Sima Qian

**Sima Qian** (Kinezisht: **司馬遷**; Wade-Giles: '''''Ssu-ma Ch'ien'''*), ishte një historian kinez i dinastisë së hershme Han (206 pes -  220 es). Ai konsiderohet babai i historiografisë kineze për rekordet e historisë së madhe, një histori *Jizhuanti* (historia e paraqitur në një seri biografish) të historisë së përgjithshme të Kinës, duke mbuluar më shumë se dy mijë vjet nga Perandori i Verdhë në kohën e tij, gjatë mbretërimit të perandorit Wu të Hanit, një vepër që pati shumë ndikim për shekuj më pas në shkrimin e historisë jo vetëm në Kinë, por edhe në Kore, Japoni dhe Vietnam. Megjithëse ai punonte si astrolog i gjykatës (Tàishǐ Lìng 太史 令), gjeneratat e mëvonshme i referohen atij si Historian i Madh (Tàishǐ Gòng 太史 公) për veprën e tij monumentale; një vepër që në gjeneratat e mëvonshme shpesh do të vlerësohej disi tacitly ose glancingly si një arritje e bërë vetëm nga pranimi i tij dhe qëndrueshmëria e veprimeve ndëshkimore kundër tij, përfshirë burgosjen, kastrim dhe nënshtrimin ndaj shërbesës.

## Jeta e hershme dhe edukimi 
Sima Qian ka lindur në Xiayang në Zuopingyi (pranë Hanchengit modern, Provinca Shaanxi) rreth vitit 145 pes, megjithëse disa burime japin vitin e tij të lindjes 135 pes. Viti i lindjes i saktë i Sima-s është ende i debatuar, por përgjithësisht është pajtuar që ai ka jetuar pjesën më të madhe të jetës së tij gjatë sundimit të perandorit Wu, mbretërimi i tij i gjatë zgjati 141-87 para K. Detyra primare e historianit të madh ishte të formulonte kalendarin vjetor, duke identifikuar se cilat ditë ishin ritualisht të mbara ose të pafatshme dhe ta paraqitnin para perandorit para Ditës së Vitit të Ri. Përveç këtyre detyrave, historiani i madh po udhëtonte me perandorin për ritualet e rëndësishme dhe për të regjistruar ngjarjet e përditshme si në gjykatë dhe brenda vendit. Nga llogaria e tij, deri në moshën dhjetë vjeç, Sima ishte në gjendje të "lexonte shkrimet e vjetra" dhe konsiderohej të ishte një studiues premtues. Sima e mori këtë pikëpamje, siç shpjegoi ai: Ajo [Pranvera dhe Vjeshta] dallon atë që është e dyshimtë dhe e sigurt, sqaron të drejtën dhe të gabuarën, dhe zgjidh çështjet që janë të pasigurta. Ajo e quan të mirën e mirë dhe të keqen, nderon të denjën dhe dënon të padenjën. Ai ruan shtetet që janë të humbura dhe rikthen familjen që po shkatërrohet. Ajo nxjerr në dritë atë që është lënë pas dore dhe rikthen atë që është braktisur. Një qasje e tillë moralizuese ndaj historisë me historianin që udhëheq të mirën dhe të keqen për të dhënë mësime për të tashmen mund të jetë e rrezikshme për historianin, pasi ai mund të sjellë poshtë zemërimin e shtetit mbi historianin, siç ndodhi me Siman. Si i tillë, historiani duhej të ndiqte me kujdes dhe shpesh shprehte gjykimet e tij në një mënyrë krejtësisht të dizajnuar për të mashtruar censurën. Sima vetë në përfundim të kapitullit 110 të Shifit deklaroi se ai ishte një shkrim në këtë traditë ku ai deklaroi:"Kur Konfuci shkroi analet e Pranverës dhe Vjeshtës, ai ishte shumë i hapur në trajtimin e mbretërimit të Yin dhe Huan, heronjtë e hershëm të Lu; por kur erdhi në periudhën e mëvonshme të Dukes Ding dhe Ai, shkrimi i tij ishte shumë më i fshehtë. Sepse në rastin e fundit ai po shkruante për kohërat e tij, nuk i shprehte sinqerisht gjykimet e tij, por përdorte gjuhë delikate dhe të ruajtura. " Për më tepër, Sima shpesh i pyeste njerëzit për ngjarjet historike që kishin përjetuar.  Në komentet e tij në lidhje me Xiongnu, Sima nuk pranoi të ngrinte pretendime lidhur me superioritetin moral të lindur të Hanit mbi "barbarët e veriut", që ishin tropet standarde retorike të historianëve kinezë në këtë periudhë. Po ashtu, Sima në kapitullin e tij rreth Xiongnu dënon ata këshilltarë të cilët e veshin "përshtatshmërinë e momentit", që këshillon Perandorin të mbajë politika të tilla si pushtimet e kombeve të tjera që sjellin një moment të shkurtër lavdie, por e ngarkojnë shtetin me kostot e mëdha financiare dhe shpesh njerëzore për mbajtjen në tokën e pushtuar. Sima po angazhohej në një kritikë të tërthortë të këshilltarëve të perandorit Wu, të cilët po i kërkonin atij të ndjekte një politikë agresioni ndaj Xiongnu dhe të pushtonte të gjithë tokën e tyre, një politikë që Sima me sa duket kundërshtonte.

