Epoka e Artë Holandeze

**Epoka e Artë Holandeze** ( ) ishte një periudhë që pak a shumë zgjati nga viti 1588, kur u themelua Republika Holandeze, deri në vitin 1672, kur ndodhi *Rampjaar-i* (viti katastrofik). Gjatë kësaj periudhe, tregtia, shkenca dhe teknologjia, arti dhe kolonizimi përtejdetar holandez  ishte ndër më të shquarit në Europë. Gjysma e parë e periudhës shtrihet nga fillimi i Luftës Tetëdhjetë Vjeçare deri në përfundimin e saj në vitin 1648, me gjysmën e dytë që do të zgjaste deri në shpërthimin e Luftës Franko-Holandeze. Gjatë kësaj periudhe, kolonistët holandezë, shumë prej të cilëve të lidhur me kompanitë e Indisë Lindore (VOC) dhe Indisë Perëndimore (GWIC), krijuan pika tregtare dhe ngulime në Amerikë, Afrikën Jugore dhe Azi, të mbrojtura nga Marina e Shteteve Holandeze. Holandezët mbizotëruan në tregtinë trekëndore dhe atë atlantike të skllevërve.

Kultura holandeze përjetoi një rilindje. Megjithatë, nga fundi i shekullit të XVII, konfliktet me fuqitë fqinje, ashtu si dhe ndikimi i një rënie ekonomike çuan në lëkundjen e fuqisë holandeze. Proçesi nëpërmjet të cilit Republika Holandeze u bë një nga fuqitë më të rëndësishme detare dhe ekonomike të botës, gjatë periudhës që përmendet si "Mrekullia Holandeze" nga historiani Koenraad Wolter Swart. Termi "Epoka e Artë Holandeze" ka qenë kundërthënëse në shekullin e XXI, si rrjedhojë e përfshirjes së gjerë të holandezëve në tregtinë e skllevërve dhe kolonializëm gjatë periudhës dhe është kritikuar nga mjaft muze në Holandë, duke përfshirë edhe Muzeun e Amsterdamit.

## Sfondi
 (1642)]]
Në vitin 1568, Shtatëmbëdhjetë Provincat që më vonë do të nënshkruanin Bashkimin e Utrehtit () filluan një rrebelim kundër Filipit të II të Spanjës, që çoi në Luftën Tetëdhjetë Vjeçare. Para se Vendet e Ulëta të ripushtoheshin plotësisht, shpërtheu një luftë midis Anglisë dhe Spanjës Habsburge, Lufta Anglo-Spanjolle e viteve 1585-1604. Ndërhyrja angleze i detyroi trupat spanjolle ta ndërprisnin përparimin e tyre, duke mbajtur kontrollin e qyteteve të rëndësishme tregtare të Bruzhit dhe Gentit, por pa kontrollin e Antverpenit, i cili atëherë konsiderohej si porti më i rëndësishëm në Evropë. Antverpeni do të binte më 17 gusht 1585, pas një rrethimi dhe duke krijuar ndarjen midis Holandave veriore dhe jugore (kjo e fundit përputhet kryesisht me Belgjikën moderne).

Shtatë Provincat e Bashkuara (e përputhur pak a shumë me Holandën e sotme) vazhdoi të luftonte deri në Armëpushimin Dymbëdhjetë Vjeçar, i cili nuk u dha fund armiqësive. Paqja e Vestfalisë në vitin 1648, e cila i dha fund Luftës Tetëdhjetë Vjeçare midis Republikës Holandeze dhe Spanjës bashkë me Luftën Tridhjetëvjeçare midis fuqive të tjera evropiane, solli njohjen formale të pavarësisë së Republikës Holandeze nga Kurora Spanjolle.

### Mërgimi i punëtorëve të aftë drejtë Holandës
Protestantët ishin veçanërisht të mirë-përfaqësuar mes artizanëve të aftë dhe tregtarëve të pasur të qyteteve porte të Bruzhit, Gentit dhe Antverpenit. Nën kushtet e dorëzimit të Antverpenit në vitin 1585, popullsia protestante (nëse nuk dëshironin të rikonvertoheshin në katolikë) iu dha katër vite që të rregullonin punët e tyre, para se të largoheshin nga qyteti dhe territori Habsburg. Situata të ngjashme u krijuan edhe në vende të tjera.

Më shumë protestantantë u zhvendosën në veri midis viteve 1585 dhe 1630, sesa u zhvendosën katolikë në drejtimin e anasjelltë, megjithëse gjithashtu edhe shumë prej tyre. Shumë nga ata që u zhvendosën në veri, u vendosën në Amsterdam, duke e shndërruar atë nga një liman të vogël në një nga portet dhe qendrat tregtare më të rëndësishme në botë në shekullin e XVII.

