Bualli i myshkut

**Bualli i myshkut** ( *Ovibos moschatus* ), është një gjitar arktik i familjes Bovidae ,  që dallohet për një pallto të trashë dhe për erën e fortë të lëshuar nga meshkujt gjatë rutinës sezonale, nga e cila rrjedh edhe emri i tij. Kjo erë përdoret për të tërhequr femra gjatë sezonit të çiftëzimit . Buajt e myshqeve kryesisht jeton në Groenlandë dhe Arktikun Kanadez në Territorin Veriperëndimor dhe Nunavut ,  me popullsi të rifutura në shtetin amerikan të Alaskës , territorin kanadez të Yukon , gadishullin Skandinav dhe Siberi .

## Evolucioni 
### Të afërmit e mbetur 
Si anëtar i nënfamiljes Caprinae të familjes Bovidae, bualli i myshkut është më i lidhur me delet dhe dhitë sesa me lopët ; ai vendoset në gjininë e vet, *Ovibos* ( gjuha latine : "delja-buall"). Ёshtë një nga dy anëtarët më të mëdhenj të nënfamiljes Caprinae, së bashku me takinin me madhësi të ngjashme . 

### Historia e fosileve dhe të afërme të zhdukur 
[parapamje|Skeleti i *[Euceratherium* ]]
Bualli i myshkut modern është anëtari i fundit i një linje ovibovine që së pari evoluan në rajone të buta të Azisë dhe u përshtatën në një mjedis të ftohtë vonë në historinë e tij evolucionare. Paraardhësit buallit të myshkut me brirë të pozicionuar në formë të deleve,së pari lanë pyjet e buta për kullotat në zhvillim të Azisë Qendrore gjatë Pliocenit , duke u zgjeruar në Siberia dhe pjesa tjetër e Evroazisë veriore . Valët e mëvonshme të migrimit të thundrakëve aziatik që përfshinin buallin e myshkut me brirë të lartë arritën në Evropë dhe Amerikën Veriore gjatë gjysmës së parë të Pleistocenit . Buall i myshkut i parë i njohur mirë, *Euceratherium*, kaloi në Amerikën Veriore gjatë një version të hershëm të Urës tokësore të Bering dy milionë vjet më parë dhe i shkoi mbarë në jugperëndimin amerikane dhe Meksikës . *Euceratherium* ishte më i madh akoma më shumë i ndërtuar se sa buall i myshkut modern, i ngjante një dele gjigande me brirë masivë dhe preferonte kullota kodrinore.
Një gjini me brirë të ndërmjetëm, *Soergelia* , banoi në Evroazinë në Pleistocenin e hershëm, nga Spanja në Siberia, dhe kaloi në Amerikën Veriore gjatë Irvingtonianit (1.8 milion vjet në 240,000 vjet më parë), menjëherë pas *Euceratherium* . Për dallim nga *Euceratherium* , i cili mbijetoi në Amerikë deri në ngjarjen e zhdukjes Pleistocen- Holocene , *Soergelia* ishte një banor i ultësirës që u zhduk mjaft herët, i shpërngulur nga thundrakët më të përparuara, siç është bualli i myshkut gjigant * Praeovibos * . *Praeovibos* me qime të shkurtra ishin të pranishëm në Evropë dhe në1,5 milion vjet më jetonte në Mesdhe , kolonizoi Alaskën dhe Yukonin një milion vjet më parë dhe u zhduk para gjysmë milioni vjet më parë. *Praeovibos* ishte një kafshë shumë e adaptueshme që shfaqet e shoqëruar me faunën e ftohtë të tundrës ( renën ) dhe me funën e pyjeve të butë ( drerët ) Gjatë glaciationit Mindel 500,000 vjet më parë, *Praeovibos* ishte i pranishëm në zonën e lumit Kolyma në Siberinë lindore në bashkëpunim me shumë megafauna të Epokës së Akullit që më vonë do të bashkëjetojnë me *Ovibos* , dhe gjitarë të tjerë duke përfshirë kuajt e egër, renën, mamuthin leshator dhe * Cervalces * . Ёshtë debatuar, megjithatë, nëse *Praeovibos* ishte drejtpërdrejtë stërgjyshi i *Ovibos* , ose të dy gjinitë zbritën nga një paraardhës i zakonshëm, pasi që të dy ndodheshin së bashku gjatë Pleistocenit të mesëm. Mbrojtësit e prejardhjes nga *Praeovibos* kanë propozuar që *Praeovibos* të evoluojë në *Ovibos* në një rajon gjatë një periudhës së izolimit dhe të zgjerohet më vonë, duke zëvendësuar popullsitë e mbetura të *Praeovibos* .  
