Dreri

**Dreri** është një emrë që përfshin të gjitha llojet e familjes Cervidae. Dy grupet kryesore të drerëve janë Cervinae, duke përfshirë muntjact, elkun (uapiti), drerin e rëndomtë, drerin brilopatë dhe çitali; dhe Capreolinae, duke përfshirë renën (karibun), kaprollin, drerin brilopat dhe drerin mushkë. Femrat e reneve dhe meshkujt e të gjitha llojeve të drerëve, përveç drerit kinez të ujit, kanë brirë dhe i ndërrojnë çdo vit. Brirët e tyre janë të ndryshme nga ato të antilopave l, të cilat janë pjesë e familjes Bovidae por brenda të njëjtit rend të dythundrakëve (Artiodactyla).

Drerët e myshqeve (Moshidae) të Azisë dhe drerëve-minjë (Tragulidae) të Afrikës tropikale dhe pyjet e Azisë janë familje të veçantë në kladën e ripërtypësve (Ruminantia). Ata nuk janë të lidhura ngushtë me drerët e vërtetë në mesin e Ruminantia.

Dreri shfaqet në art nga pikturat e shpellës Paleolitike e tutje, dhe ato kanë luajtur një rol në mitologji, fe dhe letërsi përgjatë historisë, si dhe në heraldikë. Rëndësia e tyre ekonomike përfshin përdorimin e mishit të tyre, lëkurat e tyre, të forta dhe brirët e tyre si doreza për thika. Gjuetia e drerit ka qenë një aktivitet popullor që të paktën nga Mesjeta dhe mbetet një burim për shumë familje sot.
## Gama
Drerët jetojnë në një shumëllojshmëri të biomeve, duke filluar nga tundra e deri tek pyjet me shi. Edhe pse zakonsht drerët jetojnë në pyje, shumë drerë janë lloje ekotone që jetojnë në zona kalimtare midis pyjeve dhe shkurreve (për mbulesë) dhe preri dhe savanës (hapësirë e hapur). Shumica e llojeve të mëdha të drerëve banojnë në pyje me gjethe të buta të përziera, pyje halore të përziera malorë, pyjet tropikale sezonale / të thatë dhe habitatet e savanës në të gjithë botën. Pastrimi i zonave të hapura brenda pyjeve deri në një farë mase në të vërtetë mund të përfitojë nga popullsia e drerit duke ekspozuar sipërfaqen me barë dhe duke lejuar që llojet e barërave, barërave të këqija dhe shkurreve, duke bërë që të rriten ato bimë që drerët dëshirojnë të ushqehen. Për më tepër, qasja në tokat bujqësore ngjitur mund të jetë një përfitim gjithashtu për drerët. Sidoqoftë, mbulesa adekuate e pyjeve duhet të sigurohet që popullatat të rriten dhe të lulëzojnë.

Drerët shpërndahet gjerësisht, me përfaqësues indigjenë në të gjitha kontinentet, përveç Antarktidës dhe Australisë, megjithëse Afrika ka vetëm një dre vendës, drerin barbar, një nënlloji të drerit të rëndomt që kufizohet në malet e Atlasit në veriperëndim të kontinentit dhe Megaceroides algericus i zhdukur ishte e pranishme në Afrikën veriore deri në 6000 vjet më parë. Drerët lopatar janë futur në Republikën Jugafrikane. Llojet e vogla të drerëve dhe pudëve të Amerikës Qendrore dhe Jugore, dhe muntjacët të Azisë në përgjithësi zënë pyje të dendura dhe më rrallë shihen në hapësira të hapura, me përjashtim të mundshëm të muntjacit indian. Ekzistojnë gjithashtu disa lloje drerësh që janë shumë të specializuara, dhe jetojnë pothuajse ekskluzivisht në male, kullota, këneta, dhe savana "të lagësht", ose korridore ripariane të rrethuara nga shkretëtira. Disa drerë kanë një shpërndarje rrethore si në Amerikën Veriore ashtu edhe në Euroazi. Shembujt përfshijnë karibun që jetojnë në tundrën Arktik dhe taiga (pyjet boreal). Dreri i Huemuli i Andeve të Amerikës Jugore mbushin nuancat ekologjike të stampekut dhe dhisë së egër.

