Riga

**Riga** (Letonisht: *Rīga*, Livonianisht: *Rīgõ*, Rusisht: Рига) është kryeqyteti i Letonisë dhe ka 614,618 banorë (2021), Qyteti shërbehet nga Aeroporti Ndërkombëtar i Rigës, aeroporti më i madh dhe më i ngarkuar në shtetet baltike. Riga është anëtare e Eurocities, Bashkimit të Qyteteve Baltike dhe Bashkimit të Kryeqyteteve të Bashkimit Evropian.

## Etimologjia 
Ekzistojnë teori të shumta dhe spekulative për origjinën e emrit Riga:

*Është një huazim i përshtatur nga *ringa* livoniane që do të thotë lak, duke iu referuar portit natyror të lashtë të formuar nga laku i degës së lumit Daugava.
*Mund të rrjedhë nga Riege, emri gjerman i lumit Rīdzene, një degë e Daugava.
*Peshkopi Albert pretendoi meritën nga fushata e tij për të pushtuar dhe konvertuar popullsinë vendase, si të ardhur nga latinishtja *rigata* ("i ujitur"), që simbolizonte një "ujitje të shpirtrave të thatë paganë nga krishterimi".

Megjithatë, më e besueshme e dokumentuar prej tyre është pohimi i historianit gjerman Dionysius Fabricius (1610) se emri i Rigës vjen nga roli i saj tashmë i vendosur në tregti:  "Riga nomen sortita est suum ab aedificiis vel horreis quorum a litus Dunae magna fuit copia, quas livones sua lingua Rias vocare soliti." (në latinisht) (Emri Riga i është dhënë vetes nga sasia e madhe që gjendej përgjatë brigjeve të Dunës të ndërtesave ose hambarëve, të cilat Livët në gjuhën e tyre zakonisht i quajnë Rias.), "j" në letonisht rīja (REE-eh) ngurtësuar në një "g" në gjermanisht. Gjeografi anglez Richard Hakluyt (1589) e vërteton këtë rrëfim, duke e quajtur Riga Rie, siç shqiptohet në letonisht.

## Historia 
### Lufta e Parë Botërore 
Shekulli i 20-të solli Luftën e Parë Botërore dhe ndikimin e Revolucionit Rus të vitit 1917 në Riga. Si rezultat i betejës së Juglas, ushtria gjermane marshoi në Riga më 3 shtator 1917. Më 3 mars 1918, u nënshkrua Traktati i Brest-Litovsk, duke i dhënë Gjermanisë vendet baltike. Për shkak të armëpushimit me Gjermaninë e 11 nëntorit 1918, Gjermania duhej të hiqte dorë nga ai traktat, ashtu si Rusia, duke lënë Letoninë dhe shtetet e tjera baltike në një pozicion për të kërkuar pavarësinë. Letonia, me Rigën si kryeqytet, shpalli kështu pavarësinë e saj më 18 nëntor 1918. Midis Luftës së Parë Botërore dhe Luftës së Dytë Botërore (1918–1940), Riga dhe Letonia e zhvendosën fokusin e tyre nga Rusia në vendet e Evropës Perëndimore. Mbretëria e Bashkuar dhe Gjermania zëvendësuan Rusinë si partnerët kryesorë tregtarë të Letonisë. Shumica e gjermanëve baltik u zhvendosën në fund të vitit 1939, përpara pushtimit të Estonisë dhe Letonisë nga Bashkimi Sovjetik në qershor 1940.

### Lufta e Dytë Botërore 
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Letonia u pushtua nga Bashkimi Sovjetik në qershor 1940 dhe më pas u pushtua nga Gjermania naziste në 1941-1944. Më 17 qershor 1940, forcat sovjetike pushtuan Letoninë duke pushtuar ura, posta/telefonike, telegrafike dhe zyrat e transmetimit. Tre ditë më vonë, presidenti letonez Kārlis Ulmanis u detyrua të miratonte një qeveri pro-sovjetike e cila kishte marrë detyrën. Më 14–15 korrik, zgjedhjet e manipuluara u mbajtën në Letoni dhe në shtetet e tjera baltike. Fletët e votimit mbanin udhëzimet e mëposhtme: "Vetëm lista e Bllokut të Popullit të Punës Letoneze duhet të depozitohet në kutinë e votimit. Fletët e votimit duhet të depozitohen pa asnjë ndryshime." Indeksi i supozuar i aktivitetit të votuesve ishte 97.6%. Më e rëndësishmja, rezultatet e plota të zgjedhjeve u publikuan në Moskë 12 orë para mbylljes së zgjedhjeve. Dokumentet zgjedhore sovjetike të gjetura më vonë vërtetuan se rezultatet ishin tërësisht të fabrikuara. Autoritetet sovjetike, pasi kishin rifituar kontrollin mbi Rigën dhe Letoninë, vendosën një regjim terrori, duke hapur selinë e KGB-së, filluan dëbimet masive. Qindra burra u arrestuan, duke përfshirë udhëheqës të ish-qeverisë Letoneze. Dëbimi më famëkeq, dëbimi i qershorit u bë më 13 dhe 14 qershor 1941, i vlerësuar në 15,600 burra, gra dhe fëmijë, dhe duke përfshirë 20% të qeverisë së fundit ligjore të Letonisë. Dëbimet e ngjashme u përsëritën pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Ndërtesa e KGB-së e vendosur në 61 Brīvības iela, e njohur si 'shtëpia e qoshes', tani është një muze. Dëbimet e Stalinit përfshinin gjithashtu mijëra hebrenj letonezë. (Dëbimi masiv arriti në 131,500 në të gjithë Baltikun.)

