Tamara e Gjeorgjisë

parapamje|Mbretëresha Tamara e Gjeorgjisë 

**Tamara e Madhe** (  , "Mbreti Tamar") (  1160&nbsp;– 18 janar 1213) mbretëroi si Mbretëresha e Gjeorgjisë nga 1184 deri në 1213, duke kryesuar kulmin e Epokës së Artë të Gjeorgjisë.Një anëtare e dinastisë Bagrationi, pozicioni i saj si gruaja e parë që sundoi Gjeorgjinë në të drejtën e saj u theksua nga titulli *mepe* (" mbret "), i dhënë Tamarës në burimet mesjetare gjeorgjiane. 

Tamara u shpall trashëgimtare dhe bashkësundimtare nga babai i saj në fuqi Xhorxhi III në 1178, por ajo u përball me kundërshtime të konsiderueshme nga aristokracia pas ngjitjes së saj në fuqitë e plota sunduese pas vdekjes së Xhorxhit.Tamar ishte e suksesshme në neutralizimin e kësaj opozite dhe filloi një politikë të jashtme energjike e ndihmuar nga rënia e turqve armiq selxhukë . Duke u mbështetur në një elitë të fuqishme ushtarake, Tamar ishte në gjendje të ndërtonte mbi sukseset e paraardhësve të saj për të konsoliduar një perandori që dominonte Kaukazin deri në rënien e saj nën sulmet mongole brenda dy dekadave pas vdekjes së Tamarës. 

Tamara u martua dy herë,ku bashkimi i saj i parë ishte, nga viti 1185 në 1187, me princin rus Yuri, të cilin ajo u divorcua dhe e dëboi nga vendi, duke mposhtur përpjekjet e tij të mëvonshme për grusht shteti. Për bashkëshortin e saj të dytë Tamara zgjodhi, në vitin 1191, princin Alan David Soslan, nga i cili pati dy fëmijë, George dhe Rusudan, dy monarkët e njëpasnjëshëm në fronin e Gjeorgjisë.

Mbretërimi i Tamarës lidhet me një periudhë suksesesh dhe arritjesh kulturore të theksuara politike dhe ushtarake.Kjo, e kombinuar me rolin e saj si sundimtare femër, ka kontribuar në statusin e saj si një figurë e idealizuar dhe romantizuar në artet dhe kujtesën historike gjeorgjiane. Ajo mbetet një simbol i rëndësishëm në kulturën popullore gjeorgjiane .

## Jeta e hershme dhe ngjitja në fron 
Tamara lindi rreth 1160 nga George III, Mbreti i Gjeorgjisë, dhe bashkëshortja e tij Burdukhan, një vajzë e mbretit të Alanias . Ndërsa është e mundur që Tamar të kishte një motër më të vogël, Rusudan, ajo përmendet vetëm një herë në të gjitha tregimet bashkëkohore të mbretërimit të Tamarës.Emri Tamar është me origjinë hebraike dhe, si emrat e tjerë biblikë, u favorizua nga dinastia gjeorgjiane Bagrationi për shkak të pretendimit të tyre se e kishin prejardhjen nga Davidi, mbreti i dytë i Izraelit.

Rinia e Tamarës përkoi me një përmbysje të madhe në Gjeorgji; në 1177, babai i saj, Xhorxhi III, u përball me një fraksion rebel fisnikësh. Rebelët synonin të rrëzonin nga froni Xhorxhin në favor të nipit vëllazëror të mbretit, Demna, i cili konsiderohej nga shumë si një trashëgimtar legjitim mbretëror i babait të tij të vrarë,David V.Kauza e Demnës nuk ishte veçse një pretekst për fisnikët, të udhëhequr nga vjehrri i pretendentit, *amirspasalar* ("polici i lartë") Ivane Orbeli, për të dobësuar kurorën.Gjergji III ishte në gjendje të shtypte revoltën dhe filloi një fushatë shtypjeje ndaj klaneve aristokrate sfiduese; Ivane Orbeli u dënua me vdekje dhe anëtarët e mbijetuar të familjes së tij u dëbuan nga Gjeorgjia. Demna, e tredhur dhe e verbër me urdhër të xhaxhait, nuk i mbijetoi gjymtimit dhe vdiq shpejt në burg.Pasi rebelimi u shtyp dhe pretenduesi u eliminua, Xhorxhi shkoi përpara për të bashkuar Tamarën në qeveri me të dhe e kurorëzoi atë si bashkësundimtare në 1178.Duke vepruar kështu, mbreti u përpoq të parandalonte çdo mosmarrëveshje pas vdekjes së tij dhe të legjitimonte linjën e tij në fronin e Gjeorgjisë.Në të njëjtën kohë, ai ngriti burra nga kipçakët, si dhe nga klasa e zotërinjve dhe të pagraduar për të mbajtur aristokracinë dinastike larg qendrës së pushtetit.

