Arkitektura e Bombejit

**Arkitektura e Bombejit** është një përzierje e Arkitekturës Gotike, Arkitekturës Viktoriane, Art Decos, Arkitekturës Indo-Saraçene dhe asaj bashkëkohore. Shumë ndërtesa, struktura dhe monumente historike kanë mbetur që nga periudha koloniale. Bombeji, pas Miamit, ka numrin e dytë më të madh të ndërtesave të stilit Art Deco në botë.

## Stilet
### Arkitektura Gotike dhe Viktoriane
#### Arkitektura Gotike 
Arkitektura e tanishme e Bombejit u zhvillua nëpërmjet britanikëve në shekullin e XVIII dhe fillimi i shekullit të XIX. Fillimisht u ndërtua në stilin Neoklasik të arktitekturës, por pastaj u shfaq një stil i ri, që pasqyronte modën moderne evropiane: Arkitektura Gotike dhe Neogotike. Ku stili klasik ka një prani të përpiktë monokromatike, stili gotik është ekspresiv, i shkëputur nga sipërfaqet e ngjyrave të gjalla, të zbukuruara me elemente të skalitura narrative, që konsistonin në kundraforte mbajtëse ajrore, dritare me kube dhe xhama të pikturuara.

Në fillim, për shkak të lirisë së madhe të hapësirës që marrin, ndërtesat gotike shërbenin vetëm si kisha, si ndërtesat fetare të ndërtuara në shekullin e XI. Megjithatë, së shpejti u shfaq një nevojë për salla publike, godina parlamentare, rezidenca dhe periudha gotike qe zgjidhja e këtyre kërkesave. Arkitektët indianë e analizuan këtë stil dhe e vunë në punë atë në lidhje me klimën dhe planet dhe ndjeshmëritë shoqërore. Ky stil, përzierja e stilit gotik me stilet bashkëkohorë, është çfarë u bë i njohur si “Gotiku i Bombajit”.

Sipas shkrimtarit Jan Morris, "Bombaji është një nga qytetet më karakteristike Viktoriane në botë, që paraqet të gjithë ekstravagancën e eklektizmit Viktorian". Ndikimi Britanik mbi ndërtesat e qytetit është i dukshëm nga periudha koloniale. Megjithatë, veçoritë arkitekturore përfshijnë një gamë ndikimesh evropiane si frontonet trekëndore gjermane, çatitë holandeze, punimin zvicerian të drurit, harqet Romanikë dhe kanatat e dritareve Tudor shpesh të shkrira me veçori tradicionale Indiane.

Godina e Bashkisë së Bombejit u ndërtua gjatë periudhës midis viteve 1820 dhe 1835, nga koloneli Thomas Cowper. Biblioteka e Universitetit të Bombejit dhe Kulla Rajabai, Kolegji i Saint Xavierit, Sekretariati, Zyra Telegrafike dhe Terminali Chhatrapati Shivaji janë gjithashtu shembuj të rafinuar të arkitekturës gotike në qytet.

#### Kulla Rajabai
Kulla Rajabai në Bombejin Jugor është e vendosur në kufijtë e kampusit të Universitetit të Bombejit. Ajo u projektua nga arkitekti anglez Sir George Gilbert Scott dhe u modelua sipas Kullës së Big Benit, kulla e orës së godinës së parlamentit të Mbretërisë së Bashkuar në Londër. Guri i themeleve u vendos më 1 mars 1869 dhe ndërtimi përfundoi në nëntorin e vitit 1878. Kulla qëndron në një lartësi prej 85&nbsp;m dhe në atë kohë ishte ndërtesa më e lartë në Indi. Kulla shkrin stilet Veneciane dhe Gotike. U ndërtua prej guri i vërdhem kurla i disponueshëm në vend dhe me xham të pikturuar.

Kati përdhes ka dy dhoma anësore, secila me përmasa 17&nbsp;×&nbsp;8.5&nbsp;m. Kulla formon një verandë 2.4&nbsp;m2 dhe një vestibul me shkallë spirale prej 2.6&nbsp;m2. Kulla, mbi verandë, ka një formë katrore deri te galeria në majë të nivelit të parë që është një një lartësi prej 20.7&nbsp;m nga toka. Forma ndryshon nga katrore në tetëkëndore dhe lartësia nga galeria deri në majë të kullës është 36&nbsp;m dhe niveli i tretë në krye të majëzës është 28.7&nbsp;m, duke e bërë kështu lartësinë tërësore 85 metra.

