Judit Polgár

**Judit Polgár** (lindi më 23 korrik 1976) është një mjeshtre e madhe shahu hungareze, e konsideruar gjerësisht si shahistja më e fortë femër e të gjitha kohërave. Në vitin 1991, Polgár fitoi titullin Mjeshtër i Madh në moshën 15 vjeç e 4 muaj, në atë kohë më i riu që e kishte bërë këtë, duke thyer rekordin e mbajtur më parë nga ish-kampioni botëror Bobby Fischer. Ajo ishte lojtarja më e re ndonjëherë që hyri në listën e vlerësimit të 100 lojtarëve më të mirë të FIDE-s, duke u renditur në vendin e 55-të në listën e vlerësimit të janarit 1989, në moshën 12-vjeçare.

Polgár është e vetmja grua që ka qenë një kandidate serioze për Kampionatin Botëror të Shahut, në të cilin mori pjesë në vitin 2005; ajo kishte marrë pjesë më parë në turne të mëdhenj, me 100 lojtarë plus nokaut për kampionatin botëror. Ajo është gjithashtu gruaja e vetme që ka tejkaluar 2700 Elo, duke arritur një kulm të renditjes botërore prej Nr. 8 në vitin 2004 dhe vlerësimin maksimal prej 2735 në vitin 2005. Ajo është e vetmja grua që renditet në dhjetëshen e parë të të gjithë shahisteve, duke arritur për herë të parë atë renditje në 1996. Ajo ishte gruaja nr. 1 e vlerësuar në botë nga janari 1989 deri në pensionimin e saj më 13 gusht 2014.

Ajo ka fituar ose ka marrë pjesë e para në turnetë e shahut të Hastings 1993, Madrid 1994, León 1996, U.S. Open 1998, Hoogeveen 1999, Sigeman & Co 2000, Japfa 2000, dhe Najdorf Memorial 2000. Polgár është e vetmja grua që ka fituar një ndeshje kundër një lojtari në fuqi në botë, numër një dhe ka mposhtur njëmbëdhjetë kampionë aktualë ose ish-kampionë të botës në shah të shpejtë ose klasik: Magnus Carlsen, Anatoly Karpov, Garry Kasparov, Vladimir Kramnik, Boris Spassky, Vasily Smyslov, Veselin Topalov, Viswanathan Anand, Ruslan Ponomariov, Alexander Khalifman, dhe Rustam Kasimdzhanov.

Më 13 gusht 2014, ajo njoftoi tërheqjen e saj nga shahu konkurrues. Në qershor 2015, Polgár u zgjodh si kapitene dhe trajnere e re e ekipit kombëtar hungarez të meshkujve. Më 20 gusht 2015, ajo mori dekoratën më të lartë të Hungarisë, Kryqin e Madh të Urdhrit të Shën Stefanit të Hungarisë. Në vitin 2021, Polgár u fut në World Chess Hall of Fame.

## Jeta e hershme
parapamje|upright=1.3|Judit, Zsuzsa, Zsófia dhe László Polgár, 1989
Polgár lindi më 23 korrik 1976 në Budapest në një familje jehudo-hungareze. Polgár dhe dy motrat e saj më të mëdha, Mjeshtrja e Madhe Susan dhe Mjeshtrja Ndërkombëtare Sofia, ishin pjesë e një eksperimenti edukativ të kryer nga babai i tyre, László Polgár, në një përpjekje për të provuar se fëmijët mund të arrinin arritje të jashtëzakonshme nëse stërviteshin në një lëndë të specializuar që në moshë shumë të re. "Gjenitë bëhen, jo lindin", ishte teza e László. Ai dhe gruaja e tij Klára i edukuan tre vajzat e tyre në shtëpi, me shahun si lëndë të specializuar. László u mësoi gjithashtu tre vajzave të tij gjuhën ndërkombëtare Esperanto. Ato morën rezistencë nga autoritetet hungareze pasi shkollimi në shtëpi nuk ishte një qasje "socialiste". Ato gjithashtu morën kritika në atë kohë nga disa komentues perëndimorë për privimin e motrave nga një fëmijëri normale.

