Arti pararojë

Arti Avant-Garde
[parapamje|[Marcel Duchamp, *Fountain*, 1917, fotografi nga Alfred Stieglitz]]
*Arti Pararojë* ose *Arti Avant-Gard* është një lëvizje artistike dhe letrare, e cila përfshin zhanret ose veprat artistike eksperimentale, radikale, jokonformiste, në lidhje me artin, kulturën dhe shoqërinë, ose artistin që i krijon. Mund të karakterizohet nga jo-tradicionalja, risia estetike dhe papranueshmëria e tyre nga publiku dhe establishmenti i kohës.

Metafora ushtarake e një pararoje identifikon artistët dhe shkrimtarët, risitë e të cilëve në stil, formë dhe tema sfindon vlerësimin artistik dhe estetik të formave tradicionale të artit dhe traditat letrare të kohës së tyre; në këtë mënyrë, artistët të cilët krijuan anti-romanin dhe surrealizmin ishin në krye të kohës së tyre.

Pararoja ripërcakton përkufizimin e çka pranohej deri atëherë si rregull apo ligj, kryesisht në fushën kulturore. Avant-gardizmi njihet si shenja dalluese e modernizmit, për dallim nga postmodernizmi. Shumë artistë i janë bashkangjitur lëvizjes pararojë dhe ende vazhdojnë ta bëjnë këtë, duke lënë gjurmë prej Dadaizmit, tek Situacionizmi dhe artistët postmodernistë si "Language Poets" rreth vitit 1981.

Si shtresë e Inteligjencisë së shoqërisë, artistët pararojë promovojnë politika progresive dhe radikale dhe mbrojnë reformat shoqërore me dhe nëpërmjet veprave të artit. Vetë termi "pararojë" u përdor për herë të parë në vitin 1825 nga Saint Simonian, Benjamin Olinde Rodriguez në esenë "L'Artiste, le savant el l'industriel" (Artisti, shkencëtari dhe industrialisti) ku iu bën thirrje artistëve që "të shërbejnë si pararoja të popullit", duke insistuar se "fuqia e artit është vërtetë mënyra më e shpejtë për reformën sociale, politike dhe ekonomike.

## Fillesat e Avant-Gardizmit 
Kjo lëvizje e artit mund të thuhet se i ka fillesat rreth vitit 1850, me realizmin e Gustave Courbet, i cili ishte ndikuar nga idetë e hershme socialiste. Artistët pararojë shfaqën një lloj rebelizmi që do të kishte ndikim në një shekull të tërë dhe pothuajse gjysmën e lëvizjeve të artit dhe artistëve pavarsisht nga përqeshjet e vazhdueshme që morën nga elita e artistëve të asaj kohe. Disa lëvizje avant-gardiste si kubizmi janë fokusuar kryesisht në studimin e formave, ndërsa të tjerat si futurizmi, De Stijl ose Surrealizmi kanë pasur mënyra të forta të zhvillimit social. Lëvizjet e tjera të cilat u përfshinë në artin Avant-garde ishin:

* Ekspresionizmi Abstrakt
* Art film
* Artivizmi
* Beat Generation
* COBRA
* Arti Konceptual
* Konstruktivizmi
* Kreacionizmi
* Kubizmi
* Dadaizmi
* De Stijl
* Ekspresionizmi
* Fauvizmi
* Fluxus
* Futurizmi
* Happening
* Imaxhinizmi
* Imazhizmi
* Impresionizmi
* Inkoherentët
* Land art
* Les Nabis
* Abstraksioni Lirik
* Massurrealizmi
* Arti Minimal
* Neo-Dada
* Orfizmi
* Pop art
* Preçizionizmi
* Primitivizmi
* Rayonizmi
* Situacionizmi
* Suprematizmi
* Surrealizmi
* Simbolizmi
* Taçizmi
* Konstruktivizmi Universal
* Aksionizmi Vjenez
* Vortiçizmi
* Nadaizmi
* Stridentizmi
* Lëvizja Ultraiste

## Shiko edhe
* Modernizmi
* Postmodernizmi
* Intelektualizmi
* Anti-intelektualizmi
* Inteligjencia
* Konsumizmi
* Kiçi
* Brutalizmi
* Pointilizmi
* Ekspresionizmi
* Ekspresionizmi Abstrakt
* Surrealizmi
* Dadaizmi
* Racionalizmi (arkitekturë)
* Tonalizmi
* Kubizmi
* Neominimalizmi
* Francisco Goya
* Pierre-Auguste Renoir
* Klod Monet
* Georges Seurat
* Vincent van Gogh
* Paul Cézanne
* Henri Matisse
* Paul Gaugin
* Edvard Munch
* Gustav Klimt
* Salvador Dalí
* Joan Miro
* Vasili Kandinski
* Pablo Picasso
* Umberto Boccioni
* Marcel Duchamp
* Charles Baudelaire
* Artur Rembo
* Marcel Proust
* Rainer Maria Rilke
* Guillaume Apollinaire
* Xhejms Xhois
* Franz Kafka
* Lui Aragoni
* Jorge Luis Borges

