Fjalori i propozuar i ilirishtes

*Ky artikull përmban informacione për fjalorin e gjuhës ilire*

**Fjalori i propozuar i ilirishtes** është një përpjekje e studiuesve dhe shkencëtarëve për hartimin e një fjalori të gjuhës ilire. Dihet se deri më tani asnjë tekst ilir nuk është zbuluar të ketë mbijetuar. Burimet për identifikimin e fjalëve ilire janë identifikuar fillimisht nga ilirologu Hans Krahe  si katër llojesh: 1. mbishkrime, 2. glosa të fjalëve ilire në tekstet klasike, 3. emrat, duke përfshirë emrat e përveçëm (kryesisht të gdhendura në gurë varresh), 4. toponimet dhe emrat e lumenjve. Si një kategori tjetër mund të konsiderohen edhe fjalët e huazuara ilire në gjuhë të tjera me gjithë se kjo kategori është dëshmuar veçanërisht e diskutueshme. Emrat ilir gjenden në burime që variojnë në më shumë se një mijëvjeçar, duke përfshirë dëshmi numizmatike, si dhe forma origjinale të emrave të vendeve.  edhe pse ende nuk ka konsensus mes studiuesve për afërsinë e tyre.   Shih lemat mesapike për një listë të fjalëve mesapisht.

### Fjalë joilire me origjinë të mundshme ilire 
Krahas fjalëve të përmendura shprehimisht si ilire, studiuesit kanë nxjerrë një listë fjalësh joilire që mund të kenë rrjedhur nga gjuha ilire.

### Toponime, hidronime, antroponime 
Disa fjalë janë nxjerrë nga toponimet dhe antroponimet.

Lema të tjera janë:
* *Agruvium* "përgjatë bregut midis Risinum dhe Butua": IE *aĝr-; kf. Skt. *ájraḥ* "kullotë, fushë", lat. *ager*, Gk. *agrós*, gotik. *akrs*
* *Bindus* "zot lumi"; kf. Alb. *lidh* "të bind, të besoj", *përbindësh* "përbindësh", Ir i vjetër. *banne* "drop", Skt. *bindú, vindú* "pika, gob, vend", ndoshta lat. *fōns Bandusiae* dhe Lusit. *Bandua* . 
* *Bosona* "Lumi Bosna", fjalë për fjalë "ujë i rrjedhshëm": IE *bheg-, bhog- "të vraposh"; Alb. *dë-boj* "të përzënë, të përzënë", Veri. Alb. *bosi* "bërës, krijues", Rus. *bĕg* "vrapim; (punë) rrjedhë", e vjetër Ch. sllav. *bĕžati* dhe Rus. *bĕžatj* "të ikësh, të vraposh; të punosh, të rrjedhësh", Lith. *begti* "të ikësh, të vraposh", Gk. *phébesthai* "të ikësh", *phóbos* "frikë", eng. *beck* "përroi, përrua", Ir i mesëm. *búal* "ujë që rrjedh", hindisht *bhāg* "të ikësh"
* *mons Bulsinus* "kodra Büžanim": IE *bʰl̥kos;  krh. Ing. *balk*, Alb. *bligë* "copë druri e pirun", Ir i mesëm. *blog* "copë, fragment", lat. *pikëmbështetje* "shtyl shtrati", Gk. *phalanx* "trung, trung", Lith. *balžiena* "crossbar", serb. *blazína* "trare çati", Skt. *bhuríjāu* "krahët e karrocave"
* *Derbanoí*, *Anderva* : IE *derw; 
* *stagnus Morsianus* "toka kënetore në Panoni": IE *merĝ; kf. Germ i mesëm i lartë. *murc* "kalbur, i tharë, moçal", Ir i vjetër. *meirc* "ndryshk", Alb. *marth* "të dridhet, dridhet", Lith. *markýti* "të ndryshket"
* *Naro* : IE *as; kf. Alb. "hum-nerë" "greminë, humnerë", Lith. *nãras* "rosa zhytëse; zhytës", rus. *norá* "vrimë, strofkë", serbo-kroate. *po-as* "humne"
* *Nedinum* : IE *ned; kf. Skt. *nadas* "ulëritës" ]]
Antroponimet e mëposhtme rrjedhin nga ilirishtja ose nuk janë ende të lidhura me një gjuhë tjetër përveç rasteve kur shënohen, si për shembull emrat Delmatae me origjinë liburne. Alföldy identifikoi pesë provinca kryesore onomastike brenda zonës ilire:  1) ilirët "e vërtetë" në jug të lumit Neretva në Dalmaci dhe që shtrihen në jug deri në Epir ; 2) Delmatae, të cilët zinin bregun e mesëm të Adriatikut midis "ilirëve të vërtetë" në jug dhe Liburnëve në veri; 3) Liburnët, një degë e Venetikut në Adriatikun verilindor; 4) Iapodët, të cilët banonin në veri të Delmatëve dhe prapa (në brendësi të) Liburnëve bregdetarë; 5) Panonianët në trojet veriore dhe në Bosnje, Malin e Zi verior dhe Serbinë Perëndimore.  Katičić nuk njeh një zonë të veçantë onomastike panoniane dhe përfshin Panoninë me Delmacinë.  Më poshtë, renditen emra nga katër nga pesë zonat onomastike të Alföldy-it, përjashtuar liburnishten, që janë identifikuar si të ngjashëm me Venetishten . Detajohet edhe një zonë dardane .   