Përveç masës së mërgimit të protestantëve holandezë nga Holandat jugore drejtë Holandave veriore, pati vërshime të edhe të refugjatëve jo holandezë, që më parë i kishin ikur përndjekjes fetare, veçanërisht judejtë sefardikë nga Portugalia dhe Spanja, dhe më vonë protestantët francezë. Etërit Pelegrnë gjithashtu kaluan kohë aty, para udhëtimit të tyre në Botën e Re.

### Etika protestante e punës
Ekonomistët Ronald Findlay dhe Kevin H. O'Rourke ia atribuojnë pjesës së Ngritjes Holandeze etikës së saj protestante të punës, bazuar te Kalvinizmi, i cili promovonte zhvillimin dhe arsimimin. Kjo kontribuoi në "nivelin më të ulët të interesit dhe nivelin më të lartë të alfabetizmit në Europë. Mbushullia e kapitalit bëri të mundur të mbahej një depozitë e mbresëlënëse pasurie, e mishëruar jo vetëm në flotën e madhe, por edhe në depozitat me shumicë të një game komoditetesh, që përdoreshin për të stabilizuar dhe përfituar nga mundësitë e fitimeve".

]]
### Burimet e lira energjitike
Mjaft faktorë të tjerë gjithashtu kontribuan në lulëzimin e tregtisë, industrisë, arteve dhe shkencës në Republikën Holandeze gjatë kësaj kohe. Një kusht i nevojshëm ishte furnizimi me energji të lirë nga mullinjtë e erës dhe nga torfa, lehtësisht e transportueshme nëpërmjet kanaleve drejtë qyteteve. Shpikja e sharrave të mullinjve me erë mundësoi ndërtimin e një flote masive anijesh për tregtinë botërore dhe mbrojtjen ushtarake të interesave ekonomike të republikës.

### Financa korporative
it, që paraqet qytetarë të pasur të Amsterdamit, 1662.]]
Në shekullin e XVII holandezët – tradicionalisht detarë dhe hartografë të zotë – filluan të tregtojnë me Lindjen e Largët dhe në mbarim të shekullit, ata fituan një pozicion gjithmonë e më mbizotërues në tregtinë botërore, pozicion që më parë zihej nga Portugalia dhe Spanja. Hartat e përdorura nga Fernando Álvarez de Toledo, duka i III-të i Albës për të sulmuar qytetet holandeze ishin bërë nga hartografë holandezë.

Në vitin 1602 u themelua Kompania Holandeze e Indisë Lindore (*VOC*). Ajo ishte një nga korporatat e para shumëkombëshe, të financuara nga aksione, duke themeluar Bursën e Amsterdamit. Kompania mori një monopol holandez mbi tregtinë aziatike, të cilin do ta mbante për dy shekuj, duke u bërë sipërmarrja më e madhe komerciale në botë për [shekullin e XVII. [Erëzat importoheshin me shumicë, duke sjellë fitime të stërmëdha, për shkak të përpjekjeve dhe risqeve dhe kërkesës së përfshirë. Kjo kujtohet edhe sot në fjalën holandeze *peperduur* (i shtrenjtë si piperi), duke nënkuptuar se diçka është shumë e shtrenjtë, duke pasqyruar çmimet e erëzave në atë kohë.

Për të financuar tregtinë në rritje brenda rajonit, në vitin 1609 u themelua Banka e Amsterdamit, pararendësja, nëse jo first true banka e parë qendrore e vërtetë.

Megjithëse tregtia me Lindjen e Largët ishte ndër veprat më të shquara të VOC-ut, burimi kryesor i pasurisë për republikën në fakt ishte tregtia e saj me vendet Baltike dhe Poloninë (atëherë Komonuelthi Polako-Lituanez). E quajtur "tregtia mëmë" (), holandezët importonin sasi të mëdha burimesh si gruri dhe druri, duke i depozituar ato në Amsterdam, në mënyrë që Hollanda të mos kishte kurrë mungesa të mallrave themelore, ashtu dhe për të qenë e aftë ti shiste ato për fitime. Kjo donte të thoshte se, ndryshe nga rivalët e saj kryesorë, republika nuk do të përballej me pasojat e ashpra të një viti të keq dhe vuajtjen nga uria që e shoqëron. Në vend të përfitimit kur kjo ndodhte në shtete të tjera (vitet e këqija ishin të zakonshëm në Francë dhe Angli në shekullin e XVII, gjë që kontribuoi gjithashtu në suksesin e republikës në atë kohë).

 midis v. 1715 dhe 1785]]
### Gjeografia 
Sipas Ronald Findlay dhe Kevin H. O'Rourke, geografia e favorizoi [Republikën Holandeze, duke kontribuar në pasurinë e saj. Ata shkruajnë se "Themelet ishin vendosur duke përfituar nga vendndodhja, midis Gjirit të Biskajës dhe [Deti Baltik|Balltikut. Portet e Seviljes dhe Lisbonës ishin tepër larg me ata të Balltikut për tregti të drejtpërdrejtë midis dy pikave teminale, duke u mundësuar holandezëve të krijononin një ndërmjetësim fitimprurës, duke bartur kripë, verë, veshje dhe më vonë argjend, erëza dhe prodhime koloniale në lindje, ndërsa sillnin grurin, peshkun dhe depozitime navale balltike në perëndim. Pjesa holandeze e transportit detar europian ishte i stërmadh, mjaft mbi gjysmën gjatë shumicës së periudhës së ngritjes së tyre."

### Monopoli i tregtisë me Japoninë
Pozicioni mbizotërues i Amsterdamit si një qendër tregtare u përforcua në vitin 1640 me një monopol për Kompania Holandeze e Indisë Lindore (*VOC*) për tregtinë me Japoninë nëpërmjet stacionit të saj tregtar në Dexhima, një ishull në Gjirin e Nagasakit. Nga aty, holandezët tregtonin midis Kinës dhe Japonisë duke i paguar tribut *shogunit*. Deri në vitin 1854, holandezët ishin dritarja e vetme e Japonisë me Botën Perëndimore.

.]]
Koleksioni i studimeve shkencore i futur nga Europa u bë i njohur në Japoni si *Rangaku* ose Studimet Holandeze. Holandezët ishin ndërmjetës në transmetimin në Japoni të disa njohurive të Revolucionit Industrial dhe shkencor që zhvillohej atëherë në Europë. Japonezët blenë dhe përkthyen libra të shumtë shkencorë nga holandezët, të mara nga kuriozitetet dhe manufakturat e atëhershme perëndimore (siç ishin orat) dhe morën demostrime të risive të ndryshme perëndimore (si fenomeni i elektricitetit dhe fluturimi i një balone me ajër të nxehtë në fillim të shekullit të XIX). Në shekullin e XVII dhe të XVIII, holandezët ishin kombi më i pasur ekonomikisht dhe me shkencën më të zhvilluar nga të gjithë kombet evropiane, duke i vendosur ata në një pozicion të privilegjuar për të transferuar diturinë perëndimore në Japoni.

### Fuqitë e Mëdha Europiane
Holandezët e mbizotëruan edhe tregtinë midis vendeve europiane. Vendet e Ulëta të vendosura në mënyrë të favorshme në kryqëzimin e rrugëve tregtare lindje-perëndim dhe veri-jug, gjithashtu të lidhur me brendësi të madhe të Gjermanisë nëpërmjet Lumit Rin. Tregtarët holandezë transportonin verë nga Franca dhe Portugalia në vendet Balltike dhe mernin grurë për vendet përreth Mesdheut. Nga vitet 1680, gati 1000 anije holandeze hynin mesatarisht çdo vit në Detin Balltik, për ti tregtuar në tregjet e zbehura të Lidhjes Hanseatike. Holandezët ishin të aftë të mernin kontrollin e një pjese të madhe të tregtisë me kolonitë në angleze në formim në Amerikën Veriore; dhe pas fundit të luftës me Spanjën në vitin 1648, tregtia holandeze me atë vend, gjithashtu do të lulëzonte.

### Industri të tjera
Industritë kombëtare gjithashtu u zgjeruan. Ndërtimtaria navale dhe rafineritë e sheqerit janë shembujt kryesorë. Pasi gjithmonë e më shumë toka përdoreshin, pjesërisht nëpërmjet shndërrimit të vendeve ujore në polderë, si Beemster-i, Schermer-i dhe Purmeri, prodhimi vendor i grurit dhe bulmeteve u rrit shumë.

, rr. v. 1664]]
## Feja 
Kalvinizmi ishte feja shtetërore] e Republikën Holandeze, megjithëse kjo nuk do të thotë se uniteti nuk ekzistonte. Megjithëse holandezët ishin një komb tolerant krahasuar me shtetet fqinje, pasuria dhe statusi shoqëror i përkisnin pothuajse përjashtimisht protestantëve. Qytetet me sfond kryesisht katolik, siç ishte Utrehti dhe Gouda, nuk gëzonin përfitimet e Epokës së Artë. Si për qytetet protestante, uniteti i besimit ishte gjithashtu largë nga të qenit standard. Në fillim të shekullit, kundërthëniet e ashpra midis kalvinistëve striktë dhe protestantëve më tolerantë, të njohur si remonstrantë, e ndanë vendin. Remonstrantët e mohonin predestinimit dhe mbronin lirinë e ndërgjegjes, ndërsa kundërshtarët e tyre dogmatikë (të njohur si Kundra-Remonstrantë) arritën një fitore të rëndësishme në Sinodin e Dortit (1618–1619). Larmia e sekteve mund të ketë vepruar për ta bërë intolerancën fetare të pa praktikueshme.

Humanizmi i Rilindjes, nga i cili Desider Erazm Roterdami (rr. 1466–1536) ishte një mbrojtës i rëndësishëm, që kishte arritur një ndikim të rëndësishëm dhe qe pjesërisht përgjegjës për një kolimë tolerance.