Përqendrimi më i lartë i llojeve të mëdha të drerit në Amerikën Veriore të butë qëndron në rajonet kanadeze të maleve Roki dhe maleve të Kolumbia midis Albertas dhe Kolumbias Britanike, ku të pesë llojet e drerëve të Amerikës Veriore (dreri bishtëbardhë, dreri mushkë, karibou, elku dhe dreri brilopat) gjenden. Ky rajon ka disa grupe të parqeve kombëtare, përfshirë Parkun Kombëtar Mount Revelstoke, Parkun Kombëtar të Glacier (Kanada), Parkun Kombëtar Yoho, dhe Parkun Kombëtar Kootenay në anën të Kolumbisë Britanike, dhe Parkut Kombëtar të Banff, Parkut Kombëtar Jasper, dhe Parkut Kombëtar i Glacier (SH.B.A.) në anët e Albertës dhe Montanës. Habitatet e shpatit malor ndryshojnë nga habitatet me lagështi halore / pyje të përziera e deri pyje subalpine / pishe te thata me livadhe alpine lart. Zonat e ultësira dhe luginat e lumenjve midis vargmaleve të malit ofrojnë një mozaik të bimëve të lashta dhe parqeve gjetherënëse. Karibuja e rrallë e pyjeve ka gamën më të kufizuar që jeton në lartësi më të larta në livadhet subalpine dhe tundra alpine zonat e disa prej vargjeve malore. Elku dhe dreri mushkë migrojnë midis livadheve alpine dhe pyjeve halore të ulëta dhe kanë tendencë të jenë më të zakonshmet në këtë rajon. Elku gjithashtu banon në tokat e luginës së lumit, të cilat i ndajnë me drerët bishtëtbardhë. Dreri bishtëbardhë kohët e fundit ka zgjeruar gamën e tyre brenda fushës së ultë dhe fundeve të luginës së lumenjve të Rockies kanadeze për shkak të shndërrimit të tokës në tokë bujqësore dhe pastrimit të pyjeve halore, duke lejuar bimësi më gjetherënëse të rrite në shpatet e malit. Ata gjithashtu jetojnë në veri të Calgary dhe Edmonton, ku ata ndajnë habitatin me derin brilopat. Habitatet ngjitur me fushat e livadheve të Fushës së Madhe u lihen tufave të elkëve, bizonëve amerikanë dhe pronghornin.

Kontinenti Evroaziatik (përfshirë nënkontinentin indian) krenohet me më shumë llojesh të drerëve në botë, me më shumë lloje duke u gjetur në Azi. Në krahasim me Evropën, ka diversitet më të ulët në llojet bimore dhe shtazore. Sidoqoftë, shumë parqe kombëtare dhe rezerva të mbrojtura në Evropë kanë popullsi të drerit të rëndomtë, kaprojntë dhe drerët lopatar. Këto lloje janë shoqëruar prej kohësh me kontinentin e Evropës, por gjithashtu banojnë në Azinë e Vogël, malet e Kaukazit dhe Iranin Veriperëndimor. Dreri lopatar evropiane jetoi historikisht në pjesën më të madhe të Evropës gjatë periudhës së akullit, por më pas u kufizua kryesisht në Gadishullin Anadoll, në Turqinë e sotme.

Popullsia e drerit të lopatar në Evropë është rezultati i prezantimeve historike të bëra nga njeriu, së pari në rajonet mesdhetare të Evropës, pastaj përfundimisht në pjesën tjetër të Evropës. Ata fillimisht ishin kafshë parku që më vonë shpëtuan dhe u rivendosën në mënyrë të egër. Historikisht, llojet e drerëve të Evropës kanë ndarë habitatin e tyre pyjor me barngrënës të tjerë, siç është tarpani i zhdukur (kali i pyllit), aurokët e zhdukur (demi i pyllit) dhe bizoni evropian. Vende të mira për të parë drerë në Evropë përfshijnë Malësitë Skoceze, Alpet Austriake, ligatinat midis Austrisë, Hungarisë, Republikës Çeke dhe disa Parqe Kombëtare të shkëlqyera, përfshirë Parkun Kombëtar Doñana në Spanjë, Veluwe në Hollandë, Ardennes në Belgjikë dhe Parku Kombëtar Białowieża i Polonisë. Spanja, Evropa Lindore dhe Malet e Kaukazit kanë akoma zona pyjore të virgjëra që nuk janë vetëm shtëpi e popullsive të konsiderueshme të drerit, por edhe për kafshë të tjera që dikur ishin me bollëk siç ishin, bizoni, rrëqebulli evroaziatik, rrëqebulli iberik, ujqërit dhe arijntë e murrmë.

Përqendrimi më i lartë i llojeve të mëdha të drerit në Azinë e butë ndodhet në pyjet gjethe të përziera, pyjet halore malore dhe taiga që kufizohet me Korenë e Veriut, Manchuria (Kina Verilindore) dhe Rajonin Ussuri (Rusi). Këto janë ndër disa nga pyjet më të pasura me gjethe dhe halore në botë, ku mund të gjesh drerët siberian, drerët sika, elkun dhe dreri brilopat. Rena aziatike pushton skajet veriore të këtij rajoni përgjatë kufirit Sino-Rus.

