Islami në Shqipëri (1913–1944)

**Islami në Shqipëri (1913-1944)** u karakterizua nga një sekularizim në rritje i shoqërisë shqiptare, gjë që kishte filluar me Pavarësinë e Shqipërisë në 1912, duke mbartur ndikime nga Zgjimi Kombëtar Shqiptar. Gjatë periudhës ndërmjet luftërave, u ngritën institucione të reja lokale myslimane si dhe Komuniteti Mysliman i Shqipërisë, të cilat ndërprenë lidhjet me Kalifatin Osman dhe vendosën fokusin në lokalizimin e Islamit në Shqipëri. Edhe shteti shqiptar luajti një rol të rëndësishëm në atë proces nëpërmjet ndërhyrjes së shtetit dhe presionit për nisjen e reformave nga ato institucione dhe shoqëria më e gjerë myslimane. Masat që u morën ishin ndalimi i mbulesës dhe të tjera që u interpretuan si modernizim i Shqipërisë. Këto ngjarje shkaktuan tensione brenda pjesëve të shoqërisë myslimane midis konservatorëve dhe atyre që e shihnin veten si përparimtarë, gjë që shkaktoi diskutime dhe reflektime për rolin e ardhshëm të Islamit në Shqipëri dhe identitetin shqiptar. Epoka mes dy luftrave botërore bëri gjithashtu që Islami Sufi të zgjerohej në Shqipëri me urdhra të ndryshëm që fituan adhurues të rinj me më të madhin, Urdhri Bektashi që e zhvendosi selinë e tij botërore në Shqipëri.
[djathtas|parapamje|200x200px| Ismail Qemali me klerikë myslimanë në përvjetorin e parë të seancës së [Kuvendi i Vlorës|Kuvendit të Vlorës që shpalli pavarësinë e Shqipërisë.]]

## Luftërat Ballkanike dhe Pavarësia (1912–13) 
Në prag të luftërave ballkanike dhe për shkak të revoltave shqiptare të viteve 1908 dhe 1912, osmanët ishin të pasigurt nëse shqiptarët myslimanë do të mbronin sovranitetin e shtetit nëse do të shpërthente lufta me fqinjët e tyre ortodoksë ballkanikë.  Nga Fuqitë e Mëdha, Italia dhe Austro-Hungaria mbështetën pavarësinë e Shqipërisë për shkak të shqetësimeve se Serbia me një bregdet shqiptar do të ishte një fuqi rivale në Detin Adriatik dhe e hapur ndaj ndikimit nga aleati i saj Rusia.      

Përveç interesave gjeopolitike, disa fuqi të Mëdha hezituan të përfshinin në Shqipëri më shumë toka të banuara nga shqiptarët osmanë ballkanikë për shkak të shqetësimeve se ajo do të ishte i vetmi shtet i dominuar nga myslimanët në Evropë. Propozimet ruso-franceze ishin për një Shqipëri të cunguar të bazuar në Shqipërinë e mesme me një popullsi kryesisht myslimane, e cila u mbështet edhe nga Serbia dhe Greqia që konsideronin se vetëm myslimanët mund të ishin shqiptarë. Në kuadër të Luftërave Ballkanike (1912-1913) lëvizja vorio-epirote u ngrit në Shqipërinë e Jugut në mesin e popullsisë ortodokse që bënte thirrje për bashkim me Greqinë, e cila gjithashtu kundërshtoi të jetonte në një Shqipëri nën udhëheqësit e përbërë nga shqiptarë myslimanë.   Luftimet shpërthyen në Shqipërinë e Jugut midis të forcave të parregullta grekë dhe shqiptarëve myslimanë që kundërshtonin lëvizjen vorio-epirote. Midis viteve 1912–13 dhe 1916, disa zona të Shqipërisë së Jugut ishin përkohësisht nën administrimin ushtarak grek dhe myslimanët në ato zona ishin subjekt i ligjit grek. Për shembull, në vitin 1913 administrata greke emëroi myftinjë në vendbanimet Përmet, Libohovë, Gjirokastër, Delvinë, Leskovik, Frashër dhe Tepelenë dhe të gjithë merrnin rroga nga qeveria.

## Lufta e Parë Botërore (1914–18) 
Pas njohjes së pavarësisë së Shqipërisë dhe kufijve të saj të përkohshëm në vitin 1913, Fuqitë e Mëdha i imponuan Shqipërisë një princ të krishterë gjerman, Wilhelm Wied, si sundimtar të saj në vitin 1914.  Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria veriore, qendrore dhe jug-qendrore ra nën pushtimin austro-hungarez. Në regjistrimin e viteve 1916–1918 të kryer nga autoritetet austro-hungareze, rezultatet treguan se myslimanët në rajonet e Dibrës, Lumës dhe Gorës përbënin mbi 80% të popullsisë. Përvoja e Luftës së Parë Botërore, shqetësimet për ndarjen dhe humbja e pushtetit bënë që popullsia shqiptare myslimane të mbështeste nacionalizmin shqiptar dhe integritetin territorial të Shqipërisë. Midis shumicës së shqiptarëve sunitë dhe bektashinj u shfaq një mirëkuptim se dallimet fetare duhej të mënjanoheshin për kohezivitetin kombëtar. 

## Periudha e ndërmjetme (1919–39) 
Që në ditët e para të Shqipërisë së ndërmjetme dhe për shkak të përbërjes heterogjene fetare të Shqipërisë, udhëheqja politike e Shqipërisë e përcaktoi Shqipërinë si pa fe zyrtare. Jugosllavia dhe Greqia në politikat e tyre shtetërore të viteve 1920 pretendonin se Shqipëria ishte një Turqi e vogël armiqësore ndaj popullsive ortodokse si grekët dhe të tjerët dhe se shumica myslimane po i persekutonte.  Shqiptarët ortodoksë morën përsipër të zbatonin shumë reforma qeveritare për shkak të statusit të tyre të mëparshëm osman të të qenit një shtresë e ulët, duke dashur ta largonin Shqipërinë nga trashëgimia e saj myslimane osmane. 

### Thyerja me Kalifatin Osman dhe fillimi i reformave 
[djathtas|parapamje|180x180px|[Xhamia e Madhe e Durrësit, (ndërtuar 1931).]]
Nga viti 1920 deri në vitin 1925 u emërua një këshill qeverisës i regjencës me katër anëtarë nga katër besimet fetare (katolik, ortodoks, mysliman dhe bektashi). Elitat laike shqiptare shtynë për një *reformë të Islamit* pasi procesi i institucioneve fetare islame u nacionalizua dhe shteti u impononte gjithnjë e më shumë vullnetin e tij. Në Kongresin e parë Kombëtar Islamik (1923) kriteri për pjesëmarrjen e delegatëve ishte se të qenit klerik ishte i parëndësishëm dhe në vend të kësaj *, patriotët* me pikëpamje liberale favorizoheshin krahas disa delegatëve që zgjidheshin nga shteti. Në kongres ishin të pranishëm përfaqësues të qeverisë. Ashtu si me kongresin, qëndrimet e klerikëve myslimanë gjatë periudhës ndërmjet luftërave u monitoruan nga shteti, i cili herë pas here i emëronte dhe i shkarkonte ata. Gjatë epokës zogiste, përfaqësimi parlamentar ndahej sipas madhësisë së komuniteteve fetare në Shqipëri. Midis tyre ishte heqja e ligjit të Sheriatit dhe zëvendësimi me ligjin perëndimor që bëri që myslimanët në Shqipëri të viheshin nën kontrollin e qeverisë, ndërsa Kurani u përkthye në shqip dhe u kritikua për pasaktësitë e tij.

Në vitet 1930, prirjet intelektuale në lidhje me traditën dhe modernitetin i kishin ndarë shqiptarët myslimanë në tre grupe. Shqiptarët myslimanë i rezistuan shumicës së këtyre ndryshimeve në ristrukturimin e komiteteve të tyre islamik, promovuan davetin ose predikimin e Islamit te shqiptarët jomuslimanë me rreziqe persekutimi, ndërkohë që organizimi i tyre pësoi përmirësime. Për shkak se disa klerikë shqiptarë myslimanë janë trajnuar dhe kanë shërbyer në ish territoret osmane të Lindjes së Mesme si Turqia, Egjipti, disa prej tyre ruajtën gjatë periudhës ndërluftuese dhe të tjerë vendosën lidhje të reja arsimore dhe letrare me botën më të gjerë myslimane edhe larg me Indinë Britanike. Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, katolikët e shihnin qeverinë qendrore shqiptare si një qeveri myslimane, ndërsa ortodoksët mendonin se në kontekstet politike ata dominoheshin nga myslimanët.  Përveç bektashinjve, gjatë periudhës së ndërmjetme në Shqipëri kishte edhe urdhra të tjerë kryesorë sufistë. Sheikët dhe dervishët e urdhrave të ndryshëm sufist gjatë periudhës mes dy luftërave botërore luajtën një rol të rëndësishëm në shoqërinë shqiptare duke qenë shpesh shërues të publikut dhe *baballarët bektashinjtë* ishin të përfshirë nganjëherë në ndërmjetësimin e mosmarrëveshjeve dhe hakmarrjeve. Ndërsa minoriteti rom gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore kishte xhamitë e tyre në Shkodër dhe Korçë, ndërtoi një xhami të re në Durrës në vitin 1923 dhe disa iu bashkuan urdhrit bektashi.

## Lufta e Dytë Botërore (1939–45) 
[majtas|parapamje|231x231px|Ish-Xhamia e [Xhamia e Sylejman Pashës|Sulejman Pashës së Tiranës e shkatërruar gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe minarja e saj para vitit 1967]]
Më 7 prill 1939, Italia e kryesuar nga Benito Mussolini pas interesave të zgjatura dhe sferës gjithëpërfshirëse të influencës gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore pushtoi Shqipërinë. Italianët krijuan një qeveri lokale kolaboracioniste dhe disa anëtarë vinin nga popullsia myslimane si kryeministri pronar tokash Shefqet bej Vërlaci. Kufijtë e Shqipërisë u zgjeruan dhe përfshinin Maqedoninë perëndimore bashkëkohore, Kosovën perëndimore dhe qendrore, pjesë të Malit të Zi jugperëndimor që përmbante popullsi të madhe shqiptare myslimane dhe një pjesë të rajonit të Sanxhakut që kishte kryesisht një popullsi myslimane shqiptare dhe sllave. Duke qenë se Zogu kishte krijuar një udhëheqje të pajtueshme të të gjitha grupeve fetare, ardhja e forcave të Boshtit nuk u përball pothuajse me asnjë problem prej tyre.
parapamje|Baba Faja Martaneshi në vitin 1944
Në Shqipëri dolën dy forca kryesore opozitare që luftuan kundër pushtimit të vendit nga Boshti. E para ishte Balli Kombëtar një lëvizje nacionaliste dhe antikomuniste shqiptare që kërkonte bashkimin e trojeve të banuara nga shqiptarët e Ballkanit në një shtet. Një lëvizje komuniste e rezistencës shqiptare u shfaq në Shqipërinë e Jugut dhe myslimanët shqiptarë u përfaqësuan në radhët e saj drejtuese si Mustafa Gjinishi, Enver Hoxha, Mehmet Shehu e të tjerë. U shfaqën gjithashtu *çetat* e pavarura të rezistencës ose grupe të ndara nga forcat kryesore të rezistencës shqiptare që u udhëhoqën nga myslimanë si Myslym Peza dhe bektashi Baba Faja Martaneshi, nga të cilët të dy përfundimisht u rreshtuan me komunistët dhe Muharrem Bajraktari me Ballin Kombëtar. Përpjekjet për bashkimin e dy grupeve kryesore të rezistencës me Marrëveshjen e Mukjes (1943) dështuan dhe konflikti i zgjatur ndodhi deri në fund të luftës, në të cilën komunistët shqiptarë mbizotëruan mbi Ballin Kombëtar dhe forcat e Boshtit në tërheqje. 

## Shih edhe 
* Feja në Shqipëri
* Republika Shqiptare
* Republika e Shqipërisë së Mesme
* Mbretëria Shqiptare 1928–1939
* Kryegjyshata Botërore Bektashiane
* Shqipëria gjatë Luftërave Ballkanike
* Shqipëria gjatë Luftës së Parë Botërore
* Shqipëria në Luftën e Dytë Botërore

## Literatura 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Referime