Historia e psikologjisë

**Historia e psikologjisë** është një rrugëtim i gjatë që përfshin zhvillimin e ideve mbi mendjen, sjelljen dhe ndërgjegjen njerëzore, që nga filozofët e lashtë deri te shkencëtarët modernë. Ajo ka kaluar nëpër faza të ndryshme të mendimit dhe hulumtimit shkencor, duke u formësuar nga filozofia, shkencat natyrore dhe konteksti kulturor i kohës.

## Vështrim 
Psikologjia përkufizohet si "studimi shkencor i sjelljes dhe proceseve mendore". Interesi filozofik për mendjen dhe sjelljen njerëzore daton që në qytetërimet e lashta të Egjiptit, Persisë, Greqisë, Kinës dhe Indisë. 

Psikologjia si fushë e studimit eksperimental filloi në 1854 në Leipzig, Gjermani, kur Gustav Fechner krijoi teorinë e parë se si bëhen gjykimet rreth përvojave shqisore dhe si të eksperimentohen mbi to. Teoria e Fechner, e njohur sot si Teoria e Zbulimit të Sinjalit, parashikoi zhvillimin e teorive statistikore të gjykimit krahasues dhe mijëra eksperimenteve të bazuara në idetë e tij (Link, SW Psychological Science, 1995). Në 1879, Wilhelm Wundt themeloi laboratorin e parë psikologjik të dedikuar ekskluzivisht për kërkimin psikologjik në Leipzig, Gjermani. Wundt ishte gjithashtu personi i parë që iu referua vetes si *psikolog* . Një pararendës i dukshëm i Wundt-it ishte Ferdinand Ueberwasser (1752-1812), i cili e caktoi veten *Profesor i Psikologjisë Empirike dhe Logjikës* në 1783 dhe dha leksione mbi psikologjinë empirike në Universitetin e Vjetër të Münster, Gjermani.  Kontribues të tjerë të rëndësishëm të hershëm në këtë fushë përfshijnë Hermann Ebbinghaus (një pionier në studimin e kujtesës ), William James (babai amerikan i pragmatizmit ) dhe Ivan Pavlov (i cili zhvilloi procedurat që lidhen me kushtëzimin klasik ).

Menjëherë pas zhvillimit të psikologjisë eksperimentale, u shfaqën lloje të ndryshme të psikologjisë së aplikuar. G. Stanley Hall solli pedagogjinë shkencore në Shtetet e Bashkuara nga Gjermania në fillim të viteve 1880. Teoria arsimore e John Dewey e viteve 1890 ishte një shembull tjetër. Gjithashtu në vitet 1890, Hugo Münsterberg filloi të shkruante për aplikimin e psikologjisë në industri, ligj dhe fusha të tjera. Lightner Witmer themeloi klinikën e parë psikologjike në vitet 1890. James McKeen Cattell përshtati metodat antropometrike të Francis Galton për të gjeneruar programin e parë të testimit mendor në vitet 1890. Në Vjenë, ndërkohë, Sigmund Freud zhvilloi në mënyrë të pavarur një qasje për studimin e mendjes të quajtur psikoanalizë, e cila u bë një teori shumë me ndikim në psikologji. 

Shekulli i 20-të pa një reagim ndaj kritikës së Eduard Tiçenerit ndaj empirizmit të Wundt-it. Kjo kontribuoi në formulimin e biheviorizmit nga John B. Watson, i cili u popullarizua nga BF Skinner përmes kushtëzimit operant . Bihejviorizmi propozoi të theksohej studimi i sjelljes së hapur, sepse ajo mund të kuantifikohej dhe matej lehtësisht. Bihevioristët e hershëm e konsideronin studimin e mendjes shumë të paqartë për një studim shkencor produktiv. Megjithatë, Skinner dhe kolegët e tij studiuan të menduarit si një formë e sjelljes së fshehtë, në të cilën ata mund të zbatonin të njëjtat parime si sjellja e hapur.

Dekadat e fundit të shekullit të 20-të panë ngritjen e shkencës njohëse, një qasje ndërdisiplinore për studimin e mendjes njerëzore. Shkenca konjitive e konsideron përsëri mendjen si një subjekt për hetim, duke përdorur mjetet e psikologjisë njohëse, gjuhësisë, shkencës kompjuterike, filozofisë, biheviorizmit dhe neurobiologjisë . Kjo formë e hetimit ka propozuar që një kuptim i gjerë i mendjes njerëzore është i mundur dhe se një kuptim i tillë mund të zbatohet në fusha të tjera kërkimore, siç është inteligjenca artificiale .

Ekzistojnë ndarje konceptuale të psikologjisë në "forca" ose "valë", bazuar në shkollat e saj dhe prirjet historike. Kjo terminologji u përhap në mesin e psikologëve për të dalluar një humanizëm në rritje në praktikën terapeutike që nga vitet 1930 e tutje, i quajtur "forca e tretë", në përgjigje të tendencave deterministe të sjelljes së Watson dhe psikoanalizës së Frojdit.  Përkrahësit e psikologjisë humaniste përfshinin Carl Rogers, Abraham Maslow, Gordon Allport, Erich Fromm dhe Rollo May . Konceptet e tyre humaniste janë gjithashtu të lidhura me psikologjinë ekzistenciale, logoterapinë e Viktor Frankl, psikologjinë pozitive (e cila ka Martin Seligman si një nga mbështetësit kryesorë), qasjen e CR Cloninger ndaj mirëqenies dhe zhvillimit të karakterit,  si dhe me psikologjinë transpersonale, duke përfshirë koncepte të tilla si vetë -transcektiviteti, vetë-transcektiviteti, shpirtërorja., dhe vëmendje .  Në psikoterapinë kognitive të sjelljes, terma të ngjashëm janë përfshirë gjithashtu, me të cilët "vala e parë" konsiderohet terapia fillestare e sjelljes ; një "valë e dytë", terapia konjitive e Albert Ellis ; dhe një "valë e tretë", me terapinë e pranimit dhe angazhimit, e cila thekson ndjekjen e vlerave, metodave të vetëdijesimit, pranimit dhe fleksibilitetit psikologjik, në vend që të sfidojë skemat e mendimit negativ .  Një "valë e katërt" do të ishte ajo që përfshin konceptet transpersonale dhe lulëzimin pozitiv, në një farë mënyre të kritikuar nga disa studiues për heterogjenitetin e saj dhe drejtimin teorik të varur nga këndvështrimi i terapistit.  Një "valë e pestë" është propozuar tani nga një grup studiuesish që kërkojnë të integrojnë konceptet e mëparshme në një teori unifikuese.  

