Tempulli i Konesvaramit

**Tempulli i Koneswaramit** në Trincomalee (në gjuhën tamile: திருக் கோணேச்சரம் கோயில்) ose **Tempulli Thirukonamalai Konesar – Tempulli i Njëmijë Kolonave** dhe **Dakshina-Then Kailasam** (i njohur edhe si Thirukonamamalai Koneswaram Kovili dhe Koneswaram Kovili) është një kompleks klasik mesjetar tempullor hindu në Trincomalee, një qendër pelegrinazhi hindu në Provincën Lindore të Sri Lankës. Është një nga Pancha Ishwaramët kushtuar Shivës. Ndërtuar në mënyrë domethënëse gjatë sundimit të Dinastisë së hershme Chola dhe Periudha e Pesë Dravidianëve të Mbretërisë së Hershme Pandyane në majë të Konesar Malait, një breg i lartë në distriktin e Trincomaleet në Gjirinë e Gokarnas të Oqeanit Indian, dizajni i tij Pallava, Chola, Pandyan dhe Jaffna pasqyron ndikimin shaivit tamil në rajonin Vannimai që nga periudha klasike. Monumentet përmbajnë faltoren kryesore të Shivës në formën e *Kona-Eiswaras*, të shkurtuar në *Konesar* dhe që është një vend i rëndësishëm i pelegrinazhit hindu, i etiketuar si "Roma e të pafeve/paganëve të Lindjes". I lidhur në grykderdhjen e lumit Mahavilli Ganga me gjurmën e Shivës në Sivan Oli Padam Malai në burimin e lumit, tempulli kurorëzon simbolikisht rrjedhjen e lumit Gang nga koka e Shivës në Malin Kailash deri te këmbët e tij.
Përmendja më e hershme e tempullit i përket shekullit të VI p.e.s., ndërsa rikonstruksioni më i fundit i përket vitit 1952.
I zhvilluar nga viti 205 p.e.s., *kovili* zanafillor kombinonte veçori kyçe për të formuar planin e tij bazë Tempullor Dravidian, siç është salla e tij me njëmijë kolona – "Aayiram Kaal Mandapa" – dhe Jagati i zgjeruar nga mbreti Elara, Manu Needhi Cholani. I konsideruar si ndërtesa më e madhe e kohës së tij për arkitekturën, zbukurimet e rafinuara skulpturore në basoreliev në granit të zi, ndërsa kullat e tij të shumëfishta *gopuramë* të veshura me ar u zgjeruan në periudhën mesjetare. Një nga tre faltoret kryesore hindu në breg me një kullë kolosale gopurami, ajo qëndronte në mënyrë të dallueshme në pikën më të shquar të kepit. Udhëtimi për pelegrinët në qytet fillonte në nisjen e rrugës Konesar dhe vazhdonte një rrugicë përmes oborrit të kompleksit të faltoreve të Bhadrakalit, Ganeshit, Vishnu Thirumalit, Suryas, Raavanas, Ambal-Shaktit, Murukanit dhe Shivës që kryesonte në lartësinë e bregut. Festa e përvitshme e Tempullit të Koneswaramit, Ther Thiruvilah përfshinte Tempullin e Bhadrakalit në Trincomalee, Pavanasam Theerthamin në pusin e shenjtë Papanasuchunai dhe një gjirin e afërt të mbrapëm të detit (Theertham Karatkarai) që rrethonte Konesar Malain.
Kompleksi u shkatërrua nga sulmet koloniale portugeze midis viteve 1622 dhe 1624 si dhe ndërtimi i një fortese në vend nga mbetjet e tij. Tempulli Ati Konanayakar i ndërtuar në vitin 1632 i vendosur larg qytetit bujt disa nga idhujt e tij origjinalë. Interesi botëror u rigjallërua në vazhdim të zbulimit të rrënojave të tij tokësore dhe nënujore, skulpturave dhe bronxeve Chola nga arkeologët dhe Arthur C. Clarke. Është ruajtur nëpërmjet restaurimeve, kryesisht të viteve 1950. Fshati i Trincomaleet gjendet në istmin e kepit brenda kompleksit. Tempulli modern ka qenë një burim konflikti midis shumicës budiste sinhaleze dhe pakicës hindu tamile për shkak të pozicionit të tij në një zonë të rëndësishme gjeostrategjike. Të ardhurat nga tempulli mundësojnë shërbimet dhe ushqimin për banorët e tij.
Koneswarami ka shumë lidhje të forta historike. Faltorja është përshkruar në *Vayu Purana*, *Konesar Kalvettu* dhe hymnet *Tevaram* nga Sambandhari dhe Sundarari si një Paadal Petra Sthalam bashkë me kundërpjesën e tij në bregun perërndimor Tempullin Ketheeswaram në Mannar, ai është vendlindja e Patanjalit, hartuesit të *Yoga Sutrave* dhe ishte i vlerësuar për traditën e tij nga Arunagirinathari gjatë vizitës së tij. Veprat *Dakshina Kailasa Purana* dhe *Manmiami* e konsiderojnë atë si *Dakshina/Then Kailasam* (Mali Kailash i Jugut) për pozicionin e tij gjatësor gjeografik dhe shquarësinë, ai qëndron drejtpërdrejt në lindje të bregut perëndimor Kudiramalai të qytetit port hindu, ndërsa është faltorja më lindore e pesë *Iswaramëve* të lashtë të Shivës në ishull. I përmendur gjerësisht si një tempull popullor i ishullit te *Mahabharata*, *Ramayana* dhe *Yalpana Vaipava Malai*, *Mattakallappu Manmiami* konfirmon statusin e tij të shenjtë për të gjithë hindutë. *Kanda Purana* e Kachiyappa Sivachariarit e krahason tempullin me Tempullin Thillai në Chidambaram dhe Malin Kailash në vlerësimin shaivit. Konesar Malai mund të ketë qenë vendi ku zuri fill Yoga; disa studiues kanë sugjeruar se adhurimi i zotit të gjithëpushtetshëm Eiswara në breg është forma më e lashtë e adhurimit që ekziston.

