Giboni lar

**Giboni lar** *(Hylobates lar),* i njohur gjithashtu si **Gibon me duar të bardhë** është primat i rrezikuar e familjes Gibon, Hylobatidae. Ai është një nga gibonët më të njohur dhe shpeshherë mbahet në robëri.

## Taksonomia 
Ekzistojnë pesë nënlloje të gibonit:  

* Gibon i Malajzisë ( *H. l. Lar* )
* Marangozi Gibon ( *H. l.* Carpenteri)
* Gibon qendror ( *H. l. Entelloides* )
* Lar gibbon Sumatran ( *H. l. Vestitus* )
* Yunnan lar gibbon ( *H. l. Yunnanensis* (ndoshta i zhdukur))

## Përshkrimi fizik 
majtas|parapamje| Pamje e kokës
Gëzofi i gibonit lar ka ngjyrë të zezë në kafe të errët dhe të lehtë si dhe ngjyrë rëre. Duart dhe këmbët kanë ngjyrë të bardhë, gjithashtu një unazë me flokë të bardhë rrethon fytyrën e zezë. Si meshkujt dhe femrat mund të kenë të gjitha variantet e ngjyrave dhe nuk ndryshojnë në madhësi. Gibonët lar janë brakiatorë dhe lëvizin e lëkunden nëpër pyll  vetëm duke përdorur krahët e tyre. Kjo lloj  këtë mënyrë lëvizjeje  bën që giboni lar dorëbardhë ka gishta të lakuar, duar të zgjatura, krahë jashtëzakonisht të gjata dhe këmbë relativisht të shkurtra, duke i dhënë atij një indeks ndërmembral prej 129.7, një nga primatët më të lartë.  Ashtu si të gjithë majmunët, numri i rruazave kaudale është zvogëluar në mënyrë drastike duke rezultuar në humbjen e një bishti funksional. Gibonët kanë vithe të forta dhe kockore, të njohura si kallogjitë iskiale.

## Shpërndarja dhe habitati 
djathtas|parapamje|220x220px| Ngjitja e gibonit që tregon gëzofin më të errët të disa majmunëve
Gibonët lar jetojnë në një habitat nga veriu në jug në krahasim me e tjera të gibonëve.  Ato gjenden në Indonezi, Laos, Malajzi, Mianmar dhe Tajlandë.  Mjedisii tyre historikisht është shtrirë nga Kina Jugperëndimore në Tajlandë dhe Burma në jug deri në tërë Gadishullin Malaj në pyjet tropikale primare dhe dytësore. Gjithashtu gjenden edhe  në pjesën veriperëndimore të ishullit të Sumatrës . Sidomos, në dekadat e fundit mjedisi kontinental është zvogëluar dhe fragmentuar. Gibonët e mëdhenj ka të ngjarë të zhduken në Kinë, por nëse ato ende ekzistojnë, ato do të gjenden vetëm në jugperëndim të Junanit, në mjedisin e tyre të dikurshëm. 

Gibonët lar zakonisht gjendet në pyllin e ultësirës dipterokarp, duke përfshirë pyjet primare të ultësirës dhe ato nënmalore, pyllin e përzier me bambu, dhe pyllin sezonal me gjelbërim të përhershëm. Zakonisht ata nuk gjenden në vende më të larta se 1200 metra mbi nivelin e detit.  Gjinia e gibonit lar është shumë alopatrike, zakonisht e ndarë nga lumenj të mëdhenj. Si rezultat, mjedisi i tyre shtrihet përmes Mianmarit jugor dhe lindor, por vetëm në lindje të lumit Saluen. Ata gjithashtu gjenden në Gadishullin Malaj. Gibonët lar gjithashtu ekzistojnë në perëndim të lumit Mekong në Laosin veriperëndimor dhe Sumatrën veriore.  Ata mund të gjenden duke jetuar në harmoni me disa primatë dhe majmunë të tjerë, duke përfshirë orangutanët ( *Pongo pygmaeus* ), siamangët( *S. syndactylus* ), gibonë të grumbulluar (*Hylobates pileatus* ) langura ngjyrë vjollcë ( *Trachypithecus* spp.), languri i Tomasit ( *Presbytis thomasi* ), *lori i ngadaltë (Nycticebus coucang* ) dhe disa makaka ( *Macaca* spp. )  Në Tajlandë, gibonët lar me gjasë numërohen midis 15,000 dhe 20,000, megjithëse mund të ketë deri në 10 në Kinë, nëse ka. 

