Cetina

**Cetina** (malazezisht:* Цетиње/Cetinje*) është qytet në Mal të Zi. Ështe qendra e Komunës së Cetinës dhe sipas Kushtetutës së Malit të Zi është Kryeqyteti i Vjetër Mbretëror i Malit të Zi  (malazezisht:* Prijestonica*). Sipas regjistrimit të vitit 2011, qyteti kishte një popullsi prej 14,093 ndërsa Komuna e Cetinës kishte 16,657 banorë që nga viti 2011. Qyteti qëndron në një fushë të vogël karstike të rrethuar nga male gëlqerore, duke përfshirë Malin Lovćen, malin legjendar në historiografinë malazeze. Cetina u themelua në shekullin e 15-të dhe u bë djep i kulturës së Malit të Zi. Statusi i tij si kryeqyteti i nderit i Malit të Zi është për shkak të trashëgimisë së tij si një ish-kryeqytet i Malit të Zi me shërbim të gjatë.

## Historia 
### Themelimi 
Cetina u themelua në vitin 1482, kur Ivan Crnojević e zhvendosi kryeqytetin e tij nga Obod mbi lumin Crnojević për më thellë në kodra në një vend më të lehtë të mbrojtur në një fushë në rrëzë të malit Lovćen. Ai e ndërtoi oborrin e tij në vendin e ri atë vit dhe themeloi gjithashtu një manastir (kushtuar Nënës së Krishtit) si dhuratë personale në vitin 1484. Oborri i tij dhe manastiri janë ndërtesat e para të rilindjes të regjistruara në Mal të Zi. Crnojević u detyrua të zhvendosë selinë e Eparkisë së Zetës nga Vranjina në Cetinje për shkak të pushtimeve osmane, në 1485. Qyteti mori emrin e lumit Cetina.

Peshkopia e Zetës u ngrit në një mitropolit në Cetine. Më vonë do të luante një rol të rëndësishëm si në jetën fetare ashtu edhe në atë kombëtare. Shtypshkronja Crnojević, shtypshkronja e parë në Evropën Juglindore, ishte aktive midis viteve 1493 dhe 1496 në Cetine. Zeta fillimisht u vu nën sundimin osman në vitin 1499, më pas u aneksua nga osmanët në vitin 1514, e organizuar në sanxhakun e Malit të Zi.

### Periudha e hershme moderne 
Në dy shekujt e ardhshëm zhvillimi i Cetinës ngeci. Shumë shpesh ishte objekt i sulmeve nga Venecia dhe osmanët. Prandaj, qyteti duroi shumë privime gjatë shekujve 16 dhe 17. Në këtë periudhë u shkatërruan oborri dhe manastiri i dinastisë Crnojevići. Vetëm në fund të shekullit të 17-të, më 1697, Cetinja filloi të lulëzojë përsëri nën sundimin e dinastisë Petroviq, të rithemeluar nga Danilo Petroviq.

### Periudha moderne 
Udhëheqja e luftërave çlirimtare dhe forcimi i unitetit në vend pushtoi Danilon dhe pasardhësit e tij, kështu që ata nuk ishin në gjendje të kushtonin përpjekje të mjaftueshme për zhvillimin e mëtejshëm të Cetinës. Vetëm gjatë sundimit të Petri II Petroviq-Njegoshit u bë përparim shumë më i madh. Në vitin 1838 u ndërtua rezidenca e tij e re mbretërore e quajtur Biljarda (shtëpia e bilardos). Cetina u zgjerua duke ndërtuar shtëpi të reja që gradualisht çuan në urbanizimin e vërtetë.

parapamje|majtas|Cetina
Shumë ndërtesa moderne të projektuara për konsullatat e huaja u ndërtuan për shkak të marrëdhënieve të sapokrijuara me vende të ndryshme evropiane, duke përfshirë konsullatat franceze, ruse, britanike, italiane dhe austro-hungareze.

Cetina bëri përparim të madh nën sundimin e princit Nikolla I Petroviq kur u ndërtuan ndërtesa të shumta publike. Ato përfshijnë hotelin e parë, të quajtur "Lokanda", pastaj pallatin e ri të Princit, Institutin e vajzave dhe spitalin. Në këtë periudhë u krijuan edhe shtëpitë e para me qira. Në regjistrimin e vitit 1860, Cetina kishte 34 familje. Pas ndalimit fillimisht të inkursioneve osmane më 1852 dhe 1853, Cetina u pushtua nga forcat osmane Omar Pashës gjatë Luftës Malazezo-Osmane të viteve 1861–62. Sundimi osman mbi Malin e Zi nuk zgjati më shumë se një dekadë, megjithatë, pasi 14 vjet më vonë "Lufta e Madhe", gara e tretë radhazi midis dy kombeve, përfundoi me fitoren e Malit të Zi, me shumicën e territoreve malazeze të rikthyer në kontrollin e tyre.

[parapamje|[Manastiri i Cetinës]]
Pavarësia e Malit të Zi u njoh në Kongresin e Berlinit të vitit 1878 dhe rrjedhimisht Cetinja u bë kryeqyteti i një vendi evropian. Midis 1878 dhe 1914 Cetinja lulëzoi në çdo kuptim. Aty erdhën shumë intelektualë të njohur nga viset e tjera jugsllave dhe dhanë kontribut në aspektin kulturor, arsimor dhe në çdo aspekt të jetës. Mali i Zi u shpall mbretëri në vitin 1910. Kjo ndikoi shumë në zhvillimin e Cetinjes. Në këtë kohë u ndërtua Shtëpia e Qeverisë, simboli i pushtetit shtetëror. Regjistrimi i popullsisë nga i njëjti vit regjistroi një rritje masive në kryeqytetin më të vogël në botë, duke regjistruar 5,895 banorë.

