Servali

**Servali** (*Leptailurus serval*) është një mace e egër që gjendet më së shumti në Afrikë. Është e rrallë në Afrikën e Veriut dhe në Sahel, por është e përhapur në vendet sub-sahariane, përveç rajoneve të pyjeve të shiut.

Ai është i vetmi anëtar i gjinisë *Leptailurus* dhe u përshkrua për herë të parë nga natyralisti gjerman Johann Christian Daniel von Schreber në vitin 1776. Njihen tetëmbëdhjetë nënlloje. Servali është një mace e hollë dhe e mesme e cila qëndron 54-62 cm në shpatull dhe peshon 9-18 kg. Karakterizohet nga një kokë e vogël, veshë të mëdhenj, një pëlhurë ngjyrë e verdhë me ngjyrë të verdhë dhe me shirita me të zeza dhe një bisht të shkurtër të zi. Servali ka këmbët më të gjata të ndonjë mace në krahasim me madhësinë e trupit. 

Aktivë gjatë ditës dhe gjatë natës, servalet kanë tendencë të jenë të vetmuar me ndërveprim minimal shoqëror. Të dyja gjinitë krijojnë vargjet shumë të përziera në shtëpi prej 10 deri 32 km2 dhe i shënojnë ato me jadhtëqitje dhe pështymë. Servalet janë mishngrënës - Ata shpesh ushqehen me gjarpërinj, bretkosa zogj të vegjël, majmunë dhe ndonjëherë  ne raste të rralla me drerin e egër. Servali përdor shqisën e dëgjimit për të gjetur prenë e saj; për të vrarë gjahun e vogël, ai hyn mbi 2 metra mbi tokë për t'u ulur mbi gjahun në pragun e saj dhe më në fund e vret me një kafshim në qafë ose në kokë. Çiftimi ndodh në kohë të ndryshme të vitit në pjesë të ndryshme të gamës së tyre, por zakonisht një herë ose dy herë në vit në një zonë. Pas një periudhe gestazimi prej dy deri tre muajsh, lind një deri në katër pjella. Zgjatimi ndodh në një muaj, dhe kotele fillojnë të gjuajnë vetë pas gjashtë muajsh. Të miturit e lënë nënën e tyre pas 12 muaj.

Servali preferon zonat me mbulim të tillë si kallamishtet dhe barishtet e larta dhe afër pellgjeve me ujë, siç janë ligatinat dhe savanat. Kjo ndodh në zonat e mbrojtura në të gjithë gamën e saj, dhe gjuetia e servalit është e ndaluar në disa vende.

## Etimologjia
Emri *Leptailurus* mund të jetë ndërtuar nga 'λεπταλέος' greke mesjetare ose 'λεπτός' që do të thotë "Delikate". Emri "Serval" mund të jetë nxjerrë nga fjalët latine mesjetare Lupus cervalis ("ujku dre-si ujku") ose nga ekuivalenti portugalisht i tij lobo-cerval (duke iu referuar rrëqebullit iberik). Përdorimi i parë i regjistruar i këtij emri daton në 1771. Një tjetër emër për servalin është "tierboskat" ose "Macja tigër e pyjeve afrikane".

## Taksonomia dhe filogjenia
Emri shkencor i servalit është *Leptailurus serval*. Është i vetmi anëtar i gjinisë Leptailurus. Lloji u përshkrua për herë të parë nga natyralisti gjerman Johann Christian Daniel von Schreber si Felis serval. Në 1858, natyralisti rus Nikolai Severtzov propozoi emrin gjini Leptailurus. 

Në shekullin e 19-të dhe të 20-të, disa taksonomë inspektuan lëkurat e servalit dhe identifikuan dy lloje në bazë të modelit të veshjes: Felis serval (serval) me spote të mëdha dhe të theksuara dhe F. servalina ose F. ornata (servaline cat). F. serval u përshkrua për herë të parë në 1839 nga irlandezisti William Ogilby në Sierra Leone; në vitin 1867, zoologu britanik John Edward Grey përshkroi F. herschelii nga një lëkurë indiane, e cila ndoshta ishte e njëjtë me atë të servalit. Në 1907, zoologjisti britanik Reginald Innes Pocock komentoi se të dy format duhet të konsiderohen specie të pavarura, por u kthyen nga kjo në vitin 1917. Përfundimisht, të dy format u njohën si të njëjtat specie. Një formë tjetër, F. himalayanus (Servali himalajez), u përshkrua nga një lëkurë e blerë nga rajoni Himalaja; Megjithatë, natyralisti skocez William Jardine vuri në dukje në 1843 se asnjë ekzemplar i tillë nuk ishte identifikuar nga ai ose kolegët e tij dhe se ai ndryshonte shumë nga servali i zakonshëm. Në vitin 1944, Pocock identifikoi tre monstra të servalit nga Afrika Veriore.

