Shqiptarët e Malit të Zi

**Shqiptarët** janë pakica më e madhe jo-sllave në Mal të Zi. Numri i përgjithshëm i shqiptarëve në Mal të Zi është 30,439 banorë, që përbën rreth 5% të popullsisë. Pakica shqiptare jeton kryesisht në pjesët juglindore dhe lindore të vendit, gjegjësisht në komunat: Ulqin (71%), Plavë (19%), Tivar (6%), Podgoricë (5%) dhe Rozhajë (5%).

Qyteti më i madh shqiptar në Mal të Zi është Ulqini, selia e Këshillit Kombëtar të Shqiptarëve, institucionit më të lartë të vetëqeverisjes së shqiptarëve në këtë vend.

## Popullsia 
Bazuar në të dhënat zyrtare të regjistrimeve të popullsisë, të organizuara gjatë Mbretërisë së Jugosllavisë, në vitin 1921 folës amtarë të gjuhës shqipe ishin 16,838 banorë (8.45% e popullsisë), ndërsa në vitin 1931 ishin 18,098 banorë (5.03%). Nga viti 1948 deri në vitin 2003, kur regjistrimet u organizuan nga RSF dhe RF e Jugosllavisë, u shtua dhe deklarimi i përkatësisë etnike.

Në vitin 1948 në Mal të Zi jetonin 19,425 shqiptarë (5.15% e popullsisë), 23,460 (5.58%) shqiptarë ishin në vitin 1953, 25,803 (5.47%) në vitin 1961, 35,671 (6.74%) në vitin 1971, 37,735 (6.46%) në vitin 1981, 40,415 (6.57%) në vitin 1991 dhe 31,163 (5.03%) në vitin 2003. Në regjistrimin e fundit të organizuar nga Mali i Zi në vitin 2011, numri i shqiptarëve ishte 30,439 (ose 4.91% e popullsisë).

## Historia 
[274x274px|parapamje|Shqiptarë në [Cetina|Cetinë, viti 1906.]]

Shqiptarët në Mal të Zi janë popullsi autoktone. Pas zgjerimit territorial të Malit të Zi drejt territoreve të banuara me shqiptarë në vitin 1878, shqiptarët për herë të parë bëhen shtetas të atij vendi. Shqiptarët që morën shtetësinë malazeze ishin myslimanë dhe katolikë, të cilët jetonin në qytetet e Tivarit të Vjetër dhe Ulqinit me rrethinat e tyre, në bregun e lumit Buna dhe të Liqenit të Shkodrës, si dhe në Triesh.

Pas luftërave ballkanike, në përbërje të Malit të Zi hynë treva të reja të banuara me shqiptarë. Mali i Zi atëherë fitoi një pjesë të Malësisë, gjegjësisht Hotin dhe Grudën, me Tuzin si qendër, Anën e Malit, Plavën, Gucinë, Krajën, Rugovën, Pejën dhe Gjakovën. Në trevat e Plavës, Gucisë dhe Pejës, autoritetet vendore malazeze kryen në muajt e parë të vitit 1913 krime të rënda ndaj popullsisë shqiptare myslimane. Gjithashtu, një numër i madh i shqiptarëve jeton në trevat: Plavë e Guci (Komuna e Plavës, 19%), Tivar e Krajë (Komuna e Tivarit, 6%) dhe Rozhajë (Komuna e Rozhajës, 5%).

Vendbanimi më i madh shqiptar është Ulqini, i ndjekur nga Tuzi.

## Kultura 
[274px|parapamje|djathtas|[Veshjet tradicionale shqiptare|Veshja kombëtare shqiptare nga treva e Rozhajës.]]
Kulturalisht, shqiptarët në Mal të Zi janë të lidhur ngushtë me shqiptarët e Shqipërisë, Kosovës e Maqedonisë. Flamuri i përbashkët, himni kombëtar, historia e përbashkët, këngët popullore dhe gjuha, janë vetëm disa nga veçoritë që vërtetojnë lidhjen e ngushtë mes shqiptarëve në Mal të Zi dhe atyre në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni.

### Gjuha 
Shqiptarët e Malit të Zi flasin dialektin gegë të gjuhës shqipe, gjegjësisht variantin veriperëndimor të tij. Sipas censusit të vitit 2011, në Mal të Zi jetojnë 32,671 folës amtarë të gjuhës shqipe (ose 5.27% e popullsisë).

### Feja 
Sipas përkatësisë fetare, shumica e shqiptarëve në Mal të Zi janë myslimanë (73.13%), ndërsa pjesa tjetër janë katolikë (26.13%). Shqiptarët katolikë i përkasin Kryedioqezës së Tivarit, e cila përfshin të gjithë territorin e Malit të Zi përveç Bokës së Kotorit. Në këtë kryedioqezë, përveç shumicës së anëtarëve shqiptarë, përfshihet edhe një numër i vogël i sllavëve ortodoksë. Kryeipeshkvi aktual, Rrok Gjonlleshaj, është shqiptar etnik. 

