Relievi i Mirditës

## RELIEVI KARSTIK NË TERRITORIN E MIRDITËS 
### Format e relievit karstik janë të shumëllojshme, duke filluar nga më të 
### thjeshtat e deri tek më të ndërlikuarat si: Lapiezet, hinkat karstike, dolinat, 
### fushat karstike, kanionet, puset karstike dhe shpellat. Sipas vendit të 
### formimit të tyre i ndajmë në sipërfaqësore, nëntokësore dhe ndërmjetëse. 
### 1- LAPIEZET 
### Lapiezet(të thelluarat), janë format më të dendura sipërfaqësore dhe 
### gjenden kudo. Lapiezet janë të çara që shkojnë nga disa centimetra deri 
### në 1,5 metra. Dendësinë më të madhe lapiezat e kanë në zonat ku mungon 
### bimësia dhe veçanërisht në sektorët ku dalin gëlqerorët e Kretës së 
### Sipërme. 
### 2- HINKAT KARSTIKE 
### Hinkat karstike janë format sipërfaqësore më të përhapura ku diametri 
### shkon nga disa metra deri në dhjetëra metra dhe thellësia nga 5 metra deri 
### në 10 metra. Dendësia e hinkave karstike luhatet nga asnjë hinkë për km2 
### në territoret e çvezhura nga pyjet e deri në 45 hinka për km2 në territoret 
### ku ka pyje të larta. Kjo dendësi e madhe vihet re në pjesën verilindore të 
### pllajës së Valmori e Didhes dhe bjeshkët e Oroshit e Munellë. Janë vërejtur 
### edhe hinka të formuara nga shembja e formave nëntokësore dhe tipik 
### është liqeni i Konajve(me origjinë tektoniko-karstike). Hinkat në këto 
### zona(bjeshkët) shfrytëzohen për ujë të pijshëm nga bagëtitë. 
### 3- DOLINAT 
### Dolinat kanë thellësi 5-8 metra dhe shpate të buta. Kanë formë të 
### përzgjatur dhe në fund të tyre ka material të patretshëm dhe sasi të 
### konsiderueshme humusi. Sipërfaqja e dolinave shkon nga 100-200 m2             
### deri në 300-400 m2, si ajo e livadhit të gjatë në Mullin e Selitës. Dolina 
### tipike takojmë në Munellë, Valmor, Didhe, Lajthizë, bjeshkët e Oroshit, etj. 
### Në vjeshtë dhe pranverë, nga shirat dhe shkrirja e shpejtë e borës, fundi 
### i dolinave mbulohet me ujë. Dolinat në këto territore shfrytëzohen nga 
### bujqit dhe blektorët. 
### 4- FUSHAT KARSTIKE 
### Fushat karstike formohen nga bashkimi i disa dolinave karstike. 
### Fusha karstike e Mullit të Selitës 
### Sipërfaqja e saj është 2,5 km2. Përfaqëson një sipërfaqe të hapur nga 
### pjesa jugperëndimore, ndërsa pjesa veriore dhe verilindore është nga 
### shpatet e hinkave dhe dolinave. Ajo ndahet në dy pjesë nga një prag i vogël, 
### i cili është i mbuluar nga mbeturina të patretëshme. Pjesa jugperëndimore 
### quhet Livadhi i Madh, ndërsa pjesa verilindore quhet Arat e Buta. 
### Fusha karstike e Lugjeve 
### Shtrihet në pjesën veriore të Bjeshkëve të Oroshit. Banorët e quajnë 
### Fushat e Lugjeve. Ajo ndërpritet nga disa pragje të vegjël, mbeturina të 
### dolinave nga e cila është formuar. Ajo ndahet në tri pjesë. Ka sipërfaqe 
### rreth 2,7 km2 dhe është e rrethuar me shpate, me pjerrësi të vogël. Pjesa 
### verilindore është më e ulët se pjesa jugperëndimore prandaj prandaj në 
### kohën e pranverës, nga shkrirja e dëborës mbushet me ujë dhe në muajt 
### korrik-gusht thahet, një pjesë humbet në poret thihtëse, në shpatet veriore 
### e perëndimore të saj. 
### Fusha karstike e Frashit 
### Kjo fushë shtrihet në pjesën lindore të Bjeshkëve të Oroshit dhe 
### sipërfaqja e saj 1 km2. Fundi i saj është i rrafshtë, me pjerrësi të vogël në 
### drejtim të lindjes. Fusha është e thatë pasi shirat dhe uji nga shkrirja e 
### dëborës rrëshqasin në fushën e Krejës. 
