Gjeologjia detare

**Gjeologjia detare** ose **oqeanografia gjeologjike** është studimi i historisë dhe strukturës së shtratit oqeanik. Ajo përfshin kërkimet gjeofizike, gjeokimike, sedimentologjike dhe paleontologjike të shtratit oqeanik dhe zonave bregdetare. Gjeologjia detare ka lidhje të ngushta me gjeofizikën dhe oqeanografinë fizike.

Studimet gjeologjike detare ishin tepër të rëndësishme në mundësimin e dëshmive kritike për zgjerimin e shtratit detar dhe pllakave tektonike në vitet vijuese të Luftës së Dytë Botërore. Shtrati i thellë oqeanik është kufiri i fundit thelbësor i pa eksploruar dhe i hartografuar në mbështetje të ekonomisë (nafta dhe nxjerrjet mimerale metalike), zbutjes së katastrofave natyrore dhe objektivave akademike.

## Historia 
Studimi i gjeologjisë detare daton që nga fundi i 1800-ës, gjatë ekspeditës katër vjeçare të *HMS Challenger*. Anija *HMS Challenger* bujti afërsisht 250 veta, që përfshinin lundërtarë, inxhinierë, thadërtarë, detarë, oficerë dhe një skuadër prej 6 shkencëtarësh, të drejtuar nga Charles Wyville Thomson. Qëllimi i shkencëtarëve ishte të provonin se në pjesët më të thella të oqeanit kishte jetë. Duke përdorur sondimin me litar, të hedhur anash anijes, skuadra qe aftë të kapte sasi të mëdha të dhënash. Pjesë e zbulimeve të tyre ishte se pjesët më të thella të oqeanit nuk ishin në mes. Këto të dhëna ishin disa nga rregjistrimet e para të sistemit të kurrizit mesoqeanik.

Para Luftës së Dytë Botërore, gjeologjia detare u zhvillua se një disiplinë shkencore. Gjatë viteve të para të shekullit të XX, u krijuan organizatata si *Scripps Institution of Oceanography* dhe *Woods Hole Oceanographic Institution* (WHOI) për të mbështetur përpjekjet në këtë fushë. Me Scripps të vendosur në bregun perëndimor të [Amerikës Veriore dhe WHOI në bregun lindor, studimi i gjeologjisë detare u bë më i arritshëm.

Në vitet [1950, gjeologjia detare kishte arritur një nga zbulimet më domethënëse, sistemin e kurrizit mesoqeanik. Pasi anijet u pajisën me ndjesorë sonari, udhëtuan para dhe mbrapa përgjatë Oqeanit Atlantik, duke mbledhur vëzhgime të shtratit detar. Në vitin 1953, hartografi Marie Tharp prodhoi hartën e parë të relievit të shtratit oqeanik, që provoi se nën ujë, në mesin e Oqeanit Atlantik, ndodhej një varg-mal, bashkë me kurrizin e Mes-Atlantikut. Të dhënat e vrojtimit ishin një hap i madh drejtë zbulimeve të tjera rreth gjeologjisë detare.

Në vitin 1960, gjeofizikanti amerikan Harry Hammond Hess, nxori hipotezën se shtrati detar po zgjerohej nga sistemi i kurrizor mesoqeanik. Me mbështetje nga hartat e shtratit detar dhe teorisë së zhvilluar së fundi të pllakave tektonike dhe shkarjen kontinentale, Hess qe i aftë të provonte se manteli i Tokës çlironte vazhdimisht shkëmb të shkrirë nga kurrizi mesoqeanik dhe se shkëmbi i shkrirë pastaj ngurtësohej, duke shkaktuar që kufiri midis dy pllakave tektonike të zgjerohej. U zhvillua një vrojtim gjeomagnetik që mbështeti këtë teori. Vrojtimi u zhvillua nga shkencëtarë që përdorën magnetometra për të matur magnetizmin e shkëmbit bazalt që ngrihej nga kurrizi mesoqeanik. Ata zbuluan se në secilin krahë të kurrizit, gjendeshin "fasha" simetrike pasi polariteti i planetit do të ndryshonte me kalimin e kohës. Kjo provoi se zgjerimi i shtratit detar ishte i vërtetë. Në vitet e mëvonshme, teknologjia më e përparuar qe e aftë të datonte shkëmbinjtë dhe të identifikonte shkëmbinjtë më afër kurrizit ishin më të rinj sesa shkëmbinjtë afër brigjeve tokësore të hemisferave perëndimore dhe lindore.

