Theodore Dreiser

**Theodore Herman Albert** / ( / ˈdr aɪsər , - z ər / ;  27 gusht 1871 – 28 dhjetor 1945) ishte një romancier dhe gazetar amerikan i shkollës natyraliste . Romanet e tij shpesh paraqisnin personazhe kryesorë që ia dolën mbanë në objektivat e tyre pavarësisht mungesës së një kodi të fortë moral, dhe situata letrare që i ngjajnë më shumë studimeve të natyrës sesa rrëfimeve të zgjedhjes dhe veprimit .  Romanet më të njohura të Dreiser përfshijnë *Motra Carrie (Sister Carrie)* (1900) dhe *Një Tragjedi Amerikane (An American Tragedy)* (1925).

## Jeta e hershme 
Dreiser lindi në Terre Haute, Indiana, nga John Paul Dreiser dhe Sarah Maria (e mbilindja Schanab).  John Dreiser ishte një emigrant gjerman nga Mayen në Provincën e Rinit të Prusisë, dhe Sarah ishte nga komuniteti bujqësor mennonit pranë Dayton, Ohio . Familja e saj e mohoi atë për konvertimin në katolicizëm romak për t'u martuar me John Dreiser. Theodori ishte i dymbëdhjeti nga trembëdhjetë fëmijë (i nënti nga dhjetë që mbijetuan). Paul Dresser (1857–1906) ishte një nga vëllezërit e tij më të mëdhenj; Paul ndryshoi drejtshkrimin e emrit të tij ndërsa u bë një kompozitor i njohur. Ata u rritën si katolikë.

Sipas Daniels, fëmijëria e Dreiser u karakterizua nga varfëria e madhe dhe babai i tij ishte i ashpër. Proza e tij e mëvonshme pasqyron këto përvoja. 

Pasi mbaroi shkollën e mesme në Varshavë të Indianës, Dreiser ndoqi Universitetin e Indianës në vitet 1889–1890 pa marrë diplomë. 

## Karriera 
### Gazetari 
Në vitin 1892, Dreiser filloi punën si reporter dhe kritik dramash për gazetat në Çikago, St. Louis, Toledo, Pitsburg dhe Nju Jork . Gjatë kësaj periudhe ai botoi veprën e tij të parë të trillimit, *Kthimi i Gjeniut*, e cila u shfaq në *Chicago Daily Globe* nën emrin Carl Dreiser. Deri në vitin 1895 ai shkruante artikuj për revista.  Ai shkroi artikuj mbi shkrimtarë të tillë si Nathaniel Hawthorne, William Dean Howells, Israel Zangwill dhe John Burroughs dhe intervistoi figura publike si Andrew Carnegie, Marshall Field, Thomas Edison dhe Theodore Thomas .  Të intervistuarit e tjerë **perfshijne** Lillian Nordica, Emilia E. Barr, Philip Armour dhe Alfred Stieglitz . 

Në vitin 1895, Dreiser bindi bashkëpunëtorët e biznesit të vëllait të tij, kompozitorit Paul, që t'i jepnin atij detyrën e redaktorit të një reviste të quajtur ''Ev'ry Month*, në të cilën ai botoi historinë e tij të parë, "Forgotten", një përrallë e bazuar në një këngë të vëllait të tij të titulluar "The Letter That Never Came".  Dreiser vazhdoi të redaktonte revista, duke u bërë redaktore e revistës së grave  *The Delineator* në qershor 1907. Siç vuri në dukje Daniels, ai filloi të arrinte pavarësi financiare. 

### Karriera letrare 
majtas|parapamje| Shtëpia e Katër Shtyllave
Gjatë vitit 1899, Dreiser dhe gruaja e tij e parë Sara qëndruan me Arthur Henry dhe gruan e tij Maude Wood Henry në Shtëpinë e Katër Shtyllave, një shtëpi e Rilindjes Greke të viteve 1830 në Maumee, Ohio .  Atje Dreiser filloi punën për romanin e tij të parë, *Motra Carrie*, të botuar në vitin 1900.  Pa dijeninë e Maude, Arthur ia shiti gjysmën e aksioneve të shtëpisë Dreiser për të financuar një zhvendosje në Nju Jork pa të. 

