Rrjeti pa tela

parapamje| Ikona e rrjetit pa tela
Një **rrjet pa tel** është një rrjet kompjuterik që përdor lidhje të të dhënave pa tel midis nyjeve të rrjetit.Rrjetet pa tela u lejojnë shtëpive,rrjeteve të telekomunikacionit dhe instalimeve të bizneseve të shmangin procesin e kushtueshëm të vendosjes  së kabllove brenda një ndërtesë ose si një lidhje midis vendeve të ndryshme të pajisjeve.Rrjetet e administruara të telekomunikacionit zakonisht  zbatohen dhe administrohen duke përdorur komunikimin me radio.Ky zbatim ndodh në nivelin fizik(shtresa)të strukturës së rrjetit sipas modelit OSI.

Shembuj të rrjeteve pa tel përfshijnë rrjetet e telefonisë celulare,rrjetet lokale pa tel (WLAN)rrjetet e sensorëve pa tel,rrjetet e komunikimit satelitor dhe rrjetet tokësore me mikrovalë.
 

## Historia 
### Rrjetet pa tela 
Rrjeti i parë profesional pa tela u zhvillua nën markën ALOHAnet në vitin 1969 në Universitetin e Hawait dhe u bë funksional në qershor të vitit 1971.Rrjeti i parë tregtar pa tel ishte familja e produkteve WaveLAN,e zhvilluar nga NCR në vitin 1986.

* 1973 – Ethernet 802.3
* 1991 – Rrjeti i telefonisë celulare 2G
* Qershor 1997 – Lëshimi i parë i protokollit 802.11"Wi-Fi"
* 1999 – Integrimi i VoIP 803.11

### Teknologjia themelore 
Përparimet në teknologjinë pa tela MOSFET(transistorë MOS)mundësuan zhvillimin e rrjeteve dixhitale pa tela.Përdorimi i gjerë i pajisjeve RF CMOS (CMOS me frekuencë radio),MOSFET-it të fuqisë dhe LDMOS (MOS i shpërndar anësor) çoi në zhvillimin dhe përhapjen e rrjeteve dixhitale pa tel gjatë në vitet 1990,ndërsa  përparimet e mëtejshme në teknologjinë MOSFET çuan në rritjen e gjerësisë së brezit në vitet 2000(ligji i Edholm-it).  Shumica e elementëve thelbësorë të rrjeteve pa tel janë ndërtuar nga MOSFET-et, duke përfshirë transmetuesit celularë, modulet e stacioneve bazë,routerat, amplifikatorët e fuqisë RF,qarqet RF dhe transmetuesit radio,Rrjetet Wi-Fi PAN janë bërë të zakonshme (që nga viti 2010)ndërsa projektuesit e pajisjeve kanë filluar të integrojnë Wi-Fi në një shumëllojshmëri pajisjesh elektronike për konsumatorë.Funksionet"My WiFi" të Intel dhe "virtual Wi-Fi" të Windows 7 e kanë bërë PAN-et Wi-Fi më të thjeshta dhe më të lehta për t'u vendosur dhe konfiguruar. 

### LAN pa tela 
parapamje| Rrjetet LAN pa tela përdoren shpesh për t'u lidhur me burimet lokale dhe me internetin.
Një rrjet lokal pa tela (WLAN) lidh dy ose më shumë pajisje në një distancë të shkurtër duke përdorur një metodë shpërndarjeje pa tela zakonisht duke ofruar një lidhje përmes një pike aksesi për qasje në internet.Përdorimi i teknologjive me *spektrin e shprendare* ose OFDM mund të lejojë përdoruesit të lëvizin brenda një zone lokale mbulimi dhe megjithatë të qëndrojnë të lidhur me rrjetin

Produktet që përdorin standardet WLAN IEEE 802.11 tregtohen nën emrin e markës Wi-Fi.Teknologjia fikse pa tela zbaton lidhje pikë-më-pikë ndërmjet kompjuterëve ose rrjeteve në dy vende të largëta shpesh duke përdorur mikrovalë të dedikuara ose rreze drite lazer të moduluara mbi një linjë pamjeje të drejtpërdrejtë.Ajo përdoret shpesh në qytete për të lidhur rrjetet në dy ose më shumë ndërtesa pa instaluar një lidhje me tela.Për t'u lidhur me Wi-Fi duke përdorur një pajisje mobile mund të përdoret një pajisje si një ruter pa tel ose aftësia e pikes se nxehtë private e një pajisjeje tjetër mobile.

### Rrjeti pa tela ad hoc 
Një rrjet pa tel ad hoc,i njohur gjithashtu si rrjet rrjetëzues pa tela*(wireless mesh network)*ose rrjet ad hoc mobil(MANET) është një rrjet pa tel i përbërë nga nyje radio të organizuara në një topologji rrjetë.Çdo nyje përcjell mesazhe në emër të nyjeve të tjera dhe secila nyje kryen drejtimin(Routing).Rrjetet ad hoc kanë aftësinë të “vetë-riparohen”duke ridrejtuar automatikisht trafikun përreth një nyjeje që ka humbur furnizimin me energji.Protokolle të ndryshme të shtresës së rrjetit janë të nevojshme për të realizuar rrjete ad hoc mobile,siç janë drejtim me vektor të distancës te renditura sipas radhës(Distance Sequenced Distance Vector routing),Drejtim i bazuar në lidhshmëri(Associativity-Based Routing),Drejtim ad hoc me vektor të distancës sipas kerkeses (Ad hoc On-Demand Distance Vector routing) dhe Drejtim me burim dinamik (Dynamic Source Routing).

### MAN pa tela 
Rrjetet pa tel tela metropolitane janë një lloj rrjeti pa tela që lidh disa rrjete lokale(LAN)pa tela.

* WiMAX është një lloj i Wireless MAN dhe përshkruhet nga standardi IEEE 802.16.

### WAN pa tela 
Rrjetet pa tela në shtrirje të gjerë janë rrjete pa tela që zakonisht mbulojnë zona të mëdha,si p.sh.midis qyteteve fqinje ose midis një qyteti dhe periferive të tij.Këto rrjete mund të përdoren për të lidhur degët e ndryshme të një kompanie ose si një sistem publik aksesi në internet.Lidhjet pa tela ndërmjet pikave të aksesit zakonisht janë lidhje mikrovalë pikë-më-pikë që përdorin pjata parabole në brezat 2.4GHz dhe 5.8GHz në vend të antenave gjithdrejtuese që përdoren në rrjete më të vogla.Një sistem tipik përmban porta të stacionit bazë,pika aksesi dhe përsëritës ura pa tela(wireless bridging relays).Konfigurime të tjera janë sistemet rrjetë(mesh) ku çdo pikë aksesi funksionon gjithashtu si përsëritës.Kur këto rrjete kombinohen me sisteme të energjisë së rinovueshme,siç janë panelet diellore fotovoltaike ose sistemet e erës,ato mund të funksionojnë si sisteme të pavarura.

### Rrjeti celular 
parapamje| Shembull i faktorit ose modelit të ripërdorimit të frekuencës, për katër frekuenca (F1-F4)
Një **rrjet celular** ose **rrjet mobil** është një rrjet radio i shpërndarë në zona tokësore të quajtura qeliza secila e shërbehet nga të paktën një transmetues fiks i vendosur në një lokacion të caktuar i njohur si stacion bazë ose vendqelizë(cell site).Në një rrjet celular çdo qelizë përdor zakonisht një grup të ndryshëm të frekuencave radio nga të gjitha qelizat fqinje për të shmangur ndërhyrjet.

Kur bashkohen këto qeliza sigurojnë mbulim radiofonik në një zonë të gjerë gjeografike.Kjo e mundëson një numër të madh transmetuesish të lëvizshmëm(p.sh.telefona mobilë,pagues, etj.)që të komunikojnë me njëri-tjetrin dhe me transmetuesit e fiksuar dhe telefonat në çdo vend të rrjetit përmes stacioneve bazë edhe nëse disa nga transmetuesit janë në lëvizje gjatë transmetimit nga një qelizë në tjetrën.

