Gëteanizmi

**Gëteanizmi** është një term që përdoret zakonisht në kontekstin e antropozofisë dhe pedagogjisë së Waldorfit për një metodologji shkencore të orientuar holistike . Punimet shkencore të Johann Wolfgang von Goethe konsiderohen si themeli paradigmatik i kësaj metodologjie . Ajo u themelua teorikisht nga Rudolf Steiner si redaktor dhe komentues i shkrimeve shkencore të Gëtes (1883-1897) dhe si autor i një "Epistemologjia e botëkuptimit të Gëtes" (1886). Kërkimet Goetheaniste përpiqen të kombinojnë Metodologjinë empirike dhe kuptimin holistik të esencës, me synimin për të kapërcyer ndarjen epistemologjike midis subjektit dhe objektit.  

## Historia dhe emri 
Fjala *Gëteanizëm* shfaqet për herë të parë në vitin 1803 në një letër të poetit dhe diplomatit suedez Karl Gustaf von Brinkman drejtuar Goethe-s.  Ai e përdori atë për t'iu referuar përkushtimit të përgjithshëm të Gëtes ndaj botës. Sidoqoftë, ky term nuk u përdor përgjithësisht në shekullin e 19-të. Në fillim të shekullit të 20-të, Rudolf Steiner, themeluesi i antropozofisë, shpesh fliste për "Gëteanizmin" në leksione, me të cilat ai nënkuptonte kryesisht, por jo ekskluzivisht, metodën që qëndron në themel të studimeve të Gëtes për natyrën.  Kështu fjala u bë e zakonshme *në mesin e antropozofëve* . Nga ana tjetër, jashtë këtyre qarqeve nuk përdoret deri më sot, madje as nga shkencëtarët e natyrës, të cilët – si botanisti Wilhelm Troll apo zoologu Adolf Portmann – ndjekin në mënyrë eksplicite Goethe-n për nga metodologjia.

Edhe brenda qarqeve antroposofike nuk ka asnjë marrëveshje për kuptimin e termit "Gëteanizëm".

Kështu, geteanisti Wolfgang Schad shkruan: "Përdoret për të treguar: a) Për shembull, thjesht në çdo gjë që është punë shkencore në kontekste antroposofike. [...] c) Verifikimi eksperimental i shumë prej pohimeve të Steiner me metodat e shkencat natyrore universitare d) Çdo qasje poetike, estetike ndaj natyrës pa asnjë pretendim ndaj shkencës. e) Përmbajtjet kulturo-shkencore në art, histori arti, histori, gjuhësi dhe letërsi të orientuara drejt antroposofisë. f) Artet që janë rritur nga antropozofia, si euritmia dhe stili organik në arkitekturë [...]." 

Për sa i përket metodologjisë shkencore, termi *Goetheanist* është shpikur në kohët më të reja kryesisht nga *Schriften des frühen Goetheanismus*, redaktuar nga Renate Riemeck (rreth 1980) dhe seria e librave *Goetheanistische Naturwissenschaft*, redaktuar nga Wolfgang Schad (1982-1982) bashkon botime nga biologë antropozofë si Jochen Bockemühl, Andreas Suchantke dhe vetë Schad. Në esetë themelore, geteanistët kryesorë theksojnë lidhjen e ngushtë të geteanizmit me antropozofinë. 

"Vetëm ka, [...] një logjikë mendimi dhe një logjikë jete. Dhe ai që nuk thellohet thjesht në Goethe përmes një logjike mendimi, por që merr të gjalla impulset e Gëtes, të cilat janë plot me impulse, dhe tani përpiqet të fitojë prej tyre atë që mund të fitohet pasi kanë kaluar kaq shumë dekada mbi zhvillimin e njerëzimit që nga vdekja e Gëtes, do të besojë [.... ] ashtu siç do, se përmes impulseve të gjalla të geteanizmit - nëse mund të përdor shprehjen - Pikërisht kjo Antroposofi ka mundur të krijohet përmes logjikës së jetës, duke përjetuar atë që qëndron tek Gëte dhe duke lënë të rritet në mënyrë modeste ajo që Gëte kishte treguar." (Rudolf Steiner) 