## Ekonomia 
Ekonomia e zonave të banuara me shqiptarë është kryesisht e pazhvilluar, me përjashtim të zonës së Ulqinit e cila ka si burim kryesor turizmin. Si pasojë e ngërçit ekonomik në këto zona (por edhe në shumicën e territorit të Malit të Zi), emigrimi shihet si mundësia e vetme për një jetë më të mirë. Mendohet se në SHBA jetojnë më shumë shqiptarë me origjinë nga Malësia sesa në vetë Malësi.

Megjithatë, sipas raporteve të viteve 2011–2012, shqiptarët mbeten një nga pakicat që përballet me më shumë probleme social-ekonomike në Mal të Zi. Problemi më serioz në zonat e tyre mbetet papunësia e lartë (madje edhe në vendbanimet në afërsi të kryeqytetit, siç është Tuzi), e cila vjen si pasojë e diskriminimit në tregun e punës, veçanërisht në sektorin publik, ku vetëm 2.8% e të punësuarve janë shqiptarë.

## Politika 
Shqiptarët në Mal të Zi vuajnë nga një fragmentim i theksuar politik, fakt që dëshmohet nga numri i madh i partive nacionale shqiptare krahasuar me madhësinë e popullsisë. Partia e parë politike e krijuar nga shqiptarët e këtij vendi është Lidhja Demokratike në Mal të Zi, e themeluar nga Mehmet Bardhi në vitin 1990.

Shumica e shqiptarëve mbështesin integrimin e vendit në BE dhe kanë pasur pikëpamje historike anti-jugosllave. Gjatë referendumit të vitit 2006 në Komunën e Ulqinit, ku shqiptarët në atë kohë përbënin mbi 72% të popullsisë, 88.50% e votuesve votuan pro pavarësisë së Malit të Zi. Në përgjithësi, ishte pikërisht vota e pakicës shqiptare dhe asaj boshnjake ajo që i dha vendit shkëputjen përfundimtare nga Jugosllavia.

Nga viti 2008 vepron edhe Këshilli Kombëtar i Shqiptarëve, institucioni më i lartë i vetëqeverisjes së shqiptarëve në këtë vend. Kryetari aktual i KKSH-së është Genci Nimanbegu. 

## Shqiptarë të famshëm nga Mali i Zi 
* Ali Syla Perashi, i burgosur politik
* Mujo Ulqinaku
* Mehmet Beci, komandant i ushtrisë për mbrojtjen e Ulqinit
* Gjergj Stres Balsha
* Rexhep Qosja
* Cafo Beg Ulqini
* Adnan Çirgiq, linguist
* Senad Dresheviq, kompozitor
* Baca Kurti Gjokaj, nacionalist
* Enver Gjokaj, aktor amerikano-shqiptar
* Sherif Kajosheviq, partizan
* Qazim Lekiq, partizan
* Mahmut Lekiq, partizan
* Ded Gjo Luli, kryengritës
* Nikollë Nikprelaj, këngëtar
* Ardian Gjokaj, futbollist
* Hajro Ulqinaku, shkrimtar
* Genc Prelvukaj, këngëtar
* Mario Dedivanoviq, make-up artist
* Albert Stanaj, këngëtar
* Aferdita Dreshaj, modele
* Mark Gjonaj, politikan
* Naim Flamuri, historian
* Sami Flamuri, studiues

## Shih edhe 
* Shqiptarët në Republikën e Maqedonisë
* Trojet Shqiptare
* Malësia
* Shqipëria etnike
* Mali i Zi

## Galeria 

Skeda:Shqiptarët 1910.png|Vendbanimet me Shqiptarë, 1910.
File:Montenegro-1953-Albanians.gif|Vendbanimet me Shqiptarë, 1953.
File:CG_-_UA_N_1961.png|Vendbanimet me Shqiptarë, 1961.
File:CG_-_UA_N_1971.png|Vendbanimet me Shqiptarë, 1971.
File:CG_-_UA_N_1981.png|Vendbanimet me Shqiptarë, 1981.
File:CG_-_UA_N_1991.png|Vendbanimet me Shqiptarë, 1991.
File:CG_-_UA_N_2003.png|Vendbanimet me Shqiptarë, 2003.
File:MontenegroAlbanians2011.PNG|Vendbanimet me Shqiptarë, 2011.
Skeda:Shqipëtarët_në_MZ.png|Zonat e banuara me Shqiptarë, 2011.

## Referime