Urbanistika Romake

[parapamje|291px|Model i [Roma e Lashtë|Romës së Lashtë në Periudhën e Kostandinit.]]
**Urbanistika Romake** ishte mënyra e vendosjes së strukturës së një qyteti në Botën Romake. Akoma edhe sot shumë qytete evropiane dhe të pellgut mesdhetar paraqesin mbetje të skemës romake në bërthamat e tyre më të lashta.

«*Ndërsa grekët mendonin se kishin arritur përsosmërinë me themelimin e qyteteve, duke u shqetësuar për bukurinë, sigurinë e tyre, portet dhe burimet natyrore të vendit, romakët mendonin mbi të gjitha për atë që grekët kishin lënë pas dore: shtrimin e rrugëve, kalanizimi i ujërave, ndërtimi i kanalizimeve të ujërave të zeza që të mund të largonin në Tiber gjithë mbetjet e qytetit. Shtruan me kalldrëm rrugët që përshkonin të gjitha territoret [e pushtuara], duke prerë kodra dhe mbushur gropa, në mënyrë që karrot të mund të sillnin mallrat që vinin nga anijet; gjirize të mbuluara me qevere të bëra prej blloqesh uniforme, ndonjëherë i lënë kalim rrugëve të përshkueshme me karro bari. Aq është pastaj uji që ujësjellësit sillnin, sa bënë të rridhnin lumenj të tërë përmes qytetit dhe galerive nëntokësore, sa çdo shtëpi ka çisterna dhe kroje të bollshme, falë mbi të gjitha punës së madhe dhe kujdesit të Mark Vipsanius Agripës, i cili e zbukuroi Romën edhe me shumë ndërtime të tjera. Gjithashtu qytetet dallohen për praninë e amfiteatrove dhe termave.*»

## Historia
### Origjina
Bamprët e parë, edhe të fortifikuar, përqëndroheshin mbi kodrat që mbizotëronin lumin Tiber. Por Plaçkitja e parë e madhe e Romës, në vitin 390 p.e.s., e kryer nga galët e udhëhequr nga Breni, i shkatërroi ndërtimet e asaj periudhe.

#### Roma quadrata e Romulit
parapamje|majtas|upright=1.6|Zona e shenjtë e Sant'Omobonos.
Hullia legjendare e vijëzuar nga Romuli me gjasa kishte funksionin e *pomerium* dhe kësht si kufi, dhe ka shumë të ngjarë, duke parë organizimin e kodrave, që muri primitiv përfshinte të dyja lartësitë, me përjashtim të Kodrës Velia. Publius Kornelius Taciti ofron disa të dhëna në lidhje me rrethimin primitiv të qytetit, në bazë të të cilave është e mundur të teorizohet ecuria vijuese, përgjatë rreth një kilometri e gjysmë: nga Basilica di Sant'Anastasia al Palatino, deri rreth kryqëzimit midis rrugës së tanishme Dei Cerchi dhe Rrugës së San Teodoro, përgjatë krahut jugor të Palatinit deri në Chiesa di San Gregorio al Celio, duke u kthyer pastaj drejtë Harkut të Kostandinit, pastaj drejtë Harkut të Titit dhe Basilica di Santa Francesca Romana për tu ribashkuar pastaj me gjurmën e rrugës së tanishme të San Teodoros dhe për të zbritur përgjatë Velabrit deri te Basilica di Sant'Anastasia al Palatino. Skajet shënoheshin nga altare: Herculis Invicti Ara Maxima në Forumin Boarius, Ara Consus në lugun e Cirkut Maksim, Faltorja e Larëve në këmbët e Velias dhe *Curiae Veteres* në këndin veri-lindor të Palatinit. Është mjaft e dukshme se disa nga këto pjesë shfrytëzonin relievin natyror të kodrës dhe nuk kishin nevojë ndërkohë për ndonjë mur.

[parapamje|372px|Shenja kasollesh në Palatin, që arrijnë nga [shekulli VIII p.e.s.]]
Një element me rëndësi të veçantë në zbulimet e zonës së Sant'Omobonos jepet nga fakti se bashkë me zbulimet e shekullit të XIV p.e.s. janë gjetur edhe mbetje, të padyshimta me prejardhje greke, që i përkasin shekullit të VIII p.e.s., duke përkuar kështu saktësisht me periudhën e Themelimit të Romës. Kjo rrethanë ndërkohë është një konfirmim arkeologjik i realitetit historik të të dhënave që pastaj kanë kontribuar për të prodhuar traditën mitologjike mbi origjinën legjendare të qytetit. Teori dhe studime të ndryshme përpiqen ti lidhin këto zbulime; bëhet fjalë për gjetje në një zonë shumë të ngushtë dhe që dëshmojnë për banorë në zonën e Kapitolit, Forumit, Palatinit në një periudhë edhe përpara asaj që tradita na përcjellë si datë e themelimit.

Tradita tregon se Roma u themelua me një akt të vullnetit të Romulit, duket se gjen mbështetje nga dëshmi mbi të gjitha në vijim të zbulimit, nga arkeologu italian Andrea Carandini, i një rrethimi të vjetër me mure (që mund të jetë *muri i lashtë i Romulit*) i përbërë nga një mur dhe copa shtufi, me ngulitje në krye dhe gjurmë të një palisade dhe vallum që i përkasin vitit 730 p.e.s., të ngritur mbi Palatin në shpatin drejtuar nga Velia pas bazilikës së Maksentit në bazën veri-lindore të Kodrës Palatine. Ky rrethim me mure mund të jetë konfirmimi i tregimit tradicional mbi Themelimin e Romës dhe është gati e njëkohshme me një fibul bronzi të shekullit të VIII, që paraqet një qukapik që verbon Ankizin, babain e Enea Ankiziadit, duke e ndëshkuar që u bashkua me Venerën.

parapamje|majtas|372px|Maket i pamjes primitive të kasolleve në Kodrës Palatine
Sipas historianit të lashtë romakë, Tacitit, në fakt, "solcus primigenius" i hequr nga Romuli mbi Palatin, bërthama e parë urbane e qytetit të ardhshëm të Romës, duhet të ketë përfshirë Herculis Invicti Ara Maxima, monument jo vetëm që ekzistonte rreth mesit të shekullit VIII p.e.s., por që formonte një nga këndet e qytetit katror. Përsëri Taciti dhe Straboni shtojnë se Kapitoli, fusha poshtë Formumit Romak dhe Kodrës Kuirinale iu shtuan Roma quadrata nga Tit Tatiusi (bashkësundues legjendar sabin bashkë me Romulin).

Një tjetër grup studjuesish nuk e mendon se Roma ka lindur nga një akt themelimi, mbi modelin e poliseve greke në jugun e Italisë dhe në Siçili, por se themelimi i qytetit historikisht duhet ti atribuohet një fenomeni të përhapur formimi të qendrave urbane, i pranishëm në pjesën më të madhe të Italisë Qendrore dhe që në këtë model përfshin një periudhë prej disa shekujsh: nga shekulli XIV deri në shekullin e VII p.e.s.. Qyteti në vijim do të formohej nëpërmjet një fenomeni sinecizmi, që zgjati disa shekuj, që pa, në analogji me sa ndodhte në Italinë Qendrore, bashkimin progresiv në një qendër të vërtetë urbane të ngulimeve të shpërndara në kodra të ndryshme. Në këtë periudhë në fakt varrezat e vendosura në hapsirat e zbrazëta midis fshatrave primitive të braktisura në favor të nekropoleve të reja të vendosura jashtë zonës qytetare, pavarësisht se këto hapsira tani konsiderohen pjesë integrale e hapsirës urbane.

