Engjëj & Djaj (libri)

***Engjëj & Djaj*** (Anglisht: *Angels & Demons*) është një roman i zhanrit mister thriller i vitit 2000, e shkruar nga autori amerikan Dan Brown dhe është botuar nga Pocket Books dhe pastaj edhe nga Corgi Books. Në roman paraqitet personazhi Robert Langdon, i cili është protagonisti i romaneve të Dan Brown.

Një film bazuar në këtë roman është shfaqur më 15 maj 2009 me titullin Engjëj & Djaj.

## Kopertina 
Libri përmban disa ambigrama të krijuara nga tipografi i jetës reale John Langdon. Përveç modeleve "Engjëjt & Djaj" dhe "Illuminati", titulli i librit paraqitet gjithashtu si një ambigram në kopertinën e jashtme të librit hardcover, dhe në kopertinën e brendshme të versioneve me kapak të letrës. Libri gjithashtu përmban ambigrama të fjalëve Tokë, Ajër, Zjarr dhe Ujë, i cili ka shërbyer për të sjellë artin e ambigramave në vëmendjen e publikut për shkak të popullaritetit të librit. "Diamanti Illuminati" i përmendur në libër është një ambigram i katër elementeve që janë rregulluar në formën e një diamanti.

## Përmbajtja 
Drejtori i CERN Maximilian Kohler zbulon një nga fizikantët më të mirë të objektit, Leonardo Vetra, i vrarë, me gjoksin e tij të markuar me një ambigram të fjalës "Illuminati". Kohler kontakton Robert Langdon, një ekspert i simbolologjisë, i cili përcakton që ambigrama është autentike. Kohler e quan vajzën e adoptuar të Vetrës Vittoria në shtëpi dhe konstatohet se Illuminati, një organizatë e lashtë anti-fetare që mendohej e zhdukur, kanë vjedhur një kuti që përmban kundërlëndë, një substancë me potencial shkatërrues të krahasueshme me një armë bërthamore. Kur është në CERN, bombola ruhet në një ngarkues elektrik unik, i cili siguron qëndrueshmërinë e kundërlëndës, por kur hiqet, bateria rezervë e saj siguron energji për 24 orë, pas së cilës kundërlënda bie nga pezullimi dhe, kur bie në kontakt me fizikun çështje e kontejnerit, shpërthejnë. Kanisteri ndodhet diku në Qytetin e Vatikanit, me një kamerë sigurie përpara saj, ndërsa ora dixhitale numëron deri në një shpërthim që do të ndodhë në mesnatë, i cili do të zhdukë Vatikanin.

Langdon fillimisht është i bindur se Illuminati nuk mund të jetë përgjegjës për dy arsye: 1) Illuminati u zhduk shekuj më parë, dhe mbetjet e tyre u zhytën në Masonët e Lirë dhe 2) Illuminati, si njerëz me të vërtetë shkencore, kurrë nuk do të sanksiononte vrasjen e një shoku shkencëtar. Kohler shpjegon se Vetra mund të jetë një përjashtim, pasi ai ishte gjithashtu një prift katolik i shuguruar.

Langdon dhe Vittoria bëjnë rrugën për në Vatikan, ku Papa ka vdekur kohët e fundit. Atyre u thuhet se katër preferiti, kardinalët që ka më shumë të ngjarë të zgjidhen papë, janë zhdukur. Langdon dhe Vittoria kërkojnë preferiti me shpresën se do të gjejnë edhe kuti kundërlënde. Kërkimi i tyre ndihmohet nga Camerlengo Carlo Ventresca (ndihmësi më i afërt i papës së ndjerë), garda zvicerane e Vatikanit dhe komandanti Olivetti.

