Pyetja e gjuhës (Maltë)

[parapamje| Dokumenti i votimit tregjuhësh për zgjedhjet e anuluara të vitit 1930, me tekst në [Gjuha angleze|anglisht, italisht dhe maltezisht]]
***Pyetja e gjuhës***  ishte polemikë gjuhësore dhe politike në koloninë britanike të Maltës e cila zgjati nga fillimi i shekullit të 19-të deri në mesin e shekujve të 20-të. Filloi si një mosmarrëveshje nëse gjuha mbizotëruese në ishujt duhet të ishte anglishtja ose italishtja dhe mbaroi me gjuhën malteze vendase që u bë një gjuhë zyrtare krahas anglishtes.

Italishtja ishte gjuha e elitës kurse gjuha malteze ishte gjuha që flitej nga njerëzit e thjeshtë. Debati gjuhësor lindi si rezultat i përpjekjeve britanike për të futur anglisht në shoqërinë malteze, dhe ndërkohë gjuha malteze u zhvillua gradualisht dhe u zyrtarizua.

Debati u politizua gjithnjë e më shumë pas viteve 1880 dhe partitë politike u krijuan përgjatë vijave gjuhësore. Ai mbeti një faktor kryesor në politikën malteze deri në Luftën e Dytë Botërore dhe ndikimi i saj në Maltën bashkëkohore mbetet i rëndësishëm.

## Sfondi 
Gjuha amtare e ishujve, Maltese, është një gjuhë semite e cila evoluoi nga Siculo-Arabisht, dhe historikisht ajo kishte një status më pak prestigjioz se gjuhët e tjera në ishujt. Gjuha malteze ishte kryesisht gjuhë e folur në mesin e njerëzve të thjeshtë dhe nuk u përdor në kontekste zyrtare. Kur Malta ishte pjesë e Mbretërisë së Siçilisë në periudhën mesjetare, gjuhët ose akrolektet më prestigjioze ishin latinishtja dhe gjuha siciliane . Pasi rregulli i Hospitaller u vendos në 1530, italishtja  u bë gjuha kryesore e përdorur nga kalorësit e Hospitaller, dhe klasa e mesme malteze më pas miratoi italishten në vend të sicilianes si gjuhën e tyre të preferuar, ndërsa latinishtja vazhdoi të përdorej në kontekstet zyrtare  dhe në arsim. 

Pasi Franca dëboi Hospitallers dhe pushtoi Maltën në 1798, u bë një përpjekje për të futur Francezët në shoqërinë Malteze dhe ajo u bë gjuhë zyrtare, por kjo pushoi pasi Franca u dorëzoi Maltën Britanikëve në 1800. Në atë kohë, ishujt u konsideruan nga shumë si pjesë e Italisë, me Komisionerin Civil Britanik Alexander Ball duke iu referuar kryeqytetit të Maltës Valetës si "Qyteti më i qetë në Itali". Gjatë shekullit të 19-të, autoritetet koloniale britanike futën anglisht në ishujt, duke rezultuar në mosmarrëveshje midis atyre që favorizonin anglishten dhe atyre që favorizonin italishten. Kjo mosmarrëveshje u bë e njohur si ***Pyetja e Gjuhës***. 

## Përpjekjet e hershme (1813–1880) 
Malta u bë një *koloni de fakto e* kurorës Britanike në 1813 dhe Sir Thomas Maitland u emërua Guvernatori i saj i parë.  Ky ndryshim politik u konfirmua *de jure* në Traktatin e Parisit të 1814.  Përpjekjet për të futur anglisht në ishuj filluan rreth kësaj kohe dhe në 1813 Sekretari i Shtetit për Luftën dhe Kolonitë Lord Henry Bathurst udhëzoi Maitland që italishtja të zëvendësohej me anglisht dhe që kjo e fundit të promovohej midis banorëve të ishujve. Kjo përpjekje për Anglikizim u kundërshtua nga shumë njerëz maltezë, të cilët qëndruan në kulturën italiane dhe fenë katolike romake, të cilat ishin tipare dalluese në krahasim me sundimtarët e tyre anglofonë dhe protestantë.  Maitland dhe pasardhësit e tij nuk ndoqën udhëzimet e Bathurst në mënyrë që të parandalonin konfliktin me Kishën Katolike. 