Toleranca përkundrejtë katolikëve nuk ishte aq e lehtë për tu mbajtur, pasi feja kishte luajtur një pjesë të rëndësishme në Luftën Tetëdhjetë Vjeçare të pavarësisë kundër Spanjës (me lirinë politike dhe ekonomike, që ishin motivet të tjera të rëndësishme). Prirjet intolerante, gjithësesi, mundën të tejkaloheshin nëpërmjet parave. Kështu, katolikët mund të blinin privilegjin për të zhvilluar ceremoni në një konventikul (një shtëpi që e dyfishonte në mënyrë jo të dallueshme një kishë), por meshat publike ishin jashtë diskutimi. Katolikët prireshin të qëndronin në zonën e tyre të secilit qytet, megjithëse ishin një nga besimet më të rëndësishme: për shembull, piktori katolik Johannes Vermeer jetonte në *Këndin Papist* të qytetit të Delftit. E njëjta gjë ndodhte edhe me anabaptistët dhe judejtë.

Në përgjithësi, vendi ishte mjaft tolerant për të tërhequr refugjatë fetarë nga vendet e tjera, veçanërisht tregtarët judejë nga Portugalia, që sollën shumë pasuri me vete. Revokimi i Ediktit të Nantës në Francë në vitin 1685 rrjedhoi në emigrimin e shumë hygenotëve francezë, shumë prej të cilëve ishin dyqanxhinjë ose shkencëparë. Gjithësesi, disa figura, si filozofi Baruk Spinoza (1632–1677), përjetuan stigmën shoqërore.

## Shkenca 
]]
Si pasojë e klimës së tolerancës intelektuale, Republika Holandeze tërhoqi shkencëtarë dhe mendimtarë të tjerë nga e gjithë Evropa. Në veçanti, Universiteti i Lejdenit (i themeluar në vitin 1575 nga stadtholderi holandez Ëillem van Oranje si një simbol mirënjohjeje për qëndresën e ashpër të Leidenit kundër Perandorisë Spanjolle gjatë [Luftës Tetëdhjetë Vjeçare) u bë një vend grumbullimi për intelektualët. Jan Amos Comenius, arsimtar dhe shkrimtar çek, njihej për teoritë e tij për [arsimin, por edhe si një pioner i protestantizmit çek gjatë shekullit të XVII.

Për ti ikur Kundër-Reformimit, ai mërgoi drejtë Republikës Holandeze dhe është varrosur në Naarden, Hollanda e Veriut. Comenius pranoi ftesën e Laurens de Geer për të vizituar Amsterdamin, ku ai jetonte 14 vjetët e fundit të jetës së tij (1656–1670). Aty ai publikoi veprat e tij më të rëndësishme: 43 volume në tërësi, rreth gjysmës së prodhimtarisë së tij të përgjithshme. Filozofi dhe matematikani francez Rëne Dekart (1596-1650) jetoi në Holland nga viti 1628 deri në vitin 1649. Gjithashtu, veprat e tij më të rëndësishme ai i publikoi në Amsterdam dhe Leiden.

Një tjetër filozof me prejardhje franceze, Pierre Bayle, e la Francën në vitin 1681 për Republikën Holandeze, ku ai u bë profesor i historisë dhe filozofisë në shkollën e shquar të Roterdamit. Ai jetoi në Roterdam deri në vdekjen e tij në vitin 1706. Siç ka vërejtur Bertrand Russell në veprën e tij *A History of Western Philosophy* (1945), ''Ai [Dekarti] jetoi në Holland për njëzet vjetë (1629–'49), përveç pak vizitave të shkurtëra në Francë dhe një në Angli, të gjitha për punë. Është e pamundur ta teprosh rëndësinë e Hollandës në shekullin e XVII, si një vend ku kishte liri hamendësimi. Thomas Hobbes-it iu desh ti shtypte aty librat e tij; John Locke u strehua aty gjatë pesë viteve më të këqija të reaksionit në Angli para vitit 1688; Pierre Bayle (i *Fjalorit*) e pati të nevojshme për të jetuar aty; dhe Baruk Spinoza vështirë të ishte lejuar ta kryente veprën e tij në ndonjë vend tjetër*.

, pikt. nga Jan Verkolje.]]
Juristët holandezë ishin të famshëm për njohurinë e tyre të ligjit ndërkombëtar të detit dhe ligjin tregtar. Hugo Grotius (1583–1645) luajti një pjesë kryesore në themelimin e ligjit ndërkombëtar. Ai krijoi konceptin e *deteve të lira* (), i cili u kontestua ashtpërsisht nga Spanja dhe Anglia, rivalët kryesorë holandez për mbizotërimin e tregtisë botërore. Ai formuloi gjithashtu ligjet mbi konfliktet midis shteteve në librin e tij *De Iure Belli ac Pacis* (*Mbi ligjin e luftës dhe paqes*).

Christiaan Huygens (1629–1695) ishte një astronom, fizikant dhe matematikan i shquar. Ai shpiku orën lavjerrës, e cila qe një hap i rëndësishëm përpara drejtë kohëmbajtjes së saktë. Midis kontributeve të tij në astronomi, ishte shpjegimi i tij i rrathëve planetarë të Saturnit. Ai kontribuoi gjithashtu edhe në fushën e optikës.