## Etimologjia
### *Kona*, *Eiswara* dhe Trincomalee
Në gjuhën tamile, tempujt quhen *kovilë*; kështu kompleksi tempullor në vend është i njohur si *Konecharam Kovili* (në gjuhën tamile: கோணேச்சரம்), banesa e *Kona*—*Eiswaras* (Zoti kryesor ose thjesht Zoti). Emrat e hyjnisë kryesore të Shivës janë *Konesar* (në gjuhën tamile: கோணேசர்) (i shqiptuar *Koneçar* ose *Konasir* — një fjalë e përbërë nga Kona dhe Eiswara), *Koneswaran*, *Kona—Natha*  dhe hyjnesha bashkëshorte është quajtur *Mathumai Amman* (një tjetër emër për hyjneshën nënë Amman). Më vonë mori titullin *Thiru Koneswaram Kovili*. Zanafill e termit *Ko* ose *Kone* qëndron në fjalën e vjetër tamile "zot", "mbret" ose "drejtues", që alludojnë për hyjninë që kryeson aty; ky termë shfaqet në mjaft mbishkrime Damili të shekullit të VI p.e.s. — shekullin e II të e.s.. Trincomalee, qyteti bregdetar i gadishullit ku gjendet Koneswarami është një formë e anglizuar e fjalës së vjetër tamile "Thiru-kona-malai" (në gjuhën tamile: திருகோணமலை), që do të thotë "Zoti i kodrës së shenjtë", përmendja e saj në këtë formë gjendet te *Tevarami* i shekullit të VII nga Sampandari. *Kona* (në gjuhën tamile: கோண) ka kuptime të tjera në tamilishten e vjetër si *majë*, ndërsa një tjetër zanafillë për termin *Koneswaram* mund të vijë nga termi tamil *Kuna* (lindje). Në këtë mënyrë, përkthime të tjera sugjerojnë përkufizimin e Trincomaleet si "Maja e kodrës së shenjtë", "kodra e shenjtë lindore" ose "kodra me tre maja".
Shkrimtari grek Straboni, duke cituar Eratosthenin dhe Onesicritosin vëren se afërsia e ishullit me rajonet më jugore të Indisë, pranë vendit të popullit "*Koniakoi*", gjendet në jug të një bregu jugor në skajin lindor dhe e përshkruan ishullin si të shtrirë drejtë Etiopisë dhe shtëpia e elefantëve. Tempulli ishte ndërtuar në majë të Shkëmbit Swami, i quajtur gjithashtu Swami Malai ose Kona-ma-malai, një rrëpirë shkëmbore mbi gadishull që ngrihet 120 metra drejtpërdrejt mbi det.
Etnografi Megasthenes duke shkruar në veprën e tij *Indica* midis viteve 350—290 p.e.s., e përshkruan ishullin si të ndarë nga një lum i gjatë, prodhues i një numri të madh perlash dhe ari në njërën gjysëm dhe se banorët e këtij vendi quheshin *Paleogoni*, që do të thotë *Goni të vjetër* në gjuhën tamile dhe greke, që Plini i Vjetër shton se adhuronin Herkulin dhe Dionisin (Bakun) si Pandjanët e Tamilakamit.
*Vayu Purana*, e shkruar në vitin 300 të e.s. përmend në mënyrë të veçantë majën më të lartë të malit të vargut të pasur me ar dhe argjend, *Malaya* në ishull dhe se "në lindje të këtij ishulli në bregun e detit qëndron një tempull i madh i Shivës në një vend të shenjtë të quajtur *Gokarna*." *Gokarna* është gjithashtu një emër vendi në Karnartaka të Indisë, Kalinga, Tamil Nadu dhe Nepal, që të gjitha të lidhura me tempuj të lashtë të Shivës dhe disa me Ravanan e *Ramayanas*, tempulli i mëparshëm në Karnartaka — Tempulli Mahabaleshwar — gjithashtu i lëvduar në *Tevaram*. Një faltore e rëndësishme e Bhadrakalit ekziston brenda kompleksit të Tempullit Mahabaleshwar dhe në mënyrë të ngjashme Tempulli Bhadrakali Amman Temple i Trincomaleet, i kushtuar të njëjtës perëndi dhe në mënyrë domethënëse i zgjeruar nga Rajendra Chola I, qëndron në rrugën Konesar përpara hyrjes për te Shkëmbi Swami.