Langdon i tregon Vittoria se si Illuminati krijoi një hartë në të gjithë qytetin e njohur si "Shtegu i Ndriçimit", një shteg i përdorur dikur nga Illuminati si një mjet për të nxitur anëtarët e rinj; Aspiratorëve që dëshironin të bashkoheshin me Illuminatin u kërkohej të ndiqnin një seri të dhënash delikate të lëna në kisha të ndryshme në dhe përreth Romës. Të dhënat tregojnë vendin e fshehtë të takimit të Illuminati. Teoria e Langdonit është se shtegu u shënua nga skulptura të krijuara nga një artist misterioz Illuminati: një anëtar Illuminati i vendosur si nishan brenda Vatikanit. Langdonit i lejohet hyrja në Arkivat e Vatikanit nga kamerlengoja, ku ai beson se ndodhet një dokument që përmban të dhëna për Shtegun e Ndriçimit. Të dhënat për shenjat e Illuminati vendosen brenda librit të famshëm të Galileos të quajtur 'Diagramë'. Langdon më pas niset në Shtegun e Ndriçimit me shpresën për të shpëtuar preferitin dhe për të rikuperuar bombolën e kundërlëndës.

[parapamje|majtas|*[Habbakkuk dhe Engjëlli (Bernini)|Habbakuk dhe Engjëlli* i Berninit, dhe varri mur piramidal i Agostino Chigi në kishëzën Chigi]]
Shtegu çon Langdon dhe Vittoria në katër kisha në Romë, secila prej tyre përmban vepra arti nga artisti barok Gian Lorenzo Bernini (i cili Langdon e kupton se është artisti Illuminati) që përshkruajnë engjëj dhe shoqërohen me një nga elementët fillestarë: Tokë, Ajër, Zjarrin dhe Ujë. Langdon e kupton që katër preferiti do të vriten në një mënyrë të lidhur tematikisht me elementin e lidhur me secilin vendndodhje. Kardinali i parë është markuar me një ambigram të Tokës dhe ka tokë të detyruar në fyt, duke e mbytur; i dyti është markuar me një ambigramë Ajri dhe i janë shpuar mushkëritë; e treta është e markuar me një ambigramë Zjarri dhe digjet e gjallë; dhe i katërti është markuar me një ambigramë Uji dhe është mbështjellë me zinxhirë dhe lihet të mbyten në fund të një burimi.

Gjatë kërkimit të tyre për strofkën Illuminati, Langdon dhe Vittoria shihen duke u afruar.

Pasi gjeti trupat e dy preferitive të para, Langdon nxiton në bazilikën Santa Maria della Victoria dhe gjen rrëmbyesin e prefitit në veprën e zjarrit të kardinalit të tretë. Rrëmbyesi është një vrasës pa emër i cili po punon nën urdhrat e mjeshtrit Illuminati "Janus", identiteti i vërtetë i të cilit nuk dihet. Komandanti Olivetti vritet dhe vrasësi rrëmben Vittoria. Langdon arratiset dhe akoston vrasësin në elementin e fundit (Uji) por ai nuk është në gjendje të shpëtojë kardinalin.

Langdon duhet të përfundojë Shtegun e Ndriçimit në mënyrë që të gjejë vrasësin dhe të shpëtojë Vittoria. Kërkimi i tij e çon atë në Castel Sant'Angelo të cilën ai e kupton se është "Kisha e Ndriçimit", foleja e fshehtë e Illuminatit. Nën kështjellën papnore është një tunel i cili të çon drejtpërdrejt në librarinë private të papës në Vatikan. Langdon liron Vittoria dhe së bashku ata dërgojnë vrasësin duke rënë disa qindra metra drejt vdekjes. Të dy nxitojnë të kthehen në bazilikën e Shën Pjetrit, ku zbulojnë se Kohler ka mbërritur për t'u përballur me kamerlengon privatisht. Langdon dhe Vittoria kanë frikë se Kohler është Janus dhe se ai ka ardhur për të vrarë kamerlengon. Duke dëgjuar britmën e kamerlengos nga agonia nga markimi me Illuminati Diamond (një simbol që kombinon të katër ambigramat Illuminati), gardat zvicerane hynë në dhomë dhe hapën zjarr ndaj Kohler. Pak para se të vdesë, Kohler i jep Langdonit një videokamerë të vogël që përmbante një video të bërë nga Kohler ndërsa përballej me kamerlengon dhe i thotë që t'ia jepte mediave.