Tashmë, gjeologjia detare përqëndrohet në rreziqet gjeologjike, kushtet mjedisore, habitatet, burimet natyrore dhe projektet energjitike dhe xehetare.

## Metodat 
Ka metoda të shumëfishta për mbledhjen e të dhënave nga shtrati detar pa dërguar njerëz fizikisht ose makineri në fundin oqeanik.

### Sonari anësor 
Një metodë e zakonshme e mbledhjes imazheri të shtratit detar është sonari anësor. Developed in the late 1960s, the purpose of the survey method is to use active sonar systems on the sea floor to detect and develop images of objects. Ndjesorët fizikë të pajisjes së sonarit njihen si shndërrues i masës duke u montuar në bordin e një anijeje që dërgon pulse akustike, që pasqyrojnë shtratin detar duke u rikthyer te ndjesorët. Imazheria mund të ndihmoi në përcaktimin e shtrateve detare, pasi sendet më të forta gjenerojnë një paqyrim më të fortë dhe shfqen të errët në imazhin e rikthyer. Lëndët më të buta si rëra dhe balta nuk mund të pasqyrojnë masën e pulseve aq mirë, kështu që ato shfaqen më të çelëta në imazheri. Ky informacion mund të analizohet nga specialistët për të përcaktuar të dalat e shkëmbinjve nën sipërfaqen e ujit.

Kjo metodë është më pak e kushtueshme sesa lëshimi i një mjeti për të bërë fotografi të shtratit detar, duke kërkuar edhe më pak kohë. Sonari anësor është i dobishëm për shkencëtarët pasi është një mënyrë e shpejtë dhe efiçente për mbledhjen e pamjeve të shtratit detar, por ajo nuk mund të masë faktorë të tjerë, si thellësia.

*Backscatter-i* është një tjetër matje e përdorur për të përcaktuar intensitetin e tingullit që rikthehet te sensorët. Ky informacion mund të ofroi analiza gjeologjike dhe sendeve të shtratit detar, ashtu dhe sende të vendosura brenda kolonës ujore. Sendet në kolonën ujore mund të përfshijnë struktura nga anijet e mbytura, biologji të dendur dhe grimca të turbullta. Rëndësia e sendeve në kolonën ujore për gjeologjinë detare është për të identifikuar veçoritë specifike pasi turbullirat grimcore mund të tregojnë praninë e burimeve hidrotermalike dhe atyre të ftohtë. I montuar në bordin e një anijeje, sistemi lëshon pulse me frekuencë të ulët, që depërtojnë në shtratin detar dhe pasqyrohen nga sedimentet nën sipërfaqe. Disa ndjesorë mund të arrijnë mbi 1000 metra poshtë sipërfaqes së shtratit detar, duke u dhënë hidrografëve një pamje të hollësishme të mjedisit gjeologjik. Shtresa e jashtme e bërthamës tokësore është e lëngshme dhe e përbërë më së shumti nga hekur dhe nikel magnetik. Kur Toka kthen aksin e saj, metalet çlirojnë rryma elektrike, që prodhojnë fusha magnetike. These fields can then be measured to reveal geological subseafloor structures. Kjo metodë është veçanërsith e dobishme në eksplorimet detare dhe gjeologji pasi ajo, jo vetëm karakterizon veçoritë gjeologjike në shtratin detar, por mund të vrojtoi anije dhe mjete ajrore të fundosur thellë nën det.

Një magnetometër është pjesa kryesore e pajisjes së pozicionuar, që tipikisht tërhiqet mbrapa një mjeti lundrues ose montohet në një AUV. Ai është i aftë të masi ndryshimet në fushat e magnetizmit dhe gjeolokacionin përkatës për të krijuar harta. Magnetometri vlerëson praninë magnetike përgjithësisht çdo sekondë, ose një herc, por mund të kalibrohet për të matur me shpeshtësi të ndryshme në varësi të studimit. Të dhënat do të jenë konsistente deri sa pajisja të detektoi lëndë hekurore. Kjo mund të variojë nga një trup anijeje deri në bazalti hekuror në shtratin detar. Ndryshimi i papritur i magnetizmit mund të analizohet në ekranin e magnetometrit.

Dobia e një magnetometri krahasuar me pajisjet sonare është aftësia e tij për të detektuar artifakte dhe veçori gjeologjike në krye dhe nën shtratin detar. Për shkak se magnetometri është një sensor pasiv dhe nuk transmeton valë, eksplorimet e tij të thellësive detare janë të pakufizuara. Megjithëse, në shumicën e studimeve, rezolucioni dhe siguria e të dhënave është e varur nga largësia nga pajisja. Sa më afër pajisja është me sendin hekurar, aq më të mira janë të dhënat e mbledhura.

## Pllakat tektonike 
Pllakat tektonike janë një teori shkencore e zhvilluar në vitet 1960, për të shpjeguar ngjarjet madhore të formave tokësore, ssi formimi i maleve, vullkaneve, tërmeteve dhe sistemet e kurrizeve mes-oqeanike. Idea se shumica e shtresës së jashtme të Tokës, e njohur si litosferë, përbëhet nga korja dhe manteli, ndahet në pllaka të gjera shkëmbore. Këto pllaka vendosen mbi shtresën pjesërisht të shkrirë shkëmbore të njohur si astenosferë dhe zhvendosen në lidhje me njëra-tjetrën për shkak të konveksionit midis astenosferës dhe litosferës. Shpejtësia me të cilën pllakat zhvendosen varion midis 2 dhe 15 centimetra në vit. Arsyeja pse kjo teori është kaq domethënëse, është se ndërveprimi midis pllakave tektonike shpjegon shumë formacione gjeologjike. Kufijë divergjentë ndodhin kur pllakat tektonike zhvendosen largë nga njëra-tjetra, kufijë konvergjentë ndodhin kur dy pllaka zhvendosen drejtë njëra-tjetrës dhe kufijë transformues ndodhin kur dy pllaka rrëshkasin anash njëra-tjetrës. Secili lloj kufijsh është i lidhur me veçori të ndryshme gjeologjike detare. Pllakat divergjente janë shkaku për sistemet kurrizore mes-oqeanike, ndërsa pllakat konvergjente janë përgjegjëse për zonat e nën-vendosura dhe krijimin e [hendeqeve të thella oqeanike. Kufijtë transformues shkaktojnë tërmete, zhvendosje shkëmbinjsh dhe deformime të kores.

Kurrizi i Mes-Atlantikut është pasojë e divergjimit të pllakave të [Amerika Veriore|ameriano veriore dhe euro-aziatike, si dhe afrikane dhe amerikano jugore. Ai filloi të formohej mbi 200 milionë vjetë më parë kur kontintet amerikane, afrikane dhe evropiane ishin akoma të lidhur, duke formuar Pangean.

Pas rrëshkitjes kontinentale, sistemi kurrizor u bë më përcaktuar dhe në 75 vitet e fundit, është studiuar intensivisht. Kurrizi Mes-Atlantik është gjithashtu vendi ku u zbulua zgjerimi i shtratit detar. Pasi veprimtaritë vullkanike prodhojnë kore të re oqeanike përgjatë kurrizeve, dy pllakat divergjente nga njëra-tjera e tërheqin shtratin e ri oqeanik nga poshtë kores. Në një sistem detar, kjo ndodh në mënyrë tipike kur korja oqeanike tërheq poshtë koren kontinentale, duke shkaktuar veprimtari vullkanike dhe zhvillimin e trasheve të thella oqeanike. Gjeologjia detare përqëndrohet në hartografimin dhe kuptimin se si funksionojnë këto proçese. Veçori të shquara gjeologjike të krijuara nëpërmjet zonave të nën-vendosura përfshijnë Trashenë Mariana dhe Unazën e Zjarrtë.

#### Trasheja Mariana 
Trasheja Mariana është trasheja më e thellë nënujore dhe vendi më i thellë në vetë Koren e Tokës. Është një zonë nën-vendosjeje, vendi ku Pllaka e Paqëorit nën-vendoset poshtë Pllakës Mariana. Në pikën më të thellë, trasheja ështtë afërsisht 11,000 metra e thellë (pothuajse 36,000 këmbë). Vullkanizmi i saj intensiv dhe veprimtaria sizmike përbën një kërcënim madhor për tërmete katastrofikë, cunami dhe shpërthime vullkanike. Çdo sistem i hershëm paralajmërues dhe teknikat zbutjes së këtyre ndodhive katastrofike do të kërkonte gjeologjinë detare të brigjeve dhe mjediseve qark ishullore për të parashikuar ndodhitë.

## Përfitimet ekonomike 
### Shfrytëzimi i burimeve 
Gjeologjia detare ka mjaft metoda për të dalluar veçori gjeologjike poshtë detit. Dy burimet madhore të nxjerra të detit përfshijnë naftën dhe mineralet. Përgjatë 30 viteve të fundit, nxjerrjet nga thellësia detare ka prodhuar midis $9 -$11 miliardë dollarë amerikanë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Megjithëse ky sektor duket fitimprurës, ka një risk të lartë, industria me shpërblime të larta me shumë ndikime të dëmshme mjedisore.

Disa nga mineralet më të rëndësishme të nxjera nga deti përfshijnë nikelin, bakrin, kobaltin, manganin, zinkun, arin dhe metale të tjera. Këto minerale formohen zakonisht rreth veprimtarive vullkanike, më specifikisht burimet hidrotermale dhe nodulet polimetalike. Këto burime nxjerin volume të mëdha super të nxehura, flukse metalesh të lëngët që ngrihen dhe ftohen nxitimthi kur përzihen me ujin e ftohtë të detit. Reaksioni kimik bën që sulfuri dhe mineralet të precipitojnë dhe nga oxhakët, kullat dhe depozitat e pasura me minerale në shtratin detar. Nodulet polimetalike, të njohura edhe si nodulet manganike, janë xeherorë të rrumbullakët të formuar përgjatë miliona vjetëve nga precipitimi i metaleve nga uji i detit dhe uji i poreve sedimentare. They are typically found unattached, spread across the abyssal seafloor and contain metals crucial for building batteries and touch screens, including cobalt, nickel, copper, and manganese.

Një zonë popullore për nxjerje të thellësive detare, e vendosur në Oqeanin Paqësor, është Zona Clarion–Clipperton. Ajo është afërsisht 4,500,000 kilometra katrorë e formuar prej zonave të ndryshme të frakturimit nëndetar. Ajo është ndarë në 16 pretendime nxjerrëse dhe 9 seksione kushtuar konservimit. Sipas *Autoritetit Ndërkombëtar të Shtratit Detar (, ISA), vlerësohet se ka 21 miliardë tonë (Bt) nodule; 5.95 Bt mangani, 0.27 Bt nikeli, 0.23 Bt bakri dhe 0.05 Bt kobalti. Është një zonë shumë e kërkuar për nxjerje si rrjedhojë e pranisë së madhe xeherore që ajo ka.