Drerët të tilla si dreri sika, dreri i Thorolodit, dreri i rëndomtë i Azisë Qendrore, dhe elku kanë qenë historikisht kultivuar për brirët e tyre nga kinezët Han, popujt turk, popujt Tungusik, mongolët, dhe koreanët. Ashtu si populli Sami i Finlandës dhe Skandinavisë, popujt Tungusikë, Mongolisë dhe popujt turq të Siberisë Jugore, Mongolisë Veriore dhe Rajonit Ussuri gjithashtu kanë marrë masa për të ngritur kopetë gjysmë të zbutura të renave aziatike.

Përqendrimi më i lartë i llojeve të mëdha të drerit në tropikët ndodh në Azinë Jugore në rajonin e rrafshit Indo-Gangetik të Indisë dhe rajonin Terai të Nepalit. Këto fusha pjellore të përbëhet nga pyjet tropikale sezonale me lagështi, pyje gjetherënëse të thata,dhe savanat e lagështa që janë shtëpia e çitalit, dreri hundëderrë, barasingha, sambari indian, dhe muntjaci indian. Llojet kullotëse siç janë barasingha e rrezikuar dhe çitali shumë i zakonshëm janë gregare dhe jetojnë në tufat e mëdha. Sambari indian mund të jetë i pangopur por zakonisht është i vetmuar ose jeton në tufat më të vogla. Dreri hundëderr është i vetmuar dhe ka dendësi më të ulët se sa muntjaci indian. Dreri mund të shihet në disa parqe kombëtare në Indi, Nepal dhe Sri Lanka prej të cilave Parku Kombëtar i Kanha, Parku Kombëtar Dudhwa l, dhe Parku Kombëtar Chitwan. Parku Kombëtar Wilpattu i Sri Lankas dhe Parku Kombëtar Yala kanë tufa të mëdha të sambarit dhe muntjacit indian. Sambari indian është më i ëmbël në Sri Lanka sesa pjesët e tjera të gamës së tyre dhe kanë tendencë të formojnë tufa më të mëdha se diku tjetër.

Lugina e Lumit Chao Praya e Tajlandës dikur ishte kryesisht me pyje të lagështa sezonale tropikale dhe savanat e lagësht që priste popullsitë e drerit hundëderrë, dreri i Skomburgkut të zhdukur, dreri i Eldit, sambari indian dhe muntjaci indiane. Edhe dreri hundëderrë dhe dreri i Eldit janë të rralla, ndërsa sambari indian dhe muntjaci indian lulëzojnë në parqet kombëtare të mbrojtura, siç është Khao Yai. Shumë nga këto lloje drerësh të Azisë Jugore dhe Juglindore gjithashtu ndajnë habitatin e tyre me barngrënës të tjerë, siç janë elefantët aziatikë, llojet e ndryshme të rinocerontëve aziatike, llojet e ndryshme të antilopës (si nilgai, antilopa me katër brirë, antilopa e zezë, etj.) gazela indiane në Indi, dhe buajve (të tilla si të egër buajve të egër të ujit, gaurin, dhe kouprei). Një mënyrë që barngrënësit të ndryshëm mund të mbijetojnë së bashku në një zonë të caktuar është që secila lloji të ketë preferenca të ndryshme ushqimore, megjithëse mund të ketë disa mbivendosje.

Australia ka gjashtë lloje të futura drerësh që kanë krijuar popullsi të qëndrueshme të egër nga lëshimet e shoqërisë aklimatizuese në shekullin e 19-të. Këto janë dreri lopatar, dreri i rëndomt, sambari, drerin hundëderrë, rusa, dhe çitali. Dreri i rëndomt i futur në Zelandën e Re në 1851 nga aksionet angleze dhe skoceze u zbut në fermat e drerit nga fundi i viteve 1960 dhe janë kafshë të zakonshme të fermave tani. Shtatë lloje të tjera të drerëve u futën në Zelandën e Re por asnjëra nuk është aq e përhapur sa dreri i rëndomt. 
## Pëshkrimi fizik
Dreri përbën familjen e dytë më të larmishme të artiodaktilëve pas bovidëve.  Karakteristikat tipike të drerit përfshijnë këmbët e gjata, të fuqishme, një bisht zvogëlues dhe veshët e gjatë.  Dreri shfaq një variacion të gjerë në përmasat fizike. Dreri më i madh ekzistues është dreri brilopat, i cili është i gjatë gati 2z6 metra dhe masa e tij është deri në 800 kilogram.  Elku qëndron 1,4–2 metra në shpatull dhe e ka masën 240–450 kilogram.  Pudu verior është dreri më i vogël në botë; ajo arrin thjesht 32–35 centimetra në shpatull dhe masa e tij është 3,3–6 kilogram. Pudu jugor është vetëm pak më i gjatë dhe më i rëndë. dhe, përveçse femrës së renës, vetëm meshkujt posedojnë brirët. 