Tradicionalisht, shahu kishte qenë një aktivitet i dominuar nga meshkujt dhe gratë shpesh shiheshin si lojtare më të dobëta, duke çuar kështu përpara idenë e një Kampione Bote për Femra. Megjithatë, që nga fillimi, László ishte kundër idesë që vajzat e tij duhej të merrnin pjesë në ngjarje vetëm për femra. "Gratë janë në gjendje të arrijnë rezultate të ngjashme, në fushat e aktiviteteve intelektuale, me ato të burrave", shkroi ai. "Shahu është një formë e aktivitetit intelektual, kështu që kjo vlen edhe për shahun. Prandaj, ne hedhim poshtë çdo lloj diskriminimi në këtë drejtim." Kjo i vuri Polgárët në konflikt me Federatën Hungareze të Shahut të asaj kohe, politika e së cilës ishte që gratë të luanin në turne vetëm për femra. Motra e madhe e Polgár, Susan, fillimisht luftoi burokracinë duke luajtur në turne për meshkuj dhe duke refuzuar të luante në turne për femra. Në vitin 1985, kur ajo ishte një Mjeshtre Ndërkombëtare 15-vjeçare, Susan tha se ishte për shkak të këtij konflikti që ajo nuk ishte vlerësuar me titullin Mjeshtre e Madhe pavarësisht se kishte kaluar normën njëmbëdhjetë herë.

## Karriera
Judit filloi të luante në turne në moshën 6 vjeç, dhe në moshën 9 vjeç, vlerësimi i saj me Federatën Hungareze të Shahut ishte 2080. Ajo ishte anëtare e një klubi shahu në Budapest, ku do të merrte përvojë nga lojtaret e nivelit mjeshtër. Në vitin 1984 në Budapest, Sophia dhe Judit, në atë kohë përkatësisht 9 dhe 7 vjeç, luajtën dy lojëra shahu symbyllur kundër dy mjeshtrave, të cilat i fituan. Në një moment vajzat u ankuan se një nga kundërshtaret e tyre po luante shumë ngadalë dhe sugjeruan që të përdorej një orë.

Në prill të vitit 1986, Judit 9-vjeçare luajti në turneun e saj të parë të vlerësuar në SHBA, duke përfunduar e para në seksionin e pavlerësuar të New York Open. Të tre motrat Polgár garuan. Susan, 16 vjeç, garoi në seksionin e mjeshtreve të mëdha dhe pati një fitore kundër GM Walter Browne, dhe Sophia, 11 vjeç, përfundoi e dyta në seksionin e saj, por Judit tërhoqi pjesën më të madhe të vëmendjes në turne. Mjeshtret e mëdhenj do të vinin për të parë fëmijën serioz dhe të qetë duke luajtur. Ajo fitoi shtatë lojërat e saj të para para se të barazonte lojën finale. Edhe pse seksioni i pavlerësuar kishte shumë nga lojtaret më të dobëta në Open, kishte edhe lojtare me forcë eksperte që ishin të huaja në Shtetet e Bashkuara dhe nuk ishin vlerësuar ende.

Në janar të vitit 1987, Judit, 10 vjeç, mundi mjeshtrin ndërkombëtar rumun Dolfi Drimer në Turneun Ndërkombëtar Adsteam Lidums në Adelaide, Australi.

Në prill të vitit 1988, Polgár arriti normën e saj të parë të Mjeshtres Ndërkombëtare në seksionin Ndërkombëtar B të New York Open. Në gusht të vitit 1988, ajo fitoi seksionin "Djem" nën 12 vjeç të Festivalit Botëror të Shahut dhe Paqes për të Rinj në Timişoara, Rumani. Në tetor të vitit 1988, ajo përfundoi e para në një turne me 10 lojtarë në Londër, duke shënuar 7–2, për një gjysmë pike epërsi ndaj mjeshtrit të madh izraelit Yair Kraidman. Me këto tre rezultate, ajo përfundoi kërkesat për titullin Mjeshtër Ndërkombëtar; në atë kohë, ajo ishte lojtarja më e re që kishte arritur ndonjëherë këtë dallim. Si Bobby Fischer ashtu edhe Garry Kasparov ishin 14 vjeç kur iu dha titulli; Polgár ishte 12 vjeç. Ishte gjatë kësaj kohe që ish-kampioni i botës Mikhail Tal tha se Polgár kishte potencialin për të fituar Kampionatin Botëror. Përpara turneut, Eduard Gufeld, menaxheri i përgjithshëm sovjetik dhe trajneri i ekipit të femrave sovjetike, i hodhi poshtë Polgárët: "Unë besoj se këto vajza do të humbasin një pjesë të mirë të imazhit të tyre të fituar shpejt në Olimpiadën e 28-të... Më pas do të dimë nëse motrat hungareze janë gjeniale apo thjesht gra!" Megjithatë, ekipi hungarez i femrave fitoi kampionatin, i cili shënoi herën e parë që nuk u fitua nga Bashkimi Sovjetik. Judit luajti në tabelën 2 dhe e përfundoi turneun me rezultatin më të lartë prej 12½–½ për të fituar medaljen e artë individuale. Ajo gjithashtu fitoi çmimin e shkëlqimit për lojën e saj kundër Pavlina Angelova.

Në listën e vlerësimit Elo të janarit 1989, në moshën 12 vjeç, ajo u vlerësua në vendin e 2555-të, që ishte numri 55 në botë, gruaja më e mirë në botë, 35 pikë vlerësim përpara Kampiones së Botës për Femra Maia Chiburdanidze dhe 45 pikë përpara motrës së saj Susan. Në gjashtë muajt që nga lista e mëparshme, ajo kishte fituar një shifër të jashtëzakonshme prej 190 pikësh vlerësim. *British Chess Magazine* deklaroi: "Rezultatet e fundit të Judit Polgár i bëjnë performancat e Fischer dhe Kasparov në një moshë të ngjashme të zbehta në krahasim."

Sjellja e qetë dhe modeste e Judit në tabelë ishte në kontrast me intensitetin e stilit të saj të lojës. Mjeshri i madh britanik David Norwood, duke kujtuar fitoren e Judit kur ai ishte një lojtar i njohur dhe ajo ishte vetëm një fëmijë, e përshkroi atë si "ky përbindësh e vogël dhe e lezetshme me flokë të kuqërremtë që të shtypte". Gazetari britanik Dominic Lawson shkroi për sytë "vrasës" të Judit 12-vjeçare dhe se si ajo e shikonte kundërshtaren e saj: "Irisat janë aq gri, aq të errëta sa janë pothuajse të padallueshme nga bebëzat e syve. Të vendosura përballë flokëve të saj të gjatë të kuq, efekti është i mrekullueshëm."

Deri atëherë, ishin shkruar libra dhe artikuj të shumtë për motrat Polgár, duke i bërë ato të famshme edhe jashtë botës së shahut. Në vitin 1989, Presidenti Amerikan George H. W. Bush dhe gruaja e tij Barbara u takuan me Polgár gjatë vizitës së tyre në Hungari. Edhe pse nuk u publikua deri në vitin 1996, në vitin 1990 u xhirua një dokumentar për fëmijët që luanin shah, *Chess Kids*, me Polgár. Dokumentari nuk përfshinte një intervistë me Polgár pasi babai i saj kërkonte pagesë.