### Zhvillimi i energjisë detare 
Gjeologjia detare ka gjithashtu shumë zbatime në fushën e zhvillimit të energjisë detare. Energjia detare është prodhimi i elektricitetit duke përdorur burime me bazë oqeanike. Ajo përfshin përdorimin e erës, nxehtësinë, dallgëve dhe baticat për ta shndërruar në energji. Duke kuptuar shtratin detar dhe veçoritë gjeologjike mund të ndihmojë në zhvillimin e infrastrukturës për të mbështetur këto burime të ripërtëritshme energjitike. Veçoritë gjeologjike nënujore mund të diktojnë vetitë oqeanike, si rrymat dhe temperaturat, të cilat janë thelbësore për vendosjen e infrastrukturë së nevojshme për të prodhuar energji.

Qëndrueshmëria e shtratit detar është e rëndësishme për krijimin e turbinave eolike. Shumica e turbinave janë siguruar në shtratin detar duke përdorur kolona, nëse thellësia e ujit është më e madhe se 15 metra. Ato duhet të futen në zona që nuk janë në rrezik depozitimi sedimentesh, erozioni, ose veprimtarisë teltonike. Duke vrojtuar zonën gjeologjike para zhvillimit nevojitet të sigurohet mbështetja e duhur e turbinave dhe forcave të ushtruar te to. Një tjetër shembull pse gjeologjia detare nevojitet në projektet e ardhshme energjitike, është për të kuptuar modelet e valëve dhe rrymave. Duke analizuar efektet që shtrati detar ka në qarkullimin e ujit, mund të ndihmojë në mbështetjen e planifikimit dhe zgjedhjen e vendit për gjeneratorët detarë dhe prodhimin optimal energjitik.

## Ndikimi mjedisor dhe zbutja 
### Hartografimi i habitateve dhe konservimi 
Gjeologjia detare ka një rol kyç në hartografimin e habitateve dhe konservim. Me ngjarjet globale që shkaktojnë dëmtimet potenciale të parekuperueshme ndaj habitateve detare, siç janë xehtaria e thellë detare dhe peshkimi me rrjeta të tërhequra në fundin e detit, gjeologjia detare mund të ndihmojë në studimin dhe zbutjen e efekteve të këtyre veprimtarive.

Zona Clarion–Clipperton është vrojtuar dhe hartografuar për të përcaktuar zonat specifike për nxjerjen e mineraleve dhe konservim. Uatoritet Ndërkombëtar i Shtratit Detar ka caktuar afërsisht 160,000 kilometra katrorë të shtratit detar brenda kësaj zone, pasi zona është e pasur me biodiversitetin dhe habitatet. Teknika të përshtatshme vrojtimi detar kanë mbrojtur mijëra habitate dhe specie duke iu kushtuar konservimit të tyre.

Peshkimi me rrjeta tërheqjeje përbën gjithashtu një efekt dëmtues për detin dhe përdorimi i teknikave të gjeologjisë detare mund të ndihmojë në zbutjen e tyre. Peshkimi me rrjetë tërheqëse, përgjithësisht një teknikë peshkimi komercial, përfshin tërheqjen e një rrjete të madhe që grumbullon dhe kap një specie target, si peshqit ose gaforret. Gjatë këtij proçesi, rrjeta dëmton shtratin detar duke e gërvishtur dhe hequr faunën dhe bimësinë që jeton në shtratin detar, duke përfshirë barrierën koralore, peshkaqenët dhe breshkat e detit. Ajo mund të shkatërroi sistemin rrënjor dhe strehët e kafshëve, që mund të preken drejtpërdrejtë shpërndarjen sedimentare. Kjo mund të çoi në ndryshimin e niveleve kimike dhe të ushqyesëve në ujin e detit. Gjeologjia detare mund të përcaktojë zonat që janë dëmtuar për të përdorur teknikat e rekuperimit të habitatit. Ajo mund të ndihmojë edhe në përcaktimin e zonave që nuk janë prekur nga rrjeta tërheqëse dhe të përdor mbrojtje konservuese.

### Bartja e sedimenteve dhe erozioni bregdetar 
Transportimi i sedimenteve dhe erozioni bregdetar janë një subjekt kompleks, të nevojshme për të kuptuar mbrojtjen e infrastrukturës dhe mjedisit. Erozioni bregdetar është proçesi i gërryerjes së sedimenteve dhe lëndëve si dhe transportimi si rrjedhojë e efekteve të detit. Kjo mund të çoi në shkatërrimin e habitateve të kafshëve, industrisë së peshkimit dhe infrastrukturës. Në [Shtetet e Bashkuara, dëmtimet e pronave dhe infrastrukturës shkaktojnë $500 milionë dollarë në vit dhe $150 milionë dollarë në vit shtesë i kushtohet zbutjes nga [Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Gjeologjia detare mbështet studimin e llojeve të sedimenteve, modelet e rrymave dhe topografinë oqeanike, për të parashikuar prirjet erozive që të mund ti mbrojë këto mjedise.

### Vlerësimi i kërcënimeve natyrore 
Tërmetet janë një nga fatkeqësitë natyrore më të zakonshme. Për më tepër, ata mund të shkaktojnë katastrofa të tjera, siç janë cunamit dhe rrëshkitjet e tokave, si tërmeti nënujor në Oqeanin Indian me magnitudën 9.1 , që pastaj shkaktoi një cunami që shkaktoi valë që arritën një lartësi prej të paktën , duke vrarë afërsisht 230,000 veta në 13 vende të ndryshme. Gjeologjia detare dhe kuptimi i kufijve të pllakave mbështet zhvillimin e sistemeve të paralajmërimit të hershëm dhe teknika të tjera zbutëse për të mbrojtur njerëzit dhe mjedisin, që mund të jenë të prekkshëm nga katastrofat natyrore. Shumë sisteme paralajmëruese të hershme tërmetesh (, EEWS) janë vendosur dhe të tjerë po zhvillohen.

## Studime të të ardhmes 
### Hartografimi dhe batimetria e shtratit detar 
Shumë pjesë të oqeaneve janë vazhdimisht në errësirë, me temperatura të ulta dhe nën trysni të skajshme, duke i bërë ato të vështira për tu vrojtuar. Sipas *National Oceanic and Atmospheric Administration* (NOAA), vetëm 23% e shtratit detar është hedhur imtësisht në hartë dhe një nga projektet kryesore në eksplorim, është zhvillimi i hartave me rezolucion të lartë të shtratit detar. *Okeanos Explorer*, një mjet lundrues i zotëruar nga NOAA, tashmë ka hedhur në hartë mbi 2 milionë km2 të shtratit detar duke përdorur sonar shumë-rrezësh që nga viti 2008, por kjo teknikë rezulton shumë kohë konsumuese.

Rëndësia e hartografimit të shtratit detar është njohet nga qeveritë dhe shkencëtarët. Si rrjedhojë e kësaj, u zhvillua një përpjekje bashkëpunimi ndërkombëtar për të krijuar një hartë me definicion të lartë të të gjithë shtratit detar, e quajtur *Nippon Foundation-GEBCO Seabed 2030 Project''. Ky komitet ka vendosur qëllimin për ta përfunduar projektin deri në vitin [2030. Për të arritur qëllimin e tyre, ata po pajisin mjete të vjetra e të reja, si dhe mjete autonome me sonari, sensorë dhe teknologji të tjera të bazuara te GIS.

## Shiko edhe 
* Kimia detare
* Acidifikimi i oqeanit
* Biologjia detare
* Oqeanografia fizike
* Oqeanografia biologjike
* Ciklet biogjeokimike detare
* Kalçifikimi biogjenik detar
* Cikli karbonik detar
* Ç'oksigjenimi oqeanik
* Gjeologjia detare
* Bathimetria

## Referime 
## Biobliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* <
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* *Soundwaves* Coastal Science & Research News from Across the USGS
* Marine Geology and Geophysics – NOAA
* Pacific Seafloor Mapping Project – USGS 
* Marine Geology and Geophysics at MIT
* Ocean Drilling Program