Ngjyra e palltos në përgjithësi ndryshon midis të kuqes dhe të murrme,  megjithëse mund të jetë po aq e errët sa kafeja çokollatë tek dreri i tufës  ose të ketë një nuancë gri si tek elku.  Disa lloje të tilla si çitali, dreri lopatar  dhe dreri sika  shfaqin pika të bardha në një shtresë kafe. Palltoja e renës tregon një variacion të dukshëm gjeografik.  Dreri i nënshtrohet dy ndryshimeve në një vit;  për shembull, tek dreri i rëndomtë, palltoja e verës me flokë të kuq të hollë zëvendësohet gradualisht nga pallto dimërore e dendur, gri me ngjyrë kafe, në vjeshtë, e cila nga ana tjetër i jep rrugë palltos verore në pranverën e ardhshme.  Ndryshimi i gëzofit ndikohet nga fotoperiodi. 

Dreri janë gjithashtu kërcyes dhe notarë të shkëlqyeshëm. Dreri është ripërtypës dhe ka një lugth me katër dhoma. Disa drerë, siç janë ato në ishullin Rùm,  konsumojnë mish kur është në dispozicion. 

Pothuajse të gjithë drerët kanë një gjëndër të fytyrës para secilit sy. Gjëndra përmban një feromon të fortë aromatik, i përdorur për të shënuar gamën e tij të shtëpisë. Llojet e drerëve i hapin këto gjëndra të gjera kur zemërohen ose ngacmohen. Të gjithë drerët kanë një mëlçi pa fshikëzn e tëmthit 
### Brirët
]]
 Të gjitha drerët mashkuj posedojnë brirë, me përjashtim të drerit të ujit, në të cilin meshkujt kanë qenie të gjatë si lëkure, të cilat arrijnë nën nofullën e poshtme.  Femrat zakonisht u mungojnë brirët, megjithëse rena femër mbajnë brirë më të vogla dhe më pak të degëzuara se ato të meshkujve.  Herë pas here, femrat në lloje të tjera mund të zhvillojnë brirë, veçanërisht tek kaprolli, dreri i rëndomt, dreri bishtëbardhë dhe dreri mushkë dhe më rrallë tek drerët plesiometacarpal. Një studim i drerit bishtëbardhë të rrënuar vuri në dukje se rrëmujët kanë tendencë të jenë të vegjël dhe të keqformuar, dhe bien shpesh gjatë kohës së ndërrimit. 
Dreri lopatar dhe llojet e ndryshme të renëve kanë brirët më të mëdhenjtë, si dhe ato më të rënda, si në terma absolutë ashtu edhe në proporcion me masën e trupit (një mesatare prej 8 gramë për kilogram të masës trupore);  dreri i tufës, nga ana tjetër, ka brirët më të vogla të të gjithë drerëve, ndërsa pudú ka brirët më të lehtë për sa i përket masës trupore (0,6 gramë ) për kilogram të masës trupore.  

Brirët mund të jenë një nga karakteristikat më të ekzagjeruara seksuale mashkullore,  dhe kanë për qëllim kryesisht suksesin riprodhues përmes përzgjedhjes seksuale dhe për luftime. Brirët janë të lidhur me pozicionin e një individi në hierarkinë sociale dhe sjelljen e tij. Për shembull, sa më të rënda janë vorbullat, aq më i lartë është statusi i individit në hierarkinë shoqërore dhe aq më i madh është vonesa në rënien e brirëve.  Brirët mund të jenë një sinjal i sinqertë i cilësisë gjenetike; meshkujt me brirë më të mëdha në krahasim me madhësinë e trupit priren të kenë rezistencë të shtuar ndaj patogjenëve  dhe kapacitet më të lartë riprodhues. 
### Dhëmbët
Shumica e drerve kanë 32 dhëmbë. Elku dhe rena mund të jenë përjashtim, pasi ato mund të mbajnë kaninat e tyre të sipërme dhe kështu të kenë 34 dhëmbë.  Dreri kinez i ujit, dreri i ngritur dhe muntjaci i kanë zgjeruar dhëmbët e sipërm të qenit duke formuar dhëmbë të mprehta, ndërsa llojet e tjera shpesh u mungojnë dhëmbët e qenit të sipërme. Dhëmbët e drerit kanë kreshtë gjysmëhënës prej smalti, të cilat u mundësojnë atyre të bluajnë një larmi të gjerë të bimësisë.  Dhëmbët e drerit janë përshtatur për të ushqyer me bimësi, dhe si ripërtypësit e tjerë, ata nuk kanë incizues të sipërm, në vend të kësaj kanë një jastëk të fortë në pjesën e përparme të nofullës së sipërme të tyre.