### Gjuha ilire jugore 
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/King_Baton.png/220px-King_Baton.png|parapamje| Monedhë nga Apolonia me mbishkrimin ΒΑΤΩΝ
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/King_Monounios.jpg/220px-King_Monounios.jpg|parapamje| Monedhë nga Dyrrhachioni me mbishkrimin ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΟΝΟΥΝΙΟΥ

*Agirrus
*Agron
*Andena (f., dëshmuar në Dyrrhachium), Andes, Andis, Andio, Andia
*Annaeus/Annaius
*Antis (f.)
*Ballaios
*Bardyllis
**Bato*, mund të rrjedh nga rrënja latine *battuere*, "të godasësh - to strike", ose rrënja **bha*, "thuaj, trego - say, tell".
*Birkena
*Blodus, Bledis
*Boiken
*Boria, Bora
*Breigos
*Brykos
*Cleitus/Kleitos (nga greqishtja e vjetër)
*Daors
*Dasius
*Dazaios, Dazas, Dazos
*Ditus
*Epe(n)tinus (dëshmuar në Dyrrhachium; është mbiemër, me kuptimin "nga Epetiumi", qyteza Strobeč)
*Epicadus
*Epidius
*Genthena, Genthios, Gentius
*Glaukias (from Greek)
*Glavus
*Grabos
*Laiscus
*Madena
*Messor
*Monunius
*Mytilus
*Pinnes
*Pleuratus
*Pladomenus
*Plare(n)s
*Plator (në liburnisht si *Plaetor*; Venetisht  *Plaetorius*, cp. Latin *Plaetorius*)
*Posantio
*Pravaius
*Scerdis
*Skerdilaidas
*Tatta
*Temus, Temeia
*Teuda
*Teuta, Teutana ka kuptimin *Mbretëreshë* në ilirisht.
*Tito, Titus (gjithashtu emri ilir i lumit Krka)
*Vendes
*Verzo
*Zanatis
*Ziraeus

 

### Delmate 
Janë regjistruar qindra emra nga rajoni i delmatëve. Emrat karakteristik përfshijnë:

*Andena, Andes, Andis, Andio, Andia
*Aplis, Apludus, Aplus, Aplius
*Apurus
*Baezo
*Beusas, Beuzas
*Curbania
*Cursulavia
*Iato
*Lavincia
*Ledrus
*Messor
*Paio, Paiio
*Panes, Panias, Panius (ose Pantus, mbishkrim i paqartë), Panentius
*Pant(h)ia/Panto (f.)
*Pinsus
*Pladomenus
*Platino
*Samuntio
*Seio, Seiio
*Statanius, Staticus, Stato, Status
*Sestus, Sextus, Sexto
*Tito
*Tizius
*Tritus
*Var(r)o

