Gjuha liburne

**Gjuha liburne** i referohet një gjuhe të propozuar dhe të zhdukur që është e mundur të jetë folur nga liburnët e lashtë, të cilët banonin ne Liburni, një rajon i përcaktuar ndryshe në Kroacinë jugperëndimore moderne, në kohët klasike. Klasifikimi i gjuhës liburne nuk është përcaktuar qartë; ajo llogaritet si një gjuhë indo-europiane me një pjesë të konsiderueshme të elementeve para-indoeuropiane nga zona më e gjerë e Mesdheut të Lashtë. Për shkak të mungesës së provave, vetë ekzistenca e një  gjuhe liburne  të veçantë ,duhet të konsiderohet hipotetike në këtë pikë.

## Klasifikimi 
Nuk njihen shkrime në gjuhën liburne. Të vetmet mbetje të supozuara gjuhësore liburne janë toponimet liburne dhe disa emra familjarë e personalë në Liburni që supozohet se janë vendas të zonës, në formë të latinizuar nga shekulli 1 p.e.s. Ndryshime më të vogla të gjetura në materialin arkeologjik të zonave më të ngushta në Liburni reflektohen në një farë mase edhe në këto mbetje të pakta gjuhësore. Kjo ka shkaktuar shumë spekulime për gjuhën, por jo siguri shkencore.

Tipare të përbashkëta nga liburnishtja dhe gjuhët e tjera janë vërejtur në mbetjet, emrat dhe toponimet liburne, që datojnë nga epoka e hekurit dhe fillimi i epokës së përbashkët . Këto janë të pamjaftueshme për një klasifikim të saktë gjuhësor, përveç një treguesi të përgjithshëm se ato kanë një bazë indo-europiane, por gjithashtu mund të përfshijnë elementë të rëndësishëm nga gjuhët para-indoeuropiane. Kjo duket të jetë gjithashtu rasti në marrëdhëniet e tyre shoqërore, dhe fenomene të tilla ka të ngjarë të lidhen me zhvillimin e tyre të veçantë kulturor, izolimin fizik dhe origjinën e përzier etnike.   

Sipas studimeve të onomastikës së Provincës Romake të Dalmacisë, Gesa Alfoldy ka sugjeruar se Liburnët dhe Histrët i përkisnin zonës së gjuhës venetike.  Në veçanti, disa antroponime liburne tregojnë afinitete të forta venetike, disa emra të ngjashëm dhe rrënjë të përbashkëta, si *Vols-*, *Volt-* dhe *Host-* (< PIE **ghos-ti-*, "i huaj, mysafir, pritës"). Emrat liburnë dhe venetikë ndonjëherë ndajnë edhe prapashtesa të përbashkëta, si *-icus* dhe *-ocus* .

Jurgen Untermann, i cili është fokusuar në onomastikën liburne dhe venetike, konsideron se vetëm liburnët në bregun verilindor të Istrias ishin fort venetikë. Untermann ka sugjeruar tre grupe emrash liburnë: një nga ana strukturore e ngjashme me ato të Venetëve dhe Histrëve; një tjetër i lidhur me Dalmatët, Japodët dhe Ilirët e tjerë në kontinentin në jug të liburnëve, dhe; një grup i tretë emrash që ishin të zakonshëm në të gjithë territorin liburn dhe nuk kishin asnjë lidhje me ato të fqinjëve të tyre.  

Emra të tjerë të përveçëm, si ato të hyjnive dhe toponimeve vendase, gjithashtu treguan shpërndarje të ndryshme rajonale. Sipas R. Katiçiq, toponimet liburne, si në strukturë ashtu edhe në formë, shfaqin gjithashtu ndikime të ndryshme, duke përfshirë tipare paraindo -evropiane, indo-europiane dhe veçori të tjera, thjesht lokale. Katiçiq ka pohuar gjithashtu se toponimet janë shpërndarë veçmas sipas linjave etnike dhe gjuhësore. 

S. Cace ka vënë në dukje se nuk mund të përcaktohet nëse liburnishtja lidhej më shumë me grupin e gjuhëve të Adriatikut Verior (Veneti, Histri) apo me gjuhët e Japodëve dhe Dalmatëve, për shkak të mungesës së provave.  Ndërsa Liburnët ndryshonin ndjeshëm nga Histri dhe Veneti, si kulturalisht ashtu edhe etnikisht. Ata janë lidhur me Dalmatët nga traditat e tyre të varrimit.

Ngjashmëri të tjera toponimike dhe onomastike janë gjetur midis Liburnisë dhe rajoneve të tjera të Ilirisë dhe Azisë së Vogël, veçanërisht Likisë, Lidisë, Karisë, Pisidias, Isaurisë, Pamfilisë, Likaonisë dhe Kilikisë, si dhe ngjashmëri në elementë të organizimit shoqëror, si matriarkati,gjinekokracia ( *gynaikokratia* ) dhe organizimi numerik i territorit. Këto janë gjithashtu veçori të rajonit më të gjerë të Adriatikut, veçanërisht Etruria, Mesapotamia dhe Italia Jugore.  Lidhjet toponimike dhe onomastike me Azinë e Vogël mund të tregojnë gjithashtu një prani liburne midis popujve të detit. 

Toponimi i vjetër *Liburnum* në Liguria mund të lidhë gjithashtu emrin liburn me Etruskët,   si dhe familjen e propozuar të gjuhës tirseniane .

Liburnët iu nënshtruan romanizimit pasi u pushtuan nga romakët në vitin 35 pes. Gjuha liburne ngadalë u zëvendësua nga latinishtja dhe iu nënshtrua vdekjes së gjuhës - me shumë gjasa gjatë Antikitetit të Vonë. Megjithatë, liburnët ruajtën disa nga traditat e tyre kulturore deri në shekullin e IV  e.s, veçanërisht në qytetet më të mëdha - një fakt i vërtetuar nga arkeoologjia.   
* Virno 

### Teonimet 
* Anzotica - Venusi i liburnëve.

### Toponimet 
## Shih edhe 
* Liburnia
* Liburnët
* Gjuha ilire
* Fjalori i propozuar ilir

## Literatura 
* Wilkes, John. *Ilirët.* Blackwell Books, 1992.
* Untermann, J., *Venetisches in Dalmatien*, Godišnjak (Annuaire) CBI, Sarejevë. 5, 5-22.

## Referime 
KORRIGJURAR NGA ANOIBIR