## Biologjia 
### Dieta
Dreri është kullotës, dhe ushqehet kryesisht me barëra, shkurre dhe pemë, me konsum shtesë të likeneve në gjerësi veriore gjatë dimrit.  Ata kanë lugthë të vogël, të pa specifikuar, sipas standardeve të barngrënësve dhe kërkesave të larta për ushqim. Në vend që të ushqehen dhe tretin sasi të mëdha të ushqimit me fibroze të shkallës së ulët, si p.sh., delet dhe lopët, dreri zgjedhin, gjethet e reja, barishtet e freskëta, degëzat e buta, frutat, kërpudhat dhe likenet. Ushqimi me fibra të ulët, pas fermentimit dhe copëzimit minimal, kalon me shpejtësi në kanalin ushqyes. Dreri kërkon një sasi të madhe të mineraleve të tilla si kalciumi dhe fosfat në mënyrë që të mbështesin rritjen e brirëve, dhe kjo kërkon më tej një dietë të pasur me lëndë ushqyese. Sidoqoftë, ka disa raporte për drerin që merren me aktivitete mishngrënëse, të tilla si ngrënia e të peshqve të vdekur përgjatë liqeneve  ose vezët e thëllëzës veriore. 

### Riprodhimi 
Pothuajse të gjithë drerët janë të ashtuquajtura lloje uniparental: i vogli kujdesen vetëm nga nëna. Një femër në përgjithësi ka një ose dy të vegjël në të njëjtën kohë. Sezoni i çiftëzimit zakonisht fillon në fund të gushtit dhe zgjat deri në dhjetor. Disa lloje bashkohen deri në fillim të marsit. Periudha e shtatëzanis është diku deri në dhjetë muaj për kaprollit. Shumica e të vegjëlve lindin me leshin e tyre të mbuluar me njolla të bardha, megjithëse në shumë lloje ato humbasin këto pika deri në fund të dimrit të tyre të parë. Në njëzet minutat e para të jetës së jetës, të vegjëlit fillon të marrë hapat e saj të parë. Nëna e saj e lëpinë pë ta pastruar derisa të jetë pothuajse pa aromë, kështu që grabitqarët nuk do ti gjejnë. Nëna e saj largohet shpesh për të kullosur, dhe të vegjëlve nuk i pëlqen të mbetet pas. Ndonjëherë nëna e saj duhet butësisht ta shtyjë poshtë me këmbën e saj.  I vogli qëndron i fshehur në bar për një javë derisa të jetë mjaft i fortë për të ecur me nënën e saj. I vogli dhe nëna e saj qëndrojnë së bashku për rreth një vit. Një mashkull zakonisht largohet dhe nuk e sheh më kurrë nënën e tij, por femrat ndonjëherë kthehen me të vegjëlit e tyre dhe formojnë tufa të vogla.
### Sëmundjet
Në disa zona të Britanisë së Madhe, dreri (sidomos dreri lopatar), janë implikuar si një rezervuar i mundshëm për transmetimin e tuberkulozit të gjedhit,  një sëmundje e cila në Britani të Madhe në 2005 kushtoi 90 milion £ në përpjekjet për të zhdukur.  Dreri me bisht të bardhë Odocoileus virginianus është konfirmuar si nikoqiri i vetëm i mirëmbajtjes në shpërthimin e tuberkulozit të gjedhit në Miçigan i cili mbetet një pengesë e rëndësishme për zhdukjen mbarëkombëtare të sëmundjes të bagëtis në SHBA. 

Dreri brilopat dhe dreri mund të mbajë tërbimin. 

Drerët brilopat mund të vuajë nga krimbi i trurit, një helminth që shpon vrima nëpër tru në kërkimin e tij për një vend të përshtatshëm për të hedhur vezët e tij. Një biolog shprehet se "Ata lëvizin për të kërkuar vendin e duhur dhe kurrë nuk e gjejnë atë vërtet." Dreri duket se është imun ndaj këtij paraziti; ai kalon në sistemin e tretjes dhe ekskretohet në fecës. Paraziti nuk ekzaminohet nga zorrët e dhjamit, dhe kalon në tru ku bëhet dëmtimi që është i dukshëm nga jashtë, si në sjellje ashtu edhe në lëvizje. 
## Evolucioni
Besohet që dreri të kenë evoluar nga kafshë të cilë ngjasojnë duikerët e sotëm në fillim të Eocenit, dhe u zhvilluar gradualisht në cervoidët në Miocenit. Përfundimisht, me zhvillimin e brirëve, çatajtë, si dhe incizorët e sipërm u zhdukën. Kështu, evolucioni i drerit zgjati afro 30 milion vjet. Biologu Valerius Geist sugjeron që evolucioni të ketë ndodhur në faza. Nuk ka shumë fosile të spikatura për të gjurmuar këtë evolucion, por vetëm fragmente skelete dhe brirësh që mund të ngatërrohen lehtësisht me gërmadhat e rreme të llojeve jo cervise.  Analiza e një skeleti gati të plotë të Diacodexis të zbuluar në vitin 1982 shkaktoi spekulime se ky stërgjysh mund të ishte më afër joripërtypësve sesa ripërtypësve.  Andromeryx është një tjetër ripërtypës i shquar parahistorik, por duket se është më afër drerëve-minjë. 

