Tumat ilire

[parapamje|[Tumat Ilire në lokalitetin Boka në Përçevë]]
djathtas|parapamje| Tuma ilire në zonën e Glasinacit
**Tumat ilire** ose tumulat ilre janë gurë varresh parahistorike të ndërtuara me gurë dhe material dheu. Fjala tumë - tumulus është me origjinë latine që do të thotë kodër e vogël. Emrat popullorë janë: pirgje, grumbuj gurësh, grumbuj varresh dhe tuma.  Me përmbajtjen e tyre, tumat tregojnë unitet kulturor në një hapësirë të gjerë. Në Evropë, është zona nga Thraka deri në Kanalin Anglez, e cila banohej nga trakët, ilirët dhe keltët, zona e Dnieper dhe Kuban, ku dikur jetonin skithët, deri në malet Altai në Azi (varret kurgan).

## Tumat ilire 
Në kapërcyellin e mijëvjeçarit III dhe II, nga zona e stepave euroaziatike, në zonën e Danubit dhe më pas në të gjithë Evropën, depërtuan masa të reja të popullsisë. Ata sollën gjuhën e tyre, mënyrën e jetesës, fenë dhe zakonet e tyre. Ata shkatërruan vetë themelet e komuniteteve të vjetra neolitike .

Pushtimi i vërtetë i barinjve nomadë nga Danubi, të cilin arkeologjia e njeh si kultura Lasinja, Baden, Kostolac dhe Vuçedol, vazhdoi edhe në zonat në jug të Savës .

Fundi i gjithë kësaj periudhe të shqetësuar u shënua nga bashkëjetesa e shtresave të ndryshme neolitike dhe atyre të mbetura dhe kulturave të tyre në substrat, të cilin Benac e quajti Parailirët  . Fryma e kohës së re që ka lindur ilustrohet më së miri nga një lloj monumenti i epokës së bronzit të hershëm të përhapur në territorin e Kroacisë së sotme, Bosnje-Hercegovinës, Malit të Zi, Shqipëri dhe Kosovë, përkatësisht tumat e varreve ( tumat ). 

Në bazë të mbetjeve të kulturës materiale të gjetura në to, tumat u ndërtuan së bashku me fortifikimet, që nga periudha e bronzit të mesëm ose të vonë (nga rreth vitit 1600 p.e.s.) deri në fund të epokës së hekurit, pra deri në dominimin romak . 

Analizat më të fundit të radiokarbonit të tumave dhe varreve të thjeshta me gropë në Shtoj, Rakiça dhe Apolloni në Adriatikun jugor, duke përfshirë disa data të besueshme të radiokarbonit nga korniza lokale, konfirmuan shfaqjen e elementeve "pseudo-stepe" që mbërritën përmes kulturave të Ballkanit Lindor, dhe fillimi i epokës së bronzit të Adriatikut në shekujt e parë të mijëvjeçarit të tretë para Krishtit.

Shfaqja e tumave, varreve princërore dhe idhujve të violinës është një pasqyrim i qartë i risive të rëndësishme kulturore që shënojnë një shkëputje të caktuar me traditën e vjetër neolitike dhe që e bëjnë zonën e Adriatikut jugor dhe mbi të gjitha zonën bregdetare të ditëve të sotme. Mali i Zi, Kosova dhe Shqipëria veriore, bërthama fillestare e zhvillimit të epokës së bronzit në zonën më të gjerë të bregdetit lindor dhe në brendësi të saj mesdhetare. 

Tumat janë një fenomen i ri që nuk ishte i njohur për komunitetet neolitike dhe përfaqësonte një zonë të re të fesë - kultin e të vdekurve.

#### Vende arkeologjike 
Në rrafshnaltën e Glasinacit, komuna e Sokollacit, së bashku me disa qindra fortesa kodrinore,  u zbuluan mijëra tuma varrimi, hulumtimi i të cilave filloi në vitin 1880. U hulumtuan 1234 tuma varrimi, nga të cilat 250 ishin bosh.  Numri më i madh i tumave daton në periudhën e shekujve VII - V. Gjatë viteve 1974/75. hulumtimi u rinovua për të marrë të dhëna antropologjike.  U konstatua se në zonën e Glasinacit ka rreth 2000 tuma.

Në rrethinat e Pribojit dhe Uzhices, u zbuluan disa nekropole nën tuma, të cilat për nga mënyrat e varrimit dhe aksesorët në varre përputhen plotësisht me ato në rajonin Mati-Drilon dhe Glasinac dhe padyshim i përkasin të njëjtit grup. Një numër kaq i madh kodrinash dhe tumash, së bashku me gjetjet e luajtshme (armë, qeramikë, bizhuteri, enët e importuara prej bronzi) janë të lidhura shkencërisht me fisin Autarijati dhe kjo periudhë quhet Kultura Mati - Drilon. . 

Në Kroaci, një lokalitet i njohur është Budinjaku në malet Žumberačko, ku u gjetën mbi 140 tuma, ndër të cilat të ashtuquajturat. Tuma princërore, e cila është 2 metra e lartë, 3.5 metra e thellë dhe 20 metra e gjerë. Në shpatin turk afër fshatit Vranovinë e Madhe në Topusko, tuma është brenda vendbanimit. Në shpatet e Papukut në Sllavoni, jo shumë larg Slavonska Požega, ka një grup prej të paktën 20 tumash (mes tyre tuma "Knežev grob"). Sipas objekteve të gjetura deri më tani, ky vend arkeologjik, i njohur si Kaptol dhe i vendosur në pyll, i përket epokës së hershme të hekurit ose periudhës prehistorike Hallstatt, rreth viteve 800-400 p.e.s. Këtu u gjetën varre guri me formë katërkëndëshe. Në bregun e lumit Mrežnica afër Karllovacit është një fortesë kodre me tuma, e cila supozohet se është ndërtuar nga anëtarët e fisit Japoda (ose ndoshta Kolapijana), më së voni rreth 800 para Krishtit.

#### Përshkrim 
Ato u krijuan nga grumbullimi i dheut dhe gurëve, ose të dyja së bashku, mbi të ndjerin, më shpesh të shtrirë në sipërfaqen e tokës, dhe më rrallë në një varr guri ose në një varr. Si rregull, bazat janë rrethore (nganjëherë eliptike), fillimisht ka shumë të ngjarë konike dhe më shpesh të ruajtura në formën e një kalote më të lartë ose më të ulët. Diametri i tyre është nga disa metra deri në 40 metra, dhe lartësia deri në 7 metra. Ndërtimi i tumës mbështetet në një unazë guri rrethore periferike që kishte një funksion mbrojtës kultik dhe praktik. Zakonisht unaza e gurit mbushej me një shtresë zhavorri. Zakonisht çdo varrim kishte unazën e vet, me karakter konstruktiv dhe kultik. 

Tumat janë varre familjare. Në mes, zakonisht i pajisur posaçërisht, është varri kryesor dhe më i vjetër, me të ndjerin të shtrirë në shpinë. Varre të tjera dytësore u vendosën në rrathë rreth periferisë së tumës tashmë të formuar, me një ose më shumë individë, duke simbolizuar nga pozicioni i tyre marrëdhënien me të parin e varrosur. Pas varrimit, gropa mbushej rregullisht dhe mbulohej me gurë. Ilirët nuk i varrosën të gjithë të vdekurit e tyre në tuma. Në disa raste, të vdekurit varroseshin në të hapur, në të ashtuquajturat varrezat e sheshta (nekropolet).

Në mesin e epokës së hekurit, që zgjati dy shekuj, në mat, Drilon dhe Glasinac u shfaq dukuria e djegies së të ndjerit. U gjetën mbetje druri të djegur, tokë të djegur dhe kocka të djegura. Një gropë për djegie është gjetur në Novi Pazar. Në Atenicë u gjet një strukturë e tërë flijimi me karakter kulti dhe ritual. Hiri nuk ishte vendosur në një urnë, por ishte shpërndarë në tumë për të shenjtëruar hapësirën.

Me ngritjen e një tume është shënuar edhe vendi i dukshëm ku janë varrosur mbetjet e të ndjerit. Gjatë varrimeve në tuma kryheshin lloje të caktuara ritesh, të cilat mund të konkludohen në bazë të sendeve të gjetura, p.sh. ushqim, pije dhe enë që përdoreshin gjatë ritualeve dhe liheshin mbi tuma ose thyheshin. Kjo dukuri flet për një kuptim të caktuar të jetës së përtejme. Është interesant fakti se edhe sot popullata e Hercegovinës Lindore ndeshet me fenomenin e thyerjes së enëve gjatë varrimeve. 

Në popullsinë e këtyre krahinave ishte e vështirë të ndalohej praktika e varrimit në tuma, kështu që shumica e nekropoleve mesjetare ndërtoheshin mbi tuma ose pranë tyre. Prandaj, ka kisha të vjetra në majat e disa tumave të varrezave në varrezat mesjetare. Duket se në vendet e faltoreve pagane u ndërtuan faltore të reja - tempuj dhe kisha paleokristiane. Së bashku me kishat e shumta, që u ngritën edhe në tumat e varreve. 

## Varret princërore ilire 
djathtas|parapamje| Gjetje nga tumën e Arares
Në zonën ilire, në dy shekujt e parë të mijëvjeçarit I p.e.s., filloi një përdorim i konsiderueshëm i hekurit, kryesisht në prodhimin e armëve,  që çoi në transformimin e strukturës ushtarake dhe më pas politike të bashkësisë klanore. . Pasoja e parë ishte diferencimi shoqëror (krijimi i një shoqërie klasore) dhe ndarja në aristokraci klanore dhe anëtarët e mbetur më të shumtë.  Dëshminë më të mirë për këtë proces e japin varret princërore të krijuara gjatë shekujve VII dhe VI. 

parapamje|Varret mbretërore ilire në fshatin Selca e Poshtme - Varri nr. 3
Varret Ilire të Selcës së Poshtme ndodhen pranë qytetit të Pogradecit në Shqipëri në fshatin Selcë e Poshtme. Në bregun e djathtë të lumit Shkumbin, në një lartësi prej 1040 m mbi nivelin e detit, shtrihen mbetjet e qytetit antik të Pelionit dhe nekropolit shoqërues. Via Egnatia romake që shkonte drejt Selanikut kalonte këtej. Edhe pse ka gjurmë të veprimtarisë njerëzore në neolitikut, vendbanimi i duhur daton në epokën e hekurit (proto-urban ilir) deri në periudhën urbane ilire (shek. V-II p.e.s.), dhe arriti lartësinë e tij nën vendbanimin e fisit ilir të Enkelejëve në epokën e mëvonshme të hekurit. vendbanimi u pushtua gjithashtu në periudhën romake siç tregojnë gjurmët e një ndërtese komunale. Nga shekujt IV deri në I p.e.s. qyteti ishte rezidenca mbretërore e mbretërve ilirë dhe për rrjedhojë, ndoshta edhe një qendër e rëndësishme politike dhe ekonomike.  Në vitin 1996, Shqipëria përfshiu varret mbretërore të Selcës së Poshtme në listën e propozimeve të trashëgimisë botërore të UNESCO -s.
[parapamje|[Nekropoli tumular në Llashticë]]
Në përgjithësi, në varret e princërve ilirë varroseshin përfaqësues të familjeve që mund të ishin udhëheqës ushtarakë, laikë dhe shpirtërorë në periudhën e përmendur. Kulti i të ndjerit të heroizuar nënkupton ndarjen nga të afërmit e tjerë ose anëtarët e shoqërisë, veçanërisht nga vendi dhe madhësia e varrit. Luftëtar i pajisur në këtë mënyrë, ai qëndroi pranë të afërmve, si mbrojtje dhe ndihmë në luftën vendimtare për mbijetesë, duke u bërë me kalimin e kohës një qenie e mbinatyrshme - një gjysmëperëndi. Në disa vende janë ruajtur toponime si “Varri princit” apo “Bregu i princit”, të cilat i referohen vendit ku ndodhet (ose ka qenë tuma).
Më të njohura janë tumat në Mat, Drilon dhe Glasinac me varre princërore : Tuma në Ilijak, Talin, Čitluci, Osovo, Arareva gromila.  Dallohen gjithashtu edhe nekropole tjera princërore: në Pilatovici afër Uzhices për arkitekturën e saj, Atenica për ritualet e funeralit dhe Novi Pazar për pasurinë e tij prej ari, argjendi dhe objekte të importuara greke.

Pas shtresimit të klaneve, në zonën mati - Drilon - Glasinac pati "luftëra të brendshme" midis klaneve, të cilat përfunduan me krijimin e një subjekti politik, një aleancë fisnore, e njohur historikisht si Mbretëria e Ilirisë dhe karahas saj edhe Mbretëria e Dardanisë dhe Mbretëria e Autarijatëve të cila u kthyen kundër komuniteteve fqinje.  

## Shih edhe 
* Iliria
* Iliriku
* Mbretëria e Ilirisë
* Lista e tumave ilire
* Prefektura e Ilirikut
* Varret Ilire të Selcës së Poshtme

## Referiume