## Sistematika 
Në veprat e tij kryesore shkencore " Përpjekja për të shpjeguar metamorfozën e bimëve " (1790) dhe " Për teorinë e ngjyrave " (1810), Goethe zhvilloi qasje të ndryshme. Rrjedhimisht, Steiner gjithashtu dalloi midis njohurive të natyrës inorganike dhe organike në "Linjat bazë të një epistemologjie të botëkuptimit të Gëtes" (1886). Në vijim të kësaj, shkencëtarët e natyrës me orientim antropozofik formuluan "sistematikën" e mëposhtme në vitin 1980,  e cila ndjek konceptin me katër gjymtyrë të njeriut të antropozofisë:

* Në *inorganike*, të menduarit përdoret për të renditur cilësitë e dhëna shqisave nga vëzhgimi dhe eksperimenti në atë mënyrë që një fenomen në gjendjet dhe proceset e tij të bëhet i kuptueshëm si pasojë e fenomeneve të tjera. Bëhet dallimi midis kushteve thelbësore (të nevojshme për shfaqjen e fenomenit) dhe kushteve jo thelbësore (vetëm modifikuese). Një fenomen i tillë, në të cilin shfaqet një lidhje menjëherë e kuptueshme, e ligjshme me kushtet thelbësore, është një *fenomen origjinal* . Nga të tilla, të gjitha marrëdhëniet ndërmjet dukurive të mëtejshme mund të rrjedhin dhe kështu të kuptohen këto të fundit ( *metoda e vërtetimit* ). Kështu, duke rrjedhur nga fenomeni primordial i ngjyrave (shfaqja e ngjyrës në dritë, errësirë dhe turbullirë) Goethe zhvilloi bazën e një optike. 
* Në *botën organike,* anëtarët e fenomeneve jo vetëm që kushtëzojnë njëri-tjetrin, por çdo individ përcaktohet nga e tëra sipas veçorisë së saj. Gjatë studimit të proceseve vihet re se shndërrimi (metamorfoza) e organeve të gjetheve të bimës nga kotiledonet në gjethet e kërcellit, sepalet, korolla, stamenet dhe karpelet kryhet nga një formë bazë ( *lloji* );   kushtet e jashtme kanë një efekt modifikues. Në të njëjtin kuptim, speciet e ndryshme bëhen të kuptueshme si manifestime të veçanta të gjinisë. Kjo tregon për një proces *ndijor-shqisor*, i cili, sipas idesë, është i njëjtë në të gjitha bimët, por që, sipas pamjes, prodhon forma të ndryshme si në bimët individuale ashtu edhe në të gjithë mbretërinë bimore dhe që Goethe e quajti *Urpflanze.* (lloji i përgjithshëm i bimës). Nga kjo, sipas Gëtes, *bimët mund të shpikën në pafundësi, të cilat duhet të jenë të qëndrueshme* dhe *të kenë një të vërtetë dhe domosdoshmëri të brendshme* ( *metodë zhvillimi* ).
* Ndryshe nga bima, kafsha zhvillon një jetë të brendshme mendore që manifestohet nga jashtë në instinktin dhe vetë-lëvizshmërinë e lidhur me shtytje; përveç kësaj, njeriu me vetëdije merr pjesë në shpirtëroren në qenien e tij të brendshme. Në lidhje me këtë, ndryshimi i formave shtazore dhe njerëzore, në ndryshim nga ndryshimi i formave bimore, përmban kërcime thelbësore, të cilat ndër të tjera shkaktohen nga përmbysja . (e.&nbsp;p.sh. në formimin e organeve të brendshme) ose *inversion*, p.sh.&nbsp;p.sh. e kockave tubulare në kockat e kafkës,  mund të kuptohet. *Metoda e zhvillimit* është shtrirë kështu në *metodën e përmbysjes*, me ndihmën e së cilës, ndër të tjera, hulumtohet struktura trepalëshe e organizmit të kafshës dhe njeriut, e përbërë nga *organe shqisore nervore*, *organe ritmike* dhe *organe të metabolizmit*, duke filluar me zhvillimi embrional .  
* Në ndryshim nga kafsha, në trupin e njeriut ndërmjetësohen efektet e sistemit nervor ndijor, i cili përshkohet nga proceset e vdekjes, dhe i sistemit të metabolizmit dhe gjymtyrëve, i cili është në proces ndërtimi. nga një sistem ritmik i pavarur ( zemra, sistemi i qarkullimit të gjakut dhe sistemi i frymëmarrjes ), i cili për një moment rindez jetën e paralizuar momentalisht, në mënyrë të tillë që ato të bëhen baza fiziologjike e të menduarit, vullnetit dhe ndjenjës; përmes këtyre veprimtarive shpirtërore, individualiteti njerëzor mund të vazhdojë zhvillimin e tij.  Nga këto lidhje, Gëteanizmi përpiqet të kuptojë dhe formësojë organizmin shoqëror në trefishin e tij shoqëror në jetën shpirtërore, juridike dhe ekonomike. 

