Kanionet në Mirditë

## Gjeografia 
Maja e Kumbullës 1981 metra) dhe në jugperëndim bjeshka e Kaçinarit/
Kuzhnenit(maja e Suçelit 1476 metra). Bjeshkët e Kaçinarit kanë në
përbërjen e tyre disa pika turistike si: Laja e Madhe dhe Laja e Vogël,
Livadhi i Hamzit, fusha Gjobardhë dhe Fushë-Bena. Bjeshkët e Kaçinarit
me lartësi mbi 1300 metra janë të pasura me pyje dushku, ahu dhe pishe.
Kaçinari përshkohet nga disa përrenj, në perëndim nga përroi i Shtufit
dhe në lindje nga përroi i Arrëzit, që bashkohen në fshatin Kaçinar, tek ura
Neredi duke formuar lumin e Shpërdhazës. Këtij lumi i bashkohet edhe
përroi i Kuzhnenit duke e kthyer Shpërdhazën në ujëmbledhësin kryesor të
zonës. Rikonstruksioni i plotë i rrugës Rrëshen-Bukmirë-Kaçinar-Bjeshkët
e Kaçinarit (38 km), do të bënte të mundur realizimin e projekteve për
zhvillimin e turizmit malor. Zona njihet si një nga vendet e mira të gjuetisë
në vendin tonë, ku ka pasur edhe një rezervat në vitet ’80 të shek. XX.
Vizitorët (turistët) do të njiheshin me etnografinë dhe historinë e bajrakëve
të Dibrrit dhe Kuzhnenit, me gjurmët e ilirëve nëpër rrënojat e furrave të
shkrirjes së bakrit në Kodër të Kaçinarit, etj.
Njihesh me përvojën e minatorëve që nxorën bakër për dekada, me
pemëtarinë, bletarinë si dhe përvojën e mjeshtrave duarartë që ndërtuan
me gurë muret në fund të arnajve(e veçantë në të gjithë Mirditën) e
veçanërisht me eksperiencën e rendimenteve të larta në kulturën e misrit. Ndue GEGA
Rruga automobilistike dhe turizmi malor do të zhvillonin ekonomitë
familjare të fashatrave: Kaçinar, Arrëz, Shëngjergj, Shtuf, Kuzhnen,
Shpërdhazë e Simon.
Pema mijëvjeçare e Çinarit (Rrapit, monument natyre) i ka dhënë
emrin e bukur, Kaçinar.
3-PLLAJA E MALIT TË SHEJTIT (BJESHKËT E OROSHIT)
Pllaja e Malit të Shejtit(Bjeshkët e Oroshit) e ka sipërfaqen 86 km2. Në
ndërtimin gjeologjik dominojnë gëlqerorët e kretës së sipërme, proceset
karstike janë favorizuar edhe nga kushtet klimatike. Në pjesën jugore, kjo
pllajë ndahet nga pllaja e Didhes dhe lugina e Urakës, në lindje ndahet nga
malet e Lurës e përroi i Mallë-Lurës, në vendlindje kalohet nga struktura
bllokore e Malit të Shejtit në strukturën sinklinale të malit të Zepës, ku si
kufi shërben shkalla e Konajt dhe fusha karstike e Shargëzit në perëndim,
kufi janë magmatikët e pjesës lindore të malësisë Pukë-Mirditë.
Pllaja e malit të Shejtit(Bjeshkët e Oroshit) ndahet në disa sektorë:
Kurrizi i malit të Ciplit, kurrizi maja e Frashit – maja e Gurit të Kuq,
Mulli i Selitës – Mali i Shejtit dhe lugina e përroit Mallë-Lurës.
Oroshi është një emër i rëndësishëm i historisë së kulturës shqiptare,
përmendet si bërthama e krijimit të krahinës së Mirditës. Oroshi, është i
mbushur plot me legjenda e histori. Në Orosh ndodhet Abacia (katedralja)
e Shën Aleksandrit, që daton në shekullin XIV. Pjesa më e madhe e ndërtesës
u shkatërrua nga turqit. E restauruar pas viteve 90 të shek. XX-të, a Gjeografia e Mirditës
Në Orosh gjejmë rrënojat e sarajeve të Gjomarkajve. Historia e Oroshit
është e lidhur ngushtë me derën princërore të Gjomarkajve. Gjon Marku
është i pari kapedan para tre shekujsh, ndërsa Bib Doda, është i pari pasha
i krishterë.
Në Orosh ka kaluar rruga e hershme që lidhte Shkodrën me Kosovën.
