Turbo-folk

**Turbo-folk** (ndonjëherë referuar si **pop-folk** ose **popullor popullor** ) është nënzhanër i muzikës pop bashkëkohore me origjinën e saj në Serbi, që u zhvillua fillimisht gjatë viteve 1980 dhe 1990, me stile të ngjashme muzikore në Bullgari ( chalga ), Rumani ( manele, etno) dhe Shqipëri ( tallava ). Është një zhanër i fuzion i muzikës popullore, duke përzier muzikën popullore serbe me zhanre të tjera: të tilla si pop, rock, R&B, elektronike dhe hip-hop .

## Sfondi dhe karakteristikat 
Muzika turbo-folk u shfaq si një nënkulturë në fshat gjatë viteve 1970 përpara se të migronte në qytet në vitet '80 dhe përfundimisht të arrinte zgjerimin e mëtejshëm në vitet '90 gjatë sundimit të Slobodan Millosheviçit, Luftërave Jugosllave, inflacionit dhe izolimit politik.

Termi fillimisht u fut në përdorim nga muzikanti malazez Rambo Amadeus, ndërsa me shaka i referohej stilit të tij muzikor. Megjithatë, kritikët e miratuan shpejt këtë term, i cili i referohej një stili muzikor që ndërthurte muzikën popullore me elemente të muzikës elektronike, Eurodance dhe hip-hop ose zhanre të tjera që nuk lidhen me muzikën e vërtetë tradicionale serbe . Ndikim të madh ka pasur edhe muzika popullore turke dhe greke, shpesh me raste të plagjiaturës pa pasoja për shkak të situatës politike në Jugosllavi. Këngët u kompozuan kryesisht nga muzikantë të njohur të rock dhe pop si Milić Vukašinović, Goran Bregović dhe Kornelije Kovač me tekste kryesisht të shkruara nga Marina Tucaković .

## Interpretuesit dhe popullariteti 
Rekordin në shitje e mban Lepa Brena, e cila ka shitur mbi 40 milionë disqe dhe ka mbajtur disa nga koncertet më të mëdha në Ballkan, duke e bërë atë këngëtaren më të suksesshme boshnjake deri më sot. Brena konsiderohej gjithashtu si simboli i ish-Jugosllavisë, i bashkimit dhe fuqisë së vendit, dhe pas shpërbërjes së federatës, i të ashtuquajturës *jugonostalgji* . Në atë kohë, e vetmja “rivale” që kishte Lepa Brena ishte Vesna Zmijanac. Zmijanac dhe Brena konsideroheshin yjet më të mëdhenj në Jugosllavi. E njohur si një nga këngëtaret më të spikatura jugosllave, Zmijanac u pagëzua si seks-simbol, ikona e modës dhe homoseksualëve të viteve tetëdhjetë.
[djathtas|parapamje| [Ceca, padyshim këngëtarja më e njohur e turbo-folkut]]
Në mesin e këngëtarëve të ndryshëm turbo-folk në vitet nëntëdhjetë, ndoshta ylli më i madh i dekadës ishte Dragana Mirković, e cila ka shitur më shumë se 10 milionë disqe. Ajo në atë kohë kishte nënshkruar kontratë me Južni Vetar, së bashku me këngëtarë të tjerë të njohur si Mile Kitić, Sinan Sakić, Kemal Malovçiq dhe Šemsa Suljaković . Ndoshta një nga artistet më të famshme ish-jugosllave, Zorica Brunclik njihet për zërin e saj, stilin e modës dhe flokët rozë të ndezur. Ndonjëherë ajo dhe këngëtarja popullore Snežana Đurišić etiketohen si mbretëreshat e muzikës së re popullore.

Megjithatë, Svetlana Ceca Ražnatović dhe Aca Lukas dominuan skenën serbe të fundviteve nëntëdhjetë dhe në fillim të viteve 2000, duke fituar popullaritet të jashtëzakonshëm pavarësisht nga polemikat e tyre. Ceca ishte e martuar me Željko Ražnatović-in 'Arkan', komandant i Gardës Vullnetare Serbe, ndërsa Lukas është i njohur për stilin e tij të mundimshëm të jetesës që përfshinte varësinë nga droga dhe problemet e lojërave të fatit. Të dy këngëtarët u arrestuan gjatë operacionit *Sablja* në vitin 2003. Megjithatë, sot ata të dy konsiderohen si dy nga yjet më të mëdhenj në Ballkan. Për shkak të popullaritetit të saj, Ceca cilësohet si “nëna serbe”. Ajo mban edhe rekordin e koncertit më të madh të realizuar nga një këngëtare serbe. Koncerti i saj *Ušće 2013* u ndoq nga më shumë se 150 000 njerëz. Jelena Karleuša gjithashtu u bë e njohur në mesin e viteve nëntëdhjetë, e njohur për imazhin e saj tejet seksual dhe punën provokuese. Gjatë kësaj periudhe, Kroacia kishte edhe yjet e saj të pop-folk si Severina dhe Magazin me këngëtaren e saj kryesore Jelena Rozga .

Në vitet 2000, skena e dominuar nga një person u zëvendësua nga interpretues të ndryshëm që mbetën të njohur për të paktën një vit. Muzika e re dhe interpretuesit e saj u etiketuan si interpretues pop-folk. Kompania diskografike serbe Grand Production nënshkroi pothuajse çdo këngëtar në vend, duke marrë monopolin mbi industrinë e muzikës me hapësirë të konsiderueshme mediatike për shfaqjet e saj televizive, festivalet muzikore dhe revistat. Grand u konsiderua përgjegjës për suksesin e shumicës së akteve të njohura në atë kohë si Seka Aleksić, Indira Radić, Sasha Matić, Goga Sekulić, Stoja, Dara Bubamara, Aco Pejović, Viki Miljković, Sanja Gjorgjević, Jana dhe Deci dhe shumë të tjerë. Në fillim të viteve 2000, këngëtaret e njohura Viki Miljkoviq dhe Indira Radiq u bënë dy nga yjet më të mëdhaja në vend. Në vitin 2006 Indira Radiq mori çmimin për numrin më të madh të koncerteve të mbajtura. Në vitin 2005 me albumin e saj *Mahi, mahi*, Viki Miljkoviq u bë një nga këngëtaret më të suksesshme dhe më të njohura të asaj kohe. Çdo këngë e albumit të saj u bë një hit i madh në të gjithë Ballkanin. Konkursi i këngës së realitetit popullor *Zvezde Granda* krijoi gjithashtu shumë yje ngritës të pop-folk-ut, si Milica Todorović, Tanja Savić, Milan Stanković, Rada Manojlović dhe Milica Pavlović, karriera e të cilëve u menaxhua nga Grand. Yjet që u shfaqën në sezonet e mëvonshme ishin Aleksandra Prijović, Katarina Grujić dhe Andreana Čekić.

Pop-folk është një zhanër muzikor i dominuar nga Ana Bekuta dhe Neda Ukraden . Të dyja ato janë jashtëzakonisht të popullarizuara me karrierën e tyre që ka zgjatur për dekada. Ana Bekuta është një yll i madh në Serbi, ndërsa Neda Ukraden është më e suksesshme në skenën muzikore ballkanike.

## Kritika 
[parapamje| Graffiti kundër muzikës së Cecës në [Imotski, Kroaci : "Fikni të gjithë 'Cecat'/Ndizni qirinjtë/ Vukovari nuk do të harrohet kurrë" (me shkronjën e stilizuar *U*, si lëvizja fashiste kroate dhe antiserbe Ustaše )]]
Edhe pse shumë popullor, turbo-folku përshkruhet si pseudo-folklor, ndërsa shpesh lidhet me përfshirjen serbe në konfliktet boshnjake dhe kroate gjatë viteve 90'.  Kjo pjesë e krahut të majtë të shoqërisë serbe dhe kroate në mënyrë eksplicite e shihte këtë muzikë si kitsch vulgar, pothuajse pornografik, duke lavdëruar krimin, korrupsionin moral dhe ksenofobinë nacionaliste . Përveç krijimit të një lidhjeje midis turbofolkut dhe " përfitimit të luftës, krimit dhe kultit të armëve, sundimit të forcës dhe dhunës", në librin e saj *Smrtonosni sjaj* (Shkëlqimi vdekjeprurës) teoricienia e medias Beograd Ivana Kronja i referohet pamjes së saj si "agresive, sadiste dhe pornografike. ikonografi erotizuar”.   Në të njëjtën linjë, teoricieni britanik i kulturës Alexei Monroe e quan dukurinë "porno-nacionalizëm".  Megjithatë, turbo-folk ishte njëlloj i popullarizuar në mesin e popujve sllavë të jugut gjatë Luftërave Jugosllave .  u promovua dhe deri në një farë mase dhe ende vazhdon të promovohet dhe shfrytëzohet në mënyrë aktive nga stacionet televizive tregtare pro-qeveritare, veçanërisht në kanalet televizive Pink dhe Palma, të cilat i kushtojnë një pjesë të konsiderueshme të programit të tyre të transmetimit shfaqjeve turbo-folk dhe videove muzikore .

Të tjerë, megjithatë, mendojnë se kjo neglizhon kontekstin specifik shoqëror dhe politik që solli turbo-folku, i cili, siç thonë ata, ishte krejtësisht i ndryshëm nga konteksti i kulturës popullore bashkëkohore perëndimore. Sipas mendimit të tyre, turbo-folku shërbeu si një paradigmë dominuese e regjimit " nacionalist militant" të Sllobodan Millosheviçit, "të kontrolluar plotësisht nga menaxherët e mediave të regjimit".  John Fiske mendon se gjatë asaj periudhe turbo-folk dhe homologu i tij i afërt eurodance serb kishin monopolin mbi kulturën popullore të lejuar zyrtarisht, ndërsa, sipas tij, në të kundërt, kultura e masmedias perëndimore e asaj kohe ofronte një larmi të zhanreve muzikorem stilet e rinisë, dhe rrjedhimisht pozicionet ideologjike . 

Me prezantimin e chart-it  Croatia Songs më 15 shkurt 2022, u bë e qartë se muzika kryesore nga Serbia dhe republikat e tjera ish-jugosllave (e cila klasifikohet e gjitha si turbo-folk ose zakonisht "  "nga kritikët e saj në Kroaci) dominonte shijen muzikore të popullit kroat, pasi të vetmit artistë kroatë të paraqitur në tabelë ishin Eni Jurišić, Matija Cvek, 30zona, Kuku$ Klan, Jelena Rozga dhe Grše, dhe të vetmit artistë perëndimorë të paraqitur në tabelë ishin Glass Animals dhe Red Hot Chili Peppers