Anglikizimi u kundërshtua gjithashtu nga anëtarë të tjerë të shoqërisë malteze përveç kishës, të tillë si tregtarë që kishin lidhje të forta tregtare me Siçilinë dhe Italinë kontinentale. Kishte bërë pak përparim në vitet 1830 dhe në atë pikë italishtja ishte ende gjuha e mësimit në pak shkolla të pranishme në ishuj. Pasi përpjekjet për të anglikizuar gjykatat kishin dështuar, mbreti William IV konfirmoi statusin e italishtes si gjuhë zyrtare në dokumentet ligjore në 1833, megjithëse Guvernatori Henry Bouverie deklaroi se ligji anglez duhet të futet "të paktën në shpirt" në 1837. Një Komision Mbretëror i vitit 1838 zbuloi se "gjuha italiane [ishte] shumë më e dobishme për një maltez se çdo gjuhë tjetër, përveç gjuhës së tij amtare". 

Përkundër kësaj, një proces më delikat u zhvillua gjatë gjithë shekullit të 19-të. Njohja e gjuhës angleze i siguroi më shumë mundësi punësimi i maltezëve, dhe kjo u bë më e rëndësishme kur tregtia midis Britanisë dhe Maltës u rrit. Autoritetet koloniale vazhduan të promovojnë anglishten por nuk e imponuan me forcë mbi popullatën.  Në fund të viteve 1850, njohja e anglishtes dhe italishtes u bënë kërkesa të domosdoshme për t'u bashkuar me shërbimin civil. 

### Roli i Maltishtes dhe Arabishtes 
Fillimisht gjuha malteze nuk luajti një rol të dukshëm në debatin gjuhësor mbi Maltën, pasi nga të gjithë vlerësohej si një dialekt i korruptuar në gjuhën arabe . Në 1822, John Hookham Frere krijoi një karrige të Maltezit në Universitetin e Maltës për Mikiel Anton Vassalli dhe ai sugjeroi që gjuha (e shkruar në të dy shkrimet arabe dhe latine) të mësohej në shkollat fillore, megjithëse u bë pak përparim në këtë drejtim . Zhvillime të rëndësishme në letërsinë malteze filluan në vitet 1820 dhe u rritën pasi liria e shtypit u vendos në 1839. Pamflete, revista, poezi dhe romane u botuan nga shkrimtarë të tillë si Antonan Anton Vassallo dhe Ġużè Muscat Azzopardi . Këto ndryshime çuan në standardizimin e gjuhës malteze dhe ato kontribuan që ajo të njihej si një gjuhë më vete, sesa një dialekt arab. 

Në vitet 1840 George Percy Badger mbështeti idenë se arabishtja dhe anglishtja duhet t'i mësoheshin popullatës malteze.  Propozimi për të rifutur arabisht nuk arriti të fitojë asnjë mbështetje midis popullit maltez, dhe një grup i quajtur *Accademia Filologica Maltese* u krijua në opozitë. Kjo promovoi përdorimin e gjuhës malteze në letërsi dhe arsim. 

### Frika britanike e ndikimit italian dhe francez 
parapamje| Armë 100 tonëshe në Rinella Battery, instaluar nga Britanikët në vitet 1880 për t'iu kundërvënë një kërcënimi të mundshëm detar Italian ndaj Maltës
Ndërsa Çështja e Gjuhës u ngrit në Maltë, Italia kontinentale po kalonte një proces bashkimi që çoi në krijimin e Mbretërisë së Italisë në 1861. Ndërsa nacionalizmi italian u rrit, një lëvizje e njohur si irredentizëm u krijua dhe argumentoi për përfshirjen e territoreve të ndryshme, përfshirë Maltën në Itali. Kjo lëvizje nuk kishte mbështetje të konsiderueshme në ishujt dhe shumica e njerëzve maltezë që kundërshtuan anglikizimin në mesin e shekullit të 19-të e bënë këtë për arsye kulturore sesa politike. Pavarësisht kësaj, autoritetet koloniale kishin frikë se ndikimet italiane do të çonin në ndjenja irredentiste midis klasave të arsimuara të Maltës. 

Në vitet 1860, Franca po zgjeronte ndikimin e saj në Afrikën e Veriut dhe ajo hapi Kanalin e Suezit në 1869, duke alarmuar më tej Britanikët që mendonin se ndikimi i tyre në Mesdhe po sfidohej. Britanikët kishin frikë se francezët mund të ndikonin në klasat e ulëta malteze për shkak të numrit relativisht të madh të emigrantëve maltezë në Afrikën Veriore franceze.  Autoritetet britanike menduan se intensifikimi i përpjekjeve të tyre për futjen e gjuhës angleze ishte i domosdoshëm për të siguruar që maltezët të qëndronin besnikë ndaj tyre sesa ndaj fuqive të tjera evropiane, të cilat kontribuan në përshkallëzimin e çështjes së gjuhës nga fundi i viteve 1870 dhe 1880. 

## Politizimi dhe përshkallëzimi i debatit (1880–1940) 
Në 1878, Komisioni Rowsell-Julyan-Keenan u dërgua në Maltë dhe ai publikoi një raport dy vjet më vonë. Patrick Keenan sugjeroi përdorimin e gjuhës malteze si gjuhë mësimore për të lejuar fëmijët të mësojnë anglisht, me arsimin  në anglisht.  Penrose Julian ishte në favor të futjes së gjuhës angleze brenda administratës, gjykatave dhe heqjes së italishtes, megjithëse ai deklaroi se kjo e fundit nuk duhet të "frenohet me forcë".  Ai gjithashtu shoqëroi Italofilët Maltezë me kryengritjen, duke rritur konotacionet politike të debatit gjuhësor.  Raportet nga Julian dhe Keenan (së bashku me atë nga Francis Roswell i cili kishte propozuar reforma administrative dhe tatimore) u konsideruan si përpjekje armiqësore ndaj Anglicisë. 
majtas|parapamje| Pllakë në gjuhën italiane në shtëpinë e Fortunato Mizzi në Valeta . Ajo u instalua në vitet 1950, duke zëvendësuar pllakën origjinale e cila ishte instaluar në 1922 dhe vandalizuar në 1940.
Ndërkohë Fortunato Mizzi ngriti Partinë Anti-Reformë  në kundërshtim me reformat e propozuara dhe më vonë ajo u bë e njohur si Partia Kombëtare. Partia e konsideronte italishten si një *gjuhë të* domosdoshme për Maltën dhe ajo promovonte në mënyrë aktive gjuhën, megjithëse Mizzi gjithashtu besonte se anglishtja ishte e rëndësishme për shkak të statusit të ishujve si një koloni britanike. Partia dëshironte një autonomi më të madhe dhe ishte kundër sundimit të vazhdueshëm britanik, dhe autoritetet koloniale bënë përpjekje për të minuar partinë duke rritur numrin e votuesve të regjistruar për të siguruar që anëtarët pro-britanikë mund të zgjidheshin në Këshillin e Qeverisë. 

Vitet 1880 u karakterizuan nga zgjedhje të shpeshta dhe dorëheqje brenda Këshillit të Qeverisë, së bashku me disa reforma, duke përfshirë një kushtetutë të re relativisht liberale në 1887. Savona dhe Mizzi bashkëpunuan në kundërshtim me Guvernatorin Lintorn Simmons dhe ata bashkuan shkurtimisht partitë e tyre në *Partito Unionista* përpara se të ndaheshin përsëri në 1893. Kisha gjithashtu luajti një rol në politikë, me pro-britanikun Pietro Pace që u emërua si Peshkop i Maltës me shpresën për të përmirësuar marrëdhëniet midis Maltës dhe zotërve të tyre kolonialë.  Në 1895 Savona themeloi një parti të re të njohur si *Partito Popolare*, dhe ai u përplas me Anglophile Gerald Strickland, Kryesekretarin e Qeverisë. Në këtë pikë partia e Savonës filloi të botonte një gazetë në italisht, por më vonë ata filluan të promovojnë gjuhën malteze.  Pas një incidenti që përfshiu një oficer britanik që refuzoi të nënshkruajë një transkript provash të shkruar në italisht në 1898, përdorimi i anglishtes u vendos në gjykatë në rastet kur ishin përfshirë subjekte britanikë jo-maltezë. Kjo lëvizje u kundërshtua nga Mizzi, i cili udhëtoi në Londër për të kërkuar më shumë autonomi për Maltën. Për shkak të mosmarrëveshjeve të sjella nga Çështja e Gjuhës, kushtetuta e vitit 1887 u zëvendësua nga një autokratike në vitin 1903. 

Gerald Strickland u bë figurë e shquar në politikën malteze të fillimit të shekullit 20, duke mbajtur një qëndrim pro-britanik dhe duke promovuar të dyja gjuhët angleze dhe malteze.  Fortunato Mizzi vdiq në 1905 dhe djali i tij Enrico Mizzi u bë më vonë udhëheqës i shquar i fraksionit pro-italian. Në vitin 1912, Mizzi më i ri propozoi që Britania duhet t'ia linte Maltën Italisë në mënyrë që të forconte marrëdhëniet midis dy fuqive.  Në ndërkohë, njohuria e gjuhës angleze në mesin e popullatës malteze filloi të rritet dhe ajo tejkaloi njohuritë e italishtes për herë të parë në dekadën midis 1901 dhe 1911. Kontaktet midis punëdhënësve britanikë dhe punëtorëve maltezë luajtën një rol në këtë rritje dhe mësimi i gjuhës ishte gjithashtu një nxitje për emigrantët maltezë që kërkonin të shkonin në vendet anglishtfolëse si Britania, Australia ose Shtetet e Bashkuara . Në këtë pikë, më shumë njerëz mund të flasnin anglisht sesa të lexonin ose shkruanin gjuhën.  Njohja e gjuhës angleze mbeti më e ulët se ajo e italishtes në mesin e studentëve të mesëm deri në fund të viteve 1930. 

### Ngritja e fashizmit në Itali dhe Lufta e Dytë Botërore 
[parapamje| Avionët italianë që bombarduan [Valeta|Valetën dhe Portin e Madh në Maltë në 1941]]
Regjimi fashist në Itali i cili u krijua në 1922, ai rinovoi pretendimet irredentiste mbi Maltën, dhe kjo alarmoi autoritetet britanike dhe çoi në rritjen e tensioneve në Çështjen e Gjuhës. Italia bëri përpjekje për të promovuar kulturën e saj në Maltë, dhe autoritetet britanike e sfiduan këtë duke kufizuar më tej përdorimin e italishtes. Në vitin 1927, njoftimet publike dygjuhëshe dhe emrat e rrugëve u zëvendësuan nga versione vetëm në anglisht.  Vetëqeverisja u rivendos në 1931 dhe Nacionalistët fituan zgjedhjet e mbajtura në 1932 . Ata u përpoqën të promovonin gjuhën dhe kulturën italiane, përfshirë propagandën fashiste në Maltë, dhe kjo i antagonizoi britanikët, duke çuar në heqjen e kushtetutës së vetëqeverisjes në 1921 në 1933  Përdorimi i italishtes në kontekste zyrtare u ndërpre në këtë pikë edhe pse ai mbeti një gjuhë zyrtare *de jure.* 

Më 21 gusht 1934, gjuha malteze u shpall gjuhë zyrtare së bashku me anglishten dhe italishten. Në praktikë vetëm anglishtja u përdor në administratë dhe njoftime publike, dhe italishtja pushoi së qeni gjuhë zyrtare pas tensioneve të rritura midis Britanisë dhe Italisë për shkak të Krizës së Abisinisë dhe aleancës së Italisë me Gjermaninë Naziste në 1936.  Në mesin e viteve 1930, nëpunësit civilë maltezë me simpati pro-italiane filluan të pushoheshin nga puna.  Një kushtetutë e re u krijua në 1939 dhe kjo njohu anglishten dhe maltezishten si gjuhët zyrtare të ishujve. 

## Rezoluta dhe trashëgimia (pas vitit 1940) 
Maltës iu dha vetëqeverisja edhe një herë në 1947 dhe në këtë pikë u paraqit e drejta e votimit universal që shënoi fundin e mbajtjes së pushtetit politik të klasës së mesme.  Në këtë pikë, ishte e qartë se Pyetja e Gjuhës ishte zgjidhur me italishten duke i lënë vendin anglishtes dhe maltezishtes. Nga vitet 1940 letërsia dhe gramatika malteze ishin të zhvilluara mirë dhe gjuha u përdor në mjediset administrative. Shumica e popullsisë së Maltës nuk e pranuan kurrë italishten si gjuhën e tyre kryesore, dhe megjithëse njohuritë e anglishtes ishin rritur ndjeshëm nuk ishte e mjaftueshme për të zëvendësuar Maltezishten. Brenda klasave të arsimuara kishte një pakicë që shpërfillte rolin e ri të Maltezit, të tillë si profesori JE Debono i cili deklaroi në 1945 se gjuha mund të hiqet pasi prezantimi i saj kishte qenë një qëllim politik për të eleminuar italishten dhe kjo u realizua. 
majtas|parapamje| Shenjë rreziku dygjuhësh në Comino në Malteze dhe Anglisht
Pozicioni i Maltezit u konsolidua pasi arsimi u bë i detyrueshëm në 1946 dhe shumë shkolla të reja u krijuan përreth ishujve.  Si Maltezja ashtu edhe Anglishtja mbetën gjuhë zyrtare kur Malta arriti pavarësinë në 1964. Pavarësisht zgjidhjes së saj, Pyetja e Gjuhës mbeti një temë e ndjeshme për disa kohë dhe nuk u studiua akademik deri në vitet 1970. 

## Referime