**Tre nën-lloje njihen që nga viti 2017:**

*L. s. serval (Schreber, 1777) ndodhet në Afrikën Jugore
*L. s. constantina (Forster, 1780) ndodhet në Afrikën Qendrore dhe Perëndimore
*L. s. lipostictus (Pocock, 1907) ndodhet në Afrikën Lindore

Marrëdhëniet filogjenetike të servalit kanë mbetur në mosmarrëveshje; në vitin 1997, paleontologët M. C. McKenna dhe S. K. Bell klasifikuan Leptailurus si një nëngrup i Felis, ndërsa të tjerë si O. R. P. Bininda-Edmonds (i Universitetit Teknik të Mynihut) e kanë grupuar atë me Felisin, Rreqebullin dhe Karakalin. Studimet në vitet 2000 dhe 2010 tregojnë se servali, së bashku me karakalin dhe macen e artë afrikane, formon një nga tetë linjat e Felidae.

**Filogjenia e servalit njihet si kalogrami i mëposhtëm:**

### Hibridët
Më 7 prill 1986, një kotele e shëndetshme hibride midis një servali mashkull dhe një mace shtëpiake lindi; ky kotele ishte më i madh se një kotele tipike shtëpiake dhe i ngjante babait të saj në modelin e saj të gëzofit. Duket se ai ka trashëguar disa tipare të brendshme, si p.sh tamëria, nga nëna e saj. Macja hibride mund të ketë një zakon për të ndjekur pronarin e tij dhe mund të jetë një notar i mirë. Gjatë viteve, macet hibride kanë fituar popullaritet si kafshë shtëpiake.

## Karakteristikat
Servali është një mace e hollë dhe e mesme; ajo qëndron 54 deri 62 cm në shpatull dhe peshon 9 deri në 18 kg, por femrat priren të jenë më të lehta. Gjatësia e kokës dhe trupit zakonisht është midis 67 dhe 100 cm. Meshkujt janë më të fortë se femrat.Servali ka këmbët më të gjata të ndonjë maceje në krahasim me trupin e vogël, kryesisht për shkak të kockave metatarsale shumë të zgjatura në këmbë. Gishtrat janë zgjatur gjithashtu, dhe jashtëzakonisht të lëvizshme. 

Ka një gëzof të artë me pika të zeza. Karakteristikat fytyrës përfshijnë sytë kafe ose të gjelbërta, mustaqe të bardha në feçkën dhe pranë veshëve, veshët aq të mëdhenj sa ato të një mace shtëpiake (e butë e madhe në krahasim me madhësinë e kokës) dhe e zezë në anën e prapme me një të bardhë benda. Ka pika dhe vija në faqet dhe ballin. Tre deri në katër shirita të zinj të drejtuar nga e pasmja e kokës në shpatullat dhe të thyejnë në rreshtat e spote. Servali i bardhë ka një lesh të bardhë të dendur dhe me gëzof të butë, 5 deri në 10 centimetra. Flokët e tij janë deri në 3 centimetra të gjata në qafë, prapa dhe krahë dhe janë vetëm 1 centimetër të gjata në fytyrë. Veshët mund të rrotullohen deri në 180 gradë pavarësisht nga njëra-tjetra. Servali ka të zhvilluar shqisën e nuhatjes, dëgjimit dhe shikimit. 
]]
Servali është i ngjashëm me karakalin, por ka një shpat më të ngushtë, një kafkë të rrumbullakët, dhe mungon pëlhurat e saj të veshit të shquar. Macja e artë e afrikane është e errët, me karakteristika të ndryshme të kafkës. Ajo i ngjan gatopardit në modelin e saj të ndërtuar në pallto, edhe pse jo në madhësi. Servali ndan adaptimet e saj në habitatin e tij të kënetës me mace që jetojnë në xhungël; të dy macet kanë veshë të mëdhenj e të mprehtë që ndihmojnë në gjetjen e gjahut në mënyrë efikase dhe këmbët e tyre të gjata i ngrenë lart.