 
Emrat Delmatae të përbashkëta me Panonët (disa gjenden edhe te ilirët e jugut):

*Bardurius.
*Bato
*Carius
*Dasantilla
*Dasas, Dazas
*Dasto
*Plator, Platino
*Scenobarbus, Scenobardos (?)
*Verzo
*Verzulus

Disa emra Delmatae ndoshta e kanë origjinën nga Liburnët. Ky përfundim bazohet në prapashtesat liburne : -icus, -ica, -ocus, -ico; dhe nga shpërndarja e emrave midis Liburnive/Venetëve dhe nga mungesa ose pamjaftueshmëria e tyre në zona të tjera onomastike:

*Acenica
*Clevata
*Darmocus
*Germanicus (emër autokton Delmatë Germanus, Germus me prapashtesën Venetishte/Liburnishte *-icus*)
*Labrico
*Lunnicus
*Melandrica
*Turus
 
Nga ilirët e jugut janë të pranishëm emrat Boria, Epikadus, Laedikalius, Loiskus, Pines dhe Tato e disa të tjerë. Nga japodët, Diteio dhe Ve(n)do, dhe disa emra me origjinë kelte (nuk tregohen këtu).

### Panonia 
Disa emra të vërtetuar ndër Panonët:

*Bato (i zakonshëm edhe mes Delmatësh)
*Dasas, Dasius (i zakonshëm edhe mes Delmatësh)
*Scenobarbus (i zakonshëm edhe mes Delmatësh)
*Carvus
*Laidus
*Liccaius
*Plator
*Temans
*Tueta
*Varro
*Verzo

Emrat e mëposhtëm kufizohen në krahinën onomastike Panoniane:

*Arbo
*Arsa (ndosha me prejardhje Thrakase)
*Callo
*Daetor
*Iauletis (gjin.)
*Pirusta
*Proradus
*Scirto
*Vietis (gjin.)

Panonia veriore:

*Bato
*Breucus
*Dases
*Dasmenus
*Licco
*Liccaius

Emrat e dëshmuar ndër Kolapianët, një fis ilir i Panonisë:

*Bato
*Cralus
*Liccaius
*Lirus
*Plassarus
 
Ndër Jasët : Skena. Breukët: Scilus Bato (emri dhe mbiemri), Blaedarus, Dasmenus, Dasius, Surco, Sassaius, Liccaius, Lensus. Amantini, Skordiskët : Terco, Precio, Dases, Dasmenus.

### Mesapike 
* Dasius, formë latine e një emri Mesapik nga Italia jugore. 

### Teonimet ilire 
Emrat e mëposhtëm të perëndive ( teonime ) rrjedhin ndoshta nga disa gjuhë ( liburne, ilire, etj.) dhe janë emra perëndish të adhuruara nga ilirët . Megjithatë, ata njihen përmes Interpretatio romana dhe emrat e tyre mund të jenë të korruptuar. 

*Anzotica
*Armatus
*Bindus
*Boria
*Eia
*Ica
*Iria
*Latra
*Malesocus
*Medaurus
*Sentona
*Thana
*Vidasus Taulantët dhe Bylionët, sipas Strabonit, ishin bërë dygjuhësh.  Keltët pushtues që u vendosën në tokat e banuara nga ilirët i sollën ilirët në kontakt me gjuhët keltike dhe disa fise u keltizuan veçanërisht ato në Dalmaci   dhe Panoni .  Kontakti intensiv mund të ketë ndodhur në atë që tani është Bosnja, Kroacia dhe Serbia . Për shkak të këtij kontakti intensiv dhe për shkak të burimeve klasike kontradiktore, është e paqartë nëse disa fise të lashta ishin ilire apo kelte (p.sh: Scordiskët)  apo të përziera në shkallë të ndryshme. Trakët dhe paionët pushtuan gjithashtu tokat e populluara nga ilirët, duke i sjellë ilirët në kontakt me gjuhën thrakase dhe gjuhën paione . Sigurisht, asnjë studim serioz gjuhësor i gjuhës ilire nuk do të mund të bëhej pa përfshirjen e latinishtes, përveç gjuhëve të lashta greke, trake dhe kelte, pasi popujt që flisnin ato gjuhë u regjistruan si nga historianët e lashtë ashtu edhe nga ata modernë se kanë jetuar në tokat e banuara. nga ilirët në një periudhë kohore të historisë ose në një tjetër. E fundit, por sigurisht jo më pak e rëndësishme, çdo studim gjithëpërfshirës i gjuhës ilire duhet të marrë parasysh fjalorin indo-evropian. 

