Edukimi i oratorit

parapamje| Ballina e një botimi të vitit 1720 të *Institutio Oratoria*, që tregon retorikën e mësimdhënies së Kuintilanit
***Edukimi i oratori*** (latinisht: *Institutio Oratoria; anglisht : Institutes of Oratory*) është një libër shkollor me dymbëdhjetë vëllime mbi teorinë dhe praktikën e retorikës nga retoriku romak Quintilian . Ajo u botua rreth vitit 95 p.e.s. Vepra trajton edhe arsimin dhe edukimin në përgjithësi (themelor) e po ashtu edhe zhvillimin e vetë oratorit .

## Prezantimi 
Kuintiliani e shkroi librin e tij gjatë viteve të fundit të mbretërimit të perandorit Domitian. Në traditën e disa perandorëve romakë, si Neroni dhe Kaligula, regjimi i Domitianit u bë më i ashpër me kalimin e kohës. “[Një] polici sekrete aktive mbikëqyrte popullsinë romake dhe madje senatorët inkurajoheshin në mënyra të ndryshme të informonin njëri-tjetrin... nën Domitianin, edhe dyshimi më i vogël për mosrespektim ndaj perandorit u bë një krim kapital” (xx). Korrupsioni social dhe politik ishte i përhapur. Në një lëvizje të ironisë më të madhe, Domitiani i shthurur e emëroi veten " *censor perpetuus*, duke e bërë veten përgjegjës për moralin publik" (xx).

Në këtë sfond, ishte shumë e vështirë të gjeje oratorë në traditën e Ciceronit, një pjesë e "famës së oratorit të të cilëve rrjedh nga denoncimet e tij publike ndaj armiqve të shtetit" (XIX). Pozicione të tilla ishin thjesht shumë të rrezikshme për t'u marrë gjatë mbretërimit të perandorëve që nga Augusti. Prandaj, roli i oratorit kishte ndryshuar që nga koha e Ciceronit. Tani, ata ishin më të shqetësuar me paraqitjen e çështjeve se çdo gjë tjetër. Në këtë kohë, Kuintiliani u përpoq të ndërhynte duke qenë nën ndikimin e  një idealizmi të një kohe të mëparshme. Oratoria politike kishte vdekur dhe të gjithë në Romë e dinin se kishte vdekur; por Kuintiliani zgjedh qëllimisht oratorinë e një brezi të kaluar si idealin e tij arsimor” (Gwynn, 188).

## Pasqyra e përmbajtjes 
### Pasqyrë e librave I–II 
Në dy librat e parë, Quintilian fokusohet në edukimin e hershëm të oratorit të ardhshëm, duke përfshirë lëndë të ndryshme në të cilat ai duhet të jetë i aftë, si leximi dhe kompozimi. “Ai na ofron në të vërtetë jo aq shumë një teori sesa një kurrikulë. Për shembull në kap. iv i librit I diskuton shkronja të caktuara, prejardhjen e fjalëve dhe pjesë të ligjëratës; në kap. v, domosdoshmëria e korrektësisë në të folur e në të shkruar, zgjedhja e fjalëve, barbarizmat, aspirata, theksi, solecizmat, figurat e fjalës, fjalët e huaja dhe fjalët e përbëra; në kap. vi, analogji, dhe në kap. viii, drejtshkrimi” (Laing). Për sa i përket moshës në të cilën duhet të fillojë trajnimi i oratorit, Kuintiliani i referohet pikëpamjeve të Hesiodit dhe Eratosthenes, por pranon pikëpamjen e Chrysippus se jeta e një fëmije nuk duhet të jetë kurrë pa arsim (Kuintilian 1.1.15-19).

Kuintiliani i sheh këto vite formimi si më kritiket për edukimin e një oratori: “Fëmijëria e mendjes është po aq e rëndësishme sa foshnjëria e trupit dhe kërkon po aq vëmendje” (Kuintilian 1.1.1-24). Roli i infermieres së oratorit theksohet shumë pasi “është ajo që djali do të dëgjojë së pari, [dhe] janë fjalët e saj që ai do të imitojë” (Laing, 519). Prindërit luajnë një rol po aq të rëndësishëm, edukimi i tyre është një faktor përcaktues në përparimin e oratorit. Së treti, *pedagogu*, (skllavi që ndjek oratorin e ri) "duhet të jetë i arsimuar mirë dhe i gatshëm në çdo kohë për të korrigjuar gabimet në gramatikë" (Laing, 520). Së fundi, Kuintiliani thekson se oratori duhet të edukohet nga "mësuesi më i kompletuar" (1.1.22). Ky mësues ideal përshkruhet në detaje në (2.2.5).

Në Librin II, Kuintiliani e përkufizon retorikën si art, ndërsa klasifikon tre llojet e arteve: *teorik*, *praktik* dhe *produktiv* (2.17-18). Ai arrin në përfundimin se retorika merr pjesë në të tre kategoritë, por e lidh atë më fort me atë *praktike* (2.18.1-5). Retorika gjithashtu ndahet në tri kategori: (1) art, (2) artist dhe (3) punë (2.14.5). Më pas Kuintiliani kalon në një eksplorim të natyrës dhe virtytit të retorikës, duke e ndjekur atë me një krahasim të oratorisë dhe filozofisë (2.19-21). Duhet të theksohet gjithashtu se Kuintiliani i përdor këto dy terma, retorikë dhe oratori, në mënyrë të ndërsjellë (shih Librin II).

### Vështrim i përgjithshëm i librave III–V 
Librat III-IX eksplorojnë dhe zhvillojnë llojet e ndryshme të oratorisë, duke u fokusuar në strukturën dhe metodat e bindjes. Kështu, këta libra “kanë të bëjnë kryesisht me artin e retorikës” (Walzer, 40).

Në Librin III, Kuintiliani fillon me një kërkim falje për lexuesit e tij për natyrën e thatë dhe teknike të shkrimit të tij (3.1). Kapitujt në vijim diskutojnë origjinën e retorikës (3.2), si dhe natyrën e saj dhe ndarjet e ndryshme (3.3). Më pas Kuintiliani pyet nëse ka më shumë se tre lloje oratorie (3.4) përpara se të diskutojë shkakun (3.5) dhe statusin e një shkaku (3.6). Diskutohen tre forma gjithëpërfshirëse të oratorisë: panegjirike (3.7), deliberative (3.8) dhe mjeko-ligjore (3.9).

Një pjesë e konsiderueshme e tekstit është strukturuar rreth 5 kanoneve të retorikës së Ciceronit: Librat III deri në VI kanë të bëjnë me procesin e shpikjes, rregullimin në Librin VII dhe stilin në Librat VIII dhe IX. Në Librin IV, Kuintiliani diskuton pjesët e një fjalimi të Ciceronit (4.1-5). Libri V është kryesisht një diskutim i provave, të përcaktuara si *artificiale* ose *joartificiale* (5.1).

### Pasqyrë e librit VI 
Tema qendrore e Librit VI është e qeshura,   dhe diskutohet gjerësisht në kapitullin e tretë.  Tre thirrjet artistike të Aristotelit, *etosi*, *patosi* dhe *logos*, diskutohen gjithashtu në Librin VI (6.2).

### Pasqyrë e librave VII–IX 
Libri VII mbulon rregullimin, një nga 5 kanonet e retorikës së Ciceronit. Stili diskutohet në librat VIII dhe IX.

### Përmbledhje e Librit X 
Në Librin X, Kuintiliani analizon kontributet e kaluara të autorëve latinë dhe grekë në retorikë (10.1). Pas këtij diskutimi, Kuintiliani argumenton se oratori duhet të imitojë *autorët më* të mirë nëse dëshiron të jetë i suksesshëm (10.1.5), "Sepse nuk mund të ketë dyshim se në art jo një pjesë e vogël e detyrës sonë qëndron në imitim, pasi, megjithëse shpikja erdhi e para dhe është shumë e rëndësishme, është e përshtatshme të imitohet çdo gjë që është shpikur me sukses" (10.2.1). Më pas diskutohet shkrimi (10.3), i ndjekur nga korrigjimi (10.4), forma të ndryshme kompozimi: përkthimi, parafrazimi, tezat, të zakonshmet dhe deklaratat (10.5), paramendimi (10.6) dhe improvizimi (10.7).