Në *veprën “Motra Carrie”*, Dreiser portretizoi një shoqëri në ndryshim, duke shkruar për një grua të re që ikën nga jeta rurale për në qytet (Çikago), nuk arrin të gjejë një punë që i siguron një pagë të mjaftueshme për jetesë, bie pre e disa burrave dhe në fund arrin famë si aktore. Romani u shit dobët dhe u konsiderua i diskutueshëm sepse paraqiste një vajzë fshatare që ndjek ëndrrat e saj për famë dhe pasuri përmes marrëdhënieve me burra.  Libri ka fituar një reputacion të konsiderueshëm. Donald L. Miller e ka quajtur "romanin urban amerikan më të madh". 
djathtas|parapamje| Dreiser  1910
Në vitin 1901, tregimi i shkurtër i Dreiser-it "Nigger Jeff" u botua në *revistën Ainslee's Magazine* . Ishte bazuar në një linçim që ai pa në vitin 1893.  Tregimi i shkurtër i Dreiser-it " Rogaumi i Vjetër dhe Tereza e Tij " u botua fillimisht në vitin 1901. 

Romani i tij i dytë *Jennie Gerhardt* u botua në vitin 1911.  Portretizimet e Dreiser-it të grave të reja si protagoniste dramatizuan ndryshimet shoqërore të urbanizimit, ndërsa të rinjtë u zhvendosën nga fshatrat rurale në qytete.

Suksesi i parë komercial i Dreiser ishte *"Një tragjedi amerikane"*, botuar në vitin 1925. Që nga viti 1892, kur Dreiser filloi të punonte si gazetar, ai kishte filluarpër të vëzhguar një lloj të caktuar krimi në Shtetet e Bashkuara që rezultoi shumë i zakonshëm. Duket se buronte nga fakti që pothuajse çdo i ri kishte një ambicie të lindur për të qenë dikush financiarisht dhe shoqërisht. Gjuetia e fatit u bë një sëmundje me pasojë të shpeshtë të një lloji krimi veçanërisht amerikan, një formë "vrasjeje për para", kur "i dashuri i ri ambicioz i një vajze më të varfër" gjente "një vajzë më tërheqëse me para ose pozitë", por nuk mund të shpëtonte nga vajza e parë, zakonisht për shkak të shtatzënisë. Dreiser pohoi se kishte mbledhur histori të tilla çdo vit midis viteve 1895 dhe 1935. Ai e bazoi romanin e tij në detaje dhe në vendin e vrasjes së Grace Brown në vitin 1906 nga Chester Gillette në veri të shtetit të Nju Jorkut, një krim që tërhoqi vëmendjen e gjerë të gazetave.  Ndërsa romani u shit mirë, ai u kritikua gjithashtu për portretizimin e një njeriu pa moral i cili kryen një vrasje të ndyrë. 

Edhe pse i njohur kryesisht si romancier, Dreiser shkroi edhe tregime të shkurtra, duke botuar përmbledhjen e tij të parë me 11 tregime, të titulluar " *Të lira dhe histori të tjera"* në vitin 1918.

Historia e tij "Vëllai im Paul" ishte një biografi e vëllait të tij më të madh, Paul Dresser, i cili u bë një kompozitor i famshëm në vitet 1890. Kjo histori formoi bazën për filmin romantik të vitit 1942 *, My Gal Sal* .

Dreiser shkroi edhe poezi. Poema e tij "Aspiranti" (1929) vazhdon temën e varfërisë dhe ambicies: një i ri në një dhomë të mobiluar keq përshkruan ëndrrat e tij dhe të qiramarrësve të tjerë dhe pyet "pse? pse?" Poema u shfaq në *The Poetry Quartos*, të mbledhur dhe të botuar nga Paul Johnston dhe të botuar nga Random House në vitin 1929.

Vepra të tjera përfshijnë *Trilogjinë e Dëshirës*, bazuar në jetën e Charles Tyson Yerkes (1837–1905), i cili u bë një manjat tramvaji në Çikago. Përbëhet nga *Financieri* (1912),  (1914) dhe *Stoiku* . E fundit u botua pas vdekjes në vitin 1947.

