Perandoria Azteke

**Perandoria Aztec** ose **Aleanca e Trefishtë** ( Nahuatl klasike:  *Ēxcān Tlahtōlōyān* , [ˈjéːʃkaːn̥ t͡ɬaʔtoːˈlóːjaːn̥] ) ishte një aleancë e tre qytet-shteteve Nahua :  ,  , dhe . Këto tre qytet-shtete sunduan atë zonë në dhe rreth Luginës së Meksikës nga viti 1428 derisa forcat e kombinuara të *konkuistadorëve* spanjollë dhe aleatët e tyre vendas që sunduan nën  i mundën ata në 1521.

Aleanca u formua nga fraksionet fitimtare të një lufte civile të luftuar midis qytetit   dhe provincave e saj të mëparshme haraçdhënëse.  Pavarësisht konceptimit fillestar të perandorisë si një aleancë e tre qytet-shteteve të vetëqeverisura, kryeqyteti  u bë dominues ushtarakisht.  Në kohën kur spanjollët mbërritën në vitin 1519, tokat e aleancës sundoheshin në mënyrë efektive nga i, ndërsa partnerët e tjerë të aleancës kishin marrë role ndihmëse.

Aleanca zhvilloi luftëra pushtuese dhe u zgjerua pas formimit të saj. Aleanca kontrollonte pjesën më të madhe të Meksikës qendrore në kulmin e saj, si dhe disa territore më të largëta brenda Mesoamerikës, si provinca Xoconochco, një enklavë Azteke pranë kufirit të sotëm të Guatemalës. Sundimi Aztek është përshkruar nga studiuesit si " hegjemonik " ose "indirekt".  Aztekët lanë në pushtet sundimtarët e qyteteve të pushtuara për aq kohë sa ata ranë dakord të paguanin haraç gjysmë-vjetor për aleancën, si dhe të furnizonin forcat ushtarake kur ishte e nevojshme për përpjekjet e luftës azteke. Në këmbim, autoriteti perandorak ofroi mbrojtje dhe qëndrueshmëri politike dhe lehtësoi një rrjet të integruar ekonomik të tokave dhe popujve të ndryshëm që kishin autonomi vendore të konsiderueshme.

Feja Azteke ishte një panteizëm monist në të cilin koncepti Nahua të teotlit u interpretua si perëndia supreme Ometeotl, si dhe një panteon i larmishëm i perëndive më të vogla dhe manifestimeve të natyrës. Feja popullore prirej të përqafonte aspektet mitologjike dhe politeiste, dhe feja shtetërore e perandorisë sponsorizoi monizmin e shtresave të larta dhe heterodoksitë popullore. Perandoria madje njohu zyrtarisht kultet më të mëdha të tilla që hyjnia përfaqësohej në zonën qendrore të tempullit të kryeqytetit  . Kulti perandorak ishte veçanërisht ai i zotit mbrojtës të dallueshëm luftarak të Meksikës  . Popujt u lejuan të ruanin dhe të vazhdonin lirshëm traditat e tyre fetare në provincat e pushtuara për aq kohë sa ata shtonin perëndinë perandorake  në panteonet e tyre vendore.
## Etimologjia dhe përkufizimet 
Fjala *Aztek* në përdorimin modern nuk do të ishte përdorur nga vetë njerëzit. Është përdorur në mënyra të ndryshme për t'iu referuar Aztekëve ose Aleancës së Trefishtë, popullit Nahuatl -folës të Meksikës qendrore përpara pushtimit spanjoll, ose veçanërisht përkatësisë etnike Mexica të fiseve që flasin nahuatl (nga  ).  Emri vjen nga fjala njëjës Nahuatl  (  ) që do të thotë "[njerëz] nga Aztlani ", duke pasqyruar vendin mitik të origjinës për popujt Nahua.  

## Historia 
[djathtas|parapamje|250x250px| Faqja e parë e [Kodiku Boturini|Kodikut Boturini, që tregon migrimin e Meksikës.]]

### Para Perandorisë Azteke 
Popujt Nahua erdhën nga popujt Çiçimekë, të cilët migruan në Meksikën qendrore nga veriu (kryesisht të përqendruar rrallë rreth shteteve të sotme të Zakatekasit, San Luis Potosít dhe Guanahuatos) në fillim të shekullit të 13-të.  Historia e migrimit të Meshikave është e ngjashme me ato të politikave të tjera në Meksikën qendrore, me vende, individë dhe ngjarje të mbinatyrshme, duke iu bashkuar historisë tokësore dhe hyjnore, ndërsa kërkonin legjitimitet politik.  Kodikët piktografikë në të cilët aztekët regjistruan historinë e tyre thonë se vendi i origjinës së perandorisë quhej Aztlán . Emigrantët e hershëm u vendosën në pellgun e Meksikës dhe tokat përreth duke krijuar një sërë qytetesh-shtetesh të pavarura. Këto qytet-shtete të hershme Nahua ose  sundoheshin nga krerët dinastikë të quajtur  (në veçanti  ). Shumica e vendbanimeve ekzistuese ishin krijuar nga popuj të tjerë indigjenë përpara migrimit në Meksikë. 

