Tulipani

**Tulipani** është një lule në gjininë ***Tulipa***, që përfshin rreth 150 lloje të familjes Liliaceae. Zona ku rriten tulipanët përfshin pjesën jugore të Europës, veriut të Afrikës, dhe në Azi,  nga Anatolia dhe Irani e deri në verilindje të Kinës. Qendra e bioshumëllojshmërisë së llojit, gjendet në  Pamir dhe në malet Hindu Kush e stepat e Kazakistanit. Lloje të ndryshëm kultivarësh hibridë, rriten nga njeriu në kopshte e vazo. Pjesa më e madhe e kultivarëve vijnë nga *Tulipa gesneriana*. Në Shqipëri rriten dy lloje tulipanësh, nga të cilët, Tulipani shqiptar është lloj tulipani që rritet në një zonë prej më pak se 1 km2 në qarkun e Kukësit. 

## Përshkrimi 
thumb|right|Tulipan i kultivuar në Florida, Shtetet e Bashkuara të Amerikës
Lloji është bimë shumëvjeçare e me qepujka. Qepujkat janë shpesh të mbuluara nga shtresa letrore e me push. Tulipanët variojnë nga lloje të shkurtra në ato të gjata, duke u rritur kështu nga 10-70 cm. Janë bimë që durojnë të ftohtin dhe dëborën. Bima ka zakonisht 2 deri në 6 gjethe por ka tulipanë që kanë deri në 12 gjethe. Gjethet janë të mbuluara me dyll e kanë ngjyrë të gjelbër të hapët në të mesme, dhe janë të gjata e pothuajse mishtore. Lulet janë të mëdha. Zakonisht kanë nga një lule për kërcell por ka lloje tulipani që kanë edhe deri në katër lule. Lulet janë në formë kupe dhe kanë tri petale e tri nënpetla. Çdo lule bën tri fruta, që janë kapsulta të mbuluara nga një mbulesë mishtore në formë të zgjatur, që përmbajnë farna të shumta në formë petash të vogla.

## Origjina e emrit 
Edhe pse tulipanët janë të lidhur me Hollandën, si lulja ashtu edhe emri i saj kanë origjinën në perandorinë Persiane. Tulipani, ose lale (nga persishtja لاله, lâleh) siç quhet edhe në Turqi, është një lule indigjene në Turqi, Iran, Afganistan dhe pjesë të tjera të Azisë Qendrore. Edhe pse është e paqartë se kush e solli i pari lulen në Evropën veriperëndimore, janë turqit ata që e bënë të njohur tulipanin në Evropë. Historia më e pranuar gjerësisht është ajo e Oghier Ghislain de Busbecq, ambasadori nga Ferdinandi I te Sulejmani i Madhërishëm i Perandorisë Osmane në 1554. Ai vëren në një letër kur pa "një bollëk lulesh kudo; narcis, zymbyl dhe ato që në Lale turke, për habinë tonë, sepse ishte pothuajse mesdimër, një stinë jo miqësore me lulet” (shih Busbecq, qtd. në Blunt, 7). Në letërsinë persiane (klasike dhe moderne) vëmendje e veçantë i është kushtuar këtyre dy luleve, në krahasimin e veçantë të syve të dashur me Narges dhe një gotë verë me Laleh. Fjala tulipan, e cila më parë në anglisht u shfaq në forma të tilla si tulipa ose tulipant, hyri në gjuhë me anë të frëngjisht tulipan dhe formës së tij të vjetëruar tulipan ose me anë të latinishtes moderne tulīpa, nga turqishtja osmane tülbend, "muslin, garzë". (Fjala angleze turban, e regjistruar për herë të parë në anglisht në shekullin e 16-të, mund të gjurmohet gjithashtu në turqishten osmane tülbend.)

## Kultivimi 
thumb|right|Festivali i tulipanëve në Woodburn, Oregon. 2007
thumb|right|Tulipan i egër në stepat e Kazakistanit

Tulipanët e kanë origjinën nga zonat malore me klimë të butë dhe kanë nevojë për një periudhë qetësie të ftohtë. Ata bëjnë më mirë në klimat me pranverë të gjatë të freskët dhe verë të hershme, por ato shpesh rriten si mbjellje vjetore me lulëzim pranveror në zona më të ngrohta të botës. Tulipanët zakonisht mbillen në fund të verës dhe vjeshtës, zakonisht nga 10 deri në 20 cm (4 deri në 8 inç) thellësi, në varësi të llojit të mbjellë, në toka me kullim të mirë. Në pjesë të botës që nuk kanë pranvera të gjata të freskëta dhe vera të hershme, tulipanët shpesh mbillen deri në 12 inç të thellë; kjo siguron njëfarë mbrojtjeje nga nxehtësia e verës dhe tenton t'i detyrojë bimët të rigjenerojnë një lule të madhe çdo vit në vend të shumë tulipanëve më të vogla që nuk lulëzojnë. Kjo mund të zgjasë dobinë e bimëve në zonat më të ngrohta për disa vjet, por jo të shmangë degradimin në madhësinë e bimës dhe vdekjen eventuale të bimëve.