Dhe është edhe ajo që në mënyrë të ngjashme mund të ketë ndodhur mbi Palatin, që fillimisht ishte i përbërë nga bërthama të ndryshme të banuara të pavarura (*Palatium* dhe *Cermalus*) dhe që u përmbyll rreth mesit të shekullit të VIII p.e.s., në përkim me traditën e themelimit në vitin 753 p.e.s.. Romuli i legjendës mund të ketë qenë, ndërkohë, realizuesi i bashkimit të parë të këtyre bërthamave në një entitet të vetëm urban. Sipas Carandini-t, vendbanimi proto-urban i sitit të Romës, mbulonte një sipërfaqe prej rreth 204 hektarësh, nga të cilat 139 i referoheshin *montes* dhe 65 *colles* të të ashtuquajturit *Septimontium*.

Në dy shekujt pasues, ky proçes unifikimi me gjasa u përshpejtua nga pushtimi etrusk i qytetit duke përfshirë tashmë të famshmet "shtatë kodra". Në fakt është e vërtetë që, sipas traditës, nën Tul Hostiliusin do të shtohej Kodra e Kelios, ndërsa në kohën e Ank Marciusit kodrat Aventine dhe Janikuli.

parapamje|369px|Model plastik i Romës së Tarkuinëve pranë Museo della Civiltà Romana, EUR.
### Muret Serviane dhe Tarkuine
Duke nisur nga fundi i shekullit VII p.e.s. nga e gjithë Etruria, në veçanti nga Tarkuinia, një fluks imponues mërgues u drejtua në Romë, i përbërë nga fisnikë me persona në ndjekje dhe nga privatë të thjeshtë në kërkim të punës dhe begatisë, të tërhequr nga një qendër në rritje gjithmonë e më shumë e pasur dhe e fuqishme. Në këtë mënyrë, gradualisht, grupet etnike etruske, tashmë të pranishëm në qytet dhe të vendosur përgjatë *Vicus Tuscus*, morën numerikisht mbizotërimin, duke marrë kontrollin e ekonomisë tregtare qytetase dhe duke marë pushtetin, duke imponuar mbretër të etnisë së tyre.

Struktura urbane pasuese ndaj Roma quadrata ishte bazuar mbi një proçes grumbullimi midis gjindjeve të ndryshme që banonin kodrat përreth asaj Palatine (etruskë, latinë, sabinë, hernicët, etj.), bërthama qendrore e qytetit dhe u organizua në mënyrë të shqendërzuar, në sensin që lartësitë e ndryshme që përbënin qytetin nuk bënin pjesë në një entitet të vetëm mbrojtës, por secili gëzonte një strukturë të tijën ushtarake të pavarur, të besuar më shumë forcës dhe trimërisë së burrave sesa fortifikimeve.

Ngjitja e Tarkuinëve në shekullin e VI p.e.s. e bëri të nevojshme ndërtimin e një strukture fortifikuese unitare, në fillim me Lucius Tarkuinius Priskun dhe pastaj me Servius Tuliusin, i cili do ta zgjeronte *pomerium* dhe i bashkangjiti me qytetin kodrat Kuirinale, Viminale

Deri atëherë konfigurimi orografik i kodrave ishte e mjaftueshëm për të mundësuar e vetme, nevojat mbrojtëse, me gjasa e ndihmuar, kur të ishte e nevojshme, nga ndërtimi i pjesëve të mureve apo nga gërmimi i një fosati dhe të një ledhi (*agger*) përgjatë rreth 6 stadeve, midis Porta Collina dhe Eskuilinit. Rirrethimi me mure qe kulmi i një veprimtarie intensive urbanistike, të mbështetur në kufizimin territorial të qytetit në katër pjesë ("Roma quadrata"). Bëhej fjalë për një rrethim me mure prej të paktën 7 kilometrash, në blloqe katrore shtufi *cappellaccio*, që pastaj do të përdorej si mbështetje për fortifikimin e disa shekujve më vonë. Mbi këtë strukturë dukej, me gjasa, një portë për secilën lartësi: Mugonia për Palatinin, Saturnia (apo Pandana) për Kapitolin, Viminalis, Oppia, Cespia dhe Querquetulana për kodrat, emrat e të cilave mbajnë (Querquetulum ishte emri i vjetër i Kelios) dhe Collina (për Collis Quirinalis).

Muri Servian do ta mbronte Romën për më shumë se 150 vjetë, të paktën deri në pushtimin shkatërrimtar të galët senonë në vitin 390 p.e.s., pas të cilës muret do të rindërtoheshin duke ndjekur me gjasa gjurmën e vjetër.

Empori i Forum Boarium dhe aneksi i *Porto Tiberino*, qëndruan për një kohë të gjatë jashtë perimetrit qytetar, edhe pse pjesa e zonës më e largët nga lumi, u përfshi në zgjerimin e mureve mbrojtëse në shekullin e IV p.e.s. (të ashtuquajturat Mure Serviane), ku hapej *Porta Trigemina*.

### Urbanistika Republikane
[parapamje|majtas|354px|Shtatë Kodrat e Romës dhe itinerari i "Mureve Serviane" të Periudhës Republikane ([shekulli IV p.e.s.|shek. IV p.e.s.).]]
Dekadat pasuese të vitit 509 p.e.s. u karakterizuan nga një veprimtari e rëndësishme ndërtimore: midis faltoreve do të lindnin Tempulli i Saturnit, Tempulli i Kastorëve në Forum dhe ai i Cereres në shpatin e Aventinit. Këto ndërtime dëshmojnë një ndikim të pamohueshëm helenik, të dëshmuar nga importimet e qeramikës greke, të vazhdueshme deri në mesin e shekullit të V p.e.s.. Duke nisur nga qeveria e decemvirëve dhe nga shpallja e ligjeve të XII tabelave u rregjistrua në fakt një periudhë krize, e shkaktuar nga fazë më intensive e luftërave midis patricëve dhe plebejve dhe nga zbritja e volskëve, që nënkuptoi humbjen e territoreve në Latium jugor. Një rënie analoge u pësua në të gjithë gadishullin, edhe në qytetet greke dhe etruske. Vepra e vetme arkitektonike me njëfarë rëndësie qe themelimi i Tempulli i Apollonit në Campus Martius dhe Villa Pubblica, e krijuar për figurat e reja të censorëve.