### Arkitektura Indo-Saraçene
Arkitektura Indo-Saraçene u zhvillua në gjysmën e dytë të shekullit të XIX, duke kombinuar Arkitekturën Indo-Islamike dhe Arkitekturën Hindu me kubetë, harqet, xhamat e pikturuar, majëzat dhe minaret e saj karakteristike. Porta e Indisë dhe Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya janë shembuj të mirë të këtij stili arkitekturor në qytet.

#### Porta e Indisë
Porta e Indisë është një nga monumentet kryesore në qytet, e vendosur në zonën Apollo Bunder në Bombejin e jugut. Ajo është një hark i veçantë 26 m i lartë i ndërtuar nga bazalti i verdhë dhe e përforcuar me beton. Shumë elemente të harkut janë marrë nga stilet arkitekturore myslimane të Guxharatit të shekullit të XVI, kolonat janë marrë nga dizajni i tempujve hindu dhe dizajni i dritareve të Portës janë marrë nga Arkitektura Indo-Islamike.

Porta e Indisë u ndërtua për të përkujtuar vizitën e mbretit George V dhe mbretëreshës Maria në Bombej, para Delhi Durbarit, në dhjetor të vitit 1911. Guri i themeleve u vendos më 31 mars 1911, nga guvernatori i Bombejit Sir George Sydenham Clarke dhe projekti përfundimtar i George Wittet u përcaktua në gushtin e vitit 1914. Themelet u përfunduan në vitin 1920 ndërsa i gjithë ndërtimi përfundoi në vitin 1924. Muralet janë në ngjyra të zbehta që paraqesin arkitektura indiane.

Metro Adlabs Cinema, e vendosur në Rrugën Mahatma Gandhi, në kryqëzimin Dhobitalao është gjithashtu një shembull i mirë i stilit Art Deco të arkitekturës që u shfaq në vitet 1930 në qytet. Metro Cinema u hap më 8 qershor 1938 dhe u projektua nga arkitekti i shquar amerikan i teatrove Thomas W. Lamb. U ndërtua për Metro Goldwyn Mayer dhe ndenjëset u mundësuan për 1,491 njerëz në orkestër dhe nivele ballkonesh. Auditori u rihap në vitin 2006 dhe u nda në gjashtë pjesë të mëdha luksoze. Kinemaja paraqet kryesisht filma të Bollywood-it dhe Hollywoodit.

## Arkitektura dhe zhvillimi bashkëkohor
Si qyteti më i pasur në Indi, Bombeji tërheq një sasi të pamasë investimesh ndërkombëtare dhe ka parë një numër të madh ndërtesa zyrash shumë-katëshe dhe apartamentesh të ndërtohen dekadat e fundit. Në shumë pjesë të qytetit, veçanërisht në lagjet e reja, ndërtesat moderne janë mbizotëruese të peizazhit larg nga pjesa e vjetër e qytetit. Bombeji ka numrin më të madh të qiellgërvishtësve në Indi, me mbi një mijë nddërtesa ekzistuese dhe shumë më tepër në ndërtim e sipër ose të planifikuara për tu ndërtuar.

Autoriteti i Zhvillimit të Rajonit Metropolitan të Bombejit u vendos në vitin 1974 nga qeveria e Maharashtras për të menaxhuar planifikimin dhe koordinimin e veprimtarive zhvillimore në qytet dhe për të mbikqyrur zhvillimin arkitekturor të tij.

Në vitin 1995 në Bombej u vendos Komiteti i Trashëgimisë dhe duke bashkuar arkitektët, historianët dhe qytetarët për të ruajtur trashëgiminë arkitekturore tradicionale të qytetit. Një sistem gradimi që atëherë u përdor nën rregullat e trashëgimisë për të kategorizuar si Trashëgimi e Gradës I, ndërtesat e rëndësisë rajonale si Trashëgimi e Gradës II dhe ndërtesat e rëndësisë urbane si Trashëgimi e Gradës III. Gjatë Luftës së Parë Botërore, hoteli u shndërrua në një spital me 600 shtretër. Kubeja e hotelit është bërë nga i njëjti çelik i përdorur për Kullën Eiffel, që u importua nga Jamsedji Tata gjatë asaj kohe. Hoteli ishte i pari në Indi që vendosi të përdori një ashensor me avull.

File:Crawford Market.png|Crawford Market
File:Mumbai 03-2016 72 Flora Fountain.jpg|Flora Fountain
File:Don bosco wadala mumbai.jpg|Don Bosco Wadala
File:KnesetEliyahooSynagogue.JPG|Sinagoga Knesset Eliyahoo

### Kolegji Wilson 
Kolegji Wilson që gjendet në jug të Bombejit është një kolegj i themeluar nga reverendi John Wilson që ishte themeluesi i Universitetit të Bombejit. Kolegji Wilson ka disa elemente të Arkitekturës Gotike dhe u ndërtua në shekullin e XVIII. Ky kolegj tani zhvillon lëndë si shkenca, artet dhe kurse profesionale. Ai ka marrë gradën A+ nga Universiteti i Bombejit.

### Crawford Market
Crawford Market, në jug të Bombejit është emërtuar sipas Arthur Crawford, komisioneri i parë bashkiak i qytetit. Ndërtesa, e përfunduar në vitin 1869, iu dhurua qytetit nga Cowasji Jehangiri. Në vitin 1882, ndërtesa ishte tregu i parë në Indi që ndriçohej nga elektriciteti. Godina është një përzierje e stileve arkitekturore Normane, Flamande dhe Gotike. Frizat në pjesën e jashtme të hyrjes paraqesin fermerë indianë dhe burime guri brenda, u projektuan nga Lockwood Kipling, babai i shkrimtarit të famshëm Rudyard Kipling. U emërtua sipas zotëruesit të tij fillestar, John Watson dhe i projektuar nga inxhinieri Rowland Mason Ordish, që ishte gjithashtu i lidhur me St. Pancras Station në Londër. Ndërtesa u fabrikua në Angli midis viteve 1867 dhe 1869 me komponente hekuri dhe u asamblua dhe ndërtua në vendin e ndërtimit. Skeleti i jashtëm prej hekuri ngjason shumë me ndërtesat e tjera me profil të lartë të shekullit të XIX si Crystal Palace  në Londër. Façata kryesore e hotelit është e veçantë për ballkonet e gjerë e të hapur në çdo kat që lidhet me dhomat e mysafirëve, që u ndërtuan përreth atriumit në një shtrirje oborri.

Neglizhimi i ndërtesës ka sjellë degradimin dhe megjithë listimin e saj si një strukturë e trashëgimisë së Gradës së II, ndërtesa tani është në një gjendje të rrënuar. Gjendja e ndërtesës u bë publike nga arkitekti italian Renzo Piano dhe veprimtarët e trashëgimisë dhe si rezultat i përpjekjeve të tyre, ndërtesa, në qershor të vitit 2005 u bë pjesë e listës së "100 monumenteve botërore në rrezik" nga Fondi i Monumenteve Botërore, një OJQ me bazë në New York.

### Vende adhurimi 

File:Mount Mary Church (Bombay).jpg|Kisha e Malit të Marias
File:Banganga temple shikhara.jpg|Tempulli Banganga
File:Don bosco wadala mumbai.jpg|Don Bosco Wadala
File:KnesetEliyahooSynagogue.JPG|Sinagoga Knesset Eliyahoo
File:Afghan-Church, Bombay-FV.jpg|Kisha Afgane
File:SEEPZ church 4.jpg|Rrënojat e Kishës së Shën Gjon Pagëzorit në Andheri, ndërtuar nga jezuitët portugezë në vitin 1579
File:St thomas Cathedreal.jpg|Katedralja e Shën Thomait ishte kisha e parë anglikane në Bombej
File:St. Michael's Church, Mahim 4.jpg|Kisha e Shën Mikelit në Mahim, kisha françeskane portugeze më e vjetër në Bombej, e ndërtuar në vitin 1534.

### Fortesat 

Image:Sewri fort courtyard.jpg|Fortesa Sevri
Image:Castella de Aguada 7.jpg|Fortesa Bandra
Image:Bassein Fort embellishment.jpg|Hyrja kryesore e Fortesës së Baseinit me zbukurime
Image:Mahim Fort 3.jpg|Fortesa e Mahimit
File:Mumbai fort remains 6.jpg|Muri i Fortesës së Shën Gjergjit
Image:Madh-fort5.jpg|Fortesa e Madhit nga Versova

## Shiko edhe
* Arkitektura e Maharashtras
* Arkitektura Indo-Saraçene

## Referime 
## Bibliografia
*