Në periudhën ndërluftërave, Cetinja zgjeroi territorin e saj, pasi tani ishte qendër e rajonit të Zetës. Por kur u vendos nga Parlamenti i Malit të Zi që organet administrative të vendoseshin në Titograd (më parë dhe tani në Podgoricë), Cetinja kaloi një krizë të ashpër. Duke ndërtuar seksione të caktuara industriale dhe në të njëjtën kohë duke neglizhuar zhvillimin e kapaciteteve tradicionale dhe potenciale kulturore dhe turistike të qytetit, u humb shansi për të krijuar një bazë të fortë për prosperitet më të ngurtë.

Kur forcat komuniste pushtuan Cetinën në nëntor 1944, e vetmja popullsi që qëndroi në qytet ishin njerëz që besonin se nuk kishin arsye për t'u frikësuar apo për t'u fshehur nga askush. Megjithatë, sapo komunistët pushtuan Cetinjen, natën e 13 nëntorit 1944, pushkatuan pa gjyq 28 qytetarë të Cetinës. Të gjithë ata u ekzekutuan në mënyrë të prerë në "Varrezat e Reja" të Cetinjes në Humci.

## Demografia 
Cetina është qendra administrative e Komunës së Cetinës, e cila ka një popullsi prej 18,482 banorësh.

Sipas regjistrimit të popullsisë, ekonomive familjare dhe banesave në vitin 2011, në territorin e Kryeqytetit të Vjetër Mbretëror Cetinje jetojnë 16.757 banorë, ose 2.7% e popullsisë së Malit të Zi. Në qytetin e Cetinjës jetojnë 13.991 banorë. Sipas numrit të banorëve, Cetinja është një nga njësitë e mesme të pushtetit lokal në Mal të Zi.

Popullsia e Cetinjes (qyteti):

* 1948 - 9,038
* 1953 - 9,102
* 1961 - 9,359
* 1971 - 11,876
* 1981 - 14,088
* 1991 - 15,946
* 2003 - 15,137
* 2011 - 13,918

## Institucionet kombëtare 
Edhe pse Podgorica është kryeqyteti i Malit të Zi, Cetina është selia e shumë institucioneve kombëtare të Malit të Zi. Rezidenca zyrtare e presidentit të Malit të Zi është në Cetine, e quajtur Pallati i Kaltërt për shkak të ngjyrës së mureve të tij. Cetina është selia e Ministrisë së Kulturës, Muzeut Kombëtar të Malit të Zi, Bibliotekës Kombëtare, Arkivit Shtetëror dhe nga viti 2017 do të ketë selinë e Ministrisë së Punëve të Jashtme.

## Kultura 
parapamje|Teatri “Zetski Dom”
Cetina ka qenë qendër kulturore dhe arsimore e Malit të Zi për pesë shekuj. Ka pesë institucione republikane: Biblioteka Qendrore Kombëtare Đurđe Crnojević, Muzeu Kombëtar i Malit të Zi, Arkivi i Malit të Zi, Instituti Republikan për Ruajtjen e Trashëgimisë Kulturore dhe Teatri Kombëtar Mbretëror i Malit të Zi Zetski Dom. Të gjitha këto institucione mbajnë, përpunojnë dhe sigurojnë akses publik në thesarin e madh letrar dhe mbrojnë monumentet kulturore të lëvizshme dhe të palëvizshme në të gjithë Malin e Zi. Institucioni më i vjetër - dhe për një kohë të gjatë më i rëndësishmi - kulturor në qytet është manastiri i Cetinës.

### Shtypshkronja në Cetine 
parapamje|majtas|Ministria e Kulturës e Malit të Zi
Cetina ka një traditë të pasur botuese dhe shtypshkrimore. Shtypshkronja e Crnojeviqit (1492–1496) dhe librat e botuar atje kanë një rëndësi të madhe për kulturën dhe historinë malazeze si dhe për kulturën e popujve të tjerë ortodoksë ballkanikë. Kontributi më i madh i saj i referohet përhapjes së tipit cirilik. Pra, ajo përfaqëson një hallkë të rëndësishme në një zinxhir të kulturës botërore. Kishte një sërë shtypshkronjash që vazhduan këtë traditë të madhe shtypi. Këto janë: Shtypshkronja Njegoš, e cila ka funksionuar ndërmjet viteve 1833 dhe 1839 dhe Shtypshkronja Shtetërore e cila është themeluar në vitin 1858. Ajo është riemërtuar në vitin 1952. Që atëherë ajo njihet si *Obod*.

Që nga themelimi i tyre e deri më sot, shtypshkronjat e Cetinës kanë botuar mbi 3000 libra, një kontribut i madh për trashëgiminë kulturore malazeze. E para vjetore letrare dhe shkencore malazeze, Grlica (Breshka), u botua në vitin 1835, ndërsa gazeta e parë malazeze, ‘The Montenegrin’, u krijua më 1871. Që atëherë, janë botuar gjashtëdhjetë gazeta të ndryshme dhe mbi tridhjetë revista. Në vitin 1914, si një qytet me më pak se 6000 banorë, Cetinja mbështeti gjashtë gazeta të ndryshme ditore.

## Lidhje të jashtme 
Faqa zyrtare