## Mbretërimi i hershëm dhe martesa e parë 
Për gjashtë vjet, Tamar ishte një bashkësundimtare me babain e saj, pas vdekjes së të cilit, në 1184, Tamar vazhdoi si monarke e vetme dhe u kurorëzua për herë të dytë në katedralen Gelati pranë Kutaisi, Gjeorgjia perëndimore. Ajo trashëgoi një mbretëri relativisht të fortë, por tendencat centrifugale të nxitura nga fisnikët e mëdhenj nuk ishin larg nga fundi.Kishte një kundërshtim të konsiderueshëm ndaj trashëgimisë së Tamarës; kjo u nxit nga një reagim kundër politikave represive të babait të saj dhe i inkurajuar nga dobësia tjetër e perceptuar e sovranit të ri, gjinia e saj.Meqenëse Gjeorgjia nuk kishte pasur kurrë më parë një sundimtare femër, një pjesë e aristokracisë vuri në dyshim legjitimitetin e Tamarës, ndërsa të tjerët u përpoqën të shfrytëzonin rininë e saj dhe dobësinë e supozuar për të kërkuar autonomi më të madhe për veten e tyre.Përfshirja energjike e tezes me ndikim të Tamarës, Rusudanit dhe e Patriarkut Katolik Michael IV, ishte vendimtare për legjitimimin e trashëgimisë së Tamarës në fron. Megjithatë, mbretëresha e re u detyrua të bënte lëshime të rëndësishme për aristokracinë. Ajo duhej të shpërblente mbështetjen e Katolikos-Patriarkut Michael duke e bërë atë kancelar, duke e vendosur kështu në krye të hierarkisë klerikale dhe laike.

Tamarit iu nënshtrua gjithashtu presionit për të shkarkuar të emëruarit e babait të saj, në mesin e tyre policin Kubasar, një kipçak gjeorgjian me origjinë poshtëruese, i cili kishte ndihmuar Xhorxhin III në goditjen e tij ndaj fisnikërisë sfiduese.Një nga të paktët shërbëtorë pa titull të Xhorxhit III që i shpëtoi këtij fati ishte arkëtari Qutlu Arslan, i cili tani udhëhoqi një grup fisnikësh dhe qytetarësh të pasur në një luftë për të kufizuar autoritetin mbretëror duke krijuar një këshill të ri, *karavi*, anëtarët e të cilit vetëm do të diskutonin dhe vendos politikën.Kjo përpjekje për " konstitucionalizëm feudal" u dështuar kur Tamar e arrestoi Qutlu Arslanin dhe mbështetësit e tij u mbuluan me nënshtrim.  Megjithatë, lëvizjet e para të Tamarës për të zvogëluar fuqinë e elitës aristokratike ishin të pasuksesshme. Ajo dështoi në përpjekjen e saj për të përdorur një sinod kishtar për të shkarkuar Patriarkun Katolik Mikael, dhe këshilli fisnik, Darbazi, pohoi të drejtën për të miratuar dekretet mbretërore.
djathtas|parapamje|221x221px| Mbretëria e Gjeorgjisë në shtrirjen e saj më të madhe, me degët dhe sferat e saj të ndikimit në mbretërimin e Tamarës.
Martesa e mbretëreshës Tamar ishte një çështje me rëndësi shtetërore. Në bazë të imperativave dinastike dhe etikës së kohës, fisnikët kërkuan që Tamara të martohej për të pasur një udhëheqës për ushtrinë dhe për të siguruar një trashëgimtar të fronit.Çdo grup u përpoq të zgjidhte dhe të siguronte pranimin e kandidatit të tij për të forcuar pozitën dhe ndikimin e tij në gjykatë.Dy fraksione kryesore luftuan për ndikimin në oborrin e Tamarës: klani i Mkhargrdzeli dhe Abulasan .Fraksioni i Abulasanëve fitoi, zgjedhja u miratua nga tezja e Tamarës Rusudan dhe këshilli i feudalëve.Zgjedhja e tyre ra mbi Yuri, djalin e princit të vrarë Andrei I Bogolyubsky të Vladimir-Suzdal, i cili më vonë jetoi si refugjat midis Kipçakëve të Kaukazit të Veriut.Ata e quanin një person me ndikim në mbretëri, tregtarin e madh Zankan Zorababeli.Atij iu dha misioni për të sjellë dhëndrin në Tbilisi. Ai e përmbushi misionin e tij me zell, princi u soll në Gjeorgji për t'u martuar me mbretëreshën në 1185.

I riu - trim, trup i përsosur dhe i këndshëm për t'u parë - Yuri u tregua një ushtar i aftë, por një person i vështirë dhe shpejt u përplas me gruan e tij.Marrëdhëniet e tensionuara bashkëshortore paralelizuan një luftë fraksionale në oborrin mbretëror, në të cilën Tamar po bëhej gjithnjë e më shumë pohuese për të drejtat e saj si mbretëreshë.Pika e kthesës në fatin e Tamarës erdhi me vdekjen e Katolikos-Patriarkut të fuqishëm Michael, të cilin mbretëresha e zëvendësoi, si kancelar, me përkrahësin e saj, Anton Gnolistavisdze.Tamar gradualisht zgjeroi bazën e saj të pushtetit dhe ngriti fisnikët e saj besnikë në pozita të larta në oborr, veçanërisht Mkhargrdzeli.
djathtas|parapamje|221x221px| Tamar siç përshkruhet në një mural të shekullit të 13-të nga manastiri Kintsvisi .
Në 1187, Tamara e bindi këshillin fisnik që ta miratonte atë për t'u divorcuar nga Yuri, i cili u akuzua për varësi nga dehja dhe " sodomia " dhe u dërgua në Kostandinopojë.I ndihmuar nga disa aristokratë gjeorgjianë të shqetësuar për të kontrolluar fuqinë në rritje të Tamarës, Yuri bëri dy përpjekje për grusht shteti, por dështoi dhe shkoi në errësirë pas 1191.Mbretëresha zgjodhi vetë burrin e saj të dytë. Ai ishte David Soslan, një princ Alan, të cilit studiuesi gjeorgjian i shekullit të 18-të ,Princi Vakhushti i atribuon prejardhjen nga mbreti gjeorgjian i fillimit të shekullit të 11-të ,George I.David, një komandant i aftë ushtarak, u bë mbështetësi kryesor i Tamarës dhe ishte i dobishëm në mposhtjen e fisnikëve rebelë që u mblodhën pas Yurit.

