Sistemi i tretjes

**Sistemi i tretjes** - Ushqimi futet ne sistemin e tretjes me ane te gojes. Sistemi yt tretes eshte nje gyp 8-9 metra i gjate , i cili fillon me gojen dhe vazhdon deri tek anusi, keshtu qe ne te vertete ushqimi hyn ne trupin tend vetem atehere  kur permes mureve te zorreve kalon ne gjak.

Ne goje dhembet fillojne ta copetojne ushqimin ne pjeseza me te vogla.Ne gojen tende gjithashtu prodhohet peshtyme, nje leng i cili e ben ushqimin me te lehte per tu gelltitur.Ketu fillon zberthimi kimik i disa ushqimeve. Sistemi i tretjes së njeriut përbëhet nga keto organe (goja, fyti, ezofagu, stomaku, gjëndrat e pështymës, pankreasi, mëlçia, zorra e hollë, zorra e trashë, fshikëza e tëmthit). Tretja përfshin ndarjen e ushqimit në përbërës më të vegjël. Procesi i tretjes ka tre faza. Faza e parë është faza cefalike e tretjes e cila fillon me sekrecione gastrike në përgjigje të shikimit dhe erës së ushqimit. Kjo fazë përfshin ndarjen mekanike të ushqimit nga përtypja dhe ndarjen kimike nga enzimat e tretjes, që ndodh në gojë.

Pështyma përmban enzima tretëse të quajtura amilazë dhe lipazë gjuhësore, të sekretuara nga gjëndrat e pështymës. Enzimat fillojnë të zbërthejnë ushqimin në gojë. Përtypja, në të cilën ushqimi është i përzier me pështymë, fillon procesin mekanik të tretjes. Kjo bën të mundur kalimin e ushqimit poshtë nga goja nëpërmjet ezofagut duke kaluar në bark. Në bark zhvillohet faza gastrike e tretjes. Ushqimi ndahet më tej duke u përzier me acidin e barkut derisa të kalojë në duodenum, në fazën e tretë të tretjes së zorrëve, ku përzihet me një numër enzimash të prodhuara nga pankreasi. Tretja ndihmohet nga përtypja e ushqimit e kryer nga muskujt e mastikimit, gjuha dhe dhëmbët, dhe gjithashtu nga tkurrjet e peristaltikës dhe copëzimi. Acidi i barkut dhe prodhimi i mukusit në bark, janë thelbësore për vazhdimin e tretjes.

Peristaltika është tkurrja ritmike e muskujve që fillon në ezofag dhe vazhdon përgjatë murit të barkut dhe pjesës tjetër të traktit gastrointestinal. Kjo fillimisht rezulton në prodhimin e kymës e cila kur prishet plotësisht në zorrën e hollë absorbohet si kile në sistemin limfatik. Pjesa më e madhe e tretjes së ushqimit bëhet në zorrën e hollë. Uji dhe disa minerale rigorbohen përsëri në gjak në zorrën e trashë të zorrës së trashë. Produktet e mbetjeve të tretjes (jashtëqitjet) defekohen nga anusi përmes rektumit.

## Organet e sistemit tretës 
Ushqimi i pertypur gellditet dhe kalon ne ezofag.Ky eshte nje gyp muskulor, i cili mund ta shtrydhe ushqimin poshte drejt stomakut per rreth shtate sekonda.

Ekzistojnë disa organe dhe përbërës të tjerë të përfshirë në tretjen e ushqimit. Organet e njohura si organe ndihmëse të tretjes janë mëlçia, fshikëza e tëmthit, zorra e hollë, zorra e trashë, barku dhe pankreasi. Komponentë të tjerë përfshijnë gojën, gjëndrat e pështymës, gjuhën, dhëmbët, fytin, dhe ezofagun.

**Stomaku-**Stomaku eshte nje qeske muskulore qe permban lengje acide.Ai e depoziton ushqimin per rreth kater deri ne pese ore ,e perzien ate me lengun tretes te prodhuar nga muri i stomakut dhe zberthen proteinat.

Nga stomaku brumi pjeserisht i tretur leviz per te zorra e holle. Melcia dhe pankreasi prodhojne lengje qe nxirren pika-pika tek ushqimi ne zorren e holle. Ato ndihmojne ne zberthimin e tyre. Ushqimit i duhen rreth gjashte ore per te pershkuar gjashte metra te zorreve te holla.