Gjatë pushtimit nazist, komuniteti hebre u detyrua në geton e Rigës dhe një kamp përqendrimi nazist u ndërtua në Kaiserwald. Më 25 tetor 1941, nazistët zhvendosën të gjithë hebrenjtë nga Riga dhe rrethinat në geto. Shumica e hebrenjve të Letonisë (rreth 24,000) u vranë më 30 nëntor dhe 8 dhjetor 1941 në masakrën e Rumbulës. Deri në fund të luftës, gjermanët e mbetur baltik u dëbuan në Gjermani.

Ushtria e Kuqe Sovjetike hyri sërish në Riga më 13 tetor 1944. Në vitet në vijim filloi fluksi masiv i punëtorëve, administratorëve, personelit ushtarak dhe vartësve të tyre nga Rusia dhe republikat e tjera sovjetike. Mikrodistriktet e blloqeve të mëdha të banimit shumëkatëshe u ndërtuan për të strehuar punëtorët emigrantë.

Në fund të luftës, qendra historike e Rigës u dëmtua rëndë nga bombardimet e vazhdueshme. Pas luftës, u bënë përpjekje të mëdha për të rindërtuar dhe rinovuar shumicën e ndërtesave të famshme që kishin qenë pjesë e horizontit të qytetit para luftës. Ndërtesa të tilla ishin, ndër të tjera, Kisha e Shën Pjetrit, e cila humbi kullën e saj prej druri pas një zjarri të shkaktuar nga Wehrmacht (rinovuar më 1954). Një shembull tjetër është Shtëpia e Kokave të Zeza, e shkatërruar plotësisht, rrënojat e saj të shkatërruara më pas; një faksimile është ndërtuar në vitin 1995.

Në vitin 1989, përqindja e letonezëve në Riga kishte rënë në 36,5%.

## Gjeografia 
### Ndarjet administrative 
Ndarjet administrative të Rigës përbëhen nga gjashtë entitete administrative: Distriktet Qendrore, Kurzeme dhe Veriore dhe Periferitë Latgale, Vidzeme dhe Zemgale. Tre njësi u krijuan më 1 shtator 1941 dhe tre të tjerat u krijuan në tetor 1969. Nuk ka njësi administrative zyrtare të nivelit më të ulët, por Agjencia e Zhvillimit të Këshillit të Qytetit të Rigës po punon për një plan, i cili zyrtarisht bën që Riga të përbëhet nga 58 lagje. Emrat aktualë u konfirmuan më 28 dhjetor 1990.

### Klima 
Klima e Rigës është kontinentale e lagësht (Köppen *Dfb*). Muajt më të ftohtë janë janari dhe shkurti, kur temperatura mesatare është -5 °C (23 °F), por temperaturat e ulëta nga -20 deri në -25 °C mund të vërehen pothuajse çdo vit në ditët më të ftohta. Afërsia me detin shkakton reshje të shpeshta të vjeshtës dhe mjegulla. Mbulesa e vazhdueshme e borës mund të zgjasë tetëdhjetë ditë. Verat në Riga janë të buta dhe me shi me një temperaturë mesatare prej 18 °C, ndërsa temperatura në ditët më të nxehta mund të kalojë 30 °C.

## Qeveria 
[parapamje|[Këshilli i Qytetit të Rigës]]

Kreu i qeverisë së qytetit në Riga është kryetari i bashkisë, ose zyrtarisht Kryetari i Këshillit të Qytetit të Rigës. Ai ndihmohet nga një ose më shumë nënkryetarë bashkie. Kryetari aktual i bashkisë që nga tetori 2020 është Mārtiņš Staķis nga Lëvizja Për!, e cila është pjesë e fraksionit Zhvillim/Për!/Përparimtarë. Tre partitë e tjera në koalicionin qeverisës morën secila një post nënkryetar bashkie.

Këshilli i qytetit është një institucion i zgjedhur në mënyrë demokratike dhe është autoriteti përfundimtar vendimmarrës në qytet. Këshilli përbëhet nga 60 anëtarë ose deputetë të cilët zgjidhen çdo katër vjet. Presidiumi i Këshillit Bashkiak të Rigës përbëhet nga Kryetari i Këshillit Bashkiak të Rigës dhe përfaqësuesit e deleguar nga partitë politike ose blloqet e partive të zgjedhura në Këshillin Bashkiak. Nga shkurti deri në tetor 2020, zyrat e kryetarit dhe nënkryetarëve të bashkisë u pezulluan dhe vetë këshilli ishte shpërndarë dhe zëvendësuar nga një administratë e përkohshme e përfaqësuesve të 3 ministrive qeveritare deri në mbajtjen e zgjedhjeve të parakohshme në 2020.

