Efim Geller

**Efim Petrovich Geller** (Rusisht: Ефим Петрович Геллер; Ukrainisht: Юхим Петрович Геллер; 8 mars 1925 – 17 nëntor 1998) ishte një shahist sovjetik dhe mjeshtër i madh i klasit botëror në kulmin e tij. Ai fitoi dy herë Kampionatin Sovjetik (më 1955 dhe 1979) dhe ishte kandidat për Kampionatin Botëror në gjashtë raste (1953, 1956, 1962, 1965, 1968 dhe 1971). Ai fitoi katër tituj të Kampionatit RSS Ukrainas (në 1950, 1957, 1958 dhe 1959) dhe ndau i pari në Kampionatin Botëror të Seniorëve 1991, duke fituar titullin plotësisht në 1992. Gruaja e tij Oksana ishte një balerin ndërsa djali i tij Aleksandri ishte gjithashtu një mjeshtër shahu. Geller ishte trajner i kampionëve botërorë Boris Spassky dhe Anatoly Karpov. Ai ishte edhe autor.

## Jeta e hershme
Geller u rrit në Odesa, Bashkimi Sovjetik dhe ishte jehud. Ai ishte një basketbollist i shkëlqyer dhe mori doktoraturën në edukimin fizik përpara se të specializohej në shah. Babai i tij ishte një shahist i Kategorisë së Parë. Zhvillimi i tij si një lojtar i mirë u vonua nga fillimi i Luftës së Dytë Botërore.

Rezultati i parë i dukshëm i Geller ishte vendi i gjashtë në Kampionatin Ukrainas të Shahut SSR 1947 në Kiev me 9½/15; fituesi ishte Alexei Sokolsky. Ai ndau vendet 3-5 në Baku 1948 me 9/15, një ngjarje e fituar nga Jüri Randviir. Geller shënoi 11/18 në Kampionatin RSS Ukrainas 1948 në Kiev për një vend të përbashkët 5-8; fituesit ishin Sokolsky dhe Poliak.

## Mjeshtër i madh
Geller filloi të lërë gjurmë në fund të viteve 1940, pasi fitoi ndeshjen kualifikuese të gjysmëfinales së Kampionatit të BRSS-së në Tbilisi 1949 me 11½/16, duke u kualifikuar kështu në finale më vonë atë vit. Debutimi i tij në finale ishte sensacional në URS-ch17 në Moskë; si një i panjohur praktikisht, ai u rendit i barabartë në vendet 3-4 me 12½/19, pas vetëm fituesve David Bronstein dhe Vasily Smyslov. Geller mundi lojtarë të tillë të njohur si Semyon Furman, Isaac Boleslavsky, Alexander Kotov, Salo Flohr, Tigran Petrosian, Viacheslav Ragozin dhe Grigory Levenfish. Pavarësisht kësaj paraqitjeje, ai u detyrua të kthehej në nivelin e gjysmëfinales vitin tjetër, por avancoi me një vend të tretë në kualifikuesen e vitit 1950 në Kiev me 9/15. Në URS-ch18 në Moskë 1950, Geller arriti 9/17 për një vend të ndarë nga 7-10; fituesi ishte Paul Keres. Gjithashtu në vitin 1950, Geller fitoi Kampionatin e SSR-së Ukrainase në Kiev, i pari nga katër titujt e tij në atë garë; ai e përsëriti këtë nga viti 1957 deri në vitin 1959, me të tre garat në Kiev. Geller në vitin 1950 bëri debutimin e tij ndërkombëtar në Memorialin Przepiorka në Iwonicz Zdroj me 11½/19 për vendin e shtatë në një fushë të fuqishme; Keres fitoi përsëri.

Geller llogaritet të ketë qenë ndër dhjetë lojtarët më të mirë në botë për rreth njëzet vjet. Ai u vlerësua me titullin Mjeshtër Ndërkombëtar në vitin 1951 dhe me titullin Mjeshtër i Madh Ndërkombëtar vitin pasardhës.

Geller luajti në 23 Kampionate Shahu të BRSS-së, një rekord i barazuar nga Mark Taimanov, duke arritur rezultate të mira në shumë prej tyre. Ai fitoi në vitin 1955 në Moskë (URS-ch22) kur, pavarësisht humbjes së pesë lojërave, përfundoi i pari i barabartë me 12/19, pastaj mundi Smyslov në ndeshjen e playoff-it me rezultatin +1=6. Ai fitoi titullin e tij të dytë në vitin 1979 në Minsk (URS-ch47) në moshën 54 vjeç, duke e bërë atë kampionin më të vjetër sovjetik. 

Ndër rezultatet e tij më të mira në turne të tjerë të rëndësishëm ishin: vendi i parë i pastër në Iwonicz Zdroj 1957, vendi i parë i barabartë me Taimanov në Dresden 1959, vendi i parë i barabartë me Lajos Portisch në Beverwijk 1965, vendi i parë i pastër në Kislovodsk 1966, vendi i parë i pastër në Gothenburg 1967, vendi i parë i pastër në Kislovodsk 1968, vendi i parë i barabartë me Mikhail Botvinnik në Wijk aan Zee 1969 (përpara Keres), vendi i parë i barabartë në Havana 1971 me Vlastimil Hort, vendi i parë i barabartë në Hilversum 1973 me Laszlo Szabo, vendi i parë i pastër në Budapest 1973 përpara Anatoly Karpov, vendi i parë i pastër në Teesside 1975, vendi i parë i pastër në Moskë 1975 (përpara Boris Spassky, Viktor Korchnoi dhe Petrosian), vendi i parë i pastër në Las Palmas 1976, vendi i parë i barabartë me Gennadi Sosonko në Wijk aan Zee. 1977, i pari i pastër në Bogotá 1978, i pari i barabartë në Bern 1987 me Daniel Campora, përfundoi i pari në Dortmund 'A' 1989 dhe i pari i barabartë në Manhattan 1990 me Gregory Kaidanov, në moshën 65 vjeç.

Në garën e Senior, Geller u dallua më tej në fillim të viteve 1990. Në Kampionatin Botëror të Senior, [[Bad Woerishofen}] 1991, ai barazoi vendin e parë me Smyslov me 8½/11. Pastaj, në kampionatin e vitit të ardhshëm në të njëjtin vend, Geller mori vendin e parë me të njëjtin rezultat. Geller mbeti aktiv në shahun garues të nivelit të lartë deri në moshën 70 vjeç; ngjarja e tij e fundit ishte Kampionati Rus i vitit 1995 në Elista.

## Kandidat për titullin botëror
Geller arriti disa herë në fazat e mëvonshme të Kampionatit Botëror. Ai ishte Kandidat në Cyrih në vitin 1953 dhe Amsterdam në vitin 1956.

Rezultati më i mirë i Geller ishte në ciklin e vitit 1962, pasi ai përfundoi i dyti pas Bobby Fischer në Stokholm Interzonal. Pastaj në Kampionatin e Kandidatëve, ai përfundoi gjysmë pike larg për të luajtur për titullin duke shënuar 17/27 në Curaçao, duke u barazuar në vendin e dytë me Keres, gjysmë pike pas Tigran Petrosian, i cili vazhdoi të mposhtte Botvinnik për titullin vitin tjetër. Geller humbi një ndeshje playoff ndaj Keres në Moskë në vitin 1962 me 4½–3½, por ishte në gjendje të hynte në ndeshjet e Kandidatëve të vitit 1965 si zëvendësues kur Botvinnik (kampioni i botës i mposhtur) refuzoi të merrte pjesë.

Në Turneun e Kandidatëve 1965 ai mposhti Smyslov me 5½–2½ në Moskë në raundin e parë, por humbi ndaj Spassky me 5½–2½ në Riga në gjysmëfinale. Në një ndeshje playoff në Kopenhagë të vitit 1966 kundër Bent Larsen, të dy lojtarët ndanë tetë lojëra me nga dy fitore secili, dhe Larsen fitoi lojën e parë të barazimit për të siguruar përjashtimin e Kandidatëve në rast të tërheqjes nga një lojtar i kualifikuar në ciklin tjetër. (Përfundimisht, kjo nuk rezultoi të kishte rëndësi, pasi asnjë nuk u tërhoq.)

Në ciklin e vitit 1968, Geller humbi përsëri ndaj Spassky, në Sukhumi me 5½–2½, në një ndeshje të raundit të parë të Kandidatëve. Ai u kthye në fazën ndërzonale në vitin 1970 në Palma de Mallorca, dhe u kualifikua përsëri si Kandidat, duke humbur ndeshjen e tij të parë ndaj Korchnoi në Moskë me 5½–2½. Në vitin 1973, ai barazoi me Lajos Portisch dhe Lev Polugaevsky për vendin e dytë në Petropolis Interzonal, por humbi në turneun e ndeshjeve trepalëshe të playoff në Portorož, me dy vende kualifikuese në lojë, kështu që ai nuk avancoi.

## Turne ekipore
Geller përfaqësoi BRSS-në shtatë herë në Olimpiadën e Shahut, gjatë një periudhe 28-vjeçare nga viti 1952 deri në vitin 1980, dhe kontribuoi mirë çdo herë në fitoret e medaljeve të arta ekipore. Ai fitoi tre medalje ari dhe tre argjendi në tabelën e tij. Rezultati i tij i përgjithshëm në lojën e Olimpiadës është: (+46−7=23), për 75.7 përqind.

* Helsinki 1952, tabela 4, 10½/14 (+8−1=5), medalje argjendi në tabelë;
* Amsterdam 1954, rezerva e 1-rë, 5/7 (+4−1=2), medalje ari në tabelë;
* Moskë 1956, rezerva e 2-të, 7½/10 (+7−2=1), medalje ari në tabelë;
* Varna 1962, rezerva e 1-rë, 10½/12 (+10−1=1), medalje ari në tabelë;
* Lugano 1968, tabela 4, 9½/12 (+7−0=5), medalje argjendi në tabelë;
* Siegen 1970, rezerva e 2-të, 8/12 (+6−2=4);
* Valleta 1980, tabela 4, 6½/9 (+4−0=5), medalje argjendi në tabelë.

Geller u zgjodh gjithashtu gjashtë herë për ekipin e BRSS-së në Kampionatin Evropian të Ekipit. Ekipi i tij fitoi medalje ari çdo herë, dhe ai fitoi katër medalje ari në tabelën e tij. Sipas olimpbase.org, rezultati i tij i përgjithshëm në garat e Euroteams është: (+17−1=19), për 71.6 përqind.

* Oberhausen 1961, tabela 7, 6½/9 (+4−0=5), medalje ari në tabelë;
* Kapfenberg 1970, tabela 4, 4/6 (+3−1=2), medalje ari në tabelë;
* Bath, Somerset 1973, tabela 7, 4½/5 (+4−0=1), medalje ari në tabelë;
* Moskë 1977, tabela 6, 4½/7 (+2−0=5), medalje ari në tabelë;
* Skara 1980, tabela 5, 4/6 (+2−0=4);
* Plovdiv 1983, rezerva e 2-të, 3/4 (+2−0=2).

Geller gjithashtu përfaqësoi BRSS-në njëmbëdhjetë herë në ndeshjet BRSS kundër Jugosllavisë të zhvilluara nga vitet 1950 deri në vitet 1970, më shumë se çdo lojtar tjetër sovjetik.

## Trashëgimia
Geller mbahet mend më së miri sot për aftësinë taktike dhe stilin origjinal të sulmit që karakterizoi pjesën e mëparshme të karrierës së tij. Në vitet e mëvonshme ai u bë një lojtar më i rrumbullakosur. Ai u shqua si një ekspert hapjesh dhe ishte një nga pionierët në zhvillimin e Mbrojtjes Indiane të Mbretit, së bashku me shokët e tij ukrainas Isaac Boleslavsky dhe David Bronstein. Geller gjithashtu avancoi shumë njohuritë në disa variacione të Mbrojtjes Siciliane, si linja e qetë me 6.Be2 kundër Variacionit Najdorf 1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 a6, të cilën ai e përdori për të mposhtur Bobby Fischer. Ai prezantoi Geller Gambit të mprehtë (1.d4 d5 2.c4 c6 3.Nf3 Nf6 4.Nc3 dxc4 5.e4) kundër Mbrojtjes Sllave. Ai veproi si ndihmës i kampionit botëror Boris Spassky në ndeshjen e Kampionatit Botëror 1972 kundër Bobby Fischer, dhe më vonë ndihmoi kampionin e botës Anatoly Karpov, si dhe shokun e tij të ngushtë të përjetshëm Tigran Petrosian. Librat e tij përfshinin një autobiografi, të përkthyer nga Bernard Cafferty si*Grandmaster Geller at the Chessboard* (1969). Kjo u përditësua më vonë dhe u ribotua në 1983 nën titullin *The Application of Chess Theory*, dhe përmban 100 lojëra të shënuara mirë. Ish-kampioni Botvinnik deklaroi se, sipas tij, Geller ishte lojtari më i mirë në botë në fund të viteve 1960. Geller dukej se ishte më i fortë në lojën e turneut sesa në ndeshje.

Geller u shfaq në filmin biografik të Bobby Fischer *Pawn Sacrifice* (2014), portretizuar nga Edward Zinoviev.

## Referime
## Lidhje të jashtme
* Efim Geller profili dhe lojërat e lojtarit në Chessgames.com
* Efim Geller lojërat e shahut në 365Chess.com
* 
*