Zona e Fushës së Marsit, në veri-perëndim të qytetit, që nga Periudha Mbretërore iu kushtua perëndisë Mars dhe e përshtatur për stërvitje ushtarake. Lucius Tarkuinius Superbi e përvetësoi dhe e kultivoi me grurë. Sipas një legjende, gjatë revoltës që shkaktoi dëbimi i mbretit, kallinjtë e atij gruri u hodhën në lum duke krijuar Ishullin Tiberin. Me nisjen e Periudhës Republikane, Fusha e Marsit u kthye në zonë publike dhe iu kushtua perëndisë. Qe selia e *comitia centuriata*, asamble të popullit të armatosur.

Në fillim të shekullit të IV p.e.s. u rregjistrua një rimëkëmbje pas periudhës së luftërave të errëta me popullsitë fqinje, duke kulminuar me pushtimin e qytetit rival etrusk të Vejit, pas dhjetë vitesh rrethimi dhe të një lufte që do të zgjaste gati një shekull. Por pak më vonë pasoi sulmi dhe poushtimi nga ana e galëve (390 p.e.s.).

Pas pushtimit shkatërrimtar (që i shtyu drejtë vendimit të parealizuar, për tu zhvendosur në qytetin e sapo pushtuar të Vejit) u rregjistrua një rimëkëmbje. Do të rindërtohej rrethimi i madh me mure shtufi të Grotta Oscura, nga e cila tashmë shihen mbetjet, të njohura si "Muret Serviane". Ato në të vërtetë janë fryt i rindërtimit të Periudhës Republikane përgjatë të njëtës gjurmë, duke e përforcuar dhe shpesh në zëvendësim të *agger* të vjetër, pas Plaçkitjes së Romës në vitin 390 p.e.s., me shumë gjasa duke përdorur edhe fortifikimet e mëparshme.

[parapamje|upright=1.5|Roma në kohën e Betejës së Aktiumit (31 p.e.s.), me monumentet e saj kryesore, portat dhe [Ujësjellësi Romak|ujësjellësit]]
Sipas Tit Livit u ndërtuan duke nisur nga viti 377 p.e.s. nga censorët Spurius Servilius Prisku dhe Kuint Klelius Sikuli. Historiani tregon se, pasi kaloi frika nga plaçkitja nga ana e galëve më 18 korrik 390 p.e.s., u braktis idea e zhvendosjes së të gjithë popullsisë në Veji, u vendos një rindërtim i shpejtë i qytetit, aq i nxituar dhe i improvizuar sa qe shkaku kryesor i kaosit urbanistik të Romës së Lashtë. Menjëherë më pas nisi ndërtimi i rrethimit me mure, që do të zgjaste mbi 25 vjetë dhe përbëri fortifikimin kryesor mbrojtës për shtatë kodrat, megjithëse me kalimin e kohës do ta humbiste gradualisht rëndësinë e tij strategjike.

Muret shtriheshin për rreth 11&nbsp;km (në këtë mënyrë pak më shumë sesa rrethimi i shekullit të VI p.e.s.), duke përfshirë rreth 426 hektarë. Kapitoli tashmë ishte i mbrojtur nga një fortifikim i veçantë, *arx capitolina*. Me të u lidhën Kuirinali, Viminali, Eskuilini, Kelio, Palatini, Aventini dhe një pjesë e Forum Boarius, duke shfrytëzuar, ku ishte e mundur, mbrojtjet natyrore të kodrave. Në pjesën e ultësirës, të gjatë më shumë se një kilometër, midis Kuirinalit dhe Eskuilinit, u përforcuan me një *agger*, do me thënë një ledh të gjerë më shumë se 30 metra. Muret rrethuese romake ishin në atë kohë një nga më të mëdha në Itali dhe ndoshta në të gjithë Mesdheun.

Në disa pjesë, muret mbroheshin më tej nga një hendek i gjerë mesatarisht më shumë se 30 metra dhe i thellë 9 metra. Ishin të larta rreth 10 metra dhe të gjera rreth 4 metra dhe, sipas disa dëshmive, kishin 12 porta, megjithëse në të vërtetë njihen në një numër më të madh. Do të restauroheshin në periudha të ndryshme: 353, 217, 212 dhe 87 p.e.s..

Qyteti, i plaçkitur nga pushtuesit, do të rindërtohej me shpejtësi dhe për shkak të kësaj shpejtësie rindërtimi që historianë romakë (si Tit Livi) i atribuian pamjen e rrëmujshme planimetrisë së qytetit. Urbanistika e rrëmujshme e asaj periudhe duke se rrjedh nga rritja e shpejtë dhe progresive e e bërthamës urbane, që nuk ndoqi asnjë planifikim të paracaktuar, ku ndërtesat dhe rrugët përshtateshin me orografinë e territorit. Në vijim do të bëhej një ngjarje me zgjatje të madhe, sepse nëse do të arrihej në një rindërtim të mirëfilltë, me siguri to të ndiqej një panimetri më e rregullt: në ndërtesat arkaike dhe të shekullit të IV p.e.s. nuk janë identifikuar rinovime apo ndryshime të rëndësishme të planimetrisë dhe organizimit.

Në Periudhën Repulikane bënë pjesë themelimi i ndërtesave të ndryshme publike dhe tempujt, mbi të gjitha në zonën e Forumit Romak, nga të cilat kanë mbetur të ruajtura versionet arkitektonike të mëpasme, të Kapitolit dhe të Palatinit. Gjithmonë në këta vite u vijëzuan rrugët e para konsullare, urat përkatëse në Tiber dhe ujësjellësit e parë (si ai i realizuar nga censori Apius Klaudius Keku në vitin 312 p.e.s.).

Vetëm duke nisur nga shekulli III p.e.s. do të zhvilloheshin transformimet e para monumentale të vendosura në plane urbanistike koherente, i për shembull kompleksi i tempujve republikanë të zonës së shenjtë të Largo Argentina, të ndërtuar ndarazi dhe të bashkuara nga përfshirja në një portik të madh.

parapamje|majtas|312px|Muret Serviane pranë Stazione Termini.
Njëkohësisht do të lindnin modelet arkitektonike të basilikës civile dhe të harkut përnderues. Për herë të parë u zbatua teknika ndërtimore e *opus caementicium*, që do ti mundësonte Arkitekturës Romake të kishte një zhvillim të sajin origjinal dhe nis importimin e mermerit si zbukurim i ndërtesave. Ndikimi i Magna Graecia ishte i fortë, me artistë helenikë në Romë nga fillimi i shekulli V p.e.s. dhe theksimin e nivelit kulturor mesatar të romakëve. I pari tempull tërësisht prej mermeri, fortësisht i ndikuar nga format greke, qe tempulli i rrumbullakët i Forum Boarim.

Në qytet lindën ndërtime prej qeramike të nivelit të lartë, që do të eksportoheshin nga pak kudo në Mesdheun Perëndimor. U përhap teknika për të realizuar shtatore në bronz: nga shtatoret e Alkibiadit dhe Pitagorës të kujtuara në gjysmën e dytë të shekullit të IV p.e.s. në Comitium, vepër e artistëve të Magna Graecia, deri te kuadriga në bronz në Tempullin e Jupiterit Kapitolin në vitin 296 p.e.s., që do të zëvendësonte një kuadrigë prej terrakote të etruskut Vulca, nga dy shtatoret kolosale të *Herkulit* dhe *Jupiterit* në Zonën Kaapitoline, te i shquari Brut Kapitolin. Shkrimtarët grekë flasin tashmë shpesh për Romën, madje njëri prej tyre do të arrinte ta quante atë "qytet grek".

