Ventilatori

thumb|Ventilatori i tavolinës
**Ventilatori** (nga lat. *ventulus*). Me ndihmën e këtyre pajisjeve elektrike bëhet ventilimi i hapësirave të mbyllura në objekte ndërtimore. Ky aparat vëhet në veprim me ndihmën elektromotorit asinkron me fuqi 10-100 W. Në boshtin e elektromorit është instaluar me mbërthim ventilatori i ndërtuar praj tre apo katër krahëve, të cilët vëhen në pkerrtësi prej 30°. Krahët e ventilatorit punohen prej plastikës apo prej llamarinës së aluminit. Elektromotori rrotullohet me shpejtësi 3000 rrotullime në minutë, shpejtësia e tij mund të rregullohet edhe me shkallëzime, duke përdorur ndërprerës me reostat.

Ventilatorët instalohen në mure, në hyrje të kanaleve për ventilim, në tavan dhe tavolina për rrymosje të mbyllur të dhomave. Drejtimi i rrymimit të ajrit varet nga drejtimi i lëvizjes së ventilatorit. Te disa ventilatorë drejtimi i rrymimit ndërron në mënyrë automatike.

## Historia 
parapamje|Vizatimi i patentave për një *tifoz të lëvizur nga mekanizmi*, 27 nëntor 1830
Punkah (fanka) u përdor në Indi rreth 500 pes. Ishte një ventilator dore i bërë nga shirita bambuje ose fibra të tjera bimore, që mund të rrotullohej ose të ftohej për të lëvizur ajrin. Gjatë sundimit britanik, fjala filloi të përdorej nga anglo-indianët për të nënkuptuar një ventilator të madh të sheshtë që lëkundet, i fiksuar në tavan dhe i tërhequr nga një shërbëtor i quajtur punkawallah .

Për qëllime të ajrit të kondicionuar, mjeshtri dhe inxhinieri i dinastisë Han Ding Huan (fl. 180 e.s.) shpiku një ventilator rrotullues me shtatë rrota me 3 rrota.&nbsp;m (10&nbsp;ft) në diametër; në shekullin e 8-të, gjatë dinastisë Tang (618-907), kinezët aplikuan fuqi hidraulike për të rrotulluar rrotat e ventilatorit për ajër të kondicionuar, ndërsa ventilatori rrotullues u bë edhe më i zakonshëm gjatë dinastisë Song (960-1279).  

Gjatë periudhës Heian (794-1185) në Japoni, fansat përshtatën rolin e simbolizimit të klasës shoqërore, si dhe një rol mekanik. Tessen, një tifoz japonez i përdorur në kohët feudale, ishte një armë e rrezikshme e fshehur në pamje të qartë në formën e një tifozi të rregullt, një armë e përdorur nga samurai kur katanat nuk ishin ideale.

Në shekullin e 17-të, eksperimentet e shkencëtarëve, duke përfshirë Otto von Guericke, Robert Hooke dhe Robert Boyle, vendosën parimet bazë të vakumit dhe rrjedhës së ajrit. Arkitekti anglez Sir Christopher Wren aplikoi një sistem të hershëm ventilimi në dhomat e Parlamentit që përdorte shakull për të qarkulluar ajrin. Dizajni i Wren ishte katalizatori për përmirësimin dhe inovacionin shumë më vonë. Ventilatori i parë rrotullues i përdorur në Evropë ishte për ventilimin e minierës gjatë shekullit të 16-të, siç ilustrohet nga Georg Agricola (1494–1555). 

John Theophilus Desaguliers, një inxhinier britanik, demonstroi përdorimin e suksesshëm të një sistemi ventilatori për të nxjerrë ajrin e ndenjur nga minierat e qymyrit në 1727 - ventilimi ishte veçanërisht i rëndësishëm në minierat e qymyrit për të parandaluar asfiksimin - dhe menjëherë më pas ai instaloi një aparat të ngjashëm në Parlament.  Inxhinieri civil John Smeaton, dhe më vonë John Buddle instaluan pompa ajri reciproke në minierat në Anglinë e Veriut, megjithëse makineria mund të prishej.

## Avulli 
Në vitin 1849, një ventilator me rreze 6 metrash me avull, i projektuar nga William Brunton, u vu në funksionim në Gelly Gaer Colliery të Uellsit të Jugut . Modeli u ekspozua në Ekspozitën e Madhe të 1851. Gjithashtu në 1851, David Boswell Reid, një mjek skocez, instaloi katër ventilatorë me avull në tavanin e spitalit të Shën Gjergjit në Liverpool, në mënyrë që presioni i prodhuar nga tifozët të detyronte ajrin e hyrjes lart dhe përmes hapjeve në tavan.   Përmirësimet në teknologji u bënë nga James Nasmyth, francezi Theophile Guibal dhe JR Waddle. 

## Elektrike 
parapamje|Dy c. Tifozët e kutisë së vitit 1980
Midis 1882 dhe 1886 Schuyler Wheeler shpiku një ventilator të mundësuar nga energjia elektrike.  Ai u tregtua komercialisht nga firma amerikane Crocker & Curtis kompania e motorëve elektrikë. Në 1885, një ventilator elektrik me makinë direkte desktop ishte i disponueshëm në treg nga Stout, Meadowcraft & Co. në Nju Jork. 

Në 1882, Philip Diehl zhvilloi ventilatorin e parë elektrik në botë të montuar në tavan . Gjatë kësaj periudhe intensive inovacioni, tifozët e fuqizuar nga alkooli, vaji ose vajguri ishin të zakonshme rreth fundit të shekullit të 20-të. Në vitin 1909, KDK e Japonisë ishte pioniere e shpikjes së tifozëve elektrikë të prodhuar në masë për përdorim shtëpiak. Në vitet 1920, përparimet industriale lejuan që tifozët e çelikut të prodhoheshin në masë në forma të ndryshme, duke ulur çmimet e ventilatorëve dhe duke lejuar më shumë pronarë të shtëpive t'i përballonin ato. Në vitet 1930, tifozi i parë i artit deco ("Mjellma e argjendtë") u projektua nga Emerson.  Nga vitet 1940, Crompton Greaves of India u bë prodhuesi më i madh në botë i tifozëve elektrikë të tavanit kryesisht për shitje në Indi, Azi dhe Lindjen e Mesme. Nga vitet 1950, tifozët e tavolinave dhe stendës u prodhuan me ngjyra të ndezura dhe tërheqëse.

Dritaret dhe ajri i kondicionuar qendror në vitet 1960 bënë që shumë kompani të ndërpresin prodhimin e ventilatorëve,  por në mesin e viteve 1970, me një ndërgjegjësim në rritje për koston e energjisë elektrike dhe sasinë e energjisë së përdorur për ngrohjen dhe ftohjen e shtëpive, ktheu- Ventilatorët e tavanit të stilit të shekullit u bënë sërish të njohur si dekorativë dhe me efikasitet energjie.

Në vitin 1998 William Fairbank dhe Walter K. Boyd shpikën ventilatorin tavan me volum të lartë me shpejtësi të ulët (HVLS), i projektuar për të reduktuar konsumin e energjisë duke përdorur fletë të gjata të ventilatorit që rrotullohen me shpejtësi të ulët për të lëvizur një vëllim relativisht të madh ajri. 

## Implikimet sociale 
Përpara se tifozët me energji të ishin gjerësisht të aksesueshëm, përdorimi i tyre lidhej me ndarjen shoqërore midis klasave shoqërore. Në Britani dhe Kinë, ato fillimisht u instaluan vetëm në ndërtesat e Parlamentit dhe në shtëpitë fisnike. Në Egjiptin e Lashtë (3150 para Krishtit), shërbëtorëve iu kërkua të adhuronin faraonët dhe figurat e rëndësishme.

Në pjesë të botës si India, ku temperatura arrin mbi 100 °F (38 °C), tifozët në këmbë dhe kutitë elektrike janë thelbësore në botën e biznesit për komoditetin e klientit dhe një mjedis efikas pune. Tifozët janë bërë me energji diellore, efikase në energji dhe me bateri në vende me burime energjie jo të besueshme.

Në Korenë e Jugut, fansat luajnë një rol në një përrallë të grave të vjetra . Shumë qytetarë të moshuar të Koresë së Jugut besojnë në mitin joshkencor dhe të pambështetur të vdekjes së tifozit për shkak të përdorimit të tepërt të një ventilatori elektrik; Tifozët elektrikë koreanë zakonisht fiken pas disa orësh për t'u mbrojtur nga vdekja e ventilatorit.

## Rrjedha e kryqëzuar 
parapamje|Prerje tërthore e një ventilatori me rrjedhje tërthore, nga patenta e vitit 1893. Rrotullimi është në drejtim të akrepave të orës. Udhëzuesi i rrjedhës *F* zakonisht nuk është i pranishëm në implementimet moderne.
parapamje|Ventilator me rrjedhje të kryqëzuar
Ventilatori *me rrjedhje tërthore* ose *tangjencial*, i njohur ndonjëherë si ventilator *me tuba*, u patentua në 1893 nga Paul Mortier,  dhe përdoret gjerësisht në ngrohje, ventilim dhe ajër të kondicionuar (HVAC), veçanërisht në ajrin e ndarë pa kanal. kondicionerët. Ventilatori është zakonisht i gjatë në raport me diametrin e tij, kështu që rrjedha mbetet afërsisht dy-dimensionale larg skajeve. Ventilatori me rrjedhje tërthore përdor një shtytës me tehe të lakuar përpara, të vendosur në një strehë të përbërë nga një mur i pasmë dhe një mur vorbull . Ndryshe nga makinat radiale, rryma kryesore lëviz në mënyrë tërthore nëpër shtytës, duke kaluar dy herë tehun.

Rrjedha brenda një ventilatori me rrjedhje tërthore mund të ndahet në tre rajone të dallueshme: një zonë vorbullash pranë shkarkimit të ventilatorit, e quajtur një vorbull ekscentrike, rajoni i rrjedhës së tërthortë dhe një rajon vozitës drejtpërdrejt përballë. Të dy rajonet e vorbullës dhe të vozitjes janë shpërndarëse, dhe si rezultat, vetëm një pjesë e shtytësit i jep punë të përdorshme rrjedhës.  Ventilatori me rrjedhje tërthore, ose ventilatori tërthor, është kështu një makinë e pranimit të pjesshëm me dy faza. Popullariteti i ventilatorit të rrjedhës së kryqëzuar në HVAC vjen nga kompaktësia, forma, funksionimi i qetë dhe aftësia për të siguruar një koeficient presioni të lartë. Në mënyrë efektive një ventilator drejtkëndor për sa i përket gjeometrisë së hyrjes dhe daljes, diametri shkallëzohet lehtësisht për t'iu përshtatur hapësirës së disponueshme dhe gjatësia është e rregullueshme për të përmbushur kërkesat e shpejtësisë së rrjedhës për aplikacionin e veçantë.

Tifozët e zakonshëm të kullave shtëpiake janë gjithashtu tifozë me rrjedhje të kryqëzuar.  Pjesa më e madhe e punës së hershme u përqendrua në zhvillimin e ventilatorit me rrjedhje tërthore për kushtet me shpejtësi të lartë dhe të ulët dhe rezultoi në patenta të shumta. Kontributet kryesore u bënë nga Coester, Ilberg dhe Sadeh, Porter dhe Markland dhe Eck. Një fenomen interesant i veçantë për ventilatorin me rrjedhje tërthore është se, ndërsa fletët rrotullohen, këndi lokal i incidencës së ajrit ndryshon. Rezultati është se në pozicione të caktuara fletët veprojnë si kompresorë (rritja e presionit), ndërsa në vende të tjera azimutale fletët veprojnë si turbina (ulja e presionit).

Meqenëse rryma hyn dhe del nga shtytësi në mënyrë radiale, ventilatori i rrjedhës së tërthortë është studiuar dhe prototipuar për aplikime të mundshme të avionëve.  Për shkak të natyrës dy-dimensionale të rrjedhës, ventilatori mund të integrohet në një krah për t'u përdorur si në prodhimin e shtytjes ashtu edhe në kontrollin e shtresës kufitare. Një konfigurim që përdor një ventilator me rrjedhje të kryqëzuar ndodhet në skajin kryesor të krahut është koncepti i dizajnit FanWing i zhvilluar fillimisht rreth vitit 1997 dhe në zhvillim e sipër nga një kompani me të njëjtin emër. Ky dizajn krijon ngritje duke e devijuar valën poshtë për shkak të drejtimit të rrotullimit të ventilatorit, duke shkaktuar një forcë të madhe Magnus, të ngjashme me një cilindër rrotullues me skajin e përparmë. Një tjetër konfigurim që përdor një tifoz të rrjedhës së tërthortë për kontrollin e shtytjes dhe rrjedhës është krahu shtytës, një tjetër koncept konceptual prototip i zhvilluar fillimisht në vitet 1990 dhe 2000. Në këtë dizajn, ventilatori me rrjedhje tërthore vendoset pranë skajit të pasëm të një krahu të trashë dhe tërheq ajrin e sipërfaqes së thithjes (sipërme) të krahut. Duke bërë këtë, krahu shtytës është pothuajse i lirë, madje edhe në kënde jashtëzakonisht të larta sulmi, duke prodhuar ngritje shumë të lartë. Megjithatë, konceptet e krahut ajror dhe të krahut shtytës mbeten eksperimentale dhe janë përdorur vetëm për prototipet pa pilot.

Një tifoz me rrjedhje tërthore është një tifoz centrifugal në të cilin ajri rrjedh drejt përmes ventilatorit në vend që të jetë në një kënd të drejtë. Rotori i një ventilatori me rrjedhje tërthore është i mbuluar për të krijuar një diferencial presioni. Një tifoz me rrjedhje tërthore ka dy mure jashtë shtytëses dhe një mur të trashë vorbull brenda. Hendeku radial zvogëlohet në drejtim të rrotullimit të shtytësit. Muri i pasmë ka një profil log-spiral ndërsa stabilizuesi i vorbullës është një mur i hollë horizontal me një skaj të rrumbullakosur.  Diferenca rezultante e presionit lejon që ajri të rrjedhë drejt përmes ventilatorit, edhe pse tehet e ventilatorit kundërshtojnë rrjedhën e ajrit në njërën anë të rrotullimit. Ventilatorët me rrjedhje tërthore japin rrjedhje ajri përgjatë gjithë gjerësisë së ventilatorit; megjithatë, ata janë më të zhurmshëm se tifozët e zakonshëm centrifugale. Tifozët me rrjedhje tërthore përdoren shpesh në kondicionerët pa kanal, dyert e ajrit, në disa lloje ftohësësh të laptopëve, në sistemet e ventilimit të automobilave dhe për ftohje në pajisje me përmasa mesatare si fotokopjuesit .

## Tifozët pa tehe 
parapamje|Një ngrirës supermarketi me fytyrë të hapur me një perde ajri. Ajri ftohës qarkullon nëpër ushqim përmes vrimës së errët që shihet në pjesën e pasme të ngrirësit dhe përmes një grilë tjetër që nuk shihet përgjatë pjesës së përparme.
Tifozët Dyson Air Multiplier të prezantuara në tregun e konsumatorit në vitin 2009 kanë popullarizuar një dizajn të vitit 1981 nga Toshiba që prodhon një tifoz që nuk ka tehe të ventilatorit të ekspozuar ose pjesë të tjera që lëvizin dukshëm (përveç rasteve kur shtohen nga veçori të tjera si për lëkundjet dhe rregullimin e drejtimit).  Një sasi relativisht e vogël ajri nga një ventilator shtytës me tehe me presion të lartë, i cili gjendet brenda bazës dhe jo i ekspozuar, nxit rrjedhjen më të ngadaltë të një mase ajrore më të madhe përmes një hapjeje rrethore ose ovale nëpërmjet një zone me presion të ulët të krijuar nga një formë e sipërfaqes së fletës ajrore ( efekti Coandă ).  

Perdet e ajrit dhe dyert e ajrit përdorin gjithashtu këtë efekt për të ndihmuar në mbajtjen e ajrit të ngrohtë ose të ftohtë brenda një zone të ekspozuar ndryshe të cilës i mungon mbulesa ose dera. Perdet e ajrit përdoren zakonisht në ekranet e qumështit, ngrirësit dhe perimeve me fytyrë të hapur për të ndihmuar në mbajtjen e ajrit të ftohur brenda kabinetit duke përdorur një fluks ajri laminar që qarkullon nëpër hapjen e ekranit. Rrjedha e ajrit zakonisht gjenerohet nga një ventilator mekanik i çdo lloji të përshkruar në këtë artikull, i fshehur në bazën e kabinetit të ekranit. Difuzorët linearë të slotave HVAC përdorin gjithashtu këtë efekt për të rritur rrjedhën e ajrit në mënyrë të barabartë në dhoma në krahasim me regjistrat duke reduktuar energjinë e përdorur nga ventilatori i njësisë së trajtimit të ajrit .

## Referime 
## Shih dhe këtë 
* Pluhurthithësi

## Lidhje të jashtme 
* Cross flow fans  - Sangze Electronics Company  (18. janar 2011)