Uzbekistani

**Uzbekistani**, zyrtarisht **Republika e Uzbekistanit**, është një shtet dyfish pa dalje në det i vendosur në Azinë Qendrore. Ajo është e rrethuar nga pesë vende: Kazakistani në veri, Kirgistani në verilindje, Taxhikistani në juglindje, Afganistani në jug, dhe Turkmenistani në jugperëndim, duke e bërë atë një nga vetëm dy shtete dyfish pa dalje në det, tjetri Lihtenshtajni. Vendi ka një popullsi prej më shumë se 37.6 milion, duke e bërë atë vendin më të populluar në Azinë Qendrore. Uzbekistani është anëtar i Organizatës së Shteteve Turkike. Uzbekishtja, e folur nga uzbekët, është gjuha zyrtare dhe e folur nga shumica e banorëve të saj, ndërsa rusishtja dhe taxhikishtja janë gjuhë të rëndësishme të pakicave. Islami është feja mbizotëruese, dhe shumica e Uzbekëve janë muslimanë suni.

Kolonët e parë të regjistruar në tokën e asaj që është Uzbekistani bashkëkohor ishin nomadët e Iranit Lindor, të njohur si Skithët, të cilët themeluan mbretëri në Khwarazm, Sogdiana, dhe Bactria në shekullin e 8-të - 6-të p.e.s., si dhe Fergana dhe Margiana në shekullin e 3-të p.e.s. – shekulli i 6-të e.r.. Zona u përfshi në Perandorinë Akaemenide dhe, pas një periudhe sundimi greko-baktrian dhe më vonë nga Perandoria Sasaniane, deri në pushtimin musliman të Persisë në shekullin e 7-të. Pushtimet e hershme muslimane dhe Perandoria Samanide e mëvonshme i shndërruan shumicën e njerëzve në adhurues të Islamit. Gjatë kësaj periudhe, qytetet filluan të rriten nga Rruga e Mëndafshit dhe u bënë një qendër e Epokës së Artë Islame. Dinastia lokale Harezmshah u shkatërrua nga pushtimi mongol në shekullin e 13-të, duke çuar në një mbizotërim të popujve mongol. Timuri në themeloi Perandorinë Timurid në shekullin e 14-të. Kryeqyteti i saj ishte Samarkand, i cili u bë një qendër e shkencës nën sundimin e Ulugh Beg, duke lindur Rilindjen Timurid. Territoret e dinastisë Timurid u pushtuan nga Kipchak Shaybanids në shekullin e 16-të. Pushtimet nga Perandori Babur drejt lindjes çuan në themelin e Perandorisë Mogule në Indi. Shumica e Azisë Qendrore u përfshinë gradualisht në Perandorinë Ruse gjatë shekullit të 19-të]], me Tashkentin duke u bërë qendra politike e Turkestanit Rus. Në vitin 1924, delimitimi kombëtar krijoi Republikën Socialiste Sovjetike të Uzbekistanit si një republikë e Bashkimit Sovjetik. Ajo e shpalli pavarësinë si Republikën e Uzbekistanit më 1991.

Uzbekistani është një shtet laik, me një qeveri kushtetuese gjysmë-presidenciale. Uzbekistani përfshin 12 rajone, Tashkent City dhe një republikë autonome,  Karakalpakstan. Ndërsa organizatat joqeveritare e kanë përcaktuar Uzbekistanin si "një shtet autoritar me të drejta të kufizuara civile", reforma të rëndësishme nën presidentin e dytë të Uzbekistanit, Shavkat Mirziyoyev, janë bërë pas vdekjes së presidentit të parë, Islam Karimov. Për shkak të këtyre reformave, marrëdhëniet me vendet fqinje të Kirgistanit, Taxhikistanit dhe Afganistanit janë përmirësuar në mënyrë drastike. Një raport i Kombeve të Bashkuara i vitit 2020 gjeti shumë përparim drejt arritjes së qëllimeve të zhvillimit të qëndrueshëm të OKB-së.

## Etimologjia 
Emri "Uzbeg'istán" shfaqet në shekullin e 16-të Tarikh-i Rashidi.

Origjina e fjalës Uzbek mbetet e diskutueshme.
# "i lirë", "i pavarur" ose "zotëri/udhëheqës i vet", që kërkon një bashkim të  *uz* (Turkik: "vet"), *beg* ("zotëri" ose "udhëheqëës")
# Një tkurrje e *Uğuz*, më parë Oğuz, domethënë, Oghuz (fis), i bashkuar me *bek* "oguz-leader".