Struktura më e madhe e sistemit të tretjes është trakti gastrointestinal (trakti GI). Kjo fillon nga goja dhe përfundon në anus, duke mbuluar një distancë prej rreth nëntë metrash. Pjesa më e madhe e traktit GI është zorra e trashë ose zorra e trashë. Uji absorbohet këtu dhe mbetjet e mbetura ruhen para jashtëqitjes.

Pjesa më e madhe e tretjes së ushqimit bëhet në zorrën e hollë e cila është pjesa më e gjatë e traktit GI.

Një organ kryesor tretës është barku. Brenda mukozës së saj ndodhen miliona gjëndra gastrike të ngulitura. Sekrecionet e tyre janë jetike për funksionimin e organit.

Ka shumë qeliza të specializuara të traktit GI. Këto përfshijnë qelizat e ndryshme të gjëndrave gastrike, qelizat e shijes, qelizat e kanaleve pankreatike, enterocitet dhe qelizat mikrofold.

Disa pjesë të sistemit të tretjes janë gjithashtu pjesë e sistemit sekretues, përfshirë zorrën e trashë.

**Zorret-** Sapo ta kesh gellditur ushqimin, ai leviz ne menyre te vazhdueshme neper gypin tretes.Muskujt tkurren dhe leshohen si vale , kjo quhet levizje peristaltike.

Funksioni i zorreve eshte ta zbertheje ushqimin ne molekula te vogla, te tretshme.Keto molekula mund te futen ne gjak dhe te mbarten per ne te gjitha qelizat e trupit. Sistemi i tretjes perbehet  nga pjese te ndryshme dhe secila kryen nje funksion te caktuar.Zorret jane te perdredhura si spirale ne bark, pjesa e trupit poshte brinjeve.Ne zorret e holla ndodh zberthimi perfundimtar i ushimit. Molekulat e vogla te ushqimit qe prodhohen, thithen, kjo do te thote se ato hyjne ne gjak nepermjet murit  te zorres.

I gjithe ushqimi i patretur ,i tille si fibrat ,mblidhet ne zorren e trashe, ne te cilen nje pjese e ujit perthithet duke lene nje mbetje te trashe, gjysme te ngurte. Kjo nxirret jashte nepermjet anusit ne formen e feceve.

**Goja**
Goja është pjesa e parë e traktit të sipërm gastrointestinal dhe është e pajisur me disa struktura që fillojnë proceset e para të tretjes. Këto përfshijnë gjëndrat e pështymës, dhëmbët dhe gjuhën. Goja përbëhet nga dy rajone; hyrja dhe zgavra e gojës e duhur. Vestibuli është zona midis dhëmbëve, buzëve dhe faqeve,  dhe pjesa tjetër është e duhur për zgavrën me gojë. Pjesa më e madhe e zgavrës me gojë është e veshur me mukozë orale, një membranë mukoze që prodhon një mukus vajosës, për të cilin nevojitet vetëm një sasi e vogël. Membranat mukoze ndryshojnë në strukturë në rajone të ndryshme të trupit, por të gjitha prodhojnë një mukus vajosës, i cili sekretohet nga qelizat sipërfaqësore ose zakonisht nga gjëndrat themelore. Membrana mukoze në gojë vazhdon si mukozë e hollë e cila rreshton bazat e dhëmbëve. Komponenti kryesor i mukusit është një glikoproteinë e quajtur mucin dhe lloji i sekretuar ndryshon sipas rajonit të përfshirë. Mucina është viskoze, e pastër dhe ngjitet. Në themel të mukozës në gojë është një shtresë e hollë e indit të muskujve të lëmuar dhe lidhja e lirë me membranën i jep asaj elasticitetin e saj të madh. Mbulon faqet, sipërfaqet e brendshme të buzëve dhe dyshemenë e gojës, dhe mucina e prodhuar është shumë mbrojtëse kundër prishjes së dhëmbëve. Kulmi i gojës quhet qiellzë dhe ndan zgavrën me gojë nga zgavra e hundës. Qielli është i fortë në pjesën e përparme të gojës pasi që mukoza mbivendosëse po mbulon një pllakë kocke; është më e butë dhe më e lakueshme në pjesën e prapme e bërë nga muskuj dhe ind lidhës, dhe mund të lëvizë për të gëlltitur ushqimin dhe lëngjet. Qielli i butë përfundon në uvulë. Sipërfaqja e qiellzës së fortë lejon presionin e nevojshëm në ngrënien e ushqimit, për të lënë të qartë hundën e hundës. Hapja midis buzëve quhet çarje orale dhe hapja në fyt quhet rubinet. Në të dy anët e qiellzës së butë ndodhen muskujt palatoglossus të cilët gjithashtu arrijnë në rajone të gjuhës. Këta muskuj ngrenë pjesën e pasme të gjuhës dhe gjithashtu mbyllin të dy anët e rubinetave për të bërë të mundur gëlltitjen e ushqimit.

