Arkeoastronomia

[parapamje|220x220px|[Observatori i Kokinos]]
**Arkeoastronomia** është studimi ndërdisiplinor  ose multidisiplinar  se si njerëzit në të kaluarën "i kanë kuptuar fenomenet në qiell, si i kanë përdorur këto dukuri dhe çfarë roli ka luajtur qielli në kulturat e tyre".  Clive Ruggles argumenton se është mashtruese të konsiderohet arkeoastronomia si studim i astronomisë antike, pasi astronomia moderne është një disiplinë shkencore, ndërsa arkeoastronomia konsideron interpretime simbolike të pasura kulturore të fenomeneve në qiell nga kulturat e tjera.   

## Hyrje 
Termi arkeoastronomi shpesh është i binjakëzuar me *etnoastronominë*, studimin antropologjik të vëzhgimit të qiellit në shoqëritë bashkëkohore. Arkeoastronomia është gjithashtu e lidhur ngushtë me astronominë historike, përdorimin e të dhënave historike të ngjarjeve qiellore për t'iu përgjigjur problemeve astronomike dhe historinë e astronomisë, e cila përdor të dhëna të shkruara për të vlerësuar praktikën e kaluar astronomike. 

Arkeoastronomia përdor një sërë metodash për të zbuluar prova të praktikave të së kaluarës, duke përfshirë arkeologjinë, antropologjinë, astronominë, statistikat dhe probabilitetin dhe historinë.  Për shkak se këto metoda janë të ndryshme dhe përdorin të dhëna nga burime kaq të ndryshme, integrimi i tyre në një argument koherent ka qenë një vështirësi afatgjatë për arkeoastronomët.  Arkeoastronomia plotëson pika plotësuese në arkeologjinë e peizazhit dhe arkeologjinë njohëse . Provat materiale dhe lidhja e saj me qiellin mund të zbulojnë se si një peizazh më i gjerë mund të integrohet në besimet rreth cikleve të natyrës, siç është astronomia Maja dhe marrëdhënia e saj me bujqësinë.  Shembuj të tjerë që kanë bashkuar idetë e njohjes dhe peizazhit përfshijnë studimet e rendit kozmik të ngulitur në rrugët e vendbanimeve.  

Arkeoastronomia mund të zbatohet në të gjitha kulturat dhe të gjitha periudhat kohore. Kuptimet e qiellit ndryshojnë nga kultura në kulturë; megjithatë ka metoda shkencore të cilat mund të zbatohen nëpër kultura kur shqyrtohen besimet e lashta.  Është ndoshta nevoja për të balancuar aspektet sociale dhe shkencore të arkeoastronomisë që e bëri Clive Ruggles ta përshkruajë atë si "një fushë me punë akademike të cilësisë së lartë në njërën anë, por spekulime të pakontrolluara që kufizohen me marrëzinë në anën tjetër". 

## Historia 
[parapamje| [Mekanizmi i Antikiterës]]

Dyqind vjet përpara se John Michell të shkruante sa më sipër, nuk kishte arkeoastronomë dhe nuk kishte arkeologë profesionistë, por kishte astronomë dhe antikuaristë . Disa nga veprat e tyre konsiderohen si pararendëse të arkeoastronomisë; antikuarët interpretuan orientimin astronomik të rrënojave që pikasnin fshatin anglez, siç bëri William Stukeley për Stonehenge në 1740,  ndërsa John Aubrey në 1678  dhe Henry Chauncy në 1700 kërkuan parime të ngjashme astronomike në themel të orientimit të kishave.  Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë astronomët si Richard Proctor dhe Charles Piazzi Smyth hetuan orientimet astronomike të piramidave . 

Termi *arkeoastronomi* u avancua nga Elizabeth Chesley Baity (pas sugjerimit të Euan MacKie) në 1973,   por si temë studimi mund të jetë shumë më e vjetër, në varësi të mënyrës se si përcaktohet arkeoastronomia. Clive Ruggles  thotë se Heinrich Nissen, që punonte në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë ishte ndoshta arkeoastronomi i parë. Rolf Sinclair  thotë se Norman Lockyer, duke punuar në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, mund të quhet 'babai i arkeoastronomisë'. Euan MacKie  do ta vendoste origjinën edhe më vonë, duke deklaruar: "...gjeneza dhe lulëzimi modern i arkeoastronomisë duhet të qëndrojnë me siguri në veprën e Alexander Thom në Britani midis viteve 1930 dhe 1970".

Në vitet 1960, puna e inxhinierit Alexander Thom dhe ajo e astronomit Gerald Hawkins, i cili propozoi se Stonehenge ishte një kompjuter neolitik,  frymëzoi një interes të ri në veçoritë astronomike të vendeve antike. Pretendimet e Hawkins u hodhën poshtë kryesisht,  por ky nuk ishte rasti për punën e Alexander Thom, rezultatet e anketimit të të cilit të vendeve megalitike supozuan praktikën e përhapur të astronomisë së saktë në Ishujt Britanikë.  Euan MacKie, duke pranuar se teoritë e Thom-it duhej të testoheshin, gërmoi në vendin e gurit të qëndrueshëm Kintraw në Argyllshire në 1970 dhe 1971 për të kontrolluar nëse parashikimi i këtij të fundit për një platformë vëzhgimi në shpatin e kodrës mbi gur ishte i saktë. Aty kishte një platformë artificiale dhe ky verifikim i dukshëm i hipotezës së shtrirjes së gjatë të Thom (Kintraw u diagnostikua si një vend i saktë i solsticit dimëror ) e shtyu atë të kontrollonte teoritë gjeometrike të Thom-it në rrethin e gurit Cultoon në Islay, gjithashtu me një rezultat pozitiv. Prandaj MacKie pranoi gjerësisht përfundimet e Thom dhe botoi parahistoritë e reja të Britanisë.  Në të kundërt, një rivlerësim i punës së Thom-it në terren nga Clive Ruggles argumentoi se pretendimet e Thom-it për astronomi me saktësi të lartë nuk u mbështetën plotësisht nga provat.  Megjithatë, trashëgimia e Thom-it mbetet e fortë, shkroi Edwin C. Krupp  në 1979, "Pothuajse i vetëm ai ka vendosur standardet për punën dhe interpretimin arkeo-astronomik në terren dhe rezultatet e tij të mahnitshme kanë shkaktuar polemika gjatë tre dekadave të fundit." Ndikimi i tij vazhdon dhe praktika e testimit statistikor të të dhënave mbetet një nga metodat e arkeoastronomisë.  

Qasja në Botën e Re, ku antropologët filluan të konsiderojnë më plotësisht rolin e astronomisë në qytetërimet amerikane, ishte dukshëm e ndryshme. Ata kishin akses në burime që i mungojnë parahistorisë së Evropës, të tilla si etnografitë   dhe të dhënat historike të kolonizatorëve të hershëm. Duke ndjekur shembullin pionier të Anthony Aveni,   kjo i lejoi arkeoastronomët e Botës së Re të bënin pretendime për motive të cilat në Botën e Vjetër do të kishin qenë thjesht spekulime. Përqendrimi në të dhënat historike çoi në disa pretendime të saktësisë së lartë që ishin relativisht të dobëta kur krahasoheshin me hetimet e udhëhequra statistikisht në Evropë. 

Kjo erdhi në krye në një takim të sponsorizuar nga Unioni Ndërkombëtar Astronomik (IAU) në Oksford në 1981.  Metodologjitë dhe pyetjet kërkimore të pjesëmarrësve u konsideruan aq të ndryshme sa që punimet e konferencës u botuan në dy vëllime.   Megjithatë, konferenca u konsiderua një sukses në bashkimin e studiuesve dhe konferencat e Oksfordit kanë vazhduar çdo katër ose pesë vjet në vende në mbarë botën. Konferencat e mëvonshme kanë rezultuar në një lëvizje drejt qasjeve më ndërdisiplinore me studiuesit që synojnë të kombinojnë kontekstin e kërkimit arkeologjik,  i cili përshkruan gjerësisht gjendjen e arkeoastronomisë sot, në vend që thjesht të vërtetojë ekzistencën e astronomive antike, arkeoastronomët kërkojnë të shpjegojnë pse njerëzit do të kishin interes për qiellin e natës.

## Shih edhe 
* Arkeologjia
* Astronomia
* Observatori i Kokinos
* Historia e astronomisë

## Referime