Edward Norton

**Edward Harrison Norton** (lindi më 18 gusht 1969) është një aktor, producent, regjisor dhe skenarist amerikan. Pasi u diplomua në Kolegjin Yale në vitin 1991 me një diplomë në histori, ai punoi për disa muaj në Japoni përpara se të transferohej në New York City për të ndjekur një karrierë aktrimi. Ai fitoi njohje dhe vlerësime kritike për debutimin e tij në *Primal Fear* (1996), i cili i dha atij një Golden Globe Award për Aktorin më të Mirë Mbështetës dhe një nominim për Academy Award në të njëjtën kategori. Roli i tij si një neonazist i shpenguar në *American History X* (1998) i dha atij një nominim për Academy Award për Aktorin më të Mirë. Ai gjithashtu luajti në filmin *Fight Club* (1999), i cili mblodhi një numër të madh ndjekësish.

Norton themeloi kompaninë e prodhimit Class 5 Films në vitin 2003 dhe ishte regjisor ose producent i filmave *Keeping the Faith* (2000), *Down in the Valley* (2005), dhe *The Painted Veil* (2006). Ai vazhdoi të merrte lëvdata për rolet e tij si aktor në filma të tillë si *The Score* (2001), *25th Hour* (2002), *The Italian Job* (2003), *The Illusionist* (2006), *Moonrise Kingdom* (2012), dhe *The Grand Budapest Hotel* (2014). Sukseset e tij më të mëdha komerciale kanë qenë *Red Dragon* (2002), *Kingdom of Heaven* (2005), *The Incredible Hulk* (2008), dhe *The Bourne Legacy* (2012). Për rolet e tij si një aktor arrogant në *Birdman* (2014) dhe *A Complete Unknown* (2024), Norton fitoi nominime të mëtejshme për Academy Award për Aktorin më të Mirë Mbështetës. Ai ka drejtuar dhe ka luajtur gjithashtu në filmin kriminal *Motherless Brooklyn* (2019) dhe ka luajtur në *Glass Onion: A Knives Out Mystery* (2022).

Norton është një aktivist mjedisor dhe sipërmarrës social. Ai është anëtar i administratorit të Enterprise Community Partners, një organizatë jofitimprurëse që avokon për strehim të përballueshëm, dhe shërben si president i degës amerikane të Maasai Wilderness Conservation Trust. Ai është gjithashtu Ambasadori i Vullnetit të Mirë i OKB-së për Biodiversitetin.

## Jeta e hershme 
Edward Harrison Norton lindi në Boston, Massachusetts, më 18 gusht 1969. Ai u rrit në Columbia, Maryland. Babai i tij, Edward Mower Norton Jr., shërbeu në Vietnam si toger i Marinës përpara se të bëhej avokat mjedisor dhe avokat i ruajtjes së natyrës duke punuar në Azi dhe prokuror federal në administratën Carter. Nëna e tij, Lydia Robinson "Robin" (mbiemri i vajzërisë Rouse), ishte një mësuese anglishteje që vdiq pas një operacioni për të hequr një tumor në tru në vitin 1997. Gjyshi i Norton nga nëna, James Rouse, ishte themeluesi i The Rouse Company dhe bashkëthemelues i korporatës së pasurive të patundshme Enterprise Community Partners. Ai ka dy vëllezër e motra më të vegjël, Molly dhe James. Ai kënaqej duke parë filma me të atin si paraadoleshent, por më vonë reflektoi se ishte i magjepsur nga kinematografia dhe jo nga aktrimi. Në CCTA, ai luajti në disa prodhime teatrale të drejtuara nga Toby Orenstein. Më pas ai u zhyt në filma, duke përmendur Dustin Hoffman dhe Robert De Niro si dy nga frymëzimet e tij të hershme sepse "ata që i pëlqenin ishin gjithashtu ata që e bënin të mendonte se mund ta bënte sepse nuk ishin djemtë më të pashëm". Ai ndoqi Kolegjin Yale, duke u diplomuar në vitin 1991 me një diplomë Bachelor të Arteve në histori. Pasi u diplomua nga Yale, i njohur në japonisht, Norton punoi në një organizatë jofitimprurëse si përfaqësues për kompaninë e gjyshit të tij, Enterprise Community Partners, në Osaka, Japoni.

## Karriera 
### 1991–1994: Fillimet e karrierës 
Pas pesë muajsh në Japoni, Norton u transferua në New York City, ku e mbante veten duke bërë punë të rastësishme. Në vitin 1994, Norton bëri audicion për *Finding the Sun* të Albee, por nuk e mori rolin. Albee gjeti një rol të ri për të dhe e la Norton të lexonte për *Fragments*. Dramaturgu u impresionua nga performanca e Norton në prova dhe e zgjodhi atë për premierën e saj botërore. Performanca e tij u lavdërua nga kritikët; Roger Ebert i *Chicago Sun-Times* vlerësoi personazhin e Nortonit si "plotësisht bindës", ndërsa Peter Stack i *San Francisco Chronicle* e quajti aktorin "ai që duhet ndjekur" pas debutimit të tij. Norton fitoi një Golden Globe Award për Aktorin më të Mirë Mbështetës dhe u nominua për një Academy Award në të njëjtën kategori për rolin e tij në film. Norton luajti në dy filma të tjerë të publikuar në vitin 1996; ai luajti rolin e avokatit të Larry Flynt, Alan Isaacman, në dramën biografike të Milos Forman, *The People vs. Larry Flynt*, dhe Holden Spence në filmin muzikor të Woody Allen, *Everyone Says I Love You*.

thumb|upright|Norton më 1997
Në vitin 1998, Norton luajti përkrah Matt Damon në *Rounders*, i cili ndjek dy miq që kanë nevojë urgjente për para dhe luajnë poker për të shlyer një borxh të madh. Filmi dhe performanca e Norton morën një reagim të vakët; *Entertainment Weekly* shkroi se aktrimi i tij "nuk shkon kurrë askund", ndërsa *Chicago Reader* vërejti se personazhi i tij nuk ishte aq i mirë sa ta bënte filmin interesant. Roli i tij në dramën kriminale *American History X*, e publikuar më vonë atë vit, i dha atij vlerësime të gjera. Në të, Norton portretizon Derek Vinyard, një neonazist të reformuar, i cili braktis ideologjinë e tij të paracaktuar pas tre vitesh burg. Gjatë prodhimit, Norton thuhet se ishte i pakënaqur me shfaqjen e parë të regjisorit Tony Kaye. Si pasojë, ai mori përsipër montazhin (pakredituar) dhe përfundoi prerjen përfundimtare, e cila ishte 40 minuta më e gjatë se versioni i Kaye. *The New Yorker* shkroi se ai i dha Derekut një "joshje erotike të paqartë" që e bëri filmin të paharrueshëm, ndërsa *Chicago Tribune* e konsideroi performancën e tij një kandidat të menjëhershëm për një Oskar. Norton mori një nominim për Oskar për Aktorin më të Mirë, dhe fitoi një Golden Satellite Award në të njëjtën kategori.

Në filmin e vitit 1999, *Fight Club*, me regji të David Fincher, Norton luajti rolin e një narratori të paidentifikuar, i cili ndihet i bllokuar në punën e tij si punonjës i bardhë. Filmi bazohet në romanin e vitit 1996 të Chuck Palahniuk. Për t'u përgatitur për rolin, Norton mori mësime në boks, taekwondo dhe grappling. *Fight Club* u shfaq premierë në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Venecia në vitin 1999. Gjatë promovimit të filmit, Norton shpjegoi se *Fight Club* shqyrton konfliktet e vlerave të Gjeneratës X si brezi i parë i rritur në televizion, duke hetuar "dëshpërimin dhe paralizën që njerëzit ndiejnë përballë trashëgimisë së këtij sistemi vlerash nga reklamat". Për performancën e tij, Norton u nominua për Aktorin më të Mirë nga Shoqata e Kritikëve të Filmit Online.Online Film Critics Society. Pavarësisht se nuk pati shumë sukses në biletari, *Fight Club* u bë një klasik kult pas publikimit të DVD-së në vitin 2000.

## Filmografia 
### Film 
### Television 
## Referime 
## Lidhje të jashtme 
*