### Pasqyrë e librit XI 
Në Librin XI, Kuintiliani thekson zgjedhjen e oratorit për lëndën e duhur në kohë të ndryshme (11.1). Ai thekson më tej rolin e audiencës brenda oratorisë: "Fuqia dhe grada e tyre nuk do të bëjnë dallime të vogla; ne do të përdorim metoda të ndryshme sipas asaj që po flasim përpara perandorit, një magjistrati, një senatori, një qytetari privat ose thjesht një i lirë. njeri, ndërsa një ton tjetër kërkohet nga gjykimet në gjykatat publike, dhe në rastet e paraqitura në arbitrazh” (11.1.43). Gjithashtu diskutohen kujtesa e oratorit (11.2) dhe dorëzimi (11.3), kanunet përfundimtare të retorikës së Aristotelit .

### Pasqyrë e librit XII 
Libri XII trajton karrierën e oratorit të arsimuar pas përfundimit të trajnimit. Në parathënie, Kuintiliani shpreh, për herë të parë, se po teorizon përtej punës së të tjerëve:Tani nuk ka "Asgjë më parë dhe asgjë pas, përveç qiellit dhe oqeanit". Vetëm një mund të dalloj në të gjitha humbjet e pakufishme të ujërave, Marcus Tullius Cicero, dhe madje ai, megjithëse anija me të cilën ai hyri në dete është e një madhësie të tillë dhe e gjetur aq mirë, fillon të pakësojë lundrimin dhe të vrapojë një goditje më të ngadaltë., dhe është i kënaqur të flasë thjesht për llojin e të folurit që duhet përdorur nga oratori i përsosur. Por guximi im është i tillë që unë do të esej për të formuar karakterin e oratorit tim dhe për t'i mësuar atij detyrat e tij. Kështu, unë nuk kam asnjë paraardhës që të drejtojë hapat e mi dhe duhet të shkoj shumë larg, siç mund të kërkojë tema ime (Quintilian 12. Pref.4).Mbi të gjitha, Kuintiliani mbron që një orator i mirë duhet të jetë një *vir bonus*, një njeri i mirë (12.1.1). Për të ndihmuar oratorin që të bëhet një njeri i mirë, Kuintiliani diskuton metodat për të ndikuar në karakterin e tij, së bashku me studimin e filozofisë (12.2). Quintilian më pas thekson studimin e së drejtës civile si thelbësore për aftësinë e oratorit për të këshilluar shtetin (12.3). Diskutohen gjithashtu aftësia e oratorit për të nxjerrë nga shembujt e kaluar dhe të tashëm (12.4), si dhe njëfarë "lartësia e shpirtit" që e vendos oratorin mbi frikën (12.5.1). Kuintiliani nuk ofron një moshë specifike në të cilën oratori duhet të fillojë të përgjërohet; ai arsyeton se kjo moshë "sigurisht do të varet nga zhvillimi i forcës së tij" (12.6.2). Zgjedhja e kujdesshme e rasteve nga oratori diskutohet më pas, së bashku me çështjen e pagesës (12.7). Në (12.8), Kuintiliani thekson se oratori duhet t'i kushtojë kohë dhe përpjekje studimit të rasteve. Por mbi detyrat e tij të tjera, Kuintiliani e bën të qartë se oratori "nuk duhet të udhëhiqet kurrë, si kaq shumë, nga dëshira për të fituar duartrokitje për të lënë pas dore interesin e çështjes aktuale" (12.9.1). Së fundmi, Kuintiliani krahason stile të ndryshme të oratorisë greke dhe romake (veçanërisht atticizmin dhe stilin aziatik ), duke komentuar gjithashtu stilet artistike të pikturës dhe skulpturës (12.10). Siç përfundon ai, Quintilian diskuton se kur duhet të tërhiqet oratori dhe shqyrton avantazhet e mundshme të një karriere të tillë. Fjalët e tij të fundit e nxisin oratorin që t'i përkushtohet plotësisht detyrës: "Prandaj, le të kërkojmë me gjithë zemër madhështinë e vërtetë të oratorisë, dhuratën më të drejtë të Zotit për njeriun, pa të cilën të gjitha gjërat janë të goditura memece dhe të grabitura njësoj nga lavdia e tanishme. dhe të dhënat e pavdekshme të pasardhësve; dhe le të shkojmë përpara drejt asaj që është më e mira, pasi, nëse e bëjmë këtë, ose do të arrijmë majën ose të paktën do të shohim shumë të tjerë shumë poshtë nesh" (12.11.30).