t të Agastyas. Nga kjo majë e vargmalit Trikuta Malaya e Cejlonit të lashtë buron lumi Mahavili Ganga – lumi më i madh i ishullit – grykëderdhja e të cilit është menjëherë në jug të Koneswaramit në gjirin e Gokarnas në Oqeanin Indian. Tempulli simbolikisht kurorëzon rrjedhjen e Lumit Gang nga koka e Shivës në Malin Kailash deri te këmbët e tij]]
### Kailashi i Jugut
I etiketuar si "Dakshina Kailasam"/"Then Kailasam" (Kailashi i jugut) pasi qëndron saktësisht në të njëjtën gjatësi gjeografike si mali tibetian i Kailashit (banesa kryesore e Shivës), stili i hershëm arkitekturor i skalitur në shkëmbin e graniti të zi i Koneswaramit ka ngjashmëri me Tempujt Kailasanathar të nënkontinentit. Historia dhe legjendat e tij tradicionale u hartuan në traktatet sanskrite *Dakshina Kailasa Purana — Sthala Purana e Koneswaramit*, i shkruar në vitin 1380 nga Jeyaveera Cinkaiariyani dhe *Dakshina Kailasa Manmiam* — tre kapitujt e *Skanda Puranas* me lashtësi të panjohur — dorëshkrimet e të cilit kanë qenë zbuluar dhe datuar midis shekujve të V dhe të VII. Faltorja përmendet për herë të parë te *Puranat* si *Koneiswara Parwatia*, duke motivuar Kullakottan Cholan që mësoi për shenjtërinë e saj për të lundruar deri në Trincomalee dhe të zhvillonte tempullin. Të dy njerëzit ishin dishepuj të përkushtuar të Nandhit. Patanjali vizitoi në mënyrë të famshme Tempullin Thillai Nataraja në Chidambaram, ku shkroi *Charana Shrungarahita Stotramin* mbi Natarajan.

### Tempujt e Matsyas (Vishnu-Thirumalit) dhe Shakti Koneswaramit, Trincomalee
Në eposin e *Kanda Puranas*, të shkruar në Kachiyappa Sivachariari, Koneswarami lavdërohet si një nga tre banesat më të shquara të Shivës në Botë, bashkë me Tempullin Thillai Chidambaram dhe Malin Kailash. Faltorja e Vishnu-Thirumalit në kompleksin e Koneswaramit e riparuar nga Kullakottan Chola përmendet si *Thirukonamalai Macchakeswaram/Macceswaram Kovili* në disa mbishkrime të tamilishtes së mesme si mbishkrimi Nilaveli i shekullit të X, një version tamil i sanskritishtes *Matsyakesvara*. Në fakt, Matsya është mishërimi në formën e peshkut të Vishnut dhe domethënia e kësaj faltoreje bashkë me atë të pagodës së tretë të bregut kushtuar hyjneshës është parashtruar më tej te *Dakshina Kailasa Purana* dhe *Thirukonasala Purana*.
"Aayiram Kaal Mandapa" e tempullit i dha titullin *Pagoda e Trincomaleet —  Tempulli i Njëmijë Kolonave* mes evropianëve.

## Historia
### Zanafilla dhe data e ndërtimit
Koha e ndërtimit të Koneswaramit është vlerësuar nga krahasimi midis relieveve të skalitura të rrënojave të tempullit, literaturës mbi faltoren dhe mbishkrimeve të përdorura zakonisht në pllakatat mbretërore nga shekulli i V deri në të XV-in. Koneswarami me gjasa u themelua përpara vitit 400 p.e.s., megjithëse data e saktë e ndërtimit të tij mbetet e paqartë. Dëshmitë ekzistuese tregojnë për lashtësinë klasike të faltores. Ndërtimi i tempujve hindu u bë i mundur për shkak të besimit mbizotërues mes banorëve vendas dhe bashkësive tregtare në rajon gjatë Periudhës Sangam. Sipas arkeologëve fazën e tij fillestare e ndërtimit konsistonte në një shpell shkëmbore, faltorja shumë-shtresëshe prej tullash e ndërtuar në mënyrë popullore për hyjnitë tamile të një game besimesh gjatë Periudhës Sangam.
Historianë bashkëkohorë si S. Pathmanathan dhe Paul E. Peiris sugjerojnë se Tempulli i Koneswaramit ka një histori të regjistruar që nga viti 300, kur ai përmendet te *Vayu Purana*. Shkrimtarë të tjerë e vënë theksin te adhurimi i Eiswaras nga mbretërit mitikë të ishullit si Kuveni përpara arritjes së të dëbuarve.