Shkencëtari më i famshëm holandez në fushën e optikës është Antonie van Leeuwenhoek, i cili ishte i pari që studioi në mënyrë metodologjike jetën mikrospopike—ai ishte personi i parë që përshkroi bakteriet — duke vendosur kështu themelet e fushës së mikrobiologjisë. *Mikroskopët* ishin zmadhues të thjeshtë, jo mikroskopë të ndërlikuar. Aftësia e tij në lëmimin e thjerrëzave (disa më të vogla se 1mm në diametër) rezultuan në një zmadhim deri në 245 herë.

Inxhinieri i famshëm hidraulik holandez Jan Leeghwater (1575–1650) arriti fitore të rëndësishme në luftën e përjetshme të Holandës kundër detit. Leeghwater i shtoi një sasi të konsiderueshme toke republikës duke shndërruar mjaft liqene në polderë, duke e pompuar ujin jashtë me millinjtë e erës.

## Kultura 
/1625]]
Zhvillimi kulturor në Vendet e Ulëta qëndroi largë vendeve fqinje. Me disa përjashtime (në mënyrë të shquar dramaturgu holandez Joost van den Vondel) Lëvizja Baroke nuk arriti ndikim shumë të madh. Tepria e tij nuk përputhej me kursimtarinë e popullsisë gjerësisht kalviniste. Forca kryesore mbrapa zhvillimeve të reja ishte qytetaria, në mënyrë të shquar provincat perëndimore: e para dhe më e shquara provinca Holland, në një masë më të vogël Zelanda dhe Utrehti. Në vendet e tjera, fisnikët e pasur u bënë shpesh patronë të artit, por si pasojë e krahasimisht mungesës së tyre në Holandë, ky rol u luajt nga tregtarët e pasur dhe patricë të tjerë.

Qendrat e veprimtarisë kulturore ishin milicitë qytetase () dhe dhomat e retorikës (). Të parat u krijuan për mbrojtjen e qyteteve dhe mbajtjen e rendit, por shërbyen edhe si vendtakime për të pasurit, që ishin krenarë të luanin një pjesë të shquar dhe të paguar mirë për ta parë atë të ruajtur për të ardhmen nëpërmjet një portreti grupi. Ndërsa të dytat ishin asosacione në nivelin e një qyteti, që promovonin veprimtaritë letrare, si poezinë, dramën dhe diskutimet, shpesh nëpërmjet garave. Qyetet lëvdoheshin me këto asosacione, duke i promovuar.

Në Epokën e Artë Holandeze, vaktet e klasës së mesme përbëheshin nga një larmi e pasur pjatash. Gjatë shekullit të XV filloi të shfaqej *haute cuisine*, e kufizuar përgjithësisht te aristokracia, por që nga shekulli XVII e tëhu pjatat e këtij lloji u bënë të disponueshme edhe për qytetarët e pasur.

Perandoria Koloniale Holandeze mundësoi që erëzat, sheqeri dhe frutat ekzotike të importoheshin në vend. Nga fundi i shekullit të XVII, konsumi i çajit dhe kafesë po rriteshin dhe bëheshin pjesë e jetës së përditshme. Çaji shërbehej me ëmbëlsira, sheqerka ose *marzipan* dhe biskota. Një vakt i pasur holandez i kohës përmbante shumë pjata dhe pije ekstravagante.

Elita vishte rroba të zeza si një simbol statusi. Ky status e mori origjinën nga vështirësia e proçesit të ngjyrosjes dhe kostoja e zbukurimeve të përpunuara, dhe ishte në kundërshtim me besimin popullor se ajo bëhej përjashtimisht nga vetë-kufizimet puritane.

 *Vajza me vëth perle*]]
### Piktura 
Piktura e Epokës së Artë Holandeze ndoqi shumë prirje që mbizotëronin Artin Barok në pjesët e tjera të Europës, siç ishte Karavaxhizmi dhe natyralizmi, por ishte udhëheqëse në zhvillimin e subjekteve të natyrës së qetë, peizazheve dhe pikturës së zhanrit. Portreti ishte gjithashtu popullor, por piktura historike – tradicionalosjt zhanri më i lartë – përpiqej për të gjetur blerës. Arti kishtar ishte virtualisht inekzistent dhe prodhohej ndonjë lloj skulpture e paktë. Ndërsa koleksionimi i artit dhe pikturës për tregun e hapur ishte gjithashtu i zakonshëm kudo, historianët e artit vërejnë se numri në rritje i holandezëve të pasur të klasës së mesme dhe patronët e suksesshëm tregtarë si forcat shtytëse në popullaritetin e disa lloj subjekteve piktoriale.