## Mbi retorikën 
Në kohën e Kuintilianit, retorika përbëhej kryesisht nga tre aspekte: teorik, edukativ dhe praktik. *Institutio Oratoria* nuk pretendon origjinalitet; Kuintiliani mori nga një sërë burimesh në përpilimin e veprës së tij. Ky eklekticizëm e pengoi gjithashtu atë që t'i përmbahej shumë ngurtë ndonjë shkolle të veçantë mendimi për këtë çështje, megjithëse Ciceroni dallon midis burimeve të tjera. Kuintiliani refuzoi gjithashtu çdo listë të shkurtër dhe të thjeshtë rregullash; me sa duket ai ndjente se studimi dhe arti i retorikës nuk mund të zvogëlohej kaq shumë. Kjo mund të shpjegojë gjatësinë e *Institutio Oratoria*, i cili përbëhet nga dymbëdhjetë libra.

Nga mesi i shekullit të parë p.e.s. deri në kohën e Kuintilianit, kishte pasur një lulëzim të retorikës romake. Por në kohën e Kuintilianit, rryma e shijes popullore në oratori ishte e mbushur me atë që është quajtur " latine e argjendtë ", një stil që favorizonte zbukurimin e zbukuruar mbi qartësinë dhe saktësinë. *Institutio Oratoria* e Quintilianit në shumë mënyra mund të lexohet si një reagim kundër kësaj prirjeje; ai mbron një kthim në një gjuhë më të thjeshtë dhe më të qartë. Mund të pasqyrojë gjithashtu ndikimin e perandorit të ndjerë Vespasian, i cili ishte “[një] njeri me origjinë plebejane, ... një realist me këmbë në tokë me prekjen e zakonshme” (Murray, 431); Vespasianit nuk i pëlqenin teprimet dhe ekstravagancat, dhe patronazhi i tij ndaj Kuintilianit mund të ketë ndikuar në pikëpamjet e këtij të fundit për gjuhën. Ciceroni është modeli që Kuintiliani miraton si standard-bartës për këtë formë; gjatë shekullit të kaluar, stili shumë më konciz i Ciceronit ishte standardi. Kjo lidhet me diskutimin e tij për natyrën dhe artin. Kuintiliani me sa duket preferonte të natyrshmen, veçanërisht në gjuhë, dhe nuk i pëlqente zbukurimet e tepërta të njohura në stilin e bashkëkohësve të tij. Devijimi nga gjuha e natyrshme dhe rendi i natyrshëm i mendimit në ndjekje të një stili tepër të përpunuar krijoi konfuzion si te oratori ashtu edhe te audienca e tij. “Edhe pyetjet e vështira mund të trajtohen nga një orator me aftësi të moderuara nëse ai është i kënaqur të ndjekë natyrën si udhëheqësi i tij dhe nuk i kushton gjithë vëmendjen një stili të dukshëm” (Gwynn, 78).

*Institutio Oratoria* është në fakt një libër shkollor gjithëpërfshirës i aspekteve teknike të retorikës. Nga kapitulli i njëmbëdhjetë i librit II deri në fund të librit XI, Kuintiliani mbulon tema të tilla si rregulli natyror, marrëdhënia e natyrës dhe artit, shpikja, prova, emocioni dhe gjuha. Ndoshta më me ndikim midis ideve të diskutuara është shqyrtimi i tij i tropeve dhe figurave, që gjenden në Librat 8 dhe 9. “[Një] trop përfshin zëvendësimin e një fjale me një tjetër, një figurë nuk sjell domosdoshmërisht ndonjë ndryshim as në rendin as në kuptimin e fjalëve” (Leitch, 156). Një shembull i një trope do të ishte metafora, ndryshimi i kuptimit të një fjale. Një figurë, nga ana tjetër, u jep fjalëve një aspekt të ri ose një vlerë më të madhe emocionale. Figurat ndahen në figura mendimi, të cilat mund ta bëjnë provat të duket më e fortë, të intensifikojnë emocionet ose të shtojnë elegancën ose zbukurimin; dhe figurat e diksionit, e cila më tej ndahet në "gramatikore, në të cilën forma e fjalës krijon figurën, dhe retorike, në të cilën pozicioni i fjalës është faktori kryesor" (Gwynn, 88).

Një pjesë e mirë e kësaj vepre, natyrisht, merret me aspektet teknike të retorikës dhe *Institutio Oratoria* qëndron – së bashku me “Retorikën” e Aristotelit dhe veprat e Ciceronit – si një nga veprat më të mëdha të botës së lashtë mbi retorikën. Ai e organizon praktikën e oratorisë në pesë kanone: *inventio* (zbulimi i argumenteve), *dispositio* (rregullimi i argumenteve), *elocutio* (shprehje ose stil), *memoria* ( memorizimi ) dhe *pronuntiatio* (dorëzimi). Për çdo kanun, veçanërisht tre të parët, ai ofron një ekspozim të plotë të të gjithë elementëve që duhen zotëruar dhe marrë parasysh në zhvillimin dhe paraqitjen e argumenteve. Prezantimi i plotë dhe i arsyeshëm pasqyron përvojën e tij të gjatë si orator dhe mësues, dhe në shumë mënyra vepra mund të shihet si kulmi i teorisë retorike greke dhe romake.

Përgjatë këtyre dhe diskutimeve të tjera, Kuintiliani mbetet i shqetësuar me aspektin praktik, të zbatueshëm, dhe jo me atë teorik. Ndryshe nga shumë teoricienë modernë, ai “nuk e sheh gjuhën figurative si një kërcënim për stabilitetin e referencës gjuhësore” (Leitch, 156). Përdorimi referencial i një fjale ishte gjithmonë kuptimi parësor, dhe përdorimi i gjuhës së figurshme ishte thjesht një shtesë e saj, jo një zëvendësim i saj.

## Mbi arsimin dhe edukimin 
“Synimi im, pra, është edukimi i oratorit të përsosur” (Quintilianus, 1. Parathënie.9). Libri I i *Institutio Oratoria* diskuton gjerësisht metodën e duhur të arsimit të një oratori, praktikisht që nga lindja. Ky fokus në arsimin e hershëm dhe gjithëpërfshirës ishte në shumë mënyra një pasqyrim i karrierës së Kuintilianit; Ndikimi i perandorit Vespasian në statusin zyrtar të arsimit e shënoi periudhën si një periudhë e edukimit të ndërgjegjshëm. Kontributi i Kuintilianit në këtë linjë mendimi, përveç karrierës së tij të gjatë si edukator publik, ishte hapja e tekstit të tij dhe ai konsiderohet si një pikë kryesore e diskutimit:“ *Instituti i Quintilianit Oratoria* është një pikë referimi në historinë e arsimit romak: ai është kulmi i një zhvillimi të gjatë dhe nuk pati pasardhës… [Asnjë] mësues që mund të fliste me autoritetin e Kuintilianit, asnjë orator mjaftueshëm i interesuar në teorinë e arti i tij për të prodhuar një *de Oratore* të dytë” (Gwynn, 242).Teoria e tij e arsimit dhe edukimit është një fushë në të cilën Kuintiliani ndryshon nga Ciceroni. Ciceroni bëri thirrje për një arsim të gjerë e të përgjithshëm; Kuintiliani ishte më i fokusuar. Ai parashtron procesin edukativ hap pas hapi, duke “[që] një baba të krijojë shpresat më të larta të djalit të tij që nga momenti i lindjes së tij” (Quintilianus, 1.1.1).  Shqetësime të tjera janë që infermierja e fëmijës duhet të flasë mirë (“Ideali sipas Chrysippus, do të ishte që ajo të ishte një filozof” (1.1.4)), dhe që prindërit dhe mësuesit e fëmijës të jenë të mirëarsimuar. .  Në lidhje me prindërit, Kuintiliani “nuk e kufizon këtë vërejtje vetëm për baballarët” (1.1.6);  një nënë e edukuar mirë konsiderohet si një pasuri për oratorin në rritje. Kuintiliani paraqet gjithashtu një përmbledhje të gjerë të shembujve të përshtatshëm letrarë dhe kjo vepër është gjithashtu një vepër e rëndësishme e kritikës letrare . Ndërsa ai favorizon qartë disa shkrimtarë, drejtësia e tij është e dukshme, pasi edhe shkrimtarët, si Sallust, një praktikues me ndikim i llojit të stilit që Kuintiliani kundërshtonte, u kushtohet njëfarë konsiderate. Mbi të gjitha, Kuintiliani e mban Ciceronin si shembull të një shkrimtari dhe oratori të madh.

