Agra

**Agra** (, gjuha urdu:آگرہ) është një qytet në brigjet e lumit Yamuna në Uttar Pradeshin verior, në Indi. Ndodhet 378&nbsp;km në perëndim të kryeqytetit të Uttar Pradeshit, Laknau, 206&nbsp;km në jug të kryeqytetit të Indisë, Nju Delhi dhe 125&nbsp;km në veri të Gwaliorit.  Me një popullsi prej 1,686,993 banorësht (vlerësim i 2013-ës), është një nga qytetet më të populluara në Uttar Pradesh dhe i 19-ti në Indi. Agra është gjithashtu qendra administrative e distriktit me të njëjtin emër. Është një nga destinacionet kryesore turistike për shkak të ndërtesave të mrekullueshme të Periudhës Mogule, si Taxh Mahali, Fortesa e Agras dhe Fatehpur Sikri, të treja monumente të trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Legjenda ia atribuon themelimin raxha Badal Singh-ut, një mbret i Sikarwar Rajputit (1475), fortesa e të cilit, Badalgarh, qëndron pranë sitit të fortesës së tanishme. Megjithatë, poeti persian i shekullit të XI Masud Sa'd Salman shkruan për një sulm të dëshpëruar të fortesës së Agrës, të drejtuar nga mbreti Shahi Jayapala, nga sulltani Mahmud Ghazni. Qyteti përmendet për herë të parë në vitin 1080, kur e pushtuan forcat Ghaznavide. Sulltani Sikandar Lodi (1488–1517) ishte i pari që e zhvendosi kryeqytetin e tij nga Delhi për në Agra në vitin 1506. Ai e qeverisi vendin nga aty dhe Agra u bë e rëndësishme si kryeqyteti i dytë. Ai vdiq në vitin 1517 dhe djali i tij, Ibrahim Lodi, qëndroi në pushtet aty për nëntë vjet të tjerë dhe ndërtoi mjaft pallate, puse dhe xhami në fortesë. Në fund u mund në Betejën e Panipatit në vitin 1526. Midis viteve 1540 dhe 1556, afganët, duke filluar me Sher Shah Surin e sunduan zonën. Ajo u bë kryeqytet i Perandorisë Mogule nga viti 1556 deri në 1658.

## Historia
### Origjina 
Megjithëse historia e Agrës është e lidhur kryesisht me Perandorinë Mogule, vendi u krijua përpara kësaj periudhe dhe përmendet te eposi i Mahabaratës, Mahirshi Angira në vitin 1000&nbsp;p.e.s.
Përgjithësisht pranohet se Agra u themelua nga sunduesi mysliman i Sulltanatit të Delhit, Sikandar Lodi në vitin 1504. Pas vdekjes së sulltanit, qyteti i kaloi të birit, Ibrahim Lodit. Ai e sundoi Sulltanatin nga Agra deri në rrëzimin nga Baburi, themeluesi i Dinastisë Mogule, në Betejën e Parë të Panipatit në vitin 1526.

### Periudha Mogule 
Periudha e artë e qytetit fillon me Mogulët. Në atë kohë njohej si **Akbarabad** dhe qe kryeqyteti i Perandorisë Mogule nën padishahët (perandorët) Akbar, Jahangir dhe Shah Jahan. Akbari e bëri atë simbolin e një nga dymbëdhjetë subahët e tij (provinca të nivelit kryesor), që kufizohej me subahët e Delhit, Awadhit (Oudhi), Allahabadit, Malwas dhe Ajmerit. Shah Jahani, më vonë e zhvendosi kryeqytetin e tij në Shahjahanabad, në vitin 1649.

Meqë Akbarabadi ishte një nga qytetet më të rëndësishme të Indisë  Mogule, ai pati një aktivitet mjaft të madh ndërtimor. Baburi, themeluesi i Dinastisë Mogle, krijoi kopshtin e parë persian në brigjet e lumit Yamuna. Kopshti quhet Aram Bagh ose Kopshti i Prehjes. Nipi i tij, Akbari i Madh ngriti ledhet e larta të Fortesës Madhështore të Kuqe, përveç bërjes së Agrës një qendër mësimi, arti, tregëtie dhe fetare. Akbari ndërtoi edhe një qytet të ri në rrethinat e Akbarabadit të quajtur Fatehpur Sikri. Ky qytet u ndërtua në formën e një fortifikimi ushtarak mogul.

Djali i tij, Xhahangiri ishte i dhënë pas kopshteve, florës dhe faunës, dhe krijoi shumë kopshte brenda Fortesës së Kuqe ose Lal Qil'as. Shah Jahani, i njohur për interesin e tij zjarrtë për arkitekturën, i dha Akbarabadit monumentin e tij më të vlerësuar, Taxh Mahalin. I ndërtuar në kujtim të dashurisë për gruan e tij Mumtaz Mahal, mauzoleu u përfundua në vitin 1653.

Më vonë, gjatë mbretërimit të tij, Shah Xhahani e zhvendosi kryeqytetin në Delhi, por djali i tij, Aurangzebi e ktheu përsëri atë në Akbarabad, duke e uzurpuar fronin dhe burgosur të atin në fortesë. Akbarabadi mbeti kryeqyteti i Indisë, gjatë sundimit të Aurangzebit, deri sa ai e zhvendosi atë në Aurangabad në rajonin e Dekanit në vitin 1653.
 
### Periudha e mëvonshme 
Pas rënies së Perandorisë Mogule, qyteti ra nën ndikimin e marathasve dhe u quajt Agra, përpara se të binte në duart e britanikëve në vitin 1803.
Në vitin 1835, kur u krijua nga britanikët ‘presidenca e Agrës’, qyteti u bë selia e qeverisë dhe vetëm dy vjet më vonë pa urinë e viteve 1837–38. Gjatë Rebelimit Indian të vitit 1857, sundimi britanik në Indi u kërcënua, lajmi i rebelimit e arriti Agrën më 11 maj dhe më 30 maj dy kompani të këmbësorisë vendore, regjimentet e 44-rt dhe 67-të, u rebeluan dhe marshuan për në Delhi. Mëngjesin tjetër trupat indiane në Agra u detyruan të çarmatosen, më 15 qershor Gwaliori (që gjendet  në jug të Agrës) u rebelua. Më 3 korrik, britanikët u detyruan të tërhiqen në fortesë. Dy ditë më vonë një forcë e vogël britanike në Sucheta u mund dhe u detyrua të tërhiqet, gjë që çoi në plaçkitjen e qytetit nga një turmë. Megjithatë, rebelët u zhvendosën në Delhi, që i lejoi britanikët ta rikthenin rendin nga 8 korriku. Delhi iu dorëzua britanikëve në shtator, muajin pasues rebelët ikën nga Delhi bashkë me rebelët nga India Qendrore, duke marshuar për në Agra, por u mundën. Pas kësaj, sundimi britanik u stabilizua përsëri në qytet deri në pavarësinë e Indisë në 1947.

### Trashëgimia 
Agra ka lidhje historike me Shauripurin e Xhainizmit dhe Runuktan e Hinduizmit të vitit 1000 p.e.s.
Ajo është vendlindja e besimit të njohur si Din-i-Ilahi, që lulëzoi gjatë sundimit të Akbarit dhe besimi Radha Swami, që ka rreth 2 milionë ndjekës.
Taxh Mahali, Fortesa e Agras dhe Fatehpur Sikri janë monumente të trashëgimisë botërore të UNESCO-s.

## Klima
Agra karakterizohet nga një klimë gjysëm e thatë që kufizohet me një klimë të lagësht subtropikale. Qyteti karakterizohet nga dimra të butë, vera të thata dhe të nxehta si dhe një stinë musonesh. Megjithatë musonet, megjithëse thelbësorë në Agra, nuk janë mjaft të fortë sa musonet në pjesët e tjera të Indisë. Ky është faktori kryesor i klimës gjysëm aride në Agra në dallim nga klima e lagësht subtropikale.

## Demografia
Sipas censusit indian të vitit 2011,

Sipas censusit të vitit 2011, distrikti i Agrës ka një popullsi prej 4,380,793 banorësh, pak a shumë sa popullsia e shtetit të Moldavisë ose shteti amerikan i Kentuckyt. Agra renditet si distrikti i 41-të nga 640 distrike në Indi për popullsi. Hinduizmi, Islami dhe Xhainizmi janë tre besimet kryesore në distriktin e Agrës me një përqindje prej 80.68% hindush, 15.37% myslimanësh dhe 1.04% xhainistë. Besimet e tjera përbëjnë 1.5% të popullsisë.

## Transporti
### Ajror
Air India fluturon në sektorët në vijim në Aeroportin e Agras:
**Delhi** - **Varanasi** - **Agra** (të hënën, të mërkurën dhe të shtunën)
**Agra** - **Khaxhuraho** - **Varanasi** - **Delhi** (të hënën, të mërkurën dhe të shtunën)
**Bombei** - **Agra** - **Bombei** (të martën dhe të enjten)

Air India e lidh Agran me pjesën tjetër të botës nëpërmjet Bombeit dhe Delhit 5 ditë në javë. Këto fluturime zakonisht zhvillohen në kohë dhe me ngarkesë të plotë. Agra ka akoma nevojë për më shumë fluturime të përditshme për në **Kalkuta**, **Jaipur**, **Goa**, **Kochi**, **Delhi**, **Bombei**,  **Laknau**, **Varanasi** dhe destinacione të tjera turistike brenda vendit.
Shumë linja ajrore janë duke treguar interes për të nisur shërbimet nga Agra në të ardhmen e afërt.

;Aeroporti Ndërkombëtar Taxh:
Për Agran është propozuar një aeroport i ri ndërkombëtar për ti dhënë një nxitje turizmit në Uttar Pradesh. Projekti i "Aeroportit Ndërkombëtar Taxh" në Agra do të zbatohet në marrëveshje me qeverinë e shtetit sipas prioriteti kryesor të këtij projekti, Taxh Mahali, që është vendi më i vizituar turistik në botë.

Consortium of Rites Ltd dhe KPMG Advisory Services Pvt Ltd, këshilluesit e zgjedhur për këtë projekt, bënë një prezantim të detajuar të Komiasioneri i Infrastrukturës dhe Zhvillimit Industrial, Anil Kumar Gupta mbi hapat e mëtejshëm të projektit. Këshilluesve ju kërkua të identifikoheshin vendet më të përshtatshëm në fundin e këtij viti buxhetor.

Vendi i projektit do të zgjidhet në mënyrë që të mundësoi projektimin dhe aprovimin e menjtëhershëm të zbatimit pa pengesa. Për ta zhvilluar nëpërmjet partneritetit publik privat, në mënyrë që të siguroi zbatimin në afat të projektit, qeveria ka siguruar bashkëpunimin e plotë në të gjitha nivelet e administratës. Zhivllimi i një aeroporti ndërkombëtar pranë Taxh Mahalit do të rrisi numrin e turistëve, aeroporti i ri do të plotësoi kështu nevojat e fluturimeve të shpeshta, të sipërmarrjeve dhe eksporteve nga rajoni. Nëse gjithçka shkon sipas planit, Agra do të ketë një aeroport ndërkombëtar në vitin 2021 ose 2022.

### Hekurudhor
Agra gjendet në linjën qendrore hekurudhore midis Delhit dhe Bombeit, midis Delhit dhe Madrasit dhe shumë trena si Bhopal Shatabdi, Taj Express, Bhopal Express, Malwa Express, Gondwana Express, Jabalpur - Jammutawi Express, Shreedham Express, Garib Rath, Tamil Nadu Express, Chennai Rajdhani, Allahabad Mathura Express etj. e lidhin atë me të gjithë qytetet kryesore indiane si Nju Delhi, Bombei, Kalkuta, Madrasi, Visakhapatnami, Hajderabadi, Bengaluru, Pune, Bhopali, Indore, Kochi, Gwaliori, Jabalpuri, Uxhaini, Xhaipuri, Aligarh, Mathura, Alwari, Laknau, Thiruvananthapurami etj. Përmes Agras udhëtojnë edhe disa trena lindorë nga Delhi, në lidhje të drejtpërdrejtë me pika në Indinë Lindore, duke përfshirë edhe Kalkutën, janë të disponueshme. Janë afërsisht 20 trena për në Nju Delhi dhe Nyjen e Gwaliorit çdo ditë dhe të paktën tre ose katër për në Bhopal, Indore, Nagpur, Bombei dhe Madras. Në Agra ndodhen tre stacione hekurodhore kryesore.

