Miniatura e lashtë

[parapamje|281px|Ciklopët duke punuar, ilustrim i [Eneida|Eneidës,  400. dorëshkrimi i *Vatican Verigilius* me Eneidën dhe Gjeorgiket]]
**Miniatura e lashtë** merrej me dekorimin e dorëshkrimeve gjatë periudhës së lashtë, përkuese me Qytetërimin e e Lashtë Grek dhe Romak. E aplikuar fillimisht mbi dorëshkrimet prej papirusi, këto dekorime zbukuronin progresivisht dorëshkrimet mbi pergamena (kodikët) që do të sendërtoheshin gjatë shekullit të I. Nga këta dorëshkrime ruhen vetëm pak shembuj të rrallë të kësaj periudhe dhe nuk japin një ide shteruese mbi larminë e prodhimtarisë së kësaj periudhe. Punishte të rëndësishme në Antikitetin e Vonë, gjendeshin veçanërisht në Siri dhe Itali.

## Historia 
### Dekorimi i papirusëve 
Dekorimi i veprave në dorëshkrim është më i hershëm sesa krijimi i kodikëve mbi pergamenë: rrotullat e papirusit, të lindura në Egjipt dhe të përhapura përgjatë pellgut mesdhetar që nga Pushtimet e Aleksandrit, tashmë përfshinin ilustrime. Ilustirmet më të vjetra të të mbijetuara janë rrotullat egjiptiane prej papirusi të Librit të të Vdekurve, të cilat përdoreshin për ta ndarë tekstin në kolona pas zhvillimit të shkrimit hieratik. Rrotulla të tilla vec[anërisht të shumta janë ato të të vdekurve që i përkasin Mbretërisë së Re (Rreth viteve 1550-1080 p.e.s.). Rrotullat e pikturuara, megjithatë nuk llogariten saktësisht si libra të iluminuar në kuptimin e ngushtë.

[parapamje|majtas|432px|Papirusi i Romancës, dorëshkrim grek i shek. II, [Bibliothèque nationale de France]]
Gjatë kohës së Plinit të Vjetrit, për shembull, ekzistonte një prodhimtari e madhe i teksteve të ilustruara që ishte e përhapur gjerësisht përgjatë Perandorisë Romake. Këto shkrime ishin si teksteve letrare ashtu dhe shkenca natyrore, që paraqisnin për shembull herbariume. Shumë pak nga këta papirusë mbijetojnë akoma. Një nga më të vjetrit është fragmenti i një romance greke të paidentifikuar nga shekulli II, i ruajtur në Bibliothèque nationale de France (BNF, Supp. Grec 1294) ose një poemë mbi Heraklesin e shekullit të III e ruajtur po në BNF. Ilustrimi i këtyre rrotullave përbëhet nga skena të vogla të përpikta të lidhura bashkë për të inkurajuar leximin e pjesës tjetër të tekstit. Megjithatë, dorëshkrimet prej papirusi nuk lejojnë shtresa të trasha boje ose të paraqesin shumë detaje.

Kalimi te librat e iluminuar të mirëfilltë do të ndodhte gjatë shekujve të II dhe të IV, me zëvendësimin e papirusit, i cili nuk ishte shumë rezistent, me pergamenën më të duruese.

### Kodikët e parë të iluminuar 
[parapamje|327px|Portreti i Virgjilit te *Vergilius Romanus*, [shekulli V]]
Shfaqja në shekullin e I të kodikut, shkrimi me format libri me faqe që shfletohen, të bërë prej pergamene, konsituonin sipas disa specialistëve, një revolucion në mënyrë të ngjashme me shpikjen e shtypshkronjës. Miniatura e lashtë pastaj u bë Epoka e parë e Artë e librave të iluminuar. Ndërsa disa kodikë shkruheshin në papirus, siç është fragmenti i karrocierit, mjeti i pergamenës bëri të mundur përdorimin më të arrirë të teknikave të pikturës dhe do të frymëzoheshin nga modelet e arteve të tjera, si mozaikët, piktura mbi dru apo piktura murale (afresket), deri në arritjen e rangut të një arti madhor në shekullin e IV. Iluminimet mund të përdornin ilustrime autonome të tekstit, në formën e miniaturave, të dekoruara me shtresa të shumta ngjyrimi. Me shfaqjen e Krishtërimit, do të dilnin dorëshkrimet e para biblike, gjatë shekullit të IV, më shpesh duke përdorur teknikat e dorëshkrimeve profane pa i ndryshuar tërësisht ata.

[parapamje|majtas|456px|Skenë nga dorëshkrimi i Iliadës Ambrosiane, [shekulli V]]
Një temë e rëndësishme e dorëshkrimeve të iluminuara të vona romake ishte imazhi i sundimtarit. Në miniaturën romake, imazhi do të bëhej gjithmonë e më i pavarur nga teksti nga kornizat dekorative, por detyra e teksteve të iluminuara mbetej. Stilistikisht, miniaturat orientoheshin fortësisht nga pikturat murale. Ngjyrat vendoseshin mbi zona të mëdha pa i përzier ato bashkë. Miniatorët zakonisht përdornin shtampa, të cilat çuan në zhvillimin e formave të standardizuara.

Para se të shuhej, të paktën në territorin e Perandorisë Perëndimore Romake, në fund të lashtësisë, ose të kalonte në Artin e Hershëm Mesjetar, trashëgimia e lashtë me shumë gjasa u ruajt në *scriptioria-t* e manastireve të Italisë Veriore.

parapamje|318px|7 mjekë dhe botanistë të botës klasike: Kironi, Makaoni, Herakliti, Sekstius Nigeri, Pamfilosi, Ksenokrati; *De materia medica*, dorëshkrim i Pedanius Dioskoridesit
Në Perandorinë Lindore Romake, nga ana tjetër, miniatura e Antikitetit të Vonë do të vijonte drejtpërdrejtë në Artin e Hershëm Bizantin. Në shekullin e VI, Zanafilla prej Pambuku, e ilustruar pasurisht, e ruajtur vetëm pjesërisht, me gjasa e krijuar në Bibliotekën e famshme të Aleksandrisë. Me gjasa në Kostandinopojë, në fund të shekullit të V do të sendërtohej Iliada Ambrosiana, në fillim të shekullit të VI Dioskuridi Vjenez, Zanafilla Vjeneze dhe dy kodikë të purpurtë dhe Fragmenti Sinopens.

## Karakteristika 
### Larmia e burimeve të frymëzimit 
parapamje|majtas|412px|*Zanafilla e Vjenës*, fundi i shek. të V, fill. i shek. të VI
Dorëshkrimet e iluminuara më të lashta mund të krahasohen lehtësisht me arte të tjera të periudhës. Kështu, një nga më të lashtit që njihet është, por që ruhen vetë kopje të shekullit të XVII, të nxjera nga ana tjetër nga një kopje karolinge, është Kronografia e vitit 354, që daton nga shekulli IV. Një nga miniaturat, që paraqet perandorin Konstanci II, është frymëzuar nga pjata argjendi bashkëkohëse. Miniaturat që paraqesin personifikime të metropoleve. janë të ngjashme me motive të afreskeve. Në fund, punët e muajve gjenden shpesh në mozaikë të Perandorisë së Vonë. 

### Llojet e teksteve të iluminuara 
Të gjitha llojet e teksteve iluminoheshin në fundin e lashtësisë: ashtu si tekstet shkencore, letrare, praktike apo fetare. 

[parapamje|321px|Portreti i autorit me figurën alegorike të Epinioa-s (fuqia e mendimit), *De materia medica*, Pedanius Dioskuridesi,  [512]]
* herbariumët apo traktatet e shkencave natyrore, me paraqitje shumë të arrira dhe realiste të bimëve dhe kafshëve, si në Dioskoridesin e Vjenës. 

## Shiko gjithashtu 
* Papirusi
* Rrotulla e shkrimit
* Papiruset magjike greke
* Papiruset Herculaneum
* Papirusi 45
* Papirusi Rylands 458
* Rrotullat e Detit të Vdekur
* Pergamena
* Kodiku
* Kodiku i Beratit
* Kodikët e Beratit
* Kodikët e Shqipërisë
* Kodiku i Markalianus
* Paleografia
* Iniciali
* Miniatura
* Miniatura Merovinge
* Miniatura Perse
* Miniatura Arabe
* Miniatura Karolinge
* Miniatura Judeje
* Historia e miniaturës
* Dorëshkrimi i iluminuar
* Arti Mesjetar
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti paleokristian
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti Romanik
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arti Ravenas
* Arti Gotik
* Arti Bizantin
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arkitektura Mesjetare
* Argjendaria Karolinge
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Arti Anglo-Sakson
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Romaniku i Parë
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Miniatura Paleokristiane
* Miniatura Bizantine
* Arti romak
* Miniatura Insulare
* Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Miniatura Otoniane
* Miniatura e Rilindjes
* Miniatura Romanike
* Miniatura Gotike
* Miniatura Osmane
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Shtëpia Romake
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Portretizimi Romak
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Arkitektura Romake
* Rilindja Karolinge
* Romanizimi (kulturor)
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Romanitas
* Rilindjet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Llaçi romak
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak

## Citimet fundfaqëshe 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Nauta, Ruurd R. 2002. *Poetry for Patrons: Literary Communication in the Age of Domitian*. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*