Kaleidoskopi

**Kaleidoskopi** është një instrument optik me dy ose më shumë sipërfaqe reflektuese (ose pasqyra) të anuara me njëra-tjetrën në një kënd, në mënyrë që një ose më shumë (pjesë) objektesh në njëri skaj i këtyre pasqyrave tregohet si një model i rregullt simetrik kur shikohet nga skaji tjetër, për shkak të reflektimit të përsëritur. Këta reflektorë zakonisht mbyllen në një tub, që shpesh përmban në një skaj një qelizë me copa qelqi të lirshme, me ngjyra ose materiale të tjera transparente (dhe/ose të errëta) për t'u reflektuar në modelin e parë. Rrotullimi i qelizës shkakton lëvizjen e materialeve, duke rezultuar në paraqitjen e një pamjeje në ndryshim të vazhdueshëm.

## Etimologjia 
E krijuar nga shpikësi skocez David Brewster,  "kaleidoskop" rrjedh nga fjala greke e lashtë  (*kalos*), "e bukur, e bukur",   (*eidos*), "ajo që shihet: formë, formë"  dhe  (*skopeō*), "të shikosh, të shqyrtosh",  pra "vëzhgimi i formave të bukura".  Për herë të parë u botua në patentën që u dha më 10 korrik 1817. 

## Historia 
parapamje| Një krahasim i konstruksioneve të pasqyrës së Kircher (majtas) dhe Bradley (djathtas)
parapamje| Modelet kur shihen përmes një tubi kaleidoskopi
Reflektimi i shumëfishtë nga dy ose më shumë sipërfaqe reflektuese ka qenë i njohur që nga antikiteti dhe është përshkruar si i tillë nga Giambattista della Porta në *Magia Naturalis* (1558-1589). Në vitin 1646, Athanasius Kircher përshkroi një eksperiment me një konstruksion të dy pasqyrave, të cilat mund të hapeshin dhe mbylleshin si një libër dhe të pozicionoheshin në kënde të ndryshme, duke treguar figura të rregullta shumëkëndëshe të përbëra nga sektorë të reflektuar të pjesës 360°. *Përmirësimet e reja në mbjelljen dhe kopshtarinë* e z. Bradley (1717) përshkruante një ndërtim të ngjashëm që do të vendosej në vizatimet gjeometrike për të treguar një imazh me reflektim të shumëfishuar. Megjithatë, një konfigurim optimal që prodhon efektet e plota të kaleidoskopit nuk u regjistrua para vitit 1815. 
parapamje| Video e një pamje kaleidoskopi rrotullues
Në 1814, Zoti David Brewster kreu eksperimente mbi polarizimin e dritës nga reflektimet e njëpasnjëshme midis pllakave prej qelqi dhe së pari vuri në dukje "rregullimin rrethor të imazheve të një qiri rreth një qendre dhe shumëzimin e sektorëve të formuar nga skajet e pllakave prej qelqi ". Ai e harroi atë, por vuri re një version më mbresëlënës të efektit gjatë eksperimenteve të mëtejshme në shkurt 1815. Pak më vonë, atij i bëri përshtypje reflektimi i shumëfishuar i një grimce çimentoje që u shtyp në fund të një kore xhami trekëndore, e cila dukej më e rregullt dhe pothuajse krejtësisht simetrike në krahasim me objektet e reflektuara që ishin vendosur më larg nga pllakat reflektuese në eksperimentet e mëparshme. Kjo shkaktoi më shumë eksperimente për të gjetur kushtet për kushtet më të bukura dhe simetrikisht të përsosura. Një version i hershëm kishte copa xhami me ngjyrë dhe objekte të tjera të parregullta të fiksuara përgjithmonë dhe u admirua nga disa anëtarë të Shoqërisë Mbretërore të Edinburgut, duke përfshirë Zoti George Mackenzie i cili parashikoi popullaritetin e saj. Pasoi një version në të cilin disa nga objektet dhe pjesët e xhamit mund të lëviznin kur tubi rrotullohej. Hapi i fundit, i konsideruar si më i rëndësishmi nga Brewster, ishte vendosja e xhamave reflektues në një tub tërheqjeje me një lente konkave për të futur qartë objektet përreth në modelin e reflektuar. 

