Turhan Beu

**Turahan Beu** ose **Turhan Begu** (vdiq në vitin 1456) ishte një komandant i shquar ushtarak osman dhe guvernator i Thesalisë nga viti 1423 deri në vdekjen e tij në 1456. Mori pjesë në shumë fushata osmane të çerekut të dytë të shekullit të 15-të, duke luftuar kundër bizantinëve si dhe kundër kryqëzatës së Varnës. Bastisjet e tij të përsëritura në More e transformuan despotatin lokal bizantin në një vartësi osmane dhe hapën rrugën për pushtimin e tij. Në të njëjtën kohë, administrata e tij e Thesalisë, ku vendosi popuj të rinj, themeloi qytetin e Tyrnavos dhe rivitalizoi ekonominë, vendosi bazat për sundimin osman në këtë zonë për shekujt e ardhshëm.
[lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/South-eastern_Europe_1444.jpg/280px-South-eastern_Europe_1444.jpg|djathtas|parapamje|280x280px|Harta e [Evropa Juglindore|Evropës Juglindore rreth. 1444]]

## Biografia 
Asgjë nuk dihet për datën e lindjes apo të jetës së hershme të Turhanit, përveç se ai ishte djali i Pasha Yiğit Beut. Babai i tij ishte një gjeneral i shquar me origjinë Joryk i cili pushtoi Shkupin në vitin 1392 dhe ishte guvernatori i parë osman i Bosansko Krajishte.

Turhani përmendet për herë të parë në vitin 1413 si guvernator i Vidinit, dhe më pas përsëri në 1422, kur ai luftoi kundër guvernatorit bizantin të Lamias, Kantakuzenos Strabomytes. Gjatë periudhës së ndërmjetme osmane ai ishte një nga përkrahësit e Mustafa Çelebiut gjatë luftës së këtij të fundit kundër Mehmedit I dhe Muradit II. Ai u bë guvernator i Thesalisë në fillim të vitit 1423 dhe drejtoi ekspeditën e tij të parë të madhe në maj-qershor të po atij viti, kundër domeneve bizantine dhe latine në gadishullin e Peloponezit në Greqinë jugore.  Menjëherë pas kësaj, historiani bizantin Dukas raporton praninë e Turhanit në brigjet e Detit të Zi. Pothuajse në të njëjtën kohë, ai bëri fushatë edhe në Epir, mundi fiset vendase shqiptare dhe i bëri degë të shtetit osman.

Megjithë shkatërrimin në Peloponez, ekspedita e Turhanit në 1423 ishte vetëm një bastisje dhe despotët bizantinë të Moresë ishin në gjendje të rivendosnin pozicionin e tyre dhe gradualisht gjatë disa viteve të ardhshme ta vendosnin të gjithë gadishullin nën kontrollin e tyre. Në vitin 1431, Turhani përsëri theu dhe shkatërroi Heksamilionin dhe pushtoi Tebin në 1435, për të parandaluar që ajo të binte në duart e bizantinëve Moreot. Despotati i Moresë, nën kërcënimin e vazhdueshëm të pushtimit të ripërtërirë turk, u kap pas një pavarësie të pasigurt vetëm përmes dhuratave të vazhdueshme dhe pagimit të haraçit për Turhanin.

Në nëntor 1443 Turahan mori pjesë në Betejën e Nishit kundër Xhon Hunjadi, e cila përfundoi me një disfatë osmane. Gjatë tërheqjes së tyre nga Nishi, Turhan Beu dhe Kasim Pasha dogjën të gjitha fshatrat midis Nishit dhe Sofjes. Turhan e bindi Sulltan Muradin II të braktiste gjithashtu Sofjen dhe të ndiqte një strategji të tokës së djegur kundër përparimit hungarez. Edhe pse hungarezët u goditën keq në Betejën e Zlaticës, në një aksion të mëpasshëm në Kunovicë ata mundën të kapnin Mahmud Beun, dhëndrin e Sulltanit, duke krijuar përshtypjen e një fushate të përgjithshme fitimtare. Burimet bashkëkohore osmane fajësojnë rivalitetin midis Kasimit dhe Turhanit për humbjen në Kunovicë, ndërsa disa pretendojnë se despoti serb Gjergj Brankoviç i dha ryshfet Turhanit që të mos merrte pjesë në betejë. Si rezultat, Turhani ra nga favori dhe u dëbua nga Sulltani në një burg në Tokat.

Megjithatë, ai u rikthye shpejt në pozicionin e tij, pasi ishte i pranishëm në fushatën e Muratit të vitit 1446 kundër Despotatit të Moresë. Muradi thuhet se ishte i dëshpëruar nga forca e Hexamilion, por Turahan këmbënguli për një sulm. Të ndihmuar nga një bombardim artilerie, osmanët përsëri thyen mbrojtjen bizantine dhe shkatërruan Peloponezin sipas dëshirës. Si rezultat, Despotati i Moresë u reduktua zyrtarisht në një shtet vasal osman. Në fillim të tetorit 1452, Turhani dhe djemtë e tij Ahmed dhe Ömer udhëhoqën një forcë të madhe në Peloponez. Sulltan Mehmeti II i urdhëroi ata të qëndronin atje gjatë dimrit për të parandaluar despotët Thomas dhe Demetrios që të ndihmonin vëllain e tyre, Perandorin Kostandin XI, gjatë rrethimit të Kostandinopojës në 1453. Turhani përsëri sulmoi Hexamilion dhe depërtoi në Morea, duke sulmuar nga Korinti përmes Argolidit dhe Arkadisë deri në Messenia. Bizantinët bënë pak rezistencë pas Hexamilionit, megjithëse djali i Turhanit, Ahmedi, u kap në një pritë në Dervenakia dhe u burgos në Mystras.  

Rënia e Kostandinopojës më 29 maj 1453 pati pasoja të mëdha në Peloponez. Dy despotët, vëllezërit Demetrios dhe Thomas, e urrenin me gjithë zemër njëri-tjetrin dhe ishin të papëlqyeshëm midis nënshtetasve të tyre. Kundër tyre shpërtheu në vjeshtë një rebelim, i mbështetur si nga emigrantët shqiptarë vendas, ashtu edhe nga grekët vendas, dhe u përhap me shpejtësi. Si vasalë të Sulltanit, despotët kërkuan ndihmën turke dhe djali i Turhanit, Omeri, mbërriti në dhjetor. Pas disa sukseseve, ai u largua pasi siguroi lirimin e vëllait të tij nga robëria. Revolta nuk u shua dhe në tetor 1454 vetë Turhani u detyrua të ndërhynte. Pasi plaçkitën disa fortesa, popullata rebele kapitulloi. Turhani këshilloi të dy despotët të përpilonin dallimet e tyre dhe të sundonin mirë, dhe më pas u largua nga gadishulli.  Megjithatë, dy vëllezërit nuk ishin në gjendje të pajtoheshin, dhe shpejt iu kthyen grindjeve dhe komploteve me fuqitë perëndimore kundër Sulltanit. Në hakmarrje, Mehmeti II bëri fushatë në Peloponez në 1458 dhe pushtoi gjysmën veriperëndimore të gadishullit, i cili u bë një provincë osmane nën Ömerin. Pjesa tjetër e despotatit pasoi në 1460. 

Vetë Turhani u thirr në Adrianopojë në tetor 1455 dhe vdiq në gusht 1456. Ai u varros në Kirk Kvak afër Uzun Köprü në Thrakë, por varri i tij përkujtimor (tyrbe) mbijeton edhe sot e kësaj dite në qytet. Pasardhësit e tij, Turahanoğlu, ishin pronarë tokash të pasur në Thesali deri në fund të sundimit osman atje në fund të shekullit të 19-të; megjithatë, me përjashtim të djemve të tij, ata nuk u ngritën në ndonjë rëndësi më të gjerë.

## Trashëgimia 
Turhan Beu u rendit ndër "zotët marshues" osmanë *(uç beyi)* të mëdhenj, praktikisht gjysmë-autonomë të Ballkanit të shekullit të 15-të, përgjatë vendeve si Evrenos. Ai luajti një rol të rëndësishëm në vendosjen e sundimit osman në Thesali dhe Greqinë Qendrore në përgjithësi. Përveç fushatave të tij pushtuese, ai solli 5000 kolonë turq (Jyrykët dhe Koniars) të cilët i vendosi në një varg prej dymbëdhjetë fshatrash në të gjithë krahinën për të forcuar kontrollin ushtarak osman. Përveç kësaj, sipas biografisë në gjuhën arabe të Turhanit, për të cilën udhëtari skocez David Urquhart raportoi se ekzistonte ende në vitet 1830 në Tyrnavos, ai ishte gjithashtu i pari që krijoi një milici greke për rajonet malore të paligjshme të Greqisë qendrore, pararendësit e *Armatoloi* të mëvonshëm.

Turhani mori gjithashtu disa masa për të rivendosur rendin dhe prosperitetin në provincën e tij, më së shumti themelimi (ose rithemelimi) i qytetit të Tyrnavos, i cili më parë ishte një vendbanim i vogël baritor. Për të tërhequr dhe mbrojtur popullsinë lokale ortodokse greke, ai i dha privilegje të veçanta, si status të veçantë administrativ si vakëf (një dhuratë fetare) e Sherifit të Mekës, përjashtime nga taksat dhe ndalimi i kalimit të trupave osmane nëpër qytet. Ai gjithashtu e pajisi atë me një xhami (të shkatërruar pas aneksimit grek të Thesalisë në 1881) dhe një kishë, Shën Nikolla Turhan, e cila ka mbijetuar deri më sot. Turhani gjithashtu pajisi shumë ndërtesa të tjera publike si xhami, manastire, medrese, shkolla, karvanseraje, ura dhe banja në të gjithë krahinën. Ai gjithashtu u kujdes për të mirëmbajtur dhe nxitur industrinë tekstile të pambukut, mëndafshit dhe leshit thesalian, në atë masë që brezat e mëvonshëm ia atribuuan atij futjen e teknikave të reja të ngjyrosjes bazuar në manaferrat e verdha, maderin dhe bimën salsola kali, të përdorura në prodhimin e potasit. Prej andej këto materiale u përhapën në pjesën tjetër të Rumelisë dhe prej andej në Evropën Perëndimore.

## Shih edhe 
* Ejaleti i Rumelisë
* Shqipëria nën Perandorinë Osmane

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime