Turqit në Maqedoni të Veriut

**Turqit në Maqedoninë e Veriut**, të njohur edhe si **maqedonas turq** dhe **turq maqedonas** janë turqit etnikë që përbëjnë grupin e tretë etnik më të madh në Republikën e Maqedonisë së Veriut .  Sipas regjistrimit të vitit 2002, kishte 77,959 turq që jetonin në vend, duke formuar një pakicë prej rreth 3.8% të popullsisë.  Komuniteti përbën shumicën në Qendër Zhupë dhe Plasnicë .  Ka gjithashtu rreth 100,000 Torbesh dhe disa prej tyre ende mbajnë një lidhje të fortë me identitetin turk . 

## Historia 
### Epoka osmane 
Maqedonia ra nën sundimin e turqve osmanë në vitin 1392, duke mbetur pjesë e Perandorisë Osmane për më shumë se 500 vjet deri në vitin 1912 dhe luftërat ballkanike .  Ali Rıza Efendi - Babai i Mustafa Kemal Ataturkut vjen nga Kodžadžik,   në Komunën Centar Župa, ku ka një shtëpi përkujtimore.  Në Ohër ka një numër të konsiderueshëm shqiptarësh të turqizuar me origjinë nga Elbasani, Durrësi dhe Ulqini .  Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare myslimane të Kumanovës dhe Manastirit ishte turqizuar edhe gjatë sundimit osman. 
[parapamje| [Manastiri (qytet)|Manastiri në shekullin XIX]]

Një pjesë e konsiderueshme e komunitetit turk në Prilep ishte me origjinë shqiptare. Historiografi serb Jovan Haxhi-Vasiljeviq shkruan se: ' 

: *“Midis turqve dhe shqiptarëve myslimanë që kanë jetuar në qytet (Prilep) është shumë e vështirë të bëhet dallimi, sidomos mes familjeve të vjetra të qytetit. Familjet shqiptare muhamedane, sapo mbërritën në qytet, u bashkuan me turqit. ,..."*

Studiuesi bullgar Vasil Kançov shkruante në vitin 1900 se shumë shqiptarë u deklaruan si turq. Në Shkup, Manastir, Resnjë, Ohër, Strugë, Tetovë dhe Gostivar, popullsia që u vetëdeklarua turke "ishte e gjakut shqiptar", por ajo "ishte turqizuar pas pushtimit osman, përfshirë Skënderbeun", duke iu referuar islamizimit. Jordan Ivanovi, profesor në Universitetin e Sofjes, shkruante në vitin 1915 se shqiptarët, duke qenë se nuk kishin alfabetin e tyre, për shkak të mungesës së vetëdijes së konsoliduar kombëtare dhe të ndikuar nga propaganda e huaj, deklaroheshin si turq, grekë dhe bullgarë, në varësi të se cilës fe i përkisnin. Shqiptarët po humbnin gjuhën amtare në Manastir, Ohër, Strugë dhe Shkup. Studiuesi Dimitar Gađanov shkruante në vitin 1916 se Gostivari ishte i populluar nga 4000 shqiptarë “të turqizuar”, 100 shqiptarë ortodoksë dhe 3500 bullgarë, ndërsa rrethina ishte kryesisht shqiptare. 

Gjuhëtari gjerman Gustav Weigand përshkruan procesin e turqizimit të popullsisë urbane shqiptare në veprën e tij të vitit 1923 *Ethnographie Makedoniens* (Etnografia e Maqedonisë). Ai shkruan se në qytete, veçanërisht duke vënë në dukje Shkupin dhe Manastirin, shumë prej banorëve turq janë në fakt shqiptarë, duke u dalluar për dallimin në artikulimin e disa fjalëve turke, si dhe veshjen dhe përdorimin e veglave të tyre. Ata flasin shqip në shtëpi, por përdorin turqisht kur janë në publik. Ata i referohen vetes si *turq*, termi në atë kohë ishte gjithashtu një sinonim për *myslimanët*, me turqit etnikë që u referoheshin atyre si *Turkoshak*, një term nënçmues për dikë që e portretizon veten si turk. 

### Epoka jugosllave 
Pasi ra Perandoria Osmane në fillim të shekullit të 20-të, shumë prej turqve u larguan në Turqi . Shumë u larguan nën sundimin jugosllav, dhe të tjerë u larguan pas Luftës së Dytë Botërore . Të tjerët u martuan ose thjesht e identifikuan veten si maqedonas ose shqiptarë për të shmangur stigmën dhe persekutimin .  Një politikë e turqizimit të popullsisë shqiptare u zbatua nga autoritetet jugosllave në bashkëpunim me qeverinë turke, duke shtrirë periudhën 1948-1959. U krijua një komision për të vizituar komunitetet shqiptare në Maqedoni, duke vizituar Tetovën, Gostivarin, Dibrën, Kërçovën, Strugën, Kumanovën, Gjorçe Petrov dhe Resnjën . Duke filluar nga viti 1948, gjashtë shkolla turke u hapën në zonat me shumicë të madhe shqiptare, si në Tearcë, Gorna Banjica, Dolna Banjica Vrapçishtë si dhe në periferi të Tetovës dhe Gostivarit . Në vitet 1951-52 u hapën gjithsej 40 shkolla turke në Dibër, Kërçovë, Kumanovë, Strugë, Resnjë, Manastir, Krushevë dhe Prilep . 

Analiza bashkëkohore përshkruan raste të rezistencës ndaj shkollave turke në zonën e Pollogut, ku nxënësit dhe mësuesit shqipfolës refuzuan të ndiqnin shkollat turke. Në Tetovë, asnjë nga mësuesit vendas nuk donte të jepte mësim në gjuhën turke, kështu që në vend të tyre u sollën zëvendësues nga Shkupi. Një rast tjetër i dukshëm ka ndodhur në Gostivar, ku një mësues nga Banjica, i cili sipas analizave të komisionit: “Edhe pse ka lindur në të njëjtin fshat dhe gjuha e tij amtare është turqishtja, kur u hap shkolla turke nuk pranoi të jepte mësim në gjuhën turke dhe kishte kërkuar të punonte në fshatrat shqiptare…”. Kështu komiteti jugosllav e karakterizoi popullsinë vendase si të përvetësuar një "botëkuptim politik të madh shqiptar". Rezistenca kundër hapjes së shkollave turke ishte më e përhapur në Tetovë dhe Gostivar. Në vitin 1952, në natën e Kurban Bajramit, lideri politik vendas i Tetovës, Mehmet Riza Gega, shpërndau fletushka duke iu lutur prindërve shqiptarë që t'i dërgonin fëmijët e tyre në shkollat turqishtfolëse. Në Gostivar aktivisti nacionalist Myrtezan Bajraktari u ndalua dhe u mor në pyetje nga policia sekrete jugosllave ( UDBA ). Gjatë marrjes në pyetje, ai deklaroi se kundërshtonte hapur shkollat turke dhe se këtë e bën "vetëm që shqiptarët të ndjehen si patriotë dhe të mos lejojnë të turqizohen". 

Në regjistrimin e vitit 1953, një pjesë e madhe e shqiptarëve u deklaruan si turq etnikë: 

* Në komunën e Likovës në vitin 1948 janë regjistruar 12.733 shqiptarë, numër i cili në vitin 1953 ka rënë në 3609. Popullsia turke shkoi nga 5 persona në vitin 1948 në 9878 në 1953.
* Në komunën e Radostushës, në vitin 1948 ishin të regjistruar 2252 shqiptarë dhe në vitin 1953 410, ku komuniteti turk nga 7 anëtarë në vitin 1948 arriti në 2453 në vitin 1953.
* Në komunën e Demir Hisarit janë regjistruar 964 shqiptarë në vitin 1948 dhe 50 në vitin 1953, ku komuniteti turk nga 6 anëtarë në vitin 1948 ka shkuar në 1027 në vitin 1953.
* Në komunën e Dollnenit në vitin 1948 janë regjistruar 4786 shqiptarë dhe në vitin 1953 174, ku komuniteti turk nga 1005 anëtarë në vitin 1948 ka shkuar në 6450 në vitin 1953.
* Në komunën e Krivogashtanit në vitin 1948 janë regjistruar 594 shqiptarë dhe në vitin 1953 12, ku komuniteti turk nga 2 anëtarë në vitin 1948 ka shkuar në 656 në vitin 1953.
* Në komunën e Krushevës në vitin 1948 janë regjistruar 2335 shqiptarë dhe në vitin 1953 1265, ku komuniteti turk nga 3 anëtarë në vitin 1948 ka shkuar në 1269 në vitin 1953.
* Në komunën e atëhershme të Tabanocit, në vitin 1948 ishin të regjistruar 3.372 shqiptarë dhe në vitin 1953 476, ku komuniteti turk nga 436 anëtarë në vitin 1948, në 3.434 në vitin 1953.
* Në komunën e Kërçovës në vitin 1948 janë regjistruar 1187 shqiptarë dhe në vitin 1953 413, ku komuniteti turk nga 1748 anëtarë në vitin 1948 ka shkuar në 5192 në vitin 1953.
* Në komunën e Butelit, në vitin 1948 janë regjistruar 4755 shqiptarë dhe në vitin 1953 2958, ku komuniteti turk nga 14 anëtarë në vitin 1948 ka shkuar në 2204 në vitin 1953.
* Në komunën e Gjorçe Petrovit, në vitin 1948 ishin regjistruar 12.443 shqiptarë dhe në vitin 1953 8.827, ku komuniteti turk nga 48 anëtarë në vitin 1948, në 4.783 në vitin 1953.
* Në komunën e Kumanovës, në vitin 1948 ishin të regjistruar 3.919 shqiptarë dhe në vitin 1953 1.331, ku komuniteti turk nga 1.793 në vitin 1953 shkon në 5.622.
* Në komunën e Tetovës, në vitin 1948 ishin regjistruar 22.631 shqiptarë dhe në vitin 1953 20.873, ku komuniteti turk nga 306 anëtarë në vitin 1948, në 4.516 në vitin 1953.
* Në komunën e atëhershme të Draçevës, në vitin 1948 ishin regjistruar 7.006 shqiptarë dhe në vitin 1953 në 5.745, ku komuniteti turk nga 178 anëtarë në vitin 1948, në 5.195 në vitin 1953.
* Në komunën e Manastirit, në vitin 1948 ishin regjistruar 13.166 shqiptarë dhe në vitin 1953 4.014, ku komuniteti turk nga 14.050 anëtarë në vitin 1948, në 29.151 në vitin 1953.
* Në komunën e Rakotincës, në vitin 1948 ishin regjistruar 2.494 shqiptarë dhe në vitin 1953 1.362, ku komuniteti turk nga 60 anëtarë në vitin 1948 arriti në 4.538 në vitin 1953.

Pas vitit 1953, ndodhi një emigrim i madh i turqve bazuar në një marrëveshje midis Republikës së Turqisë dhe Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë - rreth 80,000 sipas të dhënave jugosllave dhe mbi 150,000 sipas burimeve turke.  Nga 203.087 turqit në Maqedoni në vitin 1953, 15.88% ose 32.392 e kanë dhënë maqedonishten si gjuhë amtare dhe 13.28% ose 27.086 kanë dhënë gjuhën shqipe. 

## Kultura 
[majtas|parapamje| [Xhamia e Mustafë Pashës|Xhamia e Mustafa Pashës]]
[parapamje| Kurshumli Hani është një nga shumë monumentet turke në [Çarshia e Shkupit|Çarshinë e Vjetër, Shkup]]

### Gjuha 
Turqit maqedonas flasin gjuhën turke dhe së dyti shqip në perëndim dhe maqedonisht në lindje. Turqishtja flitet me përzierje sllave dhe greke duke krijuar një dialekt unik turk maqedonas.  Megjithatë, maqedonishtja përdoret gjithashtu gjerësisht në mesin e komunitetit.  Sipas regjistrimit të vitit 2021, 62,623 individë deklaruan turqishten si gjuhën e tyre amtare, krahasuar me 70,961 që deklaruan etninë turke. 

### Religjioni 
Sipas regjistrimit të vitit 2002, turqit përbëjnë 12% të popullsisë totale myslimane në Maqedoni. 

## Demografia 
Popullsia turke në Maqedoni sipas regjistrimit të vitit 2021 (shumica turke me **shkronja të zeza** ):

## Diaspora 
parapamje| Flamuri i turqve maqedonas
parapamje| Flamuri i turqve të Shkupit
Që nga vitet 1960, turqit e Maqedonisë kanë emigruar në disa vende të Evropës Perëndimore. Për shembull, në Suedi ka rreth 5000 turq maqedonas; rreth 90% (ose 4,500) jetojnë në Malmö .  Në vitin 1973 formuan klubin e futbollit turko-suedez FSK Prespa Birlik .  Belgjikën,  Republikën Çeke,  Sllovakinë, 

Përveç kësaj, në Amerikën e Veriut janë formuar edhe bashkësi turke maqedonase. Në vitin 1960, Organizata Patriotike Maqedonase raportoi se një pjesë e vogël e maqedonasve turq në Shtetet e Bashkuara "kanë shprehur solidaritet me qëllimet e MPO-së dhe kanë dhënë kontribute për nevojat e saj financiare". 

## Dita kombëtare 
Edhe turqit në Maqedoni kanë një ditë kombëtare, *Ditën e Arsimit në gjuhën Turke* . Me vendim të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë në vitin 2007, 21 dhjetori u bë ditë kombëtare dhe ditë jopune për komunitetin turk në vend. 

## Media 
Në turqisht ka transmetime radio dhe televizive .  Që nga viti 1945, Radiotelevizioni i Maqedonisë transmeton një orë në ditë programe televizive turke dhe katër orë e gjysmë programe radiofonike turke.  Për më tepër gazeta *Birlik* botohet në gjuhën turke tri herë në javë. 

Partia e parë politike e turqve në Maqedoni është Partia Demokratike Turke (TDP). Për shkak të ndryshimeve politike dhe ekonomike në Maqedoni, turqit, si komunitetet tjera, kanë vendosur të organizohen për të mbrojtur dhe zhvilluar të drejtat e tyre politike. Si rezultat, një shoqatë politike e quajtur Bashkimi Demokratik Turk u krijua më 1 korrik 1990. Shoqata identifikoi qëllimin e saj madhor për mbrojtjen e interesave kombëtare dhe morale të turqve në Maqedoni dhe filloi aktivitete në këtë drejtim. Zhvillime të tilla i lejuan turqit të transformonin shoqatën e tyre në një parti politike. Transformimi përfundoi më 27 qershor 1992, kur Bashkimi Demokratik Turk u riemërua Partia Demokratike Turke në kongresin e dytë të jashtëzakonshëm nën udhëheqjen Avni Engüllü në Shkup . Që nga themelimi i saj, TDP-ja mbron të drejtat dhe interesat e turqve në Maqedoni. 

## Shih edhe 
* Torbeshët
* Komuna e Plasnicës
* Komuna Qendër Zhupë
* Islami në Maqedoninë e Veriut
* Gjuhët e Republikës së Maqedonisë

## Referime