[parapamje|*[Fontana dei Quattro Fiumi|Burimi i Katër Lumenjve*]]
Me kalimin e kohës, garda zvicerane evakuon bazilikën. Kamerlengoja nxiton përsëri, duke pretenduar se ai ka marrë një vizion nga Zoti, i cili i ka zbuluar vendndodhjen e bombolës kundërlëndës. Me Langdonin në ndjekje, kamerlengoja futet në katakombet dhe gjen kuti të ulur në majë të varrit të Shën Pjetrit. Langdoni dhe kamerlengoja e marrin antimaterinë dhe futen në një helikopter me vetëm disa minuta kohë. Kamerlengoja arrin të hidhet me parashutë të sigurt në çatinë e Shën Pjetrit ashtu si bombola shpërthen në mënyrë të padëmshme në qiell. Turma në Sheshin e Shën Pjetrit shikon me frikë ndërsa kamerlengoja qëndron triumfalisht para tyre. Për shkak të kësaj "mrekullie", kardinalët debatojnë nëse duhet të zgjedhin kamerlengon si Papën e ri. Langdon arrin t’i mbijetojë shpërthimit duke përdorur një mbulesë dritareje nga helikopteri si parashutë, një hile që ai mësoi gjatë turneut në CERN me Maximillian Kohler dhe zbarkoi në lumin Tiber.

Ndërsa Langdoni merr vetëdijen, ai e gjen veten në një spital të vendosur në një ishull. Atij i jepet videokamera që e vendosi në xhepin e xhaketës së tij me xhufkë. Ai është i tronditur kur dëgjon pamjet dhe bëhet i dëshpëruar të kthehet në Vatikan. Video tregon kamerlengon duke e markuar veten me diamantin Illuminati dhe duke rrëfyer se ai vetë është Janus, dhe i cili vuri në lëvizje zinxhirin e ngjarjeve të natës në mënyrë që të sabotonte Vatikanin. Ai gjithashtu rrëfen se vrau Papën me një mbidozë të heparinës, një antikoagulues i fuqishëm sepse Papa zbuloi se kishte lindur një fëmijë.

Pas shikimit të shiritit të Kohler, Langdon, Vittoria dhe kardinalët përballen me kamerlengon. Pak para fillimit të romanit, Papa u takua me Leonardo Vetra, i cili besonte se kundërlënda ishte e aftë të vendoste një lidhje midis shkencës dhe Zotit. Besimet e Vetrës i shkaktuan një shqetësim të madh kamerlengos. Ndërsa diskutonte për Vetrën, papa zbuloi se mbështetja e tij ishte shkaktuar nga shkenca që i dha atij një djalë. Pa pritur për të dëgjuar shpjegimin (se fëmija ishte rezultat i mbarësimit artificial) dhe i tmerruar që Papa dukej se kishte shkelur zotimin e tij të dëlirësisë, kamerlengoja komplotoi për të korrigjuar situatën. Ai helmoi papën dhe, nën petkun e një mjeshtri Illuminati (Janus), rekrutoi vrasësin për të vrarë Vetrën, për të vjedhur antimaterinë dhe për të rrëmbyer dhe vrarë prefiti. Kamerlengoja mbolli kundërlëndën në bazilikën e Shën Pjetrit, shtirë vizionin e tij në minutën e fundit nga Zoti dhe e mori kanistrën menjëherë në kohë për të shpëtuar Vatikanin nga shpërthimi pasues, duke shpresuar të bashkonte Kishën Katolike që luftonte. Përfshirja e Illuminati ishte thjesht një komplot i krijuar nga kamerlengo për të mbuluar përfshirjen e tij.

