Ndarja e Irlandës

parapamje|Harta politike e Irlandës së sotme
**Ndarja e Irlandës** (irlandisht: *críochdheighilt na hÉireann*) ishte procesi me të cilin Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar të Britanisë së Madhe dhe Irlandës e ndau Irlandën në dy politika vetëqeverisëse: Irlandën Veriore dhe Irlandën Jugore. Ai u miratua më 3 maj 1921 sipas Aktit të Qeverisë së Irlandës 1920. Akti synonte që të dy territoret të mbeteshin brenda Mbretërisë së Bashkuar dhe përmbante dispozita për ribashkimin e tyre eventual. Irlanda Veriore më e vogël u krijua siç duhet me një qeveri të devoluar (Home Rule) dhe mbeti pjesë e MB-së. Irlanda Jugore më e madhe nuk u njoh nga shumica e qytetarëve të saj, të cilët në vend të kësaj njohën Republikën Irlandeze të vetëshpallur me 32 qarqe. Më 6 dhjetor 1922 (një vit pas nënshkrimit të Traktatit Anglo-Irlandez), Irlanda u nda. Në atë kohë, territori i Irlandës Jugore u largua nga MB dhe u bë Shteti i Lirë Irlandez, i njohur tani si Republika e Irlandës.

Territori që u bë Irlanda e Veriut, brenda provincës irlandeze të Ulsterit, kishte një shumicë protestante dhe unioniste që dëshironin të ruanin lidhjet me Britaninë. Kjo ishte kryesisht për shkak të kolonizimit britanik të shekullit të 17-të. Megjithatë, ajo kishte gjithashtu një pakicë të konsiderueshme katolike dhe nacionalistësh irlandezë. Pjesa tjetër e Irlandës kishte një shumicë të madhe katolike, nacionaliste që dëshironin vetëqeverisje ose pavarësi. Para ndarjes, lëvizja irlandeze Home Rule detyroi parlamentin britanik të prezantonte projektligje që do t'i jepnin Irlandës një qeveri të devoluar brenda Mbretërisë së Bashkuar (home rule). Kjo çoi në krizën e sundimit të shtëpisë (1912–14), kur sindikalistët/besnikët e Ulsterit themeluan një organizatë të madhe paraushtarake (të paktën 100,000 burra), Vullnetarët e Ulsterit, që mund të përdorej për të parandaluar që Ulster të sundohej nga një qeveri irlandeze. Qeveria britanike propozoi të përjashtonte të gjithë ose një pjesë të Ulsterit, por kriza u ndërpre nga Lufta e Parë Botërore (1914–1918). Mbështetja për pavarësinë irlandeze u rrit gjatë luftës dhe pas rebelimit të armatosur të vitit 1916 të njohur si Rebelimi i Pashkëve.

Partia politike republikane irlandeze Sinn Féin fitoi shumicën dërrmuese të vendeve irlandeze në zgjedhjet e vitit 1918. Ata formuan një parlament të veçantë irlandez dhe deklaruan një Republikë të pavarur irlandeze që mbulonte të gjithë ishullin. Kjo çoi në Luftën Irlandeze për Pavarësi (1919–21), një konflikt gueril midis Ushtrisë Republikane Irlandeze (IRA) dhe forcave britanike. Në vitin 1920 qeveria britanike prezantoi një projekt-ligj tjetër për të krijuar dy qeveri të devoluara: një për gjashtë qarqe veriore (Irlanda Veriore) dhe një për pjesën tjetër të ishullit (Irlanda e Jugut). Ky u miratua si Akti i Qeverisë së Irlandës 1920, dhe hyri në fuqi si një *fait accompli* më 3 maj 1921. Pas zgjedhjeve të vitit 1921, sindikalistët e Ulsterit formuan një qeveri të Irlandës Veriore. Një qeveri jugore nuk u formua, pasi republikanët njohën Republikën Irlandeze. Gjatë viteve 1920–22, në atë që u bë Irlanda Veriore, ndarja u shoqërua me dhunë "në mbrojtje ose kundërshtim ndaj zgjidhjes së re". Në pranverën dhe fillimin e verës të vitit 1922, IRA nisi një "ofensivë të Veriut" të dështuar në zonat kufitare të Irlandës Veriore. Kryeqyteti, Belfast, pa dhunë komunale "të egër dhe të paprecedentë", kryesisht midis civilëve protestantë dhe katolikë. Më shumë se 500 u vranë dhe më shumë se 10,000 u bënë refugjatë, shumica e tyre nga pakica katolike.

Lufta Irlandeze për Pavarësi rezultoi në një armëpushim në korrik 1921 dhe çoi në Traktatin Anglo-Irlandez të atij dhjetori. Sipas Traktatit, territori i Irlandës Jugore do të largohej nga MB dhe do të bëhej Shteti i Lirë Irlandez. Parlamenti i Irlandës së Veriut mund ta votojë atë brenda ose jashtë Shtetit të Lirë, dhe një komision më pas mund të ricaktojë ose konfirmojë kufirin e përkohshëm. Qeveria veriore zgjodhi të qëndronte në MB. Komisioni i Kufijve propozoi ndryshime të vogla në kufi në vitin 1925, por ato nuk u zbatuan.

Që nga ndarja, shumica e nacionalistëve/republikanëve irlandezë vazhdojnë të kërkojnë një Irlandë të bashkuar dhe të pavarur, ndërsa unionistët/besnikët e Ulsterit duan që Irlanda Veriore të mbetet pjesë e MB-së. Gjatë viteve, qeveritë unioniste të Irlandës Veriore janë akuzuar për diskriminim ndaj pakicës nacionaliste dhe katolike irlandeze. Në vitin 1967 sindikalistët kundërshtuan një fushatë të të drejtave civile për t'i dhënë fund diskriminimit, duke e parë atë si një front republikan. Kjo ndihmoi në ndezjen e Problemeve (rreth 1969–1998), një konflikt tridhjetëvjeçar në të cilin u vranë më shumë se 3,500 njerëz. Sipas Marrëveshjes së së Premtes së Mirë të vitit 1998, qeveritë irlandeze dhe britanike dhe partitë kryesore politike ranë dakord për një qeveri për ndarjen e pushtetit në Irlandën Veriore dhe se statusi i Irlandës Veriore nuk do të ndryshonte pa pëlqimin e shumicës së popullsisë së saj. Traktati riafirmoi gjithashtu një kufi të hapur midis të dy juridiksioneve.

## Referime
## Lexim më tutje
* Denis Gwynn, *The History of Partition (1912–1925)*. Dublin: Browne and Nolan, 1950. 
* Michael Laffan, *The Partition of Ireland 1911–25*. Dublin: Dublin Historical Association, 1983. 
* Thomas G. Fraser, *Partition in Ireland, India and Palestine: theory and practice*.London: Macmillan, 1984.
* Clare O'Halloran, *Partition and the limits of Irish nationalism: an ideology under stress*. Dublin: Gill and Macmillan, 1987. 
* Austen Morgan, *Labour and partition: the Belfast working class, 1905–1923*. London: Pluto, 1991.
* Eamon Phoenix, *Northern Nationalism: Nationalist politics, partition and the Catholic minority in Northern Ireland*. Belfast: Ulster Historical Foundation, 1994. 
* Thomas Hennessey, *Dividing Ireland: World War 1 and partition*. London: Routledge, 1998. 
* John Coakley, *Ethnic conflict and the two-state solution: the Irish experience of partition*. Dublin: Institute for British-Irish Studies, University College Dublin, 2004. 
* Benedict Kiely, *Counties of Contention: a study of the origins and implications of the partition of Ireland*. Cork: Mercier Press, 2004. 
* Brendan O'Leary, *Analysing partition: definition, classification and explanation*. Dublin: Institute for British-Irish Studies, University College Dublin, 2006
* Brendan O'Leary, *Debating Partition: Justifications and Critiques*. Dublin: Institute for British-Irish Studies, University College Dublin, 2006.
* Robert Lynch, *Northern IRA and the Early Years of Partition*. Dublin: Irish Academic Press, 2006. 
*Robert Lynch, *The Partition of Ireland: 1918–1925*. Cambridge University Press, 2019.
* Margaret O'Callaghan, *Genealogies of partition: history, history-writing and the troubles in Ireland*. London: Frank Cass; 2006. 
* Lillian Laila Vasi, *Post-partition limbo states: failed state formation and conflicts in Northern Ireland and Jammu-and-Kashmir*. Koln: Lambert Academic Publishing, 2009.
* Stephen Kelly, *Fianna Fáil, Partition and Northern Ireland, 1926 – 1971*. Dublin: Irish Academic Press, 2013