Në dy shekujt e fundit të Republikës Romake personazhet që fitonin prestigj të madh personal dhe pretendonin pushtetin nisën të zhvillonin projekte urbanistike me natyrë gjithmonë e më të gjerë, për të siguruar mbështetjen e masave popullore, duke nisur nga portikët e mëdhenj të zonës së Cirkut Flaminius, në Tabularium të Lucius Kornelius Silës, që edhe tani shërben si sfond për Forumin Romake drejtë Kapitolit, bashkë me restaurimin e Tempullit Kapitolin.

Pompeu do të linte dëshminë e tij në qytet me ndërtimin e një teatri të madh në muraturë. Pamja monumentale do të niste të zhvillohej edhe në zona të tjera të qytetit, si Forum Holitorius dhe Forumi Aventin. Ndërkohë do të zhvilloheshin lagjet e mëdha popullore, falë emigrimit edhe nga qytetet italike, me *insulae*, shtëpi me qera me shumë kate. Një përshkrim i Romës në vigjilje të perandorisë lexohet te Straboni: pranë zonave akoma të lira ngrihet një varg i pandërprerë ndërtesash publike, tempuj, teatro, portikë, therma dhe një amfiteatër. Kësaj duhet ti shtohet shtytja e ndërtimtarisë private, si *domus* (shtëpitë e më të pasurve), të krahasueshme tashmë me banesat më luksoze helenistike, me kolonadë oborri (peristile) dhe dekorime gjithmonë e më luksoze (dysheme mermori, piktura muri, mozaikë, tavane të praruar, etj.). Mbetje të banesave monumentale të këtij lloji janë zbuluar mbi të gjitha mbi Palatin dhe Eskuilin.

Jul Çezari, sipas asaj që na përcjellë Ciceroni, kishte në plan një rinovim tërësor të pamjes së Romës, me një plan madhështor rregullues që parashikonte ndërhyrje në shumë zona, mbi të gjitha te Fusha e Marsit dhe në Transtiberum. Madje iishte parashikuar edhe një devijim i Tiberit, për sheshuar skajet e Fushës së Marsit dhe për ta bashkuar me një pjesë të Ager Vaticanus. Vdekja e tij, e ndodhur jo largë nga ku tashmë gjendet Teatro Argentina, nuk do ti lejonte ti realizonte këto projekte, por megjithatë arriti të shkatërronte në kohë Comitium, të rindërtonte Curia-n, selia e senatit, të krijonte një shesh të ri me emrin e tij, Forumin e Çezarit, sepse në këtë periudhë Roma do të merte pamjen e një qyteti helenistik, të dekoruar me shtatore greke dhe tempuj. Roma tashmë kishte një popullsi prej një miljon banorësh; ndërkohë do të ndahej në 14 rajone (të cilat do të ndasheshin më tej në *vici*, do me thënë lagje), emrat e të cilave vijojnë edhe sot në "*rioni*" të tanishme.

Fillimi do të shënoheshin vetëm nga një numër, por në vijim secila pati edhe një emër të sajin, duke parë me shumë mundësi traditën. Rajonet ndaheshin nga ana e tyre në *vici*, do me thënë lagje të veçanta. Dhe gjithmonë nën Augustin do të krijohej trupa e *vigiles*, me detyrë zjarrëfikësish dhe policie urbane,

parapamje|majtas|389px|Plani i Romës së Lashtë me monumentet kryesore dhe numrat e rajoneve
Disa nga ndërhyrjet u përfunduan nga Çezari dhe u nisën projekte të reja të mëdha urbanistike, që megjithëse nuk kishin madhështinë dhe radikalitetin e atyre çezariane, akordohen drejtpërdrejtë me ta, duke nisur nga ndërtimi i një forumi të ri, ai i Augustit, dhe nga rregullimi i sheshit të Forumit Romak me ndërtimin e tempullit të Divi Julii dhe të Bazilica Julia dhe rimodelimin e Basilica Emilia. Selia e vjetër e jetës politike qytetare do të bëhej kështu një shesh monumental duke fituar pamjen e tij përfundimtare.

Me ndihmën e Mark Vipsanius Agripës, mikut dhe këshilltarit të tij, Augusti u mor edhe me sistemimin e Fushës së Marsit, që do të pasurohej me ndërtime publike dhe monumente. Në zonën më periferike do të ndërtohej mauzoleumi i tij, me të cilin janë të lidhur simbolikisht gjithashtu një orë e madhe diellore, që përdorte një obelisk si gnomon, dhe Ara Pacis. Termat e Agripës qenë të parat terma publike të qytetit.

Në zonën e Cirkut Flaminius do të ndërtohej teatri kushtuar nipit të të Augustit, Marcelit, në afërsi të Portikut të Oktavias së rindërtuar, kushtuar në emër të motrës Oktavia, nëna e Marcelit dhe të Tempullit të Apollonit Sosian. Këtyre veprave duhet ti shtohet një teatër, bibliotekat e hapura ndaj publikut dhe restaurimi apo ndërtimi i 82 faltore: Augusti pohoi se e kishte gjetur qytetin me tulla dhe e po e linte prej mermeri. Straboni, që shkruante në kohën e August-Tiberit, pretendonte se kishte nevojë për ndërtimin e një rrethimi të dytë muresh, pasi ato Serviane nuk ishin më të mjaftueshme për ta ruajtur qytetin e kohës së tij. dhe ai i Fushës së Marsit dhe Kapitolit në vitin 80 të e.s.. Në vitin 73 Vespaziani dhe Titi morën një magjistraturë republikane tashmë gati të harruar, atë të censorit, me synimin për të zgjeruar *pomerium-in* (kufiri i shenjtë i qytetit) dhe për të nisur një ristrukturim të përgjithshëm urbanistik.

«*Duke qenë qyteti i Romës i shëmtuar nga rrënoja dhe nga zjarre të vjetra, i mundësoi kujtdo të ndërtonte në zona të zbrazëta, në rast se pronarët nuk e kishin bërë më parë.*»

Duke identifikuar pastaj pikat e reja qendrore përtej zonave tashmë të konsoliduara të Formumeve Perandorake dhe të Fushës së Marsit, u ndërmor monumentalizimi edhe i Kodrës Palatine (bërthama e parë arkaike e Romës, tashmë zonë rezidencash patricie republikane), të parackatuara për tu bërë zona rezidenciale e perandorëve ("Domus Flavia" dhe "Domus Augustana").

Domiciani e vijoi veprën e paraardhësve të tij, duke rindërtuar tërësisht, pas zjarrit të vitit 80 Kapitoli dhe Fusha e Marsit. Midis ndërtesave të reja do të ndërtonte Forum Transitorium (pastaj i përuruar nga Nerva, nga i cili do të merte edhe emrin), Harku i Titit, Tempulli i Vespasianit dhe Titit, Stadiumi i Domicianit, tashmë i nënvendosur ndaj Piazza Navona, Odeoni i Domicianit dhe *Porticus Divorum*.

Nën sundimin e Trajanit u rregjistrua shtrirja maksimale e Perandorisë Romake dhe brenda shekullit të II Roma do të arrinte shtimin maksimal demografik. Perandori përfundoi vargun e Forumeve Perandorake me sheshin e madh të Forumit të Trajanit (forumi perandorak më i madh, që u desh të ndërtonte godina të shumta midis Kuirinalit dhe Kapitolit, si Atrium Libertatis), në të cilin do të vendosej Kolona e famshme koklide dhe kompleksi i bashkangjitur i tregjeve të Traianit. U ndërtuan gjithashtu termat mbi Kodrën Oppio, të parat e të cilave hasen përfundimisht lloji që pastaj do të rimerej nga Termat e Karakalës dhe të Dioklecianit.

Adrianit dhe Antonin Piut i detyrohet kulmi i veprimtarisë ndërtimore. Nga viti 123 u rregjistrua përdorimi për të treguar mbi tulla data konsullare, shenjë e një veprimtarie të furrave veçanërisht intensive. Adrianit dhe pasuesve të tij të menjëhershëm i detyrohet Panteoni në pamjen e tij të tanishme dhe ndërtimi i një mauzoleu, tani i shndërruar në Castel Sant'Angelo, Tempulli i Adrianit, i vendosur më vonë në pallatin e Bursës, Tempulli i Antoninit dhe Faustinës në Forumin Romak, Kolona Antonine, kushtuar Antonin Piut dhe Faustinës. Vila e Adrianit qe një seli e mirëfilltë mbretërore periferike. Por edhe më i rëndësishëm qe ndërtimi i lagjeve të tëra me insulae me shumë kate, si te rajoni VII në lindje të Via Lata: idea e pamjes së këtyre zonave mund të krijohet nga gërmimet e Ostia Antica, pranë portit të lashtë të Romës.

Pas zjarrit të vitit 191, nën sundimin e Komodit, do të niste një fazë e re punimesh, të kujdesuara nga Dinastia Severiane: do të rindërtohej Tempulli i Paqes, Horrea Piperiana, Portiku i Oktavias; do ti shtohej një krahë pallatit perandorak mbi Palatin, me një façatë të re monumentale përkundrejtë Via Appia, Septizodium; u ngritën Harku i Septim Severit dhe Termat e Karakalës, ndërtesa më mbresëlënëse dhe ndër më mirë të ruajtura të Romës perandorake. Po në Periudhën e Karakalës do të ndërtohej ai që ndoshta ishte tempulli më madhështor i qytetit, Serapeumi mbi Kuirinal. Plani prej mermeri i skalitur gjatë Septim Severin mbi një mur të Tempullit të Paqes dhe pjesërisht i mbijetuar paraqet një planimetri të Romës së atyre viteve.

Përgjatë shekullit të III, kur për shkak të krizës së madhe politike dhe ushtarake perandorët nuk qenë gati kurrë të pranishëm në kryeqytetin e perandorisë, veprimtaria ndërtimore u ngadalësua deri sa u ndërpre gati tërësisht. Simptoma e rënies qe fundi i përdorimit të vulosjes së tullave me datën konsullore, nga vdekja e Karakalës me një parantezë të shkurtër rimëkëmbjeje gjatë sundimit të Dioklecianit. Midis ndërtesave të ngritura në shekullin e II qenë Tempulli i Eliogabalit, mbi Palatin dhe Tempulli i Solit në Fushën e Marsit, i dashur nga Aureliani. Vepra më e rëndësishme qe gjithësesi ndërtimi i Mureve Aureliane, dëshmi e qartë e kohëve, e urdhëruar nga perandor Aureliani duke nisur nga viti 272: pas shekujsh në fakt druhej prapë për sigurinë e qytetit, shenjë e një dobësie të vetëdishme ushtarake. Muret u ngritën dhe përforcuan në vijim disa herë për të arritur pamjen e tanishme monumentale.

parapamje|upright=1.6|Harta e Romës: nga Roma Republikane deri te ajo Aureliane
#### Urbanistika e Vonë Romake 
Me Tetrarkianë pati një rimëkëmbje të veprimtarisë ndërtimore, me ndërtimin e Termave të Dioklecianit (më të mëdhat ndonjëherë), të bazilikës dhe të vilës së madhe të Maksentit përgjatë Via Appia. Zjarri i Mark Aurelius Karinit në vitin 283, që kishte shkatërruar një pjesë të qendrës qytetare, bëri të nevojshëm një rindërtim, shkathtësisht të ndërmarrë, dhe restaurimet në Forumin e Çezarit, të Kuria, të Tempullit të Saturnit, në teatrin dhe në Portikët e Pompeut. Ndoshta në këto vite bëjnë pjesë Katalogët Rajonalë, që përmbajnë lista ndërtesash të ndara sipas rajonit, me funksion jo të qartë, por tepër të dobishëm për të njohur gjendjen e qytetit afër fundit të periudhës së lashtë.

Maksenti qe perandori i fundit që e zgjodhi qytetin si rezidencën dhe kryeqytetin e tij, dhe qe ai që do të niste një nga periudhat e fundit ndërtimore perandorake: përveç bazilikës tashmë të përmendur, rindërtoi Tempullin e Venerës dhe Romës, ngriti një vilë të re perandorake, një cirk dhe një varrezë për dinastinë e tij përgjatë Via Appia. Kostandini do ta mundëte Maksentin, ngjarje e kremtuar me ndërtimin e Harkut të Kostandinit (315 ose 325), përfundoi ndërtimin e bazilikës në forume dhe nisi punime të tjera si Termat e Kostandinit, mbi Kuirinal.

Në periudhën e tijj, Roma që vijonte të kishte rreth një milion banorë të grumbulluar në një perimetër prej rreth 20 kilometrash, mund të mbështetej në: 11 terma dhe 856 banja private, 37 porta, 29 rrugë të mëdha, qindra rrugë dytësore, 190 hambarë, 2 tregje të mëdha (*macella*), 254 mullinj, 11 sheshe të mëdha ose forume, 1&nbsp;152 kroje, 28 biblioteka, 2 cirqe, 2 amfiteatre, 3 teatro, 2 naumakie, 10 bazilika dhe 36 harqe prej mermeri.

Por shpejtë vëmendja e Kostandinit do të drejtohej në krijimin e e ndërtesave të krishtera dhe, mbi të gjitha, vendosi ti kushtohej krijimit të një kryeqyteti të ri monumental, Kostandinopojës. Për më tepër zgjedhja e kryeqyteteve të reja perandorake tashmë nga ana e tetrakisë perandorake dhe pastaj nga Kostandini, bëri që qytete të tjera provinciale të nisnin të zbukuroheshin me ndërtesa publike, më shumë se vetë Roma.

Në Nikomedi të Bitinisë, për shembull, Diokleciani do të ngrinte pa dyshim ndërtesa monumentale. Vepra e fundit gjigande për dobinë publike e realizuar në Romë, qenë Termat e Dioklecianit, të ndërtuara për të shërbyer lagjet e mbipopulluara të Kuirinalit, Viminalit dhe Eskuilinit. Për ti hapur vend ndërtimit gjigand do të shkatërroheshin shumë ndërtesa, disa prej të cilave të gërmuara në Piazza della Repubblica, ndërsa ndërtohej ndalesa e metropolitanës.

