Lëndët ushqyese

Një **lëndë ushqyese** është një substancë e përdorur nga një organizëm për të mbijetuar, rritur dhe riprodhuar. Kërkesa për marrjen e lëndëve ushqyese në dietë vlen për kafshët, bimët, kërpudhat dhe protistët . Lëndët ushqyese mund të futen në qeliza për qëllime metabolike ose të ekskretohen nga qelizat për të krijuar struktura joqelizore, të tilla si flokët, luspat, puplat ose ekzoskeletet . Disa lëndë ushqyese mund të shndërrohen në mënyrë metabolike në molekula më të vogla në procesin e çlirimit të energjisë, si p.sh. për karbohidratet, lipidet, proteinat dhe produktet e fermentimit ( etanol ose uthull ), duke çuar në produktet përfundimtare si ujë dhe dioksid karboni . Të gjithë organizmat kanë nevojë për ujë. Lëndët ushqyese thelbësore për kafshët janë burimet e energjisë, disa nga aminoacidet që kombinohen për të krijuar proteina, një nëngrup i acideve yndyrore, vitaminave dhe mineraleve të caktuara. Bimët kërkojnë minerale më të larmishme të përthithura përmes rrënjëve, plus dioksid karboni dhe oksigjen të përthithur përmes gjetheve. Kërpudhat jetojnë në lëndë organike të ngordhura ose të gjalla dhe i plotësojnë nevojat për lëndë ushqyese nga bujtësi i tyre.

Lloje të ndryshme organizmash kanë lëndë ushqyese thelbësore të ndryshme. Acidi askorbik ( vitamina C ) është thelbësor, që do të thotë se duhet të konsumohet në sasi të mjaftueshme, për njerëzit dhe disa specie të tjera shtazore, por disa kafshë dhe bimë janë në gjendje ta sintetizojnë atë. Lëndët ushqyese mund të jenë organike ose inorganike: përbërjet organike përfshijnë shumicën e përbërjeve që përmbajnë karbon, ndërsa të gjitha përbërjet e tjera klasifikohen si inorganike. Ushqyesit inorganikë përfshijnë lëndë ushqyese si hekuri, seleniumi dhe zinku, ndërsa lëndët ushqyese organike përfshijnë, ndër shumë të tjera, përbërje që sigurojnë energji dhe vitamina.

Një klasifikim i përdorur kryesisht për të përshkruar nevojat e kafshëve për lëndë ushqyese i ndan ato në makronutrientë dhe mikronutrientë . Të konsumuar në sasi relativisht të mëdha ( gramë), makronutrientët (karbohidratet, yndyrat, proteinat, uji) përdoren kryesisht për të gjeneruar energji ose për të rritur dhe riparuar indet. Mikronutrientët nevojiten në sasi më të vogla ( miligramë ose mikrogramë ); ata kanë role delikate biokimike dhe fiziologjike në proceset qelizore, si funksionet vaskulare ose përçueshmëria nervore . Sasitë e pamjaftueshme të lëndëve ushqyese thelbësore, ose sëmundjet që ndërhyjnë në përthithje, rezultojnë në një gjendje mangësie, e cila vë në pikëpyetje rritjen, mbijetesën dhe riprodhimin. Këshillimet e konsumatorit për marrjen e lëndëve ushqyese dietike, të tilla si Marrja e Referencës dietike të Shteteve të Bashkuara, bazohen në rezultatet e mungesës  dhe siguroni udhëzues për makronutrientët dhe mikronutrientët për kufijtë e poshtëm dhe të sipërm të marrjes. Në shumë vende, makronutrientët dhe mikronutrientët me prani të lartë në një ushqim kërkohet nga rregulloret që të shfaqen në etiketat e produkteve ushqimore. Lëndët ushqyese në sasi më të mëdha se sa i duhen trupit mund të kenë efekte të dëmshme.  Bimët e ngrënshme përmbajnë gjithashtu mijëra komponime të quajtura fitokimikate të cilat kanë efekte të panjohura në shëndetin tonë, duke përfshirë një klasë të shumëllojshme me status jo-ushqyes të quajtur polifenole, të cilat kuptohen ende shumë pak të pakten në 2017.

## Llojet 
### Makronutrientët 
Makronutrientët përcaktohen në disa mënyra. 

* Elementet kimike që njerëzit konsumojnë në sasitë më të mëdha janë karboni, hidrogjeni, azoti, oksigjeni, fosfori dhe squfuri, të përmbledhura si CHNOPS .
* Përbërjet kimike që njerëzit konsumojnë në sasitë më të mëdha dhe ofrojnë energji të madhe klasifikohen si karbohidrate, proteina dhe yndyrna . Uji gjithashtu duhet të konsumohet në sasi të mëdha por nuk ka vlerë kalorike të përfillshme.
* Jonet e kalciumit, natriumit, kaliumit, magnezit dhe klorurit, së bashku me fosforin dhe squfurin, futen tek makronutrientët, sepse ato kërkohen në sasi të mëdha në krahasim me mikronutrientët, d.m.th., vitaminat dhe mineralet e tjera, këto të fundit shpesh përshkruhen si minerale gjurmë ose ultragjurmë. 

Makronutrientët sigurojnë energji:

* Karbohidratet janë përbërje me bazë lloje të sheqerit . Karbohidratet klasifikohen sipas numrit të njësive të sheqerit: monosakaride (të tilla si glukoza dhe fruktoza ), disakaride (si saharoza dhe laktoza ), oligosakaride dhe polisakaride (si niseshteja, glikogjeni dhe celuloza ).
* Proteinat janë përbërjeorganike që përbëhen nga aminoacide të bashkuara me lidhje peptide . Meqenëse trupi nuk mund të prodhojë disa nga aminoacidet (të quajtura aminoacide thelbësore ), njeriu i merr nëpërmjet dietës. Nëpërmjet tretjes, proteinat zbërthehen nga proteazat përsëri në aminoacide të lira.
* Yndyrnat përbëhen nga një molekulë glicerine me tre acide yndyrore të bashkangjitura. Molekulat e acideve yndyrore përmbajnë një grup -COOH të bashkangjitur me zinxhirë hidrokarburesh të padegëzuar të lidhur vetëm me lidhje njëfishe ( acidet yndyrore të ngopura ) ose me lidhje dyfishe dhe njëfishe ( acidet yndyrore të pangopura ). Yndyrnat janë të nevojshme për ndërtimin dhe mirëmbajtjen e membranave qelizore, për të mbajtur një temperaturë të qëndrueshme të trupit dhe për të ruajtur shëndetin e lëkurës dhe flokëve. Për shkak se trupi nuk prodhon disa acide yndyrore (të quajtura acide yndyrore thelbësore ), ato duhet të merren përmes dietës së dikujt.
* Etanoli nuk është një lëndë ushqyese thelbësore, por siguron kalori. Departamenti i Bujqësisë i Shteteve të Bashkuara përdor një shifër prej 6.93 kcal për gram alkool ( 5.47 kcal për ml ) për llogaritjen e energjisë ushqimore.  Për pijet alkoolike të distiluara, një shërbim standard në SHBA është 44 ml, i cili me 40% etanol (80 prova ) do të ishte 14 gram dhe 98 kalori.

### Mikronutrientë 
Mikronutrientët janë elementë thelbësorë dietikë të nevojshëm në sasi të ndryshme gjatë gjithë jetës për të shërbyer funksionet metabolike dhe fiziologjike .  

* Mineralet e dietës, të tilla si bakri dhe hekuri, janë elementë vendas në Tokë dhe nuk mund të sintetizohen. Ato kërkohen në dietë në sasi të matura me mikrogram ose miligram . Ndërsa bimët marrin minerale nga toka, mineralet dietare rrjedhin drejtpërdrejt nga bimët e konsumuara ose indirekt nga burimet e ngrënshme të kafshëve. 
* Vitaminat janë përbërje organike të nevojshme në sasi mikrogram ose miligram .  Rëndësia e çdo vitamine diete u vërtetua fillimisht kur një sëmundje do të zhvillohej nëse ajo vitaminë mungonte në dietë.   Përveç ujit, i cili kërkohet universalisht për ruajtjen e homeostazës tek gjitarët,  lëndët ushqyese thelbësore janë të domosdoshme për procese të ndryshme metabolike qelizore dhe për mirëmbajtjen dhe funksionimin e indeve dhe organeve.  Lëndët ushqyese që konsiderohen thelbësore për njerëzit përfshijnë nëntë aminoacide, dy acide yndyrore, trembëdhjetë vitamina, pesëmbëdhjetë minerale dhe kolina . 

#### Aminoacidet 
Një aminoacid thelbësor është një aminoacid që kërkohet nga një organizëm, por nuk mund të sintetizohet *aty për aty (de novo)* prej tij, dhe për këtë arsye trupi duhet të furnizohet nga dieta. Nga 20 aminoacidet standarde që prodhojnë proteina, 9 nuk mund të sintetizohen në mënyrë endogjene nga njerëzit: fenilalanina, valina, treonina, triptofani, metionina, leucina, izoleucina, lizina dhe histidina .  

#### Acidet yndyrore 
Acidet yndyrore thelbësore (EFA) janë acide yndyrore që njerëzit dhe kafshët e tjera duhet t'i konsumojnë sepse trupi i kërkon ato për një shëndet të mirë, por nuk mund t'i sintetizojë .  Dihet se vetëm dy acide yndyrore janë thelbësore për njerëzit: acidi alfa-linolenik (një acid yndyror omega-3 ) dhe acidi linoleik (një acid yndyror omega-6 ). 

#### Vitaminat 
Vitaminat janë molekula organike thelbësore për një organizëm që nuk klasifikohen si aminoacide ose acide yndyrore. Ato zakonisht funksionojnë si kofaktorë enzimatikë, rregullatorë metabolikë ose antioksidantë . Njerëzit kanë nevojë për trembëdhjetë vitamina në dietën e tyre, shumica e të cilave janë në fakt grupe molekulash të lidhura (p.sh. vitamina E përfshin tokoferolet dhe tokotrienolet ):  vitaminat A, C, D, E, K, tiaminë (B 1 ), riboflavinë (B 2 ), niacinë (B 3 ), acid pantotenik (B 5 ), piridoksinë (B 6 ), biotinë (B 7 ), folat ( B 9 ) dhe kobalaminë ( B 12 ). Kërkesa për vitaminë D është e kushtëzuar, pasi njerëzit që marrin ekspozim të mjaftueshëm ndaj dritës ultravjollcë, qoftë nga dielli ose nga një burim artificial, e sintetizojnë vitaminën D në lëkurë. 

#### Mineralet 
Elementet thelbësore ushqyese për njerëzit, të renditura sipas rendimentit të rekomanduar dietik (të shprehur në masë), janë kaliumi, kloruri, natriumi, kalciumi, fosfori, magnezi, hekuri, zinku, mangani, bakri, jodi, molibdeni, kromi, seleni. Për më tepër, kobalti është një përbërës i vitaminës B 12 e cila është thelbësore. Ka minerale të tjera që janë thelbësore për disa bimë dhe kafshë, por që nuk dihet nëse janë për njerëzit, si bori dhe silici .

#### Kolina 
Kolina është një nutrient thelbësor.    Kolinat janë një familje e përbërjeve të amonit katërsor të tretshëm në ujë.   Kolina është përbërësi mëmë i klasës së kolinave, e përbërë nga etanolamina që ka tre zëvendësues metil të lidhur me grupin funksional aminash.  Njerëzit e shëndetshëm që ushqehen me dieta që kanë mungesë të kolinës zhvillojnë mëlçi të dhjamosur, dëme të mëlçisë dhe dëmtim të muskujve. Kolina fillimisht nuk klasifikohej si thelbësore sepse trupi i njeriut mund të prodhojë kolinë në sasi të vogla përmes metabolizmit të fosfatidilkolinës. 

Lëndët ushqyese jo thelbësore janë substanca brenda ushqimeve që mund të kenë një ndikim të rëndësishëm në shëndet. Fibrat dietike të patretshme nuk përthithen në traktin tretës të njeriut, por janë të rëndësishme për të bërë të mundur lëvizjen e zorrëve për të shmangur kapsllëkun .  Fibra e tretshme mund të metabolizohet nga bakteret që banojnë në zorrën e trashë.  Metabolizmi bakterial i fibrave të tretshme gjithashtu prodhon acide yndyrore me zinxhir të shkurtër si acidi butirik, i cili mund të absorbohet në qelizat e zorrëve si burim i energjisë ushqimore .