Monumentet në Mirditë

Atë të Shën Gjonit të Bulgrit. Në vitet 1641 dhe 1664, për herë të parë, Mark Skura, peshkopi i Arbërisë, së bashku me kisha të tjera të dioqezës së Krujës, shënon Shën Gjonin e Bulgrit. Kisha e Bulgrit është e plotë, e ndërtuar me gurë të gjallë. Ka një varrezë, një kullë kambanore, vreshta dhe fusha afër. Famullia me një prift ka 360 të krishterë. Prifti drejton gjithashtu famullinë e Kukullës, Skuraj, sot Ferre Shkopet, ndërsa Shëlbimi i Rubikut, megjithëse përshkruhet si një kishë e plotë, në gur, mot, manastiri dhe më pas kuvendi i fretërve, i cili ka fusha për të mbjellë, tani është bosh në varësi të priftit të Bulgrit. Në raportin e vitit 1664, Mark Skura shkruan se atje shërbejnë dy priftërinj bullgarë, të cilët kanë edhe kishën e Shën Gjergjit të Kukullës. Në kishën e Shën Gjonit, shërbesat u mbajtën deri në vitin 1930. Rindërtimi i plotë i kishës u bë në vitin 2016 nga familja e nderuar e Perleve. Malësia e Velës kufizohet me fushën e Lezhës në perëndim dhe përfundon me gropën e Kalivasit në veri.

Relievi i zonës dominohet nga gëlqerorë të sheshtë triasikë, shpesh të alternuar me shkëmbinj magmatikë. Relievi kodrinor është dominues, përmendim: maja e Magjezit (Rreja e Velës) 481 metra mbi nivelin e detit, maja e Gurit të Bedinit (Reja e Zezë) 703 metra, maja e Munazit 665 metra, për të arritur në majën më të lartë, maja e Velës 1170 metra mbi nivelin e detit. Arteria kryesore ujore është përroi i Velës (gjatësia 8 km) që kalon nëpër fshatrat Velë, Rreja e Zezë dhe Munaz dhe derdhet në lumin Fan. Gryka e përroit të Velës ka një sipërfaqe pyjore prej 2788 ha, nga të cilat 2273 ha janë halorë dhe 515 ha janë halorë. Bersheni ndodhet në masivin e Malit të Velës, pranë Gurit të Gurit. Pema ka një lartësi prej 12-15 metrash dhe një diametër prej 1 metri. Është mbi 100 vjeç. Mali i Velës po tërheq gjithnjë e më shumë vëmendjen e turistëve për ta eksploruar atë. Ekoturizmi, kampingu, aventura dhe turizmi fetar mund të zhvillohen në të gjithë malësinë e Velës. Statuja e Zonjës sonë të Velës është vendosur në majë të malit, duke e bërë atë të vizitohet çdo vit nga shumë pelegrinë nga e gjithë bota.

Në malet e Velës ndodhet Guri i Qytetit. Ai shtrihet në rrëzë të malit të Velës, në kufirin midis fshatrave Rreja e Velës dhe Rreja e Zezë, dhe ofron prova për historinë e kësaj krahine. Janë të pranishme pjesë të mureve të vjetra, ku janë gjetur relikte. Sipas arkeologëve, kalaja është një lloj fortifikimi mbrojtës me funksionin e kontrollit të rrugëve tregtare.

Vela është një nga katër bajrakët e fisit Zhupa ose Malësisë së Lezhës me histori dhe etnografi të pasur, është vendlindja e patriotit Kolë Toma. Vela shkroi emrin e tij në historinë kombëtare të arsimit me hapjen e shkollës shqipe në shekullin e 17-të (1632).
Rindërtimi i rrugës Rubik-Velë do të ndikonte në jetën ekonomike dhe shoqërore të fshatrave Munaz, Rreja e Zezë dhe Velë dhe do të vizitohej nga turistë vendas dhe të huaj.
Luginat e Rubikut përfshijnë luginat e fshatrave Katund i Veter (në 100 fshatrat turistikë të Shqipërisë) dhe Rrasfik dhe territoret përreth tyre. Relievi është kodrinor, përmendim disa lartësi si: maja e Shilavidit me lartësi 541 metra mbi nivelin e detit, maja e Kriesut 668 metra në Rasfik, maja e Katundit të Vjetër 534 metra dhe Spardhja e Molungut 576 metra mbi nivelin e detit në territorin e fshatit Katund i Vjeter.
Sipërfaqja pyjore e luginave të Rubikut është 1320 ha, nga të cilat 1100 ha janë pyje gjetherënëse dhe 220 ha janë halorë. Katundi i Vjetër, një fshat turistik i zhvilluar që praktikon ekoturizmin, shtrihet në të dy anët e përroit të Rubikut, i cili zbret nga mali Vela dhe mbi të cilin janë ndërtuar 20 mullinj. Rindërtimi i rrugës Ura e Matit-Rubik, rrugës kombëtare-Rrasfik dhe gurores Rubik-Katundi i Jeter do të ndikonte në zhvillimin e turizmit në këto lugina. Në luginën e Katundit të Vjetër është ndërtuar vendpushimi "Marubi" dhe janë hapur disa bare dhe bujtina të frekuentuara nga turistë të huaj dhe vendas. Vizitorët do të njihen me historinë dhe etnografinë e bajrakëve të Kryezezit (Katund i Vjetër) dhe Bulgri (Rasfiku), me kështjellën e lashtë dhe piktogramet, me kishën e Shelbumit të shekullit të 12-të, me ish-"selinë" e industrisë së bakrit në Shqipëri, qytetin e Rubikut dhe shtëpinë e Abatit të Mirditës Prend Doçi. Nëpërmjet kullës së informacionit, koordinohet informacioni turistik dhe krijohen e promovohen produktet turistike të zonës.
Infokulla është gjithashtu një muze historik dhe etnografik, i cili fton vizitorin të thellohet më tej në trashëgiminë materiale dhe shpirtërore të këtyre pjesëve veriore të Shqipërisë.
Atje mund të merrni informacione paraprake rreth ish-burgut politik të Spaçit (monument kulture).
Pranë kullës së informacionit ndodhet "Shtëpia e Bletës", e para e këtij lloji në
Shqipëri, funksioni i së cilës është të rrisë ndërgjegjësimin për rëndësinë e insekteve, të inkurajojë familjet të rrisin numrin e bletëve dhe të ndihmojë bletarët.
Infokulla ndodhet në anën e djathtë të rrugës së Kombit, midis qytetit të Rubikut dhe fshatit Munaz. Monument kulturor, kategoria e parë, i shpallur me vendim të Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës nr. 1886, datë 10.06.1973. Kalaja e lashtë e Rubikut është kalaja e antikitetit të vonë, ndoshta nga periudha e rindërtimeve të Justinianit për të kontrolluar luginën e lumit Fan. Brenda territorit të saj, ruhen ende gjurmët e një ster uji, ndërsa muret ruhen thjesht në nivelin e çokollatës së tyre. Në gjendjen aktuale, është e vështirë të përcaktohet një plan i saktë i këtij fortifikimi. Kalaja ngrihet në pikën më të lartë të Kodrës së Gjudive mbi Manastirin Benediktin të Rubikut. Guva me piktograme prehistorike ndodhet rreth 100 metra para se të mbërrijë në kala. Piktogramet e Rubikut janë disa vizatime në tavanin shkëmbor të një shpelle, pranë Kalasë së Rubikut. Ato përfaqësojnë figura të ndryshme antropomorfike të antikitetit.

Arkeologët besojnë se këto piktura shkëmbore i përkasin periudhës

4000-3000 vjet para erës sonë. Ato paraqesin një model harte topologjike, metalurgjike ose kozmike të ndërthurur, tipik për zonat që përmbajnë minerale, ku piktogramet kanë ngjashmëri tipologjike me vende të tjera prehistorike që i përkasin periudhës së bakrit.

Qyteti i Batrës
Qyteti i Batrës ndodhet në zonën e Fanit, nën malin e Zepës.

Atje ndodhen rrënojat e lashta të Batrave ("Rrethi i Qytetit"), një vendbanim i fortifikuar i periudhës ilire, në një terren të favorshëm për mbrojtje, në anë të rrugës që lidhte Lezhën me Nishin.
Në afërsi të qytetit të Batrës, ndodhet shpella e Batosit dhe rrënojat e një kishe paleokristiane.
Bato ishte komandanti ilir që udhëhoqi kryengritjen kundër Romakëve,
e njohur si "Revolta e Madhe Ilire" e viteve 6-9 pas Krishtit.
Në periudhën e perandorit bizantin Justiniani I, në territoret e Mirditës u ndërtuan disa kështjella, si: kështjella e Matrizës në Rubik, kështjella e Meshurdhit në Simon, qytetet e Blinishtit, Ndrefanës, Bukëlit dhe Perlatit. Me interes janë rrënojat e fortifikimeve në territoret e Mirditës së sotme, si: Kalaja e Kunorës (Shtane), Suke-Cytet (Gezia), Qyteti i Vjetër (Domgion), Guri i Lekës (Konaj), Suke-Cytet (Dzhuxhe), Sorokol (Kurbnesh), etj.
Kështjella fushore (kështjella) e Vigut (Kastrës) e shekullit të 9-të pas Krishtit me një sipërfaqe prej 0.6 ha të përforcuar nga 12 kulla.
Mirdita ruajti në një mur kishe emblemën kryesore të kombit shqiptar, Stemën e Arbërit, e cila përfaqëson një shqiponjë me një kokë. Mirdita përfshihet në principatën e Arbërit, e njohur si shteti i parë mesjetar (1190-1216), që shtrihej nga lumi Drin deri në Shkumbin. Interfandina konsiderohet si një nga qendrat më të rëndësishme të kësaj principate. Në vitin 1901, T. Ipen zbuloi dy thesare të rëndësishme që Ndrefandina ruante: stemën dhe shqiponjën e shtetit të Arbërit dhe arkitraun e bazilikës së Shna Premte me mbishkrimin latin: "Dhimitri, sundimtari i Arbërit la me testament ndërtimin e një kishe kryesore". Ata e bënë këtë nga kryeqyteti i shtetit të tij.
- Në korrik 2019, një gur i vjetër me petroglife dhe mbishkrime prehistorike u zbulua në Fan (fshati Xhuxh).

Guri është vendosur në Muzeun Historik Kombëtar.
Zhvendosja e këtij objekti u bë me qëllim ruajtjen, konservimin, studimin dhe ekspozimin e tij.
Objekti i artit shkëmbor u miratua nga Këshilli Kombëtar i Arkeologjisë dhe Këshilli Kombëtar i Restaurimit si një "Deklaratë me Interes Kulturor".
- Një grup ekspertësh italianë është përqendruar në zonën e Rubikut për të nxjerrë në pah burimet minerale të kësaj zone. Projekti "Të dhëna arkeologjike dhe të teledeteksionuara për studimin e peizazheve minerare në Shqipëri", i financuar nga Ministria e Jashtme Italiane, do të përqendrohet veçanërisht në zonën e Rubikut me qëllim njohjen e pasurisë minerare shqiptare dhe nxitjen e interesit drejt pikave më të rëndësishme. Grupi i punës përbëhet nga arkeologë, topografë dhe gjeologë me përvojë, të koordinuar nga Dr. Pasquale Merola, udhëheqës i misionit dhe aero-gjeograf i CNR-së. Udhëtimi i parë i punës në Shqipëri u krye nga 1-5 tetor 2019.

## Shiko edhe 
## Referime