Teknologjia e informacionit dhe komunikimeve në Kosovë

Teknologjia e informacionit dhe komunikimit (TIK) në Kosovë  ka përjetuar një zhvillim të jashtëzakonshëm që nga viti 1999.  Nga pothuajse inekzistente 26 vjet më parë, kompanitë kosovare në fushën e teknologjisë së informacionit (IT) ofrojnë sot gamë të gjerë të shërbimeve të Teknologjisë e informacionit dhe komunikimit (TIK) për klientët e tyre si vendas ashtu edhe kompanitë e huaja. Kosova ka popullsinë më të re në Evropë,  me njohuri të avancuara në Teknologjinë e informacionit dhe komunikimit. 

Sot, institucionet arsimore publike dhe private në fushën e TI-së, përmes kurrikulave të certifikuara mësimore nga kompani si CISCO  dhe Microsoft, ofrojnë arsim për mijëra të rinj kosovarë ndërkohë që kërkesa për këtë formë trajnimi është ende në rritje.Qendrat si ICK etj mbajnë kurse për TIK 

Kosova ka dy operatorë të autorizuar të rrjetit celular dhe është i vetmi vend në rajon që nuk ka dhënë asnjë licencë UMTS . Kosova as nuk ka dhënë licenca për akses fiks me valë, as nuk ka bërë 900 dhe 1800&nbsp;Teknika neutrale e brezave MHz.  Aktualisht rreth 1,200,000 konsumatorë të Postës dhe Telekomit të Kosovës (PTK) "Vala". Nga marsi 2007 licenca e dytë GSM i është dhënë IPKO – Telekom Slovenije . Aktualisht IPKO ka rreth. 300,000 përdorues.  Pas Marrëveshjes së Brukselit, Kosova ka kodin e saj telefonik: 383. Para kësaj detyre, operatorët e rrjetit në Kosovë përdornin ose 387 (Monako) ose 386 (Slloveni). 

Infrastruktura e sektorit të TIK-ut në Kosovë është e ndërtuar kryesisht nga rrjeti mikrovalor, kabllo optike dhe koaksiale ( DOCSIS ). Industria e telekomit është liberalizuar dhe legjislacioni është futur duke miratuar parimet evropiane jorregullatore dhe duke nxitur konkurrencën. Disa nga ofruesit kryesorë të internetit janë PTK, IPKO, Kujtesa dhe Artmotion 

Sipas raportit të Autoritetit Rregullativ të Komunikimeve Elektronike dhe Postare të vitit 2011, që nga viti 2004 janë lëshuar 86 licenca telekomunikacioni.  Në vitin 2007, PTK raportoi rritje të abonentëve nga 300,000 në 800,000 në më pak se një vit.  Në vitin 2006, numri ishte 562,000. 

Duhet të tregosh ID-në për të marrë një kartë SIM dhe mund të blihen me parapagesë për 5 euro me kredit.  Ka një numër të madh dyqanesh për blerjen e celularëve të përdorur, shiten në rrugë.  Gjithashtu dyqanet e zhbllokimit të kartës SIM janë të shumta.  Ju mund të blini kredi për telefonin tuaj celular me çmimin nominal prej 3 euro, por operatorët paguajnë më shumë për kredinë, nga 1 euro më shumë. 

Dy operatorë të licencuar të rrjetit celular ofrojnë shërbimet e tyre në konkurrencë me dy MVNO . Tregu, megjithatë, mbetet i përqendruar me filialin celular të operatorit aktual që kontrollon mbi 65% të tregut. Shërbimet celulare me brez të gjerë nuk janë të disponueshme pasi nuk janë dhënë licenca UMTS. Deri më tani, nuk ka plane për të kryer ri-bujqimin e 900/1800&nbsp;Brezet MHz ose caktoni spektrin e frekuencës për brezin e gjerë celular. 
* Z Mobile (operatori virtual)-045 prefiksi 

### Telefonia Fikse 
Shkalla e depërtimit të telefonisë fikse është ndër më të ulëtat në Evropë me rreth 5 linja për 100 banorë në vitin 2011, në kontrast me vendet fqinje dhe vendet e Bashkimit Evropian ku normat e penetrimit janë respektivisht 25% dhe 40%.  