Kjo prirje, bashkë me mungesën e patronazhit të Kishës së Kundër Reformës që mbizotëronte artet në Evropën Katolike, rezultoi në një numër të madh *skenash të jetës së përditshme* ose *piktura zhanri* dhe subjekte të tjera shekullare. Peizazhet dhe pamjet detare, për shembull, pasqyrojnë rrëmbimin e tokës nga deti dhe burimet e tregtisë dhe fuqisë navale, që shënuan Epokën e Artë të Republikës. Një subjekt që është mjaft karakteristik i pikturës baroke holandeze është portreti grupi i madh, veçanërisht gildat civile dhe milicore, siç është *Patrulla e Natës* e Rembrandt van Rijnit.

Një zhanër special i natyrës së qetë ishte i ashtuquajturi  (holandisht për *natyrë e qetë këmbëngulëse*). Ky stil i zbukuruar i natyrës së qetë u zhvillua në vitet 1640 në Antverpen nga artisët flamandë si Frans Snyders, Osias Beert, Adriaen van Utrecht dhe një brez i tër piktorësh të Epokës së Artë Holandeze.

Ata pikturonin natyra të qeta që theksonin mbushullinë, duke pikturuar një larmi sendesh, frutash, lulesh dhe gjahë të vrarë, shpesh bashkë me njerëz dhe kafshë të gjalla. Stili shpejt u përshtat nga artistët nga Republika Holandeze.

Sot, piktorët më të mirënjohur të Epokës së Artë Holandeze janë figura më mbizotëruese e periudhës, Rembrandti, mjeshtri i Delftit të zhanrit, Johannes Vermeer, piktori inovativ i peizazhit, Jacob van Ruisdael dhe Frans Hals, i cili injektoi jetë të re në portrete. Disa stile dhe prirje të shquara artistike përfshijnë Manierizmin e Haarlemit, Karavaxhizmin e Utrehtit, Shkolla e Delftit, *fijnschilder-ët* e Leidenit dhe klasicizmi holandez.

### Arkitektura 
, e përfunduar në v. 1667, u projektua nga arkitekti Pieter Post (1608–1669), si *Waag-u* në Leiden.]]
Arkitektura Holandeze në Epokën e Artë arriti lartësi të reja. Qytetet u zgjeruan shumë pas lulëzimit të ekonomisë. U ndërtuan bashki, shtëpi peshimi dhe depo të reja. Tregtarët që ishin pasuruar porosisnin një shtëpi të re përkrahë një prej shumë kanaleve të reja që ishin gërmuar brenda dhe përreth shumë qyteteve (për qëllime mbrojtjeje dhe transporti), një shtëpi me një façatë të zbukuruar që i përshtatej statusit të tyre të ri. Në zonat rurale, shumë kështjella dhe rezidenca të reja u ndërtuan; por shumica e tyre nuk kanë mbijetuar.

Herët në shekullin e XVII, elemente të Gotikut të vonë mbizotëronin ende, të kombinuar me motive Rilindase. Pas pak dekadave, arriti mbizotërimin klasicizmi francez: theksoheshin elementet vertikale, përdoreshin më pak zbukurime dhe gurët natyrorë parapëlqeheshin ndaj tullave. Në dekadat e fundit të shekullit kjo prirje drejtë kthjelltësisë u intesifikua. Rreth vitit 1670, tipari më i shquar i një shtëpie ishte hyrja e saj ballore, me kolona në secilën anë dhe mundësisht një ballkon mbi të, por pa zbukurime të tjera.

Duke nisur nga viti 1595, u porositën kisha të reformuara, shumë prej të cilave janë akoma vende-emblematike edhe sot. Arkitektët e famshëm holandezë të shekullit të XVII ishin Jacob van Campen, Pieter Post, Philips Vingboons, Lieven de Key dhe Hendrick de Keyser.

### Skulptura 
Arritjet holandeze në skulpturë në shekullin e XVII janë më pak të shquara sesa në pikturë dhe arkitekturë dhe pak shembuj u krijuan krahasimisht me vendet fqinje, pjesërisht si pasojë e mungesës së tyre në brendësitë e kishave protestante, si kundërvënie ndaj adhurimit të shtatoreve në Kishën Katolike, që kishte qenë një nga pikat dalluese të Reformacionit. Një tjetër arsye ishte klasa krahasimisht e vogël e fisnikëve. Skulpturat porositeshin për ndërtesat qeveritare, ndërtesat private (shpesh zbukuronin ballinat e shtëpive) dhe eksterioret e kishave. Kishte gjithashtu një treg për monumente mortore dhe buste portrete.

Hendrick de Keyser, që ishte aktiv në agim të Epokës së Artë, është një nga pak skulptorët e shquar vendas. Në vitet 1650 dhe 1660, skulptori flamand Artus I Quellinus, bashkë me familjen e tij dhe ndjekësit, si Rombout Verhulst, qenë përgjegjës për dekorimet klasikexhante për Bashkinë e Amsterdamit (tashmë Pallati Mbretëror, Amsterdam). Ky mbetet monumenti kryesor i skulpturës holandeze të Epokës së Artë.