## Demografia 
Me 614,618 banorë në vitin 2021, sipas Zyrës Qendrore të Statistikave të Letonisë, Riga është qyteti më i madh në shtetet baltike, megjithëse popullsia e saj është ulur nga pak më shumë se 900,000 në vitin 1991. Shkaqe të dukshme përfshijnë emigracionin dhe nivelet e ulëta të lindjeve. Sipas të dhënave të vitit 2017, letonezët etnikë përbënin 44,03% të popullsisë së Rigës, ndërsa rusët etnikë përbënin 37,88%, bjellorusët 3,72%, ukrainasit 3,66%, polakët 1,83% dhe etnitë e tjera 8,10%. Për krahasim, 60.1% e popullsisë totale të Letonisë ishte etnikisht letonezë, 26.2% rusë, 3.3% bjellorus, 2.4% ukrainas, 2.1% polakë, 1.2% janë lituanez dhe pjesa tjetër me origjinë të tjera.

Pas rivendosjes së pavarësisë së Letonisë në 1991, emigrantëve të epokës sovjetike (dhe ndonjë prej pasardhësve të tyre të lindur para vitit 1991) nuk iu dha automatikisht shtetësia letoneze sepse ata kishin emigruar në territorin e Letonisë gjatë viteve kur Letonia ishte pjesë e Bashkimit Sovjetik. Përqindja e Letonëve etnikë në Riga u rrit nga 36.5% në 1989 në 42.4% në 2010. Në të kundërt, përqindja e rusëve ra nga 47.3% në 40.7% në të njëjtën periudhë kohore. Letonët kaluan rusët si grupi etnik më i madh në vitin 2006. Në vitin 2013 qytetarët e Letonisë përbënin 73,1%, joshtetas 21,9% dhe shtetas të vendeve të tjera 4,9% të popullsisë së Rigës. Parashikimet e mëtejshme tregojnë se popullsia ruse etnike do të vazhdojë një rënie të vazhdueshme, pavarësisht niveleve më të larta të lindjeve, për shkak të emigrimit.

## Ekonomia 
Riga është një nga qendrat kryesore ekonomike dhe financiare të shteteve baltike. Përafërsisht gjysma e të gjitha vendeve të punës në Letoni janë në Riga dhe qyteti gjeneron më shumë se 50% të PBB-së së Letonisë, si dhe rreth gjysmën e eksporteve të Letonisë. Eksportuesit më të mëdhenj janë në produktet e drurit, IT, prodhimi i ushqimeve dhe pijeve, farmaceutika, transporti dhe metalurgjia. Porti i Rigës është një nga më të mëdhenjtë në Balltik. Ajo trajtoi një rekord prej 34 milion ton ngarkesa në 2011 dhe ka potencial për rritje në të ardhmen me zhvillimet e reja të portit në Krievu Sala. Turizmi është gjithashtu një industri e madhe në Riga dhe pas një ngadalësimi gjatë recesioneve ekonomike globale të fundit të viteve 2000, u rrit me 22% vetëm në vitin 2011.

Riga synohej të bëhej qendra financiare globale në ish-Bashkimin Sovjetik. One bank, e cila siguronte nivele të larta të fshehtësisë për klientët e saj, u promovua si "Ne jemi më afër se Zvicra!" (Rusisht: «Мы ближе, чем Швейцария!») Më 28 korrik 1995, njëzet banka letoneze me ndihmën e personave nga Bursa e Parisit organizuan Bursën e Rigës, e cila ishte bursa e parë letoneze në Riga.

Skeda:Latvias Banka.JPG|Banka e Letonisë
Skeda:Riga stock exchange.jpg|Bursa e Rigës në fillim të shekullit të 20-të. Tani Bursa e Muzeut të Artit Riga

## Binjakëzimet 
Riga binjakëzohet me:

* Aalborg, Danimarka
* Almaty, Kazakistan
* Amsterdam, Holanda
* Pekini, Kina
* Bordeaux, Franca
* Bremen, Gjemania
* Cairns, Australia
* Dallas, Shtetet e Bashkuara
* Firencia, Italia
* Kaunas, Lituania
* Kiev, Ukraina
* Kobe, Japonia
* Minsk, Bjellorusia
* Moscow, Rusia
* Norrköping, Suedia
* Nur-Sultan, Kazakistan
* Rostock, Gjermania
* Shën Petersburgu, Rusia
* Santiago, Kili
* Stokholmi, Suedia
* Suzhou, Kina
* Taipei, Tajvani
* Tallinn, Estonia
* Tartu, Estonia
* Tashkent, Uzbekistan
* Tbilisi, Gjeorgjia
* Vilnius, Lituania
* Warsaw, Polonia
* Yerevan, Armenia

## Referime