Në janar 2016, pas diskutimeve të vazhdueshme politike ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, u ra dakord që Kosova të merrte kodin e saj të shtetit: 383. Ky kod është i disponueshëm për të gjithë operatorët celularë dhe të linjës fikse, të cilët të gjithë përdornin kode të tjera të shtetit të telekomit ndërkombëtar.  Kodi 383 tashmë është caktuar zyrtarisht dhe është në proces miratimi. Ky kod do të zëvendësonte të gjitha kodet e mëparshme më 15 janar 2017, por tranzicioni nuk ka përfunduar ende. 

Të tjera përfshijnë:

* Artmotion
* ArdiNet
* OrangeNet
* E SAJ
* ComNet
* NegeNet
* Telekom Srbija

### Penetrimi në internet 
Depërtimi i internetit në Kosovë është 96%. 

Një zbulim shumë i rëndësishëm i hulumtimit është se 93% e qytetarëve të Kosovës përdorin internetin për komunikim.  Për shkak të këtyre kushteve, të katër kompanitë kryesore të telekomunikacionit në Kosovë tani transmetojnë TV digjital në mediume të tjera. Përderisa IPKO dhe Kujtesa kanë zgjedhur të ripërdorin rrjetin ekzistues koaksial, PTK-ja e cila ofron shërbime xDSL shkoi për IPTV, Artomotion ofron TV dixhital për përdoruesit e përzgjedhur në Prishtinë. IPKO së fundi ka lansuar një zgjidhje IPTV, të përshtatur për klientët celularë. Aktualisht platforma është e disponueshme në iOS, Android dhe nëpërmjet një shfletuesi uebi. 

### WiFi metro 
parapamje| Dyqani i telefonave IPKO në Prishtinë (shkurt 2013)
Për shkak të mungesës së licencave 3G / LTE në Kosovë, dhe kërkesës në rritje për shërbime mobile broadband nga abonentët, të dy ofruesit e telekomunikacionit PTK dhe IPKO iu drejtuan rrjetit pa tel komunal (Muni Wi-Fi). Të dy operatorët mbulojnë shumicën e qyteteve rreth Kosovës dhe destinacionet turistike si Prekaz  dhe Brezovica,  me më shumë qytete që do të mbulohen më vonë.

### Pika e Shkëmbimit të Internetit në Kosovë 
parapamje| Shenjat e dyqaneve të internetit dhe telefonit në Prishtinë (shkurt 2013)
Pika e Shkëmbimit të Internetit (KOSIX), e para e këtij lloji në Kosovë, filloi të funksionojë më 23 qershor 2011 dhe funksionon si njësi funksionale në kuadër të Autoritetit Rregullativ të Telekomunikacionit (ART). Funksioni i tij është t'u sigurojë ISP-ve që operojnë në Kosovë, një pikë shkëmbimi interneti për shkëmbimin e trafikut lokal. Kontribut të vlefshëm dhe të vazhdueshëm për realizimin e këtij projekti kanë dhënë: Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar (USAID) të ofruara gjatë gjithë programit të tyre Programi Kosovar për Ndërmarrje Private, Qeveria Norvegjeze e ofruar përmes Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe ambasadës Norvegjeze përkatësisht, Cisco Systems International BV, dhe Universiteti i Prishtinës të cilat kanë ofruar hapësirë adekuate brenda objekteve të Fakultetit të Inxhinierisë Elektrike dhe Kompjuterike. 

Aktualisht katër ISP kombëtare janë të ndërlidhura përmes KOSIX, nuk ka asnjë kosto për peering. 

## Aspektet ekonomike 
TIK në Kosovë përbëhet nga kompani relativisht të reja (shumica e tyre të inkorporuara pas vitit 1999) dhe me kompani kryesisht të vogla me më pak se 20 punëtorë. 53.8 përqind e kompanive TIK janë biznese individuale ndërsa shoqëri me përgjegjësi të kufizuar (28.6 përqind). Bizneset e specializuara në mirëmbajtje dhe prodhim janë thjesht individuale, ndërsa nën-sektorët e tjerë shërbehen nga një përzierje biznesesh individuale dhe SH.PK. Format e tjera të inkorporimit janë të rralla, ku 4.4 përqind janë Shoqëri të Kufizuar dhe 2.2 përqind Shoqëri Aksionare . Pjesa tjetër (5.5) janë ose kompani publike ose kanë statusin e pazakontë të OJQ-ve . Aktualisht, kompanitë e TIK-ut janë të vendosura të rriten dhe të përparojnë brenda tregut të Kosovës, ndërsa shumë pak kompani kërkojnë zgjerim në tregjet jashtë Kosovës. 

Sipas raportit të ART-së, industria e TIK-ut ka gjeneruar 239,518,037,36 €, 83,19 prej të cilave gjenerohen nga operatori i rrjetit celular, 8,37% nga operatorët e telefonisë fikse, 7,77% nga ofruesit e shërbimeve të internetit dhe 0,68% nga linjat e qirasë .  Vetëm 6.6 për qind e kompanive janë tërësisht në pronësi të të huajve. Pronësia e përzier është e rrallë (3.3 përqind). 3.3 për qind e tjera që u përgjigjën "Të tjera" ishin kryesisht në pronësi të kompanive të huaja ose kompanive publike/shtetërore. Investitorët e huaj janë kryesisht të pranishëm në nënsektorët: konsulencë, shërbime informacioni, shitës, prodhim/montim dhe shitje me pakicë. 

Sipas Agjencisë Kosovare të Akreditimit, aktualisht janë 13 institucione të arsimit të lartë, publike dhe private, të akredituara për të ofruar programe studimore të lidhura me TIK në kurrikulat e tyre. 

### Universiteti Shtetëror i Prishtinës 
* Fakulteti i Inxhinierisë Elektrike dhe Kompjuterike, 
* Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti i Shkencave Kompjuterike, 
* Fakulteti i Shkencave Teknike të Aplikuara, Mitrovicë. 

### Universiteti Shtetëror i Prizrenit 
* Fakulteti i Shkencave Kompjuterike. 

### Universitete Private 
* Universiteti Amerikan në Kosovë - që nga viti 2003 ka një program të Teknologjisë Informative në studimet bachelor, 
* Universiteti për Biznes dhe Teknologji - ka një program të lidhur me TIK si në studimet bachelor ashtu edhe në master. 

Kolegji AAB https://aab-edu.net/ Kolegji AAB është institucioni i parë jopublik i arsimit të lartë në Kosovë

### Kolegjet Private 
* AAB Riinvest - ka një program në lidhje me TIK - Inxhinieri Softuerike në studimet bachelor dhe të njëjtin në studimet master. 
* Kolegji Evropian Dukagjini - ka dy programe bachelor në lidhje me TIK që nga viti 2011: Menaxhim dhe Informatikë, dhe Informatikë e Aplikuar. 
* Kolegji Iliria - ka dy programe që lidhen me TIK: Menaxhment dhe Informatikë, dhe Informatikë të Aplikuar. Edhe pse kanë pak programe master, asnjëri prej tyre nuk ka lidhje me TIK-un. 
* Vizioni Per Arsim ka një program bachelor në lidhje me TIK:– Shkenca Kompjuterike. 

### Të tjera 
* CACTTUS Education - që nga viti 2016 ka një sërë programesh në sisteme dhe inxhinieri softuerike që ofrojnë arsim profesional dyvjeçar në TIK.
* Qendrat dhe akademitë e trajnimit profesional (Cisco, Microsoft, ECDL, Oracle, RedHat etj. )
* Universitetet jashtë vendit.

## Legjislacioni 
Për një periudhë të shkurtër Kosova ka arritur të miratojë disa pjesë shumë të rëndësishme të legjislacionit dhe një kornizë strategjike për të mbështetur përpjekjet e qeverisë për të rregulluar, promovuar dhe përmirësuar zhvillimin e sektorit të TIK-ut në Kosovë. Disa nga aktet më të rëndësishme legjislative që kanë ndikuar në ecurinë e sektorit janë: 