Këto qytet-shtete të hershme luftuan luftëra të ndryshme në shkallë të vogël me njëri-tjetrin, por asnjë qytet individual nuk fitoi dominim për shkak të ndryshimit të aleancave.  Meshika ishin të fundit nga migrantët Nahua që mbërritën në Meksikën Qendrore. Ata hynë në pellgun e Meksikës rreth vitit 1250 dhe, deri atëherë, pjesa më e madhe e tokës së mirë bujqësore tashmë ishte kërkuar.  Meksika e bindi mbretin e Kulhuakanit (Calhuacan), një qytet-shtet i vogël, por historikisht i rëndësishëm si strehë e Toltekëve, për t'i bërë ata të vendoseshin në një copë toke relativisht jopjellore të quajtur Çapultepek (Chapultepec) ( *Chapoltepēc,* "në kodrën e karkalecave"). Meshikat shërbyen si mercenarë për Kulhuakanin. 

Pasi Meshikat i shërbyen Kulhuakanit në betejë, sundimtari caktoi një nga vajzat e tij për të sunduar mbi Meshikat. Rrëfimet mitologjike vendase thonë se Meshikat në vend të kësaj e sakrifikuan atë duke ia rrahur lëkurën me urdhër të perëndisë së tyre Xipe Totec .  Sundimtari i Kulhuakanit sulmoi dhe përdori ushtrinë e tij për të përzënë Meshikat me forcë nga Tizaapani kur mësoi për këtë. Meshikat u zhvendosën në një ishull në mes të liqenit Texcoco (Teshkoko), ku një shqiponjë po ngrinte fole mbi një kaktus nopal . Meshikat e interpretuan këtë si një shenjë nga perënditë e tyre dhe themeluan qytetin e tyre të ri Tenochtitlan në këtë ishull në vitin (ose "Dy shtëpi", 1325 pas Krishtit). 
### Lufta Azteke 
Meksika u bë e njohur si luftëtarë të egër dhe ishin në gjendje të vendoseshin si një fuqi ushtarake. Rëndësia e luftëtarëve dhe natyra integrale e luftës në jetën politike dhe fetare të Meksikës ndihmuan që ata të shfaqeshin si fuqia dominuese ushtarake, përpara mbërritjes së spanjollëve në 1519.

Qyteti-shtet i ri i Meksikës u bashkua me qytetin e Azcapotzalco-s dhe i bëri haraç sundimtarit të tij Tezozomoc .  Azcapotzalco filloi të zgjerohej në një perandori të vogël degëtare me ndihmën e Meshikave. Sundimtari meshika nuk njihej si një mbret legjitim deri në këtë pikë. Udhëheqësit meshika i kërkuan me sukses njërit prej mbretërve të Kulhuakanit që të siguronte një vajzë për t'u martuar në linjën e meshikave. Djali i tyre Acamapichtli u ul në fron si  i parë i Tenoçtitlanit në 1372. 

Tepanekët e Azcapotzalco-s e zgjeruan sundimin e tyre me ndihmën e Meshikave, ndërsa qyteti Acolhua i Texcoco-s u rrit në fuqi në pjesën lindore të pellgut të liqenit. Përfundimisht, shpërtheu lufta midis dy shteteve dhe Meshikat luajtën një rol jetik në pushtimin e Texcoco-s. Në atë kohë, Tenoçtitlani ishte rritur në një qytet të madh dhe u shpërblye për besnikërinë e tij ndaj Tepanekëve duke marrë Texcoco-n si një provincë haraçi. 
### Lufta e Tepanekut 
Në 1426, mbreti tepanek Tezozomok (Tezozomoc) vdiq,    dhe kriza pasuese që rezultoi shkaktoi një luftë civile midis pasardhësve të mundshëm.  Meshikat mbështetën trashëgimtarin e preferuar të Tezozomokut, Tayahauh, i cili fillimisht u fronëzua si mbret. Por djali i tij Maxtla shpejt uzurpoi fronin dhe u kthye kundër fraksioneve që e kundërshtuan, duke përfshirë sundimtarin e meshika Chimalpopoca . Ky i fundit vdiq menjëherë pas kësaj, ndoshta i vrarë nga Maxtla. 

Sundimtari i ri i meshika Itzcoatl vazhdoi të sfidonte Maxtla-n dhe ai bllokoi Tenochtitlan dhe kërkoi rritje të pagesave të haraçit.  Maxtla u kthye në mënyrë të ngjashme kundër Acolhua-s, dhe mbreti i Texcoco Nezahualcoyotl iku në mërgim. Nezahualcoyotl rekrutoi ndihmë ushtarake nga mbreti i Huexotzinco-s, dhe meshikat fituan mbështetjen e një qyteti disident tepanek (Tepanec) të quajtur Tlacopan . Në 1427, Tenoçtitlani, Teshkoko, Tlakopani dhe Hueshocinko vajtën në luftë kundër Azkapocakos (Azcapotzalco), duke dalë fitimtarë në 1428. 