Në Orosh u hap shkolla shqipe në vitin 1899. Tërheqin vëmendjen fshatrat e
Oroshit: Grykë-Oroshi, Bulshari, Lgjini, Planeta, Mashtërkori, Shmria, Zajsi,
Ndërshena, Lajthiza dhe Nënshejti. Relievi i zonës është i përshtatshëm për
zhvillimin e sporteve si alpinizëm dhe ski. Bjeshkët e Oroshit kanë bimësi
të shumëllojshme dhe faunë të pasur por gjithashtu dallohen për burimet
e pasura ujore.
Nënshejti
Nënshejti shtrihet poshtë malit të Shejtit në lartësitë 1060-1240
metra mbi nivelin e detit. Mali i Shejtit është kryetempulli i krishtërimit
në Mirditë, ku ka qenë një nga qendrat benediktine kishtare më me
emër në Shqipëri. Me emrin Mali i Shejtit, njihen dy male në Europë, në
krahinën Baske në Spanjë dhe në Orosh. Çdo pëllëmbë toke e çdo gjë tjetër
këtu(malin e Shejtit) është e shejtë. Kjo duket nga toponimia e pasur:
Shkalla e Shejtit, Qafa e Shejtit, Kujt e Shejtit, Qafa e Qirit, Nënshejti dhe për
të kulmuar me Malin e Shejtit. Të veçanta janë hani i Nënshejtit dhe kullat
e shumta e karakteristike. Në shkallën e Shejtit gjendet një pemë e quajtur
“ULTI”. Gojëdhënat thonë se 6 ultinj u sollën nga Roma si fidanë të njomë
nga themeluesit e kuvendit benediktin. Do të shikohen gërmadhat e shumë Në Orosh gjejmë rrënojat e sarajeve të Gjomarkajve. Historia e Oroshit
është e lidhur ngushtë me derën princërore të Gjomarkajve. Gjon Marku
është i pari kapedan para tre shekujsh, ndërsa Bib Doda, është i pari pasha
i krishterë.
Në Orosh ka kaluar rruga e hershme që lidhte Shkodrën me Kosovën.
Në Orosh u hap shkolla shqipe në vitin 1899. Tërheqin vëmendjen fshatrat e
Oroshit: Grykë-Oroshi, Bulshari, Lgjini, Planeta, Mashtërkori, Shmria, Zajsi,
Ndërshena, Lajthiza dhe Nënshejti. Relievi i zonës është i përshtatshëm për
zhvillimin e sporteve si alpinizëm dhe ski. Bjeshkët e Oroshit kanë bimësi
të shumëllojshme dhe faunë të pasur por gjithashtu dallohen për burimet
e pasura ujore.
Nënshejti
Nënshejti shtrihet poshtë malit të Shejtit në lartësitë 1060-1240
metra mbi nivelin e detit. Mali i Shejtit është kryetempulli i krishtërimit
në Mirditë, ku ka qenë një nga qendrat benediktine kishtare më me
emër në Shqipëri. Me emrin Mali i Shejtit, njihen dy male në Europë, në
krahinën Baske në Spanjë dhe në Orosh. Çdo pëllëmbë toke e çdo gjë tjetër
këtu(malin e Shejtit) është e shejtë. Kjo duket nga toponimia e pasur:
Shkalla e Shejtit, Qafa e Shejtit, Kujt e Shejtit, Qafa e Qirit, Nënshejti dhe për
të kulmuar me Malin e Shejtit. Të veçanta janë hani i Nënshejtit dhe kullat
e shumta e karakteristike. Në shkallën e Shejtit gjendet një pemë e quajtur
“ULTI”. Gojëdhënat thonë se 6 ultinj u sollën nga Roma si fidanë të njomë
nga themeluesit e kuvendit benediktin. Do të shikohen gërmadhat e shumë
kishave: Kisha e Shën Gjergjit, Shën Gjinit, Shëlbumit, kisha e Petkut, etj. Fushë-Lugjet
Fushë-Lugjet është një vend i mahnitshëm turistik, i përshtatshëm për
verim, rrethuar me male, të cilat mund të shfrytëzohen në dimër për ski.
Fushë-Lugjet ndodhen në Malin e Shejtit rreth 1400 metra mbi nivelin
e detit, mbushur me livadhe, shpella karstike, pyje të pasura ahu dhe pishe,
burime ujore, vende shumë të përshtatshme për kampingje në çdo stinë
të vitit. Shpella e Akullit paraqet interes për t’u studiuar. Bora dhe akulli
gjenden në brendësi të saj gjatë gjithë vitit, nga ka marrë edhe emrin.