*Yalpana Vaipava Malai*, një kronikë tamile e shekullit të XVIII e lidh figurën e Vijayas dhe shtatëqind ndjekësve të tij me faltoren, duke pohuar se ata riparuan gjerësisht pesë *Iswaramët* me mbërritjen e tyre në ishull, përpara se të përziheshin me tributë vendore të ishullit duke formuar lidhje martesore me mbretërinë tamile nëpërmjet mbretëreshave Pandyane. *Encyclopædia Britannica* aktualisht duket se ndjek këtë pikëpamje, megjithëse në volumin 10 të enciklopedisë, të botuar në vitin 1974, ndërtimi i faltores i atribuohet mërgimtarëve tamilë. *Encyclopedia Americana* dhe *New International Encyclopedia* vënë në pah se sunduesit e hershëm tamilë ngritën tempullin me njëmijë kolona në majën e kodrës.
Mbreti Elara, Manu Needhi Cholani në vitin 205 p.e.s. dhe princi Kulakottan i Dinastisë Chola e rikonstruktuan gjerësisht Tempullin e Koneswaramit dhe Ujëmbledhësin Kantalai, përgjegjës për vaditjen e fushave që i përkisnin tempullit. Mbretëri i i të dytit i atribuohet në mënyrë alternative periudhës midis viteve 1580 dhe 1250 p.e.s. Ajo vazhdon se faltorja është pranë vendit të pelegrinazhit për hindutë në rrugën jugore në vazhdim të Kanyakumarit të mbretërisë së hershme Pandyane dhe ishullit Tamiraparni (Kudiramalai) si dhe se adhuruesit duhet të qëndronin për tre ditë në tempull. Në të njëjtën periudhë, *Ramayana* në formë të shkruar përshkruan se si mbreti Ravana dhe nëna e tij kishin adhuruar Shivën në faltore. Ky i pari donte ta hiqte tempullin e Koneswaramit kur nëna e tij u sëmur rreth vitit 2000 p.e.s. Kjo vepër vazhdon se pasi mbreti po e ngrinte shkëmbin, Shiva bëri që ti binte shpata. Si rezultat i rënies së shpatës së tij u krijuar një e çarë në shkëmb, sot e quajtur *Ravana Vettu* – që do të thotë *E Çara e Ravanas*. Përveç rikonstruksionit, Kulakottani i kushtoi vëmendje edhe kultivimit bujqësor dhe zhvillimit ekonomik të zonës, duke ftuar prijësin Vanniar, Tanniuna Popalen dhe mjaft familje në një qytet të sapo themeluar në zonë duke përfshirë Thampalakamamin për të mirëmbajtur ujëmbledhësin Kantalai dhe vetë tempullin. Restaurimet e Kullakottanin u zhvilluan megjithë ndërhyrjet nga mbretëresha e mbretit Pandyan, Pandia, që mungonte nga froni i tij në Anuradhapura gjatë një vizite në Jaffna. Kullakottani ndërtoi dhe rikonstruktoi tempullin e madh të Shivës, Tempullin e Vishnut dhe atë të Hyjneshës Nënë (*Tirukkamakkottami*) në breg, faltore të kompleksit që u bënë të njohura si *Tre Pagodat e Tirukonamalait*.
*Yalpana Vaipava Malai* dhe Konesar Kalvettu, ashtu si dhe një mbishkrim tamil i shekullit të XVI në Trincomalee dhe mbishkrimet tamile në pllaka bakri të tempullit tregojnë shumë detaje rreth ndërtimeve të Kullakottanit në Trincomalee dhe Vanni. Historiani portugez De Quieroz përmendëte dëshmitë poetike dhe mbishkrimore për ta datuar rikonstruksionin e Kullakottanit në vitin 1589 p.e.s., bazuar mbi një poemë tamile të shkruar nga Kavi Raja Virothayani që ai e lexoi të përkthyer në anglisht nga Simon Cassie Chitty në vitin 1831. Një tempull madhor i kompleksit u ndërtua për lavdinë e hyjnisë Videmal nga mbreti Manica Raja në vitet 1300 përpara krishtlidjeve sipas *Oud en Nieuw Oost-Indiën* të shkruar në vitin 1726 nga François Valentijn. Disa e konsiderojnë tregimin e Kullakotanit si një mit të bazuar mbi udhëtimet e figurave historike si Gajabahu II, Kalinga Magha ose një mbret Chola i Sri Lankës.

### Hymni i shekujve të VI-VII nga mbretëria Pallava
Në shekullin e VI, një rrugë e veçantë lundruese bregdetare shkonte nga gadishulli i Jaffnas drejt jugut te Tempulli i Koneswaramit dhe më tej në jug të Batticaloas te tempulli i Thirukkovilit. Tempulli i Koneswaramit të Kona-ma-malait është përmendur në veprën Shaivite *Tevaram* në fundin e shekullit të VI nga Thirugnana Sambandari. Bashkë me Tempullin Ketheeswaram në Mannar, Tempulli i Koneswaramit lëvdohet në të njëjtin vepër kanonike nga shenjti nayanar i shekullit të VIII, Sundaramoorthy Nayanar në Tamilakkam.  Koneswarami për rrjedhojë është lavdizuar si një nga 275 *Shiva Sthalamët* (banesat e shenjta të Shivës të lavdëruar në hymnet *Tevaramë*) e kontinentit, pjesë të grupit "Paadal Petra Sthalam". Tempulli tjetër i vetëm i shenjtë nga Eela Naduja (vendi i tempullit siç emërtohet në literaturën tamile) është Ketheeswarami. Gjatë kësaj periudhe, tempulli pësoi zhvillime strukturoe në Arkitekturën shkëmbore Dravidiane të stilit të Dinastisë Pallava. Kjo ndodhi kur ushtritë e mbretit Pallava, Narasimhavarmani I (630–668) pushtuan ishullin dhe kur ishulli ishte nën sovranitetin e gjyshit të tij mbretit Simhavishnu (537–590), kur u ndërtuan shumë tempuj shkëmborë Pallava në rajon, ku ky stil arkitekturor mbeti popullor edhe për disa shekuj. *Kanda Purana* e shekujve të VIII-X (një literaturë epike puranike në gjuhën tamile që ishte përkthim i *Skanda Puranas*) të shkruar nga Kachiyappa Sivachariari Kanchipuramit përshkruan faltoren e Koneswaramit si një nga tre banesat më të shquara të Shivës në botë, bashkë me Tempullin e Chidambaramit në Tamil Nadu dhe Mali Kailash i Tibetit. Zona pjellore e Koddiyapuramit të distriktit Trincomalee paguante një qind avanamë oriz për faltoren dhe ishte e ngarkuar me rritjen e farave të vajit për Koneswaramin në mënyrë të përvitshme. Kompleksi tempullor i Koneswaramit dhe rajoni i tij i afërt, nga Periyakulami dhe Manankerni në veri, Kantalai dhe Pothankadu në perëndim dhe Verugali në jug, formonin një principatë të madhe shaivito-tamile. Mbishkrimet tamile të viteve 1033–1047 të rrënojave të afërta të Tempullit Choleeswaram të Perarut, Kantalait dhe mbishkrimet Manankerni tregojnë praktikat administrative të mbretit Chola, Ilankeshvarar Devari (Sri Cankavanamari) me faltoren e Koneswaramit dhe rajonin e Trincomaleet në atë kohë. Veprimtaritë ndërtuese në tempull asistoheshin nga arkitekti dhe dinjitari Chola, Muventavelan Kanavati. Mbishkrimi Palamottai nga distrikti i Trincomaleei, i gjetur mes mbishkrimeve të afërta Kantalai, regjistron një përkrahje monetare për "Tempullin e Shivës të Then Kailasamit (Kailashit të Jugut)" nga një e ve tamile për nder të burrit të saj. Ky administrohej nga një anëtar i kastës ushtarake tamile – Velaikkarari, trupat e vendosura për të mbrojtur faltoret në shtet që ishin ngushtësisht të lidhura me mbretin Ilankeshvarar Devar. Mbreti Gajabahu II që sundoi Polonnaruwan nga viti 1131 deri në 1153 është përshkruar në Konesar Kalvettu si një adhurues i përkushtuar i Shivës dhe një përkrahës i Tempullit të Konamamalait. Mbreti Chodaganga Deva, një pasardhës i nipit të mbretit Virarajendra Chola, Anantavarman Chodaganga Deva – pararendësi i Dinastisë Lindore Ganga të Odishas dhe Andra Pradeshit – bëri dhurime të pasura pasi vizitoi Konamamalain në ditën e vitit të ri tamil 1223, që sipas një mbishkrimi sanskrit në shkrimin Grantha të zbuluar mbi kornizën e një dere në tempullin hindu. Një mbishkrim i tamil 1000-vjeçar në alfabetin Chola Vatteluttu u zbuluan në tetor të vitit 2010 kur po gërmohej për ndërtim mbi një shesh në krahun e djathtë të rrugës Konesar që të çonte për te faltorja.

### Mbretëria Pandyane, shekulli i XIII
* Ananda Nilayam i *vimanës*, *gopuramët* e brendshëm dhe të jashtëm të Tempulli Tirumala Venkateswara në Tirupati, me *Kalasamin* e dukshëm të Jatavarman Sundara Pandyanit. Gopuramët e veshur me ar të Sundara Pandyanit dhe të kurorëzuar me *kalasam* në majë të kullave si të dy kovilëve, si Tirumala Venkateswaram ashtu dhe Thirukonamamalai Koneswaram. Të krahasuar në shekullin e XVI, Tirumala është tani vendi më i pasur dhe më i vizituar fetar në botë.]]
Përfshirja e Dinastisë mesjetare Pandyane në punët e vendit tamil u bë më i fortë pas pushtimit të mbretit pandyan, Srimara Srivallabha në vititet 815—862, një ndërhyrje fuqimisht e mirëpritur nga tamilët vendorë në ishull.

### Mbretëria e Jaffnas (1215–1620)
Mbretërit e Dinastisë tamile Aryacakravarti të mbretërisë së Jaffnas i bënë homazhe faltores së Koneswaram nën sovranitetin e tyre, duke ofruar dhurata prej ari dhe argjendi. Midis vizitorëve ishin mbreti Singai Pararasasegaram dhe pasuesi i tij mbreti Cankili I. Mbreti Jeyaveera Cinkaiariyani (1380—1410) kishte hartuar historinë tradicionale të tempullit si një kronikë në vargje të titulluar *Dakshina Kailasa Purana*, tashmë të njohur si *Sthala Purana e Tempullit të Koneswaramit*. Vepra përshkruan se si nga mesi i *Sivanoli Padam Malait*, tre lumenjtë ose "kankai" (*Gangu*) ishin gjeneruar nga gjurma e Shivës —Mavillie-Kankai që rrjedh drejt veriut, arrin banesën e Shivës në Trincomalee dhe derdhet në Gjirin e Bengalit të Oqeanit Indian në jug të tij. Manikka-Kankai rrjedh drejt lindjes dhe kalon nga tempulli i Kadirkamamit, kushtuar Muruganit, djalit të Shivës dhe pastaj derdhet në detin lindor. Kavary-Kankai rrjedh drejt perëndimit dhe kalon në vendin e Shivës të quajtur Thiruketheecharam në Manthottamin e Mannarit. Këta tre lumenj janë përshkruar si "rrjedha tepër të çmuara". Ai tejçoi blloqe guri nga Trincomalee për te Tempulli i Rameswaramit për të rikonstruktuar shentëroren e tij. Pasuesi i Jeyaveera Cinkaiariyanit, Gunaveera Cinkaiariyani (Pararacacekarani V), një administrator i Rameswaramit që mbikqyrte gjithashtu edhe zhvillimin strukturor të atij tempulli si dhe promovimin e besimit shaivit, dhuroi një pjesë të të ardhurave të tij për Koneswaramin. Në një letër të shkruar në vitin 1613 nga frati jezuit Manuel Barradas, Koneswarami është përshkruar si një "... strukturë masive, një vepër e pashoqe arti. Është me lartësi të madhe, i ndërtuar me mjeshtri të madhe në granit të zi, mbi një shkëmb që del mbi det dhe zë një hapësirë të madhe në majë”. Mbreti Ethirimana Cinkam i kishte rezituar një kërkese të D. Hieronymo de Azevedo vitin e mëparshëm për ta ndihmuar këtë të fundit në ndërtimin e një fortese në Trincomalee. Sipërmarrja ishte braktisur. Nga fundi i vitit 1619, një flotë e vogël daneze kishte mbërritur në Trincomalee; në majin e vitit 1620, danezët pushtuan Tempullin e Koneswaramit dhe filluan punimet për fortifikimin e gadishullit përpara se të mundeshin.

### Shkatërrimi në shekullin e XVII
Faltorja u sulmua dhe shkatërrua më 14 prill 1622, në ditën e vitit të ri tamil, nga gjenerali portugez Constantino de Sá de Noronha (që e quante atë *Tempulli i Njëmijë Kolonave*). Midis viteve 1639 dhe 1689, në Thampalakamamin e afërt u ndërtua Tempulli Ati Konanayakar për të bujtur idhujt e procesionit që mbijetuan. Shkatërrimi i tempullit të Konesarit është parë historikisht si plaçkitja e një prej tempujve më të mëdhenj të Azisë. Brenda pak orësh u grabitën ar, perla, gurë të çmuar dhe mëndafshe të grumbulluara për më shumë se një mijë vjet. Një planimetri e sitit nga De Quieroz pohon: "Me ngjitjen e parë në majën e shkëmbit ishte një pagodë, një tjetër në gjysëm lartësi – kryesorja prej tyre në pikën më të lartë, të vizituar nga grupe hindush nga e gjithë India". Ai përshkruan tre tempujt e kompleksit të bregut, duke pohuar se pelegrinët kërcenin nga tempulli i fundit në oqean si flijim për idhujt e tyre.

### Shkëmbi Swami (shekujt e XVIII - XX)
 zanafillore në kujtim të tempullit të shkatërruar]]
Nën Cejlonin holandez, shumica e qytetit të Trincomaleet administrohej përsëri nga vanniarët e varur nga Jaffna, ndërsa fortesa ishte e zënë nga holandezët në atë që ata e quanin "Kodra e Pagodës". Distrikti i Batticaloas mbeti në varësi të fortesës së Trincomaleet deri në vitin 1782. Në shkëmbin Swami nuk u lejua asnjë ceremoni deri në sundimin britanik të ishullit, kur pelegrinët u lejuan të rikthehen dhe të adhurojnë Shivën në sitin e shenjtë të fortifikuar. Nga mesi i shekullit të XIX, lundruesit, priftërinj të lartë dhe pelegrinë të tjerë vizituan shkëmbin, thyen një arrë kokosi dhe u lutën, duke kryer ritet e shenjta çdo janar. Në kreshtën e rrëpirës u vendosën fruta dhe oferta të tjera, duke i rrëzuar poshtë për te rrënojat. Fotografia e parë e mbetjeve të faltores dhe bregut të saj u bë në vitin 1870. Pasi siti filloi të rifitonte popullaritet mes pelegrinëve filloi të shkruhej mbi faltoren. *Thirukonasala Purana* u shkrua gjatë shekullit të XIX nga studiuesi tamil Masilamanipillai Muttucumaru mbi tempullin dhe *Thirukonasala Vaipavami* mbi Koneswaramin u shkrua nga V. Akilesapillai në vitin 1889, i publikuar në vitin 1952, gjashtëdhjetë vjet më vonë.  Ato u çuan në procesion përreth rajonit përpara se të rivendoseshin në Koneswaram. Statujat e tjera të Koneswaramit që mbijetuan mbetën te Tempulli Ati Konanayakar. Kolona ashtu dhe rrënojat paraqesin ndikime të Arkitekturës Tamile, Pallava dhe Chola të periudhës midis shekujve të  II-IX, të konfirmuara nga zbulimi i mbishkrimeve në shkrimin Pallava Grantha dhe Chola si dhe imazhet hindu të gjetura në vendin e kompleksit që sugjerojnë se dinastitë kishin një interes të fortë për tempullin. 350 vjet pas shkatërrimit të tij, popullsia hindu tamile e Trincomaleet në Sri Lanka organizoi komitetin për restaurimin e tempullit; statujat e vjetra u rivendosën mes ceremonive hapëse në faltoren e sapo restauruar më 3 mars 1963. Tempulli i Vishnu-Thirumalit ishte me gjasa i tempulli i parë i hasur në breg – dhe është përmendur te *Oud en Nieuw Oost-Indiën* e shkruar në vitin 1726 nga François Valentijn. Festa e zhytjes në ujë *Theertham Thiruvilah* (banja e shenjtë) zë fill çdo vit në pusin e shenjtë shekullor Papanasachunai (Papanasam Theertham) në Shkëmbin Swami gjatë periudhës së festës Ther. Hyjnia dhe artifaktet e tjera të shenjta zhyten në ujin e pusit të shenjtë të kompleksit. Besimtarët spërkaten me ujë të shenjtë duke ndjekur Theerthamin. Festa e varkës *Theppath Thiruvilah* konsiston marrjen e Konesarit dhe Mathumai Ambalit në një varkë përreth tempullit nga Shkëmbi Swami nëpër Gjirin e mbrapëm të detit deri te Gjiri holandez i detit. Përgjatë natës përpara Puthandusë në plazhin e Gjirit Holandez zhvillohen diskutime fetare dhe kulturore. Më pas hyjnitë meren për në tempull herët në mëngjes ditën tjetër të Puthandusë nga rruga dhe përmes hyrjes së fortesës Frederick. Tempulli Bhadrakali Amman i Trincomaleet dhe tempuj të tjerë hindu për mjaft shekuj zhvillonin festat e tyre të zhytjes në ujë *Theertham* në gjirin e mbrapëm të detit (Theertha Kadatkarai). *Festa Koneswaram Poongavanam* – Festa e kopshtit të tempullit zhvillohet gjatë kësaj periudhe festive prej njëzet e dy ditësh.
Një procesion i përvitshëm tre-ditor ndjek ditën e Maha Sivarathrit, të zhvilluar çdo vit që nga viti 1951 në vazhdim të rizbulimit të stujave prej bronxi të idhujve në vitin 1950. Duke u zhvilluar në tre faza, në çdo ditë të festës, imazhet e hyjnisë kryesore, Konesarit, hyjneshës bashkëshorte të tij Mathumai Amman, Ganeshit dhe Muruganin sillen nga Shkëmbi Swami deri te hyrja e fortesës Fredrick në karro të zbukuruara Ther përpara se të parakalojnë përmes gjithë Periyakadait të qytetit të Trincomaleet. Karrot tërhiqen nga besimtarët përmes një rruge të dekoruar ndërsa këndojnë hymne. Besimtarët mbajnë Poorna kumbham jashtë shtëpive të tyre përgjatë rrugës dhe luten ndërsa kalon procesioni. Në ditën e dytë të festës zhvillohet një procesion për tempullin Pathirakalai Ambal ku imazhet mbahen për mbrëmjen. Në ditën e fundit të festës, karrot të mëdha tërhiqen për te Koneswarami përgjatë një rruge përmes Trincomaleet, të shoqëruara nga muzikantë me instrumentet tradicionalë Nadeswaram dhe Thavil.

## Legjendat
Sipas një legjende hindu, Shiva në Koneswaram u adhurua nga Indra, mbreti i zotave. Mbreti Ravana i eposit të *Ramayanas* dhe nëna e tij besohet se adhuruan Shivën në formën e lingamit të shentë të Koneswaramit rreth vitit 2000 p.e.s.; e çara e Shkëmbit Swami i është atribuar fuqisë së madhe të Ravanës.
Legjenda holandeze e lidhur me kolonën e rrënojave të Shkëmbit Swami ka të bëjë me një mbishkrim të gjetur të skalitur në monumentin e datuar nga viti 1687. Mbishkrimi shkruan: "Tot gedaghtenis van Fran- cina van Reede, lofr. van Mydregt, dezen A° 1687 M April opgeregt", që i përkthyer do të thotë: "Kjo u ngrit më 24 prill 1687 për të përkujtuar Francina van Reede, zonjën e Manorit të Mydrechtit". Guvernatori holandez i Cejlonit Gustaaf Willem van Imhoff e përmend kolonën në ditarin e tij të vitit 1738, kur vizitoi "Pagoodsbergun" ose "Kodrën e Pagodës" gjatë një udhëtimi nga Jaffna për në Trincomalee për të takuar prijësit Vanniarë në rajon. Aty ai vëren, gjatë vizitës së tij më 31 maj, "emri i Francina van Reede, vajza e komisarit Van Reede, gjendej i skalitur në një shtyllë, me vitin 1687, që tregonte se ajo kishte ardhur deri aty. Asgjë tjetër nuk vlen për tu përmendur...". Babai i vajzës ishte Hendrik van Rheede, komandanti i Jaffnas gjatë sundimit holandez të Cejlonit dhe që lundroi nga Trincomalee deri në Point Pedro më 23 prill 1687. Historiani Jonathan Forbes duke shkruar në vitin 1810 në librin e tij *Eleven Years in Ceylon* e përshkruan kolonën si një përmendore për vetëvrasjen e Francinës, që ishte hedhur nga maja e rrëpirës në detë duke parë të dashurin e saj, një oficer të ri holandez nga i cili ajo u tradhëtua, pasi u largua për në Hollandë. Disa historianë e përshkruajnë këtë histori si një sajim i përzier me praktikat që Queyroz pohonte se ndodhnin me pelegrinët në sit pasi adhuronin idhullin që adhuronin lundërtarët nga deti. Regjistrimet historike nga periudha më e afërt tregojnë se Francina van Reede u rimartua në vitin 1694. Shkrimtarët i përshkruajnë synimet e personit që ringriti kolonën e vjetër hindu dhe skaliti mbishkrimin në të për të përkujtuar Francinën që ishte ngjitur në breg për të përshëndetur largimin e babait të saj dhe si një shenjë e dhembshurisë njerëzore. *E Çara e Ravanës* është e njohur gjithashtu si *E Çara e të Dashuruarve* në referencë me këtë legjendë.

*Dakshina Kailasa Manmiami*, një kronikë mbi historinë e tempullit, vë në pah se i dituri Agastya kalonte nga Vetharaniami në Indinë e jugut për te Tempulli Parameswara i Shivës në Tirukarasai&nbsp;— tani i rrënuar — në bregun e lumit Mavilli përpara adhurimit në Koneswaram; nga ku shkoi te Maha Tuvaddapuri për të adhuruar Ketheeswararin më në fund u vendos në kodrat Podiya.
Një tjetër traditë pretendon se gjatë sundimit të tij në vitin 113 të e.s., mbreti Gajabahu I marshoi nga bastioni i tij jugor për te Konesar Kovili me synimin e shkatërrimit të tij dhe shndërrimin e tij në një tempull budist. Kur po afrohej te ujëmbledhësi Kantalai, ai besohet se u kuruan në mënyrë të mrekullueshme nga verbëria e tij nga një hindu dhe kështu u konvertua në Hinduizëm. Ujëmbledhësi thuhet se është emërtuar sipas kësaj historie *Kandalai* që në gjuhën tamile do të thotë"rritja e syve".
Sri Lanka kishte pasur një histori konflikti midis pakicës së saj hindu tamile dhe shumicës budiste sinhaleze që nga pavarësia e saj politike nga Britania e Madhe në vitin 1948 që çoi në Luftën Cilvile të Sri Lankës. Që nga vitet 1950 budistët sinhalezë kanë pretenduar se Tempulli Tirukoneswaram ishte fillimisht ekskluzivisht një tempull budist. Ata përmendin dhe interpretojnë informacionet historike për Tre Pagodat në sitin e Koneswaramit si aluduese për tempuj budistë. Ajo bazohet gjithashtu mbi një pohim të bërë nga historiani Senarath Paranavithana në leximin e një mbishkrimi sanskrit dhurimi të shekullit të XIII në shkrimin tamil Grantha të bërë nga një Chodaganga Deva të gjetur në kompleksin e tempullit hindu. Mbishkrimi shkruan se Deva zbarkoi në Gokaranna në vitin 1223. Asnjë dëshmi, arkeologjike ose ndonjë lloji tjetër, nuk e mbështet pretendimin se ekzitonin vihara në sit. Burime të tjera tregojnë se kompleksi kishte qenë hindu me seksione budiste para shkatërrimit të tij. Në vitin 1968, qeveria e unitetit e mbizotëruar nga shumica sinhaleze e Partisë së Bashkuar Kombëtare dhe pakica tamile mbizotëronte Partinë Federale u rrëzua pas mosmarrveshjeve rreth deklarimit të sitit hindu një zonë e mbrojtur. Një komitet i caktuar nga një ministër i Partisë Federale për të studiuar mundësinë e shpalljes së mbrojtjes së sitit u braktis pa u këshilluar nga kryeministri i kohës, Dudley Senanayake, pasi mori një letër ankese nga një murg i shquar budist që kundërshtonte për shkak se zona e tempullit do të "bjerë në duarët" e atyre "që nuk janë as sinhalezë as budistë". Partia Federale e tërhoqi mbështetjen e saj për qeverinë në vazhdim të këtij akti. Sipas gazetarëve si T. Sabaratnam, ky incident pati pasoja negative për të ardhmen e bashkëpunimit midis bashkësive tamile dhe sinhaleze.

