Vendbanimet kelte në Ballkan

[parapamje|400x400px| Fiset në [Ballkan (Evropën Juglindore), Ballkanin Perëndimor, Panoninë dhe Dakinë perëndimore, rreth vitit 50 p.e.s.]]
**Vendbanimet kelte në Ballkan** janë një aspekt i rëndësishëm i historisë së hershme të këtij rajoni, veçanërisht gjatë periudhës së shekujve të IV dhe III para erës sonë. Keltët ishin një popull që u shtri gjerësisht në Ballkan dhe Evropë dhe njiheshin për kulturën e tyre të zhvilluar dhe shkathtësinë në luftë. Grupet galike, me origjinë nga krerët e ndryshëm La Tène, filluan një lëvizje juglindore në Ballkan që nga shekulli IV p.e.s.. Megjithëse vendbanimet galike ishin të përqendruara në gjysmën perëndimore të pellgut të Karpateve, kishte inkursione dhe vendbanime të dukshme brenda Ballkanit.

Nga bazat e tyre të reja në Ilirinë veriore dhe Panoninë, pushtimet galike arritën kulmin në fillim të shekullit III p.e.s., me pushtimin e Greqisë . Pushtimi i Greqisë i vitit 279 p.e.s. u parapri nga një sërë fushatash të tjera ushtarake të zhvilluara në Ballkanin jugor dhe kundër mbretërisë së Maqedonisë, të favorizuara nga gjendja e konfuzionit që erdhi nga trashëgimia e diskutueshme pas vdekjes së Aleksandrit të Madh . Një pjesë e keltëve pushtues kaluan në Anadoll dhe përfundimisht u vendosën në zonën që mori emrin e tyre, Galatia . 

## Vendbanimet e Evropës Juglindore 
Nga shekulli i IV p.e.s., grupet kelt u futën në rajonin e Karpateve dhe në pellgun e Danubit, që përkon me lëvizjen e tyre në Itali . *Boii* dhe *Volcae* ishin dy konfederata të mëdha kelte që në përgjithësi bashkëpunuan në fushatat e tyre. Grupet e ndarë u zhvendosën në jug nëpërmjet dy rrugëve kryesore: njëra pas Danubit, tjetra drejt lindjes nga Italia. Sipas legjendës, 300,000 keltë u shpërngulën në Itali dhe Iliri . 

Nga shekulli i III-të, banorët vendas të Panonisë ishin pothuajse plotësisht të keltizuar .  Mbetjet e La Tène gjenden gjerësisht në Panoni, por gjetjet në perëndim përtej Tizës dhe në jug përtej Savës janë mjaft të rralla. 

Fisi i parë ballkanik që u mposht nga Keltët ishte Iliri Autariatae, i cili, gjatë shekullit të IV p.e.s., kishte gëzuar një hegjemoni mbi pjesën më të madhe të Ballkanit qendror, me qendër në luginën e Moravës .  Shkaku për këtë shpjegohet nga Pausanias si lakmia për plaçkë,  nga Justini si rezultat i mbipopullimit,  dhe nga Memnoni si rezultat i urisë.  Sipas Pausanias, një bastisje fillestare hetimore e udhëhequr nga Cambaules u tërhoq kur ata kuptuan se ishin shumë të paktë në numër.  u largua nga Panonia, u nda në tre divizione dhe marshoi në jug në një ekspeditë të madhe   drejt Maqedonisë dhe Greqisë qendrore . Nën udhëheqjen e Cerethrius, 20,000 burra lëvizën kundër Thrakëve dhe Triballëve. Një divizion tjetër, i udhëhequr nga Brennus  dhe Acichorius   lëvizi kundër Paionëve, ndërsa divizioni i tretë, i kryesuar nga Bolgios, synonte maqedonasit dhe ilirët .   Megjithatë, kontingjenti i Bolgios u zmbraps nga fisniku maqedonas Sostenes dhe të kënaqur me plaçkën që kishin fituar, kontingjentet e Bolgios u kthyen prapa. Sosthenes, nga ana tjetër, u sulmua dhe u mund nga Brennus dhe divizioni i tij, të cilët atëherë ishin të lirë të shkatërronin vendin.

Pasi këto ekspedita u kthyen në shtëpi, Brennus i nxiti dhe i bindi ata të bënin një ekspeditë të tretë të bashkuar kundër Greqisë qendrore, të udhëhequr nga ai dhe Acichorius.  Numri aktual i kalorësve duhet të jetë sa gjysma i madh: Pausanias përshkruan se si ata përdorën një taktikë të quajtur *trimarcisia*, ku çdo kalorës mbështetej nga dy shërbëtorë të hipur, të cilët mund ta furnizonin me një kalë rezervë nëse ai duhej të zbritej, ose të merrte. vendin e tij në betejë, nëse ai vritet ose plagoset.  

### Beteja e Thermopileve (279 pes) 
Një koalicion grek i përbërë nga etolianë, beotianë, athinas, fokianë dhe grekë të tjerë në veri të Korintit zuri vend në kalimin e ngushtë të Thermopylae, në bregun lindor të Greqisë qendrore. Gjatë sulmit fillestar, forcat e Brennus pësuan humbje të mëdha. Prandaj ai vendosi të dërgojë një forcë të madhe nën Acichorius kundër Etolisë . Detashmenti Etolian, siç shpresonte Brennus, u largua nga Termopile për të mbrojtur shtëpitë e tyre. Etolët iu bashkuan mbrojtjes *masivisht* - pleqtë dhe gratë iu bashkuan luftës.  Duke kuptuar se shpata galike ishte e rrezikshme vetëm nga afër, etolët iu drejtuan taktikave luftarake . 

#### Ari i mallkuar i Delfit 
Pavarësisht nga tregimet greke për humbjen e Galëve, tradita letrare romake preferoi një version shumë të ndryshëm. Straboni raporton një histori të treguar në kohën e tij për një thesar gjysmë legjendar - *aurum Tolosanum*, pesëmbëdhjetë mijë talenta (450 metrikë ton / 990,000 paund) ari dhe argjendi - që supozohet të ketë qenë ari i mallkuar i grabitur gjatë thesit nga Delphi dhe u kthyen në Tolosa ( Tulouse moderne, Francë ) nga Tectosages, të cilët thuhej se ishin pjesë e ushtrisë pushtuese.

Më shumë se një shekull e gjysmë pas pushtimit të supozuar, romakët sunduan Gallia Narbonensis . Në vitin 105 p.e.s., ndërsa po marshonte për në Arausio, prokonsulli i Galisë Cisalpine Quintus Servilius Caepio plaçkiti shenjtëroret e qytetit të Tolosa, banorët e të cilit ishin bashkuar me Cimbri, duke gjetur mbi 50,000 15&nbsp;£ shufra ari dhe 10,000 15&nbsp;£ shufra argjendi. Pasuritë e Tolosës u dërguan përsëri në Romë, por vetëm argjendi ia doli: ari u vodh nga një bandë grabitqarësh, të cilët besohej se ishin punësuar nga vetë Caepio dhe se kishin vrarë legjionin që e ruante. Ari i Tolosës nuk u gjet kurrë dhe u tha se i ishte dorëzuar trashëgimtarit të fundit të Servilii Caepiones, Marcus Junius Brutus .

Në vitin 105 p.e.s., Caepio refuzoi të bashkëpunonte me oficerin e tij epror, Gnaeus Mallius Maximus, sepse ai e mendonte atë si një *novus homo*, duke vendosur vetë të angazhohej në betejë kundër Cimbri, në Rhone . Atje, ushtria romake pësoi një disfatë dërrmuese dhe një shkatërrim të plotë, në të ashtuquajturën Beteja e Arausio ( Portokallia moderne).

Pas kthimit të tij në Romë, Caepio u gjykua për "humbjen e ushtrisë së tij" dhe përvetësim . Ai u dënua dhe iu dha dënimi më i ashpër i lejuar; atij iu hoq shtetësia romake, iu ndalua zjarri dhe uji 800 milje larg Romës, u gjobit me 15,000 talente (rreth 825,000&nbsp;lb) prej ari dhe i ndalohet të shohë ose të flasë me miqtë ose familjen e tij derisa të largohet për në mërgim .