Brewster mendoi se instrumenti i tij kishte një vlerë të madhe në "të gjitha artet zbukuruese" si një pajisje që krijon një "pafundësi modelesh". Artistët mund të përvijojnë me saktësi figurat e prodhuara të kaleidoskopit me anë të mikroskopit diellor (një lloj pajisjeje kamera obscura), fanarit magjik ose kamera lucida. Brewster besonte se në të njëjtën kohë do të bëhej një instrument popullor "për qëllime të dëfrimit racional". Ai vendosi të aplikojë për një patentë .  Patenta britanike nr. 4136 "për një instrument të ri optik të quajtur "Kaleidoskopi" për ekspozimin dhe krijimin e formave dhe modeleve të bukura me përdorim të madh në të gjitha artet zbukuruese" u dha në korrik 1817.   Fatkeqësisht, prodhuesi i angazhuar fillimisht për prodhimin e produktit u kishte treguar një nga instrumentet e patentave disa prej optikëve londinez për të parë nëse ai mund të merrte porosi prej tyre. Së shpejti instrumenti u kopjua dhe u tregtua përpara se prodhuesi të kishte përgatitur ndonjë numër kaleidoskopësh për shitje. Rreth dyqind mijë kaleidoskopë të shitur në Londër dhe Paris në vetëm tre muaj. Brewster mendoi se më së shumti një mijë prej tyre ishin kopje të autorizuara që ishin ndërtuar në mënyrë korrekte, ndërsa shumica e të tjerave nuk dhanë një përshtypje të saktë të shpikjes së tij. Për shkak se relativisht pak njerëz kishin provuar një kaleidoskop të duhur ose dinin ta zbatonin atë në artet zbukuruese, ai vendosi të publikonte një traktat mbi parimet dhe ndërtimin e saktë të kaleidoskopit. 

Philip Carpenter fillimisht u përpoq të prodhonte imitimin e tij të kaleidoskopit, por nuk ishte i kënaqur me rezultatet. Ai vendosi t'i ofronte shërbimet e tij Brewster-it si prodhues.  Brewster ra dakord dhe modelet e Carpenter u vulosën "prodhuesi i vetëm". Duke kuptuar që kompania nuk mund të përmbushte nivelin e kërkesës, Brewster mori lejen nga Carpenter në 1818 që pajisja të prodhohej nga prodhues të tjerë. Në *Traktatin e tij mbi Kaleidoskopin* e vitit 1819, Brewster renditi më shumë se një duzinë prodhues/shitës të kaleidoskopëve me patentë.  Kompania e Carpenter do të vazhdojë të shesë kaleidoskopë për 60 vjet. 

Në vitin 1987, artistja e kaleidoskopit Thea Marshall, duke punuar me Qendrën e Shkencës dhe Teknologjisë Willamette, një muze shkencor i vendosur në Eugene, Oregon, projektoi dhe ndërtoi një ekspozitë matematikore dhe shkencore udhëtuese prej 1000 metrash katrorë, "Kaleidoskopët: Reflektime të shkencës dhe artit". Me financim nga Fondacioni Kombëtar i Shkencës,  dhe qarkulluar nën kujdesin e Shërbimit të Ekspozitës Udhëtuese të Institutit Smithsonian (SITES ), ekspozita u shfaq në 15 muze shkencorë gjatë një periudhe trevjeçare, duke arritur më shumë se një milion vizitorë. në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada. Modulet interaktive të ekspozitës u mundësonin vizitorëve të kuptonin dhe vlerësonin më mirë se si funksionojnë kaleidoskopët.

## Variacionet 
parapamje| Kaleidoskopi shumëkëndësh i RB Bate (me kënde të rregullueshme të reflektorit), siç ilustrohet në *Traktat mbi Kaleidoskopin* (1819)

### Variacione të përgjithshme 
David Brewster përcaktoi disa variabla në patentën dhe publikimet e tij:

* variacionet në madhësi (Brewster e konsideroi të përshtatshme një gjatësi prej pesë deri në dhjetë inç, për një deri në katër inç ai sugjeroi përdorimin e një lente me një gjatësi fokusimi të barabartë me gjatësinë e reflektorëve) 
* ndryshime në këndin e pjerrësisë së sipërfaqeve reflektuese. Në patentën e tij, Brewster i konsideronte 18°, 20° ose 22 1/2° më të pëlqyeshmet. 
* variacionet në materialin e sipërfaqeve reflektuese (pllaka prej qelqi të thjeshtë, qelqi i argjendtë i gjallë (pasqyrë) ose metali, ose sipërfaqet e brendshme reflektuese të një prizmi të ngurtë prej xhami ose kristali shkëmbor) 
* "Përbërja, ose kaleidoskopi teleskopik": një tub me dy reflektorë, që rrëshqet brenda një tubi tjetër me një deri në tre lente konveks, për t'u aplikuar në çdo objekt në çdo distancë 

parapamje| diagramet e modeleve të kaleidoskopisë policentrale në *Traktat mbi Kaleidoskopin* (1819)
Brewster gjithashtu zhvilloi disa variacione:

* "Kaleidoskopi Polycentral" me tre reflektorë në kënde 60°: modeli i pafund i trekëndëshave barabrinjës u konsiderua "jashtëzakonisht i shkëlqyer" nga Brewster 
* "Kaleidoskopi Polycentral" me tre reflektorë në kënde 90°, 45° dhe 45°: modeli nuk është i rregulluar në mënyrë simetrike rreth qendrës, por megjithatë konsiderohet "shumë i këndshëm" nga Brewster 
* "Kaleidoksop Microscopic": Kaleidoskopët e vegjël (me gjatësi sa një inç) për shikimin e objekteve mikroskopike, janë përdorur gjithashtu nga gratë si bizhuteri 
* nëse reflektorët vendosen paralel me njëri-tjetrin (shih Fig. 5 të ilustrimit të patentës), tregohen modele drejtvizore 

### Variacionet e mëvonshme 
Prodhuesit dhe artistët kanë krijuar kaleidoskopë me një larmi materialesh dhe në forma të ndryshme. Disa nga këta elementë të shtuar që nuk u përshkruan më parë nga shpikësi David Brewster:

* qelizat e objektit janë mbushur me një lëng viskoz, kështu që sendet notojnë dhe lëvizin me hijeshi nëpër qelizën e objektit në përgjigje të lëvizjeve të lehta nga shikuesi
* kaleidoskopët me shkop, me një tub transparent të lëvizshëm të mbyllur që përmban lëng që tregon objekte të fundosura dhe/ose lundruese (zakonisht duke përfshirë shkëlqimin) pas fundit të reflektorëve, u prezantuan në vitin 1990 WildeWood Creative Products në bashkëpunim me Cozy Baker 

## Publikimet 
Cozy Baker (vd. 19 tetor 2010)—themelues i Shoqërisë së Kaleidoskopit Brewster—mblodhi kaleidoskopë dhe shkroi libra për shumë prej artistëve që i bënin ato në vitet 1970 deri në vitin 2001. Libri i saj *Artistry Kaleidoscope*  është një përmbledhje e kufizuar e krijuesve të kaleidoskopëve, që përmban fotografi të pamjeve të brendshme dhe të jashtme të veprave të artit bashkëkohor. Baker është kredituar me energjizimin e një rilindjeje në prodhimin e kaleidoskopëve në SHBA; ajo e kaloi jetën e saj duke bashkuar artistët dhe galeritë e kaleidoskopëve, në mënyrë që ata të njiheshin dhe të inkurajonin njëri-tjetrin. 

Në vitin 1999 u botua një revistë jetëshkurtër kushtuar kaleidoskopëve - *Kaleidoscope Review* - që mbulonte artistë, koleksionistë, tregtarë, ngjarje dhe duke përfshirë artikuj si duhet. Kjo revistë është krijuar dhe redaktuar nga Brett Bensley, në atë kohë një artist i njohur kaleidoskopi dhe burim mbi informacionin e kaleidoskopit. Ndryshoi emrin në *Rishikimi i Kaleidoskopit të Ri*, dhe më pas kaloi në një prezantim video në YouTube, "The Kaleidoscope Maker".

## Aplikacionet 
Shumica e kaleidoskopëve prodhohen në masë nga materiale të lira dhe synohen si lodra për fëmijë. Në ekstremin tjetër janë pjesët e punuara me dorë që shfaqin mjeshtëri të shkëlqyer. Galeritë e artizanatit shpesh mbajnë disa kaleidoskopë, ndërsa ndërmarrje të tjera specializohen në to, duke transportuar dhjetëra lloje të ndryshme nga artistë dhe zejtarë të ndryshëm. Shumica e kaleidoskopëve të punuar me dorë prodhohen tani në Indi, Bangladesh, Japoni, SHBA, Rusi dhe Itali, duke ndjekur një traditë të gjatë të mjeshtërisë së qelqit në ato vende. &#x5B;''''&#x5D;

## Referime