#### Stacionet hekurudhore
Stacionet hekurudhore të disponueshëm nga Rrjeti Hekurudhor Indian në Agra janë:
* Stacioni Hekurudhor i Kantonit të Agras
* Stacioni Hekurudhor i Fortesës së Agras, Agra
* Stacioni Hekurudhor i qytetit të Agras
* Stacioni Hekurudhor Raja Ki Mandit, Agra
* Stacioni Hekurudhor Idgah, Agra
* Stacioni Hekurudhor i Urës Yamuna, Agra
* Stacioni Hekurudhor Billochpura, Agra
* Stacioni Hekurudhor Fatehpur Sikri, Agra
* Stacioni Hekurudhor Etmadpur, Agra
* Stacioni Hekurudhor i Trasesë Keetham

#### Treni me shpejtësi gjysëm të lartë Agra-Delhi 
Në korrik 2014, një provë udhëtoi një "tren të shpejtësisë gjysëm të lartë" me 10 vagona dhe 2 gjeneratorë midis Nju Delhit dhe Agras arriti shpejtësinë 160&nbsp;km/h. Hekurudhat po planifikojnë që nga nëntori 2014 ti fusin këta trena në shërbim. New Delhi Agra Shatabdi Express është një tren i të njëjtit tip, që merr rreth 2 orë për ta përfunduar udhëtimin e tij. Një tren i ri i shpejtësisë gjysëm të lartë, Gatimaan Express, që redukton kohën e udhëtimit midis Delhit dhe Agras në 100 minuta ka filluar më 5 prill 2016.

### Rrugor
Vendqëndrimi i Autobuzave Idgah, Taj Depot, Ford Depot dhe Terminali i Autobuzave Ndërshtetëror janë vendqëndrimet kryesore të autobuzave në Agra, që e lidhin atë me shumicën e qyteteve të mëdha në Indinë Veriore. Është një nyje e rëndësishme e autostradave me tre 3 autostrada kombëtare dhe 2 autostrada të shpejta (Autostrada e Shpejtë Yamuna dhe Autostrada e Shpejtë Agra-Laknau) nisin nga Agra. Një tjetër autostradë kombëtare kalon përmes qytetit duke e çuar në 7 numrin e autostradave.

* Nga Delhi: Autostrada Kombëtare 19 (numri i vjetër 2), një autostradë moderne e ndarë, që lidh largësinë 200&nbsp;km nga Delhi në Agra. Udhëtimi zgjat rreth 4 orë. Hyrja kryesore për në autostradë është përgjatë rrugës Mathura në Delhi, por, nëse vjen nga jugu i Delhit ose Aeroporti i Delhit, ësthë më e lehtë të marrës Aurobindo Marg (rruga Mehrauli) dhe pastaj të marrësh Autostrada Kombëtare 2 nëpërmjet Tughlakabadit.
* Nga Delhi / Noida: Autostrada e Shpejtë Yamuna, një autostradë moderne me hyrje të kontrolluar që lidh largësinë 200&nbsp;km nga Delhi në Agra. Udhëtimi zgjat rreth 2 orë. Kjo autostradë ka nyje për në Aligarh dhe Mathura nëpërmjet autostradave shtetërore.
* Autostrada e Shpejtë Yamuna (më parë e quajtur Autostrada e Shpejtë Taj) ësthë një autostradë me 6-korsi (e zgjerueshme në 8 korsi), 165&nbsp;km e gjatë, një autostradë e shpejtë me hyrje të kontrolluar, që lidh Noidan e madhe me Agran nëpërmjet Khairit dhe Mathuras në shtetin indian të Uttar Pradeshit.
* Autostrada Kombëtare 509 (numri i vjetër 93) është një autostradë kombëtare që lidh Agran me Moradabadin nëpërmjet Aligarhut.
* Autostrada e Shpejtë Agra-Laknau është një autostradë me 6-korsi (të zgjerueshme në 8 korsi), 302&nbsp;km e gjatë, me hyrje të kontrolluar, që lidh Laknaun me Agran nëpërmjet Kannaujit dhe Etawahut në shtetin e Uttar Pradeshit.

### Transporti vendor
Shërbimet urbane menaxhohen nga Korporata Bashkiake e Agras. Mënyra të tjera transporti përfshijnë rikshout dhe autorikshout. Ndërsa pasagjerët duhet të negociojnë pagesën e rikshouve që zakonisht janë të shtrenjtë, ekziston një sistem i quajtur 'Tempo' që përfshin autorikshou që bëjnë itinerare të caktuara. Tempot marrin rreth 6 persona njëkohësisht dhe duket se janë më ekonomikët dhe praktikët. Mjetet ndotëse nuk lejohen pranë Taxh Mahalit, kështu që duhen marrë makina elektrike ose Tonga që një km larg Taxh Mahalit.

### Metroja
Taxh Mahali, Fortesa e Agras dhe Varri i Akbarit, përveç monumenteve të tjera të qytetit tani do të kenë një lidhje me metro. Raporti i fizibilitetit i hartuar nga Rail India Technical and Economic Service (RITES) ka propozuar 30 stacione, 11 nëntokësorë dhe 19 mbi tokë, për dy korridore të tranzitit të shpejtë në qytet në fazën e parë. Dy itineraret janë nga Sikandra në Portën Lindore të Taxh Mahalit nëpërmjet Fortesës së Agras dhe nga Kantoni i Agras për në Kalindi Vihar.

 nga Fortesa e Agras]]
## Trashëgimia Monumentale Mogule
### Taxh Mahali
**Taxh Mahali**  është një mauzole monumental në bregun jugor të lumit Yamuna në qytetin indian të Agras  emri i të cilit do të thotë ‘’Kurora e Pallatit’’). Ai u porosit në vitin 1632 nga perandori mogul Shah Jahan (mbretërimi 1628–1658), për të bujtur varrin e gruas së tij të parapëlqyer, Mumtaz Mahal. Varri është pjesa qendrore e një kompleksi 17 hektarë, që përfshin një xhami dhe një shtëpi mysafirësh dhe është i vendosur në kopshte formale, të kufizuar nga tre krahë me mure me bedena.

Taxhi Mahali është monumenti më i bukur i ndërtuar prej Mogulëve, sunduesve muslimanë të Indisë. Taxh Mahali u ndwrtua nga perandori Mogul Shah Jahan si vendi i prehjes pwrfundimtare i gruas sw tij tw dashur, Mumtaz Mahal. Ndërtimi i mauzoleut përfundoi thelbësisht në vitin 1643, por punimet vijuan në fazat e tjera të projektit për 10 vjet të tjerë.  Kompleksi besohet se është përfunduar tërësisht në vitin 1653 me një kosto të vlerësuar rreth 32&nbsp;milionë rupi, që mund barazohet afërsisht me vlerën e 52.8&nbsp;miliardë rupive të sotme (827&nbsp;milionë dollarë). Projekti i ndërtimit përfshiu rreth 20 000 artizanë nën drejtimin e një bordi arkitektësh të udhëhequr nga arkitekti i borrit të perandorit, Usta Ahmad Lahauri. Megjithatë Ramadan Sokoli, në veprën e tij studimore "16 Shekuj" shkruan se arkitekti është shqiptari Mehmet Isai nga Opari i Korçës.

I veshur me mermer, ai është ndoshta monumenti më i bukur në Indi. Mund të vëzhgohet që nga Fortesa e Agras nga ku perandori Shah Jahan e sodiste gjatë 8 viteve të fundit të jetës së tij, si i burgosur nga djali i tij, Aurangzeb. Konsiderohet si një kryevepër e simetrisë. Në të janë skalitur vargje të Kuranit dhe në krye të portës ndodhen 22 kupola të vogla, që simbolizojnë numrin e viteve që u deshën për ndërtimin e monumentit. Taxh Mahali u ndërtua mbi një platformë mermeri sipër një platforme guri ranor. Kupola më elegante e Taxh Mahalit ka një diametër prej 18 metrash në lartësinë 24 m; drejtpërdrejtë nën këtë kupolë ndodhet varri i Mumtaz Mahalit. Varri i Shah Jahanit u vendos pranë varrit të saj nga djali i tij, Aurangzebi. Interioret janë dekoruar me punime të rafinuara zbukurimi, që përfshin gurë gjysëm të çmuar.

Taxh Mahali është shpallur Monument i Trashëgimisë Botërore i UNESCO-s në vitin 1983 si një "xhevahir i artit mysliman në Indi dhe një nga kryeveprat e admiruara universalisht të trashëgimisë botërore". I përshkruar nga laureati i Çmimit Nobel në letërsi Rabindranath Tagore si "pikë loti në faqen e kohës", ai vlerësohet nga shumë si shembulli më i mirë i Arkitekturës Mogule dhe një simbol i historisë së pasur të Indisë. Agra zakonisht identifikohet si "Qyteti i Taxhit". Taxh Mahali tërheq 7–8 milionë vizitorë në vit. Në vitin 2007, u përfshi në iniciativën e Shtatë Mrekullive të Reja të Botës (2000–2007).

#### Frymëzimi 
Taxh Mahali u porosit nga perandori Shah Jahan në vitin 1631, për tu ndërtuar në kujtim të gruas së tij Mumtaz Mahal, një princeshë persiane, që vdiq duke lindur fëmijën e tyre të 14-të, vajzën Gauhara Begum. Ndërtimi i Taxh Mahalit filloi në vitin 1632. Oborri perandorak që dokumentoi pikëllimin e Shah Jahanit pas vdekjes së Mumtaz Mahalit, ilustron historinë e dashurisë si frymëzuese të ndërtimit të Taxh Mahalit. Mauzoleu kryesor u përfundua në vitin 1643, Varri i Humayunit, Varri i Itmad-ud-Daulah-ut (ndonjëherë i quajtur *Taxhi Foshnje*), dhe Xhama Masxhidi i vetë Shah Jahanit në Delhi. Ndërsa ndërtesat e mëparshme mogule ndërtoheshin kryesisht me gurë të kuq ranorë, Shah Jahani promovoi përdorimin e mermerit të bardhë të zbukuruar me gurë gjysëm të çmuar. Ndërimet nën patronazhin e tij arritën nivele të reja rafinimi.

##### Varri 
Varri është epiqendra e të gjithë kompleksit të Taxh Mahalit. Është një strukturë e madhe prej mermeri të bardhë, që qëndron mbi një plintë katrore dhe konsiston në një ndërtesë simetrike me një *iwan* (portë në formë harku), e kryesuar nga një kuplë e madhe me majëz. Si shumica e varreve mogule, elementet bazë janë me origjinë perse.

Struktura bazë është një kub i madh shumë-dhomësh me kënde të prera që formojnë një strukturë të barabartë tetëkëndore që është afërsisht 55 m e gjatë në secilin krahë.  Secila brinjë e iwanit është e strukturuar me një *pishtak* të madh (qemer me dy ballkone të ngjashëm të vendosur në të dy krahët. Ky motiv i *pishtakëve* të mbivendosur është kopjuar në zonat e këndeve të prerë, duke e bërë dizajnin tërësisht simetrik në të gjithë krahët e ndërtesës. Varrin e kornizojnë katër minare, në secilin kënd të plintës përballë këndeve të prerë. Dhoma kryesore bujt sarkofagët falls të Mumtaz Mahalit dhe Shah Jahanit; varret e vërtetë ndodhen në një nivel më poshtë.