* **Ligji i telekomunikacionit** .  – I miratuar në vitin 2002, ligji rregullon të gjitha shërbimet e telekomunikacionit dhe të gjithë ofruesit e shërbimeve të telekomunikacionit në Kosovë. Objektivi kryesor i ligjit të Telekomunikacionit është krijimi i një mjedisi transparent ligjor dhe rregullator për nxitjen e më shumë investimeve në sektor dhe nxitjen e konkurrencës.
* **Ligji për Shërbimet e Shoqërisë së Informacionit** .  – Miratuar në vitin 2005 me synimin për të mundësuar përdorimin ligjor të dokumentacionit elektronik, si dhe për të lehtësuar zbatimin e tregtisë elektronike, nënshkrimit elektronik dhe mbrojtjes së të dhënave personale.
* **Ligji për Procedurën Administrative**  – i krijuar për të kontrolluar zbatimin elektronik të aktiviteteve të administratës publike.
* **Ligji për të Drejtat e Autorit dhe të Drejtat e Përafërta** . 
* **Ligji për Veprimtarinë Kërkimore Shkencore** . 
* **Ligji për Mbrojtjen e të Dhënave Personale** . 
* **Ligji për Parandalimin dhe Luftën kundër Krimit Kibernetik** . 
* **Ligji për privatësinë dhe aksesin në bazën e të dhënave.** 
* **Ligji për Shërbimet Postare** 

### Kuadri Strategjik 
* **eSEE Agenda Plus për Zhvillimin e Shoqërisë Informative në EJL 2007-2012**  - Kosova është anëtare aktive e Iniciativës rajonale eSEE - (Elektronike Evropa Juglindore). Objektivi kryesor i nismës është integrimi i vendeve të EJL-së në ekonominë globale të bazuar në njohuri përmes zhvillimit të Shoqërisë së Informacionit, në përputhje me kornizën e Bashkimit Evropian i2010.
* **Strategjia Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit 2006-2012**  – Miratuar nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë dhe përdoret si bazë për zhvillimin e sistemit arsimor të Kosovës.
* **Plani Strategjik i Arsimit të Kosovës 2011-2016**  – I hartuar në shtator 2010, Plani Strategjik do të përfshijë tetë programe prioritare, ndër të cilat janë Ngritja e Kapaciteteve dhe Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit. Objektivi i zbatuar në programin TIK është zhvillimi dhe integrimi i plotë i infrastrukturës së TIK-ut dhe mbështetjes teknike të nevojshme për të zbatuar dhe mbështetur praktikat e mira arsimore.

### Agjencitë 
#### Autoriteti Rregullativ i Komunikimeve Elektronike dhe Postare 
Ligji për Telekomunikacionet i miratuar nga Kuvendi dhe i shpallur nga UNMIK-u, Rregullorja 2003/16, njeh nevojën për përmirësimin e sektorit të telekomunikacionit në Kosovë, duke themeluar një agjenci të pavarur rregullatore përgjegjëse për licencimin dhe mbikëqyrjen e ofruesve të shërbimeve të telekomunikacionit në Kosovë, duke inkurajuar privatët. pjesëmarrjen e sektorit dhe konkurrencën në ofrimin e shërbimeve; vendosjen e standardeve për të gjithë ofruesit e shërbimeve në Kosovë, dhe vendosjen e dispozitave për mbrojtjen e konsumatorëve. ART filloi zyrtarisht të operojë në janar 2004. Gjatë zhvillimit të saj të ri, ART kaloi nëpër disa momente të rëndësishme që përfaqësonin një hap shumë të rëndësishëm drejt një tregu të lirë, konkurrues, i cili promovon zhvillimin e shoqërisë së informacionit në Kosovë. 

## Ndarje dixhitale 
parapamje| Celularë të përdorur në shitje në një tezgë buzë rrugës në Prishtinë në vitin 2013

### Mosha 
Për shkak të popullatës tepër të re në Kosovë,  ndarja dixhitale nuk është shumë e dukshme, ky fenomen është më i dukshëm tek njerëzit rreth të pesëdhjetave e lart. Ky problem ishte evident edhe me sistemin arsimor, për të adresuar këtë Qeveria e Kosovës organizoi një kurs ECDL për rreth 27000 mësimdhënës në mbarë Kosovën. 