Tamar dhe David kishin dy fëmijë.Në 1192 ose 1194, mbretëresha lindi një djalë, George-Lasha, mbreti i ardhshëm George IV. Vajza, Rusudani, lindi  1195 dhe do të pasonte vëllain e saj si sovran i Gjeorgjisë.

Statusi i David Soslanit si një bashkëshorte mbreti, si dhe prania e tij në art, në karta dhe në monedha, u diktuan nga domosdoshmëria e aspekteve mashkullore të mbretërimit, por ai mbeti një sundimtar vartës, i cili ndante fronin dhe e merrte fuqinë e tij nga Tamara.    Tamara vazhdoi të stilohej si ''mep'et'a mep'e*&nbsp;- (Mbret i mbreterve).Në gjeorgjisht, një gjuhë pa gjini gramatikore, *mep'e* ("mbret") nuk nënkupton domosdoshmërisht një konotacion mashkullor dhe mund të përkthehet si "sovran".Ekuivalenti femëror i *mep'e* është *dedop'ali* ("mbretëresha"), e cila aplikohej për gratë ose të afërmit e tjerë të moshuar femra të mbretërve. Tamar herë pas here quhet *dedop'ali* dhe *dedop'alt'a dedop'ali* në kronikat gjeorgjiane dhe në disa statute. Kështu, titulli *mep'e'' mund t'i ishte aplikuar Tamarës për të shënuar pozicionin e saj unik midis grave.

## Politika e jashtme dhe fushatat ushtarake 
### fqinjët myslimanë 
                        ]]Pasi Tamara arriti të konsolidonte pushtetin e saj dhe gjeti një mbështetje të besueshme te David Soslan, Mkhargrdzeli, Toreli dhe familje të tjera fisnike, ajo ringjalli politikën e jashtme ekspansioniste të paraardhësve të saj. Rastet e përsëritura të grindjeve dinastike në Gjeorgji të kombinuara me përpjekjet e pasardhësve rajonalë të Perandorisë Selxhuke si Eldiguzidët, Shirvanshahët dhe Ahlatshahët, kishin ngadalësuar dinamikën e gjeorgjianëve të arritur gjatë mbretërimit të stërgjyshit të Tamarës, Davidit IV, dhe babai i saj, George III. Megjithatë, gjeorgjianët u bënë përsëri aktivë nën Tamar, më dukshëm në dekadën e dytë të sundimit të saj. Në fillim të viteve 1190, qeveria gjeorgjiane filloi të ndërhynte në punët e Eldiguzidëve dhe të Shirvanshahëve, duke ndihmuar princat rivalë lokalë dhe duke e kthyer Shirvanin në një shtet dega. Atabegu Eldiguzid Abu Bakr u përpoq të frenonte përparimin gjeorgjian, por pësoi një disfatë nga David Soslan në Betejën e Shamkorit dhe humbi kryeqytetin e tij ndaj një mbrojtësi gjeorgjian në 1195. Edhe pse Abu Bekri ishte në gjendje të rifillonte mbretërimin e tij një vit më vonë, Eldiguzidët mezi ishin në gjendje të mbanin sulme të mëtejshme gjeorgjiane.

Çështja e çlirimit të Armenisë mbeti e një rëndësie parësore në politikën e jashtme të Gjeorgjisë.Ushtritë e Tamarës të udhëhequra nga dy gjeneralë armenë, Zakare dhe Ivane Mkhargrdzeli (Zakarian), pushtuan kështjellat dhe qytetet drejt Rrafshit të Araratit, duke rimarrë njëra pas tjetrës fortesa dhe rrethe nga sundimtarët lokalë myslimanë.

I alarmuar nga sukseset gjeorgjiane, Süleymanshah II, sulltani seljukid i ringjallur i Rum, mblodhi emirët e tij vasalë dhe marshoi kundër Gjeorgjisë, por kampi i tij u sulmua dhe u shkatërrua nga David Soslan në Betejën e Basianit në 1203 ose 1204. Kronisti i Tamarës përshkruan se si ushtria u mblodh në qytetin e gdhendur në shkëmb të Varxhias përpara se të marshonte për në Basian dhe se si mbretëresha iu drejtua trupave nga ballkoni i kishës.Duke shfrytëzuar suksesin e saj në këtë betejë, midis viteve 1203 dhe 1205, gjeorgjianët pushtuan qytetin e Dvinit dhe hynë dy herë në zotërimet e Ahlatshah dhe nënshtruan emirin e Karsit (vasalin e Saltukidëve në Erzurum), Ahlatshahët dhe emirët e Erzurumit dhe Erzincanit.
alt=|parapamje| Fushata Eldiguzid e Tamarit të Gjeorgjisë në 1208 dhe 1210-1211 vjet.
Në 1206, ushtria gjeorgjiane, nën komandën e David Soslan, pushtoi Karsin dhe fortesa dhe fortesa të tjera përgjatë Araksit.Kjo fushatë filloi me sa duket sepse sundimtari i Erzerum refuzoi t'i nënshtrohej Gjeorgjisë. Emiri i Karsit kërkoi ndihmë nga Ahlatshahs, por këta të fundit nuk ishin në gjendje të përgjigjeshin, ai u mor shpejt nga Sulltanati Ejubid në 1207. Deri në vitin 1209, Gjeorgjia sfidoi sundimin Ajubid në Anadollin lindor dhe udhëhoqi një luftë çlirimtare për Armeninë jugore. Ushtria gjeorgjiane rrethoi Khlatin . Si kundërpërgjigje, Sulltan Ejubidi al-Adil I mblodhi dhe udhëhoqi personalisht një ushtri të madhe muslimane që përfshinte *emirët* e Homsit, Hamasë dhe Baalbekut, si dhe kontingjente nga principatat e tjera ejubide për të mbështetur el-Auhadin, emirin e Xhezires . Gjatë rrethimit, gjenerali gjeorgjian Ivane Mkhargrdzeli ra aksidentalisht në duart e al-Awhad në periferi të Ahlat. Duke përdorur Ivanin si mjet pazari, al-Awhad ra dakord ta lironte atë në këmbim të një armëpushimi tridhjetë vjeçar me Gjeorgjinë, duke i dhënë fund kështu kërcënimit të menjëhershëm gjeorgjian ndaj Ejubidëve.Kjo e solli në një tezgë luftën për tokat armene,duke ia lënë rajonin e Liqenit Van Ejubidëve të Damaskut.

