Republika Romake (1849)

**Republika Romake** (italisht: *Repubblica Romana*) ishte një shtet jetëshkurtër i shpallur më 9 shkurt 1849, kur qeveria e Shteteve Papale u zëvendësua përkohësisht nga një qeveri republikane për shkak të largimit të Papa Piut IX në Gaeta. Republika u drejtua nga Carlo Armellini, Giuseppe Mazzini, dhe Aurelio Saffi. Së bashku ata formuan një triumvirat, një reflektim i një forme qeverisjeje gjatë krizës së shekullit të parë pes të Republikës Romake.

Një nga risitë kryesore që Republika shpresonte të arrinte u përfshi në kushtetutën e saj: Liria e fesë, me Papa Piun IX dhe pasardhësit e tij garantuan të drejtën për të qeverisur Kishën Katolike. Këto liri fetare ishin krejt të ndryshme nga situata e qeverisë së mëparshme, e cila lejonte që qytetarët e saj të praktikonin vetëm Katolicizmin dhe Judaizmin. Kushtetuta e Republikës Romake ishte e para në botë që hoqi dënimin me vdekje në ligjin e saj kushtetues.

## Historia
### Fillimi i Republikës
parapamje|majtas|Një nga emblemat e Republikës Romake.
Më 15 nëntor 1848, Pellegrino Rossi, Ministri i Drejtësisë i qeverisë papale, u vra. Të nesërmen, liberalët e Romës mbushën rrugët, ku grupe të ndryshme kërkuan një qeveri demokratike, reforma sociale dhe një shpallje lufte kundër Perandorisë Austriake për të çliruar territoret e mbajtura prej kohësh që ishin kulturalisht dhe etnikisht italianë. Natën e 24 nëntorit, Papa Piu IX u largua nga Roma i maskuar si një prift i zakonshëm dhe doli jashtë shtetit në Gaeta, një kështjellë në Mbretërinë e Dy Siçilive. Para se të largohej, ai kishte lejuar formimin e një qeverie të udhëhequr nga Kryepeshkopi Carlo Emanuele Muzzarelli, të cilit i shkroi një shënim para se të largohej:

Qeveria nxori disa reforma liberale të cilat Piu IX i hodhi poshtë. Kur u vendos me siguri në Gaeta, ai organizoi një qeveri të re. Një delegacion u krijua nga Këshilli i Lartë i krijuar nga Papa dhe kryetari i bashkisë së Romës, dhe u dërgua për të qetësuar Papën dhe për t'i kërkuar atij që të kthehej sa më shpejt të jetë e mundur. Ky delegacion përbëhej nga vetë kryetari i bashkisë, Princi Tommaso Corsini, tre priftërinj – Rezzi, Mertel dhe Arrighi – Marchese Paolucci de Calboli, doktor Fusconi dhe avokat Rossi. Megjithatë, ata u ndaluan në kufirin shtetëror në Terracina. Papa, i informuar për këtë, nuk pranoi të fliste me ta. Në Romë një *Costituente Romana* u formua më 29 nëntor.

Pa një qeverisje vendore në Romë, për herë të parë në historinë e re, u mblodhën asambletë popullore. Margaret Fuller e përshkroi procesionin nën një flamur të ri, një trengjyrësh i dërguar nga Venecia, që vendosi flamurin në duart e statujës së kalorësisë së Marcus Aurelius në Campidoglio, dhe reagimi i zemëruar popullor ndaj paralajmërimeve papale për shkishërim për veprimet politike të nëntorit të marra nga Gaeta dhe të postuara më 3. *Costituenti* vendosi të caktojë zgjedhje të drejtpërdrejta dhe universale (zgjedhësit ishin të gjithë qytetarët e shtetit, meshkuj dhe mbi 21 vjeç) më 21 janar 1849. Meqenëse Papa i kishte ndaluar katolikët të votonin në ato zgjedhje (ai konsideroi thirrjen e zgjedhjet "një akt monstruoz krimi i bërë pa maskë nga sponsorët e demagogjisë anarkike", një "përpjekje anormale dhe sakrilegjike... që meriton dënimet e shkruara si në ligjet hyjnore ashtu edhe në ligjet njerëzore"), asambleja kushtetuese që rezultoi ( i njohur joformalisht si "Kuvendi i të Mallkuarve") kishte një prirje republikane. Në çdo pjesë të Shteteve Papale, më pak se 50% e votuesve të mundshëm shkuan në votime.

Votuesve nuk iu kërkua të shpreheshin për partitë, por të votonin për individë. Avokati Francesco Sturbinetti, i cili kishte drejtuar Këshillin e Deputetëve, mori më shumë vota, i ndjekur nga Carlo Armellini, mjeku Pietro Sterbini, Imzot Carlo Emanuele Muzzarelli (në duart e të cilit Pius ishte larguar nga qyteti) dhe Carlo Luciano Bonaparte, Princi i Canino. Aristokracia përfaqësohej nga një princ, gjashtë markezë, pesëmbëdhjetë konte dhe tre fisnikë të tjerë. Asambleja e re dominohej nga borgjezia, të pasurit, profesionistët dhe punonjësit. Ai përfshinte njëzet e shtatë pronarë, një bankier, pesëdhjetë e tre juristë dhe avokatë, gjashtë të diplomuar, dymbëdhjetë profesorë, dy shkrimtarë, njëzet e një mjekë, një farmacist, gjashtë inxhinierë, pesë punonjës, dy tregtarë, nëntëmbëdhjetë oficerë ushtarakë, një i mëparshëm dhe një monsignore.

Më 2 shkurt 1849, në një tubim politik të mbajtur në Teatro Apollo, një ish-prift i ri romak, Abbé Arduini, mbajti një fjalim në të cilin deklaroi se fuqia e përkohshme e papëve ishte një "gënjeshtër historike, një mashtrim politik, dhe një imoralitet fetar.”

Asambleja Kushtetuese u mblodh më 8 shkurt dhe shpalli Republikën Romake pas mesnatës së 9 shkurtit. Sipas Jasper Ridley: "Kur u thirr emri i Carlo Luciano Bonaparte, i cili ishte anëtar i Viterbos, ai iu përgjigj thirrjes duke thirrur Rroftë Republika!" (*Viva la Repubblica!*).

Por Republika Romake do të binte në duart e një armiku tjetër, të papritur. Në Francë, presidenti i sapozgjedhur Louis Napoleon, i cili së shpejti do ta shpallte veten perandor Napoleoni III, u shqye. Ai vetë kishte marrë pjesë në një kryengritje në Shtetet Papale kundër Papës në 1831, por në këtë pikë, ai ishte nën presionin e fortë nga katolikët ultramontanë francezë, të cilët kishin votuar me shumicë dërrmuese për të. Megjithëse hezitoi të tradhtonte liberalët italianë, ai përfundimisht vendosi të dërgonte trupa franceze për të rivendosur Papën.

### Rrethimi francez
Më 25 prill, rreth tetë deri në dhjetë mijë trupa franceze nën gjeneralin Charles Oudinot zbarkuan në Civitavecchia në bregun veriperëndimor të Romës, ndërsa Spanja dërgoi 4,000 burra nën Fernando Fernández de Córdova në Gaeta, ku Papa mbeti në strehën e tij. Francezët dërguan një oficer shtabi të nesërmen për t'u takuar me Giuseppe Mazzini me një pohim të ashpër se Papa do të rikthehej në pushtet. Asambleja revolucionare romake, mes thirrjeve të zhurmshme "Guerra!, Guerra!", autorizoi Mazzinin t'i rezistonte francezëve me forcën e armëve.

Francezët prisnin pak rezistencë nga uzurpatorët. Por vendosmëria republikane u ngurtësua nga hyrja triumfale e vonuar prej kohësh e karizmatikit Giuseppe Garibaldi në Romë më në fund, më 27 prill, dhe nga mbërritja më 29 prill e Lombard Bersaglieri, i cili kohët e fundit kishte dëbuar austriakët nga rrugët e Milanos me taktika të reja. të luftimeve shtëpi më shtëpi. Mbrojtjet e nxituara u ngritën në murin e Janiculum dhe vilat në periferi të qytetit u garnizon. Më 30 prill, hartat e vjetruara të Oudinotit e çuan atë të marshonte drejt një porte që ishte murosur dikur më parë. Gjuajtja e parë e topit u ngatërrua me armën e mesditës dhe francezët e habitur u rrahën nga romakët e egër antiklerikalë të Trastevere, legjionarët dhe ushtarët qytetarë të Garibaldit, të cilët i kthyen në det. Por, pavarësisht nga nxitja e Garibaldit, Mazzini nuk donte të ndiqte avantazhin e tyre, pasi ai nuk priste një sulm nga francezët dhe shpresonte që Republika Romake të mund të miqësohej me Republikën Franceze. Të burgosurit francezë u trajtuan si ospiti della guerra dhe u kthyen me trakte republikane duke cituar nenin V të kushtetutës më të fundit franceze: "Franca respekton kombësitë e huaja. Fuqia e saj nuk do të përdoret kurrë kundër lirisë së asnjë populli".
parapamje|djathtas|200px|Papa Piu IX.
Si rezultat, Oudinot ishte në gjendje të rigrupohej dhe të priste përforcime; koha doli të ishte në anën e tij dhe përpjekja e Mazzinit për diplomaci doli fatale për Republikën Romake. Një letër nga Louis Napoleoni inkurajoi Oudinot dhe e siguroi atë për përforcime franceze. Qeveria franceze dërgoi Ferdinand de Lesseps për të negociuar një armëpushim më formal. Trupat napolitane simpatike ndaj Papatit hynë në territorin e Republikës Romake dhe de Lesseps sugjeroi që forcat e Oudinot në pozicionin e tyre aktual mund të mbronin qytetin nga afrimi i një ushtrie austriake me forcën napolitane: Triumvirati Romak ra dakord. Shumë italianë nga jashtë shteteve Papale shkuan në Romë për të luftuar për Republikën: midis tyre ishte Goffredo Mameli, i cili ishte përpjekur të krijonte një shtet të përbashkët duke u bashkuar me Republikën Romake dhe Toskanën, dhe që vdiq nga një plagë e pësuar në mbrojtjen e Romës.

Rrethimi filloi seriozisht më 1 qershor dhe pavarësisht rezistencës së ushtrisë republikane, të udhëhequr nga Garibaldi, francezët mbizotëruan më 29 qershor. Më 30 qershor Asambleja Romake u mblodh dhe debatoi tre opsione: të dorëzohej; për të vazhduar luftën në rrugët e Romës; për t'u tërhequr nga Roma dhe për të vazhduar rezistencën nga Malet Apenine. Garibaldi mbajti një fjalim në të cilin ai favorizoi opsionin e tretë dhe më pas tha: *Dovunque saremo, colà sarà Roma.* ("Kudo që të jemi, atje do të jetë Roma!").

Një armëpushim u negociua më 1 korrik dhe më 2 korrik, Garibaldi, i ndjekur nga rreth 4,000 trupa, u tërhoq nga Roma për t'u strehuar në Republikën neutrale të San Marinos. Ushtria franceze hyri në Romë më 3 korrik dhe rivendosi fuqinë e përkohshme të Selisë së Shenjtë. Në gusht Louis Napoleoni lëshoi një lloj manifesti në të cilin ai i kërkoi Piut IX një amnisti të përgjithshme, një administratë të laicizuar, krijimin e Kodit Napoloenik dhe në përgjithësi një qeveri liberale. Pius, nga Gaeta, premtoi reforma që i shpalli *motu proprio*, pra me vullnetin e tij, jo në përgjigje të francezëve.

Papa nuk u kthye në vetë Romë deri në prill 1850, pasi francezët konsideroheshin liberalë të gjithë njësoj dhe Papa nuk do të kthehej derisa të sigurohej për asnjë ndërhyrje franceze në punët e tij. Në ndërkohë, Roma drejtohej nga një "Triumvirati i Kuq" reaksionar i kardinalëve. Ushtarët francezë mbështetën administratën Papale në Romë derisa u tërhoqën në shpërthimin e Luftës Franko-Prusiane më 1870, duke çuar në kapjen e mëvonshme të Romës dhe aneksimin nga Mbretëria e Italisë.

## Referime
## Lidhje të jashtme
*George Macaulay Trevelyan, "Garibaldi's defense of Rome" excerpts from * Garibaldi and the Thousand*, 1910
*Keith Frye, "'Roma o Morte'": the Siege of Rome&mdash;1849", 1997 A detailed account.
*The Constitution of the Roman Republic
*Unpublished manuscript poem titled 'Rome in 1849', University of Birmingham