## Stili i lojës
Ndërsa ka një kuptim të fortë të lojës pozicionale, Polgár shkëlqen në taktika dhe njihet për një stil agresiv loje, duke u përpjekur të maksimizojë iniciativën dhe duke ndjekur në mënyrë aktive ndërlikimet. Ish-kampioni i botës Garry Kasparov shkroi se, bazuar në lojërat e saj, "nëse të 'luash si vajzë' do të thoshte diçka në shah, do të thoshte agresion i pamëshirshëm". Në rininë e saj, ajo ishte veçanërisht popullore me tifozët e shahut për shkak të gatishmërisë së saj për të përdorur gambite dhe sulme të egra. Si adoleshente, Polgár është vlerësuar për kontributin në popullaritetin e variantit hapës Gambiti i Oficerit të Mbretit. Polgár preferon hapjet agresive, duke luajtur 1.e4 si e Bardhë dhe Mbrojtjen Siciliane ose Mbrojtjen Indiane të Mbretitë me të zezë, por ajo ka thënë gjithashtu se zgjedhjet e saj hapëse do të varen edhe nga trajneri i saj. Duke përshkruar një takim individual me Polgár, ish-kampioni i SHBA-së Joel Benjamin tha: "Ishte një luftë e plotë për pesë orë. Isha plotësisht i rraskapitur. Ajo është një tigër në tabelën e shahut. Ajo absolutisht ka një instinkt vrasës. Bën një gabim dhe ajo shkon drejt e në fyt."

Polgár është veçanërisht e aftë në kontrollet e kohës më të shpejtë. Kur ishte ende e re, *Der Spiegel* shkroi për të, "stuhitë e saj taktike gjatë lojërave blitz kanë ngatërruar shumë kundërshtarë, të cilët vlerësohen më lart".

Polgár ka folur për vlerësimin e aspektit psikologjik të shahut. Ajo ka deklaruar se preferon të mësojë stilin e një kundërshtari në mënyrë që të mund të luajë qëllimisht kundër atij lojtari në vend që të luajë shah "objektiv". Në fitoren e saj të vitit 2002 (në kontrollin e kohës 25 minuta) ndaj Kasparov, ajo zgjodhi qëllimisht një linjë që Kasparov kishte përdorur kundër Vladimir Kramnik, duke përdorur strategjinë e detyrimit të kundërshtarit të "luante kundër vetes". Përgjigja e Kasparov ishte e pamjaftueshme dhe ai shpejt e gjeti veten në një pozicion inferior.

## Jeta personale
Në gusht të vitit 2000, Polgár u martua me kirurgun veterinar hungarez Gusztáv Font. Ata kanë dy fëmijë, një djalë me emrin Olivér (i lindur më 2004) dhe një vajzë me emrin Hanna (e lindur më 2006). Ndërsa Judit qëndroi në Hungari, motrat dhe prindërit e saj përfundimisht emigruan: Sofia në Izrael, Susan në Shtetet e Bashkuara dhe prindërit e saj në Izrael dhe Shtetet e Bashkuara.

## Literatura
* Forbes, Cathy (1992), The Polgar Sisters: Training or Genius?, Henry Holt & Co., ISBN 0-8050-2426-3
* Hurst, Sarah (2002), Curse of Kirsan: Adventures in the Chess Underworld, Russell Enterprises, ISBN 1-888690-15-1
* Karolyi, Tibor (2004), Judit Polgár, the Princess of Chess, Batsford, ISBN 0-7134-8890-5
* Polgar, Susan; Truong, Paul (2005), Breaking Through : How the Polgar Sisters Changed the Game of Chess, Everyman Chess, ISBN 1-85744-381-0
* Shahade, Jennifer, Chess Bitch: Women In The Ultimate Intellectual Sport, Siles Press, ISBN 1-890085-09-X
* Polgár, Judit; Kepes, András (2008). Matt a férfiaknak (Checkmate to Men) English translation due 2009.
* Polgar, Judit (2010), Chess Playground, Caissa Hungary, ISBN 978-963-06-9620-3

## Shënime
## Referime
## Lidhje të jashtme
*Faqja zyrtare
*Judit Polgar karta e vlerësimit në FIDE
*Judit Polgar profili dhe lojërat në Chessgames.com
*Judit Polgar lojërat e shahut në 365Chess.com
*Judit Polgar profili i lojtarit në Chess.com