Lufta e parë judeo-romake

**Lufta e Parë Jahudo-Romake** (66-74 e.s.), e quajtur ndonjëherë **Revolta e Madhe Jahude** (Hebraisht: *ha-Mered Ha-Gadol*), ose **Lufta Jahude**, ishte e para nga 3 rebelimet kryesore të hebrenjve kundër Perandorisë Romake. në provincën e Judesë, duke rezultuar në shkatërrimin e qyteteve Jahude, zhvendosjen e njerëzve të saj dhe përvetësimin e tokës për përdorim ushtarak romak, si dhe shkatërrimin e tempullit dhe të identitetit Jahud.

Revolta filloi në vitin 66 të es, gjatë vitit të dymbëdhjetë të mbretërimit të Neronit, me origjinë nga sundimi shtypës i guvernatorëve romakë, hendeqet në rritje midis aristokracisë së pasur dhe masave të shtypura, dhe tensionet fetare romake dhe hebreje. Kriza u përshkallëzua për shkak të protestave kundër taksave dhe përplasjeve midis hebrenjve dhe paganëve në qytete të përziera. Guvernatori romak, Gessius Florus, sekuestroi para nga thesari i Tempullit të Dytë dhe arrestoi shumë figura të larta hebreje. Kjo shkaktoi një rebelim të gjerë në Jerusalem që kulmoi me kapjen e garnizonit romak nga forcat rebele, ndërsa mbreti pro-romak Herod Agripa II dhe zyrtarët romakë u larguan. Për të shuar trazirat, Cestius Gallus, legati i Sirisë, solli ushtrinë siriane, të përbërë nga Legjioni XII Fulminata dhe trupat ndihmëse. Megjithë përparimet fillestare dhe pushtimin e Jaffës, Legjioni Sirian u zu në pritë dhe u mund nga rebelët hebrenj në Betejën e Beth Horonit me 6000 romakë të masakruar dhe aquila të Legjionit të humbur. Në vitin 66, në Jerusalem u formua një qeveri e përkohshme judease e udhëhequr nga ish-kryeprifti Ananus ben Ananus, Joseph ben Gurion dhe Joshua ben Gamla. Yosef ben Matityahu (Josephus) u emërua komandant rebel në Galile dhe Eleazar ben Hanania si komandant në Edom. Më vonë, në Jerusalem, një përpjekje e Menahem ben Jehuda, udhëheqësi i Sicarii, për të marrë kontrollin e qytetit dështoi. Ai u ekzekutua dhe Sicarii i mbetur u dëbua nga qyteti. Simon bar Giora, një udhëheqës fshatar, u dëbua gjithashtu nga qeveria e re.

Gjeneralit romak Vespasian iu dhanë katër legjione dhe u ngarkua nga Neroni për të shtypur rebelimin. I ndihmuar nga forcat e mbretit Agripa II, Vespasiani pushtoi Galilenë në vitin 67 dhe brenda disa muajsh kishte marrë fortesat kryesore hebreje të Galilesë, Jodapata dhe Tarikea. Të shtyrë nga Galilea, rebelët zealotë dhe mijëra refugjatë mbërritën në Jerusalem, duke krijuar tensione midis Jeruzalemitëve kryesisht saduceja dhe fraksioneve rebele zealotë që shpejt shpërthyen në luftime të ashpra. Në vitin 69, Vespasiani marshoi në Romë dhe u kurorëzua si perandor, duke e lënë Titin të rrethonte Jerusalemin në vitin 70 të es. Pas një rrethimi brutal shtatë-mujor, gjatë të cilit luftimet e brendshme të zelotëve rezultuan në djegien e të gjitha furnizimeve ushqimore të qytetit, romakët më në fund arritën të thyenin mbrojtjen në verën e vitit 70. Pas rënies së Jeruzalemit, Titi u nis për në Romë. duke lënë Legjionin X Fretensis për të mposhtur bastionet e mbetura hebreje, duke përfshirë Herodiumin dhe Machaerus. Fushata romake përfundoi me suksesin e tyre në rrethimin e Masadës në vitin 72–74.

Shtypja romake e revoltës pati një ndikim të rëndësishëm në popullsinë lokale, me shumë rebelë që humbën jetën në betejë, u zhvendosën ose u shitën në skllavëri. Tempulli i Jeruzalemit dhe pjesa më e madhe e qytetit u shkatërruan nga zjarri dhe komuniteti hebre u hodh në trazira nga shkatërrimi i udhëheqjes së tij politike dhe fetare.

## Shiko edhe 
* Jeruzalemi
* Tempulli i Dytë
* Jahuditë

## Referime