Hipoteza e substancave gjermane

**Hipoteza e substancave gjermane** është një përpjekje për të shpjeguar natyrën dalluese të gjuhëve gjermane brenda kontekstit të gjuhëve indo-evropiane. Ai pohon se elementet e fjalorit të përbashkët gjermanik dhe format sintaksore, të cilat nuk duket se kanë lidhje me gjuhët indo-evropiane, sugjerojnë se Proto-gjermanik mund të ketë qenë ose një Kreol ose një gjuhë kontakti që përfshiu një jo- Gjuha evropiane e substratit ose një hibrid i dy gjuhëve Indo-Europiane mjaft të ndryshme, nga centa dhe llojet e satemit, respektivisht.

Teoria e substratit jo-indoevropian u propozua për herë të parë nga Sigmund Feist në vitin 1932, i cili vlerësoi se afërsisht një e treta e artikujve leksikor proto-gjermanik erdhën nga një substrat jo-indo-evropian dhe se reduktimi i supozuar i sistemit fluturues proto-gjermanik ishte rezultat i pidginizimit me atë substrat. Cila kulturë apo kultura mund të ketë kontribuar materialin e substratit është një lëndë e vazhdueshme e debatit akademik dhe studimit. Kandidatët e njohur për kulturën e mundshme të substratit janë kultura Maglemosian dhe Funnelbeaker, por edhe kultura të vjetra të Evropës veriore, si kultura e Hamburgishtes apo edhe Lincombian-Ranisian-Jerzmanowician.

Kundër teorive në lidhje me substratet, një ndryshim i thellë i zërit në gjuhët gjermane të njohura si ligji i Grimm është paraqitur si dëshmi për gjuhët gjermane që nuk janë substratike dhe që kanë ndryshuar vetë, larg degëve të tjera indo-evropiane. Ligji i Grimm ndikoi në të gjitha ndalesat që u trashëguan nga protoindo-evropiane. Gjuhët gjermane gjithashtu ndajnë risitë e zakonshme në gramatikë dhe në fonologji: folja gjermanike është rimodeluar gjerësisht dhe tregon më pak disponimi gramatikor dhe dukshëm më pak inflektime për zërin pasiv.

## Ndikimi jo-indo-evropian 
Hipoteza e substrateve jo-indoeuropiane përpiqet të shpjegojë tiparet anomale të proto-gjermanike si rezultat i krijolizimit ndërmjet një gjuhe indo-evropiane dhe një jo-indoeuropiane. Gjermanizmi John A. Hawkins paraqet argumentet për një substancë gjermanike. Hawkins argumenton se Proto-gjermanët hasën një popull jo-indo-evropian dhe morën hua shumë karakteristika nga gjuha e tyre. Ai supozon se zhvendosja e parë e shëndoshë e Ligjit të Grimmit ishte rezultat i folësve jo-vendas që përpiqeshin të shprehte tingujt indo-evropiane dhe se u përdornin tingujt më të afërt në gjuhën e tyre në përpjekjen e tyre për t'i shpallë ato. Njerëzit e betejës janë një kulturë e lashtë e identifikuar nga arkeologjia të cilët janë propozuar si kandidatë për njerëzit që ndikuan në gjermanisht me fjalimin e tyre jo-indo-evropian. Megjithatë, kultura u përhap nëpër një gamë më të gjerë të rajoneve në të gjithë Europën Lindore dhe Qendrore, tashmë afër ose në kontakt me zonat e banuara nga folësit indo-evropianë dhe zonat e tyre të origjinës, dhe asnjë nga proto-gjuhët indoevropiane në këtë mënyrë prodhuar ose gjuhët e tyre pasuese, të zhvilluara përgjatë vijës shumë më të madhe të zgjerimit të njerëzve të betejës (Celto-Italic, ilir, sllav, Baltik dhe të tjerë) duket se janë prekur nga të njëjtat ndryshime që janë të kufizuara në proto-gjermanik. Nga ana tjetër, në kuadrin e hipotezës Kurgan, njerëzit e sëpatë të betejës mund të shihen si një kulturë tashmë "kurganizuar", e ndërtuar mbi bazën e kulturës së mëparshme të Funnelbeaker.

