Çitadela

parapamje|345px|Plan i shek. XVII të qytetit të fortifikuar të Casale Monferrato, ku çitadela është një strukturë në formë ylli në të majtë.
Një **çitadelë** është zona më e fortifikuar e një qyteti ose qyteze. Ajo mund të jetë një kështjellë, fortesë, ose qendër e fortifikuar. Termi ësthë një zvogëlues i qyteti (që do të thotë "qytet i vogël"), pas është bërthama mbrotëse e një pjese të vogël të qytetit.

Një një fortifikim me bastione, çitadela është pjesa më e fortë e sistemit, ndonjëherë brenda mureve të jashtme dhe bastioneve, por shpesh duke bërë pjesë në muret e jashtme për hir të kursimit ekonomik. Ajo pozicionohet për të qenë vija e fundi e mbrojtjes, nëse armiku do ti çajë komponentet e tjera të sistemit të fortifikimit.

## Historia 
### 3300–1300 p.e.s. 
Disa nga strukturat më të vjetra të njohura që kanë shërbyer si çitadela janë ndërtuar nga Qytetërimi i Luginës së Indit, ku çitadelat përfaqësonin një autoritet të qendërzuar. Çitadelat në Luginën e Indit ishin pothuajse 12 metra të larta. Qëllimi i këtyre strukturave, gjithësesi, mbetet i debatuar. Megjithatë strukturat e gjetur në rrënojat e Mohenxho-daro ishin pajisur me mure, është më pak se e qartë se këto struktura mbrojtëse ishin mbrotje kundër sulmeve armike. Ato mund të jenë ndërtuar edhe për të shmangur përmbytjet.

Mjaft vendbanime në Anatoli, duke përfshirë qytetet asiriane të Kanešit në Kültepen moderne, paraqesin çitadela. Çitadela e Kanešit përmban pallatin e qytetit, tempujt, dhe ndërtesat zyrtare. Çitadela e qyteti grek të Mikenës është ndërtuar mbi një kodër shumë të mbrojtshme drejtkëndore dhe më vonë e rrethuar me mure në mënyrë që të shtonte aftësinë e saj mbrojtëse.

### 800 p.e.s. – 400 e e.s. 
[parapamje|majtas|354px|Rindërtim i fortifikimi të Bibraktes, një pjesë e *oppidum* gal. [Keltët i përdornin këto qytete të fortifikuara në shek. e II dhe të I p.e.s..]]
Në Greqinë e Lashtë, një akropolis, i cili tekstualisht do të thotë "qytet i lartë", i vendosur mbi një vend të spikatur komdues, ishte tepër i rëndësishëm për jetën e qytetarëve, duke shërbyer si vend-vrojtimi, strehim dhe një fortesë në rast rreziku, ashtu si dhe mbajtëse e furnizimeve ushtarake dhe ushqimore, një faltore ose tempull dhe një pallat mbretëror. Më i mirënjohuri është Akropoli i Athinës, por pothuajse çdo qytet-shtet grek kishte një të tillë – Akrokorinthi është i famshëm si një kështjellë veçanërisht e fortë. Në një periudhë shumë më të vonë, kur Greqia sundohej nga Perandoria Latine, të njëjtat pika fortifikimi u përdorën nga sunduesit e rinj feudalë për pothuajse të njëjtin qëllim.

Në mijëvjeçarin e parë p.e.s., Kultura Kastro u shfaq në Portugalinë dhe Spanjën veri-perëndimore në rajonin që shtrihet nga Lumi Duro deri te Lumi Minjo, por shpejtë duke u shtrirë përgjatë bregdetit verior dhe në lindje duke ndjekur luginat lumore. Ishte një evoluim autokton i Bashkësive të Periudhës së Bronzit Atlantik. Në vitin 2008, origjina e keltëve iu atribua kësaj periudhe nga John T. Koch dhe i mbështetur nga Barry Cunliffe. Lugina e Lumit Ave në Portugali ishte rajoni qendror i kësaj kulture, me një numër të madh vendbanimesh të vogla (*castros*), por gjithashtu vendbanime të njohura si çitadela ose oppida nga pushtuesit romakë. Këto kishin mjaft unaza të mureve dhe pushtimi romak i çitadelave të Abobrigas, Lambriakës dhe Cinanias rreth vitit 138 p.e.s. u arrit vetëm nga një rrethim i gjatë. Rrënoja të shquara të çitadelave ekzistojnë akoma dhe njihen nga arkeologët si Citânia de Briteiros, Citânia de Sanfins, Cividade de Terroso dhe Cividade de Bagunte.