## Historia 
### Periudha Timurid 
Një kryetar fisnor, Timuri (Tamerlane), doli nga këto luftëra në vitet 1380 si forca mbizotëruese në Transoksiana. Megjithëse ai nuk ishte pasardhës i Xhingis Han, Timur u bë sundimtari de fakto i Transoxiana dhe vazhdoi të pushtojë të gjithë Azinë Qendrore perëndimore, Iranin, Kaukazin, Mesopotaminë, Azinë e Vogël dhe rajonin jugor të stepave në veri të Detit Aral. Ai gjithashtu pushtoi Rusinë para se të vdiste gjatë një pushtimi të Kinës në vitin 1405. Timuri ishte i njohur edhe për brutalitetin e tij ekstrem dhe pushtimet e tij u shoqëruan me masakra gjenocidale në qytetet që ai pushtoi.

Timuri inicioi lulëzimin e fundit të Transoksianës duke mbledhur së bashku artizanë dhe studiues të shumtë nga tokat e gjera që ai kishte pushtuar në kryeqytetin e tij, Samarkand, duke i zbritur kështu perandorinë e tij me një kulturë të pasur perso-islamike. Gjatë mbretërimit të tij dhe mbretërimit të pasardhësve të tij të menjëhershëm, u ndërmorën një gamë të gjerë kryevepra ndërtimi fetare dhe palatiale në Samarkand dhe qendrat e tjera të popullsisë.

Tamerlane gjithashtu vendosi një shkëmbim të zbulimeve mjekësore dhe mjekëve të patronizuar, shkencëtarëve dhe artistëve nga rajonet fqinje si India; nipi i tij Ulugh Beg ishte një nga astronomët e parë të shkëlqyeshëm në botë. Ishte gjatë dinastisë Timurid që Turkiku, në formën e dialektit Chaghatai, u bë një gjuhë letrare në vetvete në Transoksiana, megjithëse Timuridët ishin persianat në kulturë. Shkrimtari më i madh i Chaghataid, Ali-Shir Nava'i, ishte aktiv në qytetin e Herat (tani në Afganistanin veriperëndimor) në gjysmën e dytë të shekullit të 15-të.

### Periudha uzbeke 
Shteti Timurid u nda shpejt në gjysmë pas vdekjes së Timurit. Luftimet e brendshme kronike të Timuridëve tërhoqën vëmendjen e fiseve nomade uzbeke që jetonin në veri të Detit Aral. Në vitin 1501, forcat Uzbek filluan një pushtim me shumicë të Transoxiana. Tregtia e skllevërve në Emiratin e Buharës u bë i spikatur dhe u krijua në mënyrë të vendosur në këtë kohë. Hanati i Buharës u pushtua përfundimisht nga Qeveria e Jashtme e Persisë më 1510, dhe më pas u bë një pjesë e Perandorisë Persiane të ditës.

Para ardhjes së rusëve, Uzbekistani i sotëm u nda midis Emirateve të Buharës dhe hanateve të Khiva dhe Kokand.

### Pushtimi rus 
Në shekullin e 20-të, Perandoria Ruse filloi të zgjerohet dhe të përhapet në Azinë Qendrore. Kishte 210.306 rusë që jetonin në Uzbekistan në vitin 1912. Periudha e "Lojës së Madhe" në përgjithësi vlerësohet si vrapim nga afro vitit 1813 në Konvetën Anglo-Rus të vitit 1907. Një fazë e dytë, më pak intensive pasoi Revolucionin Bolshevik të vitit 1917. Në fillim të shekullit të 19-të, kishte rreth 3,200 kilometra (2,000 mi) duke ndarë Indinë Britanike dhe të dalin nga Rusia Cariste. Pjesa më e madhe e tokës midis nuk ishte e kapur. Në fillim të viteve 1890, Sven Hedin kaloi nëpër Uzbekistan, gjatë ekspeditës së tij të parë.

### Periudha sovjetike 
Me fillimin e vitit 1920, Azia Qendrore ishte fort në duart e Rusisë dhe, përkundër një rezistence të hershme ndaj bolshevikëve, Uzbekistanit dhe pjesës tjetër të Azisë Qendrore u bënë një pjesë e Bashkimit Sovjetik. Më 27 tetor 1924, u krijua Republika Socialiste Sovjetike e Uzbekistanit. Nga 1941 deri më 1945, gjatë Luftës së Dytë Botërore, 1.433,230 njerëz nga Uzbekistani luftuan në Ushtrinë e Kuqe kundër Gjermanisë Naziste.

