Aristotel Spiro

**Aristotel Spiro** (gr. Αριστοτέλης Σπύρου; Finiq, 1963) lindi në vitin 1963 në Sarandë, Shqipëri, është gjuhëtar, profesor, poet dhe përkthyes grek.

Aristotel Spiro u diplomua më 1986 në Institutin e Lartë Pedagogjik "Aleksandër Xhuvani" të Elbasanit, në degën e gjuhës dhe letërsisë shqipe. Nga 1986-1992 punoi si pedagog në të njëjtin fakultet. Njëkohësisht ndoqi leksione pasuniversitare në Universitetin e Tiranës (1987-1989).

Në vitet 1992-2008 ka jetuar kryesisht në Athinë. Pasi fitoi një bursë nga Fondacioni "*Aleksandër S. Onassis*", studioi dhe hartoi doktoratën me temë "*Të folmet greke të krahinës së Delvinës dhe Sarandës*", të cilën e mbrojti me sukses në degën e gjuhësisë të Fakultetit Filozofik pranë Universitetit të Athinës në vitin 2000.

Ka përkthyer letërsi greke në shqip.

Në vitet 2008-2016 ka punuar si lektor i gjuhës greke në Universitetin e Tiranës, Shqipëri.

A. Spiro është themelues i Lidhjes Filologjike Shqiptaro-Greke (1997), si dhe botues dhe kryeredaktor i revistës ndërkombëtare të studimeve filologjike shqiptaro-greke Albanohellenica.

## Kontribute në gjuhësi 
Kontributet gjuhësore të Aristotel Spiros përfshijnë disa disiplina gjuhësore, si morfologji historike dhe morfologji e sotme, dialektologji, politikë gjuhësore, grafematikë, teori e përkthimit, gjuhësi e përgjithshme.  

Ai është shprehur për një pavarësi të dialektologjisë si shkencë gjuhësore duke propozuar një sistem të plotë terminologjik (dialektemë, lektemë, fonolektemë, morfolektemë, sintalektemë, semalektemë me objektet e tyre përkatëse të studimit: dialekt, lekt, fonolekt, morfolekt, sintalekt, semalekt). Duke studiuar lindjen dhe zhvillimin historik të nyjave në gjuhën shqipe, ai e ka shpjeguar krijimin e sistemit të këtyre nyjave nëpërmjet teorisë së proklizës binare të përemrave dëftorë në një periudhë të lashtë të kontakteve të shqipes me latinishten, në kohën e riorganizimit të sistemit emëror. Kur format e rasës emërore dolën nga përdorimi dhe në vend të tyre u përdorën format e kallëzores, për shkak të dobësimit të funksionalitetit gramatikor, u thirrën në ndihmë dy mjete: u shfrytëzua pozicioni i rasës gjinore për përcaktorët mbiemërorë, dhe përemrat dëftorë u përdorën për të theksuar caktueshmërinë. Të dyja këto përdorime ishin emfatike. Përemrat dëftorë, duke qenë në pozicion enklitik dhe të pashoqëruar ende nga treguesit deiktikë kë- ose a-, iu përngjitën temës së emrit paraprijës ndërsa kuptimi i tyre caktuesor u përgjithësua në kategorinë e re të shquarsisë. Ndryshe nga ç'kanë menduar Selman Riza, Besim Bokshi dhe Kolec Topalli, Aristotel Spiro mendon se protoshqipja nuk ka pasur nyja shquese dhe procesi i prapavendosjes së nyjave shquese është njëkohësisht edhe procesi i lindjes së tyre.  

Ai ka kritikuar trajtimin e formave të pashtjelluara të gjuhës shqipe, duke hedhur poshtë emërtimin e tyre dhe duke i quajtur "forma joskajore" (anglisht non-finite forms). Ai njeh në thelb një formë joskajore, e cila në varësi të përdorimit sintaksor dhe të bashkëpërdorimit të fjalëve klitike gramatikore (parafjalë, nyja, numëror) i ndan në paskajore, pjesore dhe përcjellore.  

Në sistemin emëror të shqipes ka mbrojtur tezën se shqipja standarde ka tri rasa: emërore, gjinore dhe kallëzore.  

Në çështje të drejtshkrimit ai ka shkruar mjaft herë dhe ka argumentuar se parimi themelor i drejtshkrimit shqip është parimi fonologjik dhe jo parimi fonetik, ndërsa ka mohuar veprimin e parimit morfologjik në shqipe. Përveç kësaj, ka vërejtur se në drejtshkrimin shqip vepron parimi ndërsemiotik, i zbatueshëm tek fjalët e huazuara. 

Në çështje të sistemit grafematik të shqipes, A. Spiro ka shprehur pikëpamjen se dyshkronjëshat nuk janë pjesë e alfabetit shqip dhe se ky alfabet duhet të përfaqësohet vetëm nëpërmjet grafemave të thjeshta. Nëntë kombinimet e grafemave (, , , , , , , ) vijojnë të përdoren me të njëjtën vlerë përkatësie fonetike / fonematike, por nuk mund të quhen shkronja të veçanta. 

Në çështje të standardit shqip, ai ka mbajtur qëndrim publik në të mirë të ruajtjes dhe modernizimit të tij.

## Vepra shkencore 
* *Shqipja dhe greqishtja - Probleme të shqipfolësve gjatë mësimit të gjuhës greke* - Athinë: Universiteti i Athinës, 2003, 
* *Të folmet greke të krahinës së Delvinës dhe Sarandës* - Athinë: Universiteti i Athinës - Fondacioni Saripoleion,  2008, 
* "*Shqip*" Sprova gjuhësore dhe artikuj, Athinë: Alcaeus, 2010, 
* (ed.) "*Dekodifikime dhe rikodifikime: aspekte të përshkrimit gjuhësor dhe komunikimit ndërkulturor*", Albanohellenica Philological series. Athens: Albanian-Greek Association of Philology, 2012, 
* "*Rrugëtime shqiptaro-greke*" Studime dhe artikuj për gjuhën, kulturën dhe përkthimin, Tiranë: Onufri, 2016, 
* "*Nyjat në gjuhën shqipe. Diakronia dhe sinkronia e një evolucioni tipologjik: prokliza binare dhe enkliza shquese*", Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2021, 
* "*Për një drejtshkrim shqip modern*", Sprovë në diskutimin për drejtshkrimin. Tiranë: UETPress, 2022, 

## Vepra letrare 
* *"Në festën erotike"* - poezi, Athinë: Alcaeus, 2001, 
* "*Дневник от каменната епоха*" ("*Ditar i epokës së gurit*") përkthyer në bullgarisht nga Tonka Georgieva - poezi, Athinë: Alcaeus, 2008, 
* *"The Quest for Goodness"* (poezi në anglisht përkthyer nga Arben Latifi),  Cyberwit.net, 2019, ISBN-10 9389074835, ISBN-13 978-9389074833

## Përkthime letrare 
* Kucohera, Leta. *Visore rrjedhëse*, poezi (Titulli i origjinalit: *Τοπία ρέοντα*). Elbasan: Onufri, 1994. 
* *Λίγα τραγούδια για την τάξη (Disa këngë për në klasë)* (botim dygjuhësh greqisht shqip në ndihmë të nxënësve shqiptarë në Greqi). Athinë: Universiteti i Athinës, 1998. 
*Fotiadhu - Balafuti, Jota. *Me hënë të plotë ti u ngjize* (Titulli i origjinalit: *Πανσέληνος η σύλληψή σου*). Athinë: Alcaeus, 2002. 
* Kavafis, Kostandin, *Vepra poetike* (Titulli i origjinalit: *Άπαντα τα Ποιητικά*), Tiranë: Pegi, 2010 (Përkthyer, pajisur me parathënie, shënime kritike dhe pasthënie nga Aristotel Spiro) 
* Euripidi, *Elektra* (Titulli i origjinalit: *Ηλέκτρα*), Tiranë: Onufri, 2014 (Përkthyer dhe pajisur me parathënie nga Aristotel Spiro). ISBN 978-9928-164-98-8.
* Platoni, *Apologjia e Sokratit* (Titulli i origjinalit: *Ἀπολογία Σωκράτους*), Tiranë: Onufri, 2023. . 

## Lidhje të jashtme 
* https://www.youtube.com/watch?v=diHybkpd93Q
* http://abcnews.al/gjuhetari-aristotel-guma-jam-studiues-shqiptaro-grek-emocione-nacionale-nuk-kam/
* https://www.dropbox.com/s/dl/dck72lluke3mr0v/Αλβανική%20και%20Νεοελληνική%20-%20Προβλήματα%20των%20αλβανοφώνων%20κατά%20την%20εκμάθηση%20της%20ελληνικής%20γλώσσας.pdf
* http://6dim-diap-elefth.thess.sch.gr/Greek/Diapolitismiki_Ekpaidefsi/MousikesTouKosmou/alvanika_liga_tragoudia_gia_tin_taxi.pdf

## Citime