Veçoria më spektakolare e mauzoleut është kupola prej mermeri që kurorëzon varrin. Kupola është afërsisht 35 m e lartë, afërsisht e njëjtë me gjatësinë e bazës dhe e theksuar nga "tamburi" cilindrik që është afërsisht 7 m i lartë. Për shkak të formës së saj, kupola quhet shpesh një ‘’kupolë qepë’’ ose *amrud* (kupolë guava). Kreu është dekoruar me një dizajn zambaku që shërben edhe për të theksuar lartësinë e saj. Forma e kupolës theksohet nga katër kupola më të vogla çhatri të vendosura në këndet e saj, që kopjojnë formën e qepës së kupolës kryesore. Kupola është lehtësisht asimetrike. Bazat e tyre me kolona hapen mbi çatinë e varit duke e lejuar dritën në brendësi. Majëzat e larta dekorative (*guldasta*) zgjaten nga skaji i mureve bazë dhe mundësojnë një përforcim pamor të lartësisë së kupolës. Motivi i zambakut përsëritet si te *çhatrit* ashtu dhe te *guldastat*. Kubeja dhe çhatrit janë të kryesuar nga një majëz e artë që përzien elementet dekorative tradicionale perse dhe hindu.

Majëza kryesore fillimisht u bë prej ari por u zëvendësua nga një kopje e bërë prej bakri të praruar në fillim të shekullit të XIX. Kjo karakteristikë mundëson një shembull të qartë të bashkimit të elementeve dekorative perse dhe hindu. Majëza është kurorëzuar nga një gjysëm-hënë, motiv tipik islamik, cepat e të cilës janë të drejtuar nga qielli.

Minaret, që janë secila mbi 40 m e lartë, paraqesin prirjen e dizenjuesit ndaj simetrisë. Ato janë dizenjuar si minare funksionuese—një element i xhamive, i përdorur nga muezinët për ti thirrur myslimanët në lutje. Secila minare është e ndarë efektivisht në tre pjesë të barabarta nga dy ballkone që rrethojnë trungun. Në krye të kullës ndodhet një ballkon përfundimtar i kurorëzuar nga një çhatri që pasqyron dizajnin e atyre të varrit. Çhatrit ndajnë të gjitha të njëjtët elemente dekorative të një dizajni zambaku të kurorëzuar nga një majëz e artë. Minaret u ndërtuan pak jashtë plintës në mënyrë që në rast rrëzimi, një incident i shpeshtë me shumë ndërtime të larta të periudhës, materialet e kullave të prireshin të binin larg nga varri.

##### Dekorimet e jashtme 
Dekorimet e jashtme të Taxh Mahalit janë ndër më të rafinuarat e Arkitekturës Mogule. Me ndryshimin e zonës së sipërfaqes, dekorimet përpunohen në mënyrë proporcionale. Elementet dekorative u krijuan duke vendosur bojë, stuko, zbukurime gurësh ose skalitje. Në përputhje me ndalimin islamik kundër përdorimit të formave antropomorfike, elementet dekorative mund të klasifikohen në kaligrafi, forma abstrakte dhe motive bimore.
Përgjatë gjithë kompleksit ndodhen syre nga Kurani që përfshijnë si elemente zbukuruese. Studimet e fundit sugjerojnë se pasazhet u zgjodhën nga Amanat Khan-i.

Kaligrafia u krijua nga një kaligraf i quajtur Abdul Haq, të cilit Shah Jahani i dha titullin "Amanat Khan" si shpërblim për "virtuozitetin e tij verbues". Pranë rreshtave nga Kurani në bazën e brendshme të kupolës është shkruar: "Shkruar nga qenia e parëndësishme, Amanat Khan Shirazi". Një pjesë e madhe e kaligrafisë është hartuar në shkrimin e ekstravagant ‘thuluth’ të bërë me gdhendje kuarci të kuq ose mermeri të zi Dhoma e brendshme është një tetëkëndësh me dizajnin që lejon hyrjen nga çdo faqe, megjithëse vetëm dera e drejtuar nga kopshti në jug përdoret.  Muret e brendshëm janë rreth 25 m të lartë dhe të kurorëzuar nga një brendësi "false" kubeje e dekoruar me një motiv diellor. Hapsirën e përcaktojnë tetë harqe pishtakë në nivelin e tokës dhe, si për jashtë, çdo pishtak i ulët është i kurorëzuar nga një i dytë në mes të murit. Katër hareqet e sipërm qëndrorë formojnë ballkone ose zona shikimi, ku çdo dritare e jashtme ballkoni ka ekrane të stërholluar *xhali* të skalitur në mermer. Përveç dritareve të ballkoneve, drita hyn nëpërmjet hapjeve të mbuluara me çhatri në kënde. *Xhalit* që kufizone me cenotafet janë të përbërë nga tetë panele të skalitur me punim të stërholluar çpues. Sipërfaqet e mbetura janë zbukuruar në hollësi elegante me gurë gjysëm të çmuar që formojnë bimë të gërshetuara kacavjerrëse, fruta dhe lule.  Çdo mur i dhomës është dekoruar mjeshtërisht me basorelieve dadosh, gdhendje të stërholluar guri dhe panele të rafinuara kaligrafike që pasqyrojnë, në hollësi, elementet e dizajnit që shihen përgjatë pjesës së jashtme të kompleksit.

Tradita myslimane e ndalon dekorimin e rafinuar të varreve. Kështu, trupat e Mumtazit dhe Shah Jahanit u vendosën në një kriptë relativisht të thjeshtë poshtë dhomës kryesore me fytyra të kthyera djathtas në drejtim të Mekës. Cenotafi i Mumtaz Mahalit është vendosur në qendrën e saktë të dhomës kryesore mbi një bazë drejtkëndore mermeri 1.5 me 2.5 m. Si baza ashtu dhe varroshi janë zbukuruar në mënyrë të stërholluar me gurë të çmuar dhe gjysëm të çmuar. Mbishkrimet kaligrafike mbi varrosh identifikojnë dhe lavdërojnë Mumtazin. Mbi kapakun e varroshit ndodhet një tabletë e ngritur drejtkëndore që sugjeron një tabelë shkrimi. Cenotafi i Shah Jahanit ndodhet përkrahë të Mumtazit në anën perëndimore, që është i vetmi element asimetrik në të gjithë kompleksin. Cenotafi i tij është më i madh sesa i gruas, por pasqyron të njëjtët elemente: një varrosh më i madh mbi një bazë pak më të lartë i dekoruar mjeshtërisht me gurë të gdhendur dhe kaligrafia që e identifikon atë. Mbi kapakun e varroshit është skalitur një kuti e vogël pene.

##### Kopshti 
Kompleksi është i vendosur përreth një *charbaghu* të madh katror 300 m. Kopshti përdor rrugica të ngritura që ndajnë secilën nga katër zonat e kopshtit në 16 parcela të fundosura me shtrate lulesh. Në mes të rrugës midis varrit dhe portikut në qendër të kopshtit ndodhet një depozitë e ngritur mermeri me një pellg pasqyrues të vendosur në aksin veri-jug për të pasqyruar pamjen e mauzoleut. Depozita e ngritur prej mermeri quhet *Al Hawd al-Kawthar* që do të thotë "Ujëmbledhësi i Teprisë" premtuar Muhametit.

Gjetiu, kopshti planifikohet me shëtitore pemësh dhe çesma. Kopshti ‘’charbagh’’, një dizajn i frymëzuar nga Kopshtet Perse, u fut në Indi nga Baburi, perandori i parë mogul. Ai simbolizon katër lumenjtë që rrjedhin në Xhenet dhe imitojnë Kopshtin e Parajsës të rrjedhur nga *paridaeza* persian, që do të thotë 'kopësht i rrethuar me mur'. Në tekstet mistike islamike të Periudhës Mogule, Parajsa përshkruhet si një kopësht ideal teprie me katër lumenj që rrjedhin nga një burim ose mal qendror, që e ndan kopshtin në veri, perëndim, jug dhe lindje.

Shumica e charbaghëve mogulë janë drejtkëndorë me një varr ose pavijon në qendër. Kopshti i Taxh Mahalit është i pazakontë në elementin kryesor, varrin, që është i vendosur në skajin e kopshtit. Me zbulimin e Mehtab Baghut ose "Kopshtit të Dritës së Hënës" në anën tjetër të lumit Yamuna, interpretimi i Archaeological Survey of India është se vetë lumi Yamuna u përfshi në dizajnin e kopshtit dhe u projektua të përfaqësonte një nga lumenjtë e Parajsës. Ngjashmëritë në planimetri dhe karakteristika arkitekturore me Kopshtet Shalimar sugjerojnë se kopshtet janë projektuar nga i njëjti arkitekt, Ali Mardani. Përshkrimet e hershme të kopshtit tregojnë morinë e bimësisë, duke përfshirë trëndafila, dafodilë dhe fruta. Me rënien e Perandorisë Mogule, Taxh Mahali dhe kopshtet e tij degraduan po ashtu. Nga fundi i shekullit të XIX, Perandoria Britanike kontrollonte më shumë se tre të pestat e Indisë dhe mori kontrollin e Taxh Mahalit. Ajo e ndryshoi peizazhin sipas shijeve të tyre, duke i ngjarë kështu lëndinave formale të Londrës.

##### Ndërtesat periferike 
Kompleksi i Taxh Mahalit është i kufizuar në tre krahë nga mure me bedena, me gurë të kuq ranorë; ndërsa krahu tjetër i drejtuar nga lumi është i hapur. Jashtë mureve ndodhen mjaft mauzoleumë shtesë, duke përfshirë ata të grave të tjera të Shah Jahanit dhe një varr më i madh për shërbëtorin e parapëlqyer të Mumtazit.

Porta kryesore (*darwaza*) është një strukturë monumentale e ndërtuar kryesisht prej mermeri dhe përkujtuese e Arkitekturës Mogule të perandorëve më të hershëm. Harkadat e saj pasqyrojnë formën e harkadave të varrit dhe harqet e tij *pishtakë* përfshijnë kaligrafinë që zbukuron varrin. Tavanet sferikë kanë dizajne të stërholluar gjeometrike si ata që gjenden në ndërtesat e tjera prej guri ranor në kompleks. 

Në skajin e largët të kompleksit ndodhen dy ndërtesa të mëdha prej guri të kuq ranor që pasqyrojnë njëra-tjetrën. Pjesa e mbrapme e ndërtesave paralelizojnë muret perëndimore dhe lindore. Ndërtesa perëndimore është një xhami, ndërsa tjetra është *xhavabi*, megjithëse u ndërtua për balancim arkitekturor mund të ketë shërbyer si shtëpi mysafirësh. Dallimet mes dy ndërtesave përfshijnë mungesën e mihrabit të *xhavabit* dhe dizajni gjeometrik i dyshemeve, ku dyshemeja e xhamisë është projektuar me skicimin e 569 qilimave të lutjeve në mermer të zi. Dizajni bazë i një salle të gjatë të xhamisë të kurorëzuar nga tre kube të ngjashme është i ngjashëm me të tjerët e realizuar nga Shah Jahani, veçanërisht *Masxhid-i Xhahan-Numa*, ose Xhama Masxhidi i Delhit. Xhamitë mogule të kësaj periudhe e ndajnë sallën e shenjtërores në tre zona duke përfshirë një shenjtërore kryesore dhe shenjtërore pak më të vogla në anët e tjera. Te Taxh Mahali, secila shenjtërore hapet drejt një kubeje të gjerë sferike.

