Benjamin Franklin

**Benjamin Franklin** (17 prill 1790) ishte një polimat amerikan: një shkrimtar, shkencëtar, shpikës, burrë shteti, diplomat, printer, botues dhe filozof politik. Ndër intelektualët më me ndikim të kohës së tij, Franklin ishte një nga Etërit Themelues të Shteteve të Bashkuara; hartues dhe nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë.

Franklin u bë një redaktor dhe printer i suksesshëm gazetash në Filadelfia, qyteti kryesor në koloni, duke botuar *Pennsylvania Gazette* në moshën 23 vjeçare. Ai u bë i pasur duke botuar këtë dhe ''Poor Richard's Almanack*, të cilin e shkroi me pseudonimin "Richard Saunders". Pas vitit 1767, ai u shoqërua me *Pennsylvania Chronicle*, një gazetë e njohur për ndjenjat e saj revolucionare dhe kritikat ndaj politikave të Parlamentit Britanik dhe të Kurorës.

Si shkencëtar, studimet e tij për energjinë elektrike e bënë atë një figurë kryesore në Iluminizmin Amerikan dhe historinë e fizikës. Ai gjithashtu hartoi dhe emëroi Rrymën e Golfit. Shpikjet e tij të shumta të rëndësishme përfshijnë shufrën rrufeje, bifokale, harmonikë xhami dhe sobë Franklin. Ai themeloi shumë organizata qytetare, duke përfshirë Library Company, departamentin e parë të zjarrfikësve në Filadelfia, dhe Universitetin e Pensilvanisë. Franklin fitoi titullin "Amerikani i Parë" për fushatën e tij të hershme dhe të palodhur për unitetin kolonial. Ai ishte i vetmi person që nënshkroi Deklaratën e Pavarësisë, Traktatin e Parisit, paqen me Britaninë dhe Kushtetutën. Themelues në përcaktimin e etikës amerikane, Franklin është quajtur "amerikani më i arrirë i epokës së tij dhe më me ndikim në shpikjen e llojit të shoqërisë që do të bëhej Amerika".

Jeta dhe trashëgimia e tij e arritjeve shkencore dhe politike, dhe statusi i tij si një nga Etërit Themelues më me ndikim të Amerikës, e kanë parë Franklin të nderuar për më shumë se dy shekuj pas vdekjes së tij në kartëmonedhën 100 dollarëshe dhe në emrat e anijeve luftarake, shumë qytete dhe qarqe, institucione arsimore dhe korporata, si dhe në referenca të shumta kulturore dhe një portret në Zyrën Ovale. Më shumë se 30,000 letra dhe dokumente të tij janë mbledhur në *The Papers of Benjamin Franklin*.

## Prejardhja 
Babai i Benjamin Franklinit, Josiah Franklin, ishte një tregtar dhjami, sapunbërës dhe qiribërës. Josiah Franklin lindi në Ecton, Northamptonshire, Angli, më 23 dhjetor 1657, djali i Thomas Franklin, një farkëtar dhe fermer, dhe gruaja e tij, Jane White. Babai i Benjaminit dhe të katër gjyshërit e tij kanë lindur në Angli.

Josiah Franklin kishte gjithsej shtatëmbëdhjetë fëmijë me dy gratë e tij. Ai u martua me gruan e tij të parë, Anne Child, rreth vitit 1677 në Ecton dhe emigroi me të në Boston më 1683; ata kishin tre fëmijë para emigrimit dhe katër pas. Pas vdekjes së saj, Josiah u martua me Abiah Folger më 9 korrik 1689, në Old South Meeting House nga Reverend Samuel Willard dhe pati dhjetë fëmijë me të. Benjamin, fëmija i tyre i tetë, ishte fëmija i pesëmbëdhjetë i Josiah Franklin në përgjithësi, dhe djali i tij i dhjetë dhe i fundit.

Nëna e Benjamin Franklin, Abiah, lindi në Nantucket, Kolonia e Gjirit të Masaçusets, më 15 gusht 1667, nga Peter Folger, një mullixhi dhe mësues shkolle, dhe gruaja e tij, Mary Morrell Folger, një ish-shërbëtore me kontratë. Mary Folger vinte nga një familje puritane që ishte ndër pelegrinët e parë që ikën në Masaçusets për liri fetare, duke lundruar për në Boston më 1635 pasi mbreti Charles I i Anglisë kishte filluar të persekutonte puritanët. Babai i saj Peter ishte "lloj rebeli i destinuar për të transformuar Amerikën koloniale."ref>Isaacson, 2004, p. 14. Si nëpunës i gjykatës, ai u arrestua më 10 shkurt 1676 dhe u burgos më 19 shkurt për paaftësinë e tij për të paguar lirimin me kusht. Ai kaloi mbi një vit e gjysmë në burg.

## Jeta e hershme dhe arsimi 
### Boston 
[parapamje|djathtas|Një ilustrim i vendlindjes së Franklinit në [Milk Street, Boston|Milk Street në Boston, 1881]]
Franklin lindi në [Milk Street, Boston|Milk Street]] në Boston, Provinca e Gjirit të Masaçusets më 17 janar 1706, dhe u pagëzua në Old South Meeting House në Boston. Si një fëmijë duke u rritur përgjatë lumit Charles, Franklin kujtoi se ai ishte "përgjithësisht udhëheqësi midis djemve".

