Universiteti i Tartusë

parapamje|Universiteti i Tartusë 2021
**Universiteti i Tartusë** (**UT**; , ) është një universitet në qytetin Tartu në Estoni. Është universiteti kombëtar i Estonisë dhe i vetmi universitet klasik në vend, dhe gjithashtu universiteti më i madh dhe më prestigjioz në Estoni. Ai u themelua nën emrin *Academia Gustaviana* më 1632 nga Baron Johan Skytte, Guvernatori i Përgjithshëm (1629-1634) i Livonia suedeze, Ingria dhe Karelia, me ratifikimin e kërkuar të dhënë nga miku i tij i gjatë dhe ish-studenti - nga mosha 7, Mbreti Gustavus Adolphus, pak para vdekjes së mbretit më 6 nëntor në Betejën e Lützen (1632), gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare (1618–1648). 

Gati 14,000 studentë janë në universitet, nga të cilët mbi 1.300 janë studentë të huaj. Gjuha e mësimit në shumicën e kurrikulave është estonisht, disa përjashtime më të dukshme mësohen në anglisht, të tilla si semiotika, shkenca e matjes së aplikuar, shkenca kompjuterike, ligji i teknologjisë së informacionit dhe studimet e Bashkimit Evropian - Rusi. 

Ndërtesat historike të universitetit janë përfshirë në listën e Vendeve të Trashëgimisë Evropiane si "mishërim i ideve të një universiteti në epokën e iluminizmit". Universiteti është anëtar i Grupit Coimbra dhe Rrjeti i Utrecht. 

## Historia 
### Academia Gustaviana 
*Academia Gustaviana* në provincën e atëhershme Suedeze të Livonisë ishte universiteti i dytë i themeluar në Perandorinë Suedeze, pas Universitetit Uppsala (në Uppsala, Suedi) dhe i parapriu Akademisë së Åbo (në Turku, Finlandë). Një pararendës i akademisë kishte qenë një shkollë gramatike jezuite *Gjimnazi Dorpatense*, e themeluar nga Stefan Batory (asokohe mbret i Polonisë-Lituanisë) në 1583 dhe ekzistuese në 1601, kur Tartu (Dorpat) ishte nën sundimin polako-lituanez. 

Studentët e parë maturuan mes 20 dhe 21 Prill 1632. Ceremonia e hapjes së Academia Dorpatensis (Academia Gustaviana) u mbajt më 15 tetor në të njëjtin vit. Akademia në Tartu funksiononte me filozofi, ligj, teologji dhe fakultete mjekësore që gëzonin privilegjet e Universitetit të Uppsalës. Për shkak të luftës Ruso-Suedeze, Universiteti i Tartu u zhvendos në Talin në 1656, dhe në 1665, ai u mbyll. Në shekullin e 17-të, studiuesit e ardhshëm të shquar suedez Urban Hiärne, Olof Verelius, Arvid Moller dhe të tjerë studiuan në universitet. Në mesin e stafit akademik ishin Friedrich Menius, profesor i historisë (historia e Livonia, qasja e parë shkencore për folklorin estonez) dhe Georg Mancelius, profesor i teologjisë (autor i fjalorit të parë letonisht- gjermanisht në 1638). 

### Universität Dorpat 
majtas|parapamje| Universiteti në 1860, gjatë 'Epokës së Artë' të tij.
parapamje| Ndërtesa kryesore e Universitetit të Tartusë e ndërtuar midis 1804 dhe 1809.
parapamje| Observatori i Vjetër i Observatorit Tartu u përfundua në 1810. Friedrich Georg Wilhelm von Struve punoi këtu.
parapamje| Kopshti Botanik u themelua nga Gottfried Albrecht Germann në 1803.
Universiteti u rihap nga Gjermanët Balltikë në Estoni në Prill 1802. Gjuha e mësimit në Dorpat ishte gjermanisht  nga 1802 deri në 1893. Gjatë asaj kohe, Dorpat kishte një natyrë të dyfishtë, pasi i përkiste si grupeve të universiteteve gjermane (gjuhësore), ashtu edhe universitetit rus. Financiarisht dhe administrativisht, kjo e fundit ishte më e rëndësishme; intelektualisht dhe sa i përket profesorit dhe studentëve, i pari ishte më i rëndësishëm (mbi gjysma e profesorëve erdhën nga Gjermania, të paktën një e treta tjetër ishte gjermanët e Balltikut). Midis 30 universiteteve në gjuhën gjermane, nga të cilat 23 ishin brenda Perandorisë Gjermane, Dorpat ishte i 11-ti me përmasa. Në mësimdhënie, universiteti edukoi udhëheqjen lokale dhe klasat profesionale gjermane të Balltikut, si dhe stafin, veçanërisht për administratën dhe sistemin shëndetësor të gjithë Perandorisë Ruse. Në bursë ishte një universitet ndërkombëtar; koha midis 1860 dhe 1880 ishte "epoka e artë" e saj. 

