Lufta Osmano-Venedikase (1570-1573)

**Lufta e katërt osmano-venedikase** gjithashtu i njohur si **Lufta e Qipros** (Italisht: ) u zhvillua midis viteve 1570 dhe 1573. U zhvillua midis Perandorisë Osmane dhe Republikës së Venedikut, kësaj të fundit iu bashkua Lidhja e Shenjtë, një koalicion i shteteve të krishtera të formuara nën kujdesin e papës, i cili përfshinte Spanjën (me Napolin dhe Siçilinë), Republikën e Gjenovës, Dukatin e Parmës, Dukatin e Savojës, Kalorësit e Urdhërit të Shën Gjonit të Jeruzalemit (Maltë), Dukatin e Madh të Toskanës dhe shtete të tjera italiane.

Lufta filloi me pushtimin osman në ishullin e Qipros të mbajtur nga Venediku. Kryeqyteti Nikosia dhe disa qytete të tjera ra shpejt nën ushtrinë dukshëm superiore osmane, duke lënë vetëm Famagustën në duart venedikasve. Përforcimet e krishtera u vonuan dhe Famagusta përfundimisht ra në gusht 1571, pas një rrethimi 11 mujor. Dy muaj më vonë, në Betejën e Lepantos, flota e bashkuar e krishterë shkatërroi flotën osmane, por nuk ishte në gjendje të përfitonte nga kjo fitore. Osmanët shpejt rindërtuan forcat e tyre detare dhe Venediku u detyrua të negociojë një paqe të veçantë, duke njohur vendosjen e osmanëve në Qipro dhe duke paguar një haraç prej 300,000 dukatesh.

## Sfondi
Ishulli i madh dhe i pasur i Qipros kishte qenë nën sundimin venedikas që nga viti 1489. Së bashku me Kretën, ajo ishte një nga zotërimet kryesore të huaja të Republikës, me popullsinë autoktone greke të vlerësuar në 160,000 në mesin e shekullit të XVI-të. Përveç vendndodhjes së saj, e cila lejonte kontrollin e tregtisë Levantine, ishulli posedonte një prodhim fitimprurës pambuku dhe sheqeri. Për të mbrojtur koloninë e tyre më të largët, venedikasit paguanin një haraç vjetor prej 8,000 dukatesh ndaj Sulltanatit Mamlukut të Egjiptit, dhe pas pushtimit të tyre nga osmanët në vitin 1517, marrëveshja u rinovua me Porten e Lartë. Sidoqoftë, vendndodhja strategjike e ishullit në Mesdheun Lindor, midis zemrës osmane të Anadollit dhe krahinave të fituara rishtas të Levantit dhe Egjiptit, e bëri atë një objektiv tërheqës për zgjerimin e ardhshëm osman. Për më tepër, mbrojtja e ofruar nga autoritetet lokale venedikase për korrespondentët që ngacmonin transportin osman, përfshirë pelegrinët myslimanë për në Mekë, u rendit me udhëheqjen osmane.

parapamje|majtas|318px|Një vendim i Divanit që i drejtohet kadiut të Uskudarit në lidhje me racionet para shpërthimit të luftës.
Pasi përfunduan një Luftërat Habsburge-Osmane në Hungari (1526–1568) me Hapsburgët në vitin 1568, osmanët ishin të lirë të zhvendosnin vëmendjen e tyre drejt Qipros. Sulltan Selimi II e kishte bërë pushtimin e ishullit përparësinë e tij të parë tashmë para pranimit të tij në vitin 1566, duke shpërndarë ndihmën osmane në Kryengritjen e Moriscos kundër Spanjës dhe sulmet kundër veprimtarive portugeze në Oqeanin Indian në një përparësi dytësore. Jo për çudi për një sundimtar të mbiquajtur "Sot", legjenda popullore ia atribuoi këtë vendosmëri dashurisë së tij për verërat qipriote,

Megjithë traktatin ekzistues të paqes me Venedikun, i ripërtërirë që në vitin 1567, dhe kundërshtimi i një partie paqeje rreth vizirin e madh Sokollu Mehmed Pasha, partia e luftës në gjykatën osmane mbizotëroi. Paratë për fushatën u grumbulluan nga konfiskimi dhe rishitja e manastireve dhe kishave të Kishës Ortodokse Greke. Kujdestari i vjetër i sulltanit, Lala Mustafa Pasha, u emërua si komandant i forcave tokësore të ekspeditës. Myezinzade Ali Pasha u emërua si *Kapudan Pasha*; duke qenë krejtësisht i papërvojë në çështjet detare, ai caktoi Piali Pasha të aftë dhe me përvojë si ndihmësin e tij kryesor.