Dreiser shpesh detyrohej të luftonte kundër censurës sepse përshkrimi i tij i disa aspekteve të jetës, siç është shthurja seksuale, ofendonte autoritetet dhe sfidonte standardet popullore të opinionit të pranueshëm.  Në vitin 1930, ai u propozua për Çmimin Nobel në Letërsi nga autori suedez Anders Österling, por Komiteti i Nobelit e refuzoi kandidaturën në favor të Sinclair Lewis . 

### Angazhimi politik 
Politikisht, Dreiser ishte i përfshirë në disa fushata në mbrojtje të radikalëve që ai i besonte viktima të padrejtësisë sociale. Këto përfshinin linçimin e Frank Little, një nga udhëheqësit e Punëtorëve Industrialë të Botës, rastin Sacco dhe Vanzetti, deportimin e Emma Goldman dhe dënimin e udhëheqësit të sindikatës Thomas Mooney . Në nëntor të vitit 1931, Dreiser udhëhoqi Komitetin Kombëtar për Mbrojtjen e të Burgosurve Politikë (NCDPP) në fushat e qymyrit në Kentucky-n juglindor për të marrë dëshmi nga minatorët në Pineville dhe Harlan mbi modelin e dhunës kundër minatorëve dhe sindikatave të tyre nga operatorët e qymyrit. Modeli i dhunës njihej si Lufta e Qarkut Harlan . 

Dreiser ishte një socialist i përkushtuar dhe shkroi disa libra jofiktivë mbi çështje politike. Këto përfshinin *Dreiser Vështron Rusinë* (1928), rezultat i udhëtimit të tij të vitit 1927 në Bashkimin Sovjetik, dhe dy libra që paraqesin një perspektivë kritike mbi Amerikën kapitaliste, *Tragic America* (1931) dhe *America Is Worth Save (Amerika ia Vlen të Shpëtohet* ) (1941).  Ai vlerësoi Bashkimin Sovjetik nën Josif Stalinin gjatë Terrorit të Madh dhe paktin e mossulmimit me Adolf Hitlerin . Dreiser u bashkua me Partinë Komuniste të SHBA-së në gusht të vitit 1945  dhe më vonë u bë president nderi i Lidhjes së Shkrimtarëve Amerikanë . Edhe pse miqtë e tij më pak radikalë politikisht, si HL Mencken, folën për marrëdhënien e Dreiser me komunizmin si një "detaj të parëndësishëm në jetën e tij",  Biografi i Dreiser, Jerome Loving, vëren se aktivitetet e tij politike që nga fillimi i viteve 1930 kishin "qenë qartësisht në përputhje me qëllimet e dukshme komuniste në lidhje me klasën punëtore". 
parapamje| Karikaturë e Dreiser, 1917
Ndërsa punonte si gazetar në St. Louis, Dreiser takoi mësuesen e shkollës Sara Osborne White. Ata u fejuan në vitin 1893  dhe u martuan më 28 dhjetor 1898. Ata u ndanë në vitin 1909, pjesërisht për shkak të dashurisë së Dreiser për Thelma Cudlipp, vajzën adoleshente të një kolegu, por nuk u divorcuan kurrë zyrtarisht. 

Në vitin 1913, ai filloi një lidhje romantike me aktoren dhe piktoren Kyra Markham .   Në vitin 1919, Dreiser takoi kushërirën e tij Helen Patges Richardson (1894–1955) me të cilën filloi një aferë.  Gjatë dekadave në vijim, ajo mbeti gruaja e vazhdueshme në jetën e tij, madje edhe në shumë afera dashurie më të përkohshme (si ajo me sekretaren e tij, Clara Jaeger, në vitet 1930).  Helen i toleroi lidhjet e Dreiserit dhe ata qëndruan bashkë deri në vdekjen e tij. Dreiser dhe Helen u martuan më 13 qershor 1944, 

Dreiser planifikoi të kthehej nga pushimet e tij të para evropiane me *Titanik*, por u bind nga një botues anglez i cili i rekomandoi të hipte në një anije më të lirë. 

Dreiser ishte ateist. 

