Vdekja e Smail agë Çengiqit

***Vdekja e Smail agë Çengiqit*** (kroatisht: *Smrt Smail-age Čengića*) është një poemë epike e poetit kroat Ivan Mažuranić shkruar në vitin 1845 dhe e botuar për herë të parë në almanakun *Iskra* më 1846, në kohën e të ashtuquajturës Lëvizja ilire.  Ajo bazohet në ngjarjet reale të vrasjes së gjeneralit të ushtrisë osmane boshnjake ( *aga* ) Smail Agë Çengiqi nga *Vojvoda* malazez Novica Cerović në 1840. Në poemë, Smail-aga shquhet për trimërinë e tij, por i nënçmuar për ashpërsinë e tij; motivi kryesor është vdekja e tij, e ndodhur pasi ai përfshihet në një betejë kundër malazezëve në Hercegovinë.

Poema fillimisht është porositur nga Dimitrija Demeter. Ajo është e ndarë në 5 pjesë dhe përmban saktësisht *1134* vargje .

## Përmbledhje 
Poema është e ndarë në pesë seksione: Shfaqja e pushtetit të Smail agës, agallëkut* (kroatisht: *Agovanje*), Udhëtari i natës ( *Noćnik* ), Kompania ( *Četa* ), *Harač*  dhe *Kobi*.

### Shfaqja e pushtetit ( *Agallëku'' ) 
Smail-aga sundon nga kalaja e tij në Stolac të Hercegovinës . Ai thërret shërbëtorët e tij për të mbledhur malësorët që kishte zënë së fundmi pranë lumit Moraça . Ai nxjerr jashtë edhe Durakun, një plak që e këshilloi të lironte të burgosurit e tij, nga frika e një hakmarrjeje nga popullata ortodokse ("vllehët") nëse do t'i ekzekutonte.

Ai kërcënon të burgosurit e tij para se t'i vrasë, por malazezët heshtin ndërsa ata po ekzekutohen me ngulitje në hunjë, varje dhe prerje koke . Turqit e rinj shikojnë dhe kënaqen, ndërsa turqit e moshuar presin hakmarrje dhe heshtin me frikë. Smail-aga është i dëshpëruar dhe i frikësuar nga fakti që të burgosurit e tij ruajtën qetësinë.

Në një moment frike dhe tërbimi, ai sulmon Durakun për këshillimin e tij kundër mënyrave të tij brutale dhe kërcënon se do ta varë para djalit të tij, Novica . Duraku dhe Novica luten për jetën e Durakut, por Smail aga vazhdon që të varë pa marrë parasysh lutjet e tyre.

### Udhëtari i natës 
Novica udhëton natën në drejtim të Cetinjes, duke e ditur se nëpër Malin e Zi nuk do të mund të kalonte i gjallë në mes të ditës, pasi ishte pjesëmarrës në betejat kundër tyre së bashku me Smail-agën. Ai kalon nëpër Cuce, Bjelice dhe Ćeklići dhe arrin te rojet e Cetinjes.

Novica prezantohet si një luftëtar nga Tushina, një fshat nën malin Durmitor, i dëshpëruar pasi Smail aga kishte vrarë bashkatdhetarët e tij nga Moraça ashkë me babain e tij dhe tani ai kërkonte hakmarrje. Rojet e lejojnë të kalojë pasi e çarmatosën.

### Kompania ( *Çeta* ) 
Një shoqëri *hajdukësh* lëviz nga Cetinja në Moraça, duke kaluar nëpër Zagaraç, Palabardhë dhe Rovca . Ata lëvizin në heshtje të udhëhequr nga Mirko.

Kompania ulet për të pushuar buzë lumit Moraça. Ndërsa barinjtë fillojnë të kthejnë delet e tyre për perëndim të diellit, një prift u afrohet burrave dhe fillon të lavdërojë luftën e tyre. Gjatë fjalës së tij, Novica i afrohet grupit dhe u tregon atyre qëllimin e tij. Ai kërkon të pagëzohet dhe prifti e pagëzon, ndërsa *hajdukët* marrin eukaristinë . Prifti largohet dhe shoqëria vazhdon udhëtimin e tyre.

### *Haraçi* 
Smail aga mbërrin në Gataçko Polje me njerëzit e tij mbi kalë. Ata ngritën kampin dhe synojnë të mbledhin *haraç* nga vendasit e Gackos dhe fshatrave përreth. Si pagesë, ata kërkojnë një temin për çdo person, si dhe një dash dhe një grua të re për shtëpi. Meqenëse shumica e fshatarëve nuk janë në gjendje të paguajnë, turqit i tërheqin ata përsëri në kamp, të lidhur me kuajt.

Ndërkohë Smail aga praktikon hedhjen e shtizës . Ai godet rastësisht shërbëtorin e tij Seferin kur synon një të krishterë dhe Seferi humbet një sy. Në një sulm të tërbuar, Smail aga urdhëron njerëzit e tij të torturojnë fshatarët e kapur. Ata i ndjekin fshatarët me kalë. Pasi bien në tokë të lodhur, turqit i tërheqin me kuajt zvarrë përtoke. Më pas Smail aga i urdhëron që t'i fshikullojnë të burgosurit derisa të ngrihen në këmbë dhe i kërcënon se do t'ua mbathë këpucët me patkua për t'u tallur me ata që janë zbathur.

Turqit festojnë me një dash të pjekur dhe duke i pështyrë ua hedhin kockat robërve të tyre që pretendojnë se nuk kishin ngrënë me ditë. Ata përgatiten t'i varin fshatarët me kokë poshtë në pemë bliri dhe të ndezin sanë nën kokat e tyre.

Shoqëria e *hajdukëve* udhëton në kampin e Smail agës në një natë të stuhishme. Smail aga ulet në çadrën e tij, duke pirë kafe dhe duke pirë llull me pasardhësit e tij Bauk dhe Mustafa. Ai i kërkon Baukut të këndojë. Bauku utallet me Smail agën, duke kënduar për një Rizvan agën që kishte mblodhur *haraç* diku në Kosovë, por ku i kishin dhënë bakër në vend të arit, deshve të dobët dhe iu kishin siguruar plaka për ti përdhunuar. Smail aga është i tërbuar dhe mbledh njerëzit e tij për të sulmuar edhe një herë të krishterët.

Në atë moment, kompania sulmon Smail agën dhe vret Seferin me një të shtënë në syrin tjetër. Mirko vret Smail agën, dhe *hajdukët* e tjerë vrasin Mustafën, disa nga pasardhësit e tij me emër dhe rreth tridhjetë turq të tjerë. Bauku arratiset natën dhe Novica goditet pranë Smail agës ndërsa përpiqet t'i presë kokën kufomës.

### *Kobi* 
Trupi i pajetë i Smail agës (apo një kukull në ngjashmërinë e tij) është kthyer në një manekin që qëndron në një vilë afër Cetinjes. Ai vesh të gjitha rrobat dhe armët e tij të vjetra, por manekini është bërë që të bashkojë duart dhe të përkulet para një kryqi, i shkaktuar nga një trokitje e lehtë në dysheme.

## Pritja 
Duke shkruar në almanakun *Danica* në vitin 1846, Bogosllav Šulek e quan poezinë "veprën më të bukur të revistës *Iskra t*ë atij viti". Ai pretendon se vepra lidh hendekun midis poezisë "romantike" dhe "popullore" dhe pretendon se "disa ndjekin romantizmin e perëndimit dhe të Dubrovnikut, të tjerë ngjiten pas poezisë popullore ". Secila palë ka arsyet e veta; edhe pse më duket se këtu, si gjithmonë – *në medio virtus* ”. Historiani kroat i letërsisë Ivo Frangeš, ndonëse në përgjithësi është dakord me Šulek, vë në dukje disa çështje me terminologjinë e tij. Më e rëndësishmja, që letërsia e Dubrovnikut mund të përshkruhet më saktë si një zgjatim i klasicizmit sesa i romantizmit. Ai nuk pajtohet me faktin se, duke inkorporuar elemente folklorike, Mažuranić përpiqet më fort drejt artistikes, kur interpretohet në mënyrë dinamike. 

## Citat 
## Shih edhe 
* Lëvizja ilire
* Hasanaginica

## Referime