### Fusha karstike e Shorgëzit 
### Fusha karstike e Shorgëzit është e ngjashme me Fushat e Lugjeve, por 
### ka një sipërfaqe më të vogël. Ka forma të rregullta dhe bimësi të dendur. 
### Fusha me origjinë të dyfishtë tektoniko-karstike, ku përveç 
### tretjes(karstit) në formimin e tyre ka ndikuar edhe tektonika shkëputëse, 
### përmendim fushat tektonike-karstike të Nënshejtit, Krej-Lurës dhe 
### Mërkurthit. 
### Fusha tektonike-karstike e Nënshejtit 
### Kjo fushë ka origjinë tektoniko-karstike dhe sipërfaqe 2 km2. Shtrihet 
### në veriperëndim të malit të Shejtit. Thyerja tektonike e Fanit të Vogël ka 
### Gjeografia e Mirditës 
### bërë që të shkëputet një bllok i madh gëlqeror nga mali i Shejtit dhe të ulet 
### 200 metra në raport me të. Ka disa pragje të vegjël mbeturina të dolinave. 
### Në këtë fushë shtrihet fshati Nënshejt. Ka burime të shumta karstike. 
### Fusha tektoniko-karstike e Mërkurthit 
### Kjo fushë shtrihet në jugperëndim të fushës së Krejë-Lurës, ku bëhet 
### takimi i shkëputjes tektonike Mallë-Lurë-Urakë me Mërkurth-Kumbull. 
### Fusha ka formë të rrumbullakët fund të sheshtë dhe shpate të pjerrëta. 
### Sipërfaqja e fushës së Mërkurthit është 1 km2, është 40 metra më e ulët se 
### fusha e Krejë-Lurës dhe përshkohet nga përroi i Kumbullës. 
### 5- KANIONET 
### Formimi i kanioneve bëhet vetëm kur gëlqerorët që ai pret janë mjaft 
### të trashë në mënyrë që të dalin si në shpate, ashtu edhe në fundin e tyre, 
### duke bërë që lartësia e shpateve të rritet me thellimin e shtratit të tyre. 
### Kanionet mund të kenë edhe meandre të zhytura, veçanërisht ato me 
### rrjedhje të përhershme ose gjarpërime të theksuara si Kanioni i Shehut të 
### Keq në Selitë. 
### Relievi karstik nëntokësor 
### Shpellat karstike, me përmasa, forma dhe drejtime të ndryshme, krahas 
### puseve, oxhaqeve dhe zgavrimeve të dendura, janë treguesit e drejtpërdrejtë 
### të karstit nëntokësor në territorin e rrethit të Mirditës. 
### 1- SHPELLAT KARSTIKE 
### Ato janë të shumta në territorin e Mirditës. 
### Në zonën e Selitës: Shpella Kusia e Ndue Gjonit(monument i 
### trashigimisë natyrore, 2002), shpella e Doçit, shpella e Dajçit, shpella e 
### Fatmirave, shpella e Borës, shpella e Gurit Gjon, shpella e Korbit, shpella 
### Erës, shpella e Keç Rajdës, shpella e Shutrejës, shpella Lugut Shpellës, 
### shpella e Gurit të Kuq, shpella e Gurit Burg, shpella e Stërçokëve, shpella e 
### Deles, shpella Stan etj. 
### Në zonën Kthellë: shpella e Valit, shpella e Pllumbave. 
### Në zonën Fan: shpella e Batos (Domgjon), shpella e Hoxhollit 
### (Shëngjin), shpella e Akullit (Guri Nuses), shpella e Butenit(sipër livadheve 
### të Shëngjinit), etj. 
### Në zonën Orosh: shpella Mçikit, shpella me Dy gjrykë (grykë), e 
### Pashës, shpella e Blinishtit etj. 
### Në zonën Rubik: shpella tek Kalaja e Judejve. 
## Shpella e Doçit 
### Shtrihet në luginën e Urakës, në lindje të pragut të Mërkurthit. Shpella 
### karstike e Doçit ka disa degëzime, korridore dhe paraqet pamje të bukur. 
### Shpella është e thellë, me tavan të lartë dhe e mbushur me stalaktite, 
### stalagmite dhe kollona. Në thellësinë 200 metra ka burime uji, që zhduken 
### duke depërtuar në të çarat e shkëmbinjëve. 
### Shpella e Dajçit 
### Shpella karstike e Dajçit shtrihet në verilindje të pllajës Valmorit dhe 
### është me kate. Ajo përbëhet nga tre kate, që kanë një shkallëzim nga njëritjetri 
### 2-3 metra nga verilindja. Hyrja në shpellë është vertikale me rreth 
### 4-5 metra diametri, pasi ulesh 2-3 metra poshtë, ajo degëzohet, njëra 
### degë e saj hyn në katin e sipërm dhe tjetra zbret në katin më poshtë, këtu 
### vazhdon një degë tjetër që zbret në katin më të ulët. Kati i parë është i 
### ekspozuar nga era në dimër, mbushet me borë dhe shërben si rregullator 
### i lagështirës për dy katet e tjera. Uji në dy katet e tjera është i rrjedhshëm, 
### i ngrirë dhe temperatura është nën zero gradë. Shpella në thellësinë e saj 
### është e mbushur me stalaktite dhe stalagmite. Ajo shfrytëzohet për ujë të 
### pijshëm, veçanërisht nga barinjtë. 
## Shpella e Fatmirave 
### Shpella karstike e Fatmirave ndodhet në veriperëndim të pllajës 
### së Valmorit. Ka hyrje vertikale rreth 15 metra, dysheme 50 metra dhe 
### lartësia e tavanit 10 metra. Shpella ndahet në tre degëzime, dy nga këto 
### ulen vertikalisht dhe pastaj ndahen në degëzime më të vogla. Dega 
### kryesore ngrihet 10 metra me pjerrësi 15o, e pastaj shtrihet horizontalisht. 
### Shpella ka lagështi dhe herë pas here ndodhin shembje. Është e pasur me 
### stalaktite dhe stalagmite. Në stinën e vjeshtës, shfrytëzohet nga barinjtë 
### për qëndrimin e bagëtive. 
### Shpella e Valit 
### Shpella karstike e Valit ndodhet në lindje të fshatit Perlat. Si njësi 
### natyrore është pjesë e sistemit të bjeshkëve të Selitës: Mulli-Didhe-Valmor, 
### të cilin e çan mespërmes lugina e Urakës. Në pjesën perëndimore të luginës 
### së Urakës, ndodhet vargu kodrinor që zë fill me bjeshkën e Mullit në veri, 
### vijon me Qaf-Kishën, me pllajën e Bozhiqit, maja e Ngallit në Lufaj dhe 
### mbyllet në jug me shkëmbin e Valit nga ku kalohet në Qafën e Valit që lidh 
### zonën e Perlatit me atë të Laç-Bruçit (rrethi Mat). 
### Gjeografia e Mirditës 
### Në jug të këtij vargu kodrinor ndodhet shpella e Valit. Formacioni i kësaj 
### shpelle zotërohet nga shkëmbinj gëlqeror që i përkasin erës Mesozoike. 
### Morfologjia e formacioneve të kësaj shpelle në formimin gjeologjik të 
### saj, i është nënshtruar një sërë sinklinalesh e antiklinalesh(lëvizje të 
### brendshme), që është shfaqur si një sistem kodrinor i një linje të copëtuar 
### në formën e valëve të pandërprera fundi i të cilave mbyllet në shpellën 
### e Valit. Në veri dhe verilindje shpella kufizohet me fshatin Lufaj, në jug 
### e jugperëndim kufizohet me fshatrat Kodër-Laç e Bruç të rrethit Mat. 
### Shpella ngrihet në brinjë të fushës me të njëjtin emër dhe ka pamjen e 
### një kështjelle natyrore me blloqe shumë të mëdha gëlqerorësh. Fillimi në 
### hyrje nga verilindja në jug, që është shtrirja e shpellës arrin në afro 100 
### metra dhe përfundon në jug me një dalje tjetër por më të ngushtë se hyrja 
### e cila mendohet të ketë një lidhje me shpellën e Nezirit të Bruçit nëpërmjet 
### labirintheve nëntokësore. Gjerësia nga lindja në perëndim varion nga 50- 
### 60 metra. Në afërsi të qendrës shpella ka një oxhak hink në tavanin e saj 
### me një diametër afërsisht 15 metra, me lartësi nga dyshemeja 25-30 metra 
### dhe që e bën të ndriçueshme mjaftueshëm shpellën. Në shpellë është 
### mjaft i zhvilluar fenomeni i karstit, dëshmi janë stalaktitet dhe stalagmitet 
### e formave dhe madhësive të ndryshme duke krijuar një peisazh natyror 
### shumë tërheqës. 
## Studime për shpellën 
### Interesimi i parë nis në gjysmën e dytë të shekullit XX-të, kur profesori 
### gjeolog Anatoli Agustjeviç Zvjeruga – rus me origjinë izrealite dhe 
### Shpella karstike e Valit 
### inxhinierja Sonja Nikollajeva bënë objekt studimi dy shpella: Mërkurthit 
### dhe Valit. Ekspeditat speleologjike në Mirditë janë të shumta, por nuk mund 
### të lëmë pa përmendur atë të 11 qershorit 1963 kur në Mërkurth mbërrin 
### një grup speleologësh bullgarë të cilët zbresin në thellësitë e shpellës 
### Mërkurthit(Doçit) dhe të Valit. Zbulim tepër të rëndësishëm, që hyri edhe në 
### enciklopeditë europiane, bëri Prof. Dr. Peter Beroni(Bullgari), në fushën e 
### biospeleologjisë, ai në shpellën e Doçit zbuloi specjen Albanorechus Beroni. 
### Ky zbulim shumë i rrallë është publikuar në buletinët më prestigjioze të 
### Europës. Nga eksplorimi i shpellave prej arkeologëve Myzafer Korkurti dhe 
### Neritan Ceka kanë hedhur idenë se janë vënë re shenja të jetës njerëzore 
### afër 6000 vite më parë. 
### 2- PUSET KARSTIKE 
### Janë të shumtë në territoret e rrethit. Puset janë thellime vertikale me 
### diametër më shumë se 1 metër dhe thellësi 15-40 metra. Puse karstike 
### gjenden në luginën e Urakës, Malin e Shejtit, pllajën e Didhes, etj. 
### I veçantë është pusi karstik i Shutrijës, në luginën e Urakës në verilindje 
### të qytetit Kurbnesh. Pusi i Shutrijës ka një oxhak me diametër 5-6 metra, në 
### pamje të parë të krijon idenë e një lumi. Thellësia e pusit të Shutrijës është 
### 37 metra, me diametër në fundin e mbushur me ujë, 5-6 metra. Para vitit 
### 1990 kanë qenë të vendosura dy pompa për vaditjen e tokave bujqësore 
### me kapacitet 150 litra në sekondë. Në vitin 1921, për herë të parë pusi 
### është eksploruar në thellësi nga persona që kanë zbritur deri në fundin e 
### tij. Në pjesën lindore të Mullit Selitës ndodhet një pus karstik me drejtim 
### vertikal dhe diametër të grykës së oxhakut deri në 4 metra. Po në Mullin e 
### Selitës, në pjesën veriperëndimore gjendet pusi Fushnenës. Pusi ka drejtim 
### vertikal, diametër 5 metra dhe thellësi 15 metra. 
## QENDRAT E MIRDITËS SI KRAHINË, 
## NËNPREFEKTURË DHE RRETH 
### Qendra e krahinës së Mirditës në mesjetën e vonë ka qenë Oroshi. 
### Ndarja e parë e plotë administrative-territoriale në Shqipëri është 
### bërë pas shpalljes së Pavarësisë dhe pikërisht në vitin 1921. 
### Bajrakët Orosh, Spaç, Kushnen, Fan dhe Dibërr formuan nënprefekturën 
### e Mirditës me qendër në Reps, por në fakt ajo zyrtarisht qëndronte në 
### Orosh, si njësi përbërëse e prefekturës së Shkodrës. 
### Bajrakët e Selitës, Kthellës dhe Rranzës kaluan me nënprefekturën e 
### Matit si njësi e prefekturës së Dibrës. 
### Ndërsa Kryezezi, Vela, Bulgri dhe Manatia ishin në vartësi të 
### nënprefekturës së Lezhës, e cila ishte pjesë e prefekturës së Shkodrës. 
### Qendra e nënprefekturës së Mirditës në janarin e vitit 1922 vendoset 
### në Vaun e Dejës. 
### Me 11 nëntor 1922 qendra e nënprefekturës shpërngulet në Ungrej. 
### Parlamenti shqiptar me 28 prill 1926 vendosi transferimin e 
### nënprefekturës nga Ungrej në Shpal, qendër e vjetër e Mirditës e dëshmuar 
### që në shekullin e XII-të. 
### Nënprefektura e Mirditës në vitin 1927 përbëhej nga pesë krahinari.