Një numër fjalësh rrënjësore për fjalët moderne evropiane duket se kufizojnë origjinën gjeografike të ndikimeve gjermane, si p.sh. fjala rrënjë për hirin (pema) dhe referencat e tjera mjedisore sugjerojnë një nëngrup të kufizuar rrënjor, që mund të lokalizohet në Evropën Veriore.

Kalevi Wiik, një fonolog, ka paraqitur një hipotezë se substrati para-gjermanik ishte me origjinë jo-indo-evropiane. Wiik pretendoi se ka ngjashmëri midis gabimeve në shqiptimin e anglishtes tipike të folësve finlandezë dhe ndryshimeve historike të zërit nga Proto-Indo-Evropian në Proto-gjermanik. Argumenti i Wiik bazohet në supozimin se vetëm në tri grupe gjuhësore ekzistojnë në Evropën paraindo-evropiane: uralik, indo-evropiane dhe baske, që korrespondojnë me tre refugia në moshë akullore. Pastaj, folësit e Uralikut do të ishin të parët që do të zgjidhnin pjesën më të madhe të Evropës dhe gjuha e pushtuesve indo-evropianë u ndikua nga popullsia vendore urale, duke prodhuar proto-gjermanike.
* knight / Knecht / knecht / knight janë të gjitha të lidhura, por në holandisht, gjermanisht dhe danisht ata nënkuptojnë "shërbëtor", që supozohet të jetë kuptimi origjinal, ndërsa në anglisht i referohet një lloji specifik të fisnikut.

### Polemika 
Shumë prej jo-etimologjive të supozuara të Hawkins janë të diskutueshme. Një mënyrë e qartë për të hedhur poshtë hipotezën e substancave gjermane është gjetja e etimologjive indo-evropiane për fjalët në listën e Hawkins. Procesi vazhdon, por disa të përmendura si shembuj nga Hawkins mund të eliminohen. Për shembull, në përgjithësi pajtohet që përkrenarja përfaqëson IE * ḱel- 'për të fshehur, fshehur' (f. Shelg i fshehtë, mbuluar ',)  Lindja lidhet me IE * h2eus- 'agim'.