## Shih edhe 
* Degët e psikologjisë
* Psikologjia shkollore
* Psikologjia pedagogjike
* Psikologjia e të mësuarit 

## Literatura 
*Annas, J. E. (1992). *Hellenistic philosophy of mind*. Berkeley, California: University of California Press.
*Ash, M. G. (1995). *Gestalt psychology in German culture, 1890–1967*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
*Bakalis, N. (2005). *Handbook of Greek Philosophy: From Thales to the Stoics: Analysis and Fragments*. Victoria, BC: Trafford Publishing.
*Baker, D. B. (2011). *The Oxford Handbook of the History of Psychology: Global Perspectives*. New York: Oxford University Press.
*Bardon, F. (2001). *Initiation Into Hermetics*. Salt Lake City, Utah: Merkur Publishing Co.
*
*Bringmann, W. G. & Tweney, R. D. (Eds.) (1980). *Wundt studies*. Toronto: Hogrefe.
*
*Carlson, Heth et Al (2010). *Psychology, the science of behaviour*. 7th ed. Toronto, Ontarion, Canada: Pearson Canada.
*Cockren, A. (2007). *Alchemy Rediscovered and Restored*. New York, New York: Forgotten Books.
*Coon, Deborah J. (1994). 'Not a Creature of Reason': The Alleged Impact of Watsonian Behaviorism on Advertising in the 1920s. In J.T. Todd & E.K. Morris (Eds.), *Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism*. New York: Greenwood.
*Cooper, J. C. (1990). *Chinese Alchemy: the Daoist Quest for Immortality*. New York, New York: Sterling Publishing Co. Inc..
*Danziger, K. (1997). *Naming the mind: How psychology found its language.* London: Sage.
*Durrant, M. (Ed.) (1993). ''Aristotle's* De Anima *in focus*. London: Routledge.
*
*Edwardes, M. (1977). *The Dark Side of History*. New York, New York: Stein and Day.
*Evans, R. B., Staudt Sexton, V., & Cadwallader, T. C. (Eds.) (1992). *The American Psychological Association: A historical perspective*. Washington, D.C.: American Psychological Association.
*Everson, S. (Ed.)(1991). *Companions to Ancient thought 2: Psychology.* New York: Cambridge University Press.
*Fechner, G. T. (1860). *Elemente der psychophysik*. Engelmann(?).
*Furumoto, L., & Scarborough, E. (1987). *Untold Lives: The First Generation of American Women Psychologists*. New York: Columbia University Press.
*Green, C. D. (2000). Introduction to: "Perception: An introduction to the Gestalt-Theorie" by Kurt Koffka (1922). *Classics in the History of Psychology* (http://psychclassics.yorku.ca/Koffka/Perception/intro.htm).
*Green, C. D. & Groff, P. R. (2003). *Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul.* Westport, Connecticut: Praeger.
*Hauck, D. W. (2008). *The Complete Idiot's Guide to Alchemy*. New York, New York: Alpha.
*Heidbredder, E. (1933). *Seven psychologies.* New York: Appleton-Century-Crofts.
*
*
*Heth, Carlson et Al. *Psychology, the science of behaviour*, seventh edition, 2009
*Hollister, C. W. & Bennett, J. (1990). *Medieval Europe: A Short History*. New York, New York: McGraw-Hill College.
*Jarzombek, M. (2000). *The Psychologizing of Modernity* Cambridge: Cambridge University Press.
*Jung, C. G. (1980). *Psychology and Alchemy*. New York, New York: Routledge.
*
*Koffka, K. (1924). *The growth of the mind* (R. M. Ogden, Trans.). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1921)
*Koffka, K. (1935). *Principles of Gestalt psychology*. New York: Harcourt, Brace, & World.
*Köhler, W. (1925). *Mentality of apes* (E. Winter, Trans.). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1917)
*Köhler, W. (1940). *Dynamics in psychology*. New York: Liveright.
*
*Krstic, K. (1964). Marko Marulic—The Author of the Term "Psychology." *Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis*, no. 36, pp.&nbsp;7–13. Reprinted at http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm
*
*Mandler, G. (2007) *A history of modern experimental psychology: From James and Wundt to cognitive science*. Cambridge, MA: MIT Press
*Nicolas, S. (2002). *Histoire de la psychologie française: Naissance d'une nouvelle science*. Paris: In Press.
*Nussbaum, M. C. & Rorty, A. O. (Eds.) (1992). *Essay on Aristotle's* De Anima. Oxford: Clarendon Press.
*Paranjpe, A. C. (1998). *Self and identity in modern psychology and Indian thought*. New York: Springer.
*Plas, R. (1997). French psychology. In W. G. Bringmann, H. E. Lück, R. Miller, & C. E. Early (Eds.), *A pictorial history of psychology* (pp.&nbsp;548–552). Chicago: Quintessence.
*Rieber, R. W. & Robinson, D. K. (Eds.) (2001). *Wilhelm Wundt in history: The making of a scientific psychology*. New York: Kluwer & Plenum.
*Robinson, T. M. (1995). *Plato's psychology* (2nd ed.). Toronto: University of Toronto Press.
*Schwartz, J. M. & Begley, S. (2002). *The Mind and The Brain: Neuroplasticity and the Power of Mental Force*. New York, New York: Harper Perennial.
*
*Simon, Herbert A. (1981) Otto Selz and information-processing psychology. In N. H. Frijda A. D. de Groot (Eds.), *Otto Selz: His Contribution to Psychology, Mouton*, The Hague.
*Sokal, M. M. (2001). Practical phrenology as psychological counseling in the 19th-century United States. In C. D. Green, M. Shore, & T. Teo (Eds.), *The transformation of psychology: Influences of 19th-century philosophy, technology, and natural science* (pp.&nbsp;21–44). Washington, D.C.: American Psychological Association.
*Ter Hark, Michel. (2004). *Popper, Selz, and the rise of evolutionary epistemology.* Cambridge, UK: Cambridge University Press.
*Thompson, Courtney. (2021). *An organ of murder: Crime, violence and phrenology in nineteenth-century America.* Rutgers University Press.
*Three Initiates, (1940). *The Kybalion*. Chicago, Illinois: Yogi Publication Society.
*van der Eijk, P. (2005). *Medicine and Philosophy in Classical Antiquity: Doctors and Philosophers on Nature, Soul, Health and Disease*. New York, New York: Cambridge University Press.
*van Wyhe, J. (2004). *Phrenology and the origins of scientific naturalism*. Aldershot, Hants, UK.
*Vidal, F. (2011). *The Sciences of the Soul: The Early Modern Origins of Psychology* Chicago, University of Chicago Press.
*
*
*Wertheimer, M. (1938). Gestalt theory. In W. D. Ellis (Ed. & Trans.), *A source book of gestalt psychology'' (pp.&nbsp;1–11). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1925)

## Referime