Në vitin 1209, duke filluar fushatën Eldiguzid të Tamarit të Gjeorgjisë, vëllezërit Mkhargrzeli shkatërruan Ardabilin – sipas analeve gjeorgjiane dhe armene – si një hakmarrje për sulmin e sundimtarit mysliman lokal ndaj Anit dhe masakrën e tij ndaj popullsisë së krishterë të qytetit.Në një shpërthim të madh përfundimtar, vëllezërit udhëhoqën një ushtri të marshuar nëpër zotërimet dhe territoret vasale të Tamarit në një marshim, përmes Nakhçivanit dhe Julfës, në Marand, Tabriz dhe Qazvin në Iranin veriperëndimor, duke plaçkitur disa vendbanime gjatë rrugës së tyre.  Gjeorgjianët arritën në vendet ku askush nuk kishte dëgjuar as për emrin e as për ekzistencën e tyre. Këto fitore e sollën Gjeorgjinë në majën e fuqisë dhe lavdisë së saj, duke krijuar një Perandori pan-Kaukaziane që shtrihej nga Deti i Zi në Detin Kaspik dhe nga Malet e Kaukazit deri në Liqenin Van.

### Trebizondi dhe Lindja e Mesme 
|-

parapamje| Manastiri Iviron në malin Athos, një qendër kryesore e kulturës së krishterë e favorizuar nga kurora gjeorgjiane.
Ndër ngjarjet e jashtëzakonshme të mbretërimit të Tamarës ishte themelimi i Perandorisë së Trebizondit në bregun e Detit të Zi në 1204. Ky shtet u krijua nga Alexios I Megas Komnenos (r. 1204–1222) dhe vëllai i tij, Davidi, në provincat verilindore pontike të Perandorisë Bizantine në shkatërrim me ndihmën e trupave gjeorgjiane. Aleksi dhe Davidi, të afërmit e Tamarës,ishin princa të arratisur bizantinë të rritur në oborrin gjeorgjian. Sipas historianit të Tamarës, qëllimi i ekspeditës gjeorgjiane në Trebizond ishte ndëshkimi i perandorit bizantin Alexios IV Angelos (r. 1203–1204) për konfiskimin e tij të një dërgese parash nga mbretëresha gjeorgjiane në manastiret e Antiokisë dhe Malit Athos . Megjithatë, përpjekja pontike e Tamarës mund të shpjegohet më mirë me dëshirën e saj për të përfituar nga Kryqëzata e Katërt e Evropës Perëndimore kundër Konstandinopojës për të krijuar një shtet miqësor në lagjen e afërt jugperëndimore të Gjeorgjisë, si dhe me solidaritetin dinastik ndaj Komnenëve të zhveshur.Tamar u përpoq të shfrytëzonte dobësinë e Perandorisë Bizantine dhe humbjen e kryqtarëve në duart e sulltanit ejubid Saladin, në mënyrë që të fitonte pozicionin e Gjeorgjisë në skenën ndërkombëtare dhe të merrte rolin tradicional të kurorës bizantine si mbrojtëse e të krishterët e Lindjes së Mesme.Misionarët e krishterë gjeorgjianë ishin aktivë në Kaukazin e Veriut dhe komunitetet monastike të emigrantëve u shpërndanë në të gjithë Mesdheun Lindor. Kronika e Tamarës vlerëson mbrojtjen e saj universale të krishterimit dhe mbështetjen e saj ndaj kishave dhe manastireve nga Egjipti në Bullgari dhe Qipro.
parapamje| Manastiri i Kryqit në Jerusalem ishte i populluar më parë nga murgjit gjeorgjian dhe patronizuar nga mbretëresha Tamar.
Gjykata gjeorgjiane ishte e shqetësuar kryesisht me mbrojtjen e qendrave manastire gjeorgjiane në tokën e shenjtë.Deri në shekullin e 12-të, tetë manastire gjeorgjiane u renditën në Jerusalem.Biografi i Saladinit, Bahā' ad-Dīn ibn Sadad, raporton se pas pushtimit ejubid të Jeruzalemit në 1187, Tamar dërgoi të dërguar te sulltani për të kërkuar që të ktheheshin pronat e konfiskuara të manastireve gjeorgjiane në Jerusalem. Përgjigja e Saladinit nuk është regjistruar, por përpjekjet e mbretëreshës duket se kanë qenë të suksesshme: Jacques de Vitry, i cili arriti në peshkopatën e Akrës menjëherë pas vdekjes së Tamarës, jep dëshmi të mëtejshme të pranisë së gjeorgjianëve në Jerusalem. Ai shkruan se gjeorgjianët – në ndryshim nga pelegrinët e tjerë të krishterë – u lejuan një kalim të lirë në qytet, me pankartat e tyre të shpalosura. Ibn Sadadi pohon për më tepër se Tamara e tejkaloi perandorin bizantin në përpjekjet e saj për të marrë reliket e Kryqit të Vërtetë, duke i ofruar 200,000 copa ari Saladinit, i cili i kishte marrë reliket si plaçkë në Betejën e Hattinit - megjithatë pa dobi