Quintilian diskuton shumë çështje të arsimit që janë ende aktuale sot. Ai besonte se edukimi duhet filluar herët, siç u përmend më lart, por edhe se ai duhet të jetë i këndshëm për fëmijën. “Mbi të gjitha duhet të kujdesemi që fëmija, i cili nuk është ende aq i rritur sa për të dashur studimet e tij, të mos i urren ato dhe t'i trembet hidhërimi që kishte shijuar dikur, edhe kur vitet e foshnjërisë janë lënë pas. Studimet e tij duhet të bëhen argëtuese” (1.1.20).  Përhapja e lodrave edukative të disponueshme për fëmijët e moshës parashkollore tregon se kjo pikëpamje ka ende fuqi. Ai gjithashtu shqyrton të mirat dhe të këqijat e ndryshme të shkollimit publik kundrejt shkollimit në shtëpi, duke dalë përfundimisht në favor të shkollës publike, për sa kohë që është një shkollë e mirë. Pikëpamja e tij është se në shkollat publike nxënësit mund të mësojnë nga ato që u mësohen dhe lavdërohen dhe censurohen nga bashkëmoshatarët e tyre në grup, në vend që të mësojnë vetëm ato gjëra që i drejtohen tërësisht vetes së tyre. (1.2.21) Duhet të theksohet, megjithatë, se Kuintiliani thotë se “një mësues i mirë nuk do ta rëndojë veten me një numër më të madh nxënësish nga sa mund të menaxhojë, dhe është më e rëndësishmja që duhet të jini vetëm në marrëdhënie miqësore dhe intime me ne dhe bëjeni mësimin e tij jo një detyrë, por një punë dashurie” (1.2.15).

Megjithatë, pika më tërheqëse e Kuintilianit për oratorin në rritje është se ai duhet të jetë i edukuar në moral mbi gjithçka tjetër. Për Kuintilianin, vetëm një njeri i mirë mund të jetë orator. Ky është një aspekt tjetër ku ai ndryshon nga Ciceroni, ose më mirë e shtyn më tej urdhrin e Ciceronit se një orator duhet të jetë një njeri i mirë. Kuintiliani besonte fjalë për fjalë se një njeri i lig nuk mund të ishte orator, “[f]ose qëllimi i oratorit është të mbartë bindje dhe ne u besojmë vetëm atyre që dimë se janë të denjë për besimin tonë” (Gwynn, 231). Ky ishte me shumë mundësi një reagim ndaj kohërave të korruptuara dhe të shpërbëra në të cilat jetoi Kuintiliani; rënien e rolit të oratorit mund t'ia ketë atribuar rënies së moralit publik. Vetëm një njeri i lirë nga vesi mund të përqendrohej në studimin e saktë të oratorisë. Por “njeriu i mirë nuk e thotë gjithmonë të vërtetën apo edhe nuk mbron kauzën më të mirë… ajo që ka rëndësi nuk është aq akti sesa motivi” (Clarke, 117). Prandaj, oratori i mirë i Kuintilianit është personalisht i mirë, por jo domosdoshmërisht i mirë publikisht.

## Shih edhe 
* M. F. Quintilian
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arsimi dhe edukimi tek ilirët

## Literatura 
* 
* Detailed Outline of *Institutio Oratoria*: Outline.
* A timeline history of *Institutio Oratoria* and its influence: MSU.

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* *Institutio Oratoria* — English translation, with indices, search engine, bibliography, and history of the text at EServer.org.
* *Institutio Oratoria* — Latin text and Butler's English translation at LacusCurtius.
* *Institutio Oratoria* and the disputed *Declamationes Majores* Latin texts at the Latin Library.
* *Institutio Oratoria* — Latin text at the Bibliotheca Augustana.