Historia judeje

[parapamje|Sipas traditës hebraike, [Jakobi, i paraqitur duke luftuar me engjëllin në këtë pikturë të Rembrandt, ishte babai i fiseve të Izraelit.]]
**Historia hebreje** është historia e hebrenjve dhe e kombit, fesë dhe kulturës së tyre, ashtu siç u zhvillua dhe ndërveproi me popujt, fetë dhe kulturat e tjera.

Hebrenjtë kanë origjinën nga izraelitët dhe hebrenjtë e Izraelit historik dhe Judës, dy mbretëri të lidhura që u shfaqën në Levant gjatë epokës së hekurit. Megjithëse përmendja më e hershme e Izraelit është gdhendur në Stele Merneptah rreth viteve 1213–1203 pes, literatura fetare tregon historinë e izraelitëve që kthehen të paktën deri në shek. 1500 pes. Mbretëria e Izraelit ra në duart e Perandorisë Neo-Asiriane rreth vitit 720 pes, dhe Mbretëria e Judës në duart e Perandorisë Neo-Babilonase në vitin 586 pes. Një pjesë e popullsisë judease u internua në Babiloni. Robëritë asiriane dhe babilonase konsiderohen se përfaqësojnë fillimin e diasporës hebreje.

Pasi Perandoria Persiane Akamenide pushtoi rajonin, hebrenjtë e mërguar u lejuan të ktheheshin dhe të rindërtonin tempullin; këto ngjarje shënojnë fillimin e periudhës së Tempullit të Dytë. Pas disa shekujsh sundimi të huaj, Revolta Makabe kundër Perandorisë Seleukide çoi në një mbretëri të pavarur Hasmoneane, por ajo u përfshi gradualisht në sundimin romak. Luftërat hebraike-romake, një seri revoltash të pasuksesshme kundër romakëve në shekujt 1 dhe 2 të e.s. rezultuan në shkatërrimin e Jeruzalemit dhe Tempullin e Dytë dhe dëbimin e shumë hebrenjve. Popullsia hebreje në Tokën e Izraelit u zvogëlua gradualisht gjatë shekujve në vijim, duke rritur rolin e diasporës hebraike dhe duke e zhvendosur qendrën shpirtërore dhe demografike nga Judea e shpopulluar në Galile dhe më pas në Babiloni, me komunitete më të vogla të përhapura në të gjithë Perandorinë Romake. Gjatë së njëjtës periudhë, u hartuan Mishna dhe Talmudi, tekste qendrore hebraike. Në mijëvjeçarët në vijim, komunitetet e diasporës u bashkuan në tre nënndarje të mëdha etnike sipas vendit ku u vendosën paraardhësit e tyre: *Ashkenazim* (Evropa Qendrore dhe Lindore), *Sefardimët* (fillimisht në Gadishullin Iberik) dhe *Mizrahim* (Lindja e Mesme dhe Afrika e Veriut).

Sundimi bizantin mbi Levantin humbi në shekullin e VII pasi Kalifati Islamik i sapokrijuar u zgjerua në Mesdheun Lindor, Mesopotami, Afrikën e Veriut dhe më vonë në Gadishullin Iberik. Kultura hebraike gëzoi një epokë të artë në Spanjë, me hebrenjtë që u pranuan gjerësisht në shoqëri dhe jeta e tyre fetare, kulturore dhe ekonomike lulëzoi. Megjithatë, në 1492 hebrenjtë u detyruan të largoheshin nga Spanja dhe migruan në një numër të madh në Perandorinë Osmane dhe Itali. Midis shekujve 12 dhe 15, hebrenjtë Ashkenazi përjetuan persekutim ekstrem në Evropën Qendrore, gjë që nxiti migrimin e tyre masiv në Poloni. Shekulli i 17-të pa ngritjen e lëvizjes intelektuale Haskalah dhe në shekullin e 18-të, hebrenjtë filluan të bëjnë fushatë për emancipimin e hebrenjve nga ligjet kufizuese dhe integrimin në shoqërinë më të gjerë evropiane.

Në shekullin e 19-të, kur hebrenjve në Evropën Perëndimore iu dha gjithnjë e më shumë barazia para ligjit, hebrenjtë në Pale of Settlement u përballën me persekutim në rritje, kufizime ligjore dhe pogrome të përhapura. Gjatë viteve 1870 dhe 1880, popullsia hebreje në Evropë filloi të diskutonte më aktivisht emigracionin në Sirinë osmane me synimin për të rivendosur një politikë hebreje në Palestinë. Lëvizja sioniste u themelua zyrtarisht në 1897. Pogromet shkaktuan gjithashtu një eksod masiv të më shumë se 2 milionë hebrenjve në Shtetet e Bashkuara midis 1881 dhe 1924. Hebrenjtë e Evropës dhe Shteteve të Bashkuara arritën sukses në fushat e shkencës, kulturës dhe ekonomisë. Ndër ata që përgjithësisht konsiderohen më të famshëm ishin Albert Einstein dhe Ludwig Wittgenstein. Shumë fitues të çmimit Nobel në këtë kohë ishin hebrenj, siç ndodh ende.

Në vitin 1933, me ardhjen në pushtet të Adolf Hitlerit dhe nazistëve në Gjermani, situata e hebrenjve u bë e rëndë. Krizat ekonomike, ligjet racore antisemite dhe frika e një lufte të ardhshme bënë që shumë njerëz të iknin nga Evropa në Palestinën e Detyrueshme, në Shtetet e Bashkuara dhe në Bashkimin Sovjetik. Në vitin 1939 filloi Lufta e Dytë Botërore dhe deri në vitin 1941 Hitleri pushtoi pothuajse të gjithë Evropën. Në vitin 1941, pas pushtimit të Bashkimit Sovjetik, filloi Zgjidhja Përfundimtare, një operacion i gjerë i organizuar në një shkallë të paprecedentë, që synonte asgjësimin e popullit hebre dhe që rezultoi në persekutimin dhe vrasjen e hebrenjve në Evropë dhe Afrikën e Veriut. Në Poloni, 3 milionë u vranë në dhomat e gazit në të gjitha kampet e përqendrimit të kombinuara, me 1 milion vetëm në kompleksin e kampit të Aushvicit. Ky gjenocid, në të cilin rreth 6 milionë hebrenj u shfarosën në mënyrë metodike, njihet si Holokaust.

Para dhe gjatë Holokaustit, një numër i madh hebrenjsh emigruan në Palestinën e Detyrueshme. Më 14 maj 1948, pas përfundimit të mandatit, David Ben-Gurion deklaroi krijimin e Shtetit të Izraelit, një shtet hebre dhe demokratik në Tokën e Izraelit. Menjëherë më pas, të gjitha shtetet fqinje arabe e pushtuan, megjithatë IDF e sapoformuar rezistoi. Në vitin 1949, lufta përfundoi dhe Izraeli filloi ndërtimin e shtetit dhe thithjen e valëve masive të Aliyah nga e gjithë bota. Që nga viti 2022, Izraeli është një demokraci parlamentare me një popullsi prej 9.6 milionë banorësh, nga të cilët 7 milionë janë hebrenj. Komuniteti më i madh hebre jashtë Izraelit është në Shtetet e Bashkuara, dhe komunitete të mëdha ekzistojnë gjithashtu në Francë, Kanada, Argjentinë, Rusi, Mbretërinë e Bashkuar, Australi dhe Gjermani.

## Shiko edhe 
* Çifutët
* Judaizmi
* Mitologjia çifute

## Referime