Sima gjithashtu thyen terren të ri duke përdorur më shumë burime si intervistimi i dëshmitarëve, vizitimi i vendeve ku ka ndodhur ngjarje historike dhe shqyrtimi i dokumenteve nga rajone dhe / ose kohë të ndryshme. Empress Lü dhe Xiang Yu ishin sundimtarët efektivë të Kinës gjatë kohës së sundimit Hui të Hanit dhe të Yi të Chu, kështu që Sima vendosi dy jetët e tyre në analet themelore. Po kështu, Konfuci përfshihet në seksionin e katërt, në vend të pestë, ku ai i përkiste siç duhet një mënyrë për të treguar virtytin e tij të shquar. Struktura e Shifit lejoi Siman të tregonte të njëjtat histori në mënyra të ndryshme, të cilat i lejonin atij të kalonte gjykimet e tij morale. Sima ofron një dialog të gjatë midis Zhonghang dhe një të dërguari të dërguar nga perandori Wen i Kinës, gjatë së cilës ky i fundit e çmon Xiongnu si "egërsi", zakonet e të cilave janë barbare, ndërsa Zhonghang mbron zakonet e Xiongnu si të justifikuara dhe / ose si moralisht të barabarta me zakonet kineze , ndonjëherë madje edhe moralisht më lart se Zhonghang tërheq një kontrast ndërmjet luftrave të përgjakshme të njëpasnjëshme në Kinë ku anëtarët e familjes do të vrisnin njëri-tjetrin për të qenë Perandor kundër renditjes më të rregullt të mbretërve Xiongnu. Historiani amerikan Tamara Chin shkroi se edhe pse Zhonghang ekzistonte, dialogu ishte thjesht një "pajisje e shkrim-leximit" për Sima-n për të bërë pika që nuk mund të bënte ndryshe. Pamja e favorshme e tradhtarit Zhonghang, i cili shkoi në Xiongnu, i cili më së miri i dërguar i besueshëm i perandorit në një argument etnografik rreth asaj se cili është kombi moralisht superior, duket se është mënyra e Sima-s për të sulmuar të gjithë sistemin e gjykatës kineze ku Perandori preferonte gënjeshtrat e thëna nga këshilltarët e tij syçofantë mbi të vërtetën që u treguan nga këshilltarët e tij të ndershëm si të korruptuar dhe të nënçmuar. Çështja është përforcuar nga fakti që Sima ka Zhonghang të flasë gjuhën e një zyrtari të idealizuar konfucian, ndërsa gjuha e të dërguarit të perandorit është hedhur poshtë si "thjesht përgjimi dhe bërtitja". Diku tjetër në Shiji Sima portretizoi Xiongnuun më pak të favorshëm, kështu që debati ishte pothuajse me siguri më shumë mënyra e Sima-s për të kritikuar sistemin gjyqësor kinez dhe për lavdërimin më pak të sinqertë për Xiongnu.

Sima shpesh është kritikuar për "historizimin" e miteve dhe legjendave, ndërsa i caktoi datat figurave mitike dhe legjendare nga historia e lashtë kineze së bashku me atë që duket të jetë gjenealogji me dyshim të saktë të familjeve udhëheqëse përgjatë disa mijëvjeçarëve (përfshirë këtu edhe vendin ku ai gjurmon zbritja e familjes Sima nga perandorët legjendarë në të kaluarën e largët). Për shekuj me radhë, Shiji u konsiderua si libri më i madh historik i shkruar në Azi. Sima është pak i njohur në botën anglishtfolëse-perendimore gjithashtu dhe shqiptare, pasi një përkthim i plotë i *Shijit* nuk është tentuar kurrë.

Ndikimi i tij rrjedh kryesisht nga elementët e mëposhtëm të shkrimit të tij: përshkrimi i tij i shkathët i personazheve historikë duke përdorur detajet e fjalës, bisedave dhe veprimeve të tyre; përdorimi i tij novator i gjuhës joformale, humoristike dhe të ndryshme; dhe thjeshtësinë dhe ngushëllimin e stilit të tij. Edhe kritiku letrar i shekullit të 20-të, Lu Xun e konsideronte Shijin si "këngën më të përsosur të historianëve, një" Li Sao ", pa rimën" në "Hanwenxueshi Gangyao" (汉 文学 史 纲要) .