### Epoka e Oligocenit 
'']]
Formimi i Himalajeve dhe Alpeve solli ndryshime të rëndësishme gjeografike. Kjo ishte arsyeja kryesore pas diversifikimit të gjerë të formave të drerit dhe shfaqjes së cervidëve nga Oligoceni në Pliocenin e hershëm.  Pjesa e fundit e Oligocenit (28-34 milion vjet më parë), u shfaqën Eumeryx në Evropa dhe Leptomeryx në Amerikën Veriore. Këto të fundit ngjasonin me bovidët dhe me cervidët moderne në morfologjinë dentare, ndërsa i pari ishte më i përparuar.  Forma të tjera si dreri përfshinin Blastomeryx e Amerikës Veriore dhe Dremotherium i Evropës ; këto kafshë me dhëmbë nga shabllonët besohet se kanë qenë paraardhësit e drejtpërdrejtë të të gjithë drerëve moderne të. Një formë tjetër bashkëkohore ishte Protoceratidi, protokeratid me katër brirë, që u zëvendësua nga Syndyoceras në Miocen; këto kafshë ishin unike kur kishin një bri në hundë. 
### Epoka e Miocenit
Dëshmitë fosile sugjerojnë se anëtarët më të hershëm të mbifamiljes Cervoidea u shfaqën në Evroazi në Miocene. Dicrocerus, Euprox dhe Heteroprox ishin ndoshta antarët e para cervidë. Dicrocerus paraqiti brirë të vetme që binin rregullisht.  Stephanocemas kishte më shumë brirë të zhvilluara dhe shpërndarës (kurorëzuara).  Procervulus ( Palaeomerycidae )zotëronte brirë që nuk binin.  Format bashkëkohore të tilla si merycodontinët përfundimisht i dhanë lindje pronghornit modern. 

Cervinae u shfaq si grupi i parë i cervidëve ekzistuese rreth 7–9 milion vjetë më parë, gjatë Miocenit të vonë në Azinë qendrore. Fisi Muntiacini bëri paraqitjen e tij si † Muntiacus leilaoensis rreth 7–8 milion vjet më parë;  muntjacët e hershme ndryshonin në madhësi - të vegjël aq sa lepuri. Ata kishin brirë për mbrojtje.  fosilet e cervidëve nga Plioceni i hershëm deri në Pleistocen janë gërmuar në Kinë  dhe Himalajet.  Ndërsa Cervus dhe Dama shfaqeshin gati 3 milion vjetë më parë, Axis u shfaq Në Pliocen-Pleistocenit. Fiset Capreolini dhe Rangiferini u shfaqën rreth 4-7 milion vjet më parë.  Drerët pushtojnë Amerikën Jugore në fund të Pliocenit si pjesë e Shkëmbimit të Madhë Amerikan, falë Isthmusit të formuar së fundmi në Panama, dhe doli i suksesshëm për shkak të numrit të vogël të konkurrentëve që konkurrojnë në kontinent. 
### Epoka e Pleistocenit
Dreri i madh me brirë mbresëlënëse evoluan gjatë Pleistocenit të hershëm, ndoshta si rezultat i burimeve të bollshme për të nxitur evolucionin.  † Megaloceros (Pliocene – Pleistocene) paraqiti elkun irlandez ( M. giganteus ), një nga cervidët më të mëdhenj të njohur. Elku irlandez arriti në 2 metra në shpatull dhe kishte brirë të rënda që lëviznin 3.6 metra (12 ft) nga maja në majë.  Këto kafshë të mëdha mendohet se janë përballur me zhdukje për shkak të konfliktit midis përzgjedhjes gjinore për kafshët e mëdhenj dhe trupin dhe seleksionimin natyror për një formë më të vogël.  Ndërkohë, dreri brilopatë dhe rena rrezatuan në Amerikën Veriore nga Siberia. 
## Taksonomia dhe klasifikimi
Drerët përbëjnë familjen Cervidae në rendin e Artiodaktila. Kjo familje u përshkrua për herë të parë nga zoologu gjerman Georg August Goldfuss në librin Handbuch der Zoologie (1820). Janë njohur tre nënfamilje: Capreolinae (përshkruar për herë të parë nga zoologu anglez Joshua Brookes në 1828), Cervinae (përshkruar nga Goldfuss) dhe Hydropotinae (përshkruar për herë të parë nga zoologu francez Louis Trouessart në 1898). 

