Mononimi

Një **mononim** ose një **emër njëfjalësh** është një emër i përbërë nga vetëm një fjalë. Një individ që njihet dhe adresohet përmes një mononimi është një **person mononim**.

Një mononim mund të jetë emri i vetëm i personit, i dhënë atyre në lindje. Kjo ishte zakon në shumicën e shoqërive të lashta dhe mbetet ashtu në shoqëritë moderne si në Afganistan, Butan, Indonezi (veçanërisht nga Javanezët), Birmani, Mongoli, Tibet, dhe Indi të Jugut.

Në raste të tjera, një person mund të zgjedhë një emër të vetëm nga  i tij ose të adoptojë një mononim si emër të zgjedhur, emër stilolapsi, emër skenik ose emër mbretëror. Një nofkë e popullarizuar mund të bëhet efektivisht një mononim, në disa raste i miratuar ligjërisht. Për disa figura historike, një mononim është i vetmi emër që njihet edhe sot.

## Etimologjia 
Fjala *mononim* vjen nga anglishtja *mono-* ("një", "i vetëm") dhe *-onim* ("emër", "fjalë"), në fund të fundit nga greqishtja *mónos* (μόνος, "vetëm") dhe *ónoma* (ὄνομα, "emër"). 

## Antikiteti 
[parapamje| [Faraoni Narmer]]
Struktura e emrave të personave ka ndryshuar sipas kohës dhe gjeografisë. Në ca shoqëri, individët kanë qenë mononimë, duke marrë vetëm një emër të vetëm. Alulim, mbreti i parë i Sumerit, është një nga emrat më të hershëm të njohur; Narmer, një faraon i lashtë egjiptian, është një tjetër. Për më tepër, emrat biblikë si Adami, Eva, Moisiu ose Abrahami, ishin zakonisht mononimë, siç ishin emrat në kulturat përreth të Gjysmëhënës Pjellore.
[parapamje| [Platoni, filozof grek]]
Emrat e lashtë grekë si Herakli, Homeri, Platoni, Sokrati dhe Aristoteli, gjithashtu ndjekin modelin, me epitete (të ngjashme me emrat e dytë) të përdorur vetëm më pas nga historianët për të dalluar individët me të njëjtin emër, si në rastin e Zenonit nga Citiumi dhe Zenonit të Elesë; po kështu, patronimet ose detaje të tjera biografike (si qyteti i origjinës, ose një emër tjetër vendi ose profesioni me të cilin ishte lidhur individi) u përdorën për të specifikuar se për kë flitej, por këto detaje nuk konsideroheshin si pjesë e emrit.

Kompozitorë në stilet  dhe  të muzikës mesjetare të vonë njiheshin shpesh në mënyrë mononime - potencialisht sepse emrat e tyre ishin sobriketa - të tilla si Borlet, Egardus, Egidius, Grimace, Solage dhe Trebor.

### Amerikat 
[parapamje| [Pokahontas]]
Praktikat e emërtimit të popujve indigjenë të Amerikës janë shumë të ndryshueshme, me një individ që shpesh mban më shumë se një emër gjatë gjithë jetës. Në historitë evropiane dhe amerikane, amerikanët e shquar vendas janë zakonisht mononimë, duke përdorur një emër që shpesh ishte i ngatërruar dhe i thjeshtuar në përkthim. Për shembull, perandori Aztec emri i të cilit u ruajt në dokumentet Nahuatl si *Motecuhzoma Xocoyotzin* u quajt "Montezuma" në historitë e mëvonshme. Në historitë aktuale, ai shpesh quhet Moctezuma II, duke përdorur zakonin evropian të caktimit të numrave mbretërorë për krerët trashëgues të shteteve.

## Përdorimet pas mesjetës 
### Franca 
[parapamje| [Molieri]]
Disa autorë francezë kanë treguar një preferencë për mononimet. Në shekullin e 17-të, dramaturgu dhe aktori Jean-Baptiste Poquelin (1622–73) mori mononimin e skenës Molière.

Në shekullin e 18-të, François-Marie Arouet (1694–1778) adoptoi mononimin Voltaire, si për përdorim letrar ashtu edhe për personal, në 1718 pas burgimit të tij në Bastille të Parisit, për të shënuar një shkëputje nga e kaluara e tij. Emri i ri kombinonte disa veçori. Ishte një anagram për një version të latinizuar (ku "u" bëhet "v", dhe "j" bëhet "i") të mbiemrit të familjes së tij, "Arouet, l[e] j[eune]" ("Arouet, i riu"); ai përmbyste rrokjet e emrit të qytetit nga vinte babai i tij, Airvault; dhe ka implikime të shpejtësisë dhe guximit përmes ngjashmërisë me shprehjet franceze si *voltige*, *volte-face* dhe *volatile* . "Arouet" nuk do t'i kishte shërbyer qëllimit, duke pasur parasysh lidhjet e emrit me "roué" dhe me një shprehje që do të thoshte "për rrahje".

Autorja franceze e shekullit të 19-të, Marie-Henri Beyle (1783-1842) përdori shumë emra stilolapsash, më të famshmit mononimin Stendhal, i përshtatur nga emri i qytetit të vogël prusian të Stendalit, vendlindja e historianit gjerman të artit Johann Joachim Winckelmann, të cilin Stendhal e admiroi.

Nadar (Gaspard-Félix Tournachon, 1820–1910) ishte një fotograf i hershëm francez.

Në shek. XX, Sidonie-Gabrielle Colette (1873—1954, autore e *Gigi*, 1945) përdori mbiemrin e saj të vërtetë si nofkë stilolapsi, Colette.

### Diku tjetër në Evropë 
Në shekujt e 17-të dhe të 18-të, shumica e këngëtarëve italianë castrato përdorën mononime si emra skenik (p.sh. Caffarelli, Farinelli). Shkrimtari gjerman, inxhinieri i minierave dhe filozofi Georg Friedrich Philipp Freiherr von Hardenberg (1772–1801) u bë i famshëm si Novalis.

Piktori italian i shekullit të 18-të Bernardo Bellotto, i cili tani renditet si një piktor i rëndësishëm dhe origjinal më vete, tregtoi nën pseudonimin mononim të xhaxhait dhe mësuesit të tij, Antonio Canal (Canaletto), në ato vende - Poloni dhe Gjermani - ku xhaxhai i tij i famshëm nuk ishte aktiv, duke e quajtur veten gjithashtu "Canaletto". Bellotto mbetet i njohur zakonisht si "Canaletto" në ato vende edhe sot e kësaj dite.

Shkrimtari holandez i shekullit të 19-të Eduard Douwes Dekker (1820–87), i njohur më mirë me emrin e tij mononim Multatuli (nga latinishtja *multa tuli*, "kam vuajtur [ose *kam mbartur*] shumë gjëra"), u bë i famshëm për romani satirik, *Max Havelaar* (1860), në të cilin ai denoncoi abuzimet e kolonializmit në Lindjen Hollandeze Indi (tani Indonezia).

Autori britanik i shekullit të 20-të, Hector Hugh Munro (1870–1916) u bë i njohur me emrin e tij të stilolapsit, Saki. Në Poloninë e shekullit të 20-të, dramaturgu, romancieri, piktori, fotografi dhe filozofi i teatrit të absurdit Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885–1939) pas vitit 1925 shpesh përdorte pseudonimin mononim Witkacy, një ndërthurje e mbiemrit të tij (*Witkacy*) emri i mesëm (*Ignacy*). 

## Pushteti mbretëror 
[parapamje| [Naruhito, perandori i Japonisë]]
Monarkët dhe anëtarët e tjerë mbretërorë, për shembull Napoleoni, kanë përfituar tradicionalisht nga privilegji i përdorimit të një mononimi, të modifikuar kur është e nevojshme nga një rendor ose epitet (p.sh., Mbretëresha Elizabeta II ose Karli i Madh ). Nuk është gjithmonë kështu: Mbreti Karl XVI Gustaf i Suedisë ka dy emra. Ndërsa shumë mbretër evropianë kanë mbajtur zyrtarisht zinxhirë të gjatë emrash, në praktikë ata kanë prirur të përdorin vetëm një ose dy dhe jo të përdorin mbiemra.

Në Japoni, perandori dhe familja e tij nuk kanë mbiemër, vetëm një emër të caktuar, si Hirohito, i cili në praktikë në japonisht përdoret rrallë: për respekt dhe si masë mirësjelljeje, japonezët preferojnë të thonë "Perandori" ose " Princi i Kurorës”.

Papët katolikë kanë adoptuar tradicionalisht një emër të vetëm mbretëror pas zgjedhjes së tyre. Gjon Pali I theu këtë traditë - duke miratuar një emër të dyfishtë duke nderuar dy paraardhësit e tij - dhe pasardhësi i tij Gjon Pali II ndoqi shembullin, por Benedikti XVI iu rikthye përdorimit të një emri të vetëm.

## Kohët moderne 
Mbiemrat u futën në Turqi vetëm pas Luftës së Parë Botërore, nga presidenti i parë i vendit, Mustafa Kemal Atatürk, si pjesë e programeve të tij perëndimore dhe modernizimit.

Disa indigjenë të Amerikës së Veriut vazhdojnë praktikat tradicionale të emërtimit të kombeve të tyre, të cilat mund të përfshijnë përdorimin e emrave të vetëm. Në Kanada, ku politika e qeverisë shpesh përfshinte imponimin e emrave të stilit perëndimor, një nga rekomandimet e Komisionit të së Vërtetës dhe Pajtimit të Kanadasë ishte që të gjitha provincat dhe territoret të hiqnin dorë nga tarifat për t'i lejuar njerëzit indigjenë të merrnin ligjërisht emrat tradicionalë, përfshirë mononimet. Në Ontario, për shembull, tani është ligjërisht e mundur të ndryshohet në një emër të vetëm ose të regjistrohet në lindje, për anëtarët e kombeve indigjene që kanë një traditë të emrave të vetëm.

### Azia 
parapamje| Rekha, aktore indiane
Në kohët moderne, në vendet që kanë qenë prej kohësh pjesë e sferës kulturore të Azisë Lindore (Japonia, Koretë, Vietnami dhe Kina), mononimet janë të rralla. Një përjashtim i përket Perandorit të Japonisë.

Mononimet janë të zakonshme në Indonezi, veçanërisht në emrat Javanezë.

Emrat beqarë gjenden ende në Tibet. Shumica e afganëve gjithashtu nuk kanë mbiemër.

Në Butan, shumica e njerëzve përdorin ose vetëm një emër ose një kombinim të dy emrave personalë të dhënë zakonisht nga një murg budist. Nuk ka mbiemra të trashëguar; në vend të kësaj, Butanezët diferencohen me pseudonime ose parashtesa.

Në botën arabe të Lindjes së Afërt, poeti sirian Ali Ahmad Said Esber (lindur më 1930) në moshën 17-vjeçare adoptoi pseudonimin mononim, Adunis, ndonjëherë i shkruar edhe "Adonis". Një pretendent i përjetshëm për çmimin Nobel në Letërsi, ai është përshkruar si poeti më i madh i gjallë i botës arabe.

### Shembuj të tjerë 
Në Perëndim, mononimi, si dhe përdorimi i tij nga mbretërit në lidhje me titujt, është përdorur kryesisht ose u është dhënë njerëzve të famshëm si shkrimtarë të shquar, artistë, argëtues, muzikantë dhe atletë. 

Humoristi dhe iluzionisti Teller, gjysma e heshtur e dyshes Penn & Teller, e ndryshoi ligjërisht polinimin e tij origjinal, Raymond Joseph Teller, në mononimin "Teller" dhe posedon një pasaportë të Shteteve të Bashkuara të lëshuar në atë emër të vetëm.

Ndërsa disa kanë zgjedhur mononimin e tyre, të tjerët kanë mononime të zgjedhura për ta nga publiku. Oprah Winfrey, prezantuese amerikane e emisioneve të bisedave, zakonisht përmendet vetëm me emrin e saj të parë, Oprah. Elvis Presley, këngëtari amerikan, zakonisht përmendet vetëm me emrin e tij të parë, Elvis.

Sistemet kompjuterike perëndimore jo gjithmonë mbështesin moninimet, shumica ende kërkojnë një emër dhe një mbiemër të caktuar. Disa kompani e shmangin këtë duke futur mononimin si emër ashtu edhe si mbiemër.

## Shih edhe 
* Lista e pseudonimeve

## Shënime 
## Referime 
## Bibliografia 
* Hugh Chisholm, "Dekker, Edward Douwes", *Encyclopædia Britannica*, botimi i 11-të, vëll. 7, Cambridge University Press, 1911.
* *Encyclopedia Americana*, Danville, CT, Grolier, 1986 ed., .
* *Enciklopedia Polski* (Enciklopedia e Polonisë), Kraków, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, 1996, .
* Richard Holmes, "Voltaire's Grin", *New York Review of Books*, 30 nëntor 1995, f. 49–55.
* Richard Holmes, *Sidetracks: Explorations of a Romantic Biographer*, Nju Jork, HarperCollins, 2000.
* Greg Jenner, *Dead Famous: An Unexpected History of Celebrity from Bronze Age to Silver Screen*, Orion, 2020, .
* William Smith, *Fjalori i Biblës: Përbërja e Antikiteteve të saj...*, 1860–65.
* Peter Wetzler, *Hirohito dhe Lufta: Tradita Perandorake dhe Vendimmarrja Ushtarake në Japoninë e Paraluftës*, University of Hawaii Press, 1998, .

## Lidhje të jashtme 
* Peter Funt, "Platforma e Mononimit", *The New York Times*, 21 shkurt 2007.
* FAQ Penn & Teller (Arkivi i Internetit) .