Në 100 vitet në vijim, Aleanca e Trefishtë e Tenoçtitlanit, Teshkokos dhe Tlakopanit dominoi Luginën e Meksikës dhe e shtriu fuqinë e saj në brigjet e Gjirit të Meksikës dhe Oqeanit Paqësor . Tenochtitlan gradualisht u bë fuqia dominuese në aleancë. Dy nga arkitektët kryesorë të kësaj aleance ishin gjysmë vëllezërit dhe nipërit e Itzcoatl Tlacaelel dhe Moctezuma . Moctezuma përfundimisht pasoi Itzcoatl si  meshika në vitin 1440. Tlacaelel zuri postin e sapokrijuar " Cihuacoatl ", i njëvlershëm me diçka midis "Kryeministër" dhe "Zëvendës Mbret". 
### Reformat perandorake 
[parapamje| [Luftëtar Jaguar|Luftëtarët xhaguar në një luftë me lule nga Kodiku  Zouche-Nuttall]]
Menjëherë pas formimit të Aleancës së Trefishtë, Itzcoatl dhe Tlacopan nxitën reforma gjithëpërfshirëse mbi shtetin dhe fenë azteke. Thuhet se Tlacaelel urdhëroi djegien e disa ose shumicës së librave ekzistues aztekë, duke pretenduar se ato përmbanin gënjeshtra dhe se "nuk ishte e mençur që të gjithë njerëzit t'i njihnin pikturat".  Më pas, ai rishkroi historinë e aztekëve, duke i vendosur natyrisht meshikat në një rol më qendror.&#x5B; '''' &#x5D;

Pasi Moctezuma I pasoi Itzcoatlin si perandori meshika, u nxitën më shumë reforma për të mbajtur kontrollin mbi qytetet e pushtuara.  Mbretërit jo bashkëpunues u zëvendësuan me sundimtarë kukulla, besnikë ndaj Meksikës. Një sistem i ri i haraçit perandorak krijoi mbledhësit e haraçit meshikas që taksonin drejtpërdrejt popullsinë, duke anashkaluar autoritetin e dinastive vendase. Nezahualcoyotl krijoi gjithashtu një politikë në tokat e Acolhuas për t'u dhënë mbretërve nënshtetas prona tribute në tokat larg kryeqyteteve të tyre.  Kjo u bë për të krijuar një nxitje për bashkëpunim me perandorinë; nëse mbreti i një qyteti rebelohej, ai humbte haraçin që merrte nga toka e huaj. Disa mbretër rebelë u zëvendësuan nga  ose caktuan guvernatorë dhe jo sundimtarë dinastikë.  Në çdo lagje me dekret mbretëror u ndërtua një shkollë nën mbikqyrjen fetare.  Një lloj shkolle e dytë, më prestigjioze e quajtur "  " shërbeu për të mësuar fisnikërinë, si dhe njerëzit e zakonshëm me pozitë të lartë që kërkonin të bëheshin priftërinj ose artizanë. Montezuma krijoi gjithashtu një titull të ri të quajtur "  " që mund t'u jepej njerëzve të thjeshtë.  Ky titull ishte një formë e fisnikërisë më të vogël jo-trashëguese të dhënë për shërbimin e shquar ushtarak ose civil (i ngjashëm me kalorësin anglez). Të zakonshmit që merrnin këtë titull rrallë martoheshin në familje mbretërore dhe bëheshin mbretër. 

### Vitet e hershme të zgjerimit 
parapamje|450x450px| Harta e zgjerimit të perandorisë, duke treguar zonat që janë pushtuar nga sundimtarët aztekë.
Pas humbjes së Tepanecëve, Itzcoatl dhe Nezahualcoyotl konsoliduan pushtetin në pellgun e Meksikës dhe filluan të zgjerohen përtej kufijve të tij. Objektivat e para për zgjerimin perandorak ishin Coyoacan në pellgun e Meksikës dhe Cuauhnahuac dhe Huaxtepec në shtetin modern meksikan të Morelos .  Këto pushtime i dhanë perandorisë së re një fluks të madh haraçesh, veçanërisht mallrash bujqësore.

Gjithashtu, ndërsa Perandoria Azteke po zgjerohej dhe konsolidonte fuqinë, Perandoria Purépecha në Meksikën Perëndimore po zgjerohej në mënyrë të ngjashme. Në 1455, Purépechat nën mbretin e tyre Tzitzipandaquare kishin pushtuar Luginën e Tolukës, duke pretenduar tokat e pushtuara më parë nga Montezuma I dhe Ickoatli.  Në 1472, Ashajakatli (Axayacatl) ripushtoi rajonin dhe e mbrojti me sukses nga përpjekjet e Purépechave për ta rikthyer atë. Në 1479, Ashajakatli filloi një pushtim të madh të Perandorisë Purépecha me 32,000 ushtarë Aztec. 

Në 1472, Nezahualcoyotl vdiq dhe djali i tij Nezahualpilli u fronzua si huetlatoani i ri i Texcoco-s.  Kjo u pasua nga vdekja e Axayacatlit në 1481.  Ahuitzotli më pas filloi një valë të re pushtimesh duke përfshirë Luginën e Oashakës dhe Bregun Sokonusko . Ahuitzotli pushtoi qytetin kufitar Ocomës (Otzoma) dhe e ktheu qytetin në një post ushtarak për shkak të rritjes së përleshjeve kufitare me Purépecha.  Popullsia e Ocomës ose u vra ose u shpërnda gjatë procesit.  Purépecha më pas krijoi kështjella aty pranë për të mbrojtur kundër zgjerimit të Aztekëve.  Duke u mbështetur në prestigjin që meshikat kishin fituar gjatë rrjedhës së pushtimeve, Ahuitzotl filloi të përdorte titullin "huehuetlatoani" ("Folësi më i vjetër") për t'u dalluar nga sundimtarët e Texcocos dhe Tlacopanit.  Ushtria azteke nuk arriti të merrte asnjë territor dhe ishte kryesisht e kufizuar në bastisje. Purépecha i mundi ata dhe ushtria u tërhoq.
### Pushtimi spanjoll 
parapamje| Lugina e Meksikës në kohën e pushtimit spanjoll .
Udhëheqësi i ekspeditës spanjolle Hernán Cortés zbarkoi në Jukatan në 1519 me afërsisht 630 burra (shumica të armatosur vetëm me një shpatë dhe mburojë). Cortes në fakt ishte hequr si komandant i ekspeditës nga guvernatori i Kubës Diego Velásquez, por kishte vjedhur varkat dhe ishte larguar pa leje.  Në ishullin e Kozumelit (Cozumel), Kortesi takoi një spanjoll të mbytur me emrin Gerónimo de Aguilar i cili iu bashkua ekspeditës dhe përktheu midis spanjishtes dhe majanëve. Më pas, ekspedita lundroi në perëndim për në Campeche, ku, pas një beteje të shkurtër me ushtrinë vendore, Cortes ishte në gjendje të negocionte paqen përmes përkthyesit të tij Aguilar. Mbreti i Kampeçes (Campeche) i dha Cortesit një përkthyes të dytë, një skllave dygjuhëshe Nahua-Maja të quajtur La Malinche (ajo njihej gjithashtu si Malinalli [maliˈnalːi], Malintzin [maˈlintsin] ose Doña Marina [ˈdoɲa maˈɾina]). Aguilar përkthente nga spanjishtja në majanisht dhe La Malinche përkthente nga gjuha Majane në Nahuatl. Malinche u bë përkthyesja e Cortesit për gjuhën dhe kulturën sapo mësoi spanjisht dhe ajo ishte një figurë kryesore në ndërveprimet me sundimtarët Nahua . 

Cortés më pas lundroi nga Campeche në Cempoala, një provincë haraçi e Aleancës Triple Aztec. Aty pranë, ai themeloi qytetin e Verakruziz ku u takua me ambasadorët e perandorit në fuqi të Meksikës Montezuma II. Kur ambasadorët u kthyen në Tenochtitlan, Cortesi shkoi në Cempoala për t'u takuar me udhëheqësit vendas totonakë . Sundimtari totonak i tha Cortesit për ankesat e tij të ndryshme kundër Meshikave dhe Cortes i bindi totonakët të burgosnin një mbledhës haraçesh perandorake.  Cortési më pas e liroi mbledhësin e haraçit pasi e bindi atë se lëvizja ishte tërësisht ide e totnakëve dhe se ai nuk kishte njohuri për të. Totonakët i siguruan Cortesit 20 kompani ushtarësh për marshimin e tij në Tlaxcala, duke i shpallur në mënyrë efektive luftë aztekëve.  Në këtë kohë, disa nga ushtarët e Cortesit u përpoqën të kryenin kryengritje. Kur Cortesi zbuloi komplotin, ai i shkatërroi anijet dhe i fundosi në port për të hequr çdo mundësi për t'u arratisur në Kubë. 
djathtas|parapamje|260x260px| Perandoria Azteke deri në 1519.
majtas|parapamje| Kodiku Azcatitlan që përshkruan ushtrinë spanjolle, me Cortes dhe Malinche përpara
Ushtria totonake e udhëhequr nga Spanja kaloi në Tlaxcala për të kërkuar aleancën e kësaj të fundit kundër aztekëve. Megjithatë, gjenerali Tlaxcalan Xicotencatl i Riu besonte se ata ishin armiqësor dhe i sulmoi. Pasi luftoi disa beteja të ngushta, Cortés përfundimisht i bindi udhëheqësit e qytetit Tlaxcala që të urdhëronin gjeneralin e tyre të largohej. Më pas, Cortes siguroi një aleancë me njerëzit e Tlashkalës dhe udhëtoi prej andej në pellgun e Meksikës me një kompani më të vogël prej 5,000-6,000 tlashkalanësh dhe 400 totonakësh përveç ushtarëve spanjollë.  Gjatë qëndrimit të tij në qytetin e Çolulës (Cholula), Cortes pretendoi se mori fjalë për një pritë të planifikuar kundër spanjollëve.  Aztekët u hakmorrën duke sulmuar pallatin ku ishin vendosur spanjollët. Cortes u kthye në Tenoçtitlan dhe luftoi për të hyrë në pallat. Më pas ai e çoi Motecuzomën në çatinë e pallatit për t'u kërkuar nënshtetasve të tij të largoheshin. Sidoqoftë, deri në këtë pikë, këshilli qeverisës i Tenoçtitlanin kishte votuar për të rrëzuar Motecuzomën dhe kishte zgjedhur vëllanë e tij Cuitlahuac si perandor të ri.  Një nga ushtarët aztekë goditi Motecuzomën në kokë me një gur hobe dhe ai vdiq disa ditë më vonë, megjithëse rrethanat e sakta të vdekjes së tij janë të paqarta.  Ata u tërhoqën në Tlacopan (tani Tacuba) dhe morën rrugën për në Tlaxcala ku u shëruan dhe u përgatitën për sulmin e dytë, të suksesshëm në Tenochtitlan. Pas këtij incidenti, një shpërthim i lisë goditi Tenochtitlanin. Vetëm shpërthimi vrau më shumë se 50% të popullsisë së rajonit, duke përfshirë perandorin Cuitláhuac, pasi indigjenët e Botës së Re nuk kishin ekspozuar më parë ndaj lisë.  Perandori i ri Cuauhtémoc u përball me shpërthimin e lisë, ndërsa Cortési ngriti një ushtri tlashkanës, teshkokanësh, totonakësh dhe të tjerësh të pakënaqur me sundimin aztek. Cortesi marshoi përsëri në pellgun e Meksikës me një ushtri të kombinuar prej 100,000 luftëtarësh.  Shumica dërrmuese e luftëtarëve ishin indigjenë dhe jo spanjollë. Cortesi kapi qytet-shtete të ndryshme indigjene ose altepetl rreth bregut të liqenit dhe maleve përreth përmes betejave dhe përleshjeve të shumta pasuese, duke përfshirë kryeqytetet e tjera të Aleancës Triple, Tlacopan dhe Texcoco . Texcoco, në fakt, ishte bërë tashmë aleat i fortë i spanjollëve dhe qytet-shtetit dhe më pas i kërkoi kurorës spanjolle për njohjen e shërbimeve të tyre në pushtimin, në mënyrë të ngjashme me tlashkalat. 

Cortés përdori varka të ndërtuara në Texcoco nga pjesët e shpëtuara nga anijet e shkatërruara për të bllokuar dhe rrethuar Tenochtitlan për një periudhë disa mujore.  Përfundimisht, ushtria e udhëhequr nga Spanja sulmoi qytetin si me varka ashtu edhe duke përdorur rrugët e ngritura që e lidhin atë me kontinentin. Sulmuesit patën viktima të shumta, megjithëse Aztekët u mundën përfundimisht. Qyteti i Tenoçtitlanit u shkatërrua tërësisht gjatë procesit. Cuauhtémoc u kap ndërsa u përpoq të ikte nga qyteti. Cortes e mbajti të burgosur dhe e torturoi për një periudhë disa vjeçare përpara se ta ekzekutonte përfundimisht në 1525. 
[parapamje|336x336px| Një  foto në Codex Mendoza . Meksiko-Tenochtitlan i mbajti qytet-shtetet nën kërcënim, *[de fakto* vetëm me forcë brutale ushtarake.]]
Perandoria Azteke ishte një shembull i një perandorie që sundonte me mjete jo të drejtpërdrejta. Ishte etnikisht shumë e larmishme si shumica e perandorive evropiane, por ishte më shumë një sistem haraçesh sesa një formë e vetme unitare qeverisjeje ndryshe nga ato. Në kuadrin teorik të sistemeve perandorake të parashtruara nga historiani amerikan Alexander J. Motyl, Perandoria Azteke ishte një lloj perandorie informale në atë që Aleanca nuk pretendonte autoritet suprem mbi provincat e saj haraçdhënëse. Thjesht pritej të paguhej haraçi.  Perandoria ishte gjithashtu territorialisht e ndërprerë, dmth territoret nuk lidheshin të gjitha me tokë. Për shembull, zonat periferike jugore të Xoconochco-s nuk ishin në kontakt të drejtpërdrejtë me pjesën qendrore të perandorisë. Natyra hegjemoniste e perandorisë Azteke mund të shihet në faktin se përgjithësisht sundimtarët vendorë u rikthyen në pozicionet e tyre pasi pushtuan qytetin-shtetin e tyre dhe Aztekët nuk ndërhynë asnjëherë në punët ndërhynë për sa kohë që bëheshin pagesat e haraçit. 

Forma e qeverisjes shpesh përmendet si një perandori, megjithatë shumica e zonave brenda perandorisë ishin, në fakt, të organizuara si qytet-shtete (individualisht të njohura si  në Nahuatl, gjuha e aztekëve). Këto ishin politi të vogla të sunduara nga një mbret ose  (fjalë për fjalë "folës", shumës  ) nga një dinasti aristokrate. Periudha e hershme Azteke ishte një kohë e rritjes dhe konkurrencës midis altepemeve. Pasi Nahuat formuan perandorinë në 1428 dhe perandoria filloi programin e saj të zgjerimit përmes pushtimit, altepetl mbeti forma dominuese e organizimit në nivel vendor. Roli efikas i altepetl-it si një njësi politike rajonale ishte kryesisht përgjegjëse për suksesin e formës hegjemoniste të kontrollit të perandorisë. 

Termi "perandori Azteke" është në fakt një sajim modern dhe nuk përdoret nga vetë Aztekët. Mbretëria Azteke ishte në thelbin e saj të përbërë nga tre qytet-shtete që flisnin Nahuatl në Luginën e Meksikës me popullsi të dendur. Asimetritë e pushtetit ngritën një nga ato qytet-shtete,Tenochtitlan, mbi dy të tjerët me kalimin e kohës. "Aleanca e Trefishtë" erdhi për të vendosur hegjemoninë mbi pjesën më të madhe të Mesoamerikës qendrore, duke përfshirë zona me diversitet të madh gjuhësor dhe kulturor. Nahuat kryen administrimin e perandorisë përmes mjeteve kryesisht tradicionale, indirekte. Një lloj burokracie e sapolindur, megjithatë, mund të ketë filluar të formohet me kalimin e kohës, për aq sa organizata shtetërore u bë gjithnjë e më e qendërzuar.

### Administrata qendrore 
majtas|parapamje|  rrënojat në mbetjet Meksikë-Tenochtitlan, qendra e sotme historike e qytetit të Meksikës .
majtas|parapamje|210x210px| Tempulli Ehecatl në themelet e Katedrales Metropolitane të Meksikës, qendra historike e qytetit të Meksikos.
Përpara mbretërimit të Nezahualcoyotl-it (1429-1472), perandoria Azteke vepronte si një konfederatë përgjatë linjave tradicionale mezoamerikane . Altepetlet e pavarura drejtoheshin nga  (fpf., "folës"), të cilët mbikëqyrnin kryetarët e fshatrave, të cilët nga ana e tyre mbikëqyrnin grupet e familjeve. Një konfederatë tipike mezoamerikane vendosi një  (lit., "folës i madh") në krye të disa tlatoani. Pas Nezahualcoyotl, perandoria Azteke ndoqi një rrugë disi divergjente, me disa tlatoani të altepetl të pushtuar së fundmi ose të varur nga një tjetër që u zëvendësuan me  stjuardët e ngarkuar me mbledhjen e haraçit në emër të Huetlatoani-ve në vend që thjesht të zëvendësonin një tlatoque të vjetër me të reja nga i njëjti grup i fisnikërisë vendase. 

Megjithatë, tlatoani Huey nuk ishte i vetmi ekzekutiv. Ishte përgjegjësi e tlatoanit Huey të merrej me çështjet *e jashtme* të perandorisë; Menaxhimi i haraçit, lufta, diplomacia dhe zgjerimi ishin të gjitha nën kompetencën e tlatloanit Huey. Ishte roli i -it për të qeverisur vetë një qytet të caktuar. Cihuacoatl-i ishte gjithmonë një i afërm i ngushtë i tlatoanit Huey; Tlacaelel, për shembull, ishte vëllai i Montezumës I. Si titulli "Cihuacoatl", që do të thotë "gjarpër femër" (është emri i një hyjnie Nahua ), dhe roli i pozicionit, disi analog me një mëkëmbës evropian ose Kryeministër, pasqyronjnë natyrën dualiste të kozmologjisë Nahua. As pozicioni i Cihuacoatl-it dhe as pozicioni i Huetlatoani-t nuk ishin priftërorë, megjithatë të dy kishin detyra të rëndësishme rituale. Ato të parave lidheshin me stinën e lagësht "femërore", ato të të dytave me sezonin e thatë "mashkull". Ndërsa pozicioni i Cihuacoatlit dëshmohet më së miri në Tenochtitlan, dihet se pozicioni ekzistonte edhe në altepetlet e Azcapotzalco-s, Culhuacan-it dhe aleatin e Tenochtitlan, Texcoco . Megjithë statusin e dukshëm më të ulët të pozicionit, një Cihuacoatl mund të rezultojë me ndikim dhe i fuqishëm, si në rastin e Tlacaelel-it.  

Në fillim të historisë së perandorisë, Tenochtitlan zhvilloi një Këshill ushtarak dhe këshillimor prej katër anëtarësh, i cili ndihmoi tlatoanin Huey në vendimmarrjen e tij:  ;  ;  ;  dhe . Ky formacion jo vetëm që jepte këshilla për sundimtarin, por shërbente edhe për të përmbajtur ambicie nga ana e fisnikërisë, pasi që tani e tutje Huey Tlatoani mund të zgjidhej vetëm nga këshilli. Për më tepër, veprimet e secilit anëtar të këshillit mund të bllokohen lehtësisht nga tre të tjerët, duke siguruar një sistem të thjeshtë kontrolli mbi ambiciet e zyrtarëve të lartë. Këta katër anëtarë të Këshillit ishin gjithashtu gjeneralë, anëtarë të shoqërive të ndryshme ushtarake. Radhët e anëtarëve nuk ishin të barabartë, me  dhe  duke pasur një status më të lartë se të tjerët. Këta dy këshilltarë ishin anëtarë të dy shoqërive më prestigjioze ushtarake,  ("të prerë") dhe  (" Otomi ").    , të afërmit e ish-Hueit tlatoani-t, do të zgjedhin Huey tlatoani tjetër nga katër anëtarët e këshillit. 

### Ideologjia dhe shteti 
parapamje|270x270px| Kjo faqe nga kodiku i perëndimorizuar i Tovarit përshkruan një skenë të ritit të flijimit gladiatorial, i kremtuar në festën e *Tlacaxipehualiztli* .
parapamje| Nahuat vendosën Techcatlin, altarin e flijimeve Azteke, në shtrimin e flijimeve dhe oborrin në anën jugore të *Huēyi Teōcalli* .
Metafizika Nahua përqendrohet rreth -it , "një fuqi, energji ose forcë e shenjtë e vetme, dinamike, gjallëruese, përjetësisht vetë-gjeneruese dhe vetë-rigjeneruese".  Kjo është konceptuar në një lloj panteizmi monist  siç manifestohet në perëndinë supreme ,  si dhe një panteon i madh i perëndive më të vogla dhe idealizimeve të dukurive natyrore si yjet dhe zjarri.  Priftërinjtë dhe shtresat e larta të arsimuara kishin pikëpamje më moniste, ndërsa feja popullore e të paarsimuarve prirej të përqafonte aspektet politeiste dhe mitologjike. 

Ndërkohë, feja e sanksionuar nga shteti e perandorisë Azteke duhej të përmbushte detyrimet shpirtërore të shtresave të larta, duke ruajtur kontrollin e tyre mbi shtresat e ulëta dhe popullsitë e pushtuara. Kjo ekzekutohej në ceremonitë e mëdha fetare publike, sponsorizimin e kulteve më të njohura dhe një shkallë relative të lirisë fetare.