### Punime të tjera letrare  
Letra e famshme e Sima për shokun e tij Ren An rreth vuajtjeve të tij gjatë afatit të Li Ling dhe këmbëngulja e tij për të shkruar *Shiji*-n është konsideruar sot si një shembull shumë i admiruar i stilit të prozës letrare, i studiuar gjerësisht në Kinë edhe sot.

Sima Qian shkroi tetë rapsodie (fu 赋), të cilat janë të listuara në traktatin bibliografik të Librit të Hanit. Të gjithë, përveç një, "Rapsodi në vajtim për Zotërinj që nuk takojnë kohën e tyre" (士 不 遇 赋) kanë humbur, dhe madje shembulli mbijetuar ndoshta nuk është i plotë.

## Astrolog 
Sima dhe babai i tij ishin të dy astrologët e gjykatës (*taishi*) 太史 në dinastinë e mëparshme Han. Në atë kohë, astrologu kishte një rol të rëndësishëm, përgjegjës për interpretimin dhe parashikimin e rrjedhës së qeverisjes sipas ndikimit të Diellit, Hënës dhe yjeve, si dhe fenomeneve të tjera si eklipset diellore dhe tërmetet.

Para se të përpilohej *Shiji*, në vitin 104 para erës sonë, Sima Qian krijoi *Taichuli''-n (太初 历), i cili mund të përkthehet si 'Kalendari i parë' në bazë të kalendarit Qin. Taichuli ishte një nga kalendarët më të avancuar të kohës. Krijimi i Taichulit u konsiderua si një revolucion në traditën kalendarike kineze, pasi deklaroi se kishte 365.25 ditë në një vit dhe 29.53 ditë në një muaj.

## Referime 
## Referime 
* 
* 
* 
* 

## Për lexim të mëtejshëm 
* Markley, J. *Paqe dhe Rrezik. Sima Qian e portretizim i Han - Xiongnu marrëdhëniet* (*Silk Road Studimet* XIII), Turnhout, në vitin 2016, 978-2-503-53083-3
* Allen, J. R "Një Studim Hyrës nga Struktura Narrative në *Shi ji*" faqet 31-61 nga *Kineze Literatura: Ese, Artikuj, Komente*, Vëllimi 3, Numër 1, 1981.
* Allen, J. R. "të Dhënat e Historianit" faqet 259-271 nga *Masterworks e Azisë Letërsisë në pikëvështrim Krahasues: Një Udhëzues për mësimdhënës*, Armonk: Sharpe, 1994.
* Beasley, W. G & Pulleyblank, E. G *Historianët e Kinës dhe Japonisë*, Oxford: Oxford University Press, 1961. 
* Dubs, H. H. "Historia dhe Historianët nën Han" faqet 213-218 nga *Revista e Studimeve Aziatike*, Vëllimi 20, Çështja # 2, 1961.
* Durrant S. W "Vetë si Kryqëzimin e Traditës: Autobiographical Shkrimet e Ssu-Ch'ien" faqet 33-40 nga *Revista Amerikane Orientale të Shoqërisë*, Vëllimi 106, Çështja # 1, 1986.
* Cardner, C. S *Historiografinë Tradicionale*, Cambridge: Harvard University Press, 1970.
* I guximshëm, G. R "Mund të Lashtë Kineze historiani i Kontribuojnë Moderne Perëndimore Teori?" faqet 20-38 nga *Historia dhe Teoria*, Vëllimi 33, Çështja # 1, 1994.
* Kroll, J. L "Ssu-ma Ch'ien Letrare, Teorinë Letrare Praktikë" faqet 313-325 nga *Altorientalische Forshungen*, Vëllimi 4, 1976.
* Li, W. Y "Ideja e Autoritetit në *Shi chi*" faqet 345-405 nga *Harvard Journal of Asiatic Studies*, Vëllimi 54, Çështja # 2, 1994.
* Moloughney, B. "Nga Biografik i Historisë Historike, Biografi: Një Transformim në Kinezisht Shkrimet Historike" faqet 1-30 nga *Historia e Azisë Lindore*, Vëllimi 4, Botimi 1, 1992.

## Lidhje të jashtme 
* Works by Sima Qian në Project Gutenberg
* Works by or about Sima Qian në Arkivin e Internetit
* Works by Sima Qian në Bibliotekën e Hapur
* Rëndësia e *Shiji* për letërsinë
* Sima Qian: Historiani i madh i Kinës', artikull nga Carrie Gracie në BBC News Magazine, 7 tetor 2012