Në Romë u vijua të ngriheshin monumente dhe harqe nderimi për të gjithë shekullin e V, si Harku i Gracianit dhe Valentit, ai i Teodosit, i Arkadit, i Honorit dhe i Teodorikut (405), nga të cilët tani nuk kanë mbetur gjurmë. Midis viteve 402 dhe 405 do të rindërtoheshin portat në Muret Aureliane me shtimin e kullave të rrumbullakëta, që ekzistojnë edhe tani.

parapamje|majtas|448px|Maket i Romës Perandorake në periudhën e Kostandinit I: i porositur nga Musolini, ruajtur pranë Museo della civiltà romana.
Nga ky momento e në vazhdim autoritetet urbane u kufizuan në një lloj konservimi dhe restaurimi të ndërtesave të Romës, të cilat, tashmë të zbrazura në pjesën më të madhe nga funksionet e tyre, do të pësonin një degradim të pashmangshëm, me shumë prej tyre të shkatërruara në mënyrë të vullnetshme për të përdorur materialin për ndërtime të reja.

Ndëresat e para të kultitit kristian të qytetit qenë mbi të gjitha vendet e takimeve dhe qendrat komunitare të organizuara në shtëpi private (*domus ecclesiae* dhe *tituli*), që e mernin emrin nga pronari primitiv, në vijim shpesh të identifikuara me shenjtin titullar. Vende të tjera kulti dhe qendra varrimi gjenden jashtë mureve, po ashtu pranë terreneve private, pa u dalluar së jashtmi nga ato pagane.

Duke nisur nga Kostandini do të nisej të ndërtoheshin kishat e para të mëdha të krishtere: bazilikat e San Giovanni in Laterano, Santa Croce in Gerusalemme dhe bazilikat varreza të ngritura pranë varreve të martirëve, shpesh të lidhura me mauzolenj të familjes perandorake dhe me funksione kryesisht varrimi (Basilica di San Sebastiano fuori le mura në Via Appia, Basilica di San Lorenzo fuori le mura në Via Tiburtina, në Via Labicana, Sant'Agnese fuori le mura në Via Nomentana dhe vetë Bazilika e vjetër e Shën Pjetrit në Vatikan). Kishat do të lindnin gjithësesi në zona periferike, në terrene me pronësi perandorake, megjithëse duke rimarë formën e komplekseve të mëdha publike (kryesisht bazilikës dhe sallave termale).

Deri në fund të shekullit të V do të vijoheshin për më tepër të restauroheshin në qytet ndërtesat publike dhe tempujt paganë, nga oristokracia e fuqishme senatoriale, e mbetur në pjesën më të madhe e lidhur me traditat pagane.

Në vitet pasuese, do të ndodhte ndërtimi i Basilica di San Paolo fuori le mura (e nisur në vitin 384 nëpërmjet ndërhyrjes së drejtpërdrejtë të perandorëve të krishterë Valentiniani II, Teodosi I dhe Arkadi) dhe të Basilica di Santa Maria Maggiore (e nisur rreth vitit 420).

Shndërrimet në kisha të disa prej *tituli* të vjetra dhe ndërtimet e reja do të financoheshin nga papë dhe presbiterë apo nga të krishterë të pasur privatë, shpesh duke përfshirë shtëpitë më të vjetra, dhe me zgjedhjen e vendeve më të afërta me qendrën qytetare. Papa ushtronte ndoshta që nga fillimi një formë kontrolli dhe vetëm duke nisur nga mesi i shekullit të V ngritja e kishave të reja do të bëhej një prerogativë e tij. Në këtë mënyrë do të ngriheshin kishat e Santi Giovanni e Paolo, San Vitales, San Marco, të San Lorenzo in Damaso, të Sant'Anastasia, të Santa Sabina, të San Pietro in Vincoli, të San Clemente, të Santo Stefano Rotondo.

Pozicioni i shqëndërzuar e katedrales së San Giovanni in Laterano, që theksohej në vijim të shpopullimit të qytetit, bëri që kisha të tjera të shumta qytetare të pajiseshin me pagëzimore, që u shtohej kishës kostandiniane Battistero Lateranense.

Alariku I i visigotëve marshoi drejtë Romë dhe e plaçkiti mjerisht më vitin 410. Plaçkitja e Alarikut nuk qe më dramatikja në historinë e qytetit: pati episode mizore, por mbreti visigot ishte i krishter (në dallim nga populli i tij) dhe i bëri homazhe varreve të apostujve, duke respektuar shenjtërinë e *caput mundi*. Plaçkitjen e ndoqi njëfarë fleksioni demografik, por pratë rreth mesit të shekullit V duket se Roma do të vijonte të ishte qyteti më i populluar i të dy pjesëve të perandorisë, me një popullsi jo më të vogël se  banorë Pavarësisht kësaj dhunimi i Urbs do ta trondiste botën e lashtë, duke frymëzuar *De civitate Dei* të Shën Agustinit, që pyeste se si Zoti kishte lejuar një përdhosje kaq të rëndë.

Prapë Genseriku i vandalëve drejtoi nëpërmjet detit popullin e tij nga Afrika Veriore derejtë Romës në vitin 455. Megjithëse ata ishin të krishterë (në fakt të konvertuar në arianizëm), e plaçkitën Romën në mënyrë më të pamëshirshme se sa e kishte bërë Alariku dyzet vjetë më parë. Kjo plaçkitje u justifikua formalisht nga Genseriku me dëshirën për të rimarë qytetin nga uzurpatori Petronius Maksimi, vrasësi i Valentinianit të III.

Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore në vitin 476 nuk i ndryshoi shumë gjërat për Romën. Herulët e Odoakrit dhe pastaj ostrogotët e Teodorikut vazhduan, si perandorët që i kishin pararendur, ta qeverisnin Italinë nga Ravena. Administrimi i qyteteve i ishte besuar Senatit, nga një kohë e gjatë i privuar nga pushteti i tij origjinal dhe gjithmonë e më shuëm rëndësi do të merrte papa, që në përgjithësi vinte nga një familje senatore. Gjatë sundimit të Teodorikut ndodhnin akoma restaurime të ndërtesave publike të qytetit nën kujdesin e shtetit.

## Elementet urbanistike
### Urat 
Urat e para i përkasin periudhës arkaike, sot të zhdukura, për të lidhur midis dy brigjeve: ura më e vjetër për të cilën ka të dhëna është Pons Sublicius, tashmë e zhdukur, ndërsa ura më e vjetër akoma ekzistuese, Ponte Emilio, disa herë e rindërtuar, do të lindëte në periudhën historike, në fund ura më e vjetër që e ruan akoma edhe sot kompozimin e saj original është Ponte Fabricio.

parapamje|379px|Muret e Romës në shekullin e VI p.e.s.
### Muret 
Struktura fillestare e qytetit ishte e shqendërzuar, do me thënë e vendosur në disa fortifikime (strukturë e quajtur Roma quadrata nga autorët klasikë), der inë plaçkitjen e Romës nga galët në vitin 390 p.e.s. që do ta vinte në krizë këtë organizim. Si pasojë e mundjes në vitin 378 p.e.s. u ndërtuar disa mure, Muret Serviane, nën Lucius Tarkuinius Priskun.

Midis viteve 270 dhe 275 të e.s. perandor Aureliani, i nxitur nga rreziku i sulmeve të jashtme, do të realizonte një rrethim të dytë me mur mbrojtës të jashtëm ndaj Mureve të vjetra Serviane: Muret Aureliane. Muret Aureliane u përforcuan në vitet 401 – 402 nga perandorët Hnorius dhe Arkad, që do ta rrisnin lartësinë dhe strukturat mbështetëse.

### Rrjeti Rrugor 
Në Perandorinë Romake rrugët ndërtoheshin me teknika dhe karakteristika origjinale.

Hyrja për në Romë nga provincat garantohej nga një rrjet i përbërë nga rrugë të ndryshme konsullare (Via Flaminia, Via Salaria, etj.), ndërsa disa rrugë përshkonin të gjithë zonën urbane: më e rëndësishme nga këto ishte Via Sacra. Via Appia, që i përket shekullit të IV-III p.e.s. është një nga më të vjetrat dhe më të gjatat, për këtë u mbiquajt *regina viarum*.

### Forumet 
parapamje|291px|Grup ndërtesash të periudhës domiciane në Forumin Romak
Nga shekulli I p.e.s. jeta publike zhvillohej në hapsirat e forumeve dhe të zonave kufitare, për shembull ai i Kapitolit.
* Forumi i Çezarit, i përuruar në vitin 46 p.e.s. nën shpatin lindor të Kapitolit;
* Forumi i Augustit, i përuaruar në vitin 2 p.e.s.
* Tempulli i Paqes, i përuruar në vitin 75 të e.s.
* Forumi i Nervës, i përuruar në vitin 97 të e.s.
* Forumi i Trajanit, i përuruar në vitin 112 të e.s..

Përveç zonave tregtare dhe administrative (kompleksi i të ashtuquajturve Tregje të Traianit, i ngritur kontekstualisht në Forumin e Traianit), ku ishin të pranishme zona të ndryshme publike, si bazilika dhe terma.
Bazilika e vetme e periudhës republikane që ka mbijetuar është Basilica Emilia (edhe pse e rimodeluar në periudhën perandorake) e vendosur në brendësi të forumit, ndërsa janë zhdukur tërësisht Basilica Porcia (më e vjetra), Basilica Sempronia (në vendin e saj ngrihet Basilica Giulia) dhe Basilica Opimia. Më e madhja, megjithëse më e vonë, është e ashtuquajtura Basilika e Maksentit, në të vërtetë e Kostandinit, e vendosur jashtë zonës së forumeve perandorake.

E ndarë nga një mur i lartë nga forumet për të kufizuar përhapjen e zjarreve të shpeshta, ishte zona e Suburra-s, e banuar nga proletariati urban.

### Ujësjellësit 
Në periudhën e lashtë në të gjitha zotërimet romake i jepej një rëndësi e madhe ujësjellësve, që projektoheshin me përpikmëri të madhe. Në Romë do të realizoheshin njëmbëdhjetë nga viti 312 p.e.s. deri në vitin 216 i e.s..

Por në vitin 538, gjatë Luftës Gotike, do të dëmtoheshin rëndë gati të gjithë ujësjellësit nga pushtuesit, përveç Acqua Virgo.

### Portet 
Zona e parë portuale urbane ishte e vendosur pranë Forum Boarium. Në vijim, nga shekulli II p.e.s., u përdor zona e afërt e Emporium.

### Amfiteatrot 
Midis viteve 70 dhe 80 të e.s. do të ndërtohej në kufirin e Forumit Amphitheatrum Flavium, amfiteatri më i madh në botën romake. Amfiteatri i dytë nga përmasat në Romë, Amphitheatrum castrense, u ndërtua në shekullin e III dhe në vijim i integruar në Muret Aureliane.

### Tempujt 
Në Romë do të ngriheshin tempuj kushtuar perëndive të kulteve të ndryshme, si të fesë tradicionale romake (tempujt e Jupiterit, Apollonit, Minervës, etj.), ashtu dhe kulteve të popullsive gradualisht të asimiluara në perandori. Ndonjëherë tempujt i kushtoheshin burrave dhe grave të pushtetshme të hyjnizuar (për shembul, Tempulli i Matidia). Tempujt ishin destinacione pelegrinazhesh nga ana e besimtarëve të kulteve të ndryshme. Tempujt e Eskulapit ishin seli e trajtimeve kurative të lidhura me kultin.

### Harqet e triumfit 
Një element karakteristik i Perandorisë Romake është harku i triumfit, në kujtim të fitoreve ushtarake: më të mëdhenjtë janë Harku i Kostandinit, Harku i Titit ( 81–90 të e.s.) dhe Harku i Septim Severit (202–203). Ky element dallon për më tepër nga gjithë të tjerët e shtetit romak, pasi përdoret përjashtimisht si kremtues. Në periudhën pararendëse ndaj asaj perandorake, harqet e triumfit ndërtoheshin me materiale jetëshkurtër dhe i kushtoheshin herë pas here autoriteteve ushtarake fitimtare; ndërsa me fillimin e perandorisë nisën të përdoreshin prej mermeri dhe duke ju kushtuar përjashtimisht përfaqësuesve madhorë të shtetit, do me thënë perandorëve.

### Kolonat Koklide 
Kolona Koklide është një tjetër element i krijuar nga romakët në Periudhën Perandorake për të kremtuar fitoret ushtarake, shpesh të vendosura në forume ose në afërsi të tyre. Shembuj të shquar janë e para, ose Kolona e Traianit dhe Kolona Antonine. Kolona e Fokas, në Forumin Romak, është monumenti më i vonë kremtues i forumit. Disa që ekzistonin në të shkuarën, sot janë zhdukur, si Kolona e Antonin Piut (nga e cila ka mbetur vetëm bazamenti).

### Statuaria publike 
Pas shekullit të I, Roma u pasuruar edhe me shtaroe kremtuese të autoriteteve publike, disa prej të cilave me përmasa kolosale. Shembuj të shquar janë Kolosi i Neronit dhe Shtatorja Kolosale e Kostandinit. Gjithashtu të përhapura ishin edhe shtatoret kalëruese: nga rreth njëzet ekzistuese në lashtësi, vetëm Shtatorja kalëruese Mark Aurelit në bronz ka mbijetuar, që në lashtësi besohej se i ishte kushtuar Kostandinit.

### Domus 
Përgjatë Periudhës Perandorake, do të ndërtoheshin rezidenca private të perandorëve me përmasa të mëdha, sa që zinin sipërfaqe tepër të mëdha dhe përfshinin ndërtesa të ndryshme. Më të mëdhatë janë Domus Aurea, Pallatet Perandorake të Palatinit dhe Pallati i Domicianit.

## Skemat urbanistike
parapamje|327px|Foto ajrore e qendrës historike të Pavias, ku vërhet akoma planimetria drejtëkëndore e qytetit dhe *cardo maximus* (Strada Nuova) dhe *decumanus maximus* (Rruga Mazzini-Corso Cavour).
### Skema helenistike 
në kolonitë e reja të themeluara nga romakët hasen faza të ndryshme të evoluimit të impiantit urbanistik. Qytetet e themeluara në Periudhën e Republikës, të paktën në fazën fillestare dhe qendrore, paraqitet një skemë akoma e lidhur me mbetjet greko-helenistike, si në Kosa apo Norba latina.

Këto qytete kanë planimetri me një rrjet rrugër drejtëkëndore, që e ndan hapsirën në zona të rregullta katërkëndore, por që nuk disponon një qendër të mirëfilltë qytetare, me një ose ndonjëherë dy zona të shenjta të mbivendosura (akropoli). Kjo skemë urbanistike i referohej asaj të Hipodamit të Miletit. Në këtë lloj planimetrie, që i mungonte një qendër, zonat e veçanta dhe lagjet kishin të gjitha një rëndësi të barabartë.

[parapamje|309px|[Castra|*castrum* tipik, ku qëndronte në përkohësisht ose përherë një njësi e ushtrake. 1) *Principia*; 2) *Via Praetoria*; 3) *Via Principalis*; 4) *Porta Principalis Dextra*; 5) *Porta Praetoria* (porta kryesore); 6) *Porta Principalis Sinistra*; 7) *Porta Decumana*. Kur një *castra* shndërrohej në qendër banimi, *principia*, ose qendra e komandës së fushimit bëhej forumi urban, ndërsa vija horizontale shndërrohej në *cardo* dhe vija vertikale kthehej në *decumanus*, dy rrugët kryesore të qendës së banuar]]
### Skema e rregullt me strukturë drejtëkëndore 
Më e përhapur është skema e organizuar me dy akse kryesore qendrore, *cardo* *maximus* (aksi veri-jug) dhe *decumanus* *maximus* (lindje-perëndim), që hasen në qendrën e qyteteve ku gjendet *forumi*. forma e qyteteve mund të ishte katërkëndore ose edhe, sipas territorit, e parregullt, por skema e planimetrisë ishte mjaft e ngulitur. Një shembull i ruajtur mirë është Silçester në Britaninë e Madhe, ose në Itali, qytete si Pavia, Aosta, Torino dhe Firencia.

Kjo skemë urbanistike rridhte me gjasa nga centurizimi romak. Në forum zhvilloheshin mbledhjet politike, administrohej drejtësia, ushtrohej tregtia dhe zhvilloheshin cerimonitë fetare.

### Skema e shqendërzuar 
Një lloj tjetër skeme urbanistike ishte ajo ku *cardo* dhe *decumanus* nuk takoheshin në qendër të qytetit, por në pozicion më anësor, si në *Julia Augusta Taurinorum* (Torino) dhe në *Augusta Prætoria* (Aosta). Në këtë rast modeli vjen nga fushimi romak i ushtrive.

[parapamje|majtas|upright=1.54|Rindërtim realist i *Mediolanum* ([Milano moderne) e periudhës perandorake]]
Roma, si të gjitha qytetet e themeluara në lashtësi shumë ë largët, nuk kishte asnjë skema të paracaktuar dhe shumë nga karakteristikat e saj urbane i detyroheshin formës së territorit (duke përfshirë përrenjtë, relievet e vogla dhe moçalet që më vonë do të zhdukeshin) dhe zakoneve të paraardhësve.

Qendra e jetës shoqërore zhvillohej në Forumin Romak, që shtrihej midis Kapitolit dhe Palatinit dhe ishte në komunikim të ngushtë me zonën tregtare të Forumit Holitorium, ku gjendej porti lumor mbi Tiber dhe *Pons Sublicius*, që mundësonte kapërcimin e lumit në lartësinë e Ishullit Tiberin.

Me kalimin e kohës Forumi Romak, përkrahë Forumeve të tjera Perandorake, do ta humbiste funksionin tregtar për tu bër një vend qartësisth monumental dhe përfaqësimi.

## Shiko gjithashtu 
* Urbanistika
* Leja e ndërtimit
* Planifikimi urban
* Planifikimi urban i Kinës së lashtë
* Planifikimi urban në Egjiptin e lashtë
* Urbanistika e lashtë greke
* Planifikimi hapësinor
* Urbanistika e Tiranës
* Historia e Romës
* Aerarium
* Agger
* Ager publicus
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Aqua Appia
* Via Appia
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Arx
* Auctoritas
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bovillae
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Cirku Romak
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Claustra Alpium Iuliarum
* Cliens
* Clivus Palatinus
* Colonus (person)
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dominati (Roma)
* Domus
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Fiset Italike
* Forumet Romake
* Genius loci
* Gens
* Gotthograikia
* Harku i Triumfit
* Holanda gjatë Periudhës Romake
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Hospitium
* Imperator
* Imperium
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Itinerari
* Jus
* Ius civile
* Kalendari Romak
* Kalendat
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Koloseumi
* Kolumbarium
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kulla kështjellë
* Kulla fortifikuese
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Labici
* Lapis manalis
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Alutanus
* Limes Britannicus
* Limes Dacicus
* Limes Danubii
* Limes Moesicus
* Limes Pannonicus
* Limes Porolissensis
* Limes Sarmatiae
* Limes Transalutanus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Ludi
* Luftërat Romako-Latine
* Lupanari
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Mansio
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Miliarium
* Miliarium Aureum
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Mundus Cereris
* Municipium
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Notitia Dignitatum
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Orcus
* Ordines
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Pallati i Dioklecianit
* Patricët romakë
* Patronazhi në Romën e Lashtë
* Patronus
* Perandoria Romake
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Potestas
* Primus inter pares
* Principati (Roma)
* Provinca romake e Epirit
* Provocatio ad populum
* Republika Romake
* Roma quadrata
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rruga Flaminia
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia e fortifikuar
* Shtëpia kullë
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Themelimi i Romës
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Trashëgimia romake në Kosovë
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Urbs
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vallum
* Vardariotai
* Varronis De re rustica
* Veshjet në Romën e lashtë
* Via Appia
* Via Candavia
* Via Cassia
* Via Egnatia
* Via Salaria
* Vicus
* Vigiles
* Vila Romake
* Villa rustica
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Shënime 
## Citime fundore
## Bibliografia 
;Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* Kasius Dion Koceiani, *Historia Romana*. (Versioni anglisht i disponueshëm këtu).
* Dionisi i Halikarnasit, *Antichità romane*. këtu versioni në internet.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* Luc An Flori,
** *Flori Epitomae Liber primus* (tekssti latin) ;
** *Flori Epitomae Liber secundus* (teksti latin) .
*  
*  
*   këtu versioni në internet.
* Straboni, *Geografia*, V.
* Taciti, *Annales*.
* Mark Terentius Varroni, *De language  Latina*, V.

;Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani*, vol. 13, Einaudi 2008.
* M. Quercioli, *Le mura e le porte di Roma'', Newton Compton, Roma, 1982.
* 
* 
* 
*