Shprehia

**Shprehia** është një sjelljeje rutinë që përsëritet rregullisht dhe tenton të ndodhë në mënyrë të pandërgjegjshme. 

## Vështrim 
Një punim i vitit 1903 në *American Journal of Psychology* përcaktoi një "shprehi, nga pikëpamja e psikologjisë, [si] një mënyrë pak a shumë fikse e të menduarit, vullnetit ose ndjenjës së fituar nga përsëritja e mëparshme e një përvoje mendore".  Sjellja e shprehishme shpesh kalon pa u vënë re nga personat që e shfaqin atë, sepse një person nuk ka nevojë të përfshihet në vetë-analizë kur ndërmerr detyra rutinë. Shprehitë ndonjëherë janë të detyrueshme .  Një studim i përvojës ditore të vitit 2002 nga studiuesja e shprehive Wendy Wood dhe kolegët e saj zbuloi se afërsisht 43% e sjelljeve të përditshme kryhen jashtë shprehive.  Sjelljet e reja mund të bëhen automatike përmes procesit të **formimit të shprehive**. Shprehitë e vjetra janë të vështira për t'u thyer dhe shprehitë e reja janë të vështira për t'u formuar sepse modelet e sjelljes që njerëzit përsërisin nguliten në rrugët nervore, por është e mundur të formohen shprehi të reja përmes përsëritjes. 

Kur sjelljet përsëriten në një kontekst të qëndrueshëm, ka një rritje në lidhjen midis kontekstit dhe veprimit. Kjo rrit automatikitetin e sjelljes në atë kontekst.  Karakteristikat e një sjelljeje automatike mund të jenë: efikasiteti, mungesa e vetëdijes, paqëllimshmëria dhe pakontrollueshmëria. 

Në vitin 1890, William James, një filozof dhe psikolog pionier, trajtoi temën e shprehive në librin e tij, *Parimet e Psikologjisë* . James i shihte shprehitë si një prirje të natyrshme për të lundruar në jetë. Për të, "krijesat e gjalla... janë tufa shprehish" dhe ato shprehi që kanë "një prirje të lindur quhen instinkt".  James shpjegon gjithashtu se si shprehitë mund të qeverisin jetën tonë. Ai thotë: "Çdo sekuencë veprimi mendor që është përsëritur shpesh ka tendencë të përjetësojë vetveten; kështu që ne e gjejmë veten të nxitur automatikisht të mendojmë, ndjejmë ose bëjmë atë që kemi mësuar të mendojmë, ndjejmë ose bëjmë, në rrethana të ngjashme, pa ndonjë qëllim të formuar me vetëdije, ose të parashikuar për rezultat."  Ky proces i formimit të shprehive mund të jetë i ngadaltë. Lally *et al.* gjeti se koha mesatare për pjesëmarrësit për të arritur asimptotën e automatikitetit ishte 66 ditë me një interval prej 18-254 ditësh.  Shenja e kontekstit mund të jetë një veprim paraprak, kohë e ditës, vendndodhje ose çdo gjë që shkakton sjelljen përkatëse. Kjo mund të jetë çdo gjë që dikush e lidh me atë shprehi, dhe mbi të cilën ai automatikisht do të lejojë të fillojë një sjellje të shprehishme. Sjellja është shprehi aktuale që shfaq dikush dhe shpërblimi, si p.sh. një ndjenjë pozitive, përforcon "lakun e shprehive".  Një shprehi fillimisht mund të shkaktohet nga një qëllim, por me kalimin e kohës ajo bëhet më pak e nevojshme dhe shprehia bëhet më automatike. Shpërblimet me ndërprerje ose të pasigurta janë gjetur të jenë veçanërisht efektive në promovimin e të mësuarit të shprehive. 

Një shumëllojshmëri mjetesh dixhitale, të tilla si aplikacionet në internet ose celularë, mbështesin formimin e shprehive. Megjithatë, një rishikim i mjeteve të tilla sugjeron që shumica janë të dizajnuara keq në lidhje me teorinë dhe nuk arrijnë të mbështesin zhvillimin e automatikitetit. 

Shprehitë e blerjeve janë veçanërisht të ndjeshme ndaj ndryshimit në "momentet kryesore të jetës" si diplomimi, martesa, lindja e fëmijës së parë, zhvendosja në një shtëpi të re dhe divorci. Disa dyqane përdorin të dhënat e blerjeve për t'u përpjekur të zbulojnë këto ngjarje dhe të përfitojnë nga mundësia e marketingut. 

Disa shprehi njihen si "shprehi kryesore" dhe këto ndikojnë në formimin e shprehive të tjera. Për shembull, identifikimi si lloji i personit që kujdeset për trupin e tij dhe e ka shprehi të ushtrojë rregullisht, mund të ndikojë gjithashtu në ushqimin më të mirë dhe përdorimin më pak të kartave të kreditit. Në biznes, siguria mund të jetë një shprehi themelore që ndikon në shprehi të tjera që rezultojnë në produktivitet më të madh.  Rezultatet e studimit tregojnë në mënyrë empirike se vetëkontrolli i lartë mund të ndikojë në formimin e shprehive dhe nga ana tjetër të ndikojë në sjellje.

## Shprehitë e padëshiruara 
Një shprehi e keqe është një model sjelljeje e padëshiruar. Shembuj të shprehieve individuale përfshijnë zvarritjen, nervozizmin, shpenzimin e tepërt dhe kafshimin e thonjve .  Sa më shpejt t'i dalloni këto shprehi të këqija, aq më lehtë është t'i rregulloni ato.  Në vend që thjesht të përpiqeni të eliminoni një shprehi të keqe, mund të jetë më produktive të kërkoni ta zëvendësoni atë me një mekanizëm më të shëndetshëm përballues.  Shprehitë e padëshiruara mund të ndahen gjithashtu në një nivel komunal: për shembull, ka shumë shprehi të përbashkëta të sjelljes së konsumatorit .

### Vullneti dhe qëllimi 
Një faktor kyç në dallimin e një vesi të keq nga një varësi apo sëmundje mendore është vullneti dhe se si ai ndikon në funksionimin e përditshëm të një individi në jetën e tyre. Nëse një person mund ta kontrollojë lehtësisht sjelljen, atëherë kjo është një shprehi. Pra, shprehitë, edhe pse shpesh sfiduese për t'u thyer, mund të menaxhohen me qëllim dhe përpjekje.  Synimet e zbatimit mund të kapërcejnë efektin negativ të shprehive të këqija, por duket se veprojnë duke i nënshtruar përkohësisht dhe jo duke i eliminuar ato shprehi. Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se ndërsa këto teknika mund të nënshtrojnë përkohësisht shprehitë e këqija, ato nuk i eliminojnë plotësisht ato. 

### Eliminimi 
Ekzistojnë shumë teknika për heqjen e shprehive të këqija të krijuara, për shembull *tërheqja e përforcuesve* : identifikimi dhe heqja e faktorëve që shkaktojnë dhe përforcojnë një shprehi.   Eliminimi i shprehive bëhet më i vështirë me kalimin e moshës, sepse përsëritjet përforcojnë shprehitë në mënyrë kumulative gjatë jetëgjatësisë. Sipas Charles Duhigg, ekziston një lak që përfshin një sugjerim, rutinë dhe shpërblim për çdo shprehi. Një shembull i një cikli shprehish është: programi televiziv përfundon (sugjerim), shkoni në frigorifer (rutinë), hani një rostiçeri (shpërblim). Çelësi për ndryshimin e shprehive është të identifikoni sinjalin dhe të modifikoni rutinën dhe shpërblimin. 

## Shih edhe 
* Arsimi
* Aftësia
* Njohuritë
* Shkathtësia 

## Referime