### Pavarësia 
Më 20 qershor 1990, Uzbekistani shpalli sovranitetin e saj të shtetit. Më 31 gusht 1991, Uzbekistani shpalli pavarësinë pas përpjekjes së dështuar të grushtit të shtetit në Moskë. 1 shtatori u shpall Dita Kombëtare e Pavarësisë. Bashkimi Sovjetik u [[Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik|shpërbë] në 26 dhjetor të atij viti. Islam Karimov, më parë sekretari i parë i Partisë Komuniste të Uzbekistanit që nga viti 1989, u zgjodh president i Republikës Socialiste Sovjetike Uzbek më 1990. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në 1991, ai u zgjodh president i Uzbekistanit të pavarur. Një sundimtar autoritar, Karimov vdiq në shtator 2016. Ai u zëvendësua nga kryeministri i tij i gjatë, Shavkat Mirziyoyev, më 14 dhjetor të të njëjtit vit.

## Gjeografia 
Uzbekistani ka një sipërfaqe prej 448,978 kilometrash katrorë. Ndër vendet e BSHP-së, është i katërti më i madh për nga sipërfaqja dhe i dyti për nga popullsia. Pjesa tjetër është shkretëtira e gjerë Kyzylkum dhe malet.

Sipas një studimi sovjetik të vitit 1981, pika më e lartë në Uzbekistan është Khazret Sultan në 4,643 metra mbi nivelin e detit, në pjesën jugore të Vargmalit Gissar në Rajonin Surxondaryo në kufirin me Taxhikistanin, pak në veriperëndim të Dushanbe (e quajtur më parë Maja e Kongresit të 22-të të Partisë Komuniste).

Klima në Uzbekistan është kontinentale, me pak reshje të pritura çdo vit (100–200 milimetra, ose 3.9–7.9 inç). Temperatura mesatare maksimale e verës tenton të jetë 40 °C, ndërsa temperatura mesatare minimale e dimrit është rreth −23 °C.

## Politika 
Pasi Uzbekistani shpalli pavarësinë nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1991, u mbajtën zgjedhje dhe Islam Karimov u zgjodh Presidenti i parë i Uzbekistanit më 29 dhjetor 1991. Zgjedhjet e Oliy Majlis (Parlamenti ose Asambleja Supreme) u mbajtën sipas një rezolute të miratuar nga Sovjeti i 16-të Suprem në vitin 1994. Në atë vit, Sovjeti Suprem u zëvendësua nga Oliy Majlis. Zgjedhjet e treta për Oliy Majlisin dydhomësh me 150 anëtarë, Dhomën Legjislative dhe Senatin me 100 anëtarë për mandate pesëvjeçare, u mbajtën më 27 dhjetor 2009. Zgjedhjet e dyta u mbajtën nga dhjetori 2004 deri në janar 2005. Oliy Majlis ishte njëdhomësh deri në vitin 2004. Madhësia e tij u rrit nga 69 deputetë (anëtarë) në vitin 1994 në 120 në vitet 2004-05 dhe aktualisht është 150.

Mandati i parë presidencial i Islam Karimov u zgjat deri në vitin 2000 nëpërmjet një referendumi. Ai u rizgjodh më pas në vitet 2000, 2007 dhe 2015, duke fituar çdo herë mbi 90% të votave. Megjithatë, shumica e vëzhguesve ndërkombëtarë refuzuan të merrnin pjesë në procesin zgjedhor dhe i hodhën poshtë rezultatet si mospërmbushje të standardeve demokratike.

Një referendum i vitit 2002 prezantoi një parlament dydhomësh, të përbërë nga një dhomë e ulët (Oliy Majlis) dhe një dhomë e lartë (Senati), me anëtarët e dhomës së ulët që shërbenin si ligjvënës me kohë të plotë. Zgjedhjet për parlamentin e ri u mbajtën më 26 dhjetor 2002.

Pas vdekjes së Karimovit më 2 shtator 2016, Oliy Majlis emëroi Kryeministrin Shavkat Mirziyoyev si president të përkohshëm. Ndërsa kushