Arkitektura e tempujve hindu

**Arkitektura e tempujve Hindu** është një strukturë e hapur simetrike me shumë variacione, në një rrjet katrore *pada-sh*, të pozicionuar në forma të përkryera gjeometrike si rrathët dhe katrorët.
Në një tekst të lashtë indian, një tempull është një vend për pelegrinazhin *Tirtha dhe Kshetra*.
Parimet arkitekturore të tempujve Hindu në Indi janë përshkruar në Shilpa Shastra dhe Vastu Sastra. Kultura Hindu ka inkurajuar pavarësinë estetike të ndërtuesve të tempujve të saj dhe arkitektët e saj shpesh herë kanë treguar fleksibilitet të lartë në shprehjen e tyre krijuese duke adoptuar gjeometri të tjera të përkryera dhe parime matimatike në ndërtimin *Mandir* për të shprehur mënyrën Hindu të jetesës. se parimi themelor në një tempull Hindu është ndërtuar rreth besimit se të gjitha gjërat janë një, gjithëçka është e lidhur. Pelegrini është i mirëpritur në hapësirave të strukturuara matematikisht, një rrjet arti, kollonash me gdhendje dhe statujash që shfaqin dhe celebrojnë katër parimet e rëndësishme dhe të nevojshme të jetës njerëzore - kërkimi i artha-s (begatisë, kamjes), kërkimi i kama-s (kënaqsisë, seksit), kërkimi i dharma-s (virtyteve, jetës etike) dhe kërkimi i moksha-s (çlirimit, vetë-njohjes).
Në qendër të tempullit, tipikisht poshtë dhe ndonjëherë sipër ose pranë perëndisë, është hapësira e thjeshtë e zbrazët pa dekorime, që simbolikisht përfaqëson *Purusa-n*, Parimi Suprem, e shenjta universale, e pa formë, që ësthë e pranishme kudo, që lidh çdo gjë dhe ësthë esenca e secilit. Një tempull Hindu synon të inkurajoi reflektimin, të lehtësoi purifikimin e mendjes dhe të nxisë procesin e realizimit të brendshëm të besimtarit. brenda shpellave dhe gurëve të skalitur, në majat e kodrave duke ofruar pamje qetësuese, në faqet e malit duke ofruar pamje të bukura të luginave, brenda pyjeve dhe vendeve të vetmuara, pranë kopshteve ose në krye të një rruge qyteti.

) gjendet në grykën e një lugine të thellë midis dy kodrave shkëmbore.
Midis viteve 500 dhe 757 të e.s., Badami Chalukya-t vendosën themelet e arkitekturës së tempujve shpellorë, në brigjet e lumit Malaprabha. Këto stile përfshijnë kryesisht Aiholen, Pattadakal-in dhe Badamin. Sitet u ndërtuan me gurë ranorë të prerë në blloqe të stërmëdhenj nga vargu i kodrave Kaladgi.
Në Badami, Chalukyat gdhendën disa nga tempujt shpellorë më të bukur. Mahakuta, pemët e mëdha nën të cilat qëndron faltorja. Në Aihole, e njohur edhe si "djepi i arkitekturës indiane", ka mbi 150 tempuj të shpërndarë rreth fshatit. Tempulli Lad Khan është më i vjetri. Tempulli Durga është i shquar për apsin e tij gjysëm-rrethor, plintat e ngritura dhe galerinë që rrethon sanktum sanktorum-in. Një skulpturë e Vishnu-së i ulur mbi një kobra të madhe është në tempullin Hutchimali. Tempulli i shpellës Ravalphadi lartëson format e shumta të Shiva-s. Tempujt e tjerë përfshijnë kompleksin tempullor Konthi dhe tempullin Jain Meguti.

Pattadakali është një sit i Trashëgimisë Botërore, ku gjendet tempulli Virupaksha; është tempulli më i madh, që ka skena të skalitura nga eposet e mëdhenj të Ramayana-s dhe Mahabharata-s. Tempujt e tjerë në Pattadakal janë Mallikarjuna, Kashivishëanatha, Galaganatha dhe Papanath.

### Stili arkitekturor Gadag
Stili arkitekturor Gadag quhet edhe Arkitektura Kalyani Chalukya. Stili lulëzoi për 150 vjet (nga viti 1050 deri në vitin 1200); në këtë periudhë, u ndërtuan rreth 50 tempuj. Disa shembuj të saj janë Tempulli Saraswati në kompleksin tempullor Trikuteshwara në Gadag, tempulli Doddabasappa në Dambal, tempulli Kasivisvesvara në Lakkundi dhe tempulli Amriteshwara në Annigeri, që është i shënuar nga kolona të zbukuruara me skulptura të shumta. Ky stil zuri fill gjatë periudhës së Kalyani Chalukya (e njohur gjithashtu si Chalukya perëndimore) të Someswara-s I.

### Stili arkitekturor Kalinga
Dizajni që lulëzoi në Indinë lindore në shtetin Odisha dhe në Andhra Pradesh janë quajtur stili arkitekturor Kalinga. Stili konsiston në tre tipe të veçanta tempujsh, përkatësisht *Rekha Deula*, *Pidha Deula* dhe *Khakhara Deula*. Deula do të thotë "tempull" në gjuhën vendore. Dy të parët janë të asociuar me tempujt e Vishnu-s, Surya-s dhe Shiva-s ndërsa i treti është kryesisht i asociuar me tempujt Chamunda dhe Durga. Rekha deula dhe Khakhara deula bujt sanctum sanctorum-in ndërsa Pidha Deula përbëhet nga sallonet e jashtme të kërcimit dhe ofertave.

Shembujt më të shquar të Rekha Deula-s janë Tempulli Lingaraj i Bhubaneswarit Tempulli Jagannath i Puri-t. Një nga shembujt e shquar të Khakhara Deula-s është Vaital Deula. Tempulli Konark Sun është një shembull i gjallë i Pidha Deula-s.

### Arkitektura tempullore Māru-Gurjara
Arkitektura tempullore Māru-Gurjara zuri fill në shekullin e VI rreth rajoneve të Rajasthanit. Arkitektura Māru-Gurjara tregon kuptimin e thellë të strukturave dhe aftësistë e rafinuara të artizanëve të Rajastanit të periudhës së vjetër. Arkitektura Māru-Gurjara ka dy stile të shquara: Maha-Maru dhe Maru-Gurjara. Sipas M. A. Dhaky-t, stili Maha-Maru u zhvillua kryesisht në Marudesa, Sapadalaksa, Surasena dhe në pjesë të tjera të Uparamala ndërsa stili Maru-Gurjara zuri fill në Medapata, Gurjaradesa-Arbuda, Gurjaradesa-Anarta dhe disa zona të Gujaratit. Studiues si George Michell, M.A. Dhaky, Michael W. Meister dhe U.S. Moorti besojnë se arkitektura tempullore Māru-Gurjara është tërësisht arkitekturë indino perëndimore dhe është mjaft e ndryshme nga arkitektura tempullore indiano veriore.
Kjo tregon ndarjen e mëtejshme etnike dhe kulturore të Rajastanit nga kultura e Indisë veriore. Ka një lidhje mes arkitekturës Māru-Gurjara dhe arkitekturës tempullore Hoysala. Në të dy këto stile arkitektura trajtohet në mënyrë skulpturore.

## Kronologjia
Perandoria Magadha u ngrit me Dinastinë Shishunaga rreth vitit 650 p.e.s.. Ashtadhyayi i Panini, një gramaticien i shekullit të V p.e.s. flet për imazhe që përdoreshin në faltoret e tempujve Hindu. Imazhet e zakonshme quheshin pratikriti dhe imazhet për adhurim quheshin archa. Patanjali, autori i shekullit të II p.e.s. i komentarit Mahabhashya mbi Ashtadhyayi-n, tregon më shumë rreth këtyre imazheve.
Imazhet e perëndive për shitje quheshin Shivaka etj., por një archa i Shiva-s quhej thjesht Shiva. Patanjali përmend perënditë Shiva dhe Skanda. Ka gjithashtu përmendje të adhurimit të Vasudeva-s (Krishnas). Thuhej gjithashtu se disa imazhe mund të lëvizeshin ndërsa të tjerë ishin të palëvizshëm. Panini thotë gjithashtu se një archa nuk shitej dhe se kishte njerëz (priftërinj) që e kalonin jetën duke u kujdesur për të. Panini dhe Patanjali përmendin tempuj që quheshin prasada.
Shatapatha Brahmana më e hershme e periudhës vedike, na informon për një imazh në formën e Purusha-s që ishte vendosur brenda altarit. Librat vedik përshkruajnë projektin e tempullit se duhet të jetë katror. Ky plan ndahej në 64 ose 81 katrorë më të vegjël, ku secili prej tyre përfaqësonte një hyjni specifike.

Tempuj të hershëm në rend afërsisht kronologjik:
* Tempulli Mahabodhi në Bodh Gaya, 234 p.e.s. e më tëhu.
* Tempujt e periudhës Gupta (320 - 550 të e.s.) në Sanchi, Tigawa, Eran, Bhumra dhe Nachna.
* Tempulli i Vishnu-s, në Deogarh, distrikti Lalitpur, 500-525 të e.s.
* Bhitargaon, distrikti Kanpur Nagar, tempulli me tulla, shekulli i VI.
* Tempulli me tulla Lakshman, Sirpur, 600-625 të e.s.
* Tempulli Parsurameswar, Bhubaneshwar 600-650 të e.s.
* Mahabalipurami 650-675 të e.s.
* Tempulli Rajiv Lochan, Rajim,  600 i e.s.
* Tempulli Meguti në Aihole, 634 i e.s., tempujt e Lad Khanit dhe Durgas, shekulli i VII.
* Alampur, Garuda-Brahma  696-734 të e.s., Svarga Brahma  681-696 të e.s., Visva-Brahma 700 i e.s.
* Arkitektura Badami Chalukya, 400-700 i e.s., Malegutti, Bhutanath.
* Shpellat Ellora, Kailas  750-775 të e.s.,  shpella 32, 800-825 të e.s.
* Pattadakal Virupaksh, Mallikarjuna, 745 i e.s.
* Tempujt në Mahua, Amril, Naresar, Batesar: shekulli i VIII.
* Osian Surya 700-725 të e.s., Harihar 775-800 të e.s.
* Gwalior Teli Ka Mandir 725-750 të e.s.
* Vaital Deula, Bhubaneshwar, 750-800 të e.s.
* Madhakheda në Madhaya Pradesh, 825 i e.s.

## Fjalor
Në projektin e një tempulli, midis pjesëve më të zakonshme të arkitekturës së tempujve përmenden:
;Jagati:
Jagati është një term i përdorur për tiu referuar një sipërfaqeje të ngritur, platforme ose tarrace mbi të cilën vendoset tempulli.
;Antarala:
Antarala është një paradhomë e vogël ose një holl midis garbhagriha-s/garbha graha-s (faltorja) dhe mandapa-s, më e zakonshme në tempujt e Indisë veriore.
;Mandapa:
Mandapa (në gjuhën hindi/sanskrite, e transkriptuar gjithashtu *mantapa* ose *mandapam*) është një term që i referohet sallonit të jashtëm me kolona ose pavjonit për rituale publike.
‘‘‘Ardha Mandapam’’’  — hapësirë e ndërmjetme midis pjesës së jashtme të tempullit dhe garba griha-s (sanctum sanctorumi) ose mandapave të tjera të tempullit.
‘‘‘Asthana Mandapam’’’  — salla e mbledhjes.
‘‘‘Kalyana Mandapam’’’  —  kushtuar ritualeve të celebrimit të martesës së perëndisë dhe perëndeshës.
‘‘‘Maha Mandapam’’’  — (Maha = e madhe) ku ka mjaft mandapa në tempull, është më e madhja dhe më e larta. Përdoret për të mbajtur fjalime fetare.
‘‘‘Nandi Mandapam’’’ (ose ‘‘‘Nandi Mandir’’’) - Në tempujt e Shiva-s, pavjon me një statujë të demit të shenjtë Nandi, duke shikuar statujën ose lingam-in e Shiva-s.

;Sreekovil-i ose garbhagriha:
Sreekovil-i ose garbhagriha është pjesa në të cilën vendoset murti (idhulli) i perëndisë në një tempull Hindu, dmth. Sanctum sanctorumi. Zona përreth përmendet si *Chuttapalam*, e cila përgjithësisht përfshin perëndi të tjera dhe murin kryesor kufizues të tempullit. Zakonisht gjendet gjithasthu një zonë Pradakshina në Sreekovil dhe një jashtë, ku besimtarët mund të marrin Pradakshina.

;Shikhara ose Vimana:
Shikhara ose Vimana (e quajtur edhe vimanam) fjalë për fjalë do të thotë "maja e malit", i referohet kullës që ngrihet mbi sanctum sanctorum, ku gjendet perëndia është pjesa më e shquar dhe e dukshme e një tempulli Hindu.

;Amalaka:
Një amalaka është një disk guri, shpesh me kurrize, që qëndron në kullën (shikharan) kryesore të tempullit.

;Gopurami:
Gopurami (ose Gopura) është kullë e rafinuar portikësh të tempujve të Indisë jugore, që nuk duhet të ngatërrohen me shikharat.

;Urushringa:
Një urushringa është një shtesë e shikharas, më ulët dhe më e ngushtë, ngjitur shikharas kryesore.

## Shiko edhe
* Tempulli hindu
* Hinduizmi
* Arkitektura shkëmbore e Indisë

## Referime 
## Bibliografia
* Cynthia Packert Atherton: *The sculpture of early medieval Rajasthan*; BRILL, 1997, ISBN 90-04-10789-4, 9789004107892.
* Prasanna Kumar Acharya: An Encyclopaedia of Hindu Architecture; Oxford University Press, 1946.
* Alain Daniélou: The Hindu Temple: Deification of Eroticism; përkthyer nga frëngjishtja në anglisht nga Ken Hurry, 2001, ISBN 0-89281-854-9.
* V. Dehejia: *Indian Art*; 1997, Phaidon: London; ISBN 0-7148-3496-3.
* Binode Behari Dutt: Town planning in Ancient India; 1925, Gyan Publishing House, ISBN 978-81-8205-487-5.
* James Fergusson: History of Indian and Eastern Architecture; 1997, 3rd edition, viti i bot. të parë 1910, Low Price Publications, New Delhi, ISBN 81-7536-072-0, ISBN 978-81-7536-072-3.
* Govind Sadashiv Ghurye & A. R. Momin: *The Legacy of G.S. Ghurye: A Centennial Festschrift*.
* Adam Hardy: *The Temple Architecture of India*; 2007, Wiley: Chichester; ISBN 978-0-470-02827-8. 
* Jack Hebner: Science of the Sacred: Architecture of the Vastu Sastra - According to Sacred Science; red.: David Osborn, 2010, ISBN 978-0-557-27724-7.
* Suryanath U. Kamath: A Concise History of Karnataka: From Pre-Historic Times to The Present; 2001, viti i bot. të parë 1980, Jupiter books, Bangalore, oclc 7796041, lccn 80905179.
*Vastu-Silpa Kosha: Encyclopedia of Hindu Temple architecture and Vastu/S.K.Ramachandara Rao, Delhi, Devine Books, (Lala Murari Lal Chharia Oriental series) ISBN 978-93-81218-51-8.
* Stella Kramrisch: The Hindu Temple; Volume 1 & 2, 1976, Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0223-3
* Susan Lewandowski: Buildings and Society: Essays on the Social Development of the Built Environment; kapitulli IV "The Hindu Temple in South India"; Anthony D. King (redaktor), Routledge, ISBN 978-0-7102-0234-5.
* Michael Meister: Geometry and Measure in Indian Temple Plans: Rectangular Temples, 1983, Artibus Asiae, Vol. 44, Nr. 4, fq. 266-296.
* George Mitchell: The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms; 1988, University of Chicago Press: Chicago, IL.; ISBN 978-0-226-53230-1.
* George Michell: *Beginnings of Medieval Idiom c. A.D. 900–1000*; 1998, Manohar Publishers & Distributors, New Delhi, ISBN10: 817304225X, ISBN13: 9788173042256.
* Samuel Parker: Ritual as a Mode of Production: Ethnoarchaeology and Creative Practice in Hindu Temple Arts; 2010, South Asian Studies, 26(1), fq. 31-57.
* Michael Rabe: Secret Yantras and Erotic Display for Hindu Temples; red. nga David White, Princeton University Readings in Religion (Motilal Banarsidass Publishers), ISBN 978-81-208-1778-4.
* K.V. Soundara Rajan: *Rock-Cut Temple Styles*; 1998, Somaiya Publications: Mumbai; ISBN 81-7039-218-7.
* Binda Thapar: Introduction to Indian Architecture; 2004, Periplus Editions, Singapore, isbn 0-7946-0011-5.
* K. Trivedi: Hindu Temples: Models of A Fractal Universe; 1989, The Visual Computer, 5(4).

## Lidhje të jashtme
*Space and Cosmology in the Hindu Temple