### Dhëmbët 
Dhëmbët janë struktura komplekse të bëra nga materiale specifike për to. Ato janë bërë nga një material si kocka i quajtur dentin, i cili është i mbuluar nga indi më i fortë në trup - smalt.  Dhëmbët kanë forma të ndryshme për t'u marrë me aspekte të ndryshme të mastikimit të përdorura në grisjen dhe përtypjen e copave të ushqimit në copa më të vogla dhe të vogla. Kjo rezulton në një sipërfaqe shumë më të madhe për veprimin e enzimave të tretjes. Dhëmbët janë emëruar pas roleve të tyre të veçantë në procesin e mastikimit - dhëmbët e prerë përdoren për prerjen ose kafshimin e copave të ushqimit; kaninë, përdoren për grisje, premolarët dhe molarët përdoren për përtypjen dhe bluarjen. Mastikimi i ushqimit me ndihmën e pështymës dhe mukusit rezulton në formimin e një bolusi të butë, i cili më pas mund të gëlltitet për të dalë në traktin e sipërm gastrointestinal në bark. Enzimat e tretjes në pështymë gjithashtu ndihmojnë në mbajtjen e dhëmbëve të pastër duke prishur grimcat e ushqimit të mbetura.

### Gjendrat e pështymës 
Ekzistojnë tre palë gjëndra kryesore të pështymës dhe nga 800 deri në 1000 gjëndra të vogla të pështymës, të cilat të gjitha i shërbejnë kryesisht procesit të tretjes dhe gjithashtu luajnë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e shëndetit të dhëmbëve dhe lubrifikimin e përgjithshëm të gojës, pa të cilat të folurit do të ishte i pamundur. Gjëndrat kryesore janë të gjitha gjëndrat ekzokrine, të cilat sekretohen nëpërmjet kanaleve. Të gjitha këto gjëndra përfundojnë në gojë. Më të mëdhatë prej tyre janë gjëndrat parotide - sekretimi i tyre është kryesisht seroz. Çifti tjetër janë nën nofull, gjëndrat submandibulare, të cilat prodhojnë si lëng seroz ashtu edhe mukus. Lëngu seroz prodhohet nga gjëndrat seroze në këto gjëndra të pështymës të cilat gjithashtu prodhojnë lipazë gjuhësore. Ato prodhojnë rreth 70% të pështymës së zgavrës me gojë. Çifti i tretë janë gjëndrat nëngjuhësore të vendosura poshtë gjuhës dhe sekreti i tyre është kryesisht mukoz me një përqindje të vogël të pështymës.

Brenda mukozës së gojës, dhe gjithashtu në gjuhë, qiellzë dhe dysheme të gojës, gjenden gjëndrat e vogla të pështymës; sekrecionet e tyre janë kryesisht mukoze dhe ato inervohen nga nervi facial .Gjëndrat sekretojnë gjithashtu amilazën një fazë të parë në zbërthimin e ushqimit që vepron në karbohidratet në ushqim për të transformuar përmbajtjen e niseshtës në maltozë. Ka gjëndra të tjera seroze në sipërfaqen e gjuhës që rrethojnë sythat e shijes në pjesën e pasme të gjuhës dhe këto gjithashtu prodhojnë lipazë gjuhësore. Lipaza është një enzimë tretëse që katalizon hidrolizën e lipideve (yndyrave). Këto gjëndra quhen gjëndrat e Von Ebner-it të cilat gjithashtu është treguar se kanë një funksion tjetër në sekretimin e histatinave të cilat ofrojnë një mbrojtje të hershme (jashtë sistemit imunitar) kundër mikrobeve në ushqim, kur ai bie në kontakt me këto gjëndra në indin e gjuhës. Informacioni ndijor mund të stimulojë sekretimin e pështymës duke siguruar lëngun e nevojshëm për gjuhën për të punuar dhe gjithashtu për të lehtësuar gëlltitjen e ushqimit.