### Monarkia feudale 
majtas|parapamje|186x186px| Një fragment i afreskut të fillimit të shekullit të 13-të të mbretëreshës Tamar nga Betania.
Shfrytëzimet politike dhe kulturore të Gjeorgjisë të epokës së Tamarës ishin të rrënjosura në një të kaluar të gjatë dhe komplekse. Tamar ia detyronte arritjet e saj menjëherë reformave të stërgjyshit të saj Davidit IV (r. 1089–1125) dhe, më së largu, përpjekjeve unifikuese të Davidit III dhe Bagratit III, të cilët u bënë arkitektë të një uniteti politik të mbretërive dhe principatave gjeorgjiane. në dekadën e hapjes së shekullit të 11-të. Tamar ishte në gjendje të ndërtonte mbi sukseset e tyre.Në vitet e fundit të mbretërimit të Tamarës, shteti gjeorgjian kishte arritur kulmin e fuqisë dhe prestigjit të tij në Mesjetë . Mbretëria e Tamarës shtrihej nga kreshta e Kaukazit të Madh në veri deri në Erzurum në jug dhe nga Zygii në veriperëndim deri në afërsi të Ganjës në juglindje, duke formuar një perandori pan-kaukaziane, me regjimin besnik të Zakariadës në Armeninë veriore dhe qendrore., Shirvani si vasal dhe Trebizondi si aleat. Një historian bashkëkohor gjeorgjian lavdëron Tamarën si zot të tokave "nga Deti i Pontusit [d.m.th., Deti i Zi ] deri në detin e Gurganit [dmth. Deti Kaspik ], nga Speri në Derbend, dhe gjithë Ketu dhe Atje Kaukazi deri në Khazaria dhe Scythia."

Titulli mbretëror u rrit përkatësisht. Ai tani pasqyronte jo vetëm ndikimin e Tamarit mbi nënndarjet tradicionale të mbretërisë gjeorgjiane, por gjithashtu përfshinte komponentë të rinj, duke theksuar hegjemoninë e kurorës gjeorgjiane mbi tokat fqinje. Kështu, në monedhat dhe kartat e lëshuara në emrin e saj, Tamari identifikohet si:Me vullnetin e Zotit, Mbretit të Mbretërve dhe Mbretëreshës së Mbretëreshave të Abkazëve, Arranëve, Kaketëve dhe Armenëve; Shirvanshah dhe Shahanshah; Autokrat i gjithë Lindjes dhe Perëndimit, Lavdia e Botës dhe Besimi; Kampion i Mesisë.
parapamje| Një monedhë bakri me mbishkrime gjeorgjiane dhe arabe që shfaqin monogramin e Tamarës (1200).
Mbretëresha nuk arriti kurrë pushtete autokratike dhe këshilli fisnik vazhdoi të funksiononte. Megjithatë, prestigji i vetë Tamarës dhe zgjerimi i ''patronq'moba* - një version gjeorgjian i feudalizmit - i mbajti princat dinastikë më të fuqishëm nga copëtimi i mbretërisë. Kjo ishte një periudhë klasike në historinë e feudalizmit gjeorgjian.Përpjekjet për transplantimin e praktikave feudale në zonat ku ato kishin qenë pothuajse të panjohura nuk kaluan pa rezistencë. Pati një revoltë midis malësorëve të Pkhovit dhe Didos në kufirin verilindor të Gjeorgjisë në 1212, i cili u shua nga Ivane Mkhargrzeli pas tre muajsh luftimesh të rënda.

Me qendrat tregtare të lulëzuara tani nën kontrollin e Gjeorgjisë, industria dhe tregtia sollën pasuri të re në vend dhe në gjykatë. Në thesarin mbretëror shtohej haraçi i nxjerrë nga fqinjët dhe plaçka e luftës, duke krijuar thënien se "fshatarët ishin si fisnikët, fisnikët si princat dhe princat si mbretër."

