Plaçkitja Vandale e Romës

**Plaçkitja Vandale e Romës** në vitin 455 u krye nga vandalët e drejtuar nga mbreti i tyre, Gaiseriku.

Një traktat i vitit 442 midis Perandorisë Romake Perëndimore dhe Mbretërisë Vandale përfshinte një martesë shtetërore midis vajzës së perandorit romak Valentiniani III dhe djalit të Gaiserikut. Pasuesi i Valentinianit, Petronius Maksimi e shkeli traktatin duke martuar djalin e tij me vajzën e Valentinianit, prandaj Gaiseriku u hakmorr me një pushtim të Italisë. Maksimi nuk organizoi një mbrojtje të Romës dhe u linçua nga një turmë e dhunshme romake, ndërsa po përpiqej t’ia mbathte nga qyteti. Papa Leoni I e bindi Gaiserikun ta shmangte përdorimin e dhunës kundër banorëve të qytetit. Vandalët e plaçkitën Romën për dy javë, duke shkaktuar shkatërrime të mëdha në qytet, duke e zhveshur nga shumica e objekteve të saj të çmuara dhe duke marë disa banorë si skllevër. Pasuesi i Maksimit, Aviti, pati pak mbështetje që çoi në shpërthimin e Luftës Civile Romake të vitit 456.

Plaçkitja e Romës në vitin 455 dhe Plaçkitja Visigote e vitit 410 e shokuan Botën Romake, duke simbolizuar dobësimin dhe Rënien e Perandorisë Romake Perëndimore, duke shënuar një pikë kthese në Historinë Evropiane.

## Sfondi
parapamje|majtas|389px|Harta e shteteve gjatë kohës së plaçkitjes vandale
Që nga themelimi i saj në vitin 395 të e.s., Perandoria Romake Perëndimore ishte një gjendje të zgjatur dobësimi. Një nga problemet e saj kryesore ishte një dyndje masive e popujve gjermanikë dhe të tjerë jo romakë, të njohura si Dyndjet Barbare. Kjo do të çonte në plaçkitjen e Romës në vitin 410 visigotët gjermanikë nën drejtimin e Alarikut. Do të ishte hera e parë që qyteti binte që nga viti 387 p.e.s..

Një traktat paqeje u nënshkrua midis romakëve dhe vandalëve në vitin 442, në të cilin vandalët mernin *Africa Proconsularis*, Bizacenën, Numidinë Lindore dhe Tripolitaninë Perëndimore, ndërsa romakët mbanin *Mauretania Caesariensis*, Mauretania Sitifensis dhe Numidinë Perëndimore. Do të organizohej gjithashtu një aleancë nëpërmjet një martese politike midis Hunerikut dhe Eudokias, vajzës së perandorit Valentiniani III.

[parapamje|347px|[Papa Leoni I bind Genserikun mbretin e vandalëve të kursehet në plaçkitjen e Romës, ilustrim i Maïtre François  1478-1480]]
Petronius Maksimi dëshmohet se kishte ndikuar Valentinianin e III për të vrarë Flavius Etiusin më 21 shtator 454. Maksimi pastaj do të komplotonte për të vrarë Valentinianin e III më 16 mars 455 dhe Maksimi do të ngjitej si perandor më 17 mars. Maksimi, në mënyrë që të legjitimonte sundimin e tij, u martua me Licinia Eudoksian, të venë e Valentinianit të III dhe e martoi Eudokian me djalin e tij, Paladius. Licinia Eudoksia, gjithësesi, si hakmarrje për vrasjen e burrit të saj dhe e detyruar për tu martuar, komplotoi me vandalët kundër Maksimit. Gaiseriku deklaroi se fejesa e prishur midis Hunerikut dhe Eudokies e çverësonte traktatin e paqes dhe e shfrytëzoi situatën si një *casus belli* për të pushtuar Romën, duke mbledhur një forcë të madhe dhe duke lundruar nga Kartagjena.

Roma kishte pushuar së qeni kryeqyteti i perandorisë që nga fillimi i shekullit të IV dhe disa qytete do të shërbenin si kryeqytete të Perandorisë Perëndimore. Teodosi I është perandori i vetëm që njihet se e vizitoi Romën midis viteve 363 dhe 395. Valentiniani III e zhvendosi oborrin për në Romë në vitin 450 dhe qëndroi aty për pjesën e mbetur të jetës së tij. Popullsia e qytetit kishte rënë nga rreth 700,000-1,000,000 në fund të shekullit të IV, në 300,000-500,000 rreth vitit 455.

## Plaçkitja
parapamje|majtas|309px|Solid i Petronius Maksimit, shkaktuesi i luftës me vandalët
Vandalët zbarkuan në Ostia, e vendosur në grykëderdhjen e Tiberit, vetëm pak milje në jug-perëndim të Romës. Maksimi u përpoq të largohej nga Roma, por u dallua nga një turë e egërsuar dhe u godit për vdekje me gurë para se të hidhej në Tiber. Përpara afrimit, vandalët do të rrëzonin ujësjellësat që furnizonin qytetin me ujë. Papa Leoni I mundi ta bindëte Gaiserikun ti kursente ata që nuk rezistonin, të mbronte ndërtesat nga zjarri dhe të mos ti torturonte robërit. Ndërsa Gaiseriku e mbajti premtimin e tij për të mos e djegur dhe vrarë, ai i barti disa banorë si skllevër dhe gjithashtu arriti të kapte Eudoksian dhe vajzat e saj, Eudokia dhe Placidia pasi ato u përpoqën për t’ia mbathur.

parapamje|183px|Përfytyrim i luftëtarit vandal, shek. XVI
Vandalët e plaçkitën qytetin për dy javë para se të tërhiqeshin për në Afrikë, gjtë të cilës qeveria perandorake e Perandoria Romake Perëndimore qe efektivisht e paralizuar. Ata do të marshonin në jug drejtë Kampanias, duke e shkatërruar rajonin dhe duke u përpjekur të plaçkisnin Neapolisin, por dështuan pasi qyteti kishte mbrojtje më të mira.

## Pasojat
Gaiseriku dhe ushtria e tij plaçkitën sasi të mëdha thesari nga Roma. Ata "hoqën gjysmën e çatisë" të Tempullit të Jupiter Optimus Maximus duke e zhveshur nga pllakat e saj prej bronxi të praruar, prej nga do të krijohej termi modern *valndalizëm*. Plaçkitja dy javore vandale e vitit 455 përgjithësisht konsiderohet më shkatërrimtare sesa plackitja 3 ditore visigote e vitit 410. Viktor Vitensi rregjistron se mjaft ngarkesa anijesh me skllevër mbërritën në Afrikë nga Roma, që pastaj do të ndaheshin midis vandalëve. Deogratias, peshkopi i Kartagjenës, do të blinte lirinë e disa prej romakëve duke shitur të gjitha gjërat e çmuara nga kisha e tij. Deogratias i bujti dhe i ushqeu atë në kishat më të mëdha në Kartagjenë deri sa ata mundën të riatdhesoheshin prapë në për në Romë.

parapamje|majtas|432px|Genseriku në Afrikë, ilustrim nga Hermann Knackfuß, 1871
Aviti, që kishte mbështetjen ushtarake dhe financiare të mbretit Teodoriku II, do të shpallej perandor nga ushtria e tij në Arles më 9-10 korrik, që do të njihej më vonë nga Senati Romak. Ai më vonë do të përmbysej nga Majoriani dhe Rikimeri pas një Lufte Civile Romake në vitin 456. Aviti i lejoi visigotët të hynin në Hispanian e kontrolluar nga suebët në shkëmbim të mbështetjes për Teodorikun. Aviti ishte popullor me elitat gjermanike, por ai fatkeqësisht ishte jo popullor me aristokracinë romake dhe u përpoq të fitonte kontrollin e qeverisjes.

### Vlerësimi i plaçkitjes 
Megjitha imazhin popullor të vandalëve si shkatërrues, ashpërsia e plaçkitjes është e debatueshme, me pretendime se ajo shkaktoi pak vrasje, dhunë, ose zjarrëvënie. Ky interpretim duket se buron nga pohimi i Prosperit për premtimit e mëshirës, që papa Leoni I do të merte nga Gaiseriku. Historiani bizantin Prokopi i Çezaresë raportoi djegien e një kishe. Disa historianë modernë si John Henry Haaren pretendojnë se tempujt, ndërtesat publike, shtëpitë private dhe madje pallati i perandorit u plaçkitën. Vandalët morën gjithashtu sasi të pamata ari, argjendi, xhevahire dhe orendi, shkatërruan vepra arti dhe vranë disa qytetarë.

## Shiko gjithashtu
* Eudokia
* Casus belli
* Plaçkitja
* Historia e Evropës
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Lista e mbretërve frankë
* Vandalët
* Gotët
* Teutonët
* Visigotët
* Ostrogotët
* Lufta kimbrike
* Historia e Romës
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Invazionet barbare
* Jus
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Agger
* Perandoria Romake Perëndimore
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arx
* Besimet e lashta mesdhetare
* Beteja e Kanaesë
* Beteja e Dyrrahut
* Beteja e Kynoskephalai-t
* Beteja e Tigranocertës
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Imperator
* Agentes in rebus
* Frumentarii
* Tirones
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Magister militum Ilirikum
* Dux
* Cirku Romak
* Claustra Alpium Iuliarum
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dominati (Roma)
* Equites
* Festivalet Romake
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Horacët dhe Kuriacët
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kohorta (njësi ushtarake)
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Alutanus
* Limes Britannicus
* Limes Dacicus
* Limes Danubii
* Limes Moesicus
* Limes Pannonicus
* Limes Porolissensis
* Limes Sarmatiae
* Limes Transalutanus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Luftërat dalmato-romake
* Lufta e Dytë Punike
* Luftërat e hebrenjve
* Lufta e parë judeo-romake
* Luftërat iliro-romake
* Luftërat judeo-romake
* Lufta jugurtine
* Luftërat romako-greke
* Luftërat Romako-Latine
* Luftërat romako-maqedonase
* Lufta e Parë Romako-Maqedonase
* Lufta e dytë romako-maqedonase
* Lufta e tretë romako-maqedonase
* Luftërat romako-parthiane
* Luftërat romako-perse
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Prokopi i Çezaresë
* Roma e Lashtë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* Tempulli Romak
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Turma (njësi ushtarake)
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Proçesionet fallike
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990) –  for Prosper's hagiographic portrayal of Leo.
* 
* 
* 
* Prokopi i Çezaresë, "The Vandalic War" in *The History of the Wars*, Books III & IV, trans. H. B. Dewing (Cambridge; Mass. 1916).
* M. Quercioli, *Le mura e le porte di Roma*, Newton Compton, Roma, 1982.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Viktor Vitensi, *History of the Vandal Persecution*, trans. J. Moorhead (Liverpool, 1992).