*Ovibos* moderne u shfaqën në Gjermani gati një milion vjet më parë dhe ishte i zakonshëm në rajon përmes Pleistocenit. Nga Mindel, bualli i myshkut kishte arritur edhe në Ishujt Britanikë . Të dy Gjermania dhe Britania ishin vetëm në jug të fletës së akullit skandinave dhe ishin të mbuluara në tundra gjatë periudhave të ftohta, por bualli i myshkut i Pleistocenit  gjithashtu janë rrallë të regjistruara në zona me pyje në jug si Franca dhe Spanaj , ku ata bashkëjetuan me thundrakë si dreri i rëndomtë dhe auroku . Po kështu, bualli i myshkut dihet se ka mbijetuar në Britani gjatë periudhave të ngrohta  .  dhe 90,000 vjet më parë,  pasi kishin pushtuar më parë Alaskën (në atë kohë të bashkuar në Siberin dhe izoluar në mënyrë periodike nga pjesa tjetër e Amerikës Veriore nga bashkimi i Fletëve të Akullit të Laurentide dhe Cordilleran gjatë periudhave më të ftohta) midis 250,000 dhe 150,000 vjet më parë. Pas migrimit në jug gjatë një prej periudhave më të ngrohta të akullnajave Illinoian, buajt e myshqeve jo-alaskan amerikan u izolohuan nga pjesa tjetër në periudhat më të ftohta. Bualli i myshkut ishte tashmë i pranishëm në pyjet e tanishme të ishullit të Banksit 34,000 vjet më parë, por ekzistenca e zonavetë tjera pa akull në Arkipelagun Arktik Kanadez në atë kohë është e diskutueshme.  bualli i myshkut ishte një nga disa lloje të megafaunës të Pleistocenit në Amerikën Veriore për të mbijetuar nga ngjarja e zhdukjes Pleistocen / Holocen dhe të jetojë deri në ditët e sotme.  Bualli i myshkut mendohet të ketë arritur të mbijetojë në periudhën e fundit të akullnajave duke gjetur zona pa akull larg nga njerëzit parahistorikë.   Gjatë asaj kohe, popullsi të tjera të buajve të myshqeve që jetuan përtej Arktikut, nga malet Ural deri në Grenlandë. Në të kundërt, përbërja gjenetike e tanishme e llojeve është më homogjene. Luhatja e klimës mund të ketë ndikuar në këtë ndryshim të diversitetit gjenetik: hulumtimi tregon se periudhat më të ftohta në historinë e Tokës janë të lidhura me më shumë diversitet, dhe periudhat e ngrohta me më shumë homogjenitet.   Gëzofi i trashë dhe koka e madhe sugjeron një kafshë më të madhe se sa buallin e myshkut që është me të vërtetë; bizoni,  i cili shpesh krahasohet me buallin e myshkut, mund të peshojë deri dy herë më shumë.   Sidoqoftë, ekzemplarët e ruajtur në kopshte zoologjik e kanë masën deri në 650 kg .  Gëzofi i tyre, një përzierje e zezë, gri dhe kafe, përfshin qime të gjatë që gati arrijnë në tokë. "Buajt e bardhë të myshqeve" të rrallë janë vërejtur .  Bualli i myshkut herë pas here zbutet për gëzof, mish dhe qumësht.   Leshi , është i çmuar shumë për butësi, gjatësi, dhe vlera e tij izoluese. Mimet për fije variojnë midis 40 dhe 80 $ për ons . 
Një buall myshku mund të arrijë shpejtësi deri në 60 km / orë .  Jetëgjatësia e tyre është 12-20 vjet.

## Gama 
parapamje|Fosil i *Ovibos moschatus*

### Parahistoria 
Gjatë periudhës së Pleistocenit , bualli i myshkut ishte shumë më i përhapur. Provat fosile tregojnë se ata jetuan përtej Arktikut të Siberisë dhe Amerikës Veriore, nga Urali deri në Grenlandë . 

### Diapazoni i fundit vendas në Amerikën Veriore 
parapamje|Buall myshku në Alaskë
Në kohët moderne, buajt e myshqeve ishin të kufizuar në zonat Arktike të Kanadasë Veriore, Gronlandës dhe Alaskës. Popullata alaskane u zhduk në fund të shekullit 19-të ose fillim të shekullit të 20-të. Zhdukja e tyre i është atribuar gjuetisë së tepërt, por një ndryshim negativ i klimës mund të ketë kontribuar.  Sidoqoftë, bualli i myshkut që atëherë është rivendosur në Alaskë. Shërbimi i Peshkut dhe i Kafshëve të Egra të Shteteve të Bashkuara të Amerikës e futi buallin e myshkut në ishullin Nunivak në 1935 si një mjet për jetesën jetësore.  ,  Parku Kombëtar i Ivvavik Yukonit  , një qendër e ruajtjes së kafshëve të egra në Anchorage ,   Parku Kombëtar në Territoret e Aulavik Veriperëndimor , Streha e Jetës së Egër Kombëtar e Kanutit ,  Parkut Kombëtar i Gatesit arktik , dhe Whitehorse, ruajtisi i jetës së egër të Yukonit .  

Ka pasur të paktën dy përpjekje për zbutje. Në vitet 1950 një studiues dhe aventurier amerikan ishte në gjendje të kapte viçat e buajve të myshkut në Kanadanë Veriore për zhvendosjen në një pronë që ai përgatiti në Vermont.  Një kusht i vendosur nga qeveria kanadeze ishte që ai nuk lejohej të vriste të rritur që mbronin të rinjtë e tyre. Kur rrjetat dhe litarët u treguan të padobishëm, ai dhe ekuipazhi i tij grupuan familjet në ujë të hapur, ku viçat u ndanë me sukses nga të rriturit. Pasi u drejtua me ajër në Montreal dhe hipi në kamion me makinë në Vermont, kafshët e reja u përdorën në kushte të buta. Edhe pse viçat u lulëzuan dhe u rritën në moshën madhore, problemet e rezistencës ndaj parazitëve dhe sëmundjeve dëmtuan suksesin e përgjithshëm të përpjekjes. Tufa që mbijetoi u transferua përfundimisht në një fermë në Palmer, Alaska , i cili ka qenë i suksesshëm që nga mesi i viteve 1950.  

### Rifutja në Evropë 
Lloji u rifut nga Banks Island në vargmalin Dovre të Norvegjisë në 1932, por u gjuan deri në zhdukje atje gjatë Luftës së Dytë Botërore . Ai u rivendos në Norvegji në 1947; kjo popullatë u zgjerua në Härjedalen , Suedi , në 1971. Ai u rifut në Svalbard në 1925–26 dhe 1929, por kjo popullatë vdiq në vitet 1970.  Ata u futën gjithashtu në Islandë rreth vitit 1930, por nuk mbijetuan.  

Në Rusi , kafshët e importuara nga Banks dhe Nunivak u lanë të lirë në gadishullin Taymyr në 1974 dhe 1975, dhe disa nga Nunivak u lanë të lirë në ishullin Wrangel në 1975. Të dy vendet janë në veri të Rrethit Arktik . Sot popullsia në ishullin Wrangel është rreth 1100,  dhe ai në gadishullin Taymyr vlerësohet në 11-14 mijë.  Disa tufa buaj myshqe migruan nga Gadishulli Taymyr larg në jug në Rrafshnaltën Putorana .  Një nga të fundit nga këto veprime ishte lirimi i gjashtë kafshëve brenda zonës së projektit " Parku Pleistocen " në lumin Kolyma në vitin 2010, ku një ekip shkencëtarësh rusë të udhëhequr nga Sergey Zimov synon të dëshmojë se bualli i myshkut, së bashku me të tjerë megafaun të Pleistocenit që mbijetoi në Holocenin e hershme në Siberinë veriore,  nuk u zhduk nga rajoni për shkak të ndryshimit të klimës, por për shkak të gjuetisë njerëzore.  

### Futja në Kanadanë lindore 
Mbetjet e lashta të buallit të myshkut nuk janë gjetur kurrë në Lindjen e Kanadasë , përkundër kushteve ekologjike në gadishullin verior të Labradorit që ishin të përshtatshme për ta. Në vitin 1967, 14 kafshë u kapën pranë Eureka në ishullin Ellesmere nga Instituti për Kërkime Bujqësore Veriore (INAR), dhe u sollën në një fermë në Old Fort Chimo Kuujjuaq , Quebec veriore, për vendbanimin për të siguruar një industri lokale bazuar tek qiviut , një nga fibrat natyrale më të mira në botë. Megjithëse kafshët lulëzuan dhe industria qiviut tregoi sukses të hershëm me trajnimin e kn marketingut, shpejt u bë e qartë se qeveria e Quebec kurrë nuk kishte menduar që buajt e myshqeve të jenë kafshë shtëpiake, por kishte përdorur INAR për të kapur buaj myshqesh për të siguruar një popullsi të egër për gjueti. Zyrtarët qeveritarë kërkuan që INAR të linte Quebec dhe ferma të mbyllet. Më pas, 54 kafshë nga ferma u lanë të lira në tre vende në Quebec veriore midis 1973 dhe 1983, dhe pjesa tjetër u lanë në kopshtin zoologjik lokal . Midis 1983 dhe 1986, kafshët e lëshuara u rritën nga 148 në 290, me një normë prej 25% në vit, dhe deri në vitin 2003, rreth 1400 buajsh myshqesh ishin në Quebec. Për më tepër, 112 të rritur dhe 25 viça u llogaritën në ishullin Diana në 2005, pasi kishin mbërritur atje me mjetet e tyre nga kontinenti. 

## Ekologjia 
Gjatë verës, buajt e myshqeve jetojnë në zona me lagështi, siç janë luginat e lumenjve, duke lëvizur në lartësi më të larta në dimër për të shmangur borën e thellë. Bualli i myshkut ushqehet me barëra, shelgje arktike , bimë drusore, liken dhe myshqe. Kur ushqimi është i bollshëm, ata preferojnë barëra ushqyese në një zonë. Willows janë bimët që hahen më shpesh në dimër. Buajt e myshqeve kërkojnë një prag të lartë të rezervave të yndyrës në mënyrë që të konceptohen, gjë që pasqyron strategjinë e tyre konservative të mbarështimit. Shkallët e dimrit zakonisht kanë dëborë të cekët për të zvogëluar shpenzimet e energjisë për gërmimet përmes borës për të arritur në foragjere.  Ata nuk mbajnë territore, por i shënojnë shtigjet e tyre me gjëndra preorbitale .  Bualli i myshkut mashkull dhe femër kanë të dy hierarkitë e veçanta të bazuara në moshë, me demat e pjekur që janë dominuese ndaj të miturve.  Demet mbizotëruese i trajtojnë ndonjëherë demet e nënshtrimit si lopë. Një dem dominues godet rastësisht një vartës me pjesën e përparme të tij, diçka që ata bëjnë për lopët gjatë çiftëzimit.   Një dem i nënshtruar mund të ndryshojë statusin e tij duke mundur një dem dominues. 
[majtas|parapamje|Bualli i myshkut në [Norvegjia|Norvegji]]
Sezoni i çiftëzimit i buallit të myshkut fillon në fund të qershorit ose fillim të korrikut. Gjatë kësaj kohe, demet mbizotëruese luftojnë me të tjerët nga tufat dhe vendosin hareme  zakonisht gjashtë ose shtatë lopëve dhe pasardhësve të tyre. Buajt luftarake së pari fërkojnë gjëndrat e tyre preorbitale kundër këmbëve ndërsa ulërjinë me zë të lartë, dhe më pas shfaqin brirët e tyre.  Demat mbizotëruese i parandalojnë lopët të lënë haremet e tyre.  Tufat lëvizin më shpesh kur lopët janë duke dhënë qumësht , për t'i lejuar ata të marrin ushqim të mjaftueshëm për të ushqyer pasardhësit e tyre.  Demat zakonisht janë vija e parë e mbrojtjes kundër grabitqarëve me lopët dhe të miturit që mblidhen afër tyre.  dhe 125,000,  me rreth 47,000 që jetojnë në ishullin Banks . 

Në Groenlandë nuk ka kërcënime të mëdha, megjithëse popullsitë janë shpesh të vogla në madhësi dhe të shpërndara, gjë që i bën ata të prekshëm nga luhatjet lokale në klimë. Shumica e popullsive janë brenda parqeve kombëtare, ku mbrohen nga gjuetia.   Bualli i myshkut ndodhet në katër prej zonave të mbrojtura të Groenlandës, me popullsi indigjene në Parkun Kombëtar të Verilindjes së Groenlandës , dhe tre popullsi të futur në Rezervën Natyrore Arnangarnup Qoorua  , dhe Rezervati Kangerlussuaq dhe Maniitsoq Caribou . Brenda këtyre zonave, buajt e myshqeve marrin mbrojtje të plotë.  

## References 
## Lingje ekstra 
* Robert G. White Large Animal Research Station at the University of Alaska Fairbanks
* Alex Trebek and John Teal's Reintroduction of Muskox to Alaska 
* Jork Meyer, "Sex ratio in muskox skulls (Ovibos moschatus) found at East Greenland" (Geschlechterverhältnis bei Schädeln des Moschusochsen (Ovibos moschatus) in Ostgrönland) *Beiträge zur Jagd- und Wildtierforschung* 29 (2004): 187–192.
* 
* 
* "The Dovrefjell Musk Ox Trail" - Dovrefjell Narional Park Board 2018
* The Papers of Frank H. Atkinson at Dartmouth College Library
* The Papers of John J. Teal at Dartmouth College Library
* Burges Smith diary concerning Nunivak Island Musk Ox Expedition at Dartmouth College Library