Livanda

***Levanda*** (emri i zakonshëm Levanda) është një gjini e 47 llojeve të njohura të bimëve me lule shumëvjeçare në familjen e mentes, Lamiaceae . Është vendas në Botën e Vjetër, kryesisht në rajonet më të thata dhe më të ngrohta të kontinentit të Euroazisë, me një prirje për flladet detare.

Levanda gjendet në Gadishullin Iberik dhe në të gjithë vijën bregdetare të Mesdheut (përfshirë bregdetin e Adriatikut, Ballkanin, Levantin dhe Afrikën Veriore bregdetare), në pjesë të Afrikës Lindore dhe Jugore dhe Lindjes së Mesme, si dhe në jug. Azi dhe në nënkontinentin Indian . 

Shumë anëtarë të gjinisë kultivohen gjerësisht në klimat e buta si bimë zbukuruese për përdorim në kopsht dhe peizazh, për përdorim si barishte të kuzhinës dhe gjithashtu komercialisht për nxjerrjen e vajrave esencialë .  Lavanda përdoret në mjekësinë tradicionale dhe si përbërës në kozmetikë .

## Përshkrimi 
### Bimë dhe gjethe 
Gjinia përfshin bimë barishtore shumëvjeçare njëvjeçare ose jetëshkurtër, dhe bimë shumëvjeçare të ngjashme me shkurret, nënshkurre ose shkurre të vogla. 

Forma e gjetheve është e larmishme në të gjithë gjininë. Ato janë të thjeshta në disa lloje të kultivuara zakonisht; në speciet e tjera, ato janë me dhëmbëza ose me këmbë, nganjëherë me këmbë të shumta dhe të prera. Në shumicën e specieve, gjethet janë të mbuluara me qime të imta ose indumentum, të cilat zakonisht përmbajnë vajra esencialë. 

## Nomenklatura dhe taksonomia 
*Lavandula stoechas*, *L. pedunculata* dhe *L. dentata* ishin të njohura në kohën romake.  Nga mesjeta e tutje, speciet evropiane konsideroheshin dy grupe ose gjini të veçanta, *Stoechas* ( *L. stoechas*, *L. pedunculata*, *L. dentata* ) dhe *Lavandula* ( *L. spica* dhe *L. latifolia* ), derisa Linnaeus i kombinoi ato. Ai njohu vetëm pesë lloje në *Speciet Plantarum* (1753), *L. multifida* dhe *L. dentata* (Spanjë) dhe *L. stoechas* dhe *L. spica* nga Evropa Jugore. *L. pedunculata* përfshihej në *L. stoechas .*

Deri në vitin 1790, *L. pinnata* dhe *L. carnosa* u njohën. Ky i fundit u transferua më pas në *Anisochilus* . Deri në vitin 1826, Frédéric Charles Jean Gingins de la Sarraz renditi 12 lloje në tre seksione dhe deri në vitin 1848 njiheshin tetëmbëdhjetë lloje. 

*Livandula* ka tre nëngjini:   

* Nëngjinia *Lavandula* është kryesisht shkurre drunore me gjethe të tëra. Ai përmban speciet kryesore të rritura si bimë zbukuruese dhe për vajra. Ato gjenden në të gjithë rajonin e Mesdheut deri në Afrikën verilindore dhe Arabinë perëndimore.
* Nëngjinia *Fabricia* përbëhet nga shkurre dhe barishte, dhe ka një shpërndarje të gjerë nga Atlantiku në Indi. Ai përmban disa bimë zbukuruese.
* Nëngjini *Sabaudia* përbën dy lloje në gadishullin Arabik jugperëndimor dhe Eritrea, të cilat janë mjaft të dallueshme nga speciet e tjera, dhe nganjëherë vendosen në gjininë e tyre *Sabaudia* .

Përveç kësaj, ka shumë hibride dhe kultivarë në përdorim tregtar dhe hortikulturor.  Emri botanik *Lavandula*, siç përdoret nga Linnaeus, konsiderohet se rrjedh nga ky dhe emra të tjerë evropianë për bimët. 

Emrat e përdorur gjerësisht për disa nga speciet, "Livando angleze", "livando franceze" dhe "livando spanjolle" janë të gjitha të aplikuara në mënyrë të pasaktë. "Livando angleze" përdoret zakonisht për *L. angustifolia*, megjithëse disa referenca thonë se termi i duhur është "lavandë e vjetër angleze".&#x5B; '''' &#x5D; Emri "livando franceze" mund t'i referohet ose *L. stoechas* ose *L. dentata* . "Livando spanjolle" mund t'i referohet *L. stoechas*, *L. lanata* ose *L. dentata* .

## Kultivimi 
Forma më e zakonshme në kultivim është livanda e zakonshme ose angleze *Lavandula angustifolia* (më parë e quajtur *L. officinalis* ). Mund të gjendet një gamë e gjerë kultivarësh . Lloje të tjera zbukuruese që rriten zakonisht janë , *L. dentata* dhe *L. multifida* (livando egjiptiane).

Për shkak se format e kultivuara mbillen në kopshte në mbarë botën, ato gjenden herë pas here duke u rritur të egra ndërsa arratisen nga kopshti, shumë përtej gamës së tyre natyrore. Një rritje e tillë spontane është zakonisht e padëmshme, por në disa raste, speciet *Lavandula* janë bërë pushtuese . Për shembull, në Australi, *L. stoechas* është bërë shkak për shqetësim; ajo shfaqet gjerësisht në të gjithë kontinentin dhe është shpallur një bar i keq në Victoria që nga viti 1920.  Konsiderohet si barërat e këqija në disa pjesë të Spanjës. 