## Shiko edhe
* Arkitektura e lashtë e Sri Lankës
* Arkitektura Dravidiane
* Tempulli hindu
* Arkitektura Tamile
* Koili
* Lista e tempujve hindu në Sri Lanka

## Referime 
## Bibliografia
* Meera Abraham: Two medieval merchant guilds of south India; 1988.
* H. N. Apte: Vayupurana; kapitulli 48, vargjet 20-30; Poona, 1929.
* A. Sanrnugaratna Ayyar (ed.): Tirukkonasalapuranam; Jaffna, 1909, Avaiyadakkarn.
* 
* João de Barros, Manoel Severim de Faria & João Baptista Lavanha: *Da Asia de João de Barros e de Diogo de Couto*; Volume 13.: Asia de Diogo de Coto.
* 
* Lionel Casson: *The Periplus Maris Erythraei*; 1989, Princeton.
* Hugh Chisholm: *The Encyclopedia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information, Volume 27*; Encyclopedia Britannica, 1911.
* 
* Humphrey William Codrington: *Short History of Ceylon*.
* Frank Moore Colby & Talcott Williams: The New international encyclopaedia; Volume 22, 1923.
* P. P. Vaidyalinga Desicar (ed.): Daksinakailasapuranam; Jaffna, 1916, Tirunakaraccurukkam, vargjet 31–34.
* Constance Frederica Gordon Cumming: Two happy years in Ceylon; 1893.
* Romesh Chunder Dutt: A History of Civilisation in Ancient India: Based on Sanscrit ..., Volume 1; 2001.
* Robert Fellowes & Robert Knox: The history of Ceylon: from the earliest period to the year MDCCCXV [1815]: with characteristic details of the religion, laws, & manners of the people and a collection of their moral maxims & ancient proverbs; 1815.
* Jonathan Forbes & George Turnour: *Eleven years in Ceylon: Comprising sketches of the field sports and natural history of that colony, and an account of its history and antiquities*; 1840.
* Holden Furber: "Imperi rivali nei mercati d’oriente, 1600–1800".
* S. Gnanaprakasar: *A critical history of Jaffna*.
* 
* K. Indrapala: Epigraphia Tamilica; Jaffna Archeological Society, 1971.
* 
* 
* 
* U. Barner Jensen: "Danish East India. Trade coins and the coins of Tranquebar, 1620–1845".
* Taksina Kailacapuranam: Tirunakarac Carukkam; vargjet 28–9, 52–89. Temples of Siva in Sri Lanka, Chinmaya Mission of Sri Lanka, Colombo, 1999.
* 
* 
* 
* 
* Sachindra Kumar Maity: *Masterpieces of Pallava Art*.
* John Watson McCrindle: Ancient India as described in classical literature; 1971
* 
* 
* 
* Dionysius Periegetes: *Dionysii Orbis terrae descriptio''.
* V. Perniola: "The Catholic church in Sri Lanka. The Portuguese period"; vol. II - III.
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Duane W. Roller: Eratosthenes' "Geography"; 2010.
* 
* K.A. Nilakanta Sastri: *A History of South India*.
* Karen Schreitmuller: *Baedeker India*; 2012
* Eustathiusi i Selanikut: *Commentarii in Dionysium Periegetam*.
* Ajay Mitra Shastri: *India as seen in the Bṛhatsaṁhitā of Varāhamihira*; 1969.
* 
* 
* 
* George Woolley Spencer: *The politics of expansion: the Chola conquest of Sri Lanka and Sri Vijaya*; 1983.
* 
* 
*
* 
* 
* Manohar Laxman Varadpande: History of Indian Theatre; Volume 1, 1987.
* S. Vithiananthan: *Nān̲kāvatu An̲aittulakat Tamil̲ārāycci Makānāṭṭu nikal̲ccikaḷ, Yāl̲ppāṇam, Can̲avari, 1974, Volume 2*; 1980.
* Krishna Vwaipayana Vyasa: Mahabharata; seksionet LXXXV dhe LXXXVIII, Libri 3; 400 p.e.s.

## Lidhje të jashtme
*Koneswaram website
*Swami Rock and Koneswaram temple
*Trincomalee in Legend and History
*Discovery of Ravana's swayambhu lingam