### Gjinia 
Fuqia e punës në sektorin e TIK dominohet nga meshkujt, ndërsa femrat përbëjnë një pjesë margjinale (edhe pse më e rëndësishme në kompanitë më të mëdha). 

### Vendndodhja 
Shumica e firmave të TIK-ut janë të vendosura në Prishtinë, qendra ekonomike, politike dhe sociale e vendit, ku ndodhen shumica e bizneseve dhe ku ka përqendrimin më të madh të klientëve, deri në 81 përqind e të gjitha kompanive të TIK-ut kanë Prishtinën si kryetar të tyre. vendndodhjen e zyrës. Pjesa tjetër është e shpërndarë në mënyrë të barabartë në qendrat rajonale: Pejë, Prizren, Gjilan, Gjakovë, Podujevë dhe Ferizaj. 

## Burim i hapur 
Gjatë viteve ka pasur një sërë organizatash me kod të hapur, duke përfshirë grupin e përdoruesve të Linux-it në Shqipëri (AlbaLinux). Për shkak të mungesës së mbështetjes, shumica prej tyre tani janë "pasive"; ndër grupet më aktive dhe më të suksesshme me burim të hapur është Free Libre Open Source Software Kosova (FLOSSK).

* **(FLOSSK)**

FLOSSK filloi në mars 2009 me iniciativën e James Michael DuPont si rezultat i dëshirës për të organizuar një konferencë mbi softuerin e lirë dhe të hapur. Pas gjashtë muajsh të vështirë dhe me ndihmën e shumë mbështetësve, FLOSSK organizoi konferencën e parë të softuerit të lirë dhe të hapur në Kosovë në gusht 2009. Përveç konferencës, FLOSSK vazhdoi të punojë në aktivitete të ndryshme si organizimi i Ditëve të Lirisë së Software-it në qytete të ndryshme të Kosovës, ligjërata për softuerin e lirë në mbarë Kosovën, përkthimi i softuerit, bashkëpunimi me media për promovimin e softuerit të lirë dhe krijimi i grupeve lokale të softuerit të lirë në të ndryshme. qytetet. Që në fillim, anëtarët e FLOSSK dhe publiku i gjerë mësuan për sistemin operativ Linux, programet FLOSS për zgjidhjen e problemeve të përditshme, krijimin e hartave duke përdorur OpenStreetMap dhe takuan figura të lëvizjes së softuerit të lirë nga e gjithë bota. 

* **Software Freedom Kosova**

Software Freedom Kosova Conference është një konferencë vjetore mbi softuerin me burim të lirë dhe të hapur dhe zhvillimet e ndërlidhura në njohuri, kulturë dhe hartografi që mbahet në Prishtinë, Kosovë. Është konferenca më e madhe e këtij lloji në rajon. Konferenca organizohet nga Free/Libre Open Source Software Kosova (FLOSSK), Shoqata Kosovare e Teknologjisë së Informacionit dhe Komunikimit, Fondacioni Ipko dhe Fakulteti i Inxhinierisë Elektrike dhe Kompjuterike të Universitetit të Prishtinës. 

## Transferimi i jashtëm 
Një rast studimor mbi trajnimin për TIK në Kosovë i kryer nga CISCO Networking Academy (NetAcad) thotë se fuqia punëtore e arsimuar dhe me përvojë në tërësi është në kërkim të pagave më të larta dhe kushteve më të mira të punës jashtë vendit. Nëse të diplomuarit nuk kanë përvojë, ata qëndrojnë për një kohë në Kosovë dhe kur të kenë fituar përvojë fillojnë të kërkojnë mundësi për migrim. 

Kosova ka arritur edhe në tregje të tjera, si individualisht ashtu edhe kompanitë e themeluara. Sprigs është shembulli më i mirë i një kompanie fillestare kosovare të themeluar në Prishtinë. Anoniem është puna e profilit më të lartë deri më tani për SPRIGS, e cila u themelua në fund të vitit 2010, nga një sipërmarrës holandez, dhe kjo punë iu besua një gjysmë duzine programuesish të rinj shqiptarë kosovarë, të cilët punojnë në kompjuterë në një apartament të ripërdorur që tani strehon besimi teknik i trurit të kësaj kompanie IT outsourcing.