Lufta Tetëdhjetë Vjeçare

Lufta Holandeze për Pavarësi nga Perandoria Spanjolle quhet shpesh Lufta Tetëdhjetë Vjeçare (1568–1648). Pesëdhjetë vitet e para (1568 deri në 1618) ishin një luftë vetëm midis Spanjës Katolike dhe rrebelëve protestantë të Vendeve të Ulta. Ai ishte një konflikt ushtarak me elemente fetare të përfshira. Gjatë tridhjetë viteve të fundit (1618–1648) konfliki midis Spanjës dhe Holandës u zhyt në luftën e përgjithshme evropiane, që u bë e njohur si Lufta Tridhjetë Vjeçare. Shtatë provinca rrebele të Holandës në vijim u bashkuan në Bashkimin e Utrecht-it në vitin 1579 dhe formuan Republikën e Shtatë Vendeve të Ulta të Bashkuara (të njohur edhe si "Provincat e Bashkuara"). Akti i Betimit ose  u nënshkrua më 26 korrik 1581, duke formalizuar deklaratën e pavarësisë së Vendeve të Ulta veriore nga Perandoria Spanjolle. Toleranca fetare ishte një element kyç i ideologjisë së saj politike.

## Historia
 në v. 1621–1628

]]

Holanda Habsburge u krijua rrjedhojë e zgjerimit territorial të Dukatit Burgund në shekullin e XIV dhe të XV. Me shuarjen e Dukatit të Burgundisë në vitin 1482, këto toka u trashëguan nga Dera Habsburge, trashëgimtari i të cilës, Karli V u edhe mbret i Spanjës dhe perandor i Romës së Shenjtë Gjermanike. duke pushtuar pjesën e mbetur të atyre që do të bëheshin "Shtatëmbëdhjetë Provincat" gjatë Luftërave të Gueldersit (1502–1543) dhe duke kërkuar ti bashkonte këto rajone të ndryshme në një entitet të vetëm politik, Karli aspironte ti kundërvihej Reformimit Protestant dhe ti mbante të gjithë subjektet e tij të bindur ndaj Kishës Katolike.

Mbreti Filipi II i Spanjës, në kapacitetin e tij si sovran i Holandës Habsburge, e vijoi luftën kundër herzisë dhe politikat qëndërzuese të babait të tij, Karlit të V. Qëndresa mes fisnikërisë së moderuar u rrit dhe popullsia (si katolike, ashtu dhe rrebele) e Holandave. Këto ndjesi në fillim çuan në protesta paqësore (si nga Kompromisi i Fisnikëve), por që në verën e vitit 1566 do të shpërthenin në protesta të dhunshme nga kalvinistët, e njohur si furia ikonoklastike, (ose ) përgjatë gjithë Holandave. Guvernatorja e Holandës Habsburge, Margareta e Parmës, ashtu si dhe autoritete më të ulta, i friksoheshin kryengritjes dhe u bënë lëshime të mëtejshme kalvinistëve (si përcaktimi i kishave për audhurimin kalvinist), por në dhjetorin e vitit 1566 dhe fillimit e vitit 1567 filluan betejat e para faktike midis rrebelëve kalvinistë dhe forcave qeverisëse Habsburge, në atë që u bë e njohur si Lufta Tetëdhjetë Vjeçare.

## Preludi i luftës
Vendet e Ulta ishin një pjesë e çmuar e Perandorisë Spanjolle, veçanërisht pas Traktatit të Cateau-Cambresis në vitin 1559. Ky traktat i jepte fund periudhës dyzet vjeçare të luftës midis Francës  dhe Spanjës  të zhvilluar në Itali nga viti 1521 deri në vitin 1559. Traktati i Cateau-Cambresis ishte pika e kthesës—jo vetëm për fushën e betejës, që kishte qenë Italia, por edhe për Evropën Veriore. Spanja kishte mbajtur trupa në Vendet e Ulta për të qenë të gatshme për të sulmuar Francën nga veriut ashtu si dhe nga jugu.

Me sheshimin e aq shumë çështjeve të rëndësishme midis Francës dhe Spanjës nëpërmjet Traktatit të Cateau-Cambresis, nuk kishte më arsye për ti mbajtur trupat spanjolle në Vendet e Ulta. Kështu, populli i Vendeve të Ulta mund të merej me punët e kohës së paqes. Pasi ata bënë kështu, kuptuan se kishte një kërkesë të madhe për prodhimet e tyre. Peshkimi kishte qenë prej kohësh një pjesë e rëndësishme e Ekonomisë së Holandës. Megjithatë, tashmë vetëm peshkimi i harengave do të zinte 2,000 varka që operonin në portet holandeze. Spanja, akoma konsumatori më i mirë i tregtarëve holandezë, po blinte pesëdhjetë anije të mëdha plotë me orendi dhe pajisje shtëpiake nga tregtarët flamandë. Për më tepër, mallrat holandeze prej leshi ishin të dëshiruara kudo. Holanda blinte dhe përpunonte mjaft lesh spanjoll për të shitur katër milionë florinë prodhime leshi nëpërmjet tregtarëve në Bruges. Aq i fuqishëm ishte oreksi holandez për lesh të papërpunuar në atë kohë, sa ata blinin afërsisht po aq lesh anglez sa dhe lesh spanjoll. Tregtia tërësore me Anglinë vetëm arrinte në 24 milionë florinë. Shumë nga eksportet shkonin në Angli duke rezultuar në fitim të pastër për holandezët, për shkak se mallrat e eksportuara ishin të manifakturës së tyre. Vendet e Ulta sapo po nisnin të hynin në *Epokën e Artë*. Brabanti dhe Flandra ishin pjesët më të pasura dhe të lulëzuara të Republikës Holandeze në atë kohë. Holanda ishte një nga vendet më të pasura në botë. Popullsia në vitin 1560 arrinte në 3 milionë banorë, me 25 qytete me 10,000 banorë ose më shumë, prania më e madhe urbane në Evropë me distancë; me qendrën tregtare dhe financiare të Antverpenit që ishte veçanërisht e rëndësishme (me një popullsi prej 100,000 banorësh). Spanja nuk mund ta përballonte humbjen e këtij territori të pasur, as të lejonte që ai të ikte nga kontrolli katolik. Në këtë mënyrë do të fillonin 80 vite luftë.

Një katolik i devotshëm, Filipi ishte i befasuar nga suksesi i Reformacionit në Vendet e Ulta, të cilat kishin çuar në një numër në rritje të kalvinistëve. Përpjekjet e tij për ta shtrënguar përndjekjen fetare të protestantëve dhe qendërzimi i qeverisë nga ai, zbatimin e ligjit dhe vjeljen e taksave, e bënë atë jo popullor dhe çuan në një revoltë. Fernando Alvarez de Toledo, duka i Albës, u dërgua me një Ushtri Spanjolle për të ndëshkuar holandezët e pabindur në vitin 1567.

Rezistenca e vetme që duka i Albës hasi në marshimin e tij përmes Vendeve të Ulta ishin fisnikët Lamoral, konti i Egmontit; Filipi i Montmorencit, konti i Hornit dhe të tjerë. Me afrimin e dukës së Albës dhe Ushtrisë Spanjolle, Uilliami i Heshtur i Oranzhit u largua në Gjermani me tre vëllezërit dhe të gjithë familjen e tij më 11 prill 1567. Duka i Albës kërkoi ti takonte dhe të bisedonte me fisnikët që tani përballeshin me të me ushtri. Megjithatë, kur fisnikët mbërritën në Bruksel ata u arrestuan të gjithë dhe konti i Egmontit dhe ai i Hornit u ekzekutuan. Shtatë provinca rrebele të Holandës në vijim u bashkuan në Bashkimin e Utrecht-it në vitin 1579 dhe formuan Republikën e Shtatë Vendeve të Ulta të Bashkuara (të njohur edhe si "Provincat e Bashkuara"). Akti i Betimit ose  u nënshkrua më 26 korrik 1581, duke formalizuar deklaratën e pavarësisë së Vendeve të Ulta veriore nga Perandoria Spanjolle. Toleranca fetare ishte një element kyç i ideologjisë së saj politike.

 vizatuar në formën e luanit *Leo Belgicus*, nga Claes Jansz Visscher (II), 1611]]
Uilliami i Oranzhit (1533–1584), themeluesi i familjes mbretërore holandeze, i drejtoi holandezët gjatë pjesës së parë të luftës. Vitet më të para qenë një sukses për trupat spanjolle. Megjithatë, holandezët kundërvepruan ndaj rrethimeve pasuese në Holland. Në nëntor dhe dhjetor të vitit 1572, të gjithë qytetarët e Zutphen-it dhe Naardenit u masakruan nga spanjollët. Nga 11 dhjetori i atij viti qyteti i Haarlemit u rrethua, duke e mbajtur për shtatë muaj, deri më 13 korrik 1573. Oudewater-i u pushtua nga spanjollët më 7 gusht 1575 dhe shumica e banorëve të tij u vranë. Maastricht-i u rrethua, plaçkit dhe shkatërrua dy herë njëra pas tjetrës (në vitet 1576 dhe 1579) nga spanjollët.

Në një luftë gjerësisht rrethimesh në vend të betejave, guvernatori i përgjithshëm Alessandro Farnese provoi trimërinë e tij. Strategjia e tij ishte të ofronte terma bujare për dorëzimin e një qyteti: aty nuk do të kishte më masakra ose plaçkitje; privilegjet historike urbane mbaheshin; do të kishte një falje të plotë dhe amnisti; rikthimi në Kishën Katolike do të ishte gradual. Katolikët konservatorë në jug dhe lindje mbështetën spanjollët. Farnese rimori Antverpenin dhe gati të gjithë atë që do të bëhej Belgjika. Shumica e territorit holandisht-folës në Vendet e Ulta u morë nga Spanja, por jo në Flandër, e cila edhe sot mbetet pjesë e Belgjikës. Flandra ishte territori më radikal anti-spanjoll. Shumë flamandë u larguan në Holland, mes tyre gjysma e popullsisë së Antverpenit, 3/4 e Bruges dhe Gent dhe të gjithë popullsinë e Nieuwpoort, Dunkerque dhe zonën rurale. Fushata e tij e suksesshme u dha katolikëve kontrollin e gjysmës së poshtme të Vendeve të Ulta, duke qenë pjesë e Kundër-Reformimit Katolik.

### Armëpushimi Dymbëdhjetë Vjeçar (1609–1621)
Militarizimi e mbizotëroi dhe e pakësoi tregtinë, duke i vendosur si Spanjën, ashtu dhe Republikën Holandeze nën shtrëngesa financire. Për të lehtësuar kushtet, më 9 prill 1609 u nënshkrua një armëpushtim në Antverpen, duke shënuar fundin e Revoltës Holandeze dhe fillimin e Armëpushtimit Dymbëdhjetë Vjeçar. Përfundimi i këtij armëpushimi ishte një goditje e rëndësishme diplomatike për avokatin e Hollandës, Johan van Oldenbarnevelt, pasi duke nënshkruar paktin, Spanja njihte formalisht pavarësinë e Republikës. Në Spanjë armëpushimi u pa si një poshtërim i madh dhe ajo vuajti një mundje politike, ushtarake dhe ideologjike, dhe rënia e prestigjit të saj qe e madhe. Mbyllja e qarkullimit në lumin Scheldt dhe nga Antverpeni, si dhe pranimi i operacioneve komerciale holandeze në itineraret koloniale detare spanjolle dhe portugeze ishin vetëm pak pika që Spanja i konsideroi të kritikueshme.

Megjithëse ishte paqe në nivelin ndërkombëtar, paqëndrueshmëria politike përfshiu punët e brendshme holandeze. Ajo që filloi si një debat teologjik rezultoi në trazira midis *Remonstrantëve* (Arminianët) dhe *Kundër-Remonstrantëve* (Gomaristët). Në përgjithësi, regjentët do të mbështesnin të parët dhe qytetarët të dytët. Do të përfshihej edhe qeveria, me Oldenbarneveltin që mori anën e Remonstrantëve, ndërsa stadtholderi Maurisi i Nasaut, atë të kundërshtarëve. Në fund, Sinodi i Dortit i dënoi Remonstrantët për herezi dhe i shkishëroi atë nga Kisha Publike Kombëtare. Van Oldenbarnevelti u dënua me vdekje, bashkë me aleatin e tij, Gilles van Ledenberg, ndërsa dy aleatë të tjerë remonstrantë, Rombout Hogerbeets dhe Hugo Grotius u dënuan me burgim të përjetshëm.

### Faza fundore (1621-1648)
Lufta vazhdoi edhe për një gjysmë shekulli tjetër, por luftimi kryesor kishte mbaruar. Paqja e Vestfalisë, e nënshkruar në vitin 1648, konfirmoi pavarësinë e Provincave të Bashkuara nga Spanja. Holandezët nisën të zhvillonin një identitet kombëtar, duke nisur nga shekulli XV, por zyrtarisht ata mbetën një pjesë e Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake deri në vitin 1648. Identiteti kombëtar u formua kryesisht nga provinca që banorët vinin. Provinca e Hollandës ishte provinca më e rëndësishme me distancë nga të tjerat.

Katolikët në Holandë ishin një pakicë e paligjshme që ishte shtypur nga kalvinistët. Pas vitit 1572, gjithësesi, ata bënë një kthim mbresëlënës (gjithashtu si pjesë e Kundër-Reformimit katolik), duke formuar seminare, duke reformuar kishën e tyre dhe duke dërguar misionarë në distriktet protestante. Laikët shpesh morën drejtimin; qeveria kalviniste shpesh i arrestonte ose shqetësonte priftërinjtë që dukeshin tepër efektivë. Numri i katolikëve u stabilizua në rreth një të tretën e popullsisë në Vendet e Ulta; ata ishin më të fortë në jug-lindje.

File:Philip II of Spain berating William the Silent Prince of Orange by Cornelis Kruseman.jpg|Filipi II, mbreti i Spanjës, qorton Uilliamin e I, princin e Oranzhit, në Vlisingen gjatë largimit të tij nga Holandat në v. 1559. Pikturë e Cornelis Kruseman.
File:Dirck van Delen - Beeldenstorm in een kerk.jpg|Furia ikonoklaste në një kishë, 1566, pikt. e Dirck van Delen, 1630
File:Capture of Den Briel 1572.jpg|Marja e Den Brielit në v. 1572, pikt. e Anthonie Waldorp
File:Herman Frederik Carel ten Kate - Beleg van Alkmaar, 18 september 1573, Spaanse troepen bestormen de stad - 023931 - Stedelijk Museum Alkmaar (cropped).jpg|Rrethimi i Alkmarit, pikt. e Herman Frederik Carel ten Kate, 1573
File:El milagro de Empel.jpg|*El milagro de Empel*, pikt. e Augusto Ferrer-Dalmau.
File:Vroom Hendrick Cornelisz Dutch Ships Ramming Spanish Galleys off the Flemish Coast in October 1602.jpg|Beteja e Deteve të Ngushtë, pikt. e Hendrick Cornelisz Vroom.
File:Maurits (1567-1625), prins van Oranje, in de slag bij Nieuwpoort (1600).jpg|Stadtholderi Mauris i Nasaut gjatë Betejës së Nieuwpoort-it, 1600, një fitore taktike e holandezëve
File:Velazquez-The Surrender of Breda.jpg|***Dorëzimi i Bredës***, pikt. e Diego Velázquez.
File:Jan Martszen dj, Ruitergevecht.jpg|Një betejë kalorësie, pikt. e Jan Martszen de Jonge.
File:Jan Martszen de Jonge - A cavalry skirmish with two fallen soldiers.jpg|Një skenë beteje nga Lufta Tetëdhjetë Vjeçare, pikt. e Jan Martszen de Jonge.
File:Reinier Nooms - Before the Battle of the Downs - c.1639.jpg|*Përpara Betejës së Dunave*, pikt. e Reinier Nooms.
File:Westfaelischer Friede in Muenster (Gerard Terborch 1648).jpg|Betimi për ratifikimin e Traktatit të Mynsterit, pikt. e Gerard ter Borch, 1648
File:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|Kremtimi i Paqes së Mynsterit në selinë e Rojës Civile, Amsterdam, pikt. e Bartholomeus van der Holst dhe Jan Vos, 1648

## Shiko edhe
* Parahistoria e Holandës
* Holanda gjatë Periudhës Romake
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Holanda Habsburge
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Piktura e hershme holandeze
* Rilindja në Vendet e Ulta
* Piktura holandeze dhe flamande e Rilindjes
* Hapsburgët
* Perandoria Spanjolle
* Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze
* Lufta Tetëdhjetë Vjeçare
* Armada Spanjolle
* Perandoria Koloniale Holandeze
* Epoka e Artë Holandeze
* Holanda Spanjolle
* Monarkia Hapsburge
* Lufta Tridhjetëvjeçare
* Holanda Austriake
* Republika Batave
* Holanda Napoleonike
* Perandoria Austriake
* Austro-Hungaria
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Revolucioni Belg
* Historia e Belgjikës
* Historia e Holandës
* Vendet e Ulëta
* Beneluksi
* Holland
* Flandra
* Luksemburgu

## Referime 
### Shpjegime
### Referime 
### Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* *De Bello Belgico* holandisht – Rreth Revoltës në Holandë, uebsajt i Universitetit të Leidenit
* Korrespondenca e Uilliamit të Oranzhit holandisht
* 
* "Nederlandse Opstand" on onsverleden.net  holandisht
* 
*