Pjesën tjetër të jetës e kaloi në mërgim në Smirnë të Azisë së Vogël . Humbja e tij dhe rrënimi që pasoi u konsideruan si një ndëshkim për vjedhjen e tij sakrilegjioze.

Straboni distancohet nga ky tregim, duke argumentuar se Galët e mundur nuk ishin në gjendje të merrnin një plaçkë të tillë dhe se, gjithsesi, Delfi ishte plaçkitur tashmë nga thesari i tij nga Fokianët gjatë Luftës së Tretë të Shenjtë në shekullin e kaluar.  Megjithatë, plaçkitja legjendare e Delfit nga Brennus paraqitet si fakt nga disa historianë të njohur modernë. 

## Pas fushatave greke 
majtas|parapamje|550x550px| Etnogjeneza dhe migrimet e Volcae .
Shumica e studiuesve e konsiderojnë fushatën greke një fatkeqësi për keltët.

Disa nga të mbijetuarit e fushatës greke, të udhëhequr nga Comontoris (një nga gjeneralët e Brennus) u vendosën në Traki . Në 277 p.e.s., Antigonus II Gonatas mundi Galët në Betejën e Lysimachia dhe të mbijetuarit u tërhoqën, duke themeluar një qytet-shtet jetëshkurtër të quajtur Tyle .  Një grup tjetër galësh, të cilët u ndanë nga ushtria e Brennusit në 281 p.e.s., u transportuan në Azinë e Vogël nga Nicomedi I për ta ndihmuar atë të mposhtte vëllanë e tij dhe të siguronte fronin e Bitinisë . Ata përfundimisht u vendosën në rajonin që mori emrin e tyre, Galatia . Ata u mundën nga Antioku I, dhe si rezultat, ata u kufizuan në malësitë djerrë në qendër të Anadollit. 

Grupet kelte ishin ende njësitë kryesore politike në Ballkanin verior nga shekulli IV deri në shekullin e I p.e.s.. *Boii* kontrollonte pjesën më të madhe të Panonisë veriore gjatë shekullit të 2-të p.e.s., dhe përmendet gjithashtu se kishte pushtuar territorin e Sllovakisë moderne. Mësojmë për fise të tjera të konfederatës Boiane që banojnë në Panoni. Kishte *Taurisci* në luginën e sipërme të Savës, në perëndim të Sisakut, si dhe *Anarti*, *Osi* dhe *Cotini* në pellgun e Karpateve . Në luginën e poshtme të Savës, *Scordisci* kishin shumë pushtet mbi fqinjët e tyre për më shumë se një shekull.

Gjysma e fundit e shekullit I p.e.s. solli shumë ndryshime në marrëdhëniet e pushtetit të fiseve barbare në Panoni. Humbja e konfederatës Boiane nga mbreti Geto - Dacian Burebista kufizoi ndjeshëm kontrollin kelt të pellgut Karpate dhe një pjesë e keltizimit u kthye. Sidoqoftë, më shumë fise kelte shfaqen në burime. Hercuniates dhe Latobici migruan nga rajonet veriore (Gjermania). Janë hasur gjithsej fise të reja, që mbajnë emra latinë (të tillë si Arabiates ), që ndoshta përfaqësojnë krijime të reja të gdhendura nga konfederata e mundur Boiane. Për të dobësuar më tej hegjemoninë kelte në Panoni, romakët zhvendosën *Azali* Panno-Ilirë në Panoninë veriore. Dominimi politik i gëzuar më parë nga Keltët u la në hije nga konfederatat më të reja barbare, të tilla si Marcomanni dhe Iazyges . Pavarësia e tyre etnike humbi gradualisht pasi ata u përthitën nga popujt dakë, ilirë dhe gjermanikë përreth, megjithëse emrat kelt mbijetuan deri në shekullin e III të erës sonë. 

## Shih edhe 
* Ilirët
* Keltët

## Referime