Mohenxho-daro

**Mohenjo-daro** (sindhi: موئن جو دڙو, urdu: موئن جو دڑو), fjalë për fjalë *Kodra e të vdekurve*; është një sti arkeologjik në provincën e Sindhit të Pakistanit. I ndërtuar rreth vitit 2500 p.e.s., ishte një nga vendbanimet më të mëdha të Qyt. të Lug. së Indusit dhe një nga vendbanimet urbane madhore më të hershme të botës, bashkëkohës me qytetërimet e Egjiptit të Lashtë, Mesopotamisë, Qytetërimin Minoik të Kretës dhe Qyt. Norte Chico. Mohenjo-daro u braktis në shek. e XIX p.e.s. pas rënies së Qyt. të Lug. së Indusit dhe siti nuk u zbulua deri në vitet 1920. Gërmime domethënëse janë kryer që atëherë dhe siti i qytetit është shpallur trashëgimi botërore nga UNESCO në vitin 1980. Aktualisht siti është i kërcënuar nga erozioni dhe restaurimet e papërshtashme. Emri zanafillës është i panjohur. Bazuar në analizën e një vule të Mohenjo-daro-s, Iravatham Mahadevan hamendësoi se emri i vjetër i qytetit mund të ketë qenë *Kukkutarma* ("qyteti [*-rma*] i gjelave [*kukkuta*]"). Lufta e gjelave mund të ketë pasur domethënie rituale dhe fetare për qytetin, me rraca të zbutura pulash për qëllime të shenjta, më shumë se sa si burim ushqimi. Mohenjo-daro mund të ketë qenë një pikë shpërndarjeje për zbutjen e përgjithshme të pulave.

## Vendndodhja
Mohenjo-daro gjendet në perëndim të Lumit Indus në distriktin Larkana, të provincës Sindh të Pakistanit, një një pozicion qendror midis Lumit Indus dhe Lumit Ghaggar-Hakra. Është i vendosur në një breg të Pleistocenit në mes të fushës alluvionale të Luginës së Indusit, rreth 28&nbsp;km nga qyteti i Larkana-s. Maja ishte e shquar gjatë kohës së Qyt të Lug së Indusit, duke i lejuar qytetit të qëndronte mbi fushën rrethuese aluvinale, por që atëherë vërshimet e mëvonshme të ujërave e kanë mbuluar shumicën e kodrës në depozitime aluvionale. Indusi rrjedh akoma në krahun lindor të sitit, por shtrati lumor Ghaggar-Hakra në krahun perëndimor tashmë është tharë.

## Konteksti historik
Mohenjo-daro u ndërtua në shek. e XXVI p.e.s.. Ishte një nga qytetet më të mëdhenj të Qyt. të Lug. së Indusit, i njohur edhe si Qytetërimi Harapas, që u zhvillua rreth vitit 3000 p.e.s. nga Kultura para-historike e Indusit. Në kulmin e tij, Qyt. i Lug. së Indusit u shtri shumë në atë që sot është Pakistani dhe India veriore, duke u shtrirë në perëndim deri në kufijtë e Iranit, në jug deri në Gujarat dhe në veri deri në avanpostin e Baktrias, me qendrat më të mëdha urbane në Harapa, Mohenjo-daro, Lothali, Kalibangani, Dholavira dhe Rakhigarhi. Mohenjo-daro ishte qyteti më i përparuar i kohës së tij, i shquar për inxhinierinë civile të sofistikuar dhe planifikimin urban. Kur Qyt. i Lug. së Indusit pësoi një rënie të papritur rreth vitit 1900 p.e.s., Mohenjo-daro u braktis. Në vitet 1930, gërmime të rëndësishme u ndërmorën në sit nën drejtimin e Marshall, D. K. Dikshitar dhe Ernest Mackay. Gërmime të mëtejshme u kryen në vitin 1945 nga Ahmad Hasan Dani dhe Mortimer Wheeler. Seria e fundit e rëndësishme e gërmimeve u krye në vitet 1964-1965 nga Dr. George F. Dales. Pas vitit 1965 gërmimet u ndaluan për shkak të dëmtimeve klimaterike të strukturave të ekspozuara dhe vetëm projektet u lejuan në sit gërmimet shpëtuese, vëzhgimet sipërfaqësore dhe projektet konservuese. Gjithësesi, në vitet 1980, grupe studimi gjermane dhe italiane të drejtuara nga Dr. Michael Jansen dhe Dr. Maurizio Tosi përdorën teknika arkeologjike më pak invazive, si dokumentimi arkitekturor, studime sipërfaqësore dhe analiza lokalizuese, për të mbledhur informacione të mëtejshme rreth Mohenjo-daro-s.