## Ekologjia dhe sjellja
Servali është aktiv si gjatë ditës ashtu edhe gjatë natës; aktiviteti mund të arrijë kulmin në mëngjesin e hershëm, rreth muzgut dhe në mesnatë. Servalët mund të jenë aktivë për një kohë më të gjatë në ditë të ftohta ose me shi. Gjatë mesditës së nxehtë, ata pushojnë ose grubohen nën hijen e shkurreve dhe barit. Servalët mbeten të kujdesshëm në afërsi të tyre, megjithëse mund të jenë më pak vigjilentë kur nuk gjenden kafshë të mëdha mishngrënës ose kafshë pre. Servalët ecin sa më shumë nga 2 deri në 4 kilometra ( 1 1 ⁄ 4  deri 2 1 ⁄ 2 milje) çdo natë. Servalët shpesh përdorin shtigje speciale për të arritur në zona të caktuara të gjuetisë. Një kafshë e vetmuar, ka pak ndërveprim shoqëror midis servalëve, përveç në sezonin e çiftëzimit, kur palë të gjinive të kundërta mund të qëndrojnë së bashku. Lidhja e vetme që zgjat shumë duket të jetë nga nëna dhe këlyshët e saj, të cilat lënë nënën e tyre vetëm kur janë një vjeç. 
parapamje|Pikat e bardha të servalit në pjesën e pasme të veshëve të tij mendohet se luajnë një rol të rëndësishëm në komunikim.
Të dy meshkujt dhe femrat krijojnë varg shtëpish dhe janë më aktivë vetëm në rajone të caktuara ('zona thelbësore') brenda tyre. Zona e këtyre vargjeve mund të ndryshojë nga 10 deri në 32 kilometra katrorë (4 deri 12 milje katror); dendësia e preve, disponueshmëria e mbulesës dhe ndërhyrja njerëzore mund të jenë faktorë të rëndësishëm në përcaktimin e madhësisë së tyre. Gama e shtëpive mund të mbivendoset gjerësisht, por banorët tregojnë ndërveprim minimal. Takimet agresive janë të rralla, pasi shërbimet duket se e shmangin reciprokisht njëra-tjetrën sesa luftojnë dhe mbrojnë sferat e tyre. Sjellja agonistike përfshin lëvizjen vertikale të kokës (në kundërshtim me lëvizjen horizontale të vërejtur te macet e tjera), ngritjen e flokëve dhe bishtit, shfaqjen e dhëmbëve dhe të brezit të bardhë në veshë dhe zërim. Individët shënojnë vargjet e tyre dhe shtigjet e preferuara duke spërkatur urinën në bimësinë e afërt, duke hedhur mishrat gjatë rrugës dhe duke fërkuar gojën e tyre në bar ose tokë ndërsa lëshojnë pështymë. Servalët kanë tendencë të jenë të ulur, duke u zhvendosur vetëm disa kilometra larg, edhe nëse ata largohen nga rrezja e tyre.

Servali është i ndjeshëm ndaj hienave dhe qenve të egër . Do të kërkojë mbulesë për t'i shpëtuar pamjes së tyre, dhe nëse grabitqari është shumë afër, menjëherë ikni në kërcime të gjata, duke ndryshuar drejtimin e tij shpesh dhe me bishtin e ngritur. Servali është një alpinist efikas, megjithëse jo i shpeshtë; një individ u vërejt se kishte ngjitur një pemë në një lartësi më shumë se 9 metra (30 këmbë) për t’u shpëtuar nga qent. Si shumë mace, servali është në gjendje të pastrohet ;  ajo gjithashtu ka një karrem të ngritur në tokë të lartë, dhe mund të fërshëllen, përkëdheldhe lëpirë. 

### Gjuetia dhe dieta 
parapamje|Një serval në Afrikën e Jugut
Servali është një mishngrënës që gjuan brejtësit , veçanërisht minjtë vlei , zogjtë e vegjël, bretkosat, insektet dhe zvarranikët, dhe gjithashtu ushqehet me bar që mund të lehtësojë tretjen ose të veprojë si një emetues . Deri në 90% të kafshëve të parakohshme peshojnë më pak se 200 g (7 oz); herë pas here ajo gjithashtu gjuan pre të mëdha të tilla si rosa ,hares ,flamingo dhe antilopat e reja . Përqindja e brejtësve në dietë është vlerësuar në 80-97%.  Përveç minjve vlei, brejtësit e tjerë të regjistruar shpesh në dietë përfshijnë miun bar afrikan ,Miu afrikan  dhe minj multimammate .

