Agger

parapamje|347px|Mbetje të agger të Ardeas, Itali
Një **agger** (latinisht) është një barrikadë, pengesë ose ledh fortifikues romak. Fjala ndonjëherë përdoret për fortifikimet, si Agger Servianus, një pjesë e Murit Servian të Romës, i cili e mbronte qytetin në krahun e tij më të brishtë, Campus Esquilinus. Ai konsistonte në një ledh të dyfishtë që bartëte fortifikime të frikshme. Sidoqoftë në përdorimin modern, veçanërisht në arkeologjinë britanike, zakonisht përdoret për të përshkruar bregun ose argjinaturën mbi të cilën ndërtoheshin rrugët romake. Itinerari i një rruge romake shpesh mund të gjurmohet sot nga vija dalluese e agger përgjatë peizazhit dhe madje edhe kur shkatërroheshin nga bujqësia, brigjet e mbetura mund të vijojnë duke i lejuar arkeologët në vitet e fundit të gjurmojnë itinerarin e rrugëve romake duke përdorur lidarin.

## Fortifikimi 
Agger, si një ledh mbrojtës, do të shfaqej në Latium nga shekulli VIII p.e.s., zakonisht përreth zonave më pak të mbrojtura në mënyrë natyrore të një vendbanimi. Një strategji e tillë mbrojtëse me gjasa u nxit nga gjeologjia vendore e Italisë Qendrore, e cila përbëhej kryesisht nga terrene kodrinore, duke lejuar për vendbanime që mbështeteshin gjerësisht te mbrojtja natyrore dhe vetëm i shtonin rrethimiet me fortifikime të kufizuara njerëzore. Site të ndryshme laciale përmbajnë dëshmi kategorish të tjera strukturash mbrojtëse. Për shembull, në Romë, ka dëshmi të një palisade druri—e datuar nga Periudha III—që u ndërtua në krye të një hendeku të mbushur me shtuf të lidhur me baltë.

## Agger-ët e rrugëve romake 
parapamje|majtas|369px|Skema e një rruge romake: A. dheu vendas i niveluar, shpesh i ngjeshur; B. Statumen, gurë mbushës të një madhësie; C. Audits, çakull ose beton gurësh të coptuar dhe gëlqere; D. Nucleus, bërthama ose shtrat i çimentoje të hollë bërë prej qeramike të thërrmuar dhe gëlqereje; E. *Agger via* ose dorsum, sipërfaqja eliptike ose harkimi i rrugës; F. Crepido. margo ose semita. rrugë këmbësorësh e ngritur, ose shëtitorja, në secilën anë të rrugës; G. Umbones ose gurët e bordurës.
Agger-i i rrugës zakonisht ndërtohej nga pastrimi fillimisht i kreut të terrenit, para se të gërmohej një hendek i cekët përgjatë vijës së rrugës, megjithëse në disa shembuj rrugësh ushtarake, ndërtoheshin drejtpërdrejtë mbi sipërfaqen ekzistuese pa e hequr bimësinë. Krijoheshin themele të forta (në Britani vetëm 28% e rasteve ishin prej guri), përpara ndërtimit të agger-it, zakonisht nga materiale me burime të afërta me rrugën, duke përfshirë gurë, tdhe, rërë dhe baltë, ndonjëherë në shtresa, jo shpesh, por gjithmonë të ngjeshur fortë në një masë solide.

Disa nga këto materiale vinin nga gërmimi i hendeqeve (*fossae*), të cilat zakonisht shoqëronin një rrugë romake. Këto hendeqe shpesh vendoseshin në një largësi nga agger-i, kur funksioni i tyre duket se përkufizonte rrugën, në vend që të mundësonte dranazhimin, megjithëse në zonat malore, me reshje të shumta dhe terren më të vështirë, ishte mjaft e zakonshme të gjeje hendeqe pranë agger-it për të ndihmuar me dranazhimin. Meqë hendeqet shpesh ishin (por jo gjithmonë) mjaft të cekët, quhen 'hulli kanali' nga arkeologët, materiale të mëtejshme rruge shpesh merej nga gropat e guroreve pranë rrugës, që shpesh mund të formojnë vija të gjata, ose të bashkoheshin për të formuar atë që në fakt ishte një gërmim guroreje. Vetëm rrallë materiali sillej nga një largësi.