## Arkitektura dhe infrastruktura urbane
Mohenjo-daro ka një planimetri të bazuar në rrjet rrugësh të ndërtesave drejtëvizore. Shumica ishin ndërtuar me tulla të pjekura dhe llaç; disa përfshinin tulla të thara në diell dhe superstruktura druri. Shtrirja e sitit të Mohenjo-daros është vlerësuar rreth 300 hektarë. *Oxford Handbook of Cities in World History* ofron një vlerësim të "dobët" për një maksimum popullsie prej rreth 40,000.
Madhësia e dukshme e qytetit dhe pajisja e tij me ndërtesa publike dhe lehtësi, sugjerojnë një nivel të lartë të organizimit shoqëror. Qyteti është i ndarë në dy pjesë, i ashtu-quajturi akropol dhe qyteti i poshtëm. Akropoli – një pirg tullash rreth 12 m i lartë – është mësuar se mbështeste banjat publike, një strukturë e madhe rezidenciale e projektuar për të mbajtur rreth 5,000 banorë dhe dy ansamble të mëdhenj sallash. Qyteti kishte një treg qendror, me një pus të madh qendror. Familjet e veçanta ose grupe familjesh e mernin ujin e tyre nga puse më të vegjël. Shkarkimi i ujit ishte i kanalizuar në kanalizime të mbuluara që shtriheshin përgjatë rrugëve kryesore. Disa shtëpi, me gjasa ato të banorëve më të shquar, përfshinin dhoma që duket se vendoseshin anash për larje dhe një ndërtesë kishte një furrë nëntokësore (të njohur si në hipokaust), me gjasa për nxehjen e ujit të banjës. Shumica e shtëpive kishin oborre të brendshme, me dyer që hapeshin në rrugicat anësore. Disa ndërtesa kishin dy kate.
Në vitin 1950, Sir Mortimer Wheeler identifikoi një ndërtesë të madhe në Mohenjo-daro si një "Hambar i Madh". Disa mure ndarës në superstrukturën e tij masive prej druri dukej se ishin ndarje për depozitimin e grurit, të plotësuara me hapje ajrimi për të tharë grurin. Sipas Wheeler, qerret duhet të kenë prurë grurë nga fushat bujqësore dhe e shkarkonin atë drejtëpërdrejtë në ndarjet e depozitimit të grurit. Gjithësesi, Jonathan Mark Kenoyer vërejti mungesën tërësore të dëshmive për grurë në "hambarë", e cila, argumentoi ai, mund të quhet kështu më mirë një "Sallë e madhe" me funksion të panjohur. Afër "Hambarit të Madh" është një banjë publike e madhe dhe e sofistikuar, shpesh e quajtur Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s. Nga një oborr me kolonadë, shkallët zbresin në ujëmbledhësin e ndërtuar me tulla, që ishte i papërshkueshëm nga uji me një shtresë bitumi. Pellgu ishte 12 m i gjatë, 7 m i gjerë dhe 2.4 m i thellë. Mund të ketë qenë përdorur për purifikim fetar. Ndërtesa të tjera të mëdha përfshijnë një "Sallon me shtylla", i menduar për të qenë një sallë mbledhjeje ose diçka e tillë dhe i ashtu-quajturi "Salloni i Kolegjit", një kompleks ndërtesash që përfshinte 78 dhoma, që mendohet se ka qenë një rezidencë për priftërinjtë.

Mohenjo-daro nuk kishte mure rrethuese të qytetit, por ishte i fortifikuar me kulla rojash në perëndim të vendbanimit kryesor dhe fortifikime mbrojtëse në jug. Duke konsideruar këto fortifikime dhe strukturën e qyteteve kryesore të Luginës së Indusit si Harapa, është konkluduar se Mohenjo-daro ishte një qendër administrative. Si Harapa ashtu dhe Mohenjo-daro ndajnë relativisht të njëjtin model arkitekturor dhe përgjithësisht nuk ishin të fortifikuara rëndë si sitet e tjera të Luginës së Indusit. Është e dukshme nga modelet identike të gjithë qyteteve të Qyt. të Lug. së Indusit se ishin si tip qendrash politike ose administrative, por shtrirja dhe funksioni i një qendre administrative mbetet i paqartë. Mohenjo-daro u shkatërrua dhe u ndërtua të paktën shtatë herë. Çdo herë, qyteti i ri ndërtohej drejtëpërdrejtë në krye të më të vjetrit. Shkaku i shkatërrimeve mendohet se ka qenë vërshimi i ujërave të Lumit Indus.

### Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s
Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s mund të jetë e para e llojit të saj në periudhën para-historike. Ky qytet para-historik kishte më shumë se 700 puse dhe shumica e shtëpive të tij kishin të paktën një pus privat.
**Banja e Madhe** në Mohenjo-daro është një nga strukturat më të mirë-njohura mes rrënojave të Qyt të Lug së Indusit në Mohenjo-daro në Sindhi të Pakistanit.
Dëshmitë arkeologjike tregojnë se Banja e Madhe u ndërtua në mijëvjeçarin e III p.e.s., vetëm pak kohë pas ngritjes së bregut të akropolit ku gjendet.
U zbulua gjatë gërmimeve arkeologjike të vitit 1926.

#### Veçoritë
Banja e Madhe në Mohenjo-daro është konsideruar si "ujëmbledhësi më i hershëm publik në botën e lashtë". Ajo është 11.88 metra x 7.01 metra ka një thellësi maksimale prej 2.43 metrash. Dy shkallë të gjera, njëra në veri dhe tjetra në jug, shërbenin si hyrje për në strukturë. Një pirg 1 metër i gjerë dhe 40 centimetra është i pranishëm në fund të këtyre shkallëve.
U gjet gjithashtu një vrimë në njërin fund të Banjës që mund të ketë qenë përdorur për ta prurë ujin në të. Dyshemeja e ujëmbledhësit ishte e papërshkueshme nga uji për shkak të tullave të vendosura ngjitur me stuko gipsi dhe muret anësorë ishin të ndërtuar në po këtë mënyrë. Për ta bërë ujëmbledhësin edhe më të papërshkueshëm nga uji, ishte vendosur një shtresë e trashë bitumi përgjatë anëve dhe me gjasa edhe në dysheme. Kolonadat prej tulle u zbuluan në krahët lindor, verior dhe jugor. Kolonat e konservuara kanë cepa me shkallë që mund të ketë mbajtur tabela druri ose korniza. Dy dyer të mëdha të çojnë në kompleks nga jugu dhe hyrjet e tjera ishin nga veriu dhe lindja. Një seri dhomash janë gjetur përgjatë krahut lindor të ndërtesës dhe në një dhomë është një pus që mund të ketë furnizuar një pjesë të ujit të nevojshëm për mbushjen e ujëmbledhësit. Uji i shiut mund të jetë grumbulluar për këtë qëllim, por nuk janë gjetur gryka kanalesh prurëse. Ka një pellg të gjatë larës të ndërtuar me tulla të papërshkrueshme nga uji.
Shumica e studiuesve bien dakord se ky ujëmbledhës duhet të ketë qenë përdorur për funksione të veçanta fetare ku uji përdorej për të purifikuar dhe rinovuar mirë-qenien e larësve.

##### Kolegji i priftërinjve
Përmes rrugës së Banjës së Madhe, ishte një ndërtesë e madhe që kishte mjaft dhoma dhe veranda, me dy palë shkallë që të çonin në katin e sipër dhe në çati; dhe duke konsideruar madhësinë dhe afërsinë me Banjën e Madhe, kjo ndërtesë është përpjekur të emërtohet si shtëmi i priftit/mjaft priftërinjve dhe të etiketohet si "kolegji i priftërinjve". Shumë objekte të rëndësishme nga Mohenjo-daro janë konservuar në Muzeun Kombëtar të Indisë në Delhi dhe në Muzeun Kombëtar të Pakistanit në Karaçi. Në vitin 1939, një koleksion përfaqësues artifaktesh të gërmuara në sit u transferua në British Museum nga drejtori i përgjithshëm i Archaeological Survey of India.

### Vajza kërcimtare
Një statujëz bronxi e etiketuar si "Vajza kërcimtare", 10.5&nbsp;cm e lartë dhe rreth 4,500 vjeçare, u gjet në 'zonën HR' të Mohenjo-daros në vitin 1926. Arkeologu Gregory Possehl tha për statujëzën se "Në mund të mos jemi të sigurt se ajo ishte një kërcimtare, por ajo ishte mirë në atë që bënte dhe çfarë dinte". Statujëza çoi në dy zbulime të rëndësishme rreth qytetërimit: së pari, se ata zotëronin përzierjen e metalit, farkëtimin dhe metoda të tjera të sofistikuara të përpunimit të metalit dhe së dyti se zbavitja, veçanërisht kërcimi, ishte pjesë e kulturës.

### Emblema Pashupati
Një vulë apo emblemë e zbuluar në sit mban imazhin e një figure të ulur këmbëkryq dhe me gjasa itifalik i rrethuar nga kafshë. Figura është interpretuar nga disa studiues si një yogi dhe nga të tjerë si një "proto-Shiva" me tre kokë si "Padroni i kafshëve".