### Universiteti i Tartusë (1919–) 
Prej se Estonia u bë e pavarur në 1918, Universiteti i Tartu ka qenë një institucion në gjuhën Estoneze që nga viti 1919. Universiteti u emërua Ostland-Universität në Dorpat gjatë okupimit gjerman të Estonisë në vitet 1941-1944 dhe Universitetin Shtetëror Tartu (Estonisht: *Tartu Riiklik Ülikool* ) në vitet 1940-1941 dhe 1944-1989, gjatë okupimit Sovjetik . Gjatë sundimit Sovjetik, megjithëse Estonishtja mbeti gjuha kryesore e mësimit, disa kurse u mësuan në Rusisht, me disa kurrikula ruse. Estonia rimori pavarësinë në 1991, dhe rimëkëmbja e plotë e autonomisë akademike të universitetit mund të datojë në vitin 1992. Aktualisht, asnjë kurs nuk mësohet në Rusisht. 
[parapamje| Sateliti i parë estonez [ ESTCube-1 |ESTCube-1 u zhvillua kryesisht nga studentët e Universitetit të Tartusë. ]]
Dekada e fundit është shënuar me ndryshime organizative dhe strukturore, si dhe përshtatje në modele të ndryshme universitare (amerikane, skandinave, gjermane) në sfondin e së kaluarës gjermane sovjetike dhe baltike. Kohët e fundit, universiteti ka qenë dhe ende është duke u shënuar nga përshtatja e deklaratës së Bolonjës në Estoni në përgjithësi dhe Tartu në mënyrë specifike, duke çuar në ndryshime të mëdha në kurrikula dhe studime, si dhe nga përpjekje të forta të centralizimit organizativ. Planet e fundit gjithashtu përfshijnë heqjen e sistemit të Chairairit (një amerikanizim) dhe të fakulteteve, i cili supozohet të çojë në katër sektorë të mëdhenj (shkencat humane, shkencat shoqërore, shkencat natyrore dhe mjekësinë) nën shërbimin e shkurtër të dekanëve dhe administratorëve financiarë të emëruar nga rektori.. 

## Ndërtesat 
Katër muzetë e universitetit, Kopshtet e tij Botanike dhe objektet sportive janë, përgjithësisht, të hapura për publikun e gjerë. Universiteti posedon rreth 150 ndërtesa, 30 prej të cilave janë jashtë Tartu. 31 ndërtesat e tij dekorojnë qytetin si monument arkitektonik. Sidoqoftë, reformat e tanishme përfshijnë përpjekjet për të shitur, ose për të patur sponsorin shtetëror, disa nga këto ndërtesa dhe monumente, si dhe lehtësira sportive, pasi ato nuk shihen si pjesë e misionit të universitetit. 

Në të njëjtën kohë, ndërtesa të shumta universiteti dhe konvikte studentësh janë ndërtuar së fundmi ose rinovuar, siç është Shtëpia Von Bock. Shumë prej ndërtesave të reja janë ndërtuar për në Maarjamõisa (rreth 2) km në jug-perëndim të qendrës historike universitare), të tilla si Instituti i Teknologjisë, Qendra Biomjekësore, ndërtesa e kimisë dhe ndërtesa e re e Fizikës. 
Tartu university christmas.jpg|Ndërtesa kryesore e Universitetit Tartu gjatë Krishtëlindjes (2006) 
Lossi 36 hoone.JPG|Fakulteti i Shkencave Sociale 
TÜ mat-inf hoone.JPG|Instituti i Matematikës dhe Statistikave 
UT Stadium 2008.JPG|Pista universitare dhe fusha 
Näituse 20.JPG|Iuridicum, ndërtimi i ligjit 
Chemicum ja Füüsikum.JPG|Chemicum dhe Physicum 

## Hulumtimi 
[parapamje| Kimisti gjerman i Baltikut, [Wilhelm Ostwald mori Çmimin Nobel në Kimi më 1909. ]]
Lektinologjia, shkenca e lektinave, u themelua në Universitetin e Tartu në 1888 me botimin e tezave të Peter Hermann Stillmark për izolimin e ricin. 

Sipas administratës së universitetit, arritjet më të shquara të hulumtimeve të fundit kanë qenë në fushat e biologjisë molekulare dhe qelizore, mjekësinë lazer, shkencën e materialeve, spektroskopinë lazer, biokiminë dhe psikologjinë. 

UT është flamuri i shkencës estoneze, duke u renditur në 1% të universiteteve dhe institucioneve më të cituara në botë në dhjetë fushat vijuese (deri në mars 2018): 

›Mjekësia klinike 

›Kimi 

›Mjedisi dhe ekologjia 

›Gjeoshkenca 

›Shkencë për bimët dhe kafshët 

›Shkencat shoqërore 

›Biologji molekulare dhe gjenetikë 

›Biologji dhe Biokimi 

›Neuroshkencë dhe sjellje 

›Psikiatria dhe psikologjia. 

## Ndërmarrësia 
Universiteti i Tartu ka kontrata me 154 partnerë biznesi në vlerë prej 10.2 milion euro. UT është një nga partnerët më të mëdhenj të zhvillimit për sektorin privat dhe publik në Balltik. Universiteti gjithashtu punon ngushtë me biznese ndërkombëtare si: Swedbank, The Linde Group, Pfizer, ABB Corporate Research, SUPER APPLI Inc, Eesti Energia Group, Telia AS, dhe shumë më tepër. 

UT inkurajon studentët dhe studiuesit e saj të krijojnë një mendësi sipërmarrëse dhe të zbatojnë njohuritë e tyre në ekonomi. Universiteti ka vendosur një qëllim që të integrojë kurset e sipërmarrjes në çdo kurrikulë. 

## Struktura 
Struktura akademike e universitetit përbëhet nga institute dhe kolegje të katër fakulteteve (*valdkond*). 

Ndërsa kryesisht ndodhet në Tartu, universiteti operon edhe në Narva, Pärnu, Tallinn dhe Viljandi. Kolegjet Narva dhe Pärnu janë pjesë e Fakultetit të Shkencave Sociale, Akademia e Kulturës Viljandi i përket Fakultetit të Arteve dhe Shkencave Humane. Zyra e Shkollës së Drejtësisë Tallinn, përfaqësimi i Universitetit të Tartu Tallinn dhe Instituti Detar Estonez janë vendosur në kryeqytetin Estonez. 

## Studimet 
Gati një e katërta e studimeve të të gjithë studentëve të universitetit estonez të popullsisë në Universitetin e Tartu. Ndërsa shumica e kurrikulave mësohen në Estonisht, një numër programesh të diplomave kanë gjuhën angleze si një mjet mësimi. 

35% e kurseve të studimit të UT ofrohen pjesërisht ose plotësisht në internet - si kurse me bazë në internet në Moodle, leksione video, webinars, e-portofola, kurse online masive të hapura (MOOC). 

56 programe bachelor dhe 72 master janë në dispozicion, përfshirë 26 programe në anglisht. 

### Studimet Bachelor 
Universiteti ofron 56 kurrikula të ndryshme në nivelin bachelor, duke përfshirë kurrikulat e hapura universitare. Tre programe të diplomës bachelor nga 56 mësohen plotësisht në anglisht: 

* Administrimi i biznesit 
* Mjekësia 
* Shkencë dhe teknologji 

### Studimet Masterit 
Universiteti i Tartu ka 72 programe studimi në nivelin master. Këto programe përfshijnë 24 programe ndërkombëtare master në anglisht: 

#### Shkencat humane 
* Filozofi 
* Semiotika 
* Teknologji e Zërit dhe Pamjeve 
* Studimet e folklorit dhe trashëgimisë 
* Gjuhët dhe Kulturat Evropiane 

#### Shkencat shoqërore 
* Studime bashkëkohore aziatike dhe të Lindjes së Mesme 
* Teknologji arsimore 
* Studimet e Bashkimit Evropian - Rusia 
* Demokracia dhe qeverisja 
* Ligji i teknologjisë së informacionit 
* Inovacioni dhe menaxhimi i teknologjisë 
* E drejta ndërkombëtare dhe të drejtat e njeriut 
* Marrëdhëniet ndërkombëtare dhe studimet rajonale 
* Ekonomia sasiore 
* Dizajnimi dhe menaxhimi i shërbimit të Wellness dhe Spa 