Përpjekje të tjera për klasifikimin e drerit kanë qenë të bazuara në dallime morfologjike dhe gjenetike.  Natyralisti anglo-irlandez Victor Brooke sugjeroi në 1878 që dreri të mund të jetë i bifurkuar në dy klada në bazë të veçorive të eshtrave të dytë dhe parakrahët e tyre: Plesiometacarpalia (dreri i Botës së Vjetër) dhe Telemetacarpalia (më drerët e Botës së Re). Ai e trajtoi drerin e myshkut si një cervid, duke e vendosur nën nënfamiljen Telemetacarpalia. Ndërsa drerët telemetacarpal tregonin vetëm ato elemente të vendosura larg nga nyja, drerët plesiometacarpal mbajti elementët më afër bashkimit gjithashtu.  Diferencimi në bazë të numrit të kromozomeve në fund të shekullit të 20-të nuk ka qenë i rregullt nga disa mospërputhje.  Megjithatë, ata u kthyen nga ky klasifikim në vitin 2000. 
### Marrëdhëniet jashtë-familjare
Deri në fillim të shekullit XX kuptohej që familja Moshidae (drerët e myshqeve) është famlija motër e Cervidae. Megjithatë, një 2003 studimi filogjenetik nga Alexandre Hassanin (i Muzeut Kombëtar të Historisë Natyrore, Francë ) dhe kolegët, zbuloi se Moshidae dhe Bovidae formojnë një kladë motër dhe jo me Cervidae. Sipas studimit, Cervidae u largua nga klada Bovidae-Moshidae 27 deri në 28 milion vjet më parë.  Në vijim kladogrami është bazuar në studimin e vitit 2003.

## Mardhënit mbrenda-familajre
Një studim filogjenetik i vitit 2006 i marrëdhënieve të brendshme në Cervidae nga Clément Gilbert dhe kolegët e ndanë familjen në dy kada kryesore: Capreolinae (dreri telemetacarpal ose i Botës së Re) dhe Cervinae (dreri plesiometacarpal ose i Botës së Vjetër). Studimet në fund të shekullit të 20-të sugjeruan një bifurkim të ngjashëm në familje. Kjo, si dhe studimet e mëparshme të mbështetur monofile në Cervinae, ndërsa Capreolinae duket parafiletik. Studimi i vitit 2006 identifikoi dy linja në Cervinae, Cervini (që përfshin gjininë Axis, Cervus, Dama dhe Rucervus ) dhe Muntiacini (Muntiacus dhe Elaphodus). Capreolinae paraqiti tre linja, Alceini (llojet Alces), Capreolini (Capreolus dhe nënfamilja Hydropotinae) dhe Rangiferini ( llojet e Blastocerus, Hippocamelus, Mazama, Odocoileus, Pudu dhe Rangifer). Kladogrami i mëposhtëm është i bazuar në studimin e vitit 2006.

## Mardhëniet me njerëzit 
### Në parahistori
Dreri ishte një burim i rëndësishëm ushqimi për hominidët e hershme. Në Kinë, Homo erectus ushqehej me drerin sika, ndërsa dreri i rëndomt u gjuajt në Gjermani. Në Paleolitin e Sipërm, renët ishte ushqimi kryesor për njerëzit Cro-Magnon, 

### Në histori 
Dreri kishte një rol qendror në artin antik, kulturën dhe mitologjinë e Hitejve, Egjiptianëve të Lashtë, Keltëve, Grekëve të Lashtë, Aziatikëve dhe shumë popujve të tjerë. Për shembull, mozaiku i gjuetis së drerit i Pellës antike, nën Mbretërinë e Maqedonisë (shek. IV p.e.r.), ndoshta përshkruan Lekën e Madh duke gjuajtur drerë me Hephaistion.  Në Shintoizmin japonez, dreri sika besohet të jetë një i dërguar për perënditë. Në Kinë, dreri shoqërohet me domethënie të madhe medicinale; penisi i drerit mendohet nga disa në Kinë të kenë veti afrodiziake. Dreri me njolla besohet në Kinë që shoqëron perëndinë e jetëgjatësisë. Dreri ishte kafsha kryesore sakrifikuese për Indianët Huichal të Meksikës. Në Evropën mesjetare, dreri u shfaq në skenat e gjuetisë dhe çmimeve. Dreri përshkruhet në shumë materiale nga civilizime të ndryshme para-hispanike në Ande. 