### Kultura 
parapamje| Një folio nga dorëshkrimi i Ungjillit Vani, i kopjuar me urdhër të mbretëreshës Tamarë.
Me këtë prosperitet erdhi një shpërthim i kulturës së veçantë gjeorgjiane, që doli nga amalgama e ndikimeve të krishtera, laike, si dhe bizantine dhe iraniane.  Pavarësisht kësaj, gjeorgjianët vazhduan të identifikoheshin me Perëndimin Bizantin, në vend të Lindjes Islame, me monarkinë gjeorgjiane që kërkonte të nënvizonte lidhjen e saj me krishterimin dhe të paraqiste pozicionin e saj si të dhënë nga Zoti.Ishte në atë periudhë që kanuni i arkitekturës ortodokse gjeorgjiane u ridizajnua dhe u ndërtuan një sërë katedralesh me kube në shkallë të gjerë. Shprehja e fuqisë mbretërore me origjinë bizantine u modifikua në mënyra të ndryshme për të forcuar pozitën e paprecedentë të Tamarës si një grua që sundonte në të drejtën e saj. Pesë portretet ekzistuese të kishës monumentale të mbretëreshës janë modeluar qartë në imazhet bizantine, por gjithashtu nxjerrin në pah temat specifike gjeorgjiane dhe idealet e tipit pers të bukurisë femërore.  Pavarësisht nga kultura e Gjeorgjisë me prirje bizantine, lidhjet intime tregtare të vendit me Lindjen e Mesme dëshmohen në monedhat bashkëkohore gjeorgjiane, legjendat e së cilës u kompozuan në gjeorgjisht dhe arabisht . Një seri monedhash të prera rreth vitit 1200 në emër të mbretëreshës Tamar përshkruante një variant lokal të anës së përparme bizantine dhe një mbishkrim arab në anën e pasme që shpallte Tamarën si "Kampione e Mesisë".

Kronikat bashkëkohore gjeorgjiane ruanin moralin e krishterë dhe letërsia patristike vazhdoi të lulëzonte, por deri në atë kohë ajo kishte humbur pozitën e saj të mëparshme dominuese ndaj letërsisë laike, e cila ishte shumë origjinale, edhe pse zhvilloi kontakt të ngushtë me kulturat fqinje. Trendi kulmoi në poemën epike të Shota Rustaveli *, Kalorësi në lëkurën e Panterës* ( *Vepkhistq'aosani* ), i cili kremton idealet e një " Epoke të Kalorësisë " dhe nderohet në Gjeorgji si arritja më e madhe e letërsisë vendase.

## Vdekja dhe varrimi 
[majtas|parapamje| [Manastiri i Gelatit|Manastiri Gelati, një sit i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, është një vend varrimi i supozuar i mbretëreshës Tamara.]]
Tamara jetoi më shumë se bashkëshorti i saj, David Soslan, dhe vdiq nga një "sëmundje shkatërruese" jo shumë larg kryeqytetit të saj Tbilisi, pasi kishte kurorëzuar më parë djalin e saj, Lasha-Giorgi, korgjent . Historiani i Tamarës tregon se mbretëresha u sëmur papritur kur diskutonte për çështjet e shtetit me ministrat e saj në kështjellën Nacharmagevi pranë qytetit të Gorit . Ajo u transportua në Tbilisi dhe më vonë në kështjellën e afërt të Agaranit, ku Tamar vdiq dhe u vajtua nga nënshtetasit e saj. Eshtrat e saj u transferuan në katedralen e Mtskheta dhe më vonë në Manastirin Gelati, një varrezë familjare e dinastisë mbretërore gjeorgjiane. Mendimi tradicional i studiuesve është se Tamar vdiq në 1213, megjithëse ka disa indikacione se ajo mund të kishte vdekur më herët, në 1207 ose 1210.
parapamje| Shpella-qyteti i rrënuar i Varxhias.
Në kohët e mëvonshme, dolën një sërë legjendash për vendin e varrimit të Tamarës. Njëri prej tyre thotë se Tamara u varros në një kamare të fshehtë në manastirin e Gelatit, në mënyrë që të mos përdhoset varri nga armiqtë e saj.Një version tjetër sugjeron se eshtrat e Tamarës u rivarrosën në një vend të largët, ndoshta në Tokën e Shenjtë. Kalorësi francez Guillaume de Bois, në një letër të datuar nga fillimi i shekullit të 13-të, shkruar në Palestinë dhe drejtuar peshkopit të Besançonit, pohoi se kishte dëgjuar se mbreti i gjeorgjianëve po shkonte drejt Jeruzalemit me një ushtri të madhe dhe tashmë kishte pushtoi shumë qytete të saraçenëve . Ai mbante, thuhet në raport, eshtrat e nënës së tij, "mbretëreshës së fuqishme Tamar" ( *regina potentissima Thamar* ), e cila nuk kishte mundur të bënte pelegrinazh në Tokën e Shenjtë gjatë jetës së saj dhe kishte lënë trashëgim që trupi i saj të varrosej afër. Varri i Shenjtë.

Në shekullin e 20-të, kërkimi për varrin e Tamarës u bë objekt i kërkimit shkencor, si dhe fokusi i një interesi më të gjerë publik. Shkrimtari gjeorgjian Grigol Robakidze shkroi në esenë e tij të vitit 1918 për Tamarën: "Deri më tani, askush nuk e di se ku është varri i Tamarës. Ajo i përket të gjithëve dhe askujt: varri i saj është në zemrën e gjeorgjianit. Dhe sipas perceptimit të gjeorgjianëve, ky nuk është një varr, por një vazo e bukur në të cilën lulëzon një lule e pashuar, Tamarja e madhe”.Një pamje akademike ortodokse ende e vendos varrin e Tamarës në Gelati, por një seri studimesh arkeologjike, duke filluar me Taqaishvilin në vitin 1920, nuk kanë arritur ta lokalizojnë atë në manastir.