Fushë-Lugje
- Shpella e Pashës. Nuk është eksploruar plotësisht. Shpella ka hyrje
vertikale, thellësi 80 metra dhe 3-4 metra e gjerë.
- Shpella e Stërqokëve. E ka marrë emrin nga stërqokët(zogj) që ngrenë
aty strehën e tyre. Hyrja e shpellës është 5 metra e thellë dhe ka gjerësi 15-
20 metra. Shpella ka stalaktite dhe stalagmite të vegjël.
Fushë-Lugjet janë 56 km larg nga qyteti i Rrëshenit.
4-PLLAJAT KARSTIKE VALMOR-DIDHE-TRANGË
- Pllaja e Valmorit e ka sipërfaqen 30 km2. Ka kontraste të mëdha në
reliev dhe procese më të vogla karstifikimi. Në këtë territor dallojmë këto
pjesë: Tarraca Gjoçaj-Lami i Madh, Valmori, lugina e Urakës(sektori i mesëm
dhe i poshtëm), lugina e Flimit. Maja e Melthit të Keq me lartësi 1666 metra
mbi nivelin e detit është maja më e lartë e zonës. Nga ekonomia pyjore
Kunorë-Valmor, 70% e saj është bërë pjesë e parkut kombëtar “Lurë-Mali
i Dejës”.
- Pllaja e Didhes.{ 171 }
Gjeografia e Mirditës
Sipërfaqja e pllajës është 11 km2. Kjo pllajë ngjason më shumë me pllajën
e malit të Shejtit, format karstike sipërfaqësore janë më të përhapura. Në
këtë pllajë dallojmë këto pjesë: pllaja e Didhes, sektori i sipërm i luginës
së Urakës dhe lugina e përroit të Shehut të Keq. Maja e Bredhit me lartësi
1644 metra mbi nivelin e detit është maja më e lartë e pllajës së Didhes. Në
këto pllaja shtrihen fshatrat: Kumbull, Mërkuth, Kurbnesh dhe Zajs.
- Në pllajën karstike të Trangës, gëlqerorët masiv dhe kushtet klimatike
të favorshme kanë krijuar një peisazh origjinal e të veçantë karstik. Maja
më e lartë është Guri i Shqipes 1122 metra mbi nivelin e detit. Në pllajën
e Trangës shtrihet fshati Lufaj. Të përmendura janë shpellat karstike si: e
Fretërve në Trangë e Fatmirave në Valmor, e Doçit në Mërkurth, Shutrreja,
hinkat dhe gropat e shumta karstike që shtrihen kudo, bashkë me bimësinë
e shumëllojshme, livadhet e bukura të Mullit dhe pesë monumentet e
natyrës krijojnë një bukuri të veçantë. Rikonstruksioni i plotë i rrugës
automobilistike Perlat Qendër-Kurbnesh-Mërkurth-Lurë, do të zhvillonte
turizmit malor dhe blegtorinë e do të përmirësonte jetën ekonomike
të banorëve të fshatrave: Kumbull, Mërkurth, Kurbnesh, Zajs, Lëkund KURRIZI KODRINOR I KULMES SË DERVENIT
Ky kurriz kodrinor fillon nga gryka e Shkopetit me drejtim jugperëndim-
veriperëndim. Kurrizi kodrinor i Kulmes së Dervenit ka përbërje magmatike,
relievi është disi i coptuar, veçanërisht nga erozioni. Ka disa maja me lartësi
mesatare si: maja e Morthit 697 metra mbi nivelin e detit, Thanat e Bulgrit
659 metra mbi nivelin e detit, maja e Tules 603 metra, maja e Bllaqit 520
metra, maja e Blinit 488 metra, maja e Lurthit 781 metra etj. dhe maja më
e lartë është maja Dedaj 816 metra mbi nivelin e detit.
Ky kurriz kodrinor ka burime të shumta ujore: gurra e Vidhave, gurra
e Mollës, gurra e Morthit, gurra e Bulgrit(furnizonte me ujë mullirin e
Përlesëve), burimi i Gurëve të Zezë(ushqen me ujë rezervuarin e Sheshajve),
kroi i Drobilit, kroi i Kryqes, kroi i Qafë-Dardhës etj. Burime ujore janë
edhe përrenjtë si: përroi i Lumthit(me gjatësi 8 km) ku kanë qenë ndërtuar
pesë mullinj bloje, përroi i Nokajve dhe përroi i Valanecës (Ujës) ku është Gjeografia e Mirditës
Pyjet në Kulme-Derven zënë një sipërfaqe prej 6825 ha, nga këto 5789
ha pyje fletor ku mbizotëron dushku. Bimësia e veçantë: dëllinja e kuqe,
boshtrra, ulëza, palma gjethegjerë, thana, e 1036 ha pyje halor dhe rrallë
takohet pisha e zezë. Ka faunë të pasur si: derri i egër, ujku, dhelpra, vjetulla,
shqarthi, ketri, breshka, etj.