Servalët lokalizojnë pre e sensit të tyre të fortë të të dëgjuarit. Për të vrarë prenë e vogël, servali do ta ngadalsoj, pastaj do të hidhet mbi të me pjesën e përparme të drejtuar drejt gjoksit dhe, më në fund, do të zbresë mbi të me këmbët e para të shtrira. Preja, duke marrë një goditje nga njëra ose nga të dy pararojat e servalit, është e paaftë, dhe servalit i jep një kafshim në kokë ose qafë dhe menjëherë e gëlltitet. Gjarpërinjtë trajtohen më shumë goditje dhe madje edhe kafshime, dhe mund të konsumohen edhe kur lëvizin. Preja më e madhe, siç janë zogjtë më të mëdhenj, vriten nga një sprint i ndjekur nga një kërcim për t’i kapur ndërsa përpiqen të ikin, dhe hahen ngadalë. Servalët janë vërejtur të vrasjin pre të mëdha për t’u konsumuar më vonë duke i fshehur ato në gjethe dhe barëra të ngordhura. Servali zakonisht heq qafe organet e brendshme të brejtësve ndërsa hanë, dhe këpusin pendët nga zogjtë para se t'i konsumojnë. Gjatë një kërcimi, një serval mund të arrijë më shumë se 2 m (6 ft 7 in) mbi tokë dhe të mbulojë një distancë horizontale deri në 3.6 m (11 ft 10 in). Servalët duket se janë gjuetarë efikas; një studim në Ngorongoro tregoi se servalët ishin të suksesshëm në gjysmën e përpjekjeve të tyre për gjueti, pavarësisht nga koha e gjuetisë, dhe një serval nënë u zbulua se kishte një shkallë suksesi prej 62%. Numri i vrasjeve në një periudhë 24-orëshe mesatarisht nga 15 deri në 16. Vëzhgimi është vërejtur, por shumë rrallë.  

### Riprodhimi
parapamje|Dy serval të rinj
Të dy gjinitë bëhen të pjekur seksualisht kur janë nga një deri në dy vjeç.Shtazanija rek femra zgjat një deri në katër ditë; zakonisht ndodh një ose dy herë në vit, megjithëse mund të ndodhë tre ose katër herë në vit nëse nëna humbet këlyshët e saj.  Vëzhgimet e servaleve të robërve sugjerojnë që kur një femër hyn në fole , shkalla e shënjimit të urinës rritet në të, si dhe te meshkujt në afërsi të saj. Zoologu Jonathan Kingdon përshkroi sjelljen e një servali femëror në estrus në librin e tij në 1997 gjitarët e Afrikës Lindore. Ai vuri në dukje se ajo do të bredh pa pushim, do të spërkasë urinën duke mbajtur shpesh bishtin e saj vibrues në një mënyrë vertikale, do ta fërkojë kokën pranë vendit ku ka shënuar, pështymë vazhdimisht, do të japë "miaow" të mprehta dhe të shkurtra që mund të dëgjohen për mjaft distancë , dhe fshij gojën dhe faqet e saj përballë fytyrës së një mashkulli që afrohet. Koha kur bëhet çiftimi ndryshon gjeografikisht; lindjet kulmojnë në dimër në Botsvana, dhe drejt fundit të sezonit të thatë në Kraterin Ngorongoro . Një prirje e vërejtur në përgjithësi në të gjithë gamën është se lindjet i paraprijnë sezonit të shumimit të brejtësve muridë . 