Edhe pse fillimisht ishin menduar për telefonat celularë me zhvillimin e telefonave inteligjentërrjetet e telefonisë celulare mbartin rregullisht të dhëna përveç bisedave telefonike:

* Sistemi Global për Komunikimet Mobile (GSM):Rrjeti GSM ndahet në tri sisteme kryesore:sistemi i komutimit,sistemi i stacionit bazë dhe sistemi i operimit dhe mbështetjes.Telefoni celular lidhet fillimisht me stacionin bazë pastaj me sistemin e operimit dhe mbështetjes më pas lidhet me stacionin e ndërrimit ku thirrja përcillet në destinacionin e saj.GSM është standardi më i zakonshëm dhe përdoret nga shumica e telefonave celularë.
* Shërbimi i Komunikimeve Personale (PCS):PCS është një brez radioje që mund të përdoret nga telefonat mobilë në Amerikën e Veriut dhe Azinë Jugore.Kompania Sprint ishte e para qe vendosi nje sherbim PCS.
* D-AMPS:Një version i avancuar digjital i sistemit AMPS i cili po shfuqizohet për shkak të përparimeve në teknologji.Rrjetet më të reja GSM po zëvendësojnë këtë sistem të vjetër.

#### Rrjetet private LTE/5G 
Rrjetet private LTE/5G përdorin spektrin e licensuar të përbashkët ose të palicensuar pa tela falë stacioneve bazë të rrjetit celular LTE ose 5G,qelizave të vogla dhe infrastrukturës tjetër të rrjetit të aksesit radio (RAN) për të transmetuar zë dhe të dhëna drejt pajisjeve fundore(smartfonë,module të integruara,routerë dhe pajisje të kalimit të të dhënave).

3GPP i përkufizon rrjetet private 5G si rrjete jopublike që zakonisht ndërtohen në shkallë të vogël për të përmbushur nevojat e një organizate për besueshmëri,qasje dhe mirëmbajtje.

#### Burim i hapur 
Rrjetet private me burim të hapur bazohen në një softuer bashkëpunues të udhëhequr nga komuniteti i cili mbështetet në rishikimin nga përdoruesit dhe në zhvillimin e përbashkët për të përdorur modifikuar dhe shpërndarë kodin burimor.

### Rrjeti global i zonës 
Një rrjet global(GAN)është një rrjet që përdoret për të mbështetur lëvizshmërinë nëpër një numër të pafund të rrjeteve lokale pa tela (wireless LAN)zona mbulimi me satelit etj.Sfida kryesore në komunikimet mobile është kalimi i komunikimeve të përdoruesve nga një zonë mbulimi lokal në tjetrën.Në Projektin IEEE 802 kjo përfshin një sërë rrjetesh tokësore pa tela.

### Rrjet hapësinor 
Rrjetet hapësinore janë rrjete që përdoren për komunikim midis anijeve kozmike zakonisht në afërsi të Tokës.Shembull i kësaj është Rrjeti Hapësinor i NASA-s.

## Përdorimet 
Disa shembuj të përdorimit përfshijnë telefonat celularë të cilët janë pjesë e rrjeteve të përditshme pa tela duke mundësuar komunikime të lehta personale.Një shembull tjetër janë sistemet e rrjetit ndërkontinental që përdorin satelitë radio për të komunikuar në mbarë botën.Shërbimet e emergjente si policia përdorin gjithashtu rrjete pa tela për të komunikuar në mënyrë efektive.Individët dhe bizneset përdorin rrjete pa tela për të dërguar dhe ndarë të dhëna me shpejtësi,qoftë kjo në një ndërtesë të vogël zyre apo nëpër botë.

