Gjuha e izoluar

Një **gjuhë e izoluar**, në kuptimin absolut, është një gjuhë e natyrshme pa një marrëdhënie të dukshme gjenealogjike (ose "gjenetike") me gjuhët e tjera, një që nuk është demonstruar të zbresë nga një paraardhës i zakonshëm me ndonjë gjuhë tjetër. Gjuhët e izoluara janë në fakt familjet e gjuhës që përbëhen nga një gjuhë e vetme. Shembuj të përmendur zakonisht përfshijnë gjuhët: Ainu,Baske, Koreane, meriane dhe Elamite, edhe pse në secilin rast një minoritet i gjuhëtarëve pohon se ka demonstruar një marrëdhënie me gjuhët e tjera.

Disa burime përdorin termin "Gjuhë e izoluar për të treguar një degë të një familjeje më të madhe me vetëm një vajzë të mbijetuar. Për shembull,Gjuha Shqipe, Gjuha armene dhe Gjuha greke quhen zakonisht gjuhë të izoluara indo-evropiane. Ndërsa një pjesë e familjes Indo-Europiane,nuk i përkasin ndonjë dege të themeluar (si degët e gjuhëve Romance, Keltike apo Gjermane), por në vend të kësaj formojnë degë të pavarura. Në mënyrë të ngjashme, në gjuhën romance,gjuha sardine është një izolim i afërm. Megjithatë, pa një kualifikues, izolimi kuptohet të jetë në kuptimin absolut të mungesës së lidhjes gjenetike të demonstrueshme me ndonjë gjuhë tjetër të njohur.

Disa gjuhë që dikur shiheshin si të izoluara mund të riklasifikohen si familje të vogla. Kjo ndodhi me gjuhën japoneze (tani të përfshirë në familjen japoneze bashkë me gjuhët Ryukyuan si Okinawan) dhe gjeorgjianisht (tani më dominuesja ose standardi i gjuhëve të Kartvelianit të Kaukazit). Gjuha etruske e Italisë është konsideruar prej kohësh një gjuhë e izoluar, por disa kanë propozuar që ajo të jetë e lidhur me të ashtuquajturat gjuhë Tyrseniane, një familje e zhdukur e gjuhëve antike të të propozuara nga Helmut Rix (1998),e cila përfshin gjuhën Rhaetian të Alpeve dhe gjuhën Lemne të Detit Egje.. Familjet japoneze dhe kartveliane pranohen gjerësisht nga gjuhëtarët, por që nga familja e lashtë që përfshin etruskët ende nuk ka marrë një nivel të ngjashëm pranimi, etruskët ende përfshihen në listën e izolatorëve gjuhësorë.

Gjuhët e izoluara mund të shihen si një rast i veçantë i gjuhëve të paklasifikuara që mbeten të paklasifikuara edhe pas përpjekjeve të gjera. Nëse përpjekjet e tilla përfundimisht do të provohen të frytshme, një gjuhë që më parë konsiderohej e izoluar, nuk mund të konsiderohet më e tillë, siç ndodhi me gjuhën e Yanyuwa të Australisë veriore, e cila është vendosur në familjen Pama-Nyungan. Meqenëse gjuhëtarët nuk bien gjithmonë dakord nëse një marrëdhënie gjenetike është demonstruar, shpesh është e diskutueshme nëse një gjuhë është një izoluar apo jo.

## Marrëdhëniet "gjenetike" ose "gjenealogjike" 
Termi "marrëdhënie gjenetike" nënkuptohet në kuptimin gjenealogjik të gjuhëve historike, e cila grupon shumicën e gjuhëve të folura në botë sot në një numër relativisht të vogël familjesh, sipas rindërtimit të prejardhjes nga gjuhët e përbashkëta të paraardhësve. Për shembull, anglishtja është e lidhur me gjuhët e tjera Indo-Europiane dhe Mandarin është e lidhur me gjuhët e tjera Sino-Tibetiane. Me këtë kriter, çdo izolim gjuhësh përbën një familje të vet, e cila shpjegon interesin e jashtëzakonshëm që këto gjuhë kanë marrë nga gjuhëtarët.

## Duke kërkuar marrëdhënie 
Është e mundur që të gjitha gjuhët natyrore që fliten në botë sot janë të lidhura me prejardhje direkte ose indirekte nga një gjuhë e vetme stërgjyshore. Familjet e njohura gjuhësore do të ishin vetëm degët e sipërme të pemës gjenealogjike të të gjitha (ose shumica) gjuhëve, ose, në mënyrë të barabartë, pasardhësit më të ulët të një gjuhe amtare. Për këtë arsye, gjuhët e izoluara kanë qenë objekt i studimeve të shumta që kërkojnë të zbulojnë gjenealogjinë e tyre. Për shembull, gjuha baske është krahasuar me çdo familje të gjallë dhe të zhdukur të gjuhës euroaziatike, të njohur nga Sumerishtja në Kaukazin Jugor, pa rezultate përfundimtare.

Ka disa situata në të cilat mund të lindë një gjuhë pa paraardhës. Kjo shpesh ndodh me gjuhët e shenjave, më e famshmja në këtë rast është gjuha e shenjave e Nikaraguanit, ku fëmijët e shurdhër pa gjuhë u vendosën së bashku dhe zhvilluan një gjuhë të re. Në mënyrë të ngjashme, nëse prindërit e shurdhër do të ngrinin një grup fëmijësh të dëgjuarit që nuk kanë kontakt me të tjerët deri në moshën e rritur, ata mund të zhvillojnë një gjuhë gojore mes vete dhe ta përdorin atë më vonë, duke i mësuar fëmijët e tyre e kështu me radhë. Përfundimisht, ajo mund të zhvillohet në gjuhën e plotë të një popullsie. Me gjuhë të panjohur, kjo nuk ka gjasa të ndodhë në çdo kohë, por, gjatë dhjetëra mijëra viteve të parahistorisë njerëzore, gjasat e kësaj ndodhin të paktën disa herë. Ka gjithashtu gjuhë Kreole dhe gjuhë të ndërtuara si Esperanto, të cilat nuk zbresin drejtpërdrejt nga një paraardhës i vetëm por janë bërë gjuha e një popullsie; megjithatë, ata marrin elemente nga gjuhët ekzistuese.

## Gjuhë të izoluara të zhdukura 
Kërkohet kujdes kur flitet për gjuhët e zhdukura të izoluara. Pavarësisht moshës së tyre të madhe, gjuhët sumere dhe elamitët mund të klasifikohen në mënyrë të sigurtë si të izoluara, pasi gjuhët janë mjaft të njohura, nëse do të ekzistonin të afërmit e sotëm, ato do të njiheshin në mënyrë të dukshme.

Megjithatë, shumë gjuhë të zhdukura janë shumë të dobëta dhe fakti që ato nuk mund të lidhen me gjuhë të tjera por edhe mund të jenë pasqyrim i njohurive tona të dobëta për ta. Gjuha Etruske, për shembull, thuhet se është indo-evropiane. Megjithëse shumica e gjuhëtarve historikë besojnë se kjo nuk ka gjasa, ende nuk është e mundur të zgjidhet çështja. Gjuha Hattiane, Gutian, Hurrian, Mannean dhe Kassite gjithashtu besohet të jenë të izoluara nga shumica kryesore, por statusi i tyre është i kontestuar nga një pakicë gjuhëtarësh. Situata të ngjashme kanë të bëjnë me shumë izolime të zhdukura të Amerikës si Beothuk dhe Cayuse. Një gjuhë që mendohet të jetë e izoluar mund të rezultojë të jetë e lidhur me gjuhët e tjera sapo të mblidhet material i mjaftueshëm, por materiali nuk ka gjasa të mbulohet nëse nuk është shkruar një gjuhë.

## Gjuhë të izoluara të shenjave 
Një numër i gjuhëve të shenjave janë shfaqur në mënyrë të pavarur, pa ndonjë gjuhë stërgjyshore, dhe kështu janë izoluar gjuhët e vërteta. Më i famshëm nga këto është gjuha e izoluar e shenjave Nikaraguan, një rast i dokumentuar mirë për atë që ka ndodhur në shkollat ​​për të shurdhërit në shumë vende. Në Tanzani, për shembull, ka shtatë shkolla për të shurdhërit, secila me gjuhën e saj të shenjave, pa lidhje të njohur me asnjë gjuhë tjetër. Gjuhët e shenjave kanë zhvilluar edhe jashtë shkollave, në komunitete me incidente të larta të shurdhimit, si Kata Kolok në Bali, Gjuha e Shenjave të Adamorit në Ganë, Gjuha e Urubus në Brazil, disa gjuhë të shenjave Mayan dhe gjysmë duzina gjuhësh të shenjave të kodër në Tajlandë duke përfshirë gjuhën e shenjave të Ban Khor.

Studimet po zhvillohen gjithashtu në al-Sayyid Bedouin (ABSL) në një fshat të izoluar në Izrael. Gjuha u zhvillua në izolim për më shumë se 75 vjet nga të dy njerëzit që nuk dëgjojnë dhe dëgjojnë brenda fshatit.

Këto dhe më shumë janë të gjitha izolime të supozuara ose familje të vogla lokale, sepse shumë bashkësi të shurdhër janë të përbërë nga njerëz, prindërit e të cilëve dëgjojnë nuk përdorin gjuhën e shenjave dhe dukshëm, siç tregohet nga vetë gjuha, nuk huazuan gjuhën e tyre të shenjave nga komunitetet e tjera të shurdhëra gjatë historisë së regjistruar të këtyre gjuhëve.

## Lista e gjuhëve të izoluara sipas kontinentit 
Më poshtë është një listë e gjuhëve të izoluara të njohura, të rregulluar nga kontinenti, së bashku me shënimet mbi marrëdhëniet e mundshme me gjuhë të tjera ose familje gjuhësore.Në kolonën e Statusit, "vibrant" do të thotë që një gjuhë është në përdorim të plotë nga komuniteti dhe që fitohet si gjuhë e parë nga fëmijët. "Moribund" do të thotë që ende flitet një gjuhë, por vetëm nga njerëz të moshuar; ajo nuk flitet nga fëmijët, dhe pa përpjekje për ta ringjallur atë, do të zhduket kur të vdesin folësit e tanishëm. "Zhduk" do të thotë që një gjuhë nuk flitet më. Termat "e gjallë" dhe "e zhdukur" përcaktohen nga klasifikimi i "Llojeve të gjuhës" në ISO 639-3; "Vibrant" është e barabartë me "e gjallë" ose ndonjëherë "e rrezikuar", varësisht nga përpjekjet për të ruajtur gjuhën dhe "e vdekur" është "e rrezikuar".

### Afrikë 
Të dhënat për disa gjuhë afrikane nuk janë të mjaftueshme për klasifikim. Përveç kësaj, Jalaa, Shabo, Laal, Kujarge dhe disa gjuhë të tjera brenda zonave Nilo-Sahariane dhe Afroasiake mund të dalin të jenë të izoluara pas hetimeve të mëtejshme. Defaka dhe Ega janë gjuhë mjaft divergjente të vendosura brenda zonave Niger-Kongo-folëse dhe gjithashtu mund të jenë gjuhë të izoluara.

### Azi 
### Oqeani 
Gjuhët e Guinesë së Re janë studiuar dobët dhe kandidatët për statusin e izoluar kanë gjasa të ndryshojnë kur faktet bëhen më të njohura për to.

### Evropë 
### Amerika Veriore 
### Amerika Jugore 
## Shiko edhe 
Gjuha e Paklasifikuar

## Biblografia 
* Campbell, Lyle. (1997). Gjuhët indiane amerikane: Gjuhësia historike e Amerikës Amtare. Nju Jork: Oxford University Press. .
* Goddard, Ives (Ed.). (1996). Gjuhë. Doracak i indianëve të Amerikës së Veriut (W. C. Sturtevant, gjenerali Ed.) (Vol. 17). Uashington, D.C .: Instituti Smithsonian. .
* Goddard, Ives. (1999). Gjuhët Amtare dhe Familjet Gjuhësore të Amerikës së Veriut (rev. Dhe të zgjeruar me plotësime dhe korrigjime). [Harta]. Lincoln, NE: Universiteti i Shtetit të Nebraskës (Instituti Smithsonian). (Versioni i përditësuar i hartës në Goddard 1996). .
* Grimes, Barbara F. (Ed.). (2000). Etnologu: Gjuhët e botës, (botimi i 14-të). Dallas, TX: SIL International. . (Botim në internet: ).
* Mithun, Marianne. (1999). Gjuhët e Amerikës Veriore. Cambridge: Cambridge University Press.  (hbk); .
* Sturtevant, William C. (Ed.). (1978 prezente). Doracaku i indianëve të Amerikës së Veriut (Vol. 1-20). Uashington, D. C .: Instituti Smithsonian. (Vols 1-3, 16, 18-20 ende nuk është botuar).

## Burimet