Baldosa e veriut

**Baldosa e veriut** (*Gulo gulo*) është pjestari më i madh i familjes mishngrënëse Mustelidae. Ёshtë një mishngrënës muskulor, më shumë i ngjashëm me një ari të vogël se sa me mustelidët e tjerë. Një kafshë e vetmuar,   ajo ka një reputacion për egërsi dhe forcë në përpjesëtim me madhësinë e saj, me aftësinë e dokumentuar për të vrarë pre shumë herë më të mëdha se vetvetja.

Baldosa e veriut është gjetur kryesisht në zonat më të largëta të pyjeve halor dhe tundrave artike në hemisferën veriore , me numrat më të mëdha në pjesën veriore të Kanadasë , në shtetin amerikan të Alaskës , vendet nordike , dhe në të gjithë Rusinë perëndimore dhe Siberin . Popullsia e saj ka rënë në mënyrë të qëndrueshme që nga shekulli XIX për shkak të bllokimit , zvogëlimit të shtrirjes dhe copëzimit të habitatit . Baldosa e veriut tani mungon në zonat jugore të Evropës kur dikur ishte i shpërndarë.

## Taksonomia 
majtas|parapamje|Kafka
Prova gjenetike tregojnë se baldosa e veriut është e lidhur më ngushtë me tairan dhe kunadhet , të cilët vijnë nga një paraardhës i përbashkët evroaziatik.  

Baldosa e veriut ka dy nënlloje të ndarë kontinentalisht : *Gulo gulo gulo* i Botës së Vjetër dhe *G. g. lusus* i Botës së Re . Disa autorë kishin përshkruar katër nënlloje shtesë të Amerikës së Veriut, përfshirë ato të kufizuara në ishullin Vancouver ( *G. g. vancouverensis* ) dhe Gadishullin Kenai në Alask ( *G. g. katschemakensis* ). Sidoqoftë, taksonomia më e pranuar aktualisht njeh ose të dy nënllojet kontinentale ose *G. gulo* si një takson të vetëm Holarktik . 

Provat gjenetike të përpiluara së fundmi sugjerojnë se shumica e baldosave të veriut të Amerikës Veriore rrjedhin nga një burim i vetëm, me gjasë origjinën nga Beringia gjatë ngrirjes së fundit dhe zgjerohen me shpejtësi pas kësaj, megjithëse pasiguria e konsiderueshme për këtë përfundim është për shkak të vështirësisë së mbledhjes së mostrave në masën jashtëzakonisht të varfër të diapazonit jugor.  Një ekzemplar tjetër i madh është raportuar ta etë masën afërsisht 35 kg .  Meshkujt janë 30% më të mëdhenj se femrat dhe mund të jenë dyfishi i masës së femrave. Sipas disa burimeve, baldosa e veriut evroaziatike pretendohet të jenë më të mëdha dhe më të rënda se baldosat e veriut të Amerikës Veriore me masë mesatare mbi 20 kg , por kjo mund t'i referohet më saktë zonave të tilla si Siberia, pasi të dhënat nga baldosa evropiane tregojnë se ato janë zakonisht me të njëjtën madhësi si homologët e tyre amerikanë.  Masa mesatare e baldosave femra nga një studim në territoret veriperëndimore të Kanadasë ishte 10.1 kg dhe ajo e meshkujve 15.3 kg .  Në një studim në Alaskë , masa mesatare e dhjetë meshkujve ishte 16.7 kg ndërsa mesatarja e dy femrave ishte 9.6 kg .  Në Ontario , masa mesatare e meshkujve dhe femrave ishte 13.6 kg  dhe 9,9 kg.  Masat mesatare të baldosave të veriut ishin dukshëm më të ulëta në një studim në Yukon, mesatarisht 7.3 kg femrat dhe 11.3 kg meshkujt, ndoshta sepse këto kafshë kishin rezerva me yndyrë të ulët.  Në Finlandë , masa mesatare u pretendua nga 11 deri në 12.6 kg .  Masa mesatare e baldosave meshkuj dhe femra në Norvegji ishte 14.6 kg dhe 10 kg .  Lartësia e shpatullave raportohet nga 30 në 45 cm .  Ёshtë mustelidi më i madh tokësor; vetëm vidra e detit , vidra gjigande e Amazons dhe lundërza me kthetra afikane  janë më të mëdha, ndërsa vjedulla mund të arrijë një masë të ngjashme trupore, veçanërisht në vjeshtë.

Baldosat e veriut kanë një gëzof të trashë, të errët, i cili është shumë hidrofobik , duke e bërë atë rezistent ndaj ngricave. Kjo ka çuar në popullaritetin e saj tradicional midis gjahtarëve dhe gjurmuesve . Një maskë e lehtë e argjendtë e fytyrës është e veçantë në disa individë, dhe një shirit i zbehtë buzësh shkon anash nga shpatullat përgjatë anës dhe duke kapërcyer pjerrësinë pak sipër një bishti me qime 25–35 cm i gjatë. Disa individë shfaqin pjesë të spikatura të flokëve të bardha në fyt ose gjoks. 

## Sjellja 
parapamje|Video e një baldose

### Dieta dhe gjuetia 
[parapamje|Baldosa e veriut me prenë e tij në [Finland]]
Baldosa e veriut konsiderohet të jenë kryesisht një kafshë pastruese .  Shumica e baldosave ushqehen kryesisht me kërma , nga e cila varet pothuajse ekskluzivisht në dimër dhe pranverën e hershme. Baldosa e verit mund ti gjejne kërmat nga vrasjet e uqërve ose në disa raste duke vjedhur kërmën nga ujku. Baldosa e veriut është gjithashtu i njohur për të ndjekur shtigjet e ujqërve dhe rrëqebujve, me sa duket me qëllim të pastrimit të mbetjeve të vrasjeve të tyre. Qoftë duke ngrënë prenë e gjallë apo kërma, stili i të ushqyerit të baldosës së veriut duket i pangopur, duke çuar në nofkën "I babzitur" (gjithashtu baza e emrit shkencor). Sidoqoftë, ky stil ushqyesie besohet të jetë një adaptim i mungesës së ushqimit, veçanërisht në dimër.  
Baldosa e veriut është gjithashtu një grabitqar i fuqishëm dhe i gjithanshëm. Preja kryesisht përbëhet nga gjitarë të mesëm të vegjël, por baldosa është regjistruar duke vrarë pre si dreri të rritur që janë shumë herë më të mëdha se vetvetja. Llojet e preve përfshijnë ferrëgjtët , ketrat , çimanka , kastor , marmota , urith , gofer , lepujt  , minj, miush, hundëgjatët , lemingët , renet , kaprollin , drerin bishtbardhë , dreri mushkë , delet, dhitë, lopët, bizonët, drerët brilopat ,  dhe elkun .  Ushqehet edhe me grabitqarë të vegjël , duke përfshirë kunadhet , minkët , dhelpra, rrëqebujt evroaziatik ,  nuselala ,  Baldosat e veriut shpesh ndjekin prenë e gjallë që janë relativisht të lehta për t’u vrarë, duke përfshirë kafshët e kapura në kurthe, gjitarët e porsalindur dhe drerë kur dobësohen nga dimri ose imobilizohen nga dëbora e rëndë. Dietat e tyre nganjëherë plotësohen nga vezët e zogjve, zogjtë (veçanërisht patat ), rrënjët , farat , larvat e insekteve dhe manaferrat .

Baldosat e veriut që banojnë në Botën e Vjetër (konkretisht, Fennoscandia ) gjuajnë më aktivisht se të afërmit e tyre në Amerikën Veriore.  Kjo mund të jetë për shkak se popullata konkurruese e grabitqarëve në Evroazi nuk është aq e dendur, duke e bërë më praktike që baldosat të gjuante vetë se sa të presë një kafshë tjetër të bëjë një vrasje dhe pastaj të përpiqet ta rrëmbejë atë. Ata shpesh ushqehen me kërma të mbetura nga ujqërit , kështu që ndryshimet në popullatën e ujqërve mund të ndikojnë në popullsinë e baldosave. 

Baldosa e veriut shpesh e fshehn ushqimin e tyre gjatë kohërave të bollshme. Kjo është e një rëndësie të veçantë për  në dimër dhe pranverën e hershme, një kohë kur ushqimi është i pakët.  

### Armiqtë natyror 
Ujku mendohet se janë grabitqari më i rëndësishëm natyror i baldosave të veriut, me ardhjen e ujqërve në territorin e një baldose, me sa duket bënë që këta të fundit të braktisin zonën.  baldosa e veriut, si shumica e mustelidëve, janë jashtëzakonisht të forta për nga madhësia e tyre. Ata mund të mbrojnë kundër grabitqarëve më të mëdhenj ose më të shumtë si ujqërit ose arinjtë.   Deri më tani, grabitqari i tyre më serioz është ujku gri , me një rekord të gjerë të viktimave të baldossve që u atribuohen ujqërve si në Amerikën Veriore ashtu edhe në Evroazinë.  Një grabitqar tjetër (më pak i shpeshtë) është kugari .  Të paktën një herë është raportuar një përpjekje të dukshme të baldosës për të vjedhur një vrasje nga një ari i zi , megjithëse ariu e fitoi atë që ishte përfundimisht një garë fatale për baldosën e verit.  Ekzistojnë disa raste të arinjve të murrmë që vrisnin dhe konsumonin baldosa, si dhe, megjithëse raportohen herë pas here të dëbohen nga preja, në disa zona si Parku Kombëtar Denali , baldosat duket se përpiqeshin të shmangnin në mënyrë aktive takimet me arinjtë e murrmë pasi ato janë raportuar në zonat ku ujqërit fillojnë t’i gjuajnë.  Në një rast tjetër, i një baldosa u pohua se kishte vrarë një ari polar të rritur , por ky rast mund të jetë e dyshimtë. 

### Çiftëzimi dhe rirodhimi 
Meshkujt e suksesshëm formojnë marrëdhënie gjatë gjithë jetës me dy ose tre femra, të cilat i vizitojnë herë pas here, ndërsa meshkujt e tjerë kanë mbetur pa një bashkëshort.  Baballarët bëjnë vizita tek pasardhësit e tyre derisa të zhduken në moshën 10 javë; gjithashtu, pasi të rinjtë janë rreth gjashtë muajsh, disa kthehen përsëri me baballarët e tyre dhe udhëtojnë së bashku për një kohë.  Sipas Publikimit të Shërbimit të Peshkut dhe i Natyrës së Ujërave të Sh.B.A.-së , që nga viti 2014 "baldosat e veriut gjenden në Kaskadat e Veriut në Uashington dhe malet Rocky Veriore në Idaho, Montana, Oregon ( Wallowa Range ) dhe Wyoming. Baldosat e veriut individuale gjithashtu kanë lëvizur në vargun historike në Malet e Nevadës të Kalifornisë dhe malet Rocky Jugore të Kolorados, por nuk kanë krijuar popullsi të mbarështimit në këto zona ". 

Në vitin 2004, u bë shikimi i parë i konfirmuar i një baldose në Michigan që nga fillimi i shekullit të 19-të, kur një biolog i Departamentit të Burimeve Natyrore të Michigan-it fotografoi një baldos në Ubly, Michigan .  Shembulli u gjet i vdekur në Zonën e Lojërave të Qytetit Minden në Sanilac County, Michigan në 2010; asnjë baldosë të mëtejshëm nuk është raportuar në Michigan.  
Shumica e baldosave të Botës së Re jetojnë në Kanada dhe Alask. 

## Konservimi 
Popullsia totale e baldosave në botë nuk dihet. Kafsha shfaq një densitet të ulët të popullsisë dhe kërkon një gamë shumë të madhe për shtëpi. Baldosa është renditur nga IUCN si llloji jo i rrezikuar për shkak të "shpërndarjes së gjerë, duke mbetur me popullsi të mëdha dhe gjasave që ai të bjerë në një ritëm të shpejtë të mjaftueshme për të shkuar madje edhe afër kërcënimit". ".

Gama e një baldose mashkull mund të jetë më shumë se 620 km, duke përfshirë gamën e disa femrave të cilat kanë shkallë më të vogël të shtëpive me rreth 130–260 km  . Baldosat e rritur përpiqen për pjesën më të madhe të mbajnë nivele jo të gjalla me të rriturit e të njëjtit seks. 

Kjo kërkesë për territore të mëdha sjell që baldosat e veriut të jenë në konflikt me zhvillimin njerëzor, dhe gjuetia dhe kurthet zvogëlojnë më tej numrin e tyre, duke bërë që ato të zhduken nga pjesë të mëdha të gamës së tyre të mëparshme; përpjekjet për t'i shpallur ata një specie të rrezikuar janë takuar me pak sukses.  

Shoqata e Ruajtjes së Jetës së Egër raportoi në qershor 2009 që një studiues ndoqi një baldosë për gati tre muaj në veri të Kolorados . Zyrtarët e shoqërisë kishin etiketuar baldosën e ri mashkull në Wyoming afër Parkut Kombëtar Grand Teton dhe ai kishte udhëtuar drejt jugut për rreth 500 milje. Ishte baldosa e parë që u pa në Kolorado që nga viti 1919, dhe pamja e tij u konfirmua gjithashtu nga Divizioni i Kolorados së Jetës së Egër .  Në maj 2016 e njëjta baldosë u vra nga një fermer në Dakotën e Veriut, duke i dhënë fund një udhëtimi prej 800 milje nga kjo bldos e vetme mashkull, e quajtur M-56. Kjo ishte shikimi i parë i verifikuar i një baldose të veriut në Dakotën e Veriut në 150 vjet.  Në shkurt 2014, një baldosë u pa në Juta, shikimi i parë i konfirmuar në atë shtet në 30 vjet.  

### Në robëri 
parapamje|Një indivit në Norvegji
Rreth njëqind baldosa të veriut janë mbajtur në kopshte zoologjike në të gjithë Amerikën Veriore dhe Evropë, dhe ato janë riprodhuar në robëri, por vetëm me vështirësi dhe vdekshmëri të lartë foshnjore.  

## Emërtimi 
Reputacioni i dyshimtë i baldosë së veriut si një ngrënës i pangopur (i pasqyruar në emrin e gjinisë në gjuhën latine *Gulo* ) mund të jetë pjesërisht për shkak të një etimologjie false . Emri më pak i zakonshëm për kafshën në në gjuhën norvegjeze , *fjellfross* , që do të thotë "mace malore", mendohet se ka punuar rrugën e tij në gjermanisht si *Vielfraß* ,  që do të thotë " gllabërues" (fjalë për fjalë "gllabëron shumë"). Emri i saj në gjuhët e tjera si gjermanishtja perëndimore është i ngjashëm (p.sh. gjuhën hollandeze : *veelvraat* ).

Emri finlandez është *ahma* , rrjedh nga *ahmatti*, i cili përkthehet si "gllabërues". Në mënyrë të ngjashme, emri estonez është *ahm* , me kuptim ekuivalent me emrin finlandez. Në lituanisht është *ernis* , në letonisht - *tinis* ose *rimrija* .

Sllavishtja lindore *росомаха* ( rosomakha ) dhe polake dhe çeke quhet *rosomák* ,duket të jetë huazuar nga fjal finlandeze *rasva-maha* (bark me yndyrë). Në mënyrë të ngjashme, emri hungarez është *rozsomák* ose *torkosborz* që do të thotë "vjedull e pangoppur ". 

Në pjesët që flasin frëngjisht të Kanadasë, baldosa e veriut quhet *carcajou* , e huazuar nga Innu-armankun ose montagnaishtja kuàkuàtsheu .   Megjithatë, në Francë, emri i baldosës është *glouton* ( glutton ).

Gluttonia e supozuar nuk pasqyrohet as në emrin anglez *wolverine*, as në emrat e përdorur në gjuhët gjermanike të veriut . Fjala angleze *wolverine* (ndryshimi i formës së mëparshme, me origjinë të pasigurt) ndoshta nënkupton "një ujk të vogël". Emri në Proto-Norse , *erafaz* dhe Norsi i Vjrtër , *jarfr* , jeton në gjuhën islande me emrin *jarfi* , me emrin norvegjez *jerv* , me emrin suedez *järv* dhe me emrin danez *jærv* .

## Në kulturë 
parapamje|Një baldosë e veriut e gdhendur
Shumë qytete, ekipe dhe organizata e përdorin baldosën si një nuskë. Për shembull, shteti amerikan i Miçiganit është, sipas traditës, i njohur si "Shteti i Baldosës së veriut", dhe Universiteti i Miçiganit e merr kafshën si nuskën e saj. Marinarët në shekullin e 18-të ose mund të kujtojë një zhvlerësim që synonte të krahasonte kolonët e hershëm në Michigan me baldosat. Sidoqoftë, baldosat e veriut janë jashtëzakonisht të rralla në Michigan. Një shikim në shkurt 2004 pranë Ubly ishte shikimi i parë i konfirmuar në Michigan në 200 vjet.  Kafsha u gjet e vdekur në 2010.  

Karakteri i Marvel Comics James "Logan" Howlett iu dha emri "Wolverine" për shkak të shtatit të tij të shkurtër, shqisave të shtazuara të kafshëve dhe egërsisë.

Në filmin Red Dawn , grupi i partizanëve të të rinjve amerikanë që luftojnë një pushtim komunist janë The Wolverines, i udhëhequr nga një personazh i luajtur nga Patrick Swayze .

Figurat e baldosave të veriut janë dukshëm në mitologjinë e njerëzve Innu të Québec dhe Labradorit lindor . Në të paktën një besim Innu, është krijuesi i botës.   

## Galeria 

Brehms Het Leven der Dieren Zoogdieren Orde 4 Veelvraat (Gulo borealis).jpg
Wolverine display at Arctic Interagency Visitor Center at Coldfoot.jpg
Gulo gulo 01.jpg
Wolverin pup in Sweden.jpg
Wolverine in Sweden.jpg

## Referime 
## Link ekstra 
* Large Carnivore Initiative for Europe: Wolverine: scientific articles about wolverines

* Forest Service Wolverine research
* Patsy, V. and M. Sygo (2009). *Gulo gulo* Animal Diversity Web, University of Michigan Museum of Zoology. Accessed 8 September 2012.