#### Ndërtimi 
Taxh Mahali është ndërtuar mbi një parcelë toke në jug të qytetit të rrethuar me mure të Agras. Shah Jahani i ofroi Maharaxha Jai Singh-ut një pallat të madh në qendër të Agras në shkëmbim të terrenit. Një sipërfaqe prej pak a shumë 1.2 hektarësh u gërmua, u mbush për të pakësuar depërtimin e ujit dhe u nivelua 50 m mbi bregun e lumit. Në zonën e varrit, u gërmuan puse dhe u mbushën me gurë dhe çakull për të formuar themelet e mauzoleut. Në vend të kallamave të bambusë, punëtorët ndërtuan një skeleri kolosale prej tullash që pasqyronte varrin. Skeleria ishte e stërmadhe sa përgjegjësit e punëtorëve e vlerësuan se do të merrte vite për tu çmontuar.

Taxh Mahali u ndërtua duke përdorur materiale nga e gjithë India dhe Azia. Besohet se për të transportuar materialet u përdorën më shumë se 1000 elefantë. Mermeri i bardhë i tejdukshëm u soll nga Makrana në Raxhastan, kuarci i kuq nga Panxhabi, xhada dhe kristali nga Kina. Bruzi u soll nga Tibeti, ‘lapis lazuli’ nga Afganistani, safiri nga Sri Lanka, ndërsa karneliani nga Arabia. Në tërësi, u gdhendën për zbukurime njëzet e tetë tipe gurësh të çmuar dhe gjysëm të çmuar mbi mermer të bardhë.

Sipas legjendës, Shah Jahani dekretoi se kushdo mund të mbante tulla të marra nga skeleria  dhe kështu ajo u çmontua nga fshatarët përgjatë natës. Për të transportuar mermerin dhe materialet e tjera për në sitin e ndërtimit u ndërtua një platformë dheu të ngjeshur 15 kilometra (9.3&nbsp;milje) dhe skuandrat e njëzet ose tridhjetë blloqe të tërhequr nga qe dhe elefantë me karro të ndërtuara apostafat. Për të ngritur blloet në pozicionin e dëshiruar u përdor një sistem i stërholluar tërheqjeje ‘shtylle dhe trari’. Uji u mor nga lumi nga një seri *purësh*, një mekanizëm me kova dhe litarë, i vënë në lëvizje nëpërmjet kafshëve, në një depozitë të madhe të ngritur në një depozitë të madhe shpërngarjeje. Kalohej në tre depozita dytësore, nga të cilat tejçohej për në kompleks.

Plinta dhe varri morën pak a shumë 12 vjet për tu përfunduar. Pjesët e tjera të kompleksit morën edhe 10 vjet shtesë dhe u përfunduan në radhën minaret, xhamia dhe xhavabi dhe portiku. Duke qenë se kompleksi u ndërtua në faza, ekzistojnë mospërputhje në datat e përfundimit, për shkak të opinionit të ndryshëm mbi "përfundimin". Ndërtimi i vetë mauzoleut u përfundua thelbësisht në vitin 1643,

### Fortesa e Agras
**Fortesa e Agras**  është një fortesë historike në qytetin e Agras. Ndonjëherë e quajtur edhe *Fortesa e Kuqe e Agras*, ajo u nis nga perandori mogul Akbar nw vitin 1565. Fortesa së bashku me Taxh Mahalin dhe Fatehpur Sikrin janë 3 Monumentet e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s nw Agra.

Ajo ka shërbyer si rezidencë perandorake e Dinastisë Mogule deri në vitin 1638, kur kryeqyteti u zhvendos nga Agra në Fortesën e Kuqe në Delhi. dhe ndodhet rreth 2.5&nbsp;km në veri-perëndim të monumentit tjetër të famshëm, Taxh Mahalit. Fortesa mund të përshkruhet më mirë si një qytet i rrethuar me mure.

Një pllakatë guri në portën e fortesës pohon se ajo u ndërtua përpara vitit 1000 por u rindërtua më vonë nga Akbari. Fortesa prej guri të kuq ranor u shndërrua në një pallat gjatë kohës së Shah Jahanit dhe u ripunua gjerësisht me zbukurime mermeri dhe ‘pietra dura’. Ndërtesa të shquara në fortesë përfshijnë Xhaminë e Perlës ose *Motī Masjid*, Diwan-e-Am-in dhe Diwan-e-Khas-in (sallat e pritjeve publike dhe private), Pallatin e Jahangirit, Khas Mahalin, Shish Mahalin (pallati i pasqyruar) dhe Musamman Burj-an.

#### Historia
Struktura e tanishme u ndërtua nga Mogulët, megjithëse fortesa ishte ndërtuar që të paktën nga shekulli i XI. Fortesa e Agras ishte fillimisht një fortesë me tulla e njohur si Badalgarh, e zotëruar nga Raxha Badal Singh, mbreti hindu Sikarwar raxhput (rreth vitit 1475). Ajo përmendet për herë të parë në 1080, kur e pushtoi një forcë Ghaznavide. Sikandar Lodi (1488–1517) ishte sulltani i parë i Delhit që u zhvendos në Agra dhe jetoi në fortesë. Ai e qeverisi vendin nga aty dhe Agra mori statusin e kryeqytetit të dytë. Ai vdiq në vitin 1517 dhe djali i tij, Ibrahim Lodi, e mbajti atë për nëntë vjet deri sa u mund dhe vra në betejën e Panipatit në vitin 1526. Gjatë sundimit të tij ai ndërtoi mjaft pallate, puse dhe xhami në fortesë.

Pas betejës së parë të Panipatit në vitin 1526, Baburi fitimtar qëndroi në fortesë, në pallatin e Ibrahim Lodit. Më vonë ai ndërtoi një baoli (pus të shkallëzuar) në të. Perandori Humayun u kurorëzua në fortesë në vitin 1530. Ai u mund në Bilgram në vitin 1540 nga Sher Shah Suri. Fortesa mbeti me Surin deri në vitin 1555, kur Humanyuni e rimori atë. Gjenerali i Adil Shah Surit, Hemu, e ripushtoi Agran në vitin 1556 dhe e ndoqi guvernatorin e mëparshëm deri në Delhi ku u ndesh me Mogulët në Betejën e Tughlaqabadit.

Duke e kuptuar rëndësinë e pozicionimit të saj qendror, Akbari e bëri atë kryeqytetin e tij dhe mbërriti në Agra në vitin 1558. Historiani i tij, Abu'l-Fazl, tregon se ajo ishte një fortesë me tulla e njohur si 'Badalgarh'. Ajo ishte në gjendje të rrënuar dhe Akbarit iu desh ta rindërtonte me gurë të kuq ranorë nga zona Barauli në Raxhastan. Arkitektët i vendosën themelet dhe e ndërtuan me tulla në pjesën e brendshme dhe me gurë ranorë në sipërfaqet e jashtme. Në të punuan rreth 4 000 ndërtues përditë për tetë vjet duke e përfundluar në vitin 1573.

Formën e saj përfundimtare e mori vetëm gjatë sundimit të nipit të Akbarit, Shah Jahanit. Sips legjendës Shah Jahani ndërtoi Taxh Mahalin e bukur në kujtim të gruas së tij të parapëlqyer, Mumtaz Mahal. Ndryshe nga gjyshi i tij, Shah Jahani parapëlqente mermerin e bardhë si material ndërtues. Ai shkatërroi disa ndërtesa të mëparshme brenda fortesës për të bërë të reja.

Në fundin e jetës së tij, Shah Jahani u rrëzua nga froni dhe u burgos nga djali i tij, Aurangzebi, në fortesë. Thuhet se Shah Jahani vdiq në Muasamman Burxh, një kullë me një ballkon mermeri me pamje nga Taxh Mahali.

Chhatrapati Shivaji e vizitoi Forteswn e Agras, si pasojë e kushteve të Traktatit të Purandarit të hyrë me Mirza Raja Jaisingh-un për të takuar Aurangzebin te Diwan-i-Khas-i (salla e pritjeve të veçanta). Në takim ai u vendos qëllimisht mbrapa njerëzve të rangut të ulët. Shivaji i fyer doli me tërbim nga takimi perandorak dhe u mbyll në zonën e Jai Sing-ut më 12 maj 1666. Duke patur frikë nga burgu, ai u arratis më 17 gusht 1666.

Fortesa u pushtua dhe zotërua nga Perandoria Maratha në fillim të shekullit të XVIII. Pas kësaj, ai ndryshoi duar midis Marathas dhe armiqve të tyre shumë herë. Pas mundjes së tyre katastrofike në Betejën e Tretë të Panipatit nga Ahmad Shah Abdali në vitin 1761, Maratha mbeti jashtë rajonit për dhjetëvjeçarin tjetër. Më në fund Mahadji Shinde e mori fortesën në vitin 1785. Gjatë luftës së dytë Anglo-Maratha në 1803 ajo i kaloi East India Company.

Fortesa ishte vendi i një beteje gjatë Kryengritjes Indiane të vitit 1857, që shkaktoi fundin e sundimit të East India Company në Indi dhe çoi në sundimin e drejtpërdrejtë të Indisë nga Britania.

#### Planimetria
Fortesa është një shembull tipik i Arkitekturës Mogule, duke paraqitur efektivisht dallimin mes Stilit Indiano-Verior të ndërtimit të fortesave nga atij të Jugut. Në jug, shumica e fortesave u ndërtuan në shtratin e detit, si ajo në Bekal të Keralas.

Fortesa 380 000 m2 ka një plan gjysëm rrethor, korda e saj qëndron paralel me lumin dhe muret e saj janë 21.34 m të lartë. Ledhe të dyfishta kanë kulla masive të rrumbullakta në intervale, me bedena, frëngji, vrima goditjeje dhe fasha horizontale. Në katër faqet e saj gjenden katër porta, ku Porta Khizri hapet drejt lumit.

Mjediset e jashtme të ndaluara të kësaj ndërtese fshehin një parajsë të brendshme. Fortesa është ndërtuar në formë gjysmë-hëne, e rrafshët në lindje, me një mur të gjatë pothuajse të drejtë nga ana e lumit. Perimetri i përgjithshëm i saj është 2.4&nbsp;km dhe është e rrethuar nga ledhe të dyfishtë me bedena prej guri të kuq ranor, të ndërprera në intervale të rregullta nga kulla mbrojtëse. Muri i jashtëm është i rrethuar nga një hendek 9 m i gjerë dhe 10 m i thellë.
Dy nga portat e fortesës janë të rëndësishme: "Porta e Delhit" dhe "Porta e Lahores". Porta e Lahores është e njohur në popull edhe si "Porta e Amar Singh-ut", për Amar Singh Rathoren.

Porta monumentale e Delhit, që drejtohet nga qyteti në anën perëndimore të fortesës, konsiderohet se më madhështorja nga katër portat dhe një kryevepër e kohës së Akbarit. Ajo u ndërtua rreth vitit 1568 si për të përforcuar sigurinë ashtu dhe si porta formale e perandorit dhe përfshin karakteristika të të dyjave. Ajo është zbukuruar me punime në gdhendje të mermerit të bardhë. Një urë e lëvizshme përdorej për të kapërcyer hendekun dhe të për arritur portën nga toka; brenda, ndodhet një portë e brendshme e quajtur ‘Hathi Pol’ ("Porta e Elefantit") – e ruajtur nga dy elefantë në madhësi reale prej guri me kalëruesit e tyre – i shtonte një tjetër shtresë sigurie. Ura e lëvizshme, pak e ngritur dhe me kthim 90 gradë midis portave të brendshme dhe të jashtme e bënë hyrjen të papushtueshme. Gjatë një rrethimi, sulmuesit do të përdornin elefantë për të thyer portat e fortesës. Pa një nivel, morën vrull, por megjithatë diçka nga kjo planimetri i bënte elefantët inefektivë.

Për shkak se Ushtria Indiane (në veçanti Brigada Parashytiste) është duke e përdorur pjesën veriore të Fortesës së Agras, Porta e Delhit nuk mund të përdoret nga publiku. Turistët hyjnë nëpërmjet Portës së Amar Singh-ut.