## Vetitë 
### Gjeneral 
Në një kuptim të përgjithshëm rrjetet pa tela ofrojnë një gamë të gjerë përdorimesh si për bizneset ashtu edhe për përdoruesit në shtëpi."Tani industria pranon një numër të kufizuar të teknologjive të ndryshme pa tela.Çdo teknologji pa tela përcaktohet nga një standard që përshkruan funksione unike në shtresat fizike  dhe të lidhjes së të dhënave të modelit OSI.Këto standarde ndryshojnë në metodat e sinjalizimit të përcaktuara diapazonin gjeografik dhe përdorimin e frekuencës ndër të tjera.Dallime të tilla mund ta bëjnë një teknologji të caktuara më të përshtatshme për rrjetet shtëpiake dhe të tjera më të përshtatshme për rrjetet e organizatave të mëdha."

### Hapësira 
Hapësira është një tjetër karakteristikë e rrjeteve pa tela.Rrjetet pa tela ofrojnë shumë përparësi kur bëhet fjalë për zona të vështira për t'u lidhur me tela që përpiqen të komunikojnë përtej një rruge ose lumi një depo në anën tjetër të pronës ose ndërtesa që janë të ndara fizikisht por që funksionojnë si një e vetme.Kjo teknologji ofron një alternativë për instalimin mediumeve fizike të rrjetit si kabllot koaksalet ose fibrat optike të cilat gjithashtu mund të jenë të kushtueshme.

### Shtëpi 
Për pronarët e shtëpive teknologjia pa tela është një opsion efektive krahasuar me Ethernet për ndarjen e printerëve,skanerëve dhe lidhjeve të internetit me shpejtësi të lartë.Rrjetet WLAN ndihmojnë në kursimin e kostove së instalimit të kabllove,kursimin kohës nga instalimi fizik dhe gjithashtu krijojnë lëvizshmëri për pajisjet e lidhura me rrjetin.

Ato që janë veçanërisht të rëndësishme janë NE-të që ndodhen në kullën qelizore deri në kabinetin e stacionit bazë (BS).Pajisjet e montimit dhe pozicionimi i antenës mbulesave të lidhura dhe kabllove duhet të kenë forcë dhe qëndrueshmëri të mjaftueshme,rezistencë ndaj korrozionit dhe qëndrueshmëri ndaj erës,stuhive,ngricës dhe kushteve të tjera atmosferike.Kërkesat për komponentët individualë si pajisjet ndërlidhëse,kabllot,lidhësit dhe mbulesat duhet të marrin parasysh strukturën ku janë të montuar.

### Vështirësitë 
#### Ndërhyrje 
Krahasuar me sistemet me tela rrjetet pa tela janë shpesh të ndjeshme ndaj ndërhyrjeve elektromagnetike.Këto ndërhyrje mund të shkaktohen nga rrjete të tjera ose nga lloje të tjera pajisjesh që gjenerojnë valë radio që janë brenda ose afër brezave radio që përdoren për komunikim.Ndërhyrjet mund të përkeqësojnë sinjalin ose të shkaktojnë dështimin e sistemit.Qëndrimi i Agjencisë së Mbrojtjes së Shëndetit(HPA)të Mbretërisë së Bashkuar është se "... Ekspozimet ndaj frekuencave radio (RF) nga WiFi ka të ngjarë të jenë më të ulëta se ato nga telefonat mobil".Gjithashtu u thekson "..nuk ka asnjë arsye pse shkollat dhe të tjerët nuk duhet të përdorin pajisje WiFi".Në tetor 2007 HPA nisi një studim të ri "sistematik" mbi efektet e rrjeteve WiFi në emër të qeverisë së Mbretërisë së Bashkuar me qëllim qetësimin e frikës që i kishin dalë në media gjatë periudhës së fundit deri në atë kohë.Dr. Michael Clark nga HPA thotë se kërkimet e publikuara mbi telefonat mobil dhe antenat nuk japin arsye për të dënuar përdorimin e WiFi-së.

## Shih edhe 
* Vonesa e takimit
* Pikë aksesi pa tela
* Rrjeti pa tela i komunitetit
* Rrjeti pa tela
* Krahasimi i klientëve të LAN-it pa tela
* Anketa e vendndodhjes pa tela
* Simulimi i rrjetit
* Rrjeti optik i rrjetës
* Rrjet pa tela mesh
* Menaxhimi i lëvizshmërisë pa tela

## Referime 
1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

## Lexime të mëtejshme 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme