Mentalizmi (diskriminim)

**Mentalizmi** ose **sanizmi** përshkruan diskriminimin dhe shtypjen ndaj një tipari mendor ose gjendjes që një person ka ose gjykohet se ka.Ky diskriminim mund ose mund të mos karakterizohet në aspektin e çrregullimit mendor ose dëmtimit kognitiv.Diskriminimi bazohet në faktor të shumtë, siç janë stereotipet në lidhje me neurodivergjencën, për shembull Aspergers, çrregullimet në të nxënë, ADHD, bipolar, skizofrenia dhe çrregullimet e personalitetit, fenomene specifike të sjelljes, si belbëzimi dhe lëvizja e padëshiruar e muskujve, ose paaftësi intelektuale .

Ashtu si format e tjera të diskriminimit siç është seksizmi dhe racizmi, mentalizmi përfshin forma të shumta kryqëzimi të shtypjes, pabarazitë e ndërlikuara sociale dhe pabarazitë e pushtetit.Mund të rezultoj në diskriminim të fshehtë nga fyerje të shumta, të vogla dhe zemraket. Karakterizohet nga gjykime për statusin e perceptuar të shëndetit mendor të një personi tjetër.Këto gjykime pasohen nga veprime të tilla si diskriminim i ashpër, i qartë që mund të përfshijë refuzimin e shërbimit ose mohimin e të drejtave të njeriut.Mentalizmi ndikon në mënyrën e trajtimit të individëve nga publiku i gjerë, nga profesionistë të shëndetit mendor dhe nga institucione, përfshirë sistemin ligjor.Qëndrimet negative të përfshira gjithashtu mund të internohen.

Shprehjet mentalizëm, nga mentaliteti dhe sanizmi, nga i arsyeshëm, janë bërë të vendosura në disa kontekste, megjithëse konceptet siç janë stigma sociale, dhe në disa raste edhe ableizmi(aftësit e kufizuar), mund të përdoren në mënyra të ngjashme, por jo identike.

Ndërsa mentalizmi dhe sanizmi përdoren në mënyrë të ndërsjellë,sanizmi po bëhet mbizotërues në qarqe të caktuara, siç janë ato  akademike, ato që  identifikohen si të çmendur dhe avokatë të çmendur dhe në një kontekst socio-politik ku sanizmi po fiton terren si një lëvizje.Lëvizja e sanizmit është një veprim rezistence midis atyre që identifikohen si të çmendur, të mbijetuar nga konsumatori dhe avokatë të shëndetit mendor.   Në akademi dëshmitë e kësaj lëvizje mund të gjenden në numrin e botimeve të fundit në lidhje me sanizmin dhe praktikën e punës sociale.

Mentalizmi ka tendencë të referohet si paaftësi mendore, duke e dalluar veten nga ableizmi, e cila i referohet paaftësisë fizike.

## Origjina e termave 
Termi    u shpik nga Morton Birnbaum gjatë punës së tij që përfaqësonte Edward Stephens, një pacient i shëndetit mendor në një çështje ligjore në vitet 1960.Birnbaum ishte një mjek, avokat dhe avokat i shëndetit mendor që ndihmoi në krijimin e një të drejte kushtetuese të trajtimit për pacientët psikiatrik, së bashku me masat mbrojtëse kundër angazhimit të pavullnetshëm.Që nga njoftimi i parë i këtij termi në 1980, profesori juridik i New York-ut Michael L.Perlin vazhdoi më pas përdorimin e tij.
alt=|majtas|parapamje|166x166px| "Mentalizmi" u shpik nga Judi Chamberlin .
Në vitin 1975 Judi Chamberlain shpalosi termin mentalizëm në një kapitull të librave të *Grave Shikoni në Psikiatri*. Termi u bë më i njohur kur ajo e përdori atë në vitin 1978 në librin e saj "The *Own Our: Alternativat e kontrolluara nga pacientët ndaj sistemit të shëndetit mendor" i* cili për ca kohë u bë teksti standard i lëvizjes psikologjike që mbijetoi në SH.B.A. Njerëzit filluan të njohin një model në mënyrën e trajtimit të tyre, një seri supozimesh që shumica e njerëzve dukeshin se i mbanin në lidhje me (ish) pacientët mendorë pavarësisht nëse ata aplikuan ndonjë individ të veçantë në çdo kohë të veçantë – se ata ishin të paaftë, të paaftë të bënin gjëra vetë, vazhdimisht kishin nevojë për mbikëqyrje dhe ndihmë, të paparashikueshme, të ngjarë të jenë të dhunshëm ose joracional etj.Është kuptuar që jo vetëm që publiku i gjerë shprehte ide mentaliste, kështu vepruan edhe ish-pacientët, një formë e shtypjes së brendshme.

Që nga viti 1998, këto terma janë miratuar nga disa konsumatorë / të mbijetuar në MB dhe SH.B.A., por nuk kishin fituar një monedhë të përgjithshme.Kjo la një boshllëk konceptual, të mbushur pjesërisht nga koncepti i stigmës, por kjo është kritikuar për përqendrimin më pak në diskriminimin e institucionalizuar me shkaqe të shumta, por nëse njerëzit i perceptojnë çështjet e shëndetit mendor si të turpshëm apo më të këqij se sa janë.Pavarësisht përdorimit të tij, një organ i letërsisë demonstroi diskriminim të gjerë në shumë sfera të jetës, përfshirë punësimin, të drejtat e prindërve, strehimin, imigrimin, sigurimin, kujdesin shëndetësor dhe mundësinë e hyrjes në drejtësi. Sidoqoftë, përdorimi i projekteve të reja gjithashtu është vënë në dyshim me arsyetimin se ato mund të perceptohen si përçarëse, të vjetruara ose një formë korrektësie politike të padrejtë.Të njëjtat kritika, sipas këtij këndvështrimi, mund të mos zbatohen aq shumë për terma më të gjerë dhe më të pranuar si diskriminim ose përjashtim shoqëror.

Ekziston edhe termi ombrellë aftësi, duke iu referuar diskriminimit ndaj atyre që janë (perceptohen si) me aftësi të kufizuara.Për sa i përket trurit, ekziston lëvizja për njohjen e neurodiversitetit.Shprehja *psikofobi* (nga psikika dhe fobia) është përdorur herë pas here me një kuptim të ngjashëm.

## Ndarja sociale 
Sipas Coni Kalinowski (psikiatër në Universitetin e Nevada dhe Drejtor i Shërbimeve të Komunitetit Mojave) dhe Pat Risser (një këshilltar i shëndetit mendor dhe ish-marrës i vetë-përshkruar i shërbimeve të shëndetit mendor), mentalizmi në një ekstrem mund të çojë në një ndarje kategorike të njerëzve në një grup të fuqizuar të supozuar të jetë normal, i shëndetshëm, i besueshëm dhe i aftë, dhe një grup i pafuqishëm që supozohet të jetë i sëmurë, i paaftë, i çmendur, i paparashikueshëm dhe i dhunshëm.Kjo ndarje mund të justifikojë një trajtim të pakursyer të këtij grupi të fundit dhe pritjet e standardeve më të varfëra të jetesës për ta, për të cilat pritet të shprehin mirënjohje.Diskriminimi i mëtutjeshëm mund të përfshijë etiketimin e disa si funksionim të lartë dhe disa si funksionim të ulët ndërsa kjo mund të mundësojë shënjestrimin e burimeve, në të dy kategoritë sjelljet njerëzore janë recast në aspektin patologjik. Një psikolog që drejton Muzeun Living duke lehtësuar pacientët e tanishëm apo të mëparshëm psikiatër për të ekspozuar vepra arti, i është referuar qëndrimit të publikut të gjerë si psikofobi.

## Terminologjia klinike 
Mentalizmi mund të përfshihet në terminologjinë klinike në mënyra delikate, përfshirë në kategoritë themelore të diagnostikimit të përdorura nga psikiatria (si në DSM ose ICD).Ekziston një debat në vazhdim se cilat terma dhe kritere mund të komunikojnë përçmim ose inferioritet, në vend që të lehtësojnë të kuptuarit e vërtetë të njerëzve dhe çështjet e tyre.

Disa kundërshtojnë të gjithë procesin si etiketim dhe disa janë përgjigjur në arsyetimet për të – për shembull që është e nevojshme për qëllime klinike ose administrative – si mënyra se si një person mund të justifikojë përdorimin e shpifjeve etnike sepse ata nuk synojnë dëm.Të tjerë argumentojnë se shumica e aspekteve lehtë mund të shprehen në një mënyrë më të saktë dhe më pak fyese. Një përgjigje e mundshme është të kritikosh konceptet e normalitetit dhe problemet që lidhen me funksionimin normativ në të gjithë botën, megjithëse në disa mënyra që gjithashtu mund të përbëjnë potencialisht një formë të mentalizmit.Pas aksidentit të tij në 2012 duke thyer qafën dhe pensionin pasues,Oaks i referohet vetes si "PsychoQuad" në blogun e tij personal.