Siti është shumë i rëndësishëm në aspektin e historisë arkitekturore. Abul Fazali tregon se në fortesë u ndërtuan pesëqind ndërtesa në dizajnin e bukur të Bengalit dhe Guxharatit. Disa prej tyre u shkatërruan nga Shah Jahani për ti hapur rrugë pallateve të tij me mermer të bardhë. Shumica e ndërtesave të tjera u shkatërruan nga britanikët midis viteve 1803 dhe 1862 për të ngritur barakat. Pothuajse tridhjetë ngrehina mogule kanë mbijetuar në anën jug-lindore, përballë lumit. Nga këto, Porta e Delhit dhe Porta e Akbarit dhe një pallat – "Bengali Mahali" – janë përfaqësues të ndërtimtarisë së Akbarit. Bengali Mahali është ndërtuar gjithashtu me gurë të kuq ranorë dhe tani është e ndarë në Akbari Mahal dhe Jahangiri Mahal.

Akbar Darwaza (Porta e Akbarit) u riemërtuar nga britanikët Porta e Amar Singh-ut. Ajo është e ngjashme në dizajn me Portën e Delhit. Të dyja janë ndërtuar me gurë të kuq ranorë.

### Fatehpur Sikri
**Fatehpur Sikri** (,  është një qytet në Distriktin e Agras në Uttar Pradesh të Indisë në koordinatat . Qyteti u themelua në vitin 1569 nga perandori mogul Akbar dhe shërbeu si kryeqyteti i Perandorisë Mogule nga viti 1571 deri në vitin 1585, kur u braktis. Pas fitoreve të tij ushtarake mbi Chittor-in dhe Ranthamboren, Akbari vendosi ta zhvendoste kryeqytetin e tij nga Agra në vendndodhjen e re 37&nbsp;km në drejtimin perëndim jug-perëndim mbi kreshtën Sikri, në nder të shenjtit sufi Salim Chishti. Këtu ai filloi ndërtimin e një qyteti të rrethuar me mure, që mori pesëmbëdhjetë vitet në vijim për tu planifikuar dhe ndërtuar, me një sërë pallatesh perandorakë, haremesh, oborreth, një xhami, lagje private dhe ndërtesa të tjera shërbimi. Ai e emërtoi atë Fatehabad, ku fjala perse me origjinë arabe *fateh* do të thotë "fitimtar". Më vonë u quajt Fatehpur Sikri. Në Fatehpur Sikri sipas legjendës lindën dhe oborrtarët e famshëm të Akbarit, *nëntë xhevahiret* ose Navaratnat. Fatehpur Sikri është një nga shembujt e ruajtur më mirë të Arkitekturës Mogule në Indi.

Sipas historianëve bashkëkohorë, Akbari pati një interes të madh në ndërtimin e Fatehpur Sikrit dhe me gjasa diktoi dhe stilin e tij arkitekturor. Duke u përpjekur të ripërtërinte shkëlqimin e oborrit persian të bërë të famshëm nga paraardhësi i tij, Timuri, Akbari e planifikoi kompleksin mbi parimet perse. Por u ndikua edhe nga stilet vendase nëpërmjet zbukurimeve tipike indiane. Gjetja e lehtë e gurit të kuq ranor në zonat e afërta të Fatehpur Sikrit bënë gjithashtu që të gjitha ndërtesat e tij të ndërtoheshin nga ky gur i kuq. Kompleksi perandorak i pallateve përbëhet nga një numër pavijonesh të pavarura të orgnizuara në formë gjeometrike mbi një terren të një niveli, një model i rrjedhur nga tendat e fushimit arabe dhe aziatiko-qendrore. Në tërësi, në këtë mënyrë monumentet në Fatehpur Sikri pasqyrojnë gjeniun e Akbarit në përshtatjen e ndikimeve të ndryshme rajonale arkitekturore brenda një stili unik të vetin.

Kompleksi perandorak u braktis në vitin 1585, pak pas përfundimit të tij, për shkak të shterjes së liqenit të vogël të ushqyer nga burimi që furnizonte qytetin me ujë dhe afërsia me Rajputanan, me të cilën Perandoria Mogule ishte në shpesh në luftë. Kështu kryeqyteti u zhvendos në Lahore në mënyrë që Akbari mund të kishte një bazë në pjesët pak të qëndrueshme të perandorisë, përpara se të vendosej përsëri në Agra në vitin 1598, ku e kishte nisur sundimin e tij pasi e zhvendosi vëmendjen e tij në rajonin e Dekanit. Në fakt, ai nuk u kthye kurr në qytet përveç një kohe të shkurtër në vitin 1601. Në historinë e mëvonshme mogule u zu për një kohë të shkurtër nga perandori mogul Muhammad Shah (mbr. 1719 -1748) dhe regjenti i tij, Sayyid Hussain Ali Khan Barha. Një nga vëllezërit e Syed u vra këtu në vitin 1720.  Pallatet u zunë nga sunduesit marathas pas pushtimit të Delhit, pastaj u vendos nën ushtrinë britanike, që përdori kompleksin e fortifikuar si një qendër administrative dhe barraka.  Nën drejtimin e Lord Curzon sitit filluan ti bëheshin restaurime.

Për shkak se zona e pallatit kishte qenë pothuajse vazhdimisht në përdorim, shumë nga kompleksi perandorak që shtrihet gati 2 milje gjatësi dhe 1 milje gjerësi zona është përgjithësisht e paprekur. Ajo është akoma e rrethuar nga një mur pesë mije i gjatë, i ndërtuar gjatë fillimisht në tre krahët e qytetit. Megjithatë përveç kompleksit të ndërtesave perandorake dhe xhamisë madhështore, që vijon të përdoret, nga qyteti ka mbijetuar pak.  Siti i mëparshëm i qytetit është kryesisht shterp, përveç rrënojave të pazareve të qytetit të vjetër pranë *Naubat Khanas*, hyrja për në Rrugën e Agras. Qyteza moderne gjendet në skajin perëndimor të kompleksit, që midis viteve 1865 to 1904, ishte një bashki dhe më vonë u bë një zonë nagar panchayat (vendbanim i ndërmjetëm midis qytetit dhe fshatit) që në vitin 1901 kishte një popullsi prej 7 147 banorësh. Për një kohë të gjatë vijoi të ishte e njohur për muratorët dhe skalitësit e gurëve, megjithëse në kohën e Akbarit ishte e njohur si edhe si 'fabrika e leshit' dhe 'tjerrjes së mëndafshit'. Në afërsi të tij ekziston akoma fshati i Sikrit.

Duke i bazuar argumentet e tij te gërmimet nga Archaeological Survey of India në vitet 1999-2000 në Chabeli Tila, gazetari i vjetër i Agras Bhanu Pratap Singh tha se objeket e vjetra, statujat dhe strukturat i përkasin një kulture dhe qendre fetare të braktisur më shumë se 1000 vjet më parë. “Gërmimet dhanë një sasi statujash xhainiste, qindra prej tyre, duke përfshirë themelet e një tempulli. Statujat ishte një mijë vjeçare të *Bhagwan* Adi Nath-it, *Bhagwan* Rishabh Nath-it, *Bhagwan* Mahavirës dhe Yakshinëve xhainistë" – tha Swarup Chandra Jain, lideri i vjetër i bashkësisë Xhainiste. Një kodrinë 400 m2 u hap pranë fshatit Nagari, rreth gjysëm kilometri nga ledhet e fortesës së shekullit të XVI, u gjet një dhomë prej guri ranor, e mbushur me idhuj pa koka dhe të shkatërruar të *tirthankarëve* xhainistë.

##### Arkitektura
Fatehpur Sikri qëndron mbi një kurriz shkëmbor, 3&nbsp;km të gjatë dhe 1&nbsp;km të gjerë, ku qyteti pallat është i rrethuar nga një mur 6&nbsp;km nga tre krahë, ndërsa në të katërtin kufizohet me një liqen. Arkitektët e tij ishin Tuhir Das dhe Dhruv Chawla që e ndërtuan duke përdorur parime indiane. Ndërtesat e Fatehpur Sikrit tregojnë një sintezë të shkollave të ndryshme rajonale artizanale arkitekture si ajo e Guxharatit dhe Bengalit. Kjo pasi për ndërtimin u përdorën artizanë nga këto rajone. Ndikimet nga Arkitektura hindu dhe xhainiste shihen krahë për krahë me elementet islamike. Materiali ndërtimor i përdorur në të gjitha ndërtesat në Fatehpur Sikri, kompleksi i pallatit qytet, është guri i kuq ranor i nxjerr në vend, i njohur si 'gurë ranor Sikri'. Ai hyhet nëpërmjet portave përgjatë murit fortifikues 8&nbsp;km të gjatë, përkatësisht Porta e Delhit, Porta e Lal-it, Porta e Agras, Porta e Birbalit, Porta e Chandanpal-it, Porta e Gwalior-it, Porta Tehra, Porta Chor dhe Porta e Ajmerit.

, hyrja 54 m. e lartë për në kompleksin e Fatehpur Sikrit]]
Disa nga ndërtesat e rëndësishme të këtij qyteti, si fetare ashtu dhe shekullore janë:
* Buland Darwaza: E vendosur në murin jugor të xhamisë së mbledhjes kongregacionale, Xhama Masxhidi në Fatehpur Sikri është 55 m. e lartë, nga jashttë, duke bërë një kalim gradual në një shkallë njerëzore në brendësi. Porta u shtua rreth pesë vjet pas përfundimit të xhamisë rreth vitit 1576-77 si një 'hark fitoreje', për të përkujtuar fushatën e suksesshme të Akbarit në Guxharat. Ajo përmban dy mbishkrime në harkadë. Portiku qendror përfshin tre hyrje harkore, me më të madhen prej tyre në qendër, të njohur si në vend si Porta Patkua, sipas zakonit të vendosjes së patkonjve në derën e madhe prej druri për fatmbarësi. Jashtë shkallëve gjigante të Buland Darwazas, në të majtë ndodhet një pus i thellë.

* Xhama Masxhidi: Është një *Xhami Xhama* që nënkupton se është një xhami kongregacionale dhe ndoshta ishte një nga të parat që u ndërtuan në kompleks, pasi mbishkrimi i saj jep vitin 979 hixhra (1571-72) si datë të përfundimit të saj, me një hyrje të stërmadhe përballë oborrit, Buland Darwaza e shtuar rreth pesë vjet më vonë. Ajo u ndërtua sipas stilit të xhamive indiane, me iwan-ë përreth një oborri qendror. Një veçori dalluese është radha e çhatrive mbi shenjtërore. Në secilën prej shtatë kamareve ndodhen tre mihrabë, ndërsa mihrabi qendror është i mbuluar nga një kupolë, është dekoruar me zbukurime mermeri të bardhë, në forma gjeometrike.

* Varri i Salim Chishtit: Një varr prej mermeri të bardhë të mbyllur i shenjtit sufi, Salim Chisti (1478–1572), brenda oborrit të Xhama Masxhidit. Struktura një-katëshe është ndërtuar përreth një dhome qendrore katrore, brenda të cilës ndodhet varri i shenjtit, nën një tende druri të zbukuruar me mozaikë guackash. Përreth tij ndodhet një korridor për cirkumambulacion, me *xhali* të skalitur, ekrane të shpuar guri përreth me dizajne të stërholluara gjeometrike dhe një hyrje në jug.
, Fatehpur Sikri]]

Varri është ndikuar nga mauzoleumet më të hershëm të fillimit të shekullit të XV të Periudhës së Sulltanatit të Guxharatit. Karakteristika të tjera të rëndësishme të varrit janë kllapat serpentine prej mermeri të bardhë, që mbështetin strehët e pjerrta përreth parapetit.
Në të majtë të varrit, në lindje, qëndron një varr guri të kuq ranor të Islam Khan-it I, djalit të Shaikh Badruddin Chistit dhe nipi i Shaikh Salim Chishtit, që u bë një gjeneral në ushtrinë mogule gjatë mbretërimit të Jahangirit. Varri është i kryesuar nga një kupolë dhe tridhjetë e gjashtë *çhatri* të vegjël me kupola dhe përmban një numër varresh, disa të pa-emra, të gjithë pasardhës meshkuj të Shaikh Salim Chishtit.