### 1600 deri në të tashme 
Në kohët e luftës, çitadela në shumë raste mundësonte strehimin për popullin që jetonte në zonat përreth qytetit. Megjithatë, çitadelat shpesh përdoreshin edhe për të mbrojtur një garnizon ose pushtet politik nga banorët e qytetit, ku ajo ndodhej, duke qenë paracaktuar për të siguruar besnikërinë e qytetit që ato mbronin. Kjo përdorej, për shembull, gjatë Luftërave Anglo-Holandeze të viteve 1664–1667: mbreti Çarlsi II i Anglisë ndërtoi një çitadelë mbretërore në Plimuth, një kanal i rëndësishëm portual që nevojitej për tu mbrojtur nga një sulm i mundshëm naval. Gjithësesi, për shkak të mbështetjes së Plimuthit për Parliamentarët, në Luftën Civile Angleze atëherë e afërt, Çitadela e Plimuthit në këtë mënyrë ishte paracaktuar që topat e saj të qëllonin mbi qytetin ashtu si dhe mbi sulment detare.

Barcelona kishte një çitadelë të madhe të ndërtuar në vitin 1714 për të intimiduar katalanasit kundër përsëritjes së rrebelimeve të tyre të mesit të shekullit të XVII dhe fillimi të shekullit të XVIII kundër qeverisë qendrore spanjolle. Në shekullin e XIX, kur klima politike ishte liberalizuar mjaftueshëm për ta lejuar atë, banorët e Barcelonës do ta shkatërronin çitadelën dhe do ta zëvendësonin atë me parkun kryesor qendror të qytetit, Parc de la Ciutadella. Një shembull i ngjashëm ësthë Çitadella në Budapest, Hungari.

Sulmi mbi Bastije gjatë Revolucionit Francez – megjithëse në fund i kujtuar kryesisht për lirimin e një grushti të burgosurish që mbaheshin aty – ishte në një shkallë të konsiderueshme i motivuar nga të qenit e strukturës një çitadelë mbretërore në mes të Parisit Revolucionar.

Ngjashmërisht, pas përmbysjes nga Garibaldi të Sundimit Burbon në Palermo, gjatë Bashkimit të Italisë në vitin 1860, Çitadela e Palermos Castellamare – një simbol i sundimit të mëparshëm të urryer dhe shtypës – do të shkatërrohej në mënyrë ceremoniale.

Duke pasuar fitimin e Pavarësisë së Belgjikës në vitin 1830, një garnizon holandez nën gjeneral David Hendrik Chassé qëndroi në Çitadelën e Antverpenit midis viteve 1830 dhe 1832, ndërsa qyteti tashmë ishte bërë pjesë e Belgjikës së pavarur.

Rrethimi i Alkazarit në Luftën Civile Spanjolle, në të cilën nacionalistët qëndruan kundër një force shumë më të madhe republikane për dy muaj deri sa u liruan, tregon se në disa raste një çitadelë mund të jetë efektive edhe në luftimin modern; një rast i ngjashëm është Beteja e Huế, gjatë Luftës së Vietnamit, ku një divizion i Ushtrisë Veri-Vietnameze e mbajti çitadelën e Huế për 26 ditë kundër pak a shumë të njëjtit numër trupash amerikane dhe jug-vietnameze më mirë të pajisura.

### Përdorimi modern 
[parapamje|majtas|339px|Streha e garnizonit të Regjimentit të 22-të Mbretëror është Çitadela e Kebeut në [Kanadaja|Kanada. Çitadela është më e madhja akoma në shërbim në Amerikën Veriore.]]
Çitadela e Kebekut (ndërtimi do të fillonte në vitin 1673 dhe do të përfundonte në vitin 1820) mbijeton akoma si çitadela më e madhe akoma në përdorim zyrtar në Amerikën Veriore. Ajo është bujtëse e Regjimentit të 22-të Mbretëror të Ushtrisë Kanadeze dhe bënë pjesë në fortifikimet e Qytetit të Kebekut që datojnë që nga vitet 1620.