Disa nga fjalët mund të kenë derivime Indo-Europiane që thjesht nuk ruhen mirë në gjuhët e tjera Indo-Europiane. Për shembull, është sugjeruar që gruaja është e lidhur me Tocharian B kwīpe 'turp; vulva ', nga një rrënjë e rindërtuar * gʷʰíh2bʰo -. Etimologji të tjera të mundshme përfshijnë:
* ebb: nga * h2epo "off, away"
* në veri: nga * hlnr̥-tero- që është nga ana e * henerit 'nën, të majtë', në veri duke qenë në të majtë kur përballet me diellin në rritje.
* në jug: nga * sunþera- e cila është nga ana e * Sunetit sun ', nga rrjedhin oblique e * sóh₂wl̥
* perëndim: nga * westera - e cila është nga ana e * wes-, formë e zvogëluar e mbrëmjes 'wespero' [16]
* mburojë: nga * skel- "për të shkurtuar"
* lejla: nga * str̥go- e cila është forma zero e klasës së * ster- "ngurtë"
* mbajnë: 'një ngjyrë kafe' (një term shmangie tabu, ose formim tabuistik) nga * bʰerH- 'ndritshme, kafe'; ose direkt nga * ʰʰwer- 'kafshë e egër'
* pije: nga * dʰrénđee-, prezentues i * dʰre ǵ  për të nxjerrë, tërheq '
* dhëndëri: (si në dhëndër) nga * (dʰ) gʰm̥on e cila është formë suffixed zero-grade e * dʰgʰom- "tokë". Fjala "dhëndër" rrjedh nga bridegome e mesme angleze dhe brȳdguma e vjetër angleze, një përbërje e 'nuses' dhe 'njeri'. R ndërhyrës në dhëndërin anglez Modern është për shkak të kontaminimit me fjalën dhëndër (me kuptim të ndryshëm), origjina e të cilit është e panjohur.
* anija: nga * skei-, një rrënjë që fillimisht do të thotë 'të prerë' (shih En shift, ON skipa 'për të rregulluar, kontrolluar'), ose krahaso grek skáptō (σκάπτω) 'I gërmoj', duke iu referuar një varkë gërmoj.
* fillesë: nga * ster-, do të thotë "i gjerë, i sheshtë".
* mbret: Vajza është e lidhur me "kin" e anglishtes moderne dhe lidhur me gjininë latine, etj., nga * ¹enh1- "lind, nxit". Edhe origjina ka paralele IE, të tilla si Hittite ḫ aššu- "mbreti" nga ḫāš-, ḫ ašš- "engender".
Ngjashëm, fjala "mbajnë" nuk mund të jetë unike për gjuhët gjermane. Në rusisht, varret e një ariu janë berloga, ndonjëherë të etymologizuara si "varret e ber". Të tjerë pohojnë se berloga dhe fjalë të tjera të ngjashme sllave (p.sh. barłóg polonisht) mund të rrjedhin nga një fjalë proto-sllave për 'moçal' që ndikoi gjithashtu në origjinën origjinale perëndimore sllave të emrit të qytetit Berlin si një "qytet i ndërtuar mbi baza moçalore ". Një numër i gjuhëve sllave kanë ngjashmëri me medved për "ariun", që do të thoshte "honey-eater" <* medʰu + ​​* ed- (që më vonë u mor për të thotë "mjalti-njohës" nga etimologjia popullore). Kjo sugjeron që një fjalë e lashtë e vjetër sllave mund të jetë zëvendësuar nga një eufemizëm. Megjithatë, mbështetësit e hipotezës së substancave gjermane, të tilla si Max Vasmer, shpjegojnë lidhjen e qartë mes berloga dhe fjalës gjermane për 'mbartjen' nga fakti se ndikimet e hershme të vjetra të Norvegjisë në gjuhët e sllave Lindore nuk mund të shpërfillen: shih teorinë normative të mbizotërimit në lidhje me varangianët origjina e popullit rus nga Skandinavia nga i cili rrjedh edhe emri i Rusisë.

Shtojca e rrënjëve indo-evropiane në Librin e Trashëgimisë Amerikane 1969 e Calvert Watkins renditi disa rrënjë që besohej të ishin unike për atë gjermanik në atë kohë. Botimet e fundit kanë zvogëluar ndjeshëm numrin e rrënjëve që pretendohen të jenë në mënyrë unike gjermane.

Trajtimet më të fundit të Proto-Germanic kanë tendencë të refuzojnë ose thjesht të lënë jashtë diskutimit mbi hipotezën e substancave gjermane. Gramatika e hershme gjermane e Joseph B. Voyles nuk përmend hipotezën, si shumë botime të kohëve të fundit mbi familjen e gjuhës gjermane.

Megjithatë, hipoteza mbetet e popullarizuar në disa qarqe, siç është shkolla Leiden e gjuhësisë historike. Fjalori i parë etimologjik i çdo gjuhe që në mënyrë sistematike e mori hipotezën në diskutimet e tij është fjalor i ri holandez, i ndikuar nga mendimi i grupit Leiden: Marlies Philippa et al. (ed), Etymologisch woordenboek van het Nederlands, shtypi i Universitetit të Amsterdamit, në 4 vëllime, 2003-2009.