* *Diwan-i-Ami*: Diwan-i-Ami ose Salla e Takimeve Publike, është një tip ndërtese që gjendet në shumë qytete ku sunduesi takonte publikun e gjerë. Në këtë rast, ai është një strukturë me shumë-ndarje drejtkëndore si pavijon përballë një hapsire të madhe të lirë. Në jug-perëndim të Diwan-i-Ami dhe pranë Shtëpisë së Sulltanës Turke ndodhen Banjat Turke.
* *Diwan-i-Khasi*: Diwan-i-Khasi ose Salla e Takimeve Private, është një ndërtesë e thjeshtë katrore me katër *çhatri* në çati. Megjithatë ajo është e famshme për kolonën e saj qendrore, që ka një bazë katrore dhe një trung tetëkëndor, të dy të skalitur me fasha dizajnesh gjeometrike dhe lulëzore, përveç tridhjetë e gjashtë kllapave të saj serpentine  që mbajnë një platformë rrethore për Akbarin, që është e lidhur me secilin kënd të ndërtesës në katin e parë, me katër shëtitore guri. Këtu Akbari takonte përfaqësues të feve të ndryshme për të diskutuar rreth besimeve të tyre dhe kryente takime private.

* ‘’Ibadat Khana’’: (Shtëpia e adhurimit) ishte një shtëpi takimi e ndërtuar në vitin 1575 nga perandori mogul Akbar, ku u vendosën themelet e një besimi të ri sinkretik, *Din-e-Ilahi*.
* ‘’Anup Talao’’: Anup Talao u ndërtua nga Raxha Anup Singh Sikarwar-i. Një pellg zbukurues me një platformë qendrore dhe katër ura që të çojnë te ai. Disa nga ndërtesat e rëndësishme të kompleksit perandorak janë përreth saj, ku përfshihen *Khwabgah* (Shtëpia e Ëndrrave), rezidenca e Akbarit, *Panch Mahali*, një pallat pesë katësh, *Diwan-i-Khasi* (Salla e Takimeve Private), *Ankh Michauli* dhe Selia e Astrologut, në këndin jug-perëndimor të Oborrit Pachisi.
* ‘’Hujra-i-Anup Talao’’: Thuhet se ka qenë rezidenca e gruas myslimane të Akbarit, megjithëse kjo është vënë në dyshim për shkak të përmasave të saj të vogla.
* ‘’Pallati i Mariam-uz-Zamani’’: Ndërtesa e grave raxhputase të Akbarit, duke përfshirë Mariam-uz-Zamanin, tregon ndikime guxharatase dhe është ndërtuar përreth një oborri, me kujdesin e veçant për të siguruar privaci.

* ‘’Naubat Khana’’: e njohur edhe si ‘’Naqqar Khana’’ që do të thotë *shtëpia e tamburëve*, ku muzikantët luanin tamburët për të shpallur mbërritjen e perandorit. Është e vendosur përpara *Portës Hathi Pol* ose Porta e Elefantit, hyrja jugore e kompleksit, që sugjeron se ishte hyrja perandorake.
* ‘’Oborri Pachisi’’: Është një katror i shënuar si një dërrasë loje e madhe, pararendësja e lojës moderne ‘Ludo’, ku njerëzit shërbejnë si gurë loje.
* ‘’Panch Mahali’’: Është një strukturë pallatore pesë-katëshe, me nivele që zvogëlohen gradualisht në madhësi, deri në nivelin fundor, që përbëhet nga një çhatri i madh me kupolë. Fillimisht façata kishte ekrane të shpuara guri dhe me gjasa e ndante po ashtu interiorin, duke sugjeruar se ishte ndërtuar për zonjat e oborrit. Katet mbahen nga kolona të skalitura në mënyrë të stërholluar në çdo nivel, duke arritur në 176 kolona në tërësi.
* ‘’Shtëpia e Birbalit’’: Është shtëpia e ministrit të parapëlqyer të Akbarit, që ishte i besimit hindu. Veçori të rëndësishme të ndërtesës janë tendat e pjerrta horizontale ose çaxha dhe kllapat që i mbajnë ato.
* ‘’Minarja Hiran’’: Minarja Hiran, ose Kulla e Elefantit, është një kullë rrethore e mbuluar me projeksione guri në formën e çatajve të elefantit. Tradicionalisht mendohej se ishte ndërtuar si një përmendore për elefantin e parapëlqyer të perandorit Akbar. Megjithatë, me gjasa u përdor si një pikë nisjeje të miljes pasuese.

Gërmimet e fundit të bëra nga ASI në vitin 2000 çuan në zbulimin e një qyteti të lashtë xhainist shumë afër kompleksit të fortesës.
Ndërtesa të tjera përfshinin *Taksali* (vendi i prerjes së parave), *Daftar Khana* (Zyrat e Regjistrave), *Karkhana* (Punishtja mbretërore), *Khazana* (Thesari), *Hamami* (Banjat Turke), Lagjet e *Daroghas*, stallat, Karvan sarai, Lagjja e Hakimit etj.

### Varri i Itimad-Ud-Daulah-ut
**Varri i Itmad-ud-Daulah-ut** (gjuha urdu:اعتماد الدولہ کا مقبرہ, ''I'timād-ud-Daulah kā Maqbara'') është një mauzoleum i Periudhës Mogule në qytetin e Agras, në shtetin indian të Uttar Pradeshit. Shpesh i përshkruar si një "kuti stolish", ndonjëherë i quajtur "**Taxhi foshnje**", Varri i I'timād-ud-Daulah-ut shpesh konsiderohet si një projekt paraprak i Taxh Mahalit.

Bashkë me ndërtesën kryesore, struktura konsiston në ndërtesa të shumta të jashtme dhe kopshte. Varri, i ndërtuar midis viteve 1622 dhe 1628 përfaqëson një tranzicion midis fazës së parë të Arkitekturës Mogule – të ndërtuar kryesisht në gurë të kuq ranorë me dekorime mermeri, si në Varrin e Humayunit në Delhi dhe Varri i Akbarit në Sikandra – për në fazën e dytë, të bazuar në zbukurime në mermer të bardhë dhe *pietra dura*, të paraqitur në mënyrë më elegante te Taxh Mahali.

Mauzoleu u porosit nga Nur Jahani, gruaja e Jahangirit, për babain e saj, Mirza Ghiyas Beg, fillimisht një amir pers në mërgim, që i ishte dhënë titulli ''I'timād-ud-Daulah'' (kolona e shtetit). Mirza Ghiyas Beg-u ishte edhe gjyshi i Mumtaz Mahalit (fillimisht të quajtur Arxhumand Bano, vajza e Asaf Khanit), gruaja e perandorit Shah Jahan, shkaktare e ndërtimit të Taxh Mahalit. Nur Jehani ishte përgjegjëse edhe për ndërtimin e Varrit të Jehangirit në Lahore.

I vendosur në bregun e djathtë të lumit Yamuna, mauzoleu është i vendosur në një kopësht të madh në formë kryqi të përshkruar nga rrjedha uji dhe shëtitore. Mausoleu vetë shtrihet në rreth 23 m2, e ndërtuar mbi një bazë rreth 50 m2 dhe rreth 1 m të lartë. Në çdo kënd ndodhen kulla gjashtëkëndore, rreth 13 m të larta.

Muret janë bërë me mermer të bardhë nga Raxhastani të zbukurar me gurë gjysëm të çmuar – kornelian, kuarc të kuq, lapis lazuli, oniks dhe topaz në imazhet e qiparisave dhe botilave të verës, ose dekorime më të rafinuara si frutat ose vazot që kanë lule. Drita depërton në brendësi nëpërmjet dritareve delikate xhali të skalitura në mënyrë të stërholluar me mermer të bardhë. Dekorimi i brendshëm konsiderohet nga shumë si frymëzuesi i atij të Taxh Mahalit, që u ndërtua nga nipi i saj, perandori Shah Jahan.

Shumë nga të afërmit e Nur Jahanit janë varrosur në këtë mauzoleum. Elementi i vetëm asimetrik në të gjithë kompleksin janë varret e babait dhe nënës së saj, që janë vendosur pranë njëri-tjetrit, një vendosje e imituar edhe te Taxh Mahali.

s në Fatehpur Sikri, themeluar nga Akbari]]
### Varri i Akbarit, Sikandra
**Varri i Akbarit** është mauzoleu i perandorit mogul Akbar dhe një kryevepër e rëndësishme e Arkitekturës Mogule. Ai u ndërtua në vitet 1605–1613 dhe u vendos në një terren prej 48.2 hektarë në Sikandra, një rrethinë e Agras, në Uttar Pradesh të Indisë.

Akbari e planifikoi varrin dhe zgjodhi vetë vendin e përshtatshëm për të. Pas vdekjes së tij, ndërtimin e përfundoi djali i tij princi Salim i quajtur Jahangir, në vitet 1605–1613.

Sikandra, vendi i prehjes së fundit të perandorit mogul, Akbari i madh, është në Autostradën Delhi-Agra, vetëm 13&nbsp;km nga Fortesa e Agras. Varri i Akbarit të Madh pasqyron tërësinë e personalitetit të tij. Varri i madh me gurë ranorë okre të kuqe, i skalitur bukur me drerë, lepuj dhe langurë është i vendosur në mes të një kopshti të harlisur. Vetë Akbari e planifikoi dhe zgjodhi vendin e përshtatshëm për varrin e tij. Për të ndërtuar një varr gjatë jetës së personit ishte një zakon turk, që mogulët e ndoqën me përpikmëri. Djali i Akbarit, Jahangiri e përfundoi ndërtimin e këtij varri piramidal në vitin 1613. Në varr janë gdhendur 99 emrat e Allahut.

Akbari ishte një nga perandorët më të mëdhenj në historinë e Indisë. Megjithatë, gjatë mbretërimit të stërnipit të tij, Aurangzebit, Xhatët kryengritës nën drejtimin e Raxha Ram Xhatit, e grabitën varrin e rafinuar, duke plaçkitur të gjithë xhevahiret prej ari dhe argjendi si dhe tapetet, ndërsa shkatërruan të gjitha gjërat. Madje në mënyrë që të hakmerrej për vdekjen e babait të tij Gokula, ai i mori dhe i dogji edhe kockat e Akbarit. Gjatë kësaj kohe u plackit gjithashtu edhe Taxh Mahali fqinj dhe u grabitën dy porta të Agras. Më vonë ai u dënua me vdekje nga Aurangzebi.
Varri mbeti i rrënuar deri në riparimet e gjera që i kryen britanikët nën drejtimin e Lord Curzon-it.

Është i vendosur në Sikandra, në rrethinat e Agras, në rrugën e Mathuras (Autostrada Kombëtare 2), 8&nbsp;km në drejtimin perëndim – veri-perëndim të qendrës së qytetit në koordinatat . Rreth 1&nbsp;km larg varrit, qëndron Varri i Mariam-uz-Zamanit, gruas së Akbarit dhe nënës së Jahangirit.

#### Arkitektura
Porta jugore është më e madhja, me katër minare me mermer të bardhë, të kryesuara me çhatri që janë të ngjashme dhe u paraprijnë atyre të Taxh Mahalit. Ajo përbënë hyrjen e zakonshme të varrit.  Vetë varri është i rrethuar nga një rrethim me mure 105 m2. Ngrehina e varrit është një piramidë me katër kate, e kryesuar nga një pavijon mermeri që përmban varrin e pavërtetë. Varri i vërtetë, si në mauzoleumet e tjerë, ndodhet në bazament nën të pavërtetin. Ndërtesat janë ndërtuar kryesisht nga një gurë ranor i kuq i zënë, i zbukuruar me mermer të bardhë. Panelet zbukuruese të punuar me gdhendje të këtyre materialeve dhe një rrasë e zezë zbukurojnë varrin dhe kabinën e portës. Dizajnet e paneleve janë gjeometrike, floreale dhe kaligrafike, duke paraqitur dizajnë më të stërholluara dhe të rafinuara që më vonë do të përfshiheshin në Varrin e Itmad-ud-Daulah-ut.

