Monumentet paleokristiane të Ravenës

**Monumentet Paleokristiane të Ravenës** janë një varg sites të futura nga UNESCO-ja në listën e vendeve të trashëgimisë botërore nga 7 dhjetori 1996. Grupi përbëhet nga tetë monumente që i përkasin shekullit të V dhe të VI: Mauzoleu i Gala Placidias, Pagëzimorja Neoniane, Pagëzimorja e Arianëve, Kapela Arkipeshkvnore, Bazilika e Sant'Apollinare Nuovo, Mauzoleu i Teodorikut, Bazilika e San Vitales dhe Bazilika e Sant'Apollinare in Classe.

Futja e këtyre tetë monumenteve mes vendeve të trashëgimisë botërore i detyrohet katër vlerësimeve: cilësia e mozaikëve në ta (kriterii I), dëshmia që këtë ofrojnë për raportet artistike dhe fetare midis shekullit të V dhe të VI midis perëndimit dhe lindjes (kriteri II), prania e mozaikëve të karakterizuar nga një përzjerje e stileve të traditës greko-romake dhe të ikonografisë së krishterë (kriteri III) dhe duke qenë se përbëjnë një kompleks artistik dhe arkitekturor fetar dhe mortor emblematik të shekullit të VI (kriteri IV). Për ti ikur kërcënimeve të sovranit visigot Alariku I në vitin 402 perandori Honorius e zhvendosi kryeqitin e Perandorisë Perëndimore nga Mediolanum në Ravena, që nëpërmjet rëndësisë së saj do të pasurohej nga vepra të shumta monumentale, në fakt gjysmës së parë të shekullit të V i përkasin Mausoleu i Gala Placidias dhe Pagëzimorja Neoniane, por megjithë këtë, Ravena do të shkatërrohej nga luftërat e vazhdueshme për pushtet që do ta çonin në një varfërim të përgjithshëm progresiv. Përveç luftërave të brendshme, qytetit iu desh të përballonte edhe fenomenin natyror të fundosjes që do të shkaktonte uljen e lagunës, duke e kthyer zonën kënetore dhe portin e Klases të papërdoreshëm. Duke u bërë kryeqyteti i Mbretërisë Ostrogote, Ravena do të njihte një periudhë zhvillimi të fortë, do të zgjeroheshin muret, do të bonifikoheshin kënetat, do të ristrukturohej infrastruktura e periudhës romake dhe do të ndërtoheshin shumë ndërtesa kulti, midis të cilave Pagëzimorja e Arianëve, Kapela Arkipeshkvnore, Basilika e Sant'Apollinare Nuovo dhe Mauzoleu i Teodorikut.

[parapamje|312px|Mozaikë të kupolës me simbolet e [katër ungjilltarëve, dhe lunetave me apostujt]]
Me shpërthimin e Luftës Bizantino-Gotike në vitin 540 gjenerali bizantin Belisari për llogari të perandorit Justiniani I do ta pushtonte Ravenën duke bërë menjëherë kryeqytet të Ekzarkatit të Italisë. Qyteti do të bëhej në këtë mënyrë një qendër e rëndësishme shkëmbimesh midis kulturës perëndimore dhe asaj lindore dhe, megjithë fundosjen e tokës dhe ç'rregullimet e rënda hidrogjeologjike të gjeneruara, porti i tij i vjetër do të mbahej në funksion.

Justiniani do të vendoste në selinë arkipeshkvnore (i pari në histori) Maksimianin, njeri besnik i tij që përgjatë mandatit të tij u shqetësua të bënte qytetin një qendër të rëndësishme kulturore kishtara njëlloj me Romën dhe Bizantin, duke përuruar ndërtesa madhështore si Bazilika e San Vitales dhe Bazilika e Sant'Apollinare in Classe. Pavarësia dhe fuqia e Arkidioqezës së Ravenës do të ishin disa herë objekt përplasjeje me papatin, sa që në vitin 680 arkipeshkvi Teodor do të vendoste ta braktiste autoqefalinë duke shkaktuar një varg rrebelishem dhe një dobësim progresiv të pushtetit arkipeshkvnor, që pastaj do të pushohej nga rënia e Ekzarkatit të Italisë në vitin 751 dhe mbërritjes së mbretit longobard Astulf.

## Monumentet 
### Mauzoleu i Gala Placidias 
parapamje|majtas|381px|Mauzoleu i Gala Placidias
Mauzoleu u porosit në gjysmën e parë të shekullit të V nga Gala Placidia, motra e perandorit Honorius dhe regjente për llogari të birit të Valentinianit. Ndërtesa, më parë e lidhur me Kishën e Santa Croce-s, me gjasa ishte një shenjtërore (*sacellum*) kushtuar Shën Lorencit që edhe pse e ndërtuar me funksionin e mauzoleut nuk do ti bujtëte kurrë mbetjet fundore të perandoreshës, pasi ajo do të vdiste dhe varrosej në Romë. Plani i ndërtesës ishte sipas kryqit latin në qendër të të cilit është e pranishme një kupolë e mbajtur nga katër penakë dhe e përfshirë në një kulëz katërkëndore.

Edhe këtu si në monumentet e tjera ravenase, fundosja e ka ulur shumë strukturën origjinale, që sot shfaqet me tavanin e krahëve më pak se dy metra nga toka, por më parë ishin mjaft të larta. Brendësia është e dekoruar pasurisht nga një cikël mozaikësh që, megjithëse të restuaruar periodikisht shekull pas shekulli, tani gjendet i plotë.

parapamje|389px|Mozaikë të lunetës së drerëve, Mauzoleu i Gala Placidias
Kupola qendrore e mbizotëron ndërtesën, dhe ka anash katër luneta, ndërsa tre luneta të tjera gjenden në skajin e krahëve, ndërsa voltat barrelë të krahëve janë mbuluar nga një tapet i stilizuar në sfond të kaltër me ndikim iraniko-sasanid.

Në qendër të kupolës gjendet kryqi në një tapet yjesh në sfond të kaltër, ndërsa në katër këndet gjenden simbolet e ungjilltarëve. Lunetat e kupolës paraqesin çifte shenjtorësh dhe apostujsh, me krahët të ngritur në adhurim drejtë qendrës ideale të ndërtesës, kryqit.

Çatia, fillimisht e sheshtë, do të zëvendësohej me një kupolë (e lehtësuar nga tuba balte) rreth vitit 458 nga peshkopi Neon, i cili do të mundësonte edhe dekorimin me mozaikë. Në veçanti në tavan, midis tre unazash paraqiten subjekte të ndryshme: Unaza e jashtme, me sfond të kaltër, paraqet një vargë arkitekturash fiktive tripjesëshe, që krijojnë një efekt alternues midis të lugtave dhe të mystave; në qendër të kamareve gjenden tetë altare, nga të cilët katër me ungjijë të hapur të ungjilltarëve të alternuar me katër frone me simbole të Krishtit (*hetomasia*).

parapamje|468px|Pamje e brendshme e kupolës së Pagëzimores Neoniane
Unaza e dytë është më interesantja dhe paraqet dymbëdhjetë apostujt në sfond të kaltër, me veshje (toga dhe pallium) të alternuara në ngjyra të bardha dhe të arta. Dhjetë apostuj kanë një kurorë mes duarve, ndërsa Pjetri çelësat dhe Pali rrotullën e ligjit. Imazhet paraqesin gjithësesi një konsistencë plastike dhe një ndjesi lëvizjeje, që dëshmojnë raportet e pandërprera me mjedisin romak; njëkohësisht tregues i raporteve me botën bizantine janë polikromia e gjallë, monumentaliteti dhe hieracitetit i figurave. Apostujt nuk paraqesin brerore dhe ndahen nga intervale shandanësh, që simbolizojnë Pasionin e Krishtit.

parapamje|majtas|273px|Mozaiku qendror i kupolës së Pagëzimores Neoniane
Në rrethin qendror, në sfond të artë, gjendet skena e Pagëzimit të Jezusit me Shën Gjon Pagëzorin në aktin e dhënies së sakramentit Krishtit të zhytur deri në mes në Jordan; nga lumi shfaqet edhe një personifikim në të djathtë, i nëvizuar nga shkrimi *Iordañ*, ndërsa mbi Krishtin qëndron pëllumbi i Shpirtit të Shenjtë. Fytyrat e Jezusit dhe të Pagëzorit do të rimodeloheshin në shekullin e XVIII nga restauratori roman Felice Kibel, prandaj pjesa qendrore e skenës, me konture të dukshme, nuk është më ajo origjinale. Në veçanti pagëzimi kryhej nëpërmjet zhytjes siç mund të vërehet në Pagëzimoren e Arianëve.

Edhe faqet e mureve të pagëzimores paraqesin një dekorim të pasur me stuko, afreske, mozaikë dhe mermerë polikromikë, që ka referime të tjera krahasuese në monumentet ravenase të Artit Paleokristian.

parapamje|upright=1.35|Pagëzimorja e Arianëve, mozaiku i kupolës
### Pagëzimorja e Arianëve 
Teodoriku i Madh, edhe pse vetë ishte me besim arian, vendosi ti bënte të bashkëjetonin paqësisht gotët (pikërisht të besimit arian) dhe latinët ("ortodoksë", në kuptimin që ishin ndjekës doktrinës kanonike), por duke i mbajtur dy etnitë të ndara. Kjo zgjedhje do të bënte që të krijoheshin lagje të veçuara dhe ndërtesa të dyfishta kulti në qytet. Pallati i *Regio Caesaris* do të zgjerohej dhe do të ndërtohej një bazilikë për arianët (Kisha e tanishme e Santo Spiritos), dhe një pagëzimore, tani e quajtur Pagëzimorja e Arianëve, për ta dalluar nga Pagëzimorja Neoniane.

parapamje|majtas|372px|Pamje e jashtme e Pagëzimores së Arianëve
E ndërtuar në gjysmën e parë të shekullit të VI. Me ardhjen e bizantinëve pagëzimorja do të shndërrohej në kultin kanonik në vitin 561, duke u kthyer në orator kushtuar Virgjëreshës, megjithëse i ruajti të paprekura dekorimet dhe simbologjinë ariane.

parapamje|273px|Mozaiku qendror i kupolës së Pagëzimores së Arianëve
Spikat gjithashtu pohimi tashmë mbizotërues i fundit të artë, që po imponohej në të gjithë botën mesdhetare, si mjet për të paraqitje më abstrakte dhe simbolike, të përmbytur nga një dritë të botës së përtejme, në përputhje me konceptimin filozofik të Plotinit, sipas të cilit bukuria estetike duhet ta ngrinte në shpirtin intelektual, që i tejkalon format e përmasave mondane duke i zbutur kontrastet, duke nxitur soditjen asketike të Njëshit.

### Kapela Arkipeshkvnore 
*Kapela e Pallatit Arkipeshkvnor* të Ravenës është një kapelë e vendosur në katin e parë të Pallatit Arkipeshkvnor (tashmë seli e Museo Arcivescovile di Ravenna).

parapamje|majtas|422px|Mozaiku i Krishtit Luftëtar të Kapelës Arkipeshkvnore
Kapela është futur që nga viti 1996 në listën e vendeve italiane të trashëgimisë botërore nga UNESCO, në brendësi të vargut të vendeve të quajtura "Monumentet paleokristiane të Ravenës". 

Monumenti i vetëm me natyrë ortodokse që u ndërtua gjatë mbretërimit të Teodorikut, Kapela Arkipeshkvore, e njohur edhe si Cappella di Sant'Andrea, është oratori i lashtë i peshkopit ravenas, e urdhëruar nga peshkopi Pjetri II dhe kushtuar Shën Pjetër Fjalartit, arkipeshkvi i Ravenës nga viti 433 deri në vitin 450. Kapela do të përurohej në vitin 495. 

parapamje|309px|Mozaik i voltës me katër kryeengjëjt dhe simbolet e ungjilltarëve, në Kapelën Arkipeshkvnore
Shumë i dukshëm është mesazhi anti-arian i përmbajtur në punimin në mozaik të atriumit, që paraqet Jezusin Luftëtar, me kryqin në sup, në aktin e dëbimit të bishave të herezisë, akt shpagimi ideologjik kundër mbizotërimit të qeverisë së atëhershme ariane të Teodorikut.

parapamje|347px|Mauzoleu i Teodorikut
### Mauzoleu i Teodorikut 
Jashtë qytetit, pranë nekropolit rezervuar gotëve, Teodoriku do të ndërtonte rreth vitit 520 mauzoleun e vetë, që gjendet e dhe sot i izoluar në afërsi të qendrës së Ravenës. Mbi të gjitha dallonte nga të gjitha ndërtesat e tjera të Ravenës për faktin se nuk është ndërtuar me tulla, por me blloqe gurësh të Istrisë. Ka plan qendror, duke rimarë tipologjinë e mauzoleve të tjerë romakë, dhe karakterizohet nga dy rende: i pari është së jashtmi dekagonal me kamare për secilën faqe, të mbuluara nga harqe solide të plota, ndërsa në brendësi është kryqiformë; i dyti është i vogël dhe më parë ishte i rrethuar nga një deambulator, nga i cili kanë mbetur vetëm gjurmë në bashkangjitjen e harqeve me faqet dhe ka formë decagonale së jashtmi dhe rrethor së brendshmi, ku ishte vendosur sarkofagu me mbetjet e Teodorikut.

Karakteristikat më mbresëlënëse të ndërtesës përbëhen nga çatia, ku ndodhet një monolit i vetëm në formë kapuçi, i bartur nëpërmjet detit dhe i vendosur mbi ndërtesë me dymbëdhjetë doreza, dhe ku gjendet një fashë dekorative me një motiv "në formë dare", dëshmia e vetme në Ravena i një dekorimi të huazuar nga argjendaria barbare më shumë se nga repertori romako/bizantin.

parapamje|318px|Pamje e brendshme e Bazilikës së San Vitales, Ravena
### Bazilika e San Vitales 
Por kantieri më i rëndësishëm i Periudhës Bizantine do të ishte Bazilika e San Vitales, e realizuar duke nisur që kur Teodoriku ishte akoma në jetë, midis viteve 522 dhe 547, në zonën veri-lindore të qytetit, afër kompleksit monumental që përfshinte edhe Mauzoleun e Gala Placidias.

parapamje|majtas|347px|Bazilika e San Vitales
E nisur ndoshta në periudhën e peshkop Eklesios, do të përfundohej nga Maksimiani, falë dhurimit të madh të bankierit Giuliano l'Argentario që do ti ofronte 26.000 soldë (për kët do të paraqitej në një mozaik pranë perandorit Justinian).

Kisha shënoi një shkëputje nga bazilikat tipike gjatësore të Ravenës dhe, në planin me bazë qendror (në këtë rast tetëkëndor), përgjanson Kishën e Shenjtëve Shirgj dhe Bak në Kostandinopojë, prej pak vitesh më e hershme, apo *martirionë* të tjerë bashkëkohës.

Brendësia e kishës paraqet një deambulator që vërtitet përreth një bërthame qendrore me plan rrethor, me shtylla dhe kolona mbi dy rende (në katin përdhes dhe në matroneum). Kupola me tamburin është me ngritje më të madhe nga kishat e ngjashme lindore.

parapamje|358px|Mozaikë të tavanit të Bazilikës së San Vitales
Brendësia është e famshme për mozaikët e shquar, por është i çmuar edhe dekorimi me mermerë polikromikë dhe stuko, kapitelet e skalitur në Bizant me një dekorim të pasur çpime dhe të pajisura me pulvin me figura zoomorfe dhe kryq. Balaustrat e matroneut janë të çpuara në mënyrë të rafinuar. Luksi i theksuar nga plani i posaçëm që ka nevojë të përshkohet për të përjetuar pamjet e panumërta, krijon një efekt shkëlqimi që duket se e zhduk peshën e ndërtimit në një përmasë të mbinatyrshme. Kjo qe tipike e oborrit perandorak bizantin, ndërsa elemente të tjera, si kupola e lehtësuar nga tuba balte, janë fryt i përvojës italiane, për të cilën mendohet se në bazilikë do të punonin mjeshtri vendore bashkë me ato të ardhura nga bizanti.

parapamje|majtas|345px|Dekorim i kapiteleve të Bazilikës së San Vitales
Pika qendrore është vendosur në absidë, ku dy engjëj në mozaikë mbajnë simbolin e kryqit. Mozaikët më të famshëm janë të vendosur në krahët e altarit dhe paraqesin dy panele të shquara në pozicion pasqyror të perandorit Justinian dhe të Teodorës të rrethuar nga oboreth përkatëse në gjithë luksin që kërkonte statusi i tyre politik dhe fetar. Figurat janë paraqitur ballas, sipas një hierarkie të ngurtë të oborrit, me në qendër *augustët*, të rrethuar nga dinjitarë dhe nga roje. Pranë Justinianit është i pranishëm arkipeshkvi i parë i Ravenës, Maksimiani, i vetmi i etiketuar me mbishkrim, prandaj mund të ketë qenë edhe mbikëqyrësi i punimeve. Ngurtësia hieratike e Justinianit dhe Teodorës pasqyron çezaropapizmin bizantin.

parapamje|354px|Derkorime të kapiteleve të Bazilikës së San Vitales
Trupat janë absolutisht dypërmasorë dhe të stereotipuar, megjithëse vetëm në dy fytyrat mbretërore vërehet një pasuri drejtë realizmit, pavarësisht rolit të idealizuar gjysmë-hyjnor të theksuar nga breroret. Nuk ekziston prespektiva hapsinore, sa që personazhet e ndryshme janë në një plan të vetëm, kanë cepat e veshjeve të sheshta dhe duket se shkelin këmbët e njëri-tjetrit.

Dy panele të tjera, më lartë, me *Flijimin e Abrahamit* dhe *peshkop Eklesion që dhuron një model të bazilikës* në fakt i përkasin akoma Periudhës Ostrogote dhe paraqesin njëfarë vetëdije hapsinore.

### Bazilika e Sant'Apollinare in Classe 
parapamje|majtas|345px|Pamje nga jashtë e absidës së Bazilikës së Sant'Apollinare in Classe
Po peshkopi Maksimian do të shenjtëronte në vitin 547 një bazilikë afër portit të afërt të Klases, të quajtur Sant'Apollinare in Classe. Plani është tipik i bazilikave gjatësore paleokristiane, dhe të dekorimit të pasur me mozaikë ka shpëtuar vetëm këndi absidal.

[parapamje|318px|Mozaiku i dhënies së privilegjeve, Justiniani II ose [Konstansi II i jep autoqefalinë arkipeshkvit Mauro të Ravenës, Basilika e San Apollinare in Classe, shek. VII]]
Në këta mozaikë, që paraqesin stadin e fundit të Artit Ravenas, shihet se si simboli tashmë  ka marrë mbizotërimin mbi paraqitjen natyrore realiste në trajtimin e temës ungjillore të Shndërrimit në Malin Tabor. Në qendër gjendet *Sanctus Apolenaris*, i veshur në mënyrë madhështore me palliumin peshkoal dhe stolën, i mban krahët ngritur drejtë kryqit gjigant të të çmuar që mbizotëron brendësinë e një rrethi në një fushë të kaltër të spërkatur me yje. Dymbëdhjetë delet, saktësisht të njëjta dhe të sheshta përfaqësojnë besimtarët e dioqezës ravenase dhe mbushin fashën më të ulët. Në një lëndinë të pasur me bimë dhe minerale në stil kaligrafik dhe pa ndonjë zvogëlim perspektive, gjenden tre dele të tjera (njëra majtas dhe dy djathtas) që shohin nga kryqi, ndërsa në qiell shfaqen nga retë Moisiu dhe Elia, përveç dorës hyjnore në krye.

parapamje|majtas|379px|Pamje e brendshme e Bazilikës së Sant'Apollinare in Classe
Zgjedhja e temës është ngushtësisht e lidhur me luftën kundër arianizmit, pasi ripohon natyrën njerëzore dhe hyjnore të Jezu Krishtit, kjo e fundit e mohuar nga arianët. Për më tepër paraqitja e Apollinarit midis figurave të apostujve ishte një legjitimim për Maksimianin si arkipeshkv i parë i një dioqeze drejtpërdrejtë e lidhur me ndjekësit e Krishtit, duke qenë Apollinari, sipas legjendës, dishepull i Shën Pjetrit.

Restaurimet kanë mundësuar të zbulohet një sinopia nën mozaikë, duke zbuluar si tema dekorative, tashmë me lule, fruta dhe cupa me zogj, do të ndryshohej tërësisht pikërisht nga nevoja për të kremtuar arritjen e rangut të arkidioqezës.

Skeda:Duomo di Ravenna. Ambone in marmo donato dal vescono Agnello (557-570) alla Cattedrale. - panoramio.jpg|Amboni prej mermeri i Katedrales së Ravenës, shek. VI
Skeda:Ambo - Museo Arcivescovile - Ravenna 2016.jpg|Amboni i shenjtëve Gjon dhe Pal, shek. VI, Museo Arcivescovile i Ravenës
Skeda:Throne of Maximian (52992740592) (cropped).jpg|Froni prej fildishi i arkipeshkvit Maksimian, mes v. 500-550, Museo Arcivescovile
Skeda:Fattura forse egiziana, coperta di evangeliario detta dittico di murano, avorio, 500-550 ca. 01.jpg|Diptiku i Muranos, fildish, mes v. 500-550, Museo Nazionale i Ravenës
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, altare di s. felicola con ciborio di s. eleucadio (810 ca.).jpg|enda e Shën Eleukadiusit, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:San vitale, ravenna, int., presbiterio 01 mosaico.JPG|Mozaik i dyshemesë së Bazilikës së San Vitales
Skeda:Mausoleo di teodorico, interno, camera superiore, sarcofago di teodorico, in porfido, 520 dc ca. 04.jpg|Vaska e prej porfiri e Teodorikut,  520, Mauzoleu i Teodorikut
Skeda:Capital - Main altar - Sant'Apollinare Nuovo - Ravenna 2016 (2).jpg|Kapitel në absidën e Sant'Apollinare Nuovo
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno 02 capitello bizantino.jpg|Kapitel bizantin në Bazilikën e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Area costantinopolitana, capitello imposta a paniere, VI secolo (ravenna, museo nazionale) 01.jpg|Kapitel bizantin si shportë, shekulli VI, Museo Nazionale di Ravenna
Skeda:Area costantinopolitana, capitello imposta a paniere, VI secolo (ravenna, museo nazionale) 01.jpg|Tjetër kapitel bizantin shportë, shek. VI, Museo Nazionale
Skeda:Museo Arcivescovile - 54030825222.jpg|Relikuar i shekullit të VI, Museo Arcivescovile, Ravena

Skeda:Calco del sarcofago ravennate dell'arcivescovo teodoro, 01.jpg|Sarkofagu i arkipeshkvit Teodor, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati del V secolo ca. 11 croce, agnelli e palme.jpg|Sarkofag në Bazilikën e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Ravenna, San Vitale - 12521062913.jpg|Sarkofag në Bazilikën e San Vitales
Skeda:Peacock Sarcophagus, Basilica of San Vitale, Ravenna (6094775009).jpg|Sarkofag në Bazilikën e San Vitales
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati 02, VI-VII secolo ca.jpg|Sarkofag i shek. VI-VII, Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Calco del sarcofago ravennate dell'arcivescovo teodoro, 03.jpg|Pamje anësore e sarkofagut të arkipeshkvit Teodor, Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Tomb of Dante 07.jpg|Një sarkofag mermeri i shek. V në Ravena
Skeda:Museo nazionale (Ravenna) - sarcofago con scena di traditio legis.jpg|Sarkofag i shek. V me skenën e *Traditio legis*, Museo Nazionale di Ravenna
Skeda:Ravenna, "Mausoleum" of Galla Placidia - 12536045983.jpg|Sarkofagu i Valentinianit III, Mauzoleu i Gala Placidias
Skeda:Basilica di Sant'Apollinare in Classe WLM23 030.jpg|Sarkofagu me apostujt, shekulli V, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe, 
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati del V secolo ca. 05 gesù tra gli apostoli 2.jpg|Pamje anësore e sarkofagut me apostujt, shek. V
Skeda:Sant'apollinare in classe, interno, sarcofagi ravennati 01, VI-VII secolo ca.jpg|Sarkofag që paraqet në mënyrë alegorike kalimin në botën tjetër si rënien e perdes së skenës, shek. VI-VII
Skeda:Ravenna, basilica di Sant'Apollinare in Classe (131).jpg|Sarkofag i shek. VI, Bazilika e Sant’Apollinare in Classe
Skeda:Ravenna, (18).jpg|Sarkofag në Bazilikën e Shën Françeskut në Ravena
Skeda:Duomo di ravenna, cappella della madonna del sudore, sarcofago di san barbaziano, V sec. 01.JPG|Sarkofagu i Shën Barbationit, shek. V, Katedralja e Ravenës
Skeda:Ravenna, s. francesco, int., sarcofago dei filosofi, III sec, 04.JPG|Sarkofagu i filozofëve, shekulli III, Bazilika e Shën Françeskut, Ravena

## Shiko gjithashtu 
* Arti Ravenas
* Provinca e Ravenës
* Emilia-Romanja
* Arti paleokristian
* Arkitektura Paleokristiane
* Arbëria nën Perandorinë Bizantine
* Arkitektura bizantine në Shqipëri
* Shkëputja nga Bizanti dhe ekspansioni serb në trevat shqiptare
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Dyndjet Barbare
* Mbretëritë Barbare
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arti Mesjetar
* Arkitektura Mesjetare
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Arti Anglo-Sakson
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Asturiane
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Varangianët
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Romaniku i Parë
* Arti Romanik
* Arti gotik
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Thema e Durrësit
* Thema e Nikopojës
* Thema e Delmacisë
* Lista e mbretërve frankë
* Gotët
* Visigotët
* Ostrogotët
* Vandalët
* Teutonët
* Skithët
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arkitektura Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vardariotai
* Domus
* Goto-grekët
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Llaçi romak
* Masakra e Latinëve
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Portretizimi Romak
* Prokopi i Çezaresë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak
* Ura romake
* Urbanistika Romake

## Shënime 
## Citime fundore 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
*