## Trashëgimi 
### Letërsi 
Dreiser pati një ndikim të jashtëzakonshëm në brezin që pasoi të tijin. Në homazhin e tij "Dreiser" nga *Kuajt dhe Meshkujt (Horses and Men)* (1923), Sherwood Anderson shkruan (artikull pothuajse i përsëritur i vitit 1916 ):++ 
 
Alfred Kazin e karakterizoi Dreiserin si "më të fortë se të gjithë të tjerët e kohës së tij, dhe në të njëjtën kohë më prekës; më i madh se bota që ai ka përshkruar, por po aq domethënës sa njerëzit në të",  ndërsa Larzer Ziff (UC Berkeley) vuri në dukje se Dreiser "pati sukses përtej çdo paraardhësi ose pasardhësi të tij në prodhimin e një romani të madh amerikan mbi biznesin". 

Kritiku i njohur letrar i mesit të shekullit, Irving Howe, foli për Dreiser si një nga gjigantët amerikanë, shumë pak gjigantë amerikanë që kemi pasur.  Një pikëpamje britanike për Dreiser erdhi nga botuesi Rupert Hart-Davis : "Librat e Theodore Dreiser janë të mjaftueshëm për të më ndaluar, lëre më letrat e tij - ai stil i shkujdesur dhe i fryrë që përshkruan marrëveshje të pafundme biznesi, me një joshje çdo njëqind faqe si një lehtësim i lehtë. Nëse ai është romancieri i madh amerikan, më jepni Vëllezërit Marks çdo herë."  Studiuesi letrar FR Leavis shkroi se Dreiser "duket sikur ka mësuar anglisht nga një gazetë. Ai jep ndjesinë se nuk ka asnjë gjuhë amtare".    

Një nga mbështetësit më të fortë të Dreiser gjatë jetës së tij, HL Mencken,  deklaroi "se ai është një artist i madh dhe se asnjë amerikan tjetër i gjeneratës së tij nuk la një gjurmë kaq të gjerë dhe të bukur në letrat kombëtare. Shkrimi amerikan, para dhe pas kohës së tij, ndryshonte pothuajse aq sa biologjia para dhe pas Darvinit . Ai ishte një njeri me origjinalitet të madh, me ndjenja të thella dhe me guxim të palëkundur. Të gjithë ne që shkruajmë jemi më mirë sepse ai jetoi, punoi dhe shpresoi." 

Tema e madhe e Dreiserit ishin tensionet e jashtëzakonshme që mund të lindin midis ambicies, dëshirës dhe zakoneve shoqërore. 

### Akademia 
Salla Dreiser, e ndërtuar në vitin 1950 në kampusin e Universitetit Shtetëror të Indianës në Terre Haute, Indiana, strehon Programet e Komunikimit të Universitetit, Median Studentore ( WISU ), Sycamore Video dhe "The Sycamore" (librin vjetor), hapësirën e klasës dhe të leksioneve, si dhe një teatër paraskeni me 255 vende. U emërua për nder të Dreiser në vitin 1966.

Kolegji Dreiser, në Universitetin Stony Brook që ndodhet në Stony Brook, Nju Jork, është emëruar gjithashtu sipas tij.

Në vitin 2011, Dreiser u përfshi në Sallën e Famës Letrare të Çikagos. 

## Vepra 
### Trillim 
* *Motra Carrie (Sister Carrie)* (1900)
* *Jennie Gerhardt* (1911)
* *Financieri*   (1912)
* *Titani*  (The Titan) (1914)
* *"Gjeniu" (The "Genius")* (1915)
* *Tregime të Lira dhe të Tjera (Free and Other Stories* (1918)
* *Një tragjedi amerikane (An American Tragedy* (1925)
* *Zinxhirët: Romane dhe Tregime më të Vogla (Chains: Lesser Novels and Stories)* (1927)
* *Muri i fortifikuar (The Bulwark)* (1946)
* *Stoiku (The Stoic)* (1947)

### Dramë 
* *Drama të Natyrshmes dhe të Mbinatyrshmes* (1916)
* *Dora e Poçarit* (1918), prodhuar për herë të parë në vitin 1921