### Xhama Masxhidi (Agra)
**Xhama Masxhidi** i Agrës është një xhami në krahun tjetër të Fotretës së Agrës, përballë Stacionit Hekurudhor të Fortesës së Agras në koordinatat . Xhama Masxhidi është e njohur në popull edhe si ‘’Xhami Masxhidi’’ ose "Xhamia e të Premtes". Është një nga xhamitë më të mëdha në Indi.

Xhamia u ndërtua nga perandori mogul Shah Jahan në vitin 1648, kushtuar vajzës së tij të parapëlqyer, Jahanara Begum. Për tu përfunduar u deshën gjashtë vjet dhe 5 000 punëtorë. Mbishkrimi në hyrjen e saj tregon se ajo kushtoi 500 000 rupi të asaj kohe për tu ndërtuar. Ajo u ndërtuar me gurë të kuq ranorë dhe mermer. Midis Xhama Masxhidit dhe Portës së Delhit të Fortesës së Agras dikur ndodhej tregu i gjerë tetëkëndor Tropolia Chowk. Por ky treg u shkatërrua në vitet 1871-73 për ti hapur rrugë vendosjes së binarëve hekurudhorë dhe Stacionit Hekurudhor të Fortesës së Agras.

Xhama Masxhidi është një xhami e shquar për kupolën e saj të pazakontë dhe mungesën e minareve. Ajo është një xhami mjaft e thjeshtë prej guri të kuq ranor me pak dekorime në mermer të bardhë dhe mure dhe tavane në ngjyrë blu. Është një xhami e stërmadhe në qendër të Agras e rrethuar nga një pazar i madh.

Vetë xhamia qëndron mbi një platformë të lartë në të cilën ngjitesh nëpërmjet 35 shkallëve. Aju u projektua për të tërhequr syrin e besimtarëve nga largë dhe për të treguar lavdinë e Islamit.

Ajo ka proporcione të mirë-balancuara dhe një oborr të rrethuar nga ngrehina në tre anët e tij dhe salla e lutjeve në anën perëndimore. Ngrehinat kanë harkada të dhëmbëzuara të mbajtura nga kolona. Të gjitha kupolat bulbore kanë dizajn zambaku të përmbysur dhe majëza kailash në krye si dhe motive të ngushta zigzage mermeri të bardhë të alternuar nga fasha të gjera guri të kuq. Hyrja kryesore ndodhet nga ana lindore. Salla e lutjeve ka një façatë me iwan të gjerë me harkadë në qendrën e saj dhe është zbukuruar me kullëza elegante të alternuara me kioska. Kupola e saj është më e madhja dhe më e larta nga tre kupolat që kurorëzojnë shenjtëroren. Në qendër të oborrit ndodhet një krua me katër kioska në këndet e saj. Pjesa e brendshme e murit perëndimor ka një mihrab dhe pulpit të bukur në mermer të bardhë.

Përgjatë krahëve të sallës kryesore të lutjeve, panelet e zbukurues të punuar me gurë ranorë të ngjashëm me ata që zbukurojnë portën kryesore të Taxh Mahalit, i shtojnë një shije të përshtatshme femërore. Xhamia akoma në përdorim, është një nga monumentet kryesore të qytetit dhe shërben si një pikë referimi kur shëtiten pazarët e mbipopulluar që e rrethojnë atë. Ata janë të vendosur në një plan rrugësh që ka ndryshuar pak që nga Periudha Mogule.
Xhama Masxhidi është dekoruar bukur me piktura, gurë të gdhendur, skalitje dhe pllaka të glazuara. Ngrehina përfshin Dalanin me kolona, një 'chhajja' të bukur dhe 'çhatri' në çati. Iëani kryesor i ndërtesës është mjaft i thjeshtë dhe përmban një hark qendror me dizajne gjeometrike.

### Chini Ka Rauza
**Chini Ka Rauza** është një monument mortor, *rauza* në Agra, që përmban varrin e Allama Afzal Khan Mullah-ut, një poet dhe studiues që ishte kryeministri i perandorit mogul Shah Jahan. Varri u ndërtua në vitin 1635. Chini ka Rauza është e vendosur vetëm 1&nbsp;km në veri të Varrit të Itmad-ud-Daulah-ut, në bregun lindor të lumit Yamuna në Agra në koordinatat .

Façata e monumentit është e njohur edhe për një nga shembujt më të të rafinuar të punimit të pllakave të glazuara, të quajtur *kashi* ose *chini* në ndërtesat e Periudhës Mogule.

E njohur edhe si varri kinez, ky është mauzoleu i Afzal Khanit, poetit pers që gjatë sundimit të Shah Jahanit u bë vezir. Khani vdiq në Lahore në 1639 dhe u varros këtu në Agra. Varri është ndërtuar i drejtuar nga qyteti i Mekës.

Struktura është "e pazakontë", për shkak të stilit të saj arkitekturor sipas të cilit është ndërtuar. Ajo ka një "plan të pazakontë" që ka një kupolë të stilit të sulltanatit jo proporcionale. Chini Ka Rauza është e shquar për kupolën me ndikim Pers prej pllakash blu të glazuara.

Për shkak të kushteve klimatike, tipet e ndryshme të ngjyrave u zbehën nga pllakat. Te façatat, ndërtuesit përdorën poçe qeramike për të pakësuar peshën e betonit mbushjes me beton, që ndiqej në Romën dhe Egjiptin e lashtë. Varri u ndërtua nga Jahangiri, në kujtim të nënës së tij, Mariam-uz-Zamanit. Varri është i vendosur në Sikandra, një rrethinë e Agras, në koordinatat .

#### Historia
Heer Kunwari ishte një princeshë nga Raxhputi dhe vajza më e madhe e Raxha Bharmalit të Amerit. Ajo u martua me perandorin Akbar në vitin 1562. Ajo vdiq në Agra në vitin 1623 Varri ndodhet vetëm një kilometër nga Varri i Akbarit, i ndërtuar sipas dëshirës së saj, varri i vetëm i afërt nga varret e grave të tjera.

#### Arkitektura
Struktura ishte fillimisht një *Baradari* i hapur (pavijon kënaqsie) nën Sikander Lodin, që e ndërtoi atë në vitin 1495. Ai u përshtat në vitin 1623 nga mogulët si një varr duke bërë një kriptë poshtë kompartamentit qendror dhe duke e rimodeluar thelbësisht.
Mauzoleu përmban tre varre: një nën dhomën mortore, që është varri i vërtetë; cenotafi sipër tij; dhe një tjetër cenota në tarracë.

#### Zbukurimi
Façata prej guri të kuq ranor dhe panelet me një larmi motivesh dekorative, si modelet floreale, tregojnë mjaft rreth shkëlqimit të shkuar të këtij varri. Në trungun e kolonave ka motive zigzage, vazo hardhisht brenda nikeve të zhytura dhe dizajne floreale gjeometrike që zbukurojnë muret mbajtëse midis harqeve. *Çhatrit* kanë kolana të bukura të gdhendura me baza gjashtëkëndore. Kllapat prej guri zënë hapsirat pak poshtë *çaxhas*, ndërsa sipër saj ndodhen friza të bukura të skalitura. Poshtë kupolave ndodhen gdhendje zbukuruese në mermer të bardhë. Frizat e *çhaparkhatave* fillimisht ishin të mbuluara me pllaka të glazuara dhe kanë çati piramidale. Gjurmë të pikturave floreale mund të shihen akoma në kënde, që tregon rreth bukurisë së mëparshme të varrit. Kompleksi i kopshtit, në formë katrore, është rreth 300 x 300 metra dhe i rreshtuar përsosmërisht me Taxh Mahalin në bregun përballë. Gjatë stinës së shirave, terreni përmbytet pjesërisht nga ujërat. Është përmendur se ky kopësht mund të jetë ndërtuar nga perandori i parë mogul Babur (në vitin 1530). Kopshti u projektua si pjesë integrale e kompleksit të Taxh Mahalit përballë tarracës buzëlumore. Gjerësia e tij është identike me atë të pjesës tjetër të Taxh Mahalit.

Vërshimet e shpeshta dhe nxierja e materialeve ndërtuese nga fshatarët pothuajse e shkatërroi kopshtin. Strukturat e mbetura brenda kopshtit ishin në gjendje të rrënuar. Në vitet 1990, ekzistenca e kopshtit pothuajse ishte harruar dhe ishte degraduar në pak më shumë se një kodrinë e madhe rëre, e mbuluar me bimësi të egër dhe lym lumor.

#### Plani i vendit
Mbishkrimet në sitin e Mehtab Baghut përmendin se ai i bashkohet kopshteve të tjerë në perëndim; këta janë quajtur "Chahar Bagh Padshahi" dhe "Chahar Bagh Padshahi i Dytë". Kopshti rrethohet nga një kompleks muresh; ai është bërë prej tullash, suva gëlqereje dhe të veshur me gurë të kuq ranorë. Me një gjatësi prej 289 metrash muri lumor është pjesërisht i paprekur. I ndërtuar mbi platforma, ka kulla me kupola në gurë të kuq ranorë në formë tetëkëndore, që mund të kenë qëndruar në kënde. Në skajin perëndimor të terrenit ndodhet një rrugicë 2 - 2.5 m e gjerë e bërë me tulla, që i mbulon mbetjet e murin në perëndim. Pranë hyrjes ndodhet një faltore e vogël dalite buzë lumit. Nga katër kullat prej guri ranor, që shënojnë këndet e kopshtit, vetëm ajo në jug-lindje ka mbetur.

Në skajin jugor një pellg i madh tetëkëndor pasqyron imazhin e mauzoleut. Strukturat e tjera, jo në përputhje me planin e peizazhit origjinal përfshijnë fidanishte të zotëruar nga persona privatë, një tempull në vendin e një gaxiboje, një statujë e veçuar e B. R. Ambedkar-it duke mbajtur Kushtetutën e Indisë në oborr dhe reliket e një rrjeti furnizimi me ujë të parkut. Restaurimet filluan në vitet 1990, të mbështetura nga amerikanët, gjatë të cilave sitit të Mehtab Baghut iu shtua rrethimi me tel me gjemba.

Kopshtit, me këmbënguljen e ASI-t iu rikthye mjedisi origjinal me bimët që Mogulët përdornin në kopshtet e tyre. Megjithëse “National Environmental Engineering Research Institute” (NEERI) ka sugjeruar mbielljen e 25 specieve bimore që zbusin ndotjen çdo 2 m Turizmi është kontribuesi kryesor i ekonomisë së Agras. Agra është vendi i qendrës më të madh të mirëqenies në Azi të quajtur Kaya Kalp – The Royal Spa, në Hotel Mughal në Agra.

Agra ka shumë industri. Impianti i parë bioteknologjik i kompanisë Harihar Biotech në Uttar Pradesh, është i vendosur pranë Taxhit. Në Agra ndodhen rreth 7,000 njësi të vogla industriale. Agra është e njohur edhe për mallrat e saj prej lëkure, firma më e vjetër dhe e famshme e lëkurës Taj Leather World ndodhet në Pazarin Sadar. Tapetet, zejtaria, *zari dhe zardozi* (punime qëndistarie), skalitjet e mermerit dhe punimet zbukuruese me gdhendje. Agra është e njohur për ëmbëlsirat e saj (Petha and Gajak) dhe mezetë (Dalmoth), manifakturat e veshjeve dhe eksportuesit si dhe një industri automobilash. Bërja e tapeteve u fut në qytet nga perandori i parë mogul, Babur dhe që atëherë ky artizanat ka lulëzuar.

