Politika Libri i Katërt (Aristoteli)

Pjesa 1 (Libri i Katërt)

Në të gjitha artet dhe shkencat që përqafojnë tërësinë e çdo lënde dhe nuk vijnë në ekzistencë në një mënyrë fragmentare, është krahina e një arti ose shkence të vetme të marrë në konsideratë gjithçka që i përket një lënde të vetme. Për shembull, arti i gjimnastikës konsideron jo vetëm përshtatshmërinë e mënyrave të ndryshme të trajnimit për trupa të ndryshëm (2), por çfarë lloji është absolutisht më i miri (1); (sepse absolutisht më së miri duhet t'i përshtatet asaj që është nga natyra më e mirë dhe e pajisur më së miri me mjetet e jetës), dhe gjithashtu se cila formë e zakonshme e trajnimit i përshtatet shumicës së burrave (4). Dhe nëse një burrë nuk dëshiron zakonin më të mirë të trupit, ose aftësinë më të madhe në gjimnastikë, të cilat mund të arrihen prej tij, përsëri traineri ose mësuesi i gjimnastikës duhet të jetë në gjendje të japë ndonjë shkallë më të ulët të secilës (3). I njëjti parim zbatohet në mënyrë të barabartë në mjekësi dhe ndërtimin e anijeve, dhe prodhimin e rrobave, dhe në art përgjithësisht.

Prandaj është e qartë se qeveria gjithashtu është subjekt i një shkence të vetme, e cila duhet të marrë në konsideratë se cila qeveri është më e mira dhe çfarë lloji duhet të jetë, që të jetë më në përputhje me aspiratat tona, nëse nuk do të kishte pengesa të jashtme, dhe gjithashtu çfarë lloj qeverie është përshtatur për shtete të veçanta. Sepse më e mira është shpesh e paarritshme, dhe prandaj ligjvënësi dhe burrështetasi i vërtetë duhet të njihen, jo vetëm me (1) atë që është më e mira në mënyrë abstrakte, por edhe me (2) atë që është më e mira krahasuar me rrethanat. Ne duhet të jemi në gjendje të themi më tej se si mund të konstituohet një shtet në çdo kusht të dhënë (3); si mënyra se si formohet fillimisht, ashtu edhe kur formohet, si mund të ruhet më gjatë; shteti i supozuar është aq larg që të ketë kushtetutën më të mirë sa të mos sigurohet as me kushtet e nevojshme për më të mirën; as nuk është më i miri në rrethana, por i një lloji inferior.

Për më tepër, ai duhet të dijë (4) formën e qeverisjes që i përshtatet më së miri shteteve në përgjithësi; për shkrimtarët politikë, megjithëse kanë ide të shkëlqyera, shpesh janë jopraktike. Ne duhet të marrim parasysh, jo vetëm se cila formë e qeverisjes është më e mira, por edhe atë që është e mundur dhe atë që është lehtë e arritshme nga të gjithë. Ka nga ata që nuk do të kishin askënd, por më të përsosurin; për këtë kërkohen shumë përparësi natyrore. Të tjerët, përsëri, flasin për një formë më të arritshme, dhe, megjithëse ata refuzojnë kushtetutën nën të cilën po jetojnë, ata lartësojnë disa në veçanti, për shembull Lacedaemonian. Çdo ndryshim i qeverisë që duhet të futet duhet të jetë ai që njerëzit, duke filluar nga kushtetutat e tyre ekzistuese, do të jenë të gatshëm dhe të aftë të miratojnë, pasi ka mjaft probleme në reformimin e një kushtetute të vjetër si në krijimin e një e re, ashtu si të mos mësosh është aq e vështirë sa të mësosh. Dhe për këtë arsye, përveç kualifikimeve të burrështetasit të përmendur tashmë, ai duhet të jetë në gjendje të gjejë mjete juridike për defektet e kushtetutave ekzistuese, siç është thënë më parë. Këtë ai nuk mund ta bëjë nëse nuk e di se sa forma të qeverisjes ka. Shpesh supozohet se ekziston vetëm një lloj demokracie dhe një oligarki. Por ky është një gabim; dhe, për të shmangur gabime të tilla, duhet të konstatojmë se çfarë ndryshimesh ka në kushtetutat e shteteve dhe në sa mënyra ato kombinohen. E njëjta depërtim politik do t'i mundësojë një njeriu të dijë se cilat ligje janë më të mirat dhe cilat janë të përshtatshme për kushtetuta të ndryshme; sepse ligjet janë, dhe duhet të jenë, në raport me kushtetutën, dhe jo kushtetuta me ligjet. Kushtetuta është organizimi i zyrave në një shtet dhe përcakton se çfarë duhet të jetë organi qeverisës dhe cili është fundi i secilit komunitet. Por ligjet nuk duhet të ngatërrohen me parimet e kushtetutës; ato janë rregulla sipas të cilave magjistratët duhet të administrojnë shtetin dhe të procedojnë kundër shkelësve të ligjit. Kështu që ne duhet të dimë varietetet, dhe numrin e varieteteve, të secilës formë të qeverisjes, qoftë vetëm me qëllim të hartimit të ligjeve. Sepse të njëjtat ligje nuk mund të përshtaten në mënyrë të barabartë për të gjitha oligarkitë ose për të gjitha demokracitë, pasi sigurisht që ekzistojnë më shumë se një formë e demokracisë dhe oligarkisë.

Pjesa 2

Në diskutimin tonë origjinal rreth qeverive, ne i ndamë ato në tre forma të vërteta: sundimi mbretëror, aristokracia dhe qeveria kushtetuese, dhe tre perversione përkatëse - tirania, oligarkia dhe demokracia. Për sundimin mbretëror dhe aristokracinë, ne kemi folur tashmë, sepse kërkimi për gjendjen e përsosur është e njëjta gjë me diskutimin e dy formave të emërtuara kështu, pasi që të dyja nënkuptojnë një parim të virtytit të siguruar me mjete të jashtme. Ne tashmë kemi përcaktuar se në çfarë ndryshojnë aristokracia dhe sundimi mbretëror nga njëra-tjetra, dhe kur kjo e fundit duhet të vendoset. Në vijim duhet të përshkruajmë të ashtuquajturën qeveri kushtetuese, e cila mban emrin e përbashkët të të gjitha kushtetutave, dhe format e tjera, tiraninë, oligarkinë dhe demokracinë.

Është e qartë se cila nga tre shtrembërimet është më e keqja, dhe cila është tjetra për keq. Ajo që është prishja e së parës dhe më hyjnores është domosdoshmërisht më e keqja. Dhe ashtu si një rregull mbretëror, nëse jo një emër i thjeshtë, duhet të ekzistojë për shkak të një epërsie të madhe personale në mbret, kështu që tirania, e cila është më e keqja e qeverive, është domosdoshmërisht më e larguara nga një formë e mirë-konstituuar; oligarkia është pak më e mirë, sepse është shumë larg nga aristokracia dhe demokracia është më e toleruesja nga të tre.

Një shkrimtar që më ka paraprirë tashmë i ka bërë këto dallime, por këndvështrimi i tij nuk është i njëjtë me timen. Sepse ai përcakton parimin se kur të gjitha kushtetutat janë të mira (oligarkia dhe pjesa tjetër janë të virtytshme), demokracia është më e keqja, por më e mira kur të gjitha janë të këqija. Ndërsa ne pohojmë se ato në çdo rast janë me defekt, dhe se një oligarki nuk duhet të llogaritet më mirë se tjetra, por vetëm më pak e keqe.

Për të mos e ndjekur më tej këtë pyetje aktualisht, le të fillojmë duke përcaktuar (1) sa lloje të kushtetutës ka (që nga demokracia dhe oligarkia ka disa): (2) cila kushtetutë është më e pranueshme në përgjithësi dhe çfarë është e pranueshme në shkallën tjetër pas gjendjes së përsosur; dhe përveç kësaj çfarë tjetër ekziston që është aristokratike dhe e konstituuar mirë, dhe në të njëjtën kohë e përshtatur me shtetet në përgjithësi; (3) të formave të tjera të qeverisjes për të cilat secila është e përshtatshme. Sepse demokracia mund të plotësojë nevojat e disave më mirë se oligarkia, dhe anasjelltas. Në vendin tjetër (4) duhet të shqyrtojmë se në çfarë mënyre duhet të veprojë një njeri që dëshiron të krijojë një ndërmjet këtyre formave të ndryshme, qoftë i demokracisë apo i oligarkisë; dhe së fundmi, (5) pasi kemi diskutuar shkurtimisht këto tema në maksimumin e fuqisë sonë, ne do të përpiqemi të konstatojmë mënyrat e shkatërrimit dhe ruajtjes së të dy kushtetutave në përgjithësi dhe secilës veç e veç, dhe shkaqeve që do t'i atribuohen.