### Poezi 
* *Gjendje shpirtërore: Kadencë dhe Deklaratë* (Nju Jork: Boni & Liveright, 1926), 127 poezi në një botim të kufizuar prej 550 kopjesh të numëruara të nënshkruara nga autori, nga të cilat 535 ishin në shitje; të rishikuara dhe të zgjeruara si *Gjendje shpirtërore: Filozofike dhe Emocionale (Kadencë dhe Deklaratë)* (Nju Jork: Simon & Schuster, 1935)

### Jo-trillim 
* *Klubi i Kameramanëve të Nju Jorkut.* *Ainslee-së.* *Vëll.* *4, f. 325–335* (1899)
* *Një Udhëtar në të Dyzetat* (1913)
* *Një Pushim në Hoosier* (Nju Jork: Kompania John Lane, 1916)
* *Dymbëdhjetë Burra* (New York: Boni & Liveright, 1919)
* *Hej Rub-a-Dub-Dub: Një libër mbi misterin, çudinë dhe tmerrin e jetës* (Nju Jork: Boni & Liveright, 1920)
* *Një libër për veten time* (1922); ribotuar (pa u pastruar) si *Newspaper Days* (New York: Horace Liveright, 1931)
* *Ngjyra e një Qyteti të Madh* (Nju Jork: Boni & Liveright, 1923)
* *Dreiser Vështron Rusinë* (New York: Horace Liveright, 1928)
* *Qyteti im* (1929)
* *Një Galeri Grash* (1929)
* *Amerika Tragjike* (Nju Jork: Horace Liveright, 1931)
* *Dawn* (Nju Jork: Horace Liveright, 1931)
* *Amerika ia vlen të shpëtohet* (New York: Modern Age Books, 1941)
* *Shënime mbi Jetën,* redaktuar nga Marguerite Tjader dhe John J. McAleer (Shtëpia Botuese e Universitetit të Alabamës; 1974)
* *Një Punëtor Amator,* redaktuar me një Hyrje nga Richard W. Dowell (Shtëpia Botuese e Universitetit të Pensilvanisë; 1983) 207 faqe
* *Theodore Dreiser: Shkrime Politike,* redaktuar nga Jude Davies (Shtëpia Botuese e Universitetit të Illinois; 2011) 321 faqe

## Referime 
## Lexim shtesë 
* Cassuto, Leonard dhe Clare Virginia Eby, red. *Shoqëruesi i Kembrixhit për Theodore Dreiser* . Kembrixh: Shtëpia Botuese e Universitetit të Kembrixhit, 2004.
* Me dashuri, Jerome. *Titani i Fundit: Një Jetë e Theodore Dreiser* . Berkeley: Shtëpia Botuese e Universitetit të Kalifornisë, 2005.
* Riggio Tom dhe Morgan, Speer, *I Huaj Total'' . Revista e Misurit 10.3 (1987): 97–107.

## Lidhje të jashtme 
 

* Works by Theodore Dreiser in eBook form at Standard Ebooks
* Works by Theodore Dreiser at Project Gutenberg
* Works by or about Theodore Dreiser at the Internet Archive
* Works by Theodore Dreiser at LibriVox (public domain audiobooks) 
* Theodore Dreiser at Find a Grave
* The International Theodore Dreiser Society[usurped]
* Finding aid to the Theodore Dreiser papers at the University of Pennsylvania Libraries, Philadelphia, Pennsylvania
* DreiserWebSource at University of Pennsylvania Library, Philadelphia, Pennsylvania
* Sister Carrie from American Studies at the University of Virginia.
* Theodore Dreiser at Goodreads
* Dreiser's personal library cataloged on LibraryThing
* "Writings of Theodore Dreiser" from C-SPAN's *American Writers: A Journey Through History*
* "T.C." Collection: Early works of Theodore Dreiser collected by Walter N. Tobriner and presented to Roger S. Cohen, (115 titles). From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
* Theodore Dreiser Letters at Dartmouth College Library
* Finding aid to Theodore Dreiser letters and manuscripts, 1897–1939, at Columbia University. Rare Book & Manuscript Library.
* . Yale Collection of American Literature, Beinecke Rare Book and Manuscript Library.