Shkrimtari britanik Clare Allen argumenton se edhe termat e zhveshur nga zhargoni si "i çmendur" nuk janë thjesht të sakta.Për më tepër, ajo sheh përdorimin e gabuar të koncepteve që lidhen me problemet e shëndetit mendor – përfshirë për shembull shaka në lidhje me njerëzit që dëgjojnë zëra sikur kjo automatikisht rrit  besueshmërinë e tyre – si ekuivalente me frazat raciste ose seksiste që do të konsideroheshin qartë diskriminuese. Ajo e karakterizon një përdorim të tillë si duke treguar një psikofobi dhe përçmim themelor.

## Faji 
parapamje| Grafite në një shërbim të avokimit të shëndetit mendor
Interpretimet e sjelljeve dhe aplikimet e trajtimeve mund të bëhen në një mënyrë arrogante të pajustifikuar për shkak të një mentalizmi themelor, sipas kritikëve.Nëse një marrës nuk pajtohet ose nuk ndryshon, ato mund të etiketohen si jo-në përputhje, jo bashkëpunuese ose rezistente ndaj trajtimit.Kjo është përkundër faktit se çështja mund të jetë mirëkuptim joadekuat i personit ose problemet e tij / saj, efektet e pafavorshme të ilaçeve, një ndeshje e dobët midis trajtimit dhe stilit të jetesës së personit, stigma e lidhur me trajtimin, vështirësi me qasjen, papranueshmëri kulturore, ose shumë çështje të tjera.

Mentalizmi mund të bëjë që njerëzit të supozojnë se dikush nuk është i vetëdijshëm për atë që po bëjnë dhe se nuk ka asnjë pikë që të përpiqet të komunikojë me ta, përkundër faktit se ata mund të kenë një nivel të vetëdijes dhe dëshirës për t'u lidhur edhe nëse ata po veprojnë në një mënyrë në dukje iracionale ose vetë-dëmtuese.Për më tepër, profesionistët e shëndetit mendor dhe të tjerët mund të priren të barazojnë me nënshtrimin e një personi me trajtim një klient i qetë që nuk shkakton shqetësime në bashkësi mund të konsiderohet i përmirësuar, pavarësisht sa i mjeruar ose i paaftë ai person mund të ndjehet si rezultat.

Në lëvizjen përdorues / i mbijetuar në Angli, Pete Shaughnessy, një themelues i krenarisë së çmendur, arriti në përfundimin se Shërbimi Kombëtar i Shëndetit është institucionalisht mentalist dhe ka shumë shpirt që kërkon të bëjë në Mileniumin e ri, duke përfshirë adresimin e paragjykimeve të stafi i saj i zyrës.Ai sugjeroi që kur paragjykimet të aplikohen nga shumë profesionistë që aspirojnë ta zhdukin atë, shtron pyetjen nëse do të zhduket ndonjëherë.Shaughnessy kreu vetëvrasje në 2002.

Lëvizja e të mbijetuarve psikiatrik është përshkruar si një çështje feministe, sepse problemet që adreson janë të rëndësishme për të gjitha gratë, sepse mentalizmi vepron si një kërcënim për të gjitha gratë" dhe mentalizmi kërcënon familjet dhe fëmijët e grave.Një i mbijetuar dhe profesionist psikiatrik ka thënë se Mentalizmi paralelizon seksizmin dhe racizmin në krijimin e një nënklaseje të shtypur, në këtë rast të personave që kanë marrë diagnozë dhe trajtim psikiatrik.Ajo njoftoi se ankesa më e shpeshtë e pacientëve psikiatrikështë se askush nuk dëgjon, ose vetëm në mënyrë selektive gjatë përpjekjes për të bërë një diagnozë.

Në një shkallë shoqërore, mentalizmi ka qenë i lidhur me njerëzit që mbahen në varfëri si qytetarë të klasit të dytë te diskriminimi i punësimit duke i mbajtur njerëzit që jetojnë në fletëpalosje ndaj diskriminimit ndërnjerëzor që pengojnë marrëdhëniet te stereotipet e promovuara përmes mediave duke përhapur frikën e paparashikueshmërisë dhe rrezikshmërisë; dhe njerëzve që kanë frikë të zbulojnë ose flasin për përvojat e tyre.

Michael Perlin, Profesor i Drejtësisë në Shkollën Juridike në New York, e ka përkufizuar sanizmin si një paragjykim irracional me të njëjtën cilësi dhe karakter si paragjykime të tjera iracionale që shkaktojnë dhe reflektohen në qëndrimet mbizotëruese sociale të racizmit, seksizmit, homofobisë dhe fanatizmit etnik që përshkon të gjitha aspektet e ligjit të aftësisë së kufizuar mendore dhe prek të gjithë pjesëmarrësit në sistemin e ligjit të aftësisë së kufizuar mendore paditësit, gjetësit e fakteve, këshilltarët dhe ekspertët dhe dëshmitarët porotë.

Perlin vëren se sanizmi ndikon në teorinë dhe praktikën e ligjit në mënyra kryesisht të padukshme dhe shoqërisht të pranueshme, bazuar kryesisht në "stereotip, mit, paragjykim dhe  zhveshja nga identiteti.Ai beson se efektet e tij korrozive kanë luftuar ligjin e pavullnetshëm të angazhimit civil, ligjin institucional, ligjin e torturës dhe të gjitha aspektet e procesit penal (paragjyqësor, gjykim dhe dënim). Sipas Perlinit, gjyqtarët nuk janë imunë, priren të reflektojnë mendimin sanist që ka rrënjë të thella brenda kulturës sonë.Kjo rezulton në vendime gjyqësore bazuar në stereotipe në të gjitha fushat e së drejtës civile dhe penale, të shprehura në gjuhë të njëanshme dhe duke treguar përbuzje për profesionistët e shëndetit mendor.Për më tepër, gjykatat shpesh janë të padurueshëm dhe i atribuojnë probleme mendore karakter të dobët ose zgjidhje të dobët.

Ekziston edhe diskriminim i përhapur nga juristët, të cilët Perlin e karakterizojnë si demonstrim të brutalitetit, paragjykimeve, armiqësisë dhe urrejtjes iracionale ndaj të pandehurve ku ekziston një mbrojtje marrëzie.Mitet specifike saniste përfshijnë mbështetjen në imazhet popullore të marrëzisë një obsesionme pretendimet se problemet mendore mund të falsifikohen me lehtësi dhe ekspertët të mashtrohen duke supozuar një lidhje absolute midis sëmundjes mendore dhe rrezikshmërisë një konfuzion i vazhdueshëm dhe përzierja e testeve të ndryshme juridike të statusit mendor dhe duke supozuar se të pandehurit të liruar nga mbrojtja e marrëzisë ka të ngjarë të lirohen shpejt.Megjithëse ka pretendime që neuroimaging kanë disa mundësi për të ndihmuar në këtë fushë,Perlin përfundon se është shumë e vështirë të peshoni të vërtetën ose rëndësinë e rezultateve të tilla për shkak të shumë paqartësive dhe kufizimeve, dhe pasi që mund të jetë ose nuk merret parasysh ose mbingarkohet nga shkencëtarë, avokatë ose në imagjinatën popullore.Ai beson se çelësi i një përgjigje këtu është konsiderimi i sanizmit, sepse në një masë të madhe mund të mposhtë të gjitha provat e tjera dhe të gjitha çështjet e tjera në këtë bisedë.Ai sugjeron që vetëm jurisprudenca terapeutike ka fuqinë e mundshme të zhvesh fasadën saniste.

Ai gjithashtu ka trajtuar temën e sanizmit pasi ndikon në të cilat liritë seksuale ose mbrojtjet u jepen pacientëve psikiatrik, veçanërisht në objektet e mjekësisë ligjore.

Sanizmi në profesionin juridik mund të prekë shumë njerëz në komunitete, të cilët në një moment në jetën e tyre luftojnë me një farë problemesh të shëndetit mendor, sipas Perlin.Kjo mund të kufizojë padrejtësisht aftësinë e tyre për të zgjidhur çështjet në mënyrë të ligjshme në komunitetet e tyre, siç janë problemet e kontratës, problemet e pronës, problemet e marrëdhënieve të brendshme, dhe problemet e besimit dhe pasurive.

Susan Fraser, një avokat në Kanada që specializohet në avokimin e njerëzve të cenueshëm, argumenton se sanizmi bazohet në frikën ndaj të panjohurës, të përforcuar nga stereotipet që dehumanizojnë individët.Ajo argumenton se kjo bën që sistemi ligjor të mos dështojë në mënyrë të duhur të mbrojtur të drejtat e pacientëve për të refuzuar ilaçe potencialisht të dëmshme të hetojë vdekjet në spitalet psikiatrike dhe institucionet e tjera në një mënyrë të barabartë me të tjerët dhe të dështojnë të dëgjojnë dhe respektojnë siç duhet zërat e konsumatorëve dhe të mbijetuarve të shëndetit mendor.

## Në arsim 
çështje të ngjashme janë identifikuar nga Perlin në mënyrën e trajtimit të fëmijëve në lidhje me aftësitë e kufizuara në të nxënë, përfshirë edhe në arsimin special .Në cilëndo fushë të ligjit, ai thekson, dy nga mitet më të zakonshme saniste janë duke supozuar se personat me aftësi të kufizuara mendore po falsifikohen, ose se persona të tillë nuk do të aftësoheshin nëse do të përpiqeshin më shumë. Në këtë fushë të veçantë, ai konkludon se fëmijët e etiketuar janë stereotipe në një proces të përhapur me paragjykime racore, klasore dhe gjinore.Megjithëse ka për qëllim të ndihmojë disa fëmijë, ai pretendon se në të vërtetë nuk mund të jetë thjesht një shpatë me dy tehe, por një shpatë e trefishtë, katërkëndëshe ose katërkëndëshe.Rezultati përfundimtar i paragjykimeve saniste dhe koncepteve të gabuara, në kontekstin e konkurrencës akademike, është se ne kemi mbetur me një sistem që është, në shumë mënyra të rëndësishme, në mënyrë mahnitëse jo i rregullt.

## Diskriminime të shumta 
Është identifikuar një spirale shtypjeje e përjetuar nga disa grupe në shoqëri.Së pari, shtypjet ndodhin në bazë të dallimeve të perceptuara ose aktuale (të cilat mund të lidhen me stereotipe të gjera në grupe, siç janë racizmi, seksizmi, klasizmi, epizmi, homofobia etj.).Kjo mund të ketë efekte negative fizike, sociale, ekonomike dhe psikologjike te individët, përfshirë shqetësimin emocional dhe ato që mund të konsiderohen probleme të shëndetit mendor.Atëherë, përgjigja e shoqërisë ndaj një shqetësimi të tillë mund të jetë që ta trajtojmë atë brenda një sistemi të kujdesit mjekësor dhe shoqëror sesa (gjithashtu) të kuptuarit dhe të sfidoni shtypjet që i shkaktuan, duke e forcuar kështu problemin me qëndrime dhe praktika të tjera shtypëse, të cilat mund të çojnë për më shumë shqetësime, etj.Në një cikël të mbrapshtë.Përveç kësaj, për shkak të kontaktit me shërbimet e shëndetit mendor, njerëzit mund të bëhen subjekt i shtypjes së mentalizmit, pasi shoqëria (dhe vetë shërbimet e shëndetit mendor) kanë qëndrime të tilla negative ndaj njerëzve me një diagnozë psikiatrike, duke përjetësuar kështu më tej shtypjen dhe diskriminimin

Njerëzit që vuajnë nga një shtypje e tillë brenda shoqërisë mund të tërhiqen drejt një veprimi më radikal politik, por strukturat saniste dhe qëndrimet janë identifikuar gjithashtu në komunitetet aktiviste.Kjo përfshin klika dhe hierarkitë sociale që njerëzit me çështje të veçanta mund ta kenë shumë të vështirë të depërtohen ose të vlerësohen.Mund të ketë gjithashtu një refuzim individual të njerëzve për sjellje të çuditshme që nuk konsiderohen të pranueshme nga ana kulturore, ose përndryshe pandjeshmëri ndaj gjendjeve emocionale, përfshirë vetëvrasjen, ose mohimin që dikush ka çështje nëse ata duket se veprojnë normalisht.

## Shiko gjithashtu 
*Stigma e shëndetit mendor
*Rankizmi, termi ombrellë për të gjitha format e diskriminimit hierarkik
* Darvinizmi Social
*Supremacism
*Ndërtimi shoqëror i skizofrenisë
*Modeli social i paaftësisë

## Leximi më tej 
*
*
* Risser, Pat (14 May 2008). Overcoming the Language of Oppression: Promoting Cultural Change with Words (PDF). 4th Annual Clinical Forum on Mental Health: Turning Knowledge into Practice. (North Dakota Department of Human Services).
*
*

## Referime 
## Lidhje te jashtme 
**Blog Reflektime të Ligjit për Aftësi të Kufizuara Mendore të* John Weston Parry. Parry ishte Drejtor i Komisionit të Avokatëve të Komisionit Amerikan për Ligjin e Aftësisë së Kufizuar Mendore dhe Fizike, 1982–2012.