## Referime 
## Bibliografia
* Robert Archambeau. "The Avant-Garde in Babel. Two or Three Notes on Four or Five Words", *Action-Yes* vol. 1, issue 8, Autumn 2008.
* Per Bäckström (red.), *Centre-Periphery. The Avant-Garde and the Other*, Nordlit. University of Tromsø, no. 21, 2007.
* Per Bäckström. "One Earth, Four or Five Words. The Peripheral Concept of 'Avant-Garde', *Action-Yes* vol. 1, issue 12, Winter 2010.
* Per Bäckström & Bodil Børset (red.), *Norsk avantgarde* (Norwegian Avant-Garde), Oslo: Novus, 2011.
* Per Bäckström & Benedikt Hjartarson (red.), *Decentring the Avant-Garde*, Amsterdam & New York: Rodopi, Avantgarde Critical Studies, 2014.
* Per Bäckström dhe Benedikt Hjartarson. "Rethinking the Topography of the International Avant-Garde", in *Decentring the Avant-Garde*, Per Bäckström & Benedikt Hjartarson (eds.), Amsterdam & New York: Rodopi, Avantgarde Critical Studies, 2014.
* Barron, Stephanie, and  Maurice Tuchman. 1980. *The Avant-garde in Russia, 1910–1930: New Perspectives: Los Angeles County Museum of Art [and] Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, Smithsonian Institution, Uashington D.C.* Los Angeles: Los Angeles County Museum of Art  (pbk.); Cambridge, MA: Distributed by the MIT Press  (pbk.)
* Bazin, Germain. 1969. *The Avant-garde in Painting*. New York: Simon and Schuster. 
* Berg, Hubert van den, and Walter Fähnders (eds.). 2009. *Metzler Lexikon Avantgarde*. Stuttgart: Metzler.  
* Crane, Diana. 1987. *The Transformation of the Avant-garde: The New York Art World, 1940–1985*. Chicago: University of Chicago Press
* Daly, Selina, dhe Monica Insinga (red.). 2013. *The European Avant-garde: Text and Image*. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars. .
* Fernández-Medina, Nicolás, and Maria Truglio (red.). *Modernism and the Avant-garde Body in Spain and Italy*. Routledge, 2016.
* 
* Harding, James M., and John Rouse, eds. *Not the Other Avant-Garde: The Transnational Foundations of Avant-Garde Performance*.  University of Michigan, 2006.
* Hjartarson, Benedikt. 2013. V*isionen des Neuen. Eine diskurshistorische Analyse des frühen avantgardistischen Manifests*. Heidelberg: Winter.
* Kostelanetz, Richard, and H. R. Brittain. 2000. *A Dictionary of the Avant-Gardes*, second edition. New York: Schirmer Books. . Paperback edition 2001, New York: Routledge.  (pbk.)
* Kramer, Hilton. 1973. *The Age of the Avant-garde; An Art Chronicle of 1956*−*1972*. New York: Farrar, Straus and Giroux. 
* Léger, Marc James (red.). 2014. *The Idea of the Avant Garde—And What It Means Today*. Manchester and New York: Manchester University Press; Oakland: Left Curve. .
* Maerhofer, John W. 2009. *Rethinking the Vanguard: Aesthetic and Political Positions in the Modernist Debate, 1917–1962*. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Press. 
* Mann, Paul.  *The Theory-Death of the Avant-Garde*.  Indiana University Press, 1991.  
* Novero, Cecilia.  2010. *Antidiets of the Avant-Garde: From Futurist Cooking to Eat Art.* (University of Minnesota Press) 
* Pronko, Leonard Cabell. 1962. *Avant-garde: The Experimental Theater in France*. Berkeley: University of California Press.
* Roberts, John. 2015. *Revolutionary Time and the Avant-Garde*. Londër dhe New York: Verso.  (cloth);  (pbk).
* Schechner, Richard.  "The Five Avant-Gardes or ... [and] ... or None?" *The Twentieth-Century Performance Reader*, 2nd ed., ed. Michael Huxley and Noel Witts (New York dhe Londër: Routledge, 2002).
* Schmidt-Burkhardt, Astrit. 2005. *Stammbäume der Kunst: Zur Genealogie der Avantgarde*. Berlin Akademie Verlag. 
* Sell, Mike.  *The Avant-Garde: Race, Religion, War*.  Seagull Books, 2011.
* Shishanov, V. A. 2007. *Vitebskii muzei sovremennogo iskusstva: istoriia sozdaniia i kollektsii (1918–1941)*. Minsk: Medisont.  Online edition 

## Lidhje të jashtme
* Historic Avant-Garde Periodicals for Digital Research, The Blue Mountain Project, Princeton University Library 
* Avant-garde and Modernist Magazines (Monoskop)
* Magazines in Bibliothèque Kandinsky, Centre Pompidou, Paris 
* Periodicals in Iowa Digital Library, University of Iowa Libraries
* Digital Dada Library of International Dada Archive, University of Iowa Libraries
* Magazines in Digital Collections of Beinecke Rare Book & Manuscript Library
* Avant-Garde Periodicals Meet Digital Archives, New York Public Library
* Dada, Surrealism, and De Stijl Magazines on UbuWeb Historical
* Index of Modernist Magazines, Davidson College 
* Modernist Journal Project, Brown University and University of Tulsa
* Spanish and Italian Modernist Studies Forum, Pennsylvania State University 
* Collection: "Spanish Avant-Garde" from the University of Michigan Museum of Art