Pjesa 3

Arsyeja pse ka shumë forma të qeverisjes është se çdo shtet përmban shumë elemente. Në radhë të parë ne shohim që të gjitha shtetet përbëhen nga familje, dhe në morinë e qytetarëve duhet të ketë disa të pasur dhe disa të varfër, dhe disa në gjendje të mesme; të pasurit janë të armatosur rëndë, dhe të varfërit jo. Nga njerëzit e thjeshtë, disa janë bujq, dhe disa tregtarë, dhe disa artizanë. Ekzistojnë gjithashtu nga dallimet e dukshme të pasurisë dhe pronës - për shembull, në numrin e kuajve që ata mbajnë, sepse ata nuk kanë mundësi t'i mbajnë ato nëse nuk janë të pasur. Prandaj, në kohërat e vjetra, qytetet, forca e të cilave qëndronte te kalorësia e tyre ishin oligarki dhe ata përdorën kalorësinë në luftërat kundër fqinjëve të tyre; siç ishte praktika e Eretrianëve dhe Kalkidianëve, dhe gjithashtu e Magnezianëve në lumin Maeander dhe e popujve të tjerë në Azi. Përveç dallimeve të pasurisë, ka dallime në rang dhe meritë, dhe ka disa elementë të tjerë që u përmendën nga ne kur në trajtimin e aristokracisë ne numëruam gjërat thelbësore të një shteti. Nga këta elementë, herë të gjithë, herë numri më i vogël dhe herë më i madh, kanë një pjesë të qeverisë. Është e qartë atëherë që duhet të ketë shumë forma të qeverisjes, të ndryshme nga lloji, pasi që pjesët prej të cilave ato përbëhen ndryshojnë nga njëra-tjetra në natyrë. Për një kushtetutë është një organizatë e zyrave, të cilën të gjithë qytetarët e shpërndajnë mes tyre, sipas fuqisë që posedojnë klasa të ndryshme, për shembull të pasurit ose të varfërit, ose sipas ndonjë parimi të barazisë që përfshin të dyja. Prandaj duhet të ketë po aq forma të qeverisjes sa ka mënyra të rregullimit të zyrave, sipas epërsive dhe dallimeve të pjesëve të shtetit.

Në përgjithësi mendohet të ketë dy forma kryesore: siç thonë burrat për erërat se ka vetëm dy - në veri dhe në jug, dhe se pjesa tjetër e tyre janë vetëm variacione të këtyre, kështu që për qeveritë thuhet se ekzistojnë vetëm dy forma - demokracia dhe oligarkia. Për aristokracinë konsiderohet të jetë një lloj oligarkie, si sundimi i një pakice, dhe e ashtuquajtura qeveri kushtetuese të jetë me të vërtetë një demokraci, ashtu si midis erërave ne e bëjmë perëndimin një ndryshim të veriut dhe lindjes të erës së jugut. Ngjashëm me mënyrat muzikore thuhet se ekzistojnë dy lloje, Doriani dhe Frigiani; aranzhimet e tjera të shkallës janë kuptuar nën njërën ose tjetrën nga këto dy. Për format e qeverisjes ky është një nocion shumë i preferuar. Por në secilin rast, mënyra më e mirë dhe më e saktë është të dallojmë, siç kam bërë, një ose dy që janë forma të vërteta dhe t'i konsiderojmë të tjerët si shtrembërime, qoftë të mënyrës më të përsosur të qeverisjes, qoftë të formës më të mirë të qeverisjes : ne mund të krahasojmë mënyrat më të ashpra dhe më mbizotëruese me format oligarkike dhe ato më të qeta dhe më të buta me ato demokratike

Pjesa 4