (në të cilët u gjetën letrat e Amarnas) dhe barakat policoro-ushtarake. Në rrethinat lindore të qëndrës së qytetit gjendej lagja me mure e artizanëve, që ndërtonin qytetin. Vilat e vizirëve të faraonit dhe priftërinjve shtriheshin përgjatë të dy krahëve të Rrugës mbretërore për në jug. Në skajin jugor të qytetit ishte një kompleks i pazakont i quajtur Maru-Aton, një kompleks i rrethuar me mure kopshtesh, një ishulli artificial dhe kioskave në qiell të hapur. Ndërsa u ngatërrua fillimisht nga gërmuesit si një lloj resorti kënaqësie, tashmë është kuptuar se është një ndërtesë fetare.
Shumica e banesave të Amarnas gjendej në dy zona të mëdha në veri dhe në jug të qendrës së qytetit. Këto rrethina të shtrira bujtnin një popullsi të madhe të nevojshme për të mbajtur oborrin dhe administratën e qendrës së qytetit. Në zonat e rrethinave banonin një larmi e madhe grupesh shoqërore, si priftërinjtë, ushtarët, ndërtuesit, skulptorët dhe skribët duke pasur shtëpitë më të shquara. Për sa kohë që seksioni rezidencial i Amarnas është i ndërlidhur, ka një mungesë të plotë të një planifikimi të imponuar. Jashtë korridorit të Rrugës Mbretërore, kishte pak rrugë më të vogla por të të gjera, larg nga rrugët e drejta që shkonin pak a shumë në jug dhe veri dhe lidhnin rrethinat me qendrën, që përshkoheshin në mënyrë përpendikulare. Vetë shtëpitë janë të radhitura në grumbuj arbitrarë që krijonin lagje të veçanta. Nuk duket se ka pasur ndonjë koncept të ndonjë “vendi primar”, përveç atij që gjendet në rrugët kryesore veri-jug dhe të pasur e të varfër duket se jetonin njëri pranë tjetrit. Afërsia me qendrën e qytetit ose Rrugën Mbretërore duke se ka qenë e parëndësishme dhe ka të paktën një shembull të një viziri mbretëror që duket se kishte zgjedhur të jetonte sa më larg faraonit që ishte e mundur.

## Urbanistica Ramseside
Sovranët e parë Ramsesidë e zhvendosën kryeqytetin e Egjiptit në veri, pran një kanali të deltës së Nilit, në afërsi të Avarisit kryeqyteti i vjetër i pushtuesve Hyksos, duke equajtur qytetin Pi-Ramses, dmth. Shtëpia e Ramsesit. I themeluar nga Ramsesi I dhe i zmadhuar nga Seti I, e arriti kulmin e tij të zhvillimit nën mbretërimin e Ramsesit të II, i cili i dha cilësimin “Fitimtari”.
Qyteti u braktis pas mbretërimit të Ramsesit të III gjatë Dinastisë së XX, me zhvendosjen e kryeqytetit në qytetin e afërt të Tanisit.

## Shiko edhe
* Tempujt egjiptianë
* Urbanistika
* Arkitektura egjiptiane
* Egjipti i lashtë

## Referimet 
## Bibliografia 
* H. W. Fairman: "Topographical Notes on the Central City, Tell el-‘Amarnah." Journal of Egyptian Archaeology 21 (1935): fq. 135-139.
* Barry Kemp: "The City of el-Amarna as a Source for the Study of Urban Society in Ancient Egypt." World Archaeology 9.2 (1977): fq. 123-139.
* Barry Kemp: *Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization*. New York: Routledge, 2006.
* Donald B. Redford: *Akhenaten, the Heretic King*. Princeton University Press, 1984.
* Eric Uphill: *Egyptian Towns and Cities*. Oxford: Shire, 2008.
* Regine Schulz dhe Hourig Sourouzian: I templi. Divinità regali e sovrani divini.