Sundimtarët, nëse janë  ose  vendorë, ose Huetlatoani qendrorë, shiheshin si përfaqësues të perëndive dhe për këtë arsye sundoheshin nga e drejta hyjnore . -i , ose parimi i sundimit, vendosi që prejardhja e trashëgoi këtë të drejtë hyjnore. Rendi politik ishte, pra, një urdhër kozmik, dhe vrasja e një  ishte shkelje e atij urdhri. Për këtë arsye, sa herë që Nahuat vrisnin ose largonin një tlatoani nga stacioni i tyre, në vend të tyre zakonisht vendosej një i afërm dhe një anëtar i së njëjtës linjë gjaku. Krijimi i zyrës së Huetlatoanit kuptohet përmes krijimit të një niveli tjetër sundimi,  , duke qëndruar në kontrast superior me parimin më të vogël të -it. 

Një interpretim militarist i fesë Nahua, veçanërisht një nderim i devotshëm i perëndisë së diellit, Huitzilopochtli, udhëhiqte zgjerimet e perandorisë. Ritualet militariste shtetërore kryheshin gjatë gjithë vitit sipas një kalendari ceremonial të ngjarjeve, riteve dhe betejave tallëse.  Periudha kohore në të cilën ata jetonin njihej si  , ose Dielli i Lëvizjes, që besohej se ishte epoka e fundit pas së cilës njerëzimi do të shkatërrohej. Ishte nën Tlacaelel që Huitzilopochtli mori rolin e tij të lartë në panteonin shtetëror dhe i cili argumentoi se ishte nëpërmjet sakrificës së gjakut që Dielli do të ruhej dhe në këtë mënyrë do të shmangte fundin e botës. Ishte nën këtë interpretim të ri, militarist të Huitzilopochtli që ushtarët aztec u inkurajuan të luftonin luftërat dhe të kapnin ushtarët e armikut për sakrifica. Megjithëse flijimi i gjakut ishte i zakonshëm në Mesoamerikë, shkalla e sakrificës njerëzore nën Aztekët ishte e paprecedentë në rajon. 

### Skema e hierarkisë 
### Struktura krahinore 
parapamje| Organizimi territorial i Perandorisë Aztec në 1519 
Fillimisht, perandoria Aztec ishte një aleancë e lirshme midis tre qyteteve: Tenochtitlan, Texcoco dhe partneri më i ri, Tlacopan. Kjo formë politike ishte shumë e zakonshme në Mesoamerikë, ku aleancat e qyteteve-shteteve luhateshin gjithnjë. Megjithatë, me kalimin e kohës, Tenochtitlan-i mori autoritetin kryesor në aleancë dhe megjithëse çdo qytet partner ndante plaçkën e luftës dhe të drejtat për haraç të rregullt nga provincat dhe qeveriseshin nga vetë Huetlatoani, Tenochtitlan u bë më i madhi, më i fuqishmi dhe më me ndikim nga tre qytetet. Ishte qendra de facto dhe e njohur e perandorisë. 

### Lista e sundimtarëve 
### Sundimtarë të natyrës mitologjike 
Këto janë perëndi dhe perëndesha Azteke, të cilët ishin gjithashtu pjesë e Trembëdhjetë Qiejve, si dhe *Perandorisë Aztec* .
[parapamje| Statuja të dyfishta [Quetzalcoatl|të Quetzalcoatl-it në rrënojat *Huēyi Teōcalli* .]]
[parapamje| [Zotat krijues Aztec|Tezcatlipoca-t blu dhe të kuqe në Codex Fejérváry-Mayer .]]