## Hybridizimi i centum-satem si shkak i supozuar 
Është sugjeruar që proto-gjermanik u ngrit si një hibrid i dy dialekteve Indo-Europiane, nga centa dhe llojet Satem respektivisht.
parapamje|djathtas|Siç tregon kjo hartë e isoglosses indo-evropiane, gjuhët gjermane klasifikohen si gjuhë centumi (kufiri blu), por gjithashtu ndajnë vetitë fonologjike me gjuhët balto-sllave (kufiri i kuq), të cilat janë gjuhë satem.
Hipoteza mund të ndihmojë në shpjegimin e vështirësive në klasifikimin e gjuhëve gjermane. Ata janë klasifikuar si gjuhë centumi për shkak të korrespondencave të shëndosha, të ilustruara në formacionet: * hund- ("njëqind" është cent me një fikativ velar sipas ligjit të Grimm) dhe * hwis ("kush", quis latin) sund dhe! respektivisht. Megjithatë, gjuhët gjermane, të përbashkëta me gjuhët balto-sllave, që janë gjuhë të satemave, kanë më shumë gjasa të shfaqin -m- (në krahasim me * -bh-) në shumëllojshmëri instrumentale, dative dhe ablative, si dhe disa veçana të caktuara dhe duals (shih hartën e isoglosses indo-evropiane, djathtas).

Sidoqoftë, tiparet e mësipërme mund të shpjegohen lehtësisht nga një substrate jo-indoeuropiane që është e zakonshme për proto-gjermanike dhe proto-balto-sllave.

## Biblografia 
* Robert S. P. Beekes (1995), Linguistika indo-evropiane krahasuese: një hyrje. Amsterdam: John Benjamin. ISBN 1-55619-505-2
* John A. Hawkins (1990), "Gjuhët gjermanike", Gjuhët kryesore të Evropës Perëndimore, ed. Bernard Comrie. Londër: Routledge, f. 58-66.ISBN 0-415-04738-2
* Guus Kroonen (2013). Fjalor etimologjik i proto-gjermanike. Leiden: Brill.
* Yury Kuzmenko (2011). Fiset e hershme gjermane dhe fqinjët e tyre. Gjuhësi, arkeologji dhe gjenetikë. (në rusisht). Shën Petersburg. ISBN 978-5-98187-870-1
* Edgar C. Polomë (1990), "Llojet e provave gjuhësore për kontakt të hershëm: Indo-evropianët dhe joindo-evropianët", Kur botët përplasen: Indo-evropianët dhe paraindo-evropianët, eds. T.L. Markey & J.A.C. Greppin. Ann Arbor (Mich): Karoma. f. 267-89.
* Eduard Prokosch (1939), Gramatikë krahasuese gjermanike. Filadelfia: Universiteti i Pensilvanisë, Shoqëria Gjuhësore e Amerikës.  ISBN 99910-34-85-4
* Orrin W. Robinson (1992), anglishtja e vjetër dhe të afërmit e saj më të afërt: një studim i gjuhëve më të hershme gjermane. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2221-8
* Theo Vennemann (2003), "Gjuhët në Evropën parahistorike në veri të Alpeve", Gjuhët në Evropën Parahistorike, eds. Alfred Bammesberger dhe Theo Vennemann. Heidelberg: C. Winter, f. 319-332.
* Joseph B. Voyles (1992), gramatika e hershme gjermane. San Diego, Cal .: Press akademik. ISBN 0-12-728270-X
* Calvert Watkins. ed. (1985), Dictionary e Trashëgimisë Amerikane të Rrënjëve Indo-Europiane. Boston: Houghton Mifflin. ISBN 0-395-36070-6
* Calvert Watkins, ed. (2000), Fjalor i Trashëgimisë Amerikane të Rrënjëve Indo-Europiane, edn 2. Boston: Houghton Mifflin.ISBN 0-618-08250-6
* Kalevi Wiik (2002), Eurooppalainen juuret (në finlandisht, "Rrënjët e evropianëve").
* Kalevi Wiik (2004), Suomuri juuret (në finlandisht, "Rrënjët e finlandezëve").

## Burimet