Babai i Franklin donte që ai të ndiqte shkollën me klerin, por kishte mjaftueshëm para për ta dërguar në shkollë për dy vjet. Ai ndoqi Boston Latin School, por nuk u diplomua; ai vazhdoi arsimimin e tij përmes leximit të pangopur. Edhe pse "prindërit e tij flisnin për kishën si një karrierë" për Franklin, shkollimi i tij përfundoi kur ai ishte dhjetë vjeç. Ai punoi për të atin për një kohë dhe në moshën 12-vjeçare u bë çiraku i vëllait të tij James, një printer, i cili i mësoi atij zanatin e printimit. Kur Benjamin ishte 15 vjeç, James themeloi *The New-England Courant'', e cila ishte gazeta e tretë e themeluar në Boston.

Kur iu mohua mundësia për t'i shkruar një letër gazetës për botim, Franklin adoptoi pseudonimin e "Silence Dogood", një e ve në moshë të mesme. Letrat e Znj. Dogood u botuan dhe u bënë objekt bisedash nëpër qytet. As James dhe as lexuesit e Courant nuk ishin në dijeni të mashtrimit dhe James ishte i pakënaqur me Benjamin kur zbuloi se korrespondenti popullor ishte vëllai i tij më i vogël. Franklin ishte një avokat i fjalës së lirë që në moshë të re. Kur vëllai i tij u burgos për tre javë më 1722 për botimin e materialeve që nuk i pëlqenin guvernatorit, i riu Franklin mori përsipër gazetën dhe kërkoi Znj. Dogood të shpallte, duke cituar ''Cato's Letters*: "Pa lirinë e mendimit nuk mund të ketë gjë të tillë si urtësia dhe asgjë e tillë si liria publike pa lirinë e fjalës". Franklin la praktikën e tij pa lejen e vëllait të tij dhe duke bërë kështu u bë një i arratisur.

### Zhvendosja në Filadelfia 
Në moshën 17-vjeçare, Franklin iku në Filadelfia, duke kërkuar një fillim të ri në një qytet të ri. Kur mbërriti për herë të parë, ai punoi në disa shtypshkronja atje, por nuk ishte i kënaqur nga perspektiva e menjëhershme në asnjë nga këto punë. Pas disa muajsh, ndërsa punonte në një shtypshkronjë, guvernatori i Pensilvanisë Sir William Keith e bindi atë të shkonte në Londër, gjoja për të marrë pajisjet e nevojshme për krijimin e një gazete tjetër në Filadelfia. Duke zbuluar se premtimet e Keith për të mbështetur një gazetë ishin boshe, ai punoi si shtypës në një shtypshkronjë në atë që është kisha e sotme e St Bartholomew-the-Great në zonën Smithfield të Londrës. Pas kësaj, ai u kthye në Filadelfia më 1726 me ndihmën e Thomas Denham, një tregtar që e punësoi atë si nëpunës, dyqanxhi dhe llogaritar në biznesin e tij.

## Interesat dhe aktivitetet 
### Shahu 
[parapamje|Klubi i Shahut Franklin Mercantile në [Filadelfia, emëruar në nder të Franklin]]
Franklin ishte një shahist i zjarrtë. Ai ishte duke luajtur shah rreth vitit 1733, duke e bërë atë shahistin e parë të njohur me emër në kolonitë amerikane. Eseja e tij mbi "The Morals of Chess" në *Columbian Magazine'' në dhjetor 1786 është shkrimi i dytë i njohur mbi shahun në Amerikë. Ai dhe një shok e përdorën shahun si mjet për të mësuar gjuhën italiane, të cilën e studionin të dy; fituesi i çdo loje mes tyre kishte të drejtë të caktonte një detyrë, si p.sh. pjesë të gramatikës së italishtes që të mësoheshin përmendësh, që të kryheshin nga humbësi përpara takimit të tyre të ardhshëm.

Franklin ishte në gjendje të luante shah më shpesh kundër opozitës më të fortë gjatë viteve të tij si nëpunës civil dhe diplomat në Angli, ku loja ishte shumë më mirë se në Amerikë. Ai ishte në gjendje të përmirësonte standardin e tij të lojës duke u përballur me lojtarë më me përvojë gjatë kësaj periudhe. Ai ndoqi rregullisht Old Slaughter's Coffee House në Londër për shah dhe shoqërim, duke bërë shumë kontakte të rëndësishme personale. Ndërsa ishte në Paris, si vizitor dhe më vonë si ambasador, ai vizitoi kafenenë e famshme Café de la Régence, të cilën lojtarët më të fortë të Francës e bënë vendin e tyre të rregullt të takimit. Asnjë regjistrim i lojërave të tij nuk ka mbijetuar, kështu që nuk është e mundur të konstatohet fuqia e tij e lojës në terma moderne.

Franklin u fut në U.S. Chess Hall of Fame më 1999.

## Bibliografia
### Biografitë
* Becker, Carl Lotus. "Benjamin Franklin", *Dictionary of American Biography* (1931) – vol 3, with links online 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* Wood, Gordon. "Benjamin Franklin" *Encyclopedia Britannica* (2021) online 
* 
* 

## Shënime 
## Referime