* Centeotl, zoti i misrit i asociuar me Tianquiztli-n (perëndeshën e Pleiades-it).
* Chalchiuhtotolin, zoti i pastrimit dhe ndotjes, zhbërësi i fajit njerëzor, dhe zoti i fatit.
* Xochipilli, zoti i luleve, kënaqësisë, gostisë, hapërdarjes dhe krijimtarisë artistike.
* Huehuecoyotl, zoti i moshës së thyer, origjinës, dhe iluzionit. Ai është gjithashtu padroni i urtësisë, adhe është i njohur për bërjen e rrengjeve.
* Huitzilopochtli, zoti i vullnetit dhe i luftës, zoti-padron i forcës, sundues i Jugut.
* Itztlacoliuhqui-Ixquimilli, zoti i ngricës, akullit, të ftohtit, dimrit, mëkatit, dënimit dhe vuajtjes njerëzore.
* Ometecuhtli, zoti i dualitetit dhe substancës.
* Itztli, zoti i gurit i cili është një variant i Tezcatlipoca-s.
* Mictlantecuhtli, zoti i të Nëndheshmes/Nëntokës (Mictlan). Ai portretizohet si një skelet me veçori gjakatare si mëlçia e ekspozuar e cila shilon nga zgavra e kraharorit.
* Patecatl, zoti i shërimit dhe zoti padron i doktorëve dhe peyote-ve. Ai është babai i Centzontotochtin-it.
* Piltzintecuhtli, zoti i vizioneve dhe i diellit. Në mitologjinë azteke Piltzintecuhtli shoqërohet me Mërkurin dhe shërimin.
* Quetzalcoatl, zoti i jetës, dritës dhe urtësisë, lordi i erërave dhe i ditës, sundimtar i Perëndimit.
* Tecciztecatl, zoti i hënës. Tecciztecatl është djali i perëndive Tlaloc dhe Chalchiuhtlicue.
* Tepeyollotl, zoti i kafshëve, shpellave të errëta, jehonave dhe tërmeteve. Tepeyollotl-i është një lloj i Tezcatlipoca dhe shoqërohet me malet.
* Tezcatlipoca, god of providence, darkness and the invisible, lord of the night, ruler of the North. Tezcatlipoca had overthrew Quetzalcoatl, who overthrew him in return.
* Tlahuizcalpantecuhtli, zoti i agimit (Venus) dhe aspekt i Quetzalcoatl-it.
* Tlaloc, zoti i shiut, vetëtimës dhe rrufesë. Ai shoqërohet me pjellorinë dhe bujqësinë.
* Tonacatecuhtli, zoti i mirëmbajtjes i shoqëruar me Ometecuhtli-n.
* Tonatiuh, zoti i Diellit.
* Xipe Totec, god of rejuvenation, vegetation and spring, lord of the seasons, ruler of the East.
* Xiuhtecuhtli, zoti i zjarrit dhe i kohës.
* Ehecatl, zoti i erës.
* Tzontemoc, zoti i cili banonte në një nga 9 shtresat e Nëntokës.
* Xolotl, god of death, associated with Venus as the Evening Star. He is the twin god, and a double of Quetzalcoatl.
* Mixcoatl, Aztec god of fishing and hunting and old god of hurricanes and storms who was associated with the Milky Way.
* Nanahuatzin, Sun god. Nanahuatzin sacrificed himself in a burning fire so that the sun would continue to shine all over the world, so the god Tonatiuh took his place.
* Atlahua, god of water and protector of archers and fishermen. The Aztecs prayed to him when there were deaths in water.
* Opochtli, god of fishing and birdcatchers. According to legend he is the inventor of the harpoon and net.
* Painal, Huitzilopochtli's messenger.
* Techlotl, god who resided in one of the nine layers of the Underworld. This deity was associated with owls.
* Ometochtli, god of pulque and leader of the Centzontotochtin.

#### perëndeshat 
[parapamje| [Coyolxauhqui u vra pasi u përpoq të vriste diskun e nënës së saj, sakrifikoi shtrimin në oborr në anën jugore, rrënojat *e Huēyi Teōcalli* .]]

* Chalchiuhtlicue, perëndeshë e ujërave të rrjedhshëm, liqeneve, lumenjve, oqeaneve, përrenjve, ujërave horizontale, stuhive dhe pagëzimit.
* Chantico, perëndeshë e zjarrit, shtëpive dhe vullkaneve .
* Cihuacoatl, perëndeshë e lindjes së fëmijëve dhe mbledhëse e shpirtrave.
* Citlalicue, perëndeshë e yjeve femra në Rrugën e Qumështit .
* Itzpapalotl, perëndeshë e vdekjes. Ajo ishte udhëheqësja e Tzitzimitl-it. Thika guri i dalin nga sytë.
* Mayahuel, perëndeshë e agaves dhe maguejt . Ajo ishte nëna e Centzontotochtin-it.
* Mictecacihuatl, perëndeshë e botës së nëndheshme (Mictlan).
* Tlaltecuhtli, perëndeshë e vjetër e tokës (e ndryshuar në peizazhin dhe atmosferën e Tokës).
* Tlazolteotl, perëndeshë e epshit, pasioneve, mishërimit dhe keqbërjeve seksuale.
* Xochiquetzal, perëndeshë e luleve, dashurisë, kënaqësisë dhe bukurisë. Ajo mbron nënat e reja dhe është përgjithmonë rinore dhe e bukur.
* Atlatoman, perëndeshë mbrojtëse e atyre që lindin me deformime fizike ose Mexica që vuajnë nga plagë të hapura. Disa kodekse gjithashtu e shënojnë këtë hyjni si shkaktaren e këtyre sëmundjeve.
* Huixtocihuatl, perëndeshë e kripës dhe mbrojtëse e ushqimeve të kultivuara (përfshirë njerëzit në tregtinë e kripës).
* Chalmecacihuatl, perëndeshë që banonte në një nga nëntë shtresat e nëntokës. Ajo ishte gruaja e Tzontemoc-ut.
* Chicomecoatl, perëndeshë e bujqësisë.
* Coyolxauhqui, perëndeshë ose udhëheqëse e Centzonhuitznahua, e lidhur me hënën.

## Ligji 
Sundimtari Nezahualcoyotl zhvilloi kodin ligjor më të zhvilluar në qytetin-shtetin e Texcoco. Ishte një kod zyrtar i shkruar, jo thjesht një koleksion praktikash zakonore. Burimet për të ditur rreth kodit ligjor janë shkrimet e epokës koloniale nga françeskani Toribio de Benavente Motolinia, françeskani Fray Juan de Torquemada dhe historianët Teshkokanë Juan Bautista Pomar dhe Fernando de Alva Cortés Ixtlilxochitl . Kodi ligjor në Texcoco nën Nezahualcoyotl ishte legalist, pasi shumë çështje të gjykuara nga lloje të veçanta provash dhe shumë shpërfillnin statusin social të palëve ndërgjyqëse dhe përbëhej nga 80 ligje të shkruara. Këto ligje kërkonin dënime të rënda, të administruara publikisht, duke krijuar një kuadër ligjor të kontrollit shoqëror.