Monumenti Heroinat

Monumenti "**HEROINAT**" është një nga monumentet e vetme publike në Kosovë, që i jepë zë dhe figurë, viktimave të dhunës seksuale. Ky memorial i financuar nga Qeveria e Kosovës, u inaugurua më 12 qershor 2015, në përvjetorin e 16-të të çlirimit të Prishtinës, gjegjësisht të përfundimit të luftës në Kosovë.

Monumenti përbëhet nga 20,145 gjilpëra rrethore, të cilat formojnë një fytyrë tre-dimensionale, me gajtësi 5.49 metra. Këto medalje simbolizojnë gratë dhe vajzat që kanë përjetuar dhunë seksuale, gjatë luftës në Kosovë (1998–1999), në numër që vlerësohet të jetë nga 20,000 deri në 46,000. Struktura ka një kuptim të dyfishtë ku çdo medalje përfaqëson një viktimë individuale, ndërsa së bashku formojnë fytyrën e një gruaje që përfaqëson heroinat e panjohura të luftës.

Ky memorial paraqet një pikë të rëndësishme referimi, për kujtesën kolektive dhe për diskutimet mbi drejtësinë gjinore, në historinë e Kosovës. Në pllakën përbri monumentit është gdhendur ky mesazh i rëndësishëm - *“Portreti pasqyron vlerat e dinjitetit, përkushtimit, edukimit, kujdesit, guximit dhe qëndrueshmërisë.”* Në pjesën e pasme të saj qëndron thënia e Nënës Terezë *- “Nëse nuk kemi paqe, ndodh sepse kemi harruar që ne i përkasim njëri-tjetrit”.* 

## Struktura 
Skulptura ka një perspektivë të dyfishtë, makro dhe mikro. Shikuar nga një perspektivë e afërt, medaljet e portreteve individuale janë të dukshme.  Më larg, shfaqet portreti. 

Ky dizajn u krijua dhe u paraqit për një konkurs përkujtimor në Prishtinë në vjeshtën e vitit 2013. 

Dimensionet e përgjithshme: 

*Lartësia 5,50 m 
*Gjerësia 4,5 m 
*Medalje: 3,5 cm 

Ndërsa po hulumtonin, dizajnerët gjetën një artikull të Human Rights Watch ku thuhej se rreth 20.000 gra kosovare u përdhunuan gjatë luftës.

## Vlerësimet 
Ky memorial fitoi çmimin Golden A 'Design në Konkursin e Dizajnit të Arkitekturës, Ndërtimit dhe Strukturës. Çmimi u dha për arkitekturën, ndërtimin dhe dizajnin e projektit. 

## Prapavija e Monumenteve të Grave në Kosovë 
Në Kosovë, kujtesa publike e grave, gjatë dhe pas luftës, ka qenë e margjinalizuar dhe pothuajse e padukshme. Përveç iniciativës simbolike “Thinking of You”, e cila për një moment solli në vëmendje dhunën seksuale gjatë luftës, mungonin monumentet që do t’i përkujtonin gratë si aktore politike, rezistente apo si të mbijetuara me agjenci të plotë. Monumentet e pakta ekzistuese, ishin kryesisht të kufizuara në përfaqësimin e grave, ku në shumicën e figurave gratë portretizoheshin si figura të vuajtura, të cilat shpesh paraqiteshin si të shpëtuara ose të mbrojtura nga burri. Kjo gjendje shtonte nevojën që gjithsesi, në mënyrë publike, nëpërmjet monumenteve të përjetësohet, sakrifica, heroizmi dhe qëndrueshmëria e grave dhe vajzave, gjatë luftës së fundit në Kosovë.

## Historia e monumentit "Heroinat" 
Dhuna seksuale ndaj grave gjatë dhe pas luftës në Kosovë (1998–1999) është dokumentuar nga Human Rights Watch dhe organizata të tjera ndërkombëtare, megjithëse shumica e rasteve mbetën të paregjistruara për shkak të frikës dhe stigmës shoqërore. Vetëm në vitin 2014, pas presionit të shoqërisë civile dhe aktivistëve/eve, Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin Nr. 04/L-172 për njohjen e statusit të viktimave të dhunës seksuale gjatë luftës. Megjithatë, zbatimi i këtij ligji ka qenë i ngadaltë dhe burokratik.

Përballë kësaj heshtjeje institucionale dhe mungesës së përfaqësimit të denjë për të mbijetuarat, aktivistet fem dhe organizatat si Qendra Kosovare për Rehabilitimin e të Mbijetuarve të Torturës (KRCT) dhe Rrjeti i Grave të Kosovës kanë luajtur një rol thelbësor në thyerjen e tabuve. Fushata ndërgjegjësuese si “Mos harro” dhe projekti memorial “Heroinat”, së bashku me angazhimin institucional të figurave publike, si ish-presidentja Atifete Jahjaga, kanë kontribuar në krijimin e një hapësire për pranimin dhe përkrahjen publike të të mbijetuarave .

Pikërisht, në këtë kontekst, lindi edhe ideja për ndërtimin e një memoriali, për gratë e luftës në Kosovë. Iniciativa fillestare mori hov nga një grup aktivistesh, politikanesh dhe anëtaresh të shoqërisë civile. Një nga zërat më të spikatur ishte ai i Alma Lamës, e cila deklaroi: “Kudo në Kosovë, memorialet ose statujat i kushtohen heronjve meshkuj të luftës – nuk pashë askund të përmendet kontributi i grave.” Kërkesat për një njohje publike të kontributit të grave, sidomos të atyre që përjetuan dhunë seksuale dhe ngacmime gjatë luftës, ishin bërë prej kohësh nga organizatat e grave dhe lëvizjet feministe në Kosovë.

Vendimi për ndërtimin e memorialit u mor në vitin 2013, në kuadër të një konkursi publik të shpallur nga Komuna e Prishtinës, në bashkëpunim me institucione shtetërore dhe organizata të shoqërisë civile. Projekti fitues, i titulluar “Heroinat”, u realizua nga artisti dhe dizajneri Ilir Blakçori. Ai u përzgjodh si fitues në konkursin e mbajtur në vjeshtën e vitit 2013 dhe u vendos që memoriali të ndërtohej në një zonë publike dhe të frekuentuar në qendër të Prishtinës. Kjo zgjedhje e lokacionit synonte që kontributi dhe sakrifica e grave të ishin të dukshme dhe të pranishme në kujtesën kolektive të qytetit dhe kombit.

Në vitin 2014, projekti fitoi çmimin ndërkombëtar “Golden A' Design Award and Competition”, në kategorinë “Arkitekturë, Ndërtesa dhe Strukturë”, duke u vlerësuar jo vetëm për aspektin estetik dhe teknik, por edhe për fuqinë e simbolike dhe rëndësinë shoqërore. Bazuar në të dhënat e Human Rights Watch, sipas të cilave rreth 20,000 gra u përdhunuan seksualisht gjatë luftës, në monument u përdor një simbolikë e fuqishme vizuale me afro 20,000 gjilpëra rrethore, secila përfaqëson një grua të dhunuar seksualisht. Të vendosura së bashku, ato formojnë portretin e një gruaje të vetme, që simbolizon një figurë kolektive të “heroinës kosovare”.

Monumenti u inagurua më 12 qershor 2015, në përvjetorin e 16-të të çlirimit të Prishtinës gjegjësisht Kosovës. 

## Simbolika e monumentit “Heroinat” 
Simbolika e monumentit “Heroinat” ndahet në dy nivele mikro dhe makro, duke ofruar një përvojë vizuale dhe emocionale të shumëfishtë. Në nivelin mikro, vizitorët që afrohen pranë monumentit shohin 20,145 medalje të vendosura individualisht, secila prej të cilave përmban një portret të një gruaje, duke nderuar secilën viktimë, në mënyrë të veçantë. Në këtë nivel, theksohet individualiteti dhe dhimbja personale e secilës grua. Ndërkohë, në nivelin makro, nga një distancë më e largët, medaljet bashkohen për të formuar një fytyrë të vetme figurën simbolike të heroinës kosovare. Kjo fytyrë kolektive përfaqëson solidaritetin, forcën dhe sakrificën e grave gjatë luftës, duke e kthyer përvojën individuale në një kujtim të përbashkët historik dhe kombëtar. Monumenti përcjell mesazhin se këto gra, janë heroinat e panjohura të historisë Kosovare*.*

## Incidentet negative që përfshinë monumentin “Heroinat” 
Më 4 maj 2024, sipas raportimeve të mediave, memoriali u vanandalizua në mënyrë mizogjene, me grafite thyese, sidomos tek pjesa e pasme e memorialit ku qëndron pllaka me thënien nga Nëna Terezë.  Më 8 mars 2024, QKRMT, bëri thirrje publike, që institucionet kompetente të angazhohen më shumë, për mbrojtjen dhe mirëmbajtjen e monumentit. Përveç këtij akti, monumenti “Heroinat” përballet edhe me mungesë mirëmbajtjeje dhe kujdesi institucional.

## Kritikat lidhur me monumentin “Heroinat” 
Monumenti “Heroinat” është kritikuar për mungesë të përfaqësimit të përvojave dhe kontributeve të ndryshme të grave, gjegjësisht për homogjenizimin e grave të mbijetuara të luftës. Kjo gjë që kritikohet nga shumë aktivistë të organizatave të shoqërisë civile, për keqpasqyrimin dhe thjeshtëzimin e kompleksitetit të luftës në Kosovë. Meqë, disa nga këto gra shquheshin me kontributin e tyre gjatë luftës së drejtëpërdrejt, e disa me përballjen në keqtrajtimi dhe dhunim seksual.

## Shiko gjithashtu 
* Historia e Kosovës 
* NEWBORN 
* Gratë në Kosovë 

## Referime