Ky përdorim i materialeve vendore, veçanërisht në rrugët ushtarake (*viae militares*), nënkuptonte se herë pas here në ndërtimin e agger-it nuk kishte gurë fare. Në fund, agger-i mbulohej me gurë të  vegjël në një sipërfaqe materialesh më të vogal si zhavor dhe dhe, dhe mysëtohej për të siguruar kullim të mirë të sipërfaqes së rrugës. Rrugët e shtruara gjenden rrallë jashtë qyteteve, as afër vetë Romës madje.

[alt=Bregu romak në Bramham Moor 1736|parapamje|347px|Gravurë e një pjese të ledhit romak në Bramham Moor në vitin [1736, nga 'Eboracum' i Francis Drake.]]
Agger-ët e pak rrugëve të rëndësishme romake në Britani dhe Evropë, mbijetojnë si ledhe të larta lineare dhe deri relativisht afër shumë studjues besonin se ato ishin ndërtuar në atë mënyrë. Për shembull, Rruga Ermine në veri të Linkolnit, e cila mbijoton në vende deri në 1.5 m e lartë dhe në gjerësi deri në 15 m, u përshkrua nga Margary si të ishte 'një nga më madhështoret në Britani, duke u rivalizuar vetëm nga Ackling Dyke'. Rruga tjetër romake nga Linkolni për në Jork ishte e njohur si Ledhi Romak në vende të ndryshme midis Donkasterit dhe Tadkasterit, duke qëndruar afërsisht 2 m e lartë dhe ishte akoma në përdorim në shekullin e XVIII, siç përmendet nga një gravurë në *Eboracum* të Francis Drake në vitin 1736.

Sidoqoftë, hulumtimet moderne arkeologjike kanë treguar (mbi këtë rrugë dhe të tjera), se kur u ndërtuan së pari këto rrugë agger-ët përgjithësisht nuk ishin të mëdhenj fare – qe mbulimet e mëvonshme dhe rindërtimet që i shtuan gjithmonë e më shumë materiale agger-ëve që i bënë ato të merrnin madhësi të dallueshme. Për shembull, kur u hulumtuar afër fundit të Korsisë së Tillbrixhit, agger-i origjinal romak i Rrugës Ermine u konstatua të kishte qenë vetëm 6.5 m i gjerë dhe 50&nbsp;cm i lartë me shumicën e agger-it të madh që ishte post-romak dhe me gjasa deri i shekullit të XVIII.

## Shiko gjithashtu 
* Rrugët romake
* Ura romake
* Via Appia
* Aqua Appia
* Via Candavia
* Via Cassia
* Rruga Flaminia
* Via Egnatia
* Via Salaria
* Vallum
* Arx
* Castellum
* Castra
* Burgus
* Muri i Hadrianit
* Muri i Trajanit
* Peripli
* Periplusi i Pseudo-Skylaksit
* Tabula Peutingeriane
* Itinerari
* Itinerarium Burdigalensis - Hierosolymitanum
* Itinerarium Antonin Augusti
* Agentes in rebus
* Albaniana (fortesë romake)
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Cirku Romak
* Contio
* Curia Calabra
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dominati (Roma)
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fëmijëria në Romën e lashtë
* Filozofia e lashtë romake
* Frumentarii
* Harku i Triumfit
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Insula
* Itinerarium Antonin Augusti
* Kalendari Romak
* Kalendat
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kohorta (njësi ushtarake)
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Limes
* Limes Pannonicus
* Limes Danubii
* Limes Sarmatiae
* Limes Moesicus
* Limes Alutanus
* Limes Transalutanus
* Limes Porolissensis
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Ludi
* Legjioni romak
* Magjistratët romakë
* Magister militum Ilirikum
* Mansio
* Martesa në Romën e lashtë
* Mitologjia romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Monarkia romake
* Mos maiorum
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Trajanit
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Optimates dhe populares
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plumbata
* Principati (Roma)
* Republika Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Soli (hyjni)
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Tirones
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Turma (njësi ushtarake)
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vigiles
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Referime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
*