Megjithatë, ky sistem kishte karakter programor dhe nuk pranohet përgjithësisht nga geteanistët.

## Citatet e Goethes 
"Një fenomen, një eksperiment nuk mund të vërtetojë asgjë; është hallka e një zinxhiri të madh që vlen vetëm në kontekst. Ai që do të mbulonte një varg perlash dhe do të tregonte vetëm më të bukurat një nga një, duke kërkuar që ne t'i besojmë se të tjerët janë të gjithë si ai, vështirë se do të hynte në pazar." (Sprüche in Prosa 160, Maximen und Reflexionen 501.)

"Asnjë fenomen nuk shpjegohet në vetvete; vetëm shumë të anketuar së bashku, të renditur në mënyrë metodike, japin më në fund diçka që mund të konsiderohet teori." (Sprüche in Prosa 161, Maximen und Reflexionen 500.)

"Gjëja më e lartë do të ishte të kuptonim se gjithçka faktike është tashmë teori. Kaltërsia e qiellit na zbulon ligjin themelor të kromatikës. Vetëm mos kërkoni asgjë pas fenomeneve; ata vetë janë mësimi." (Sprüche in Prosa 165, Maximen und Reflexionen 488.)

"Ekziston një empirizëm i butë që e bën veten intimisht identik me objektin dhe në këtë mënyrë bëhet teoria e duhur. Por kjo rritje e aftësisë intelektuale i përket një epoke shumë të arsimuar." (Sprüche in Prosa 167, Maximen und Reflexionen 509.)

"Mendimi i njërëzve më të shkëlqyer dhe shembulli i tyre më jep shpresë se jam në rrugën e duhur dhe uroj që miqtë e mi, të cilët ndonjëherë më pyesin se cili është qëllimi im në përpjekjet e mia optike, të kënaqen me këtë shpjegim. synimi është: të mbledh të gjithë përvojën në këtë temë, t'i bëj të gjitha eksperimentet vetë dhe t'i kryej ato përmes diversitetit të tyre më të madh, me çka ato janë gjithashtu të lehta për t'u imituar dhe nuk janë jashtë fushës së shikimit të kaq shumë njerëzve vendosni fjalitë në të cilat mund të shprehen përvojat e llojit më të lartë dhe prisni të shihni se deri në çfarë mase edhe këto e renditin veten nën një parim më të lartë." (Ese: *Eksperimenti si ndërmjetës i objektit dhe subjektit* .)

“...sepse vetëm natyra bëhet e kuptueshme kur njeriu përpiqet të paraqesë fenomenet nga më të ndryshmet, të cilat duken të izoluara, në vazhdimësi metodike; pasi atëherë njeriu mëson mirë të kuptojë se nuk ka të parën dhe të fundit, por se gjithçka është e mbyllur në një jetë. rrethi, në vend që të kundërshtojë vetveten, qartësohet dhe ia paraqet mendjes kërkuese marrëdhëniet më delikate". (Goethe, Letrat. Për Joseph Sebastian Grüner, Weimar, 15 mars 1832.   )

## Shih edhe 
* Shkenca goetheane

## Referime