Qendra e qytetit të Agrës ka argjendari dhe dyqane veshjesh. Zona e argjendarive ndodhet në Choube Ji Ka Fatak. Zona e Tregut Shah është treg i pajisjeve elektronike, ndërsa Sanjay është qendra e tregtisë së Agrës.

## Zhvillimi
Agra renditet e pesta si në indeksin e depërtimit financiar, që mat gjëra si prania e ATM-ve, degëve bankare ashtu dhe në indeksin e konsumit, që tregon shndërrimin e qytetit në një metropol urban. Ka shumë ndërtesa të reja, komplekse shopingu, qendra tregtare, rrugë, mbikalime dhe apartmente duke u krijuar. Në Indeksin e Konkurueshmërisë Qytetare të Indisë, në 2010 Agra u rendit e 26-ta, e 32-ta në 2011 dhe e 37-ta në 2012.

## Arsimi
Gjatë fillimit të Periudhës Mogule Agra u zhvillua si një qendër e arsimit islamik. Britanikët futën në Agra konceptin perëndimor të arsimit. Në vitin 1823, u formua Agra College, një nga kolegjet më të vjetra në Indi nga shkollat sanskrite të vendosura nga sunduesit Scindia.
Në Periudhën Britanike, Agra u bë një qendër e madhe e Letërsisë Hindi me shkrimtarë si Babu Gulab Rai në krye.

### Universitetet dhe kolegjet
Universiteti i Agras u krijuar më 1 korrik 1927 dhe plotëson nevojat e kolegjeve të shpërndara në Provincat e Bashkuara, Rajputana, Provincat Qendrore dhe pothuajse të gjithë Indinë Veriore, tashmë me 10 institute duke përfshirë departamente të ndryshme dhe rreth 700 kolegje të lidhur me këtë universitet. Universiteti historik i Agras më vonë u pagëzua si **Universiteti Dr. Bhim Rao Ambedkar**, nga kryemistri i atëhershëm i Uttar Pradeshit, Mayawati.

* Sachdeva Institute of Technology, i njohur shkurt si SIT, Mathura që nga 2001.
* The Institute of Mental Health and Hospital, më parë i njohur si **Agra Lunatic Asylum**, u krijua në shtator 1859 e menaxhuar nga shteti i Uttar Pradeshit. Është i shtrirë në një terren të gjerë dhe të bukur prej 69.9 ha, që është një qendër e mirënjohur për trajtimin, trajnimin dhe kërkimin e sëmundjeve mendore në Indinë Verirore. Instituti u riemërtua **Mental Hospital**, Agra në 1925. Nga viti 1912 deri në 1993 funksiononte në bazë të “Indian Lunacy Act”. Aktualisht funksionon në bazë të “Mental Health Act”, 1987. Duke ndjekur një urdhër gjyqësor të Gjykatës Supreme të Indisë në vitin 1994, istitucioni u riemërtua **Agra Mansik Arogyashala**, duke e bërë atë një institucion autonom dhe theksuar objektivat e përmirësimit të trajtimit dhe kujdesit për të sëmurët mendorë duke përfshirë rehabilitimin si dhe zhvillimin e aktiviteteve të mësimeve profesionale, trajnimeve dhe kërkimeve. Në përputhje me urdhërin e Gjykatës Supreme, qeveria e Uttar Pradeshit e shpalli spitalin insitucion autonom më 31 janar 1995. Në përputhje me të ai u riemërtua **Institute of Mental Health and Hospital** më 8 shkurt 2001.
* Central Institute of Hindi, (i njohur si **Kendriya Hindi Sansthan**) është një institut autonom i Ministrisë së Zhvillimit të Burimeve Njerëzore të Qeverisë së Indisë të angazhuar në mësimin e gjuhës hindi si gjuhë e huaj dhe gjuhë e dytë. Përveç zhvillimit të kurseve rezidenciale për studentët e huaj, instituti zhvillon edhe programe trajnimi të rregullta për mësuesit e hindit që nuk i përkasin shteteve ku flitet hindi të Indisë. Instituti është i vendosur në një kampus prej 4.5 ha në rrethinat e qytetit. Instituti me qendër në Agra ka tetë qendra rajonale në Delhi, Hyderabad, Mysore, Shillong, Dimapur, Guwahati, Ahmedabad dhe Bhubaneshwar. Ai është i vetmi institucion qeveritar në Indi i krijuar vetëm për kërkimin dhe mësimin e gjuhës hindi si një gjuhë e huaj ose e dytë.
* Kolegji Mjeksor Sarojini Naidu, ësthë një nga tre kolegjet më të vjetra mjeksore në Indi. Është i vendosur në Agra. Ai është emërtuar sipas zonjës së parë të guvernatorit të Uttar Pradeshit, poetit dhe luftëtarit të lirisë, **Bharat Kokila Smt. Sarojini Naidu**.
* Kolegji i Agras, është një nga institucionet më të vjetra në Indi. **Pandit Gangadhar Shastri**, një studiues i shquar i sanskritishtes e themeloi kolegjin në vitin 1823. Deri në vitin 1883 instituti ishte një kolegj qeveritar dhe pas saj u menaxhua nga një bord dhe një komitet menaxhimi. Kolegji i Agras prodhon diploma të nivelit të parë në Uttar Pradesh dhe Indinë Veriore.
* St. John's College, Agra, është një kolegj i krijuar në vitin 1850, tani pjesë e Universitetit Dr. Bhim Rao Ambedkar, më parë të njohur si **Universiteti i Agras**. Është mes kolegjeve më të vjetër dhe një nga kolegjet e krishtera më të bukur në Indi. Kolegji drejton një qendër studimi të Indira Gandhi National Open University (IGNOU), një universitet qëndror.
* Kolegji Raja Balwant Singh, i krijuar në vitin 1885 ia detyron ekzistencën **Raja Balwant Singh Ji-së** të **Awagarh-ut**, që mundësoi rritjen e institucionit një nga kolegjet më të vjetër dhe më të mëdhenj në Uttar Pradesh. Kolegji Raja Balwant Singh është i vendosur në Bichpuri të Agras. Ai është i lidhur me Uttar Pradesh Technical University në Laknau dhe Universitetin Dr. B.R. Ambedkar në Agra.
* Instituti Arsimor Dayalbagh, Radhasoami Satsang Sabha, nisi **Institutin Arsimor Radhasoami**, si një shkollë e mesme bashkë-arsimore, e hapur për të gjithë, më 1 janar 1917. Ai u bë një kolegj diplomimi në 1947, i lidhur me **Universitetin e Agras**. Në 1975, ai formuloi një program studimesh që mori aprovimin nga Qeveria e Uttar Pradeshit dhe Komisioni i Granteve Universitare, si rezultat i të cilit në 1981 Ministria e Arsimit të Qeverisë së Indisë, i dha statusin e një institucioni **njohur** për të qenë një universitet mbi Insitutin Arsimor Dayalbagh, për të zbatuar skema të reja.
* UEI Global, i renditur mes instituteve kryesore të menaxhimit në Indi nga Komisioni i Vlerësimit të Konkurimit të Sukseshëm për vitet 2013 dhe 2012. Kolegji ka 12 kampuse në të gjithë Indinë duke mundësuar programe në menaxhimin e hoteleve dhe biznesit.

## Media
Agra është selia e gazetës *Dainik Jagran*, që është gazeta më e lexuar në gjuhën hindi në Indi. Gazeta të tjera që lexohen gjerësisht përfshijnë *Amar Ujalan*, *Aaj-in*, *Hindustan-in*,*The Sea Express*, Deepsheel Bharat, DLA. Të përditshmet e publikuara në anglisht janë *The Times of India*, *Hindustan Times*, *Economic Times*, *The Pioneer* etj. Të përditshmet e publikuara në gjuhën urdu janë Prabhanjan Sanket, *Inksaaf* etj. Publikohet edhe tabloidi i përzier në anglisht dhe hindi *I-NEXT*.
Morphers Animation Studios LLP është një studio animini në Agra, që ofron shërbime vizualizimi 3D për klientët.

### Stacione radiofonike 
All India Radio shtetëror ka një stacion vendor në Agra që transmeton programe të ndryshme të interesit të përgjithshëm. Ka dy stacione radio FM, 92.7 BIG FM (Reliance Broadcast Network Limited) dhe Radio Mantra 91.9 FM (Shri Puran Multimedia). Është edhe një stacion komunitar radioje 90.4 FM, Agra Ki Awaaz. Stacione të tjera janë 90.8&nbsp;MHz – Aap Ki Awaaz. dhe 105.6&nbsp;MHz – IGNOU Gyan Vani.

## Festa dhe panaire 
### Taj Mahotsavi
Taj Mahotsav-i është një festë kulturore e zhvilluar që nga viti 1992. Në vitin 2017 është përvejtori i 26-të i këtij mahotsav-i. Kjo festë gjendet edhe në kalendarin e eventeve të Departamentit të Turizmit të Qeverisë së Indisë. Një numër i madh turistësh indianë dhe të huaj vijnë në Agra për tiu bashkuar festës nga 18 deri më 27 shkurt. Një nga objektivat e këtij panairi zejtarie është të inkurajoi artizanatin. Ai mundëson punime artizanale dhe zejtarie me një çmim të arsyeshëm që nuk është i fryrë nga kostot e larta të mirëmbajtjes.

### Ram Barati
Ram Barati () është pjesë e festimeve Ramalila në Agra. Është një nga ngjarjet më të mëdha të përvitshme në Indi. Ram Barat fjalë për fjalë do të thotë procesioni barat i marstesës së Ramas. Çdo vit zgjidhet një vendndodhje e re në Agra dhe dekorohet në mënyrë të stërholluar me drita dhe lule. Zona zbukurohet për procesionin e martesës hyjnore.

### Festa e Letërsisë Taxh
Festa e Letërsisë Taxh shikon yjet e botës letrare të shfaqen në Agra, që përfshin shkrimtarët Muzaffar Ali, Shobha De, Prahlad Kakker dhe Raghu Rai. Kjo festë, një përpjeke për të ripërtërirë shpirtin estetik të këtij qyteti të pasur historik. Agra edukon pëlqimin e Ghalibit, Tansenin, Surdasit, Nazeerit dhe shumë të tjerëve.

### Panaire
;Panairi i Kailashit:
Panairi i Kailashit zhvillohet në qytezën e Kailashit, rreth 12&nbsp;km nga Agra, në muajine gusht-shtator. Është një panair i rëndësishëm në nder të Shivës, që besohet se është shfaqur aty në formën e lingamit prej guri.

;Panairi Gangaur:
Gokulpura / Moti Katra, Agra

### Muzeu Bashkiak Taxh në Parkun Paliwal 
Muzeu – bibliotekë publike është i vendosur në një strukturë të vjetër të trashëgimisë, të ndërtuar në vitin 1922 dhe rikonstruktuar në vitet 1940.
Në këtë muze është e ekspozuar statuja prej bronxi e Mbretëreshës Viktoria. Statuja të tjera të vjetra dhe përmendore të Periudhës Mogule janë të shfaqur për tërheqjen e turistëve.

## Personalitete të shquara 
Poeti i madh Surdas, Shri Ram Sharma, Abul Fazal, Amrit Lal Nagar, Rangey Raghav, Dr Ramvilas Sharma, Babu Gulab Roy, Rajendra Yadav, Mirza Galib, Mir Taqi Mir, Nazir Akbarabadi, Motilal Nehru, aktorja Nimmi, Raj Babbar, Deoki Nandan.

## Shiko edhe
* Varanasi
* Ajodhja
* Laknau
* Mathura
* Perandoria Mogule
* Arkitektura Mogule
* Arkitektura e Uttar Pradeshit

## Referime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lexime të mëtejshme
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* .

## Lidhje të jashtme
* 
* Official website of Agra
* 
*R. Nath Mughal Architecture Image Collection, images of Agra - University of Washington Digital Collections