### Në letërsi
Dreri ka qenë një pjesë integrale e fabulave dhe veprave të tjera letrare që nga fillimi i shkrimit. Drerët meshkuj u përdorën si simbole në shkrimet e fundit sumeriane. Për shembull, varka e perëndisë sumeriane Enki është quajtur Dreri i Azbu. Ekzistojnë disa përmendje të kafshës në Rigveda, si dhe Bibla. Në epikën indiane Ramayana, Sita është joshur nga një dre i artë që Rama përpiqet të kapë. Në mungesë të Ramës dhe Lakshmanit, Ravana rrëmben Sitën. Shumë nga fabulat alegorike të Aesopit, të tilla si "Dreri në pishinë", "Doe me një sy" dhe "Dreri dhe Luani", personifikojnë drerin për të dhënë mësime morale. Për shembull, "Dreri Sick" jep mesazhin se miqtë e paqartë mund të bëjnë më shumë dëm sesa mirë. 

### Simbolika 
, Francë]]
]]                                             Llojet e ndryshme të drerit shfaqen shpesh në heraldikën evropiane. Në armaturën britanike, termi "mallë" përdoret zakonisht për t'iu referuar drerit të rëndomtë mashkull të mishëruar.
Shembuj të drerit në veshjet mund të gjenden në krahët e Hertfordshire, Angli dhe qytetit të Hertfordit. Një dre shfaqet në krahët e Autoritetit Postar Izraelit. Veshjet e armëve që përmbajnë drerin përfshijnë ato të Dotternhausen, Thierachern, Friolzheim, Bauen, Albstadt dhe Dassel në Gjermani; i Earls Bathurst në Angli; të Balakhna, Rusi; të Åland, Finlandë; të Gjemnes, Hitra, Hjartdal, Rendalen dhe Voss në Norvegji; e Jelenia Góra, Poloni; të Umeå, Suedi; të Queensland, Australi; të Cervera, Katalonja; të Irlandës Veriore; dhe të Kilit. 

Llojet e tjera të drerve të përdorura në heraldikë përfshijnë pjesën e pëparme, por pa brirët, si dhe gishtat e krahut. Pragu i detit, që zotëron rrënojat, kokën, parakrahët dhe pjesën e sipërme të një luge dhe bishtin e një sirenë, shpesh gjendet në heraldikën gjermane.   Për shkak të natyrës të egër dhe dietës së drerit, venioni më së shpeshti merret përmes gjuetisë së drerëve. Në Shtetet e Bashkuara, ajo prodhohet në sasi të vogla në krahasim me viçin, por prapë përfaqëson një tregti të konsiderueshme. Deri në vitin 2012, rreth 25,000 ton drerë të rëndomt u rritën në fermat në Amerikën Veriore. Vendet kryesore prodhuese të drerit janë Zelanda e Re, udhëheqësi i tregut, me Irlandën, Britaninë e Madhe dhe Gjermaninë. Tregtia fiton mbi 100 milion dollarë në vit për këto vende.   

Me gëzofin bëhen një lëkurë e butë. Nuk ka asgjë të veçantë për lëkurat me lesh pasi flokët janë të brishtë dhe së shpejti bien. Brirët përdoren për qëllime zbukuruese, të cilat përdoren për të bërë doreza ombrellash, dhe për qëllime të ngjashme; briri i elkut shpesh është përdoret për bërjen e dorezave të thikës.  

Dreri prej kohësh është riprodhuar në robëri si zbukurime për parqet, por vetëm në rastin e renë ka patur sukses në zbutje.  Sami i Skandinavi dhe Gadishullin Kola e Rusisë dhe popujt e tjerë nomade të Azisë veriore përdorimit renë për ushqim, veshje, dhe transportit. Dreri i riprodhuar për gjueti zgjidhet bazuar në madhësinë.  Në Amerikën Veriore, renët, e njohur atje si karibu, nuk është e zbutur. 

Përplasjet e automjeteve me drerët mund të imponojnë një kosto të konsiderueshme në ekonomi. Në SH.B.A., rreth 1.5 milion përplasje drerësh me automjete ndodhin çdo vit, sipas Administratës Kombëtare të Sigurisë së Trafikut në Autostradën. Këto aksidente shkaktojnë rreth 150 vdekje njerëzore dhe 1,1 miliard dollarë dëme në pronë në vit.  Në Skoci, disa rrugë përfshirë A82, A87 dhe A835 kanë pasur mjaft probleme të konsiderueshme me përplasjet e automjeteve me drerët (DVC) që grupe të shenjave paralajmëruese automatike të aktivizuara të automjeteve janë instaluar përgjatë këtyre rrugëve.  

Në disa zona të Britanisë së Madhe, dreri (sidomos dreri loptar ), janë implikuar si një rezervuar i mundshëm për transmetimin e tuberkulozit të gjedhit, 

## Referime