Shtatzanija zgjat dy deri në tre muaj, pas së cilës lind një pjellë prej një deri në katër kotele. Lindjet ndodhin në zona të izoluara, për shembull në bimësi të dendur ose fole të braktisur nga aardvarks dhe ferrgjatët. Të verbër gjatë lindjes, të porsalindurit peshojnë gati 250 g (9 oz) dhe kanë flokë të butë, të leshtë (më të errët se në të rriturit) dhe shenja të paqarta. Sytë hapen pas nëntë deri në trembëdhjetë ditë.Ngrånja e mishit fillon një muaj pas lindjes; nëna sjell vrasje të vogla tek kotelet e saj dhe i thërret ata ndërsa i afrohet.Një nënë me kotele të rinj pushon për një kohë veçanërisht më të vogël dhe duhet të shpenzojë pothuajse dy herë kohën dhe energjinë për gjueti sesa shërbimet e tjera.  Nëse shqetësohet, nëna i zhvendos kotelet e saj një nga një në një vend më të sigurt. Kotele përfundimisht fillojnë të shoqërojnë nënën e tyre për të gjuajtur. Rreth gjashtë muaj, ata fitojnë qeniet e tyre të përhershme dhe fillojnë të gjuajnë vetë; ata largohen nga nëna e tyre në moshën rreth 12 muajsh. Ata mund të arrijnë pjekurinë seksuale nga mosha 12-25 muaj. Jetëgjatësia është rreth 10 vjet në natyrë, dhe deri në 20 vjet në robëri. 

## Shpërndarja dhe habitati
parapamje|Një serval në savan
Në Afrikën e Veriut, servali është i njohur vetëm nga Maroku dhe është rivendosur në Tunizi , por ka frikë të shuhet në Algjeri. Ai banon në zona gjysmë të thata dhe pyjet e lisit afër Detit Mesdhe , por shmang pyjet e shiut dhe zonat e thata. Ndodh në Sahel , dhe është i përhapur në Afrikën Jugore . Preferon zona me mbulesë, siç janë kallamishte dhe barëra të gjata, afërsia me trupat ujorë si ligatinat dhe savana . Banon në kullota, morale dhe bëma të dendura bambuje në lartësi të larta deri në 3.800 m (12.500 ft) në malin Kilimanxharo . Në vitin 2014 dhe 2015, ajo u regjistrua në floodplains dhe pyjet galeri e Benin 's Pendjari Parkut Kombëtar nga kamera-kurth .  Në Savanna Lindore të Sudanit , ajo u regjistrua në kompleksin ndërkufitar Dinder - Alatash zonë e mbrojtur gjatë sondazheve ndërmjet 2015 dhe 2018.

Në Parkun Kombëtar Luambe të Zambisë , dendësia e popullsisë u regjistrua si 0,1 / km 2 (0.26 / sq mi) në vitin 2011.  Në Afrikën e Jugut, servali u regjistrua në Shtetin e Lirë , Kepin lindor lindor dhe jug- veri-perëndimin . Në Namibia, ajo është e pranishme në Khaudum dhe Parqet Kombëtare Mudumu .  

## Kërcënimet 
Një kërcënim i madh për mbijetesën e servalit përfshin degradimin e ligatinave dhe kullotave . Tregtia e lëkurave të servalit, megjithëse në rënie, prapëseprapë ndodh në vende si Benin dhe Senegal. Në Afrikën Perëndimore, serval ka rëndësi në mjekësinë tradicionale . Pastoralistët shpesh vrasin servalët për të mbrojtur bagëtinë e tyre, megjithëse servalët në përgjithësi nuk vrasin bagëti.

## Konservimi 
Servali është renditur si shqetësimi më i vogël në Listën e Kuqe të IUCN dhe përfshihet në Shtojcën II të CITES . Ndodh në disa zona të mbrojtura në të gjithë gamën e tij. Ndalohet gjuetia e servalëve në Algjeri, Botsvana, Kongo, Kenia, Liberi, Marok, Mozambik, Nigeri, Ruandë, Tunizi dhe Kepi i Afrikës së Jugut ; rregulloret e gjuetisë zbatohen në Angola, Burkina Faso, Republika Qendrore e Afrikës, Republika Demokratike e Kongos, Gana, Malawi, Senegal, Sierra Leone, Somali, Tanzania, Togo dhe Zambia.

## Në kulturë 
Shoqata e servaleve me qeniet njerëzore daton në kohën e Egjiptit të Lashtë . Servalët përshkruhen si dhurata ose objekte të tregtuara nga Nubia në artin egjiptian. 

Ashtu si shumë lloje të tjera të felinëve, servalet mbahen herë pas here si kafshë shtëpiake, megjithëse natyra e tyre e egër do të thotë se pronësia e servaleve është e rregulluar në shumicën e vendeve. 

## Shiko edhe 
* Panthera
* Pantherinae
* Felis
* Neofelis
* Karakali
* Rrëqebulli

## Referime