#### Shkencë dhe Teknologji 
* Inxhinieria Aktuariale dhe Financiare 
* Shkencë matëse e aplikuar 
* Bioinxhinieri 
* Shkencë kompjuterike 
* Përsosmëri në kiminë analitike 
* Gjeoinformatika për shoqërinë e urbanizuar 
* Shkencë dhe teknologji e materialeve 
* Robotika dhe inxhinieria kompjuterike 
* Inxhinieri softuerësh 

### Studimet e doktoratës 
Rreth 120 gradë doktorature mbrohen çdo vit, të cilat përbëjnë më shumë se gjysmën e numrit të përgjithshëm në Estoni. Gjuha e mësimit për shumicën e programeve të doktoratës (35) është anglisht. Katër programe të paktën pjesërisht kanë Estonishten si mjet mësimi. Këto programe janë: Gjuhësia Estoneze dhe Fino-Ugric, Drejtësia, Historia dhe Farmacia. 

Për më tepër, mbi 45,000 nxënës regjistrohen në kurse mësimi gjatë gjithë jetës çdo vit. 

## Renditja dhe reputacioni 
Renditjet e Universitetit Botëror QS renditën Universitetin e Tartu 301 në botë në vitin 2018, dhe universitetin me rangun më të lartë në Balltik. Universiteti gjithashtu renditet i treti në rajonin e Evropës në zhvillim dhe rajonit të Azisë Qendrore. Renditjet e Universitetit Botëror të Arsimit të Lartë Times e vendosën atë në intervalin 301-350 midis universiteteve botërore. Shtë i vetmi universitet në vendet e Balltikut që vendoset në mesin e 200 universiteteve më të larta në Evropë. UT i përket 1% të universiteteve më të cituara në botë në 10 fusha kërkimore.

## Alumni 
Sipas universitetit, që nga viti 2016, alumni Tartu përbëjnë 100% të gjyqtarëve Estonezë; 99% e mjekëve, dentistët dhe farmacistët estonezë; 95% e prokurorëve gjyqësor Estonez; 87% e anëtarëve të Avokatisë Estoneze; 60% e ministrave në qeverinë Estoneze; dhe 40% e anëtarëve të Riigikogu (Parlamenti Estonez). 
[parapamje| Ditët e pranverës së studentëve në lumin [Lumi Emajõgi|Emajõgi. ]]

## Bashkëpunimi ndërkombëtar 
Universiteti i Tartu ka rreth 1.200 studentë ndërkombëtarë nga 90 vende. Shumica dërrmuese vijnë nga Rusia, Finlanda dhe Ukraina. Në programin Erasmus për shkëmbimin e studentëve, Universiteti i Tartu bashkëpunon me më shumë se 800 universitete. 

Universiteti ka marrë gjithashtu vlerësime të mira nga studentë të huaj dhe një Internationalmim Ndërkombëtar i Kënaqësisë së Studentëve bazuar në reagimet e studentëve. 

Universiteti i Tartu merr pjesë në LERU-CE7 (LERU dhe një grup universitetesh evropiane qendrore), Asociacionin Universitar Evropian EUA, Coimbra Group, Guild të Universiteteve Intensive të Kërkimit Evropian dhe Rrjetit Utrecht. Ajo ka nënshkruar marrëveshje bilaterale të bashkëpunimit me rreth 70 universitete. 

## Shiko edhe 
parapamje| Ansambli i Arteve Folklorike të Universitetit të Tartusë.

## Referime 
## Bibliografia 
*   
*   
*  
*   
* Die Universitäten Dorpat / Tartu, Riga und Wilna / Vilnius 1579–1979. Beiträge zu ihrer Geschichte und ihrer Wirkung im Grenzbereich zwischen West und Ost. Herausgegeben von Gert von Pistohlkors, Toivo U. Raun, Paul Kaegbein. Köln; Wien 1987 (Quellen und Studien zur baltischen Geschichte; 9). [Zweites Internationales Marburger Symposium zu Problemen der baltischen Sozial- und Kulturgeschichte]. [Ligjërata në gjermanisht dhe anglisht]      
*  
*  
*   

## Lexim më tej 
* 

## Lidhje të jashtme 
*