### Letërsia 
Epoka e Artë ishte gjithashtu një kohë e rëndësishme për zhvillime në letërsi. Disa nga figurat kryesore të kësaj periudhe ishin Gerbrand Bredero, Jacob Cats, Pieter Hooft dhe Joost van den Vondel.

Gjatë kësaj kohe, u zhvillua një klimë tolerance krahasimisht me shtetet e tjera evropiane, me censurë strikte duke hapur rrugën që holandezët të bëheshin një të fuqishëm në botime dhe tregtinë e librave. Ky shndërrim është përshkruar nga historianët modernë si *Mrekullia Holandeze*. Gjithashtu, holandezët gëzonin nivele të larta alfabetizmi dhe sipërmarrësit holandezë përfituan nga kjo. Si rrjedhojë, Holanda e shekullit të XVII u bë një qendër e madhe për prodhimin e lajmeve, biblave, pamfleteve politike. Louis Elzevir dhe pasardhësit e tij krijuan atë që është konsideruar si një nga dinastitë më të shquara të tregtisë së librave. Shtëpia Elzevir prodhonte botime xhepi të teksteve klasike latine, të cilat ishin studime të besueshme dhe me çmime të arsyeshme. Dinastia Elzevir u shua në vitin 1712 dhe *Mrekullia Holandeze* u zbeh pasi konkurenca ndërkombëtare do ta kapte tregtinë holandeze të librave.

## Struktura shoqërore 
]]
Në shekullin e XVII në Holanë, statusi shoqëror përcaktohej gjerësisht nga të ardhurat. Fisnikëria e tokave kishte relativisht pak rëndësi, duke qenë se jetonte më së shumti në provincat e brendshme, më pak të zhvilluara. Ishte klasa e tregtarëve qytetarë që e mbizotëronte shoqërinë holandeze. Kleri nuk kishte ndikim civil gjithashtu: Kisha Katolike kishte qenë pak a shumë e shtypur që nga fillimi i Luftës Tetëdhjetë Vjeçare me Spanjën. Lëvizja e re protestante u nda, megjithëse ushtronte kontroll shoqëror në shumë zona deri në një shtrirje më të madhe sesa nën Kishën Katolike.

Kjo nuk do të thotë se aristokratët nuk kishin status shoqëror. Përkundrazi, tregtarët e pasur i blenin vetes fisnikërinë duke u bërë pronarë tokash dhe mernin një emblemë dhe një vulë. Aristokratët gjithashtu përziheshin me klasat e tjera për arsye financiare: ata i martonin bijat e tyre me tregtarë të pasur, bëheshin vetë tregtarë ose mernin poste ushtarake ose publike. Tregtarët gjithashtu filluan të vlerësonin postet publike si mjete për fuqi dhe prestigj më të madh ekonomik. Universitetet bëheshin shkallë drejtë posteve publike. Tregtarët e pasur dhe aristokratët i dërgonin bijtë e tyre në të ashtuquajturin Udhëtimi i Madhe përmes Europës. Shpesh të shoqëruar nga një kujdestar privat, në mënyrë të parapëlqyeshme një shkencëtar, këta të rinjë vizitonin universitetet në vende të mjaft vende europiane. Kjo përzierje e *patricëve* dhe aristokratëve qe më e shquar në gjysmën e dytë të shekullit.

Pas aristokratëve dhe patricëve vinte klasa e mesme e shumtë, e përbërë nga pastorë protestantë, juristë, mjekë, tregtarë të vegjël, industrialistë dhe punonjës të institucioneve shtetërore. Statusi më i ulët i atribuohej bujqëve, artizanëve dhe tregtarëve, dyqanxhinjve dhe burokratëve qeveritarë. Poshtë tyre qëndronin punëtorët e aftë, shërbëtorët, detarët dhe njerëzit e tjerë të punësuar në industrinë e shërbimeve.

Në fund të piramidës ishin *pauperët*: fshatarë të varfër, shumë prej të cilëve e provonin fatin e tyre në një qytet si lypsa ose punëtorë ditorë. Punëtorët dhe punonjësit përgjithësisht paguheshin më mirë se në shumicën e Evropës dhe gëzonin relativisht standarde të larta jetese, megjithëse ata paguanin gjithashtu taksa më shumë se normalja. Bujqit u begatuan nga të mbjellat për tregti të nevojshme për të mbështetur popullsinë urbane dhe detarinë.

]]
### Rolet e grave
Roli qendror i grave në Holandën e shekullit të XVII vërtiteshin rreth shtëpisë dhe detyrave shtëpiake. Në kulturën holandeze, shtëpia konsiderohet si një strehë e sigurt nga mungesa e virtyteve të krishtera dhe imoraliteti i botës së jashtme. Gjithashtu, shtëpia përfaqësonte një mikrokozmos të Republikës Holandeze, në atë drejtim të mbarë të një shtëpie ideale që pasqyron qëndrueshmërinë relative dhe begatinë e qeverisjes. Shtëpia ishte një pjesë integrale e jetës publike në shoqërinë holandeze. Kalimtarët publikë mund të shikonin qartësisht sallat hyrëse të shtëpive holandeze të zbukuruara për të paraqitur pasurinë e një familjeje të veçantë dhe qëndrimin shoqëror. Gjithashtu, shtëpia ishte një vend për fqinjët, miqtë dhe ndërveprimin e familjes së gjerë, duke e forcuar më tej rëndësinë e saj në jetët shoqërore të qytetarëve holandezë të shekullit të XVII.