Lavanda lulëzon më mirë në tokat e thata, të drenazhuara mirë, me rërë ose zhavorr në diell të plotë.  Livanda angleze ka një proces të gjatë mbirjeje (14-28 ditë) dhe maturohet brenda 100-110 ditësh.&#x5B; ''* &#x5D; Të gjitha llojet kanë nevojë për pak ose aspak pleh dhe qarkullim të mirë të ajrit. Në zonat me lagështi të lartë, kalbja e rrënjëve për shkak të infeksionit të kërpudhave mund të jetë problem. Mulçe organike mund të bllokojë lagështinë rreth bazave të bimëve, duke inkurajuar kalbjen e rrënjëve. Materialet me zhavorr si shkëmbinjtë e grimcuar japin rezultate më të mira.  Ajo rritet më së miri në tokat me një pH midis 6 dhe 8.  Shumica e livandës është korrur me dorë dhe kohët e korrjes ndryshojnë në varësi të përdorimit të synuar.  *Lavandula* × *intermedia*, e njohur edhe si **lavandin** ose **livando holandeze**, hibride të *L. angustifolia* dhe *L. latifolia'' .  kultivohen gjerësisht për përdorim komercial pasi lulet e tyre priren të jenë më të mëdha se ato të livandës angleze dhe bimët priren të jenë më të lehta për t'u korrur.  Ato japin një vaj esencial të ngjashëm, por me nivele më të larta të terpeneve duke përfshirë kamforin, të cilat i shtojnë një nuancë më të mprehtë aromës, e konsideruar nga disa si me cilësi më të ulët se ajo e livandës angleze.

Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave e konsideron livandën si përgjithësisht të njohur si të sigurt (GRAS) për konsum njerëzor.  Vaji esencial u përdor në spitale gjatë Luftës së Parë Botërore .  Sasitë relative të këtyre komponimeve ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme midis specieve të livandës.  Përdoret si erëz ose erëz në makarona, sallata dhe salcë, dhe ëmbëlsira.   Sythat dhe zarzavatet e tyre përdoren në çajra, dhe sythat e tyre, të përpunuar nga bletët, janë përbërësi thelbësor i një mjalti monofloral . 

### Përdorimi i sythave 
Për shumicën e aplikimeve të gatimit, përdoren sythat e tharë, të cilët quhen edhe lule. Zarzavatet e livandës kanë një aromë më delikate në krahasim me rozmarinën . 

Fuqia e luleve të livandës rritet me tharjen, gjë që kërkon përdorim më të kursyer për të shmangur një amëz të rëndë dhe sapun. Shefat e kuzhinës vërejnë se do të zvogëlojnë me dy të tretat sasinë e thatë në recetat që kërkojnë sytha të freskët të livandës. 

Sythat e livandës mund të përforcojnë shijet e ëmbla dhe të shijshme në pjata dhe ndonjëherë shoqërohen me qumësht deleje dhe djathë dhie. Lulet e livandës përzihen herë pas here me çajra të zinj, jeshilë ose bimorë . Livando u jep shije produkteve të pjekura dhe ëmbëlsirave, duke kombinuar veçanërisht mirë me çokollatën. Në Shtetet e Bashkuara, si shurupi i livandës, ashtu edhe sythat e tharë të livandës përdoren për të bërë kokrra livande dhe marshmallow .  

Sythat e livandës futen në sheqer për dy javë për të lejuar transferimin e vajrave esencialë dhe aromës; pastaj vetë sheqeri përdoret në pjekje. Livando mund të përdoret në bukë ku recetat kërkojnë rozmarinë. Livando mund të përdoret në mënyrë dekorative në pjata ose pije alkoolike, ose si dekorative dhe aromatike në një gotë shampanjë. Livanda përdoret në pjata të shijshme, duke i dhënë zierjeve dhe salcave të reduktuara shije aromatike. Përdoret gjithashtu për të aromatizuar flanët, kremrat dhe sherbetet. 

## Galeria 

Skeda:Lavender02.jpg|alt=Lavender flower|Lule livande
Skeda:LavendarFlower.jpg|alt=Flower of cultivated lavender; Lavandula stoechas|Lulja e livandës së kultivuar;*Lavandula stoechas*
Skeda:Lavender_fields_in_India.jpg|alt=Lavender garden, India|Kopsht livande, Indi
Skeda:Lavandula_fields.jpg|alt=Lavandula fields near Drama|Fushat e lavandulës pranëDramës
Skeda:Lavender_Flower_Closeup_2.jpg|alt=The flower of Lavandula angustifolia.|Lulja *Lavandula angustifolia*.
Skeda:Kula_Lavender_Farm.jpg|alt=Lavender growing at Kula Lavender Farm located in Maui, Hawaii|Rritja e livandës në fermën Kula Lavender e vendosur në Maui, Hawaii
Skeda:Mostar_Lavender_bush.jpg|alt=Lavender plant by a mosque in Mostar, Bosnia and Herzegovina.|Bimë livando pranë një xhamie në Mostar, Bosnje dhe Hercegovinë.

## Shih edhe 
* Flora
* Bimët
* Botanika 

## Referime