Arti fetar

[parapamje|Mozaiku bizantin i shekullit të 9-të i [Hagia Sophia që tregon imazhin e Virgjëreshës dhe Fëmijës, një nga mozaikët e parë postikonoklastik. Është vendosur në sfondin origjinal të artë të shekullit të 6-të]]
**Arti fetar** është një paraqitje vizuale e ideologjive fetare dhe marrëdhënies së tyre me njerëzit. Arti i shenjtë lidhet drejtpërdrejt me artin fetar në kuptimin që qëllimi i tij është adhurimi dhe praktikat fetare. Sipas një grupi përkufizimesh, veprat e artit që janë të frymëzuara nga feja, por që nuk konsiderohen tradicionalisht të shenjta, mbeten nën termin ombrellë të artit fetar, por jo artit të shenjtë.

Terma të tjerë që përdoren shpesh për artin e feve të ndryshme janë imazhi i kultit, zakonisht për imazhin kryesor në një vend adhurimi, ikona në kuptimin e saj më të përgjithshëm (jo i kufizuar në imazhet ortodokse lindore) dhe "imazh devocional" zakonisht nënkupton një imazh më të vogël për lutje ose adhurim privat. Imazhet shpesh mund të ndahen në "imazhe ikonike", duke treguar vetëm një ose më shumë figura, dhe "imazhe narrative" që tregojnë momente nga një episod ose histori që përfshin figura të shenjta.

Përdorimi i imazheve ka qenë i diskutueshëm në shumë fe. Termi për një kundërshtim të tillë është anikonizëm, me ikonoklasizëm që është shkatërrimi i qëllimshëm i imazheve nga njerëzit e së njëjtës fe.

## Arti i krishterë
Arti i shenjtë i krishterë është prodhuar në një përpjekje për të ilustruar, plotësuar dhe portretizuar në formë të prekshme parimet e Krishterimit, megjithëse përkufizime të tjera janë të mundshme. Është për të krijuar imazhe të besimeve të ndryshme në botë dhe se si duket ajo. Shumica e grupeve të krishtera përdorin ose kanë përdorur artin në një farë mase, edhe pse disa kanë pasur kundërshtime të forta ndaj disa formave të imazhit fetar, dhe ka pasur periudha të mëdha ikonoklasiste brenda Krishterimit.

Shumica e artit të krishterë është aluziv, ose i ndërtuar rreth temave të njohura për vëzhguesin e synuar. Imazhet e Jezusit dhe skenat narrative nga Jeta e Krishtit janë temat më të zakonshme, veçanërisht imazhet e Krishtit në Kryq.

Skenat nga Dhiata e Vjetër luajnë një rol në artin e shumicës së besimeve të krishtera. Imazhet e Virgjëreshës Mari, që mban foshnjën Jezus dhe imazhet e shenjtorëve janë shumë më të rralla në artin protestant sesa ai i Katolicizmit Romak dhe Ortodoksisë Lindore.

Për të mirën e analfabetëve, u zhvillua një sistem ikonografik i përpunuar për të identifikuar përfundimisht skenat. Për shembull, Shën Agnes e përshkruar me një qengj, Shën Pjetri me çelësa, Shën Patriku me një shamrock. Çdo shenjtor mban ose shoqërohet me atribute dhe simbole në artin e shenjtë.

## Arti islam
Një ndalim kundër paraqitjes së imazheve reprezentative në artin fetar, si dhe natyra dekorative e natyrshme e shkrimit arab, çoi në përdorimin e dekorimeve kaligrafike, të cilat zakonisht përfshinin përsëritjen e modeleve gjeometrike dhe formave bimore (arabeska) që shprehnin idealet e rendit dhe natyrës. Këto u përdorën në arkitekturën fetare, qilimat dhe dokumentet e shkruara me dorë. Arti islam e ka pasqyruar këtë botëkuptim të ekuilibruar dhe harmonik. Ai fokusohet në thelbin shpirtëror dhe jo në formën fizike.

Ndërsa ka pasur një neveri ndaj adhurimit të mundshëm të idhujve gjatë historisë islame, kjo është një pikëpamje krejtësisht moderne sunite. Miniaturat persiane, së bashku me përshkrimet mesjetare të Muhamedit dhe engjëjve në Islam, qëndrojnë si shembuj të spikatur në kundërshtim me traditën moderne sunite. Gjithashtu, muslimanët shiitë janë shumë më pak të urryer ndaj përshkrimit të figurave, duke përfshirë atë të Profetit për sa kohë që përshkrimi është i respektueshëm.

### Paraqitja e figurës
Rezistenca islame ndaj përfaqësimit të qenieve të gjalla në fund të fundit rrjedh nga besimi se krijimi i formave të gjalla është unik për Zotin. Është për këtë arsye që roli i imazheve dhe krijuesve të imazheve ka qenë i diskutueshëm.

Deklaratat më të forta mbi temën e përshkrimit figurativ janë bërë në Hadith (Traditat e Profetit), ku piktorët sfidohen të "japin frynë jetës" në krijimet e tyre dhe kërcënohen me ndëshkim në Ditën e Gjykimit.

Kurani është më pak specifik, por dënon idhujtarinë dhe përdor termin arab *musawwir* ("krijues i formave", ose artist) si epitet për Zotin. Pjesërisht si rezultat i kësaj ndjenje fetare, figurat në pikturë shpesh stilizoheshin dhe, në disa raste, ndodhi edhe shkatërrimi i veprave artistike figurative. Ikonoklazia ishte e njohur më parë në periudhën bizantine dhe anikoniizmi ishte një tipar i botës judaike, duke e vendosur kështu kundërshtimin islam ndaj paraqitjeve figurative brenda një konteksti më të gjerë. Megjithatë, si stoli, figurat nuk kishin ndonjë rëndësi më të madhe dhe ndoshta për këtë arsye përbënin më pak sfidë. Ashtu si me format e tjera të zbukurimeve islame, artistët përshtatën dhe stilizuan lirisht format bazë njerëzore dhe shtazore, duke krijuar një larmi të madhe modelesh të bazuara në figura.

### Kaligrafia
Kaligrafia është një element shumë i vlerësuar i artit islam. Kurani u transmetua në gjuhën arabe dhe e natyrshme brenda shkrimit arab është potenciali për forma zbukuruese. Përdorimi i kaligrafisë si stoli kishte një tërheqje të caktuar estetike, por shpesh përfshinte edhe një komponent themelor talismanik. Ndërsa shumica e veprave të artit kishin mbishkrime të lexueshme, jo të gjithë muslimanët do të kishin qenë në gjendje t'i lexonin ato. Gjithmonë duhet mbajtur parasysh, megjithatë, se kaligrafia është kryesisht një mjet për të transmetuar një tekst, ndonëse në formë dekorative. Nga shembujt e tij të thjeshtë dhe primitivë të hershëm të shekullit të 5-të dhe të 6-të p.e.s., alfabeti arab u zhvillua me shpejtësi pas ngritjes së Islamit në shekullin e 7-të në një formë të bukur arti. Dy familjet kryesore të stileve kaligrafike ishin stilet e thata, të quajtura përgjithësisht Kufik, dhe stilet kursive të buta, të cilat përfshijnë Naskhi, Thuluth, Nastaliq dhe shumë të tjerë.

## Referime