Hapsira fizike e shtëpive holandeze ndërtohej përgjatë vijave gjinore. Në ballinën e shtëpisë, burrat kishin kontrollin mbi një hapsirë të vogël, ku ata mund të kryenin punët ose drejtonin sipërmarrjen e tyre, të njohur si , ndërsa gratë kontrollonin shumicën e hapsirave të tjera të shtëpisë, siç ishte kuzhina dhe dhomat private të familjes. Megjithëse kishte një ndarje të qartë të sferave të veprimit midis burrit dhe gruas (autoriteti i burrit në jetën publike, gruaja në jetën shtëpiake dhe private), gratë në shoqërinë holandeze të shekullit të XVII gëzonin prapë një gamë të gjerë lirish brenda sferës së tyre të kontrollit.

#### Gratë e pamartuara 
]]
Siç shihet në artin dhe letërsinë e kohës, gratë e reja të pamartuara vlerësoheshin për mbajtjen e përultësisë dhe zell, pasi kjo kohë, në jetën e gruas konsiderohej si më e paqëndryeshmja. Nga një moshë e re, grave qytetare u mësoheshin detyrat shtëpiake nga nënat e tyre, duke përfshirë leximin, në mënyrë që ti përgatisnin ato për jetët e tyre si shtëpiake. Në një ekspozitë të vitit 2019 në Muzeun e Amsterdamit, muzeu shpalli se do të ndalonte së përdoruri frazën, me drejtoren e tij artistike Margriet Schavemaker që pohoi se *Epoka e Artë është, në një mënyrë, historia e fitimtarëve dhe ajo fsheh të kaluarën koloniale të [Holandës]. Ajo fsheh skllavërinë, si dhe në mënyrë më të përgjithshme, mbulon varfërinë. Jo çdokush mori pjesë në Epokën e Artë, aspak*.

Shpallja e muzeut u prit me kriticizëm, duke përfshirë kryeministrin holandez Mark Rutte dhe politikanin Michel Rog. Në dallim, veprimtari dhe artisti kuraçaos, Quinsy Gario shkroi se *Shumica e njerëzve [në Holandë] e kupton se Epoka e Artë është një term i gabuar''.

## Shiko edhe
* Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze
* Lufta Tetëdhjetë Vjeçare
* Holanda Burgunde
* Adriani VI
* Holanda Habsburge
* Erazmo Roterdami
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Armada Spanjolle
* Holanda Spanjolle
* Uilliami i Heshtur
* Perandoria Spanjolle
* Piktura holandeze dhe flamande e Rilindjes
* Rilindja në Vendet e Ulta
* Piktura e Epokës së Artë Holandeze
* Rembrandt
* Piktura Baroke Flamande
* Arkitektura Baroke Holandeze
* Piktura Flamande
* Peter Paul Rubens
* Gerard van Honthorst
* Piktura e hershme holandeze
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Holanda gjatë Periudhës Romake
* Parahistoria e Holandës
* Perandoria Koloniale Holandeze
* Hugo Grotius
* Epoka e Artë Holandeze
* Lufta Tridhjetëvjeçare
* Arkitektura Koloniale Holandeze
* Kompania Holandeze e Indisë Lindore
* India Hollandeze
* Bengali Hollandez
* Inditë Lindore Holandeze
* Hollanda e Re (Australi)
* Abel Tasman
* Kolonia Holandeze e Kepit
* Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore
* Loango-Angola Holandeze
* Bregu i Artë Holandez
* Senegambia
* Bregu Holandez i Skllevërve
* Kolonizimi Holandez i Amerikës
* Antilet Holandeze
* Marcus Zuerius van Boxhorn
* Christiaan Hygens
* Antonie van Leeuwenhoek
* Baruk Spinoza
* Universiteti i Lejdenit
* Rëne Dekart
* Mullinjët e erës në Kinderdijk
* Süleyman Reis
* Roche Braziliano
* Holanda Austriake
* Hapsburgët
* Monarkia Hapsburge
* Perandoria Austriake
* Austro-Hungaria
* Historia e Austrisë
* Republika Batave
* Holanda Napoleonike
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Revolucioni Belg
* Historia e Belgjikës
* Historia e Holandës
* Historia e Holandës (1900-Tani)
* Perandoria Koloniale Belge
* Vendet e Ulëta
* Beneluksi

## Referime 
### Shpjegime
### Referime 
### Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## Lidhje të jashtme
* 
*