### Keltike 
Emrat e mëposhtëm ilirë rrjedhin nga keltishtja :

*Aioia
*Ammida (questionable)
*Andetia
*Argurianus (Thrakase o Keltike)
*Arvus
*Baeta
*Belzeius
*Bidna
*Boio
*Bricussa
*Cambrius
*Catta
*Dussona
*Enena
*Iaca
*Iacus
*Iaritus
*Kabaletus
*Lautus
*Litus
*Madusa
*Madussa
*Mallaius
*Mascelio
*Matera (e psigurtë)
*Matisa
*Mellito (Greke dhe Keltike)
*Nantanius
*Nantia
*Nindia
*Nonntio
*Pinenta (mbase ?)
*Poia
*Sarnus
*Seius
*Seneca (e pasigurtë)
*Sicu
*Sinus
*Sisimbrius
*Totia
*Vepus

### Thrake 
Emrat e mëposhtëm mund të rrjedhin nga thrakishtja:

*Argurianus (Thracian or Celtic)
*Auluporis
*Auluzon
*Bessus
*Bithus
*Celsinus
*Celsus
*Cocaius
*Daizo
*Delus
*Dida
*Dinentilla
*Dizas
*Dizo
*Dolens
*Eptaikenthos
*Ettela
*Mania
*Moca
*Murco
*Mucatralis
*Mucatus
*Teres
*Torcula
*Tzitzis

### Greke 
Emrat e mëposhtëm mund të rrjedhin nga Greqishtja e vjetër:

*Ardiaioi, emri i lashtë grek për Ardiaei (ardis, 'koka e shigjetës, thumb'). Një sfidë e kësaj teorie është se rrënja e sugjeruar ardis nuk formon domosdoshmërisht 'Ardiaioi', sipas rregullave të gjuhës greke.
*Cleitus, ("κλειτός", njeri me famë - renowned man)
*Glaukias, ("γλαυκός", "njeriu shkëlqyes - gleaming man")
*Illyrians, gr. , ekzonim fisnor
*Mellito, Greek and Celtic element, gr. , "si mjalti - like honey"
*Plator, gr. , "burrë i gjërë - wide man"
*Pleuratus, gr. , "side'"

### Latinisht 
Emrat e mëposhtëm mund të rrjedhin nga latinishtja :

* Ardiaei, ( *ardea*, 'heron'). Megjithatë, problemi me teorinë që mbështet etimologjinë latine për Ardiaei është se Ardiaioi, një formë greke e Ardiaeit gjendet në disa burime pararomake, dhe rezulton se i paraprin ndikimit romak/latin, pasi i paraprin Vardaeit, një formë tjetër e këtij emri. Historiani grek Straboni thotë në paragrafin 6 (Libri 7, kapitulli 5) të Geographica: “Ardiaei u quajtën nga njerëzit e kohëve të mëvonshme “Vardiaei”. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Ilirologjia
* Gjuha ilire
* Mesapishtja
* Gjuha liburne
* Gjuha ilire (moderne)
* Gjuhët indo-evropiane

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Mayer, Anton. “Der Satem-Charakter Des Illyrischen”. Glotta 24, nr. 3/4 (1936): 161–203. http://www.jstor.org/stable/40265417.

## Referime