Elena e Malit të Zi

djathtas|parapamje|275x275px|Elena me uniformën e infermierit, 1914-1918
**Princesha Elena e Malit të Zi**, ose e njohur si **Mbretëresha Elena e Italisë** ( Montenegrin; 8 Janar 1873 - 28 Nëntor 1952) ishte e bija e Mbretit Nikollë të Malit të Zi dhe gruas e tij, Milena Vukotić. Ajo ishte bashkëshortia e Victor Emmanuel III të Italisë dhe  Mbretëresha e Italisë nga viti 1900 deri në vitin 1946 dhe Mbretëresha e shqiptarëve nga 1939 deri më 1943. 

Ajo lindi në Cetinje si bijë e Princit Malazez dhe Mbretit të ardhshëm Nikolla I dhe gruas së tij Milena. Në moshën 10 vjeçare, ajo shkoi në Institutin për zonjat e reja në Shën Petersburg të Rusisë. Ajo ishte e talentuar në pikturë dhe arkitekturë, dhe hartoi monumentin për Princin Danilo I. 

Si rezultat i martesës së Elenës me Mbretin Victor Emmanuel III të Italisë më 24 tetor 1896, ajo u kthye ne Katolike nga Ortodoksia dhe u bë Mbretëresha e Italisë kur burri i saj u anëtarësua në fron në 1900. Nëna e saj ishte aq e pikëlluar me faktin që Elena kishte ndryshuar fenë e saj, sa që nuk pranoi të vinte në ceremoninë e dasmës në Romë. 

Për shkak të pushtimit fashist të Etiopisë në 1936 dhe Shqipërisë në 1939, Mbretëresha Elena përdori shkurtimisht titujt e pretenduar të Perandores së Etiopisë dhe Mbretëreshës së Shqipërisë; të dy titujt u rrëzuan kur burri i saj zyrtarisht hoqi dorë nga ato në 1943. 

Ajo ndikoi që burri i saj të lobonte Benito Mussolini, Kryeministrin e Italisë, për krijimin e Mbretërisë së pavarur të Malit të Zi në 1941. Më 1943 ajo më vonë liroi nga një burg gjerman nipin e saj, Princin Michael i Malit të Zi, dhe gruaja e tij, Geneviève. Princi Michael ishte burgosur pasi nuk pranoi të bëhej Mbreti i Malit të Zi nën mbrojtjen e Italisë. 

Më 29 korrik 1900, pas vrasjes së babait të tij, Victor Emmanuel u ngjit në fronin italian. Zyrtarisht, Elena mori te gjithe titujt e burrit të saj: ajo u bë *Mbretëresha e Italisë*, dhe me lindjen e Perandorisë Koloniale Italiane ajo u bë *Mbretëresha e Shqipërisë* dhe *Perandoresha e Etiopisë* . 

Më 28 dhjetor 1908 Messina u godit nga një tërmet katastrofik. Mbretëresha Elena ndihmoi me shpëtuesit, siç tregojnë disa fotografi. Kjo ndihmoi për të rritur popullaritetin e saj brenda vendit. Gjatë Luftës së Parë Botërore Elena punoi si infermiere dhe, me ndihmën e Nënës Mbretëreshë, ajo i ktheu Pallatin Quirinal dhe Villa Margherita në spitale. Për të mbledhur fonde, ajo shpiku "fotografinë e nënshkruar", e cila u shit në tryezat e bamirësisë. Në fund të luftës, ajo propozoi të shisnin thesaret e kurorës në mënyrë që të paguanin borxhet e luftës. 

Elena ishte *Inspektoria e* parë e *Infermierëve Vullnetarë* për Kryqin e Kuq Italian nga 1911 deri më 1921. Ajo studioi mjekësi dhe ishte në gjendje të merrte një laurea honoris causa . Ajo financoi institucione bamirësie për njerëzit me encefalit, tuberkuloz, ish ushtarë dhe nëna të varfra. 

Ajo ishte e përfshirë thellë në luftën e saj kundër sëmundjes dhe promovoi shumë përpjekje për trajnimin e mjekëve, dhe për hulumtime kundër poliomielitit, sëmundjes së Parkinsonit dhe kancerit . 

Më 15 Prill 1937 Papa Pius XI i dha asaj Rozën e Artë të Krishterimit, nderin më të rëndësishëm për një zonjë katolike në atë kohë. Papa Pius XII, në një telegram ngushëllimi dërguar djalit të saj Umberto II për vdekjen e mbretëreshës, e dekoroi atë një "Zonjë e një pune bamirësie". 

Në vitin 1939, tre muaj pas pushtimit gjerman të Polonisë dhe shpalljes së luftës nga Mbretëria e Bashkuar dhe Franca, Elena shkroi një letër për gjashtë mbretëreshat evropiane ende neutrale ( Mbretëresha Alexandrine e Danimarkës, Mbretëresha Wilhelmina e Hollandës, Dukesha e Madhe Charlotte e Luksemburgu, Mbretëresha Elisabeth e Belgjikës, Mbretëresha Janana e Bullgarisë dhe Mbretëresha Nënë Maria e Jugosllavisë ) për të shmangur tragjedinë e madhe te Luftes se Dytë Botërore qe do të bëhej. 

Më 25 korrik 1943 Victor Emmanuel III e arrestoi Benito Mussolini . Mbreti u largua nga Roma në 9 shtator për të ikur në Brindisi me ndihmën e Aleatëve dhe Elena ndoqi burrin e saj në arratisjen e tij. Më 23 shtator vajza e tyre Mafalda u arrestua nga nazistët dhe u dërgua në kampin e përqendrimit të Buchenwald, ku vdiq në 1944. 

### Mërgimi dhe vdekja 
Pas luftës, më 9 maj 1946, Victor Emmanuel III abdikoi në favor të djalit të tyre Umberto, dhe ish mbreti mori titullin Kont i Pollenzos. Më 2 qershor 1946 u mbajte nje referendum, 52 përqind e votuesve votuan Italine si republikë,jo si monarki. Republika u shpall zyrtarisht katër ditë më vonë dhe sundimi i Shtëpisë së Savoyit mbi Italinë përfundoi zyrtarisht në 12 qershor 1946. Elena dhe Victor Emmanuel III shkuan në Egjipt, ku u pritën me nder të madh nga mbreti Faruk, por u detyruan të jetojnë pjesën tjetër të jetës së tyre në mërgim. Vittorio Emmanuel III vdiq një vit më vonë nga bllokimet pulmonare në Aleksandri . Elena qëndroi në Egjipt një kohë të shkurtër para se të transferohej në Francë. Në Montpellier, ajo u diagnostikua me një formë të rëndë të kancerit, dhe vdiq ndërsa bëri operacion për ta trajtuar atë.  

65 vjet pas vdekjes së saj, më 15 dhjetor 2017, eshtrat e Elenës u riatdhesuan nga Montpellier, në shenjtëroren e Vicoforte, afër Torinos. Eshtrat e Victor Emmanuel III u transferuan dy ditë më vonë nga Aleksandria, dhe u varrosen prane saj.  

Mbreti Victor Emmanuel III i Italisë dhe Mbretëresha Elena kishin 5 fëmijë: 

# Princesha Margherita Milena Elisabetta Romana Maria e Savoy (1901-1986), e martuar me  , (1888–1978), me botim;
# Princesha Mafalda Maria Elisabetta Anna Romana e Savoy (1902-1944), e martuar me Princin Filip të Hesse (1896-1980).
# Princi Umberto Nicola Tommaso Giovanni Maria e Savoy, Princi i Piemonte, më vonë Umberto II, Mbreti i Italisë (1904–1983) u martua me Princeshën Marie José të Belgjikës (1906-2001).
# Princesha Giovanna Elisabetta Antonia Romana Maria e Savoy (1907–2000), e martuar me Boris III, Mbret i Bullgarisë (1894-1943).
# Princesha Maria Francesca Anna Romana e Savoy (1914–2001), e cila u martua me Princin Luigi të Bourbon-Parma (1899–1967).

## Referime