Që nga mesi i shekullit të XX, çitadelat zakonish përfshijnë qendra të kamandës dhe kontrollit ushtarak, në vend që qytetet ose pikat strategjike të mbrojtjes mbi kufijtë e një vendi. Këto çitadela moderne janë ndërtuar për të mbrojtur qendrën e komandës nga sulme të rënda, si bombardimet ajrore ose bërthamore. Çitadelat ushtarake nën Londër në Mbretërinë e Bashkuar, duke përfshirë kompleksin masiv nëntoksor të Pindarit nën Ministrinë e Mbrojtjes, si dhe Kompleksi bunkerëve të Malit Çejen në Shtetet e Bashkuara janë disa shembuj të shquar.

parapamje|339px|Hyrja për në çitadelën e blinduar të luftanijes *USS New Jersey*
## Termi naval 
Në luftanije të koracuara, seksioni i koracuar rëndë i anijes që mbron hapsirat e municioneve dhe makinerive quhet çitadela e blinduar ose koracuar. Dhoma e sigurisë së një anijeje quhet gjithashtu çitadelë.

Një interpretim naval modern i referohet pjesës së mbrojtur më fortë të trupit të anijes si "jetësoret", ndërsa çitadela është bordi i lirë gjysmë-i koracuar mbi jetësoret. Përgjithësisht, gjuhët angleze dhe gjermane ndjekin këtë ndërsa burimet/gjuha ruse i referohet "jetësoreve" si , "çitadel". Në mënyrë të ngjashme, literatura ruse shpesh i referohet turretës së një tanku si *kullë*.

## Shiko gjithashtu
* Akropoli
* Akropoli (Athinë)
* Arx
* Akrokorinthi
* Akrolisi
* Arkitektura e Qytetërimit të Luginës së Indit
* Fortesat Kodrinore të Raxhastanit
* Fortifikimi
* Kështjella
* Bunkeri
* Barrikada
* Bllokada
* Lufta e blinduar
* Rrethimi
* Rrethimi (strategji ushtarake)
* Historia e teknologjisë ushtarake
* Posti (ushtarak)
* Baza ushtarake
* Shtëpia e fortifikuar
* Shtëpia kullë
* Kulla kështjellë
* Kulla fortifikuese
* Rrethoja Bizantine e Durrësit
* Imperium
* Agger
* Albaniana (fortesë romake)
* Arx
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Imperator
* Agentes in rebus
* Tirones
* Vardariotai
* Vigiles
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Magister militum Ilirikum
* Dux
* Claustra Alpium Iuliarum
* Cursus honorum
* Drungos
* Ergastulum
* Goto-grekët
* Honesta missio
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Kohorta (njësi ushtarake)
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Legjioni romak
* Limes
* Limes Alutanus
* Limes Britannicus
* Limes Dacicus
* Limes Danubii
* Limes Moesicus
* Limes Pannonicus
* Limes Porolissensis
* Limes Sarmatiae
* Limes Transalutanus
* Marina Romake
* Miliarium
* Miliarium Aureum
* Muret e lashta të Durrësit
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Muri i Hadrianit
* Muri i Trajanit
* Pallatet perandorake të Romës
* Caput Mundi
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plumbata
* Scholae Palatinae
* Selitë perandorake romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtëpia Romake
* Triumfi Romak
* Turma (njësi ushtarake)
* Ushtria Romake
* Vallum

## Citime fundore
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* 
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche* Editore: Longanesi, 2003.
* 
* 
* 
* 
* Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). *Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984'', Paris: Ed. CNRS.
* 
* 
* Cayot, Fabrice (2003). "Les maisons seigneuriales rurales à la fin du Moyen Age (XIVe–XVIe s.) dans l'Yonne" (në frëngjisht). *Annales de Bourgogne*, **75**, fq. 259–288.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Pierre Gros - Mario Torelli, ''Storia dell'urbanistica. Il mondo romano*, Laterza 2007.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452* (Leeds, 1990).
* 
* 
* 
* M. Quercioli, *Le mura e le porte di Roma'', Newton Compton, Roma, 1982.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
*