Ejaleti i Temishvarit

**Ejaleti i Temishvarit**  ishte një njësi administrative e nivelit të parë ( ejalet ) e Perandorisë Osmane . Ai ekzistoi nga viti 1552 deri në vitin 1716. Administrata provinciale ishte e përqendruar në *Temeşvar* ( Timishoara e sotme) nga viti 1552 deri në vitin 1659, dhe përsëri nga viti 1693 deri në vitin 1716. Gjatë intervalit 1659–1693, kryeqyteti i saj i dytë ishte *Janova* ( Ineu i sotëm), dhe brenda asaj periudhe, ajo njihej edhe si **Ejaleti i Janovës** . Provinca ndodhej në rajonin e Banatit të Evropës Qendrore . Përveç Banatit, ajo përfshinte edhe pjesët jugore të rajonit Crişana, në veri të lumit Mureş . Territori i saj tani është i ndarë midis Hungarisë, Rumanisë dhe Serbisë .    Pjesë e këtij ejaleti për një periudhë të shkurtër kohore ka qenë edhe Sanxhaku i Viçitrinës, në Kosovë.

## Emrat 
parapamje|250x250px|Temeshvari osman në vitin 1602
Emri i provincës në turqishten osmane ishte *Eyâlet-i Temeşvar* ose *Eyâlet-i Tımışvar* (në turqishten moderne : *Temeşvar Eyaleti* ose *Tamışvar Eyaleti* ), në hungarisht ishte *Temesvári vilajet*, në rumanisht ishte *Eialetul Timișoarei* ose *Pașalâcul Timișoara*, dhe në serbisht ishte Темишварски ејалет ose *Temišvarski ejalet* . Provinca u emërua sipas selisë së saj administrative, Temeşvar . Emri turk *Temeşvar* është dhënë sipas emrit hungarez, *Temesvár* që do të thotë *"Kështjellë në Temes "* (Lumë).

## Historia 
[djathtas|parapamje|250x250px|[Xhamia|Xhamitë në Temishvar në vitin 1656]]
[parapamje|250x250px|Beçkereku osman (sot [Zrenjanin, Serbi) më 1697/98]]
Që nga pushtimi i Beogradit (1521), forcat osmane kanë intensifikuar inkursionet e tyre drejt territoreve hungareze përtej Danubit, duke vendosur gradualisht disa poste në brigjet e tij të majta, ndërsa Qarku Temes dhe rajonet përreth mbetën nën sundimin hungarez. Deri në vitin 1536, Banati i Lugoshit dhe Karansebesit u krijua brenda Mbretërisë Lindore Hungareze, si një kufi ushtarak ndaj osmanëve. Në të njëjtën kohë, manjati vendas Petar Petrović (v. 1557) doli si një guvernator gjysmë-autonom i rajonit, duke balancuar midis hungarezëve dhe osmanëve.  

Pas shpërbërjes fillestare të Mbretërisë Lindore Hungareze në verën e vitit 1551, shumë nga territoret e saj, përfshirë Qarkun Temes dhe rajonet përreth, u integruan në Mbretërinë Habsburge të Hungarisë, duke provokuar kështu reagimin e Perandorisë Osmane, e cila pushtoi rajonin në vjeshtën e të njëjtit vit, duke marrë disa qytete, por pa qenë në gjendje të pushtonte Temeşvarin. 

Ejaleti i Temishvarit u formua në vitin 1552, kur kështjella hungareze e Temishvarit, e mbrojtur nga trupat e István Losonczy-t, u pushtua përfundimisht nga trupat osmane të udhëhequra nga Kara Ahmed Pasha më 26 korrik 1552. 

Ejaleti drejtohej nga një vali (guvernator) ose bejlerbej (ndonjëherë me pozicionin e pashait ose vezirit ), rezidenca e të cilit ishte në ish -Kështjellën Huniadi në Temeşvar (1552–1659 dhe 1693–1716), dhe gjithashtu në Janova (1659–1693). 

Ekzistoi deri në vitin 1716, kur territori i saj u pushtua nga monarkia Habsburge gjatë Luftës Austro-Turke (1716–1718). Në vitin 1718, Habsburgët formuan një provincë të re në këtë rajon, të quajtur Banati i Temeswarit . 

## Demografia 
Shumë myslimanë, kryesisht nga Ballkani, u vendosën në këtë zonë, duke jetuar kryesisht në qytete dhe duke u lidhur me tregtinë dhe administratën. Fshati i rajonit të Banatit ishte i populluar kryesisht nga raskanë ( serbë ) në perëndim,  dhe vllehë ( rumunë ) në lindje. Kështu, në disa burime historike, rajoni i Banatit quhej *Rascia*, ndërsa në të tjera si *Wallachia* .  Temishvari ( Timishoara ) ishte i populluar kryesisht nga myslimanë gjatë sundimit osman. 

## Ndarjet administrative 
Me krijimin e tij në vitin 1552, Ejaleti i Temeşvarit u nda në këto sanxhaqe :

* Sanxhaku i Tımışvarit ( Timişoara )
* Sanxhaku i Aradit (selia u transferua në Gyle ( Gyula ) në vitin 1566, duke u riemëruar kështu si Sanxhaku i Gyles) 
* Sanxhaku i Çanadit ( Cenad, i formuar nga zgjerimi i Sanxhakut të Beçkerekut ( Beçkerek/Zrenjanin që u krijua fillimisht në vitin 1551)  
* Sanxhaku i Lipvës ( Lipova )
* Sanxhaku i Modavës ( Moldavia Nouă )

Deri në fund të shekullit të 16-të u krijuan sanxhaqe të reja:

* Sanxhaku i Pankotës ( Pâncota, krijuar në vitin 1565, selia u transferua në Janova ( Ineu ) rreth vitit 1574) 
* Sanxhaku i Orsovës ( Orşova )

Gjatë shekullit të 17-të u krijuan sanxhaqe të tjera:

* Sanxhaku i Fenlak ( Felnac )
* Sanxhaku i Çakovës ( Cacova )
* Sanxhaku i Lagoshit ( Lugoj, krijuar më 1658)
* Sanxhaku i Şebeşit ( Caransebeș, krijuar në 1658)
* Sanxhaku i Pançovës ( Pançevë, përmendur më 1695)

Sanxhakët e Gyles, Janovas dhe Fenlak, si dhe pjesët veriore të sanxhakëve të Çanadit dhe Lipvës iu transferuan Monarkisë së Habsburgëve pas nënshkrimit të Traktatit të Karlowitzit (1699).

Për një periudhë të shkurtër kohore pjesë e këtij ejaleti ka qenë edhe Sanxhaku i Viçitrinës, në Kosovë.

## Shih edhe 
* Serbia Osmane
* Rumania osmane
* Hungaria osmane
* Kosova nën Perandorinë Osmane 

## Referime