Shkatërrimi i trashëgimisë shqiptare në Kosovë

350px|right|thumb|Monumente Islamike të dëmtuara e të shkatërruara gjatë Konfliktit të Kosovës (1998-1999).
Gjatë periudhës së sundimit jugosllav në Kosovë, ndaj trashëgimisë arkitekturore që u përkiste shqiptarëve të Kosovës u tregua një përçmim i institucionalizuar dekada para luftës së fundit të shekullit të 20-të. Shumë objekte kulturore të shqiptarëve në Kosovë u shkatërruan gjatë periudhës së sundimit jugosllav dhe veçanërisht gjatë Luftës së Kosovës (1998–1999), që përbënte një krim lufte e që shkeli Konventën e Hagës e të Gjenevës. Përveç kësaj, 500 kulla shqiptare (shtëpi tradicionale guri) dhe tre nga katër qendrat e mirëmbajtura urbane të periudhës osmane në qytetet e Kosovës u dëmtuan rëndë duke rezultuar në humbje të madhe të arkitekturës tradicionale. Bibliotekat publike të Kosovës, në veçanti 65 nga 183 ekzistuese u shkatërruan plotësisht dhe humbën 900,588 vëllime, ndërsa bibliotekat islame pësuan dëme dhe që rezultuan në humbjen e librave të rrallë, dorëshkrimeve dhe koleksioneve të tjera të rëndësishme të letërsisë e kulturës. Arkivat e Bashkësisë Islame të Kosovës me të dhënat që përfshinin 500 vjet gjithashtu u shkatërruan.

## Historia 
### Periudha jugosllave 
Kosova, duke qenë për rreth pesë shekuj pjesë e Perandorisë Osmane, kishte shembuj të shumtë së arkitekturës osmane. Duke filluar nga fundi i viteve 1940-të, trashëgimia arkitekturore e qendrave kryesore urban të Kosovës filloi të shkatërrohet, kryesisht nga dora e pushtetit vendas, si pjesë e skemave të modernizimit urban. Kriteret për listimin e xhamive si *monumente historik* ishin shumë më kufizuese sesa për arkitekturën ortodokse serbe.

### Lufta e Kosovës (1998–1999) 
180px|left|thumb|Një shtëpi e shkatërruar me xhaminë e dëmtuar në sfond, në një fshat të Kosovës, 1999.
Lufta e Kosovës ishte një luftë çlirimtare e luftëtarëve shqiptarë, kryesisht nga rradhët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), që luftonin kundër forcave paraushtarake dhe ushtarake serbo-jugosllave (JNA) gjatë viteve 1998–1999, luftë që përfundoi me ndërhyrjen ushtarake të Organizatës së Traktatit të Atlantikut Verior (NATO). Gjatë luftës, forcat serbo-jugosllave vunë në shënjestër arkivat dhe ndërtesat e ndryshme shtetërore, muzetë dhe bibliotekat; bibliotekat islame, shkollat myslimane dhe teqetë. Gjatë luftës, 65 (ose një e treta) nga gjithsej 183 bibliotekat publike të Kosovës ishin plotësisht të shkatërruara, ku rezultuan 900,588 vëllime të shkatërruara. 

Arkivi qendror historik i Bashkësisë Islame të Kosovës që përmbante të dhënat e bashkësisë myslimane të 500 viteve u dogj më 13 qershor 1999 nga policia serbo-jugosllave pas një armëpushimi dhe fare pak orë para ardhjes së trupave paqeruajtëse të NATO-s në Prishtinë. Muzeu i Lidhjes së Prizrenit në Prizren u shkatërrua nga granatat e gjuajtur nga policia serbo-jugosllave gjatë marsit 1999. Sipas Bashkësisë Islame të Kosovës, kohëzgjatja e luftës ka rezultuar në dëmtimin, shkatërrimin dhe shembin të 217 xhamive, 4 medreseve dhe 3 teqeve. 

Xhamitë dhe ndërtesat e tjera islame në disa lagje urbane dhe fshatra u bënë objektivat e vetme të dhunës kundër arkitekturës, ndërsa në vende të tjera çdo xhami dhe të gjitha ndërtesat Islame u bënë shënjestër. Një studim të thelluar nga Mjekët për të Drejtat e Njeriut për refugjatët shqiptar të Kosovës, gjeti se shqiptarët shpesh nuk ishin të pranishëm që të shihnin shkatërrimin e arkitekturës islame për shkak të ikjes të tyre. Në disa raste kishte dëshmitarë për këtyre sulmeve kundër monumenteve historike. Kurse 500 (ose 90 për qind) e banesave të kullave, që u përkisnin familjeve të shquara shqiptare, së bashku me pazaret historike ishin në shënjestër; ku tre nga katër qendrat urbane të periudhës osmane të ruajtura mirë në qytetet e Kosovës janë dëmtuar rëndë duke rezultuar në humbje të madhe të arkitekturës tradicionale. theksojnë se shkatërrimi i shtëpive dhe pronave individuale, përveç arkitekturës historike, kuptohet se e gjithë popullata shqiptar e Kosovës ishte shënjestruar si një entitet i përcaktuar kulturor gjatë luftës.

## Trashëgimi kulturore pas luftës në Kosovë 
Pas luftës së Kosovës (1999) u shfaqën raportet nga gazetarët dhe refugjatët për shkatërrimin e trashëgimisë kulturore të Kosovës dhe u ngrit nevoja për të hetuar këto pohime dhe për të dokumentuar dëmet.  

### Gjyqi i Sllobodan Millosheviçit 
Në gjyqin e Sllobodan Millosheviçit (2002-2006), presidenti serbo-jugosllav gjatë luftës në Kosovë (1999), padia e TPNJ-së kundër tij iu referua metodave të persekutimit kundër shqiptarëve të Kosovës për të "bërë shkatërrime sistematike të papërmbajtura, me qëllim dëmtimin e bashkësive të tyre fetare dhe monumenteve kulturore". Në mbrojtjen gjyqësore të tij, Millosheviçi pohoi se vendet e trashëgimisë shqiptar të Kosovës, përveç monumenteve historike dhe fetare serbo-ortodokse, u dëmtuan nga bombardimet e NATO-s. Me javët e mbetura para përfundimit të gjykimit, nuk u arrit asnjë vendim gjyqi për shkak të vdekjes së Millosheviçit në mars, 2006.

### Pas luftës në Kosovë 
180px|left|thumb|Pamje e një qyteti të shkatërruar gjatë luftës së Kosovës, 1999.
Shkatërrimi i kishave të shumta serbe ka ndodhur në një mjedis pas luftës bërë nga disa shqiptarë, të cilët e konsideronin këtë trashëgimi arkitekturore si  hakmarrje ndaj qeverisë së Milosheviçit dhe forcave të saj ushtarake për dhunën e kryer gjatë luftës në Kosovë (1998-1999). Vëmendja e vogël ligjore ndaj trashëgimisë islame të dëmtuar rëndë ka ndodhur, pavarësisht nga dokumentacionit i TPNJ-së për xhamitë e shkatërruara dhe të dëmtuara të Kosovës.

Bashkësia Islame e Kosovës prej 1999 përmes financimit nga burime të ndryshme, është angazhuar në rindërtimin e 113 xhamive të dëmtuara nga luftës në Kosovë. Gjithsej 211 xhami të dëmtuara nga luftës në Kosovë janë (ri)ndërtuar përmes kontributeve nga dhuruesit dhe komunitetet vendas, agjencitë joqeveritare dhe qeveritë e huaja, si ndihma nga disa vende muslimane, veçanërisht Turqia dhe shtetet arabe. 

Ndihmë ka ardhur nga institucionet e perëndimit për rindërtimin e xhamive, si nga qeveria italiane që rindërtoi dy xhamitë në Pejë dhe Universiteti i Harvardit, i cii rindërtoi një xhami të rëndësishme në Gjakovë. Hebrenjtë të Kosovës gjithashtu financuan rindërtimin e një xhamisë në Gjakovë. Mbrojtja, restaurimi dhe rindërtimi i monumenteve dhe trashëgimisë arkitekturore islam nuk ka marrë shumë interes nga autoritetet shtetërore të Kosovës në kontrast me arkitekturën që i përket kishës ortodokse serbe.

## Referime 
## Leximi më tej 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Lidhje të jashtme 
*  (të përkushtuar ndaj studimit, hulumtimit dhe dokumentimit të shkatërrimit dhe dëmtimit të trashëgimisë historike gjatë luftës Ballkanike të viteve 1990-të. Kjo ueb-faqja përmban dokumente gjyqësore nga Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish Jugosllavinë (TPNJ)).