### Shumimi 
Tulipanët mund të shumohen përmes kompensimeve, farave ose mikroshumëzimit. Metodat e Offsets dhe Tissue Culture janë mjete të shumimit aseksual, ato përdoren për të prodhuar klone gjenetike të bimës mëmë e cila ruan integritetin e kultivarit. Bimët e rritura me fara tregojnë variacion më të madh, dhe farat përdoren më shpesh për të përhapur specie dhe nënspecie ose përdoren për krijimin e hibrideve të reja. Shumë lloje tulipanësh mund të pjalmohen me njëri-tjetrin; kur popullatat e tulipanëve të egër mbivendosen me specie ose nënspecie të tjera, ato shpesh hibridizohen dhe prodhojnë popullata të bimëve të përziera. Shumica e kultivarëve të tulipanëve janë hibride komplekse dhe sterile; ato bimë që prodhojnë fara prodhojnë pasardhës shumë të ndryshëm nga prindërit.

Në hortikulturë, tulipanët ndahen në pesëmbëdhjetë grupe kryesisht bazuar në morfologjinë e luleve dhe madhësinë e bimës.

•Grupi i hershëm i vetëm - me lule të vetme në formë filxhani, jo më të mëdha se 8 cm në gjerësi (3 inç). Ata lulëzojnë herët deri në mes të sezonit. Duke u rritur nga 15 deri në 45 cm.

•Grupi i hershëm i dyfishtë - me lule plotësisht të dyfishta, në formë tasi me gjerësi 8 cm. Bimët zakonisht rriten nga 30-40 cm.

•Grupi i triumfit - lule të vetme, në formë filxhani deri në 6 cm të gjera. Bimët rriten 35-60 cm të larta dhe lulëzojnë nga mesi deri në fund të sezonit.

•Grupi hibrid Darvin - lulet e vetme janë në formë vezake dhe deri në 8 cm të gjera. Bimët rriten 50-70 cm të larta dhe lulëzojnë nga mesi deri në fund të sezonit. Ky grup nuk duhet të ngatërrohet me tulipanët më të vjetër të Darvinit - të cilët i përkasin grupit të vetëm të vonë më poshtë.

Një grup i vetëm i vonë - lule me hije filxhani ose gote deri në 8 cm të gjera, disa bimë prodhojnë kërcell me shumë lule. Bimët rriten 45-75 cm dhe lulëzojnë në fund të sezonit.

Kultivuesit e tulipanëve që përdorin kompensime për të prodhuar bimë të shitshme kanë nevojë për një vit ose më shumë rritje përpara se bimët të jenë mjaftueshëm të mëdha për të lulëzuar; tulipanët e rritur nga farat shpesh kanë nevojë për pesë deri në tetë vjet rritje përpara se bimët të kenë madhësinë e lulëzimit. Kultivuesit komercial i korrin llamba në fund të verës dhe i klasifikojnë ato në madhësi; llamba aq të mëdha sa të lulëzojnë renditen dhe shiten, ndërsa llamba më të vogla renditen në madhësi dhe rimbjellen. Hollanda është prodhuesi kryesor i bimëve të shitura komerciale, duke prodhuar deri në 3 miliardë llamba në vit.

## Sëmundjet 
thumb|right|Variegated colours produced by selective breeding
*Botrytis tulipae* është një sëmundje e madhe kërpudhore që prek tulipanët, duke shkaktuar vdekjen e qelizave që çon në bimë të kalbura. Patogjenë të tjerë përfshijnë *Anthracnose* , kalbjen e butë bakteriale, plagën e shkaktuar nga *Sclerotium rolfsii* , nematodat e tulipanëve, kalbje të tjera duke përfshirë mykun blu, mykun e zi dhe kalbëzimin e mykur.

Varietetet historikisht të larmishme të admiruara gjatë tulipomanisë holandeze fituan modelet e tyre me pendë delikate nga një infeksion me potyvirusin Tulip Breaking, virusi i mozaikut që u bart nga afidet e gjelbërta të pjeshkës, Myzus persicae. Persicae ishin të zakonshme në kopshtet evropiane të shekullit të shtatëmbëdhjetë. Ndërsa virusi prodhon lule fantastike shumëngjyrëshe, ai gjithashtu shkaktoi bimë të dobësuara që vdiqën ngadalë. Sot virusi pothuajse është zhdukur nga fushat e kultivuesve të tulipanëve. Ata tulipanë të prekur nga virusi i mozaikut quhen "Tulipanë të thyer"; herë pas here ato kthehen në një ngjyrë të thjeshtë ose të fortë, por gjithsesi mbeten të infektuara me virusin.

Disa kultivarë historikë kanë pasur një lule me vija, "me pendë", "flakë" ose të larmishme. Ndërsa disa varietete moderne shfaqin gjithashtu modele shumëngjyrësh, kjo rezulton nga një ndryshim natyror në shtresat e sipërme dhe të poshtme të pigmentit në lulen e tulipanit.

"Tulipani i Zi" është titulli i një romance historike nga Aleksandër Dyma,(1850), në të cilën qyteti i Harlemit ka një shpërblim për kultivuesin e parë që mund të prodhojë një tulipan të vërtetë të zi.

### Futja në Europën perëndimore 
Tulipanët mund të shumohen përmes kompensimeve, farave ose mikroshumëzimit. Metodat e Offsets dhe Tissue Culture janë mjete të shumimit aseksual, ato përdoren për të prodhuar klone gjenetike të bimës mëmë e cila ruan integritetin e kultivarit. Bimët e rritura me fara tregojnë variacion më të madh, dhe farat përdoren më shpesh për të përhapur specie dhe nënspecie ose përdoren për krijimin e hibrideve të reja. Shumë lloje tulipanësh mund të pjalmohen me njëri-tjetrin; kur popullatat e tulipanëve të egër mbivendosen me specie ose nënspecie të tjera, ato shpesh hibridizohen dhe prodhojnë popullata të bimëve të përziera. Shumica e kultivarëve të tulipanëve janë hibride komplekse dhe sterile; ato bimë që prodhojnë fara prodhojnë pasardhës shumë të ndryshëm nga prindërit.

Në hortikulturë, tulipanët ndahen në pesëmbëdhjetë grupe kryesisht bazuar në morfologjinë e luleve dhe madhësinë e bimës.

•Grupi i hershëm i vetëm - me lule të vetme në formë filxhani, jo më të mëdha se 8 cm në gjerësi (3 inç). Ata lulëzojnë herët deri në mes të sezonit. Duke u rritur nga 15 deri në 45 cm.

•Grupi i hershëm i dyfishtë - me lule plotësisht të dyfishta, në formë tasi me gjerësi 8 cm. Bimët zakonisht rriten nga 30-40 cm.

•Grupi i triumfit - lule të vetme, në formë filxhani deri në 6 cm të gjera. Bimët rriten 35-60 cm të larta dhe lulëzojnë nga mesi deri në fund të sezonit.

•Grupi hibrid Darvin - lulet e vetme janë në formë vezake dhe deri në 8 cm të gjera. Bimët rriten 50-70 cm të larta dhe lulëzojnë nga mesi deri në fund të sezonit. Ky grup nuk duhet të ngatërrohet me tulipanët më të vjetër të Darvinit - të cilët i përkasin grupit të vetëm të vonë më poshtë.

Një grup i vetëm i vonë - lule me hije filxhani ose gote deri në 8 cm të gjera, disa bimë prodhojnë kërcell me shumë lule. Bimët rriten 45-75 cm dhe lulëzojnë në fund të sezonit.

Kultivuesit e tulipanëve që përdorin kompensime për të prodhuar bimë të shitshme kanë nevojë për një vit ose më shumë rritje përpara se bimët të jenë mjaftueshëm të mëdha për të lulëzuar; tulipanët e rritur nga farat shpesh kanë nevojë për pesë deri në tetë vjet rritje përpara se bimët të kenë madhësinë e lulëzimit. Kultivuesit komercial i korrin llamba në fund të verës dhe i klasifikojnë ato në madhësi; llamba aq të mëdha sa të lulëzojnë renditen dhe shiten, ndërsa llamba më të vogla renditen në madhësi dhe rimbjellen. Hollanda është prodhuesi kryesor i bimëve të shitura komerciale, duke prodhuar deri në 3 miliardë llamba në vit.thumb|right|Fusha me tulipanë të kuq, Floriade, Kanberrë
thumb|right|Tulipanët janë të zakonshëm në peizazhe urbane, siç shihet këtu përballë një kullë në Otavë, Kanadathumb|right|Një tulipan rozë i kultivarit *Triumph*
thumb|right|një vështrim në brendësi të tulipanëve

.

## Lloje të zgjedhura 
## Shih edhe 
* Tulip period
* Tulip mania
* Species Tulips

## Burime 
* Blunt, Wilfrid. *Tulipomania*
* Clusius, Carolus. *A Treatise on Tulips*
* Dash, Mike. *Tulipomania*
* Pavord, Anna. *The Tulip*
* Pollan, Michael. *The Botany of Desire*

## Lidhje të jashtme 
* Old Tulips
* Canadian National Capital Commission: The Gift of Tulips
* Greig's tulip (tulipa greigii) in its original habitat in Kazakhstan
* Lalades (Tulips of Chios: Tulipa praecox, Tulipa aegenensis, Tulipa clusiana, and Tulipa undulatifolia)
* elegant-tulip-bulbs.com: Information about 3700 tulip names 
* Tulip photos
* Tulip species