Pas zbulimit dhe përpjekjeve të kamerlengos për të justifikuar vrasjen e tij ndaj Papës, Kardinali Saverio Mortati, Dekan i Kolegjit të Kardinalëve, zbulon se kamerlengoja është, në fakt, djali biologjik i papës së ndjerë, i ngjizur me një murgeshë përmes mbarësimit artificial. I kapërcyer nga faji, Ventresca zhyten në vaj dhe i vë flakën vetes përpara një turme shikuesish në Sheshin e Shën Pjetrit. Hirin e tij e merr Mortati, i cili i vendos ato në një urnë e cila vendoset brenda sarkofagut të babait të tij. Është zbuluar se miratimi i kardinalëve për të do ta kishte bërë atë Papë me miratim. Mortati zgjidhet unanimisht papë nga kardinalët dhe Langdon dhe Vittoria ribashkohen në Hotel Bernini. Marka e fundit, Illuminati Diamond, i është dhënë Langdonit me një hua të pacaktuar, me kusht që ai ta kthejë atë në Vatikan me testamentin e tij.

## Personazhet 
* **Robert Langdon**: Një profesor i simbologjisë në Universitetin e Harvardit dhe protagonist i romanit. Ai është dërguar me avion në CERN për të ndihmuar në hetimin e vrasjes së Leonardo Vetra. Emri i tij është një nderim për John Langdon.
* **Leonardo Vetra**: Një shkencëtar që punon në CERN dhe një prift. Ai po studion mbi kundërlënd kur ai vritet nga vrasësi. Ai është gjithashtu babai i adoptuar i Vittoria.
* **Vittoria Vetra**: Vajza e adoptuar e Vetrës. Ajo, ashtu si babai i saj, punon me CERN. Ajo është një vegjetariane e rreptë. Kërkimi i saj përqendrohet në biologji dhe fizikë. Lexuesi mëson në fillim të romanit se Vittoria ka punuar me babanë e saj në hulumtimet e tyre për kundërlëndën.
* **Kamerlengo Carlo Ventresca**: *Kamerlengo* (dhoma papale) gjatë konklavës. Ai vrau papën, i cili më vonë zbulohet se ishte babai i tij birësues. Emri i tij i koduar për t'u marrë me vrasësin është "Janus", marrë nga perëndia romake me dy fytyra të fillimeve dhe mbarimeve.
* **Kardinal Saverio Mortati**: Kardinali më i vjetër në konklavë dhe dekan i tanishëm i Kolegjit të Kardinalëve. Ai ishte avokat i djallit për papën e ndjerë.
* **Komandant Ernesto Olivetti**: Komandanti i Gardës Zvicerane. Ai fillimisht është skeptik në lidhje me pretendimet e Langdon dhe Vittoria derisa të flasë me Hassassin. Ai, së bashku me rojet e tjera zvicerane, kërkon me dëshpërim kundërlëndën e zhdukur të fshehur diku në Vatikan. Ai vritet nga Hassassin në kishën e Santa Maria della Vittoria.
* **Kapiten Elias Rocher**: Komandanti i dytë pas Komandantit Olivetti. Ai është kontaktuar nga Maximilian Kohler rreth njohurive të tij mbi shkakun e vërtetë të ngjarjeve. Ai vritet nga Toger Chartrand, i cili kishte përshtypjen se Rocher ishte një *Illuminatus*.
* **Hassassin**: Vrasësi i punësuar nga Janus për të përmbushur planet e tij. Ai është me origjinë nga Lindja e Mesme dhe shfaq dëshirën e tij sadiste për gratë gjatë gjithë romanit. Ai vret Leonardo Vetrën, *Preferiti* dhe Komandantin Olivetti. Ai vdes pasi u shty nga një ballkon nga Langdon në Castel Sant'Angelo.
* **Maximilian Kohler**: Drejtori i CERN. Ai ka frikë në CERN pavarësisht paralizës së tij. Karroca e tij me rrota përmban vegla elektronike të tilla si një kompjuter, telefon, pager, videokamera dhe një armë. Ai kontakton me Langdon për ta ndihmuar të gjejë vrasësin e mikut të tij, Leonardo Vetra. Ai fajëson Kishën për paaftësinë e tij, për shkak të prindërve të tij shumë fetarë që i mohojnë atij kujdesin mjekësor si fëmijë dhe bëhet një shkencëtar si një mënyrë për të rebeluar.
* **Gunther Glick dhe Chinita Macri**: Një reporter dhe fotoreporter i tij për BBC. Ata janë kontaktuar nga Hassassin në lidhje me ngjarjet që ndodhin në Vatikan. Glick ka një reputacion famëkeq si një gazetar i bujshëm dhe teoricien konspiracioni. Macri, ndërkohë, është një kameraman veteran dhe një fletë metalike për Glick. Ata kanë rrëfimin e dorës së parë mbi ngjarjet në roman, që nga fillimi i konklavës deri te zgjedhja e Mortati si papë.
* **Toger Chartrand**: Një gardë zviceran, i cili së bashku me komandantin Olivetti dhe kapitenin Rocher, kërkojnë me dëshpërim kundërlëndën e fshehur diku në Vatikan. Ai qëllon dhe vret Kapitenin Rocher pasi gabohet si një *Illuminatus*. Afër fundit të romanit, ai është dërguar nga papa i ri për t'i dhënë Illuminati Diamond Langdonit me një hua të pacaktuar.
* **Kardinal Ebner**: Një nga katër preferitat nga Frankfurt, Gjermani. Ai vritet duke mbytur, përmes papastërtive dhe dheut të futur në gojë.
* **Kardinal Lamassé**: Një nga katër prefititët nga Paris, Francë. Ai vritet nga shpimet e mushkërive nga të cilat u përgjak deri në vdekje.
* **Kardinal Guidera**: Një nga katër preferitat nga Barcelona, Spanjë. Ai është djegur i gjallë.
* **Kardinal Baggia**: Një nga katër preferiti nga Milano, Itali. Ai është mbytur nga vrasësi.