### Varsja me shtatë fije
Sir Mortimer Wheeler ishte veçanërisht i magjepsur me këtë artefakt, që ai besonte se ishte të paktën 4,500 vjeçar. Varsja ka një mbërtheckë në formë S-je me shtatë fije, secila mbi 1,2 m e gjatë, me pjesë të çmuara si rruaza që lidheshin me çdo krahë të "S" me filigran. Secila fije ka midis 220 deri në 230 pjesëza shumë-faqëshe dhe ka rreth 1,600 pjesëza në tërësi. Varsja peshon rreth 250 gramë e gjitha dhe aktualisht mbahet në një koleksion privat në Indi.

## Konservimi dhe gjendja aktuale
Puna konservuaese për Mohenjo-daron u pezullua në dhjetorin e vitit 1996 pasi financimi nga qeveria e Pakistanit dhe organizatat ndërkombëtare ndaloi. Puna për konservimin e sitit rifilloi në prillin e vitit 1997, duke përdorur fonde të mundësuara nga UNESCO (United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization). Plani 20-vjetësh i financimit ofronte 10 milion $ për të mbrojtur sitin dhe strukturat e mbajtura në këmbë nga përmbytjet. Në vitin 2011, përgjegjësia për rajtjen e sitit u transferua te qeveria e Sindhit.
Aktualisht siti është i kërcënuar nga kripshmëria e ujërave tokësore dhe restaurimi i papërshtatshëm. Shumë mure tashmë janë rrëzuar, ndërsa të tjerë janë duke u shkërrmoqur nga fundi. Në vitin 2012, arkeologët pakistanezë paralajmëruan se, pa masa të përmirësuar konservimi, siti mund të zhduket rreth vitit 2030.
Siti i Mohenjo-daro-s u kërcënua edhe më tepër në janar të vitit 2014, kur Bilawal Bhutto Zardari e zgjodhi sitin për ceremoninë organizuese të Festivalit Sindh. Duke bërë kështu, qeveria e Partisë së Popullit të Pakistanit e ekspozoi sitin ndaj operacioneve mekanike, duke përfshirë gërmime dhe shpime. Arkeologët me Farzand Masih-un, kreun e Departamentit të Arkeologjisë në Universitetin e Punjabit, paralajmëruan kundër pregatitjeve duke pohuar se ky lloj aktiviteti ishte i ndaluar nga "Antiquity Act". "Ju nuk mund të as të ngulni një gozhdë në sitin arkeologjik", tha ai. Më 31 janar 2014, u hap një çështje në Gjykatën e Lartë të Sindhit për të ndaluar qeverinë e Sindhit nga vazhdimi i planit të eventit.

## Shiko edhe
* Qytetërimi i Luginës së Indusit
* Arkitektura e Qytetërimit të Luginës së Indusit
* Inxhinieria hidraulike e Qytetërimit të Luginës së Indusit
* Harapa
* Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s
* Dholavira
* Lothali
* Kalibangani
* Rakhigarhi

## Referime 
## Bibliografia
* Roger B. Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Phillip C. Naylor & Dahia Ibo Shabaka: World History: Patterns of Interaction; McDougal Littell, 1999, Evanston, IL; isbn 0-395-87274-X
* R. D. Crawford: *Poultry Breeding and Genetics*; kolana Developments in Animal and Veterinary Sciences (Book 22); 1990, Elsevier Health Sciences, ISBN 0-444-88557-9, ISBN 978-0-444-88557-9, fq. 10-11, 44.
* Jonathan Mark Kenoyer: "Indus Cities, Towns and Villages”; *Ancient Cities of the Indus Valley Civilization*; 1998, Islamabad: American Institute of Pakistan Studies; fq. 65 ref name=KenoyerArticle65.
* Muhammad Aurang Zeb Mughal: "Mohenjo-daro’s Sewers"; Në *World History Encyclopedia*; Vol. 3; red. nga Kevin Murray McGeough (ed.); 2011,Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, fq. 121-122.
* Gregory L. Possehl: The Indus Civilization: A Contemporary Perspective; 11 nëntor 2002, Rowman Altamira, isbn 9780759116429, fq. 80
* Gregory L. Possehl: The Indus Civilization: A Contemporary Perspective; 2010, AltaMira, isbn 978-0759101722, fq. 12 ref name=Possehl12>

## Lidhje të jashtme
* UNESCO World Heritage Sites
* 103 Slide Tour and Essay on Mohenjo-daro by Dr. J.M. Kenoyer