Shullani i Tules, sipas zoologut të njohur prof. Idriz Haxhisë ka një
popullatë të madhe të neperkës helmuese. Në Qafë-Dardhë dhe Bllaq
ekzistojnë rrënojat e dy kishave, çka flet për popullimin relativisht të
hershëm të zonës. Kisha e Shën Gjonit (e shek. XVII) është rikonstruktuar
nga familja e Përlesëve. Në Kulme-Derven kanë kaluar rrugët këmbësore:
Milot-Skuraj-Shkopet-Qafë Gëlqere-Lurth-Ujë - Shtrez-Perlat-Tharri-
Bozhiq-Kurbnesh-Lurë-Peshkopi, nga Lurthi rruga kalonte në Ulëz për në
Burrel. Rruga për Rrëshen: Qafë Gëlqere-Kroi i Kryqes-Fushë Lumthi. Në
livadhin Dedaj ka qenë e vendosur posta e xhandarmërisë, për kontrollin
e rrugëve.
Zona ka rezerva të pasura bakri, në vitin 1940 u hap miniera e Dervenit
dhe u ndërtua teleferiku që lidhte Kulmen me Rubikun për transportimin
e mineralit të bakrit dhe shtyllave të minierës. Kushtet e përshtashme të
relievit, bimësia e pasur dhe burimet ujore, janë shfrytëzuar më së miri për
zhvillimin e blegtorisë, këtë e tregojnë toponimet e shumta me emra stanesh
dhe vathnajësh. Në vitin 1952 është hapur rruga automobilistike Rrëshen-
Kulme, ndërsa më 1978 është ndërtuar rruga e re. Zona në qendër të saj ka
fshatin Kulme(miratuar fshat në vitin 2001 nga këshilli i bashkisë Rrëshen)
dhe qarkohet nga fshatrat: Fushë-Lumthi, Sheshaj, Lurth, Ujë, Rrethi Epër
dhe Fang. Rikonstruksioni i rrugëve Rrëshen-Lurth dhe Rrëshen – Kulme
(livadhi Dedaj) do të ndikonte në ekonominë familjare të këtyre fshatrave Kisha e Shën Gjon Pagëzuesit në Kulme
Kulmja ka qenë një trevë e banuar që herët. Tokat e pasura, rrugët që e
përshkonin, krijonin mundësinë e një jete normale.
Në rregjistrimet turke të vitit 1467, në Kulme shënohen tymare, oxhaqe
me emrat:
Pjetër Kalaneci, Mark Kola, Pjetër Marku, Ilia Gjini, Gjon Ilia, Gjergj
Suma dhe Budin Gjergji. Në këto rregjistrime jepet se sa akçe, taksa, verë,
thekër, etj duhej të paguanin banorët e Kulmes. Megjithëse ishin të gjithë
të krishterë, nuk jepet emër kishe e as prona të saj. Me pushtimin osman,
banorët vendas detyrohen të largohen jashtë atdheut, në Italinë e jugut,
për të ruajtur fenë dhe për të mos rënë nën pushtimin osman. Këtë e tregon
fakti se në rregjistrimet e mëvonshme asnjëherë nuk del emri i këtyre
banorëve.
Në fillimin e shekullit XVI në Kulme erdhën banorë të rinj nga Gjakova,
Oroshi, Konajt e Fanit, etj dhe zunë vend në trojet e të parëve. Toponimet
si, Laku i Lesajve, Maja e Dedajve, etj që ruhen edhe në ditët tona e tregojnë
më së miri.
Kisha e Shën Gjon Pagëzuesit është ndërtuar në Kulme-Derven, tek
ish qendra e këtyre banorëve, e shtëpive të para të bulgjrakëve, një vend
shumë i përshtatshëm për vreshta dhe burime të pasura ujore.
Më 1629, në relacionin që jep Bendikt Orsini nga Dalmatia përmend
vetëm kishën e Shëlbumit në Rubik dhe të Shnaprendës së Velës, por jo.

## Shiko edhe 
## Referime