Iso-Polifonia

**Kënga polifonike e Epirit** është një formë e polifonisë tradicionale popullore e praktikuar midis shqiptarëve, arumunëve, grekëve dhe më parë midis maqedonasve etnikë në Shqipërinë e Jugut dhe Greqinë veriperëndimore. Kënga polifonike e Epirit nuk duhet ngatërruar me varietete të tjera të këndimit polifonik, siç janë këngët jodeling të rajonit të Muotatalit, ose Cantu a tenore e Sardenjës. Studiuesit e konsiderojnë një traditë të vjetër, e cila ose e ka origjinën nga epoka e lashtë greke dhe trako-ilire, ose epoka bizantine, me ndikime nga muzika bizantine.

## Muzika polifonike 
### Në Greqi 
[300px|parapamje|Grupi polifonik grek nga [Dropulli i veshur me skoufios dhe fustanella]]
Tek grekët, kënga polifonike gjendet në pjesën veriore të rajonit grek të Janinës; në Ano Pogoni, (Ktismata, Dollo, Parakalamos) dhe disa fshatra në veri të Konicës), si dhe në shumë pak fshatra. në verilindje të Thesprotisë (Çamanda, Leja, Baburi, Pavlla). Midis pakicave greke në Shqipërinë e Jugut (Epiri i Veriut), këndimi polifonik kryhet në rajonet e Dropullit, Pogonit (Kato Pogoni) (Poliçanit) dhe në qytetet Delvinë, Himara, Sarandë dhe Gjirokastër.

Grupet polifonike greke mund të përfshijnë gjashtë pjesë të ndryshme: marrës (partis), rrotullues (gyristis), rrotullues (klostis), isokrates, rihtis (ai që "i bie" zërin) dhe parathënës (prologis). Këngët interpretohen në dy (marrës dhe tornues ose marrës dhe isokrat), tre, katër ose pesë zëra. Në këngën pesëzërëshe janë të pranishme të gjitha pjesët, ndërsa roli i tjerrësit dhe i rihtisit kryhet nga një pjesë. Zëri kryesor, marrësi, mund të këndohet nga burra ose gra, por mund të alternohet edhe mes tyre. Grupet polifonike greke zakonisht përbëhen nga 4 deri në 12 persona.

Midis grekëve një lloj i dytë i këndimit polifonik, i ndryshëm në vrazhdësi maksimale, kryhet gjithashtu në Karpathos dhe Pontos.

Në vitin 2020, Karvani Polifonik, i cili është një projekt grek me qëllim kërkimin, ruajtjen dhe promovimin e këngës polifonike epiriane që nga viti 1998, u përfshi në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të UNESCO-s të praktikave të mira mbrojtëse.

### Në Shqipëri 
[parapamje|300px|Grupi polifonik shqiptar nga [Skrapari i veshur me qeleshe dhe fustanella]]

Tek shqiptarët, të katër krahinat e Myzeqesë, Toskerisë, Çamërisë dhe Labërisë kanë pjesë të kulturës së tyre këngën polifonike. Tek shqiptarët një formë e ngjashme e të kënduarit polifonik gjendet edhe në Shqipërinë veriore në zonën e Peshkopisë, komunitetet shqiptare të Kaçanikut në Kosovë, zonat e Pollogut, Tetovës, Kërçovës dhe Gostivarit në Maqedoninë e Veriut dhe rajonin e Malësisë në Shqipërinë veriore dhe Mali i Zi jugor.

Rajoni i Labërisë është një trevë e veçantë e njohur për këngën shumëpalëshe dhe shtëpi e shumë zhanreve të ndryshme si ajo e pleqërishtes. Këngët mund të jenë dy, tre ose katër pjesësh. Këngët dypjesëshe këndohen vetëm nga femrat. Këngët me tre pjesë janë më të përhapura dhe mund të këndohen nga burra dhe gra. Këngët katërpjesëshe janë specialitet Labëria. Hulumtimet kanë treguar se këngët katërpjesëshe kanë ardhur pas tri pjesëve dhe se ato janë forma më komplekse e të kënduarit polifonik.

Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, është mbajtur çdo pesë vjet në muajin tetor, duke filluar nga viti 1968 dhe zakonisht ka përfshirë shumë këngë polifonike.

Iso-polifonia shqiptare është përfshirë në listën e trashëgimisë kulturore jomateriale të UNESCO-s.

Tradita e të kënduarit polifonik është kontestuar dhe përdorur nga të dyja anët e kufirit grek dhe shqiptar në mënyrë nacionaliste.

## Referime