## Dieta dhe dhëmbët 
djathtas|parapamje| Një gibon që ha karrota
Giboni lar konsiderohet i paqëndrueshëm me fruta që përbën 50% të dietës së tij, por gjethet (29%) janë një pjesë e konsiderueshme, me insektet (13%) dhe lulet (9%) që formojnë pjesën e mbetur.  Në natyrë, giboni lar do të hajë një larmi të madhe ushqimesh, duke përfshirë fiq dhe fruta të tjerë të vegjël, të ëmbël, fruta liana, fruta pemësh dhe manaferra, si dhe gjethe të reja, sytha dhe lule, lastarë të rinj, hardhi, lastarë hardhi insektet, përfshirë mantidat dhe grerëzat, madje edhe vezët e zogjve.  Gjatë muajve të verës, kur fiqtë dhe gjethet janë më pak të disponueshëm, konsumi i insekteve rritet njëzet herë në krahasim me dimrin. 

Formula dentare e tij është 2.1.2.3 2.1.2.3, formula përgjithësuar për majmunët e Vjetër Botërore dhe majmunëve (duke përfshirë edhe njerëzit ). Arkada dentare është në formë U, dhe mandibula është e hollë dhe e lehtë. Prerësit janë të gjerë dhe të rrafshët, ndërsa molarët kanë kuspe të ulëta, të rrumbullakosura me smalt të trashë. Karakteristika më e dukshme e dhëmbëzimit të *Hylobates lar* është prania e qenve të mëdhenj, të ngjashëm me kamë, në nofullën e sipërme dhe të poshtme. Këto qen nuk janë dimorfikë seksualisht .

## Sjellja 
majtas|parapamje| Skeleti
parapamje| Një gibon lar që po luan në litar në kopshtin zoologjik Lille, Francë
Gibonët lar janë ditorë, jetojnë në pemë e në pyjet e shiut. Gibonët lar janë zakonisht aktivë për një mesatare prej 8.7 orë në ditë, duke lënë vendet e tyre të gjumit menjëherë gjatë lindjes së diellit dhe duke hyrë në pemë duke fjetur mesatarisht 3.4 orë para perëndimit të diellit. Mesatarisht, gibonët lar i kalojnë ditët e tyre duke u ushqyer (32.6%), duke pushuar (26.2%), duke udhëtuar (24.2%), në aktivitete sociale (11.3%), duke vokalizuar (4.0%) dhe në takime ndërmjet grupeve (1.9%), megjithëse aktuale proporcionet e aktiviteteve mund të ndryshojnë ndjeshëm gjatë vitit.  Ata rrallë vijnë në tokë, në vend që të përdorin krahët e tyre të gjatë për të kapërcyer pemët. Me duart e tyre të tëri, ata mund të lëvizin me shpejtësi të madhe, duke u lëkundur nga degët. Megjithëse ata rrallë vijnë në tokë natyrshëm, ndërsa janë atje, ata ecin në mënyrë bipedale me krahët e ngritur mbi kokat e tyre për ekuilibër. Organizimi i tyre shoqëror është i dominuar nga çifte familjare monogame, me një mashkull dhe një femër, së bashku me pasardhësit e tyre. Kur një i ri arrin pjekurinë seksuale, ai përjashtohet nga njësia familjare. Sidoqoftë, ky konceptim tradicional ka hyrë në vëmendje. Studimet afatgjata të kryera në Parkun Kombëtar Khao Yai në Tajlandë sugjerojnë që sistemi i tyre i çiftëzimit është disi fleksibël, duke përfshirë kopulime ekstra palësh, ndryshime partneresh dhe grupime poliandroze.  Kjo poliandri multimale mund t'i atribuohet përdorimit të territorit bashkëpunues dhe mbrojtjes së grave. Ndërsa madhësia e diapazonit rritet, meshkujt janë më të suksesshëm në mbrojtjen e tij në një çift ose grup.  Për më tepër, këto përpilime shtesë dyshe mund të rrisin mundësinë e riprodhimit me një bashkëshort të një cilësie superiore gjenetike dhe të ulin shansin e vrasjes së fëmijëve. 

### Vokalizimet 
Grupet familjare banojnë në një territor të fortë, të cilin e mbrojnë duke larguar gibbonët e tjerë me thirrjet e tyre. Çdo mëngjes, familja mblidhet në skajin e territorit të saj dhe fillon një "thirrje të shkëlqyeshme", një duet midis çiftit të shumimit. Çdo specie ka një thirrje të tipizuar dhe secila palë edukate ka variacione unike në atë temë. Thirrja e madhe e *Hylobates lar* karakterizohet nga përdorimi i saj i shpeshtë i gomave të shkurtra me çizme më komplekse, së bashku me një hapje dhe mbyllje të "lëkundur".  Këto thirrje janë një nga tiparet e përdorura duke përcaktuar ndryshimet e specieve midis gibbons.  Studimet e fundit tregojnë se kënga gibbon ka evoluar për të komunikuar konfliktin në aspektin e grabitjes. Në prani të tigrit aziatik, leopardi i vrenjtur, shqiponja e kreshtë e gjarprit dhe këngët me rrjetë python kishin më shumë të ngjarë të përmbajnë elementë të mprehtë sesa duet normal. 

### Riprodhimi 
Seksualisht, ato janë të ngjashme me gibonët e tjerë. Çiftëzimi ndodh në çdo muaj të vitit, por shumica e konceptimeve ndodhin gjatë sezonit të thatë në mars, me një kulm në lindjet gjatë sezonit të vonë të shiut, në tetor.  Mesatarisht, femrat riprodhohen për herë të parë në moshën rreth 11 vjeç në natyrë, shumë më vonë sesa në robëri.  Shtatzënia është e gjatë mesatarisht gjashtë muaj, dhe shtatzënitë zakonisht janë të një të riu beqar. Të rinjtë ushqehen me gji për afërsisht dy vjet, dhe pjekuria e plotë vjen rreth tetë vjet. Jetëgjatësia e gibbons lar në natyrë është rreth 25 vjet. 

## Konservimi 
Gibonët lar kërcënohen në mënyra të ndryshme: ndonjëherë gjuhen për mishin e tyre, ndonjëherë një prind vritet për të kapur kafshë të reja për kafshët shtëpiake, por ndoshta më e përhapura është humbja e habitatit. Habitatet e mëdha të gibbonit tashmë janë të kërcënuar nga pastrimi i pyjeve për ndërtimin e rrugëve, bujqësisë, ekoturizmit, bagëtive dhe elefantëve të zbutur, zjarreve në pyje, prerjeve të ekzistencës, prerjeve të paligjshme, vendbanimeve të reja të fshatit dhe plantacioneve të vajit të palmës. 

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* ARKive - imazhe dhe filma të *gibbonit me duar të bardha (Hylobates lar)*
* Fotografitë e Lar Gibbon
* Këngë të Lar Gibbon
* Qendra e Ruajtjes së Gibbon
* Lar Gibbon në *Rrjetin e Diversitetit të Kafshëve*
* Gibbon Research Lab dhe Gibbon Network i Thomas Geissmann