Në anën venedikase, synimet osmane kishin qenë të qarta dhe një sulm kundër Qipros ishte parashikuar për ca kohë. Një frikë lufte kishte shpërthyer në vitet 1564-1565, kur osmanët përfundimisht lundruan për në Maltë dhe u shqetësuan përsëri në fund të vitit 1567 dhe në fillim të vitit 1568, pasi shkalla e ngritjes detare osmane u bë e dukshme. Autoritetet venedikase u alarmuan më tej kur flota osmane vizitoi Qipron në shtator të vitit 1568 me Nasin në tërheqje, gjoja për një vizitë të vullnetit të mirë, por në realitet në një përpjekje jo shumë të fshehur për të spiunuar mbrojtjet e ishullit. Mbrojtjet e Qipros, Kretës, Korfuzit dhe zotërimeve të tjera venedikase u përmirësuan në vitet 1560, duke përdorur shërbimet e inxhinierit të përmendur ushtarak Sforza Pallavicini. Garnizonet e tyre u rritën dhe u bënë përpjekje që pronat e izoluara të Kretës dhe Qipros të bëheshin më të vetë-mjaftueshme me ndërtimin e shkritoreve dhe mullinjve të barutit. Sidoqoftë, u pranua gjerësisht që Qiproja nuk mund të mbajë një kohë të gjatë pa u mbështetur. Në këtë rast, mungesa e furnizimeve dhe madje edhe barutit do të luanin një rol kritik në rënien e kështjellave veneciane për osmanët. Një problem tjetër për venecianët ishte qëndrimi i popullatës së ishullit. Trajtimi i ashpër dhe taksimi shtypës i popullatës lokale greke ortodokse nga venecianët katolikë kishin shkaktuar pakënaqësi të madhe, kështu që simpatitë e tyre përgjithësisht ishin me osmanët.

Nga fillimi i vitit 1570, përgatitjet osmane dhe paralajmërimet e dërguara nga *bailo* venedikase në Kostandinopojë, Marco Antonio Barbaro, kishin bindur *Signoria* se lufta ishte e afërt. Përforcimet dhe paratë u dërguan pas ngutjes në Kretë dhe Qipro. Në mars të vitit 1570, një i dërguar osman u dërgua në Venecia, duke dërguar një ultimatum që kërkoi largimin e menjëhershëm nga Qiproja.

[parapamje|372px|Harta e Rrethimit të Nikosisë nga [Giovanni Camoccio, 1574]]
## Pushtimi osman i Qipros
Më 27 qershor, forca pushtuese, rreth 350-400 anije dhe 60,000-100,000 veta, nisi lundrimin për në Qipro. Ai u ul i paprekur në Salines, afër Larnaka në bregun jugor të ishullit më 3 korrik dhe marshoi drejt kryeqytetit, Nikosia. Më në fund, pas rreth 45 ditësh rrethimi, më 9 shtator, sulmi i 15-të arriti të shkelë muret pasi mbrojtësit kishin shteruar municionet e tyre. Pasoi një masakër e 20,000 banorëve të qytetit. Edhe derrat e qytetit, të konsideruar si të papastër nga myslimanët, u vranë, dhe vetëm gratë dhe djemtë që u kapën për t’u shitur si skllevër u kursyen.

Pas rënies së Nikosisë, kështjella e Kirenias, në veri u dorëzua pa rezistencë dhe më 15 shtator, kalorësia turke u shfaq para fortesës së fundit venedikase, Famagusta. Në këtë pikë tashmë, humbjet e përgjithshme venedikase (përfshirë popullsinë lokale) u vlerësuan nga bashkëkohësit në 56,000 të vrarë ose të burgosur. Mbrojtësit venedikas të Famagustës numëruan rreth 8,500 burra me 90 pjesë artilerie dhe u komanduan nga Marco Antonio Bragadin. Ata do të qëndronin për 11 muaj kundër një force që do të arrinte në 200,000 burra, me 145 armë, duke siguruar kohën e nevojshme nga papa për të grumbulluar së bashku një ligë antiosmane nga shtetet e krishtera evropiane. Osmanët vendosën armët e tyre më 1 shtator. Në të njëjtën kohë, një iniciativë e Sokollu Mehmed Pashës për të arritur një paqe të veçantë me Venecian, themeluese. Veziri i Madh ofroi të lëshojë një stacion tregtar në Famagusta, nëse Republika e Venedikut do të heqë dorë nga ishulli, por venecianët, të inkurajuar nga kapja e tyre e fundit e Durrësit në Shqipëri dhe negociatat e vazhdueshme për formimin e një ligë të krishterë (shih më poshtë), nuk pranuan. Rrethimi i Famagustës u kushtoi osmanëve rreth 50,000 viktima. Osmanët i lejuan banorët e krishterë dhe ushtarët e mbijetuar venedikas të linin paqësisht Famagustën por kur Lala Mustafa mësoi se disa të burgosur myslimanë ishin vrarë gjatë rrethimit, ai Bragadinin e gjymtoi dhe flakëroi të gjallë, ndërsa shokët e tij u ekzekutuan. Lëkura e Bragadinit u shëtit më pas rreth ishullit, përpara se të dërgohej në Kostandinopojë.

## Lidhja e Shenjtë
Ndërsa ushtria osmane bëri fushatë në Qipro, Venediku u përpoq të gjente aleatë. Perandori i Shenjtë Romak, sapo kishte përfunduar paqen me osmanët, nuk ishte i prirur ta prishte atë. Franca ishte tradicionalisht në kushte miqësore me osmanët dhe armiqësor ndaj spanjollëve, dhe polakët u shqetësuan nga Dukati i Madh i Moskës. Hapsburgët spanjollë, fuqia më e madhe e krishterë në Mesdhe, fillimisht nuk ishin të interesuar ta ndihmonin Republikën dhe të pakënaqur për refuzimin e Republikës së Venedikut për të dërguar ndihmë gjatë rrethimit të Maltës në vitin 1565. Përveç kësaj, Filipi II i Spanjës dëshironte të përqendronte forcën e tij kundër shteteve berbere të Afrikës së Veriut. Dëshira spanjolle për tu angazhuar në anën e Republikës, së bashku me hezitimin e Dorias për të rrezikuar flotën e tij, tashmë kishte vonuar në mënyrë katastrofike përpjekjen e përbashkët detare në vitin 1570.

Sipas kushteve të aleancës së re, gjatë fundit të verës, flota e krishterë u mblodh në Mesina, nën komandën e Don Johanit të Austrisë, i cili arriti më 23 gusht. Megjithatë, deri në atë kohë, Famagusta kishte rënë, dhe çdo përpjekje për të shpëtuar Qipron ishte e pakuptimtë. Në dijeni të fatit të Famagustës, flota aleate u largua nga Mesina më 16 shtator, dhe dhjetë ditë më vonë mbërriti në Korfuz, ku mësoi për fitoren osmane. Flota osmane, e komanduar nga Myezinzade Ali Pasha, ishte ankoruar në Lepanto (Epahtoi), afër hyrjes së Gjirit të Korintit.

## Beteja e Lepantos
## Shiko edhe
* Shteti i Detit
* Greqia Venedikase
* Arbëria Venedikase
* Frankokracia
* Shqipëria Osmane
* Greqia Osmane
* Luftërat turko-veneciane
** Beteja e Lepantos
** Beteja e Prevezës
* Luftërat osmane në Evropë
* Historia e luftërave Ruso-Turke
* Lufta e Madhe Turke
** Beteja e Vjenës
** Lufta e Moresë
* Armada Spanjolle
* Lufta Tetëdhjetë Vjeçare
* Lufta Tridhjetëvjeçare
* Lufta e Madhe Veriore
** Kryengritja antiosmane e vitit 1689 në vilajetin e Rumelisë
** Beteja e Kaçanikut (1690)
* Kriza Lindore dhe Shqipëria
* Kriza lindore dhe lëvizja shqiptare
* Kriza Lindore
* Shkaqet për shpërthimin e Krizës Lindore
* Perandoria Osmane në shek. XVII-XVIII
* Perandoria Osmane në gjysmën e parë shek. XVIII-XIX
* Perandoria Osmane në gjysmën e dytë të shekullit XVIII-XIX
* Perandoria Osmane në shek. XIX-XX
* Lufta e Krimesë

## Referencat