## Trashëgimia dhe kultura popullore 
### Mesjetë 
[parapamje|342x342px| *[Shota Rustaveli i paraqet poezinë e tij mbretëreshës Tamar*, një pikturë e artistit hungarez Mihály Zichy (1880).]]
Gjatë shekujve, Mbretëresha Tamar është shfaqur si një figurë dominuese në panteonin historik gjeorgjian.Ndërtimi i mbretërimit të saj si një "epokë e artë" filloi në vetë mbretërimin dhe Tamar u bë fokusi i epokës.Disa poetë gjeorgjianë mesjetarë, përfshirë Shota Rustaveli, pretenduan Tamarin si frymëzim për veprat e tyre. Një legjendë thotë se Rustaveli madje ishte konsumuar nga dashuria për mbretëreshën dhe i mbylli ditët e tij në një manastir. Një skenë dramatike nga poema e Rustaveliut, ku mbreti i sprovuar Rostevan kurorëzon vajzën e tij Tinatin, është një alegori e bashkimit të Tamarës nga George III. Rustaveli komenton për këtë: “Po aq i mirë është një këlysh luani, qoftë femër apo mashkull”.

Mbretëresha u bë subjekt i disa panegjirikëve bashkëkohorë, si *Tamariani* i Chakhrukhadze dhe *Abdul-Mesia* i Ioane Shavtelit .Ajo u lavdërua në kronikat, veçanërisht në dy tregimet e përqendruara në mbretërimin e saj - *Jeta e Tamarës, Mbretëreshës së Mbretëreshave* dhe *Historitë dhe Eulogjitë e Sovranëve* - të cilat u bënë burimet kryesore të shenjtërimit të Tamarës në letërsinë gjeorgjiane. Kronikanët e lartësojnë atë si një "mbrojtëse të të vejave" dhe "tri herë të bekuarit" dhe i vënë një theks të veçantë virtyteve të Tamarës si grua: bukurinë, përulësinë, dashurinë për mëshirën, besnikërinë dhe pastërtinë.Edhe pse Tamara u kanonizua nga kisha gjeorgjiane shumë më vonë, ajo madje u emërua si shenjtore gjatë jetës së saj në një kolofon dygjuhësh greko -gjeorgjisht të bashkangjitur në dorëshkrimin e ungjijve Vani.

Idealizimi i Tamarës u theksua më tej nga ngjarjet që ndodhën nën pasardhësit e saj të menjëhershëm; brenda dy dekadave nga vdekja e Tamarës, pushtimet Khwarezmian dhe Mongolët sollën fundin e papritur të epërsisë gjeorgjiane.Periudhat e mëvonshme të ringjalljes kombëtare ishin shumë kalimtare për të krahasuar arritjet e mbretërimit të Tamarës. Të gjitha këto kontribuan në kultin e Tamarës, i cili turbulloi dallimin midis mbretëreshës së idealizuar dhe personalitetit të vërtetë.

Në kujtesën popullore, imazhi i Tamarës ka marrë një fasadë legjendare dhe romantike. Një grup i larmishëm këngësh, poemash dhe përrallash popullore e ilustrojnë atë si një sundimtare ideale, një grua e shenjtë, mbi të cilën ndonjëherë projektoheshin disa atribute të hyjnive pagane dhe shenjtorëve të krishterë. Për shembull, në një legjendë të vjetër Osetiane, mbretëresha Tamar ngjiz djalin e saj me një rreze dielli që shkëlqen nga dritarja. Një mit tjetër, nga malet gjeorgjiane, e barazon Tamarën me hyjninë pagane të motit, Pirimze, e cila kontrollon dimrin.Në mënyrë të ngjashme, në zonën malore të Pshavi, imazhi i Tamarës u shkri me një perëndeshë pagane të shërimit dhe pjellorisë femërore.

Ndërsa Tamara shoqëronte herë pas here ushtrinë e saj dhe përshkruhet se po planifikonte disa fushata, ajo kurrë nuk u përfshi drejtpërdrejt në luftime.Megjithatë, kujtimi i fitoreve ushtarake të mbretërimit të saj kontribuoi në imazhin tjetër popullor të Tamarës, atë të një mbretëreshe-luftëtareje model. Ai bëri jehonë gjithashtu në *Përrallën e Mbretëreshës Dinara*, një histori popullore ruse e shekullit të 16-të për një mbretëreshë të trilluar gjeorgjiane që luftonte kundër persëve.Cari i Gjithë Rusisë Ivan i Tmerrshëm para pushtimit të Kazanit e inkurajoi ushtrinë e tij me shembujt e betejave të Tamarës duke e përshkruar atë si "Mbretëresha më e mençur e Iberisë, e pajisur me inteligjencën dhe guximin e një njeriu".

### Moderne 
majtas|parapamje| Riprodhimi i princit Gagarin i panelit mbretëror në Betania, që përshkruan George IV (majtas), Tamar (në mes) dhe George III (djathtas), të rrethuar nga shenjtorët luftëtarë (1847).
majtas|parapamje| Nënshkrimi i Tamarës në 1202.
majtas|parapamje| Mbretëresha Tamar në pullën postare të Gjeorgjisë 2014

Pjesa më e madhe e perceptimit modern të mbretëreshës Tamar u formua nën ndikimin e romantizmit të shekullit të 19-të dhe nacionalizmit në rritje midis intelektualëve gjeorgjianë të asaj kohe. Në letërsinë ruse dhe perëndimore të shekullit të 19-të, Gjeorgjia perceptohej si me "prirje orientale", kështu që imazhi i mbretëreshës Tamar pasqyronte disa nga këto koncepte perëndimore të Orientit dhe karakteristikat e grave në të.Shkrimtari tirol Jakob Philipp Fallmerayer e përshkroi Tamarin si një " Semiramis Kaukaziane".I magjepsur nga Kaukazi " ekzotik ", poeti rus Mikhail Lermontov shkroi poemën romantike *Tamara* ( ; 1841) në të cilën ai përdori legjendën e vjetër gjeorgjiane për një princeshë malore të ngjashme me sirenën, të cilës poeti i dha emrin mbretëreshës Tamar. Edhe pse përshkrimi i Lermontovit të mbretëreshës gjeorgjiane si një joshëse shkatërruese nuk kishte një sfond të dukshëm historik, ai ka qenë mjaft ndikues për të ngritur çështjen e seksualitetit të Tamarës, një pyetje që iu dha një rëndësi e veçantë nga autorët evropianë të shekullit të 19-të.  Drama e Knut Hamsun e vitit 1903 *Mbretëresha Tamara'' ishte më pak e suksesshme; kritikët e teatrit panë në të "një grua moderne të veshur me një kostum mesjetar" dhe e lexuan shfaqjen si "një koment për gruan e re të viteve 1890".Dirigjenti rus Mily Balakirev kompozoi një poemë simfonike të quajtur "Tamara".

Ne letërsinë gjeorgjiane, Tamara ishte gjithashtu e romantizuar, por shumë ndryshe nga këndvështrimi rus dhe evropianoperëndimor. Romanticistët gjeorgjianë ndoqën një traditë mesjetare në portretizimin e Tamarës si një grua e butë dhe e shenjtë, e cila drejtonte një vend përgjithmonë në luftë. Kjo ndjenjë u frymëzua më tej nga rizbulimi i një pikture murale bashkëkohore të shekullit të 13-të të Tamarës në Manastirin e atëhershëm të rrënuar Betania, i cili u zbulua dhe u restaurua nga Princi Grigory Gagarin në vitet 1840. Afresku u bë burim i gdhendjeve të shumta që qarkullonin në Gjeorgji në atë kohë dhe frymëzoi poetin Grigol Orbeliani t'i kushtonte një poezi romantike. Për më tepër, shkrimtarët gjeorgjianë, duke reaguar ndaj sundimit rus në Gjeorgji dhe shtypjes së institucioneve kombëtare, e krahasuan epokën e Tamarës me situatën e tyre bashkëkohore, duke u ankuar për të kaluarën e humbur në mënyrë të pakthyeshme në shkrimet e tyre. Prandaj, Tamar u bë një personifikimi i kulmit të Gjeorgjisë, një perceptim që ka vazhduar deri në kohën e sotme.

Martesa e Tamarës me princin rus Yuri është bërë temë e dy veprave prozë tingëlluese në Gjeorgjinë moderne. Shfaqja e Shalva Dadianit, fillimisht e titulluar *"Rusi i pafat"* (უბედური რუსი; 1916–1926), u sulmua nga kritikët sovjetikë për shtrembërimin e "miqësisë shumëshekullore të popujve rus dhe gjeorgjian".Nën presionin e Partisë Komuniste, Dadianit iu desh të rishikonte titullin dhe komplotin në përputhje me ideologjinë zyrtare të shtetit sovjetik. Në vitin 2002, një tregim i shkurtër satirik *"Rusi i parë"* (პირველი რუსი) i shkruar nga shkrimtari i ri gjeorgjian Lasha Bughadze dhe i fokusuar në një natë dasme të frustruar të Tamar dhe Yuri, zemëroi shumë konservatorë dhe shkaktoi një polemikë mbarëkombëtare, duke përfshirë diskutime të nxehta në media.Parlamenti i Gjeorgjisë dhe Patriarkana e Kishës Ortodokse Gjeorgjiane.

Ajo është një udhëheqëse e luajtshme e Gjeorgjisë në videolojën 4X *Civilization VI* . Ajo gjithashtu ka një fushatë të dedikuar në Age of Empires II e prezantuar me zgjerimin e *Mountain Royals* .
parapamje| Ikona e Tamarës
Tamari është kanonizuar nga Kisha Ortodokse Gjeorgjiane si Mbretëresha e Shenjtë e Drejtë Tamar (წმიდა კეთილმსახური მეფე თამარი, ''ts'mida k'etilmsakhuri mepe tamari* ; gjithashtu nderohet si "Tamara që beson të drejtën"), me ditën e festës së saj të përkujtuar më 1 maj (i Kalendarit Julian, që barazohet me 14 majin sipas Kalendarit Gregorian ) dhe të dielën e Grave të Shenjta Mirrombajtëse.Ortodoksët Antiokianë kremtojnë festën e Shën Tamarës më 22 prill.

## Gjenealogjia 
Grafiku më poshtë tregon gjenealogjinë e shkurtuar të Tamarës dhe familjes së saj, duke e gjurmuar atë nga gjyshi i Tamarës deri te nipërit e mbesa.

## Linqe të jashtme 
|-

* Mbretëresha Tamar: Miti i një sundimtari të përsosur *Forumi'', BBC Sounds
* Monedhat gjeorgjiane të prera në mbretërimin e Tamarës, Zeno – Baza e të dhënave të monedhave orientale.
* Irakli Paghava, Monedha e parë arabe e monarkëve gjeorgjian: Rizbulimi i llojit të Davit IV Ndërtuesit (1089–1125), Mbreti i Mbretërve dhe Shpata e Mesisë

## Referime