## Pasaktësitë 
Botimi i parë i librit përmbante pasaktësi të shumta të vendndodhjes së vendeve në Romë, si dhe përdorime të pasakta të gjuhës italiane. Disa nga çështjet gjuhësore u korrigjuan në botimet vijuese.

Përveç hyrjes së qartë, libri përshkruan ekspertë të ndryshëm të trilluar që shpjegojnë çështje në shkencë, teknologji dhe histori në të cilat kritikët kanë theksuar pasaktësi. Një shembull i kësaj është diskutimi kundërlëndës, ku libri sugjeron që kundërlënda mund të prodhohet në sasi të dobishme dhe praktike dhe do të jetë një burim i pakufishëm i energjisë. CERN publikoi një faqe rreth *Engjëj dhe Djaj* në faqen e tyre të internetit duke deklaruar se kundërlënda nuk mund të përdoret si burim energjie sepse krijimi i saj kërkon më shumë energji sesa prodhon.

*Angels & Demons Decoded*, një dokumentar në rrjetin televiziv kabllor amerikan, *The History Channel*, u dha premierë më 10 maj 2009, pak para se të dilte në treg përshtatja e filmit në roman. Dokumentari eksploron bazat e ndryshme të historisë së romanit, si dhe pasaktësitë e tij. Një zyrtar i CERN-it, për shembull, tregon se gjatë 20 viteve të fundit, afërsisht 10 miliard të gramës së kundërlëndës janë prodhuar në objekt, prodhimi shpërthyes i të cilit është i barabartë me atë të një fishekzjarri, shumë më pak sesa nevojitet për të të jetë kërcënimi i përshkruar në roman.

Sipas kolumnistit të gjuhës *The Boston Globe*, Ben Zimmer, avokati i djallit, i cili tregohet në roman për të pasur një rol në zgjedhjen e papës, nuk ka asnjë lidhje me konklavën papnore dhe në vend të kësaj ishte punësuar për të paraqitur argumente kundër kanonizimi i një personi si një shenjtor. Zimmer shton se Avokati i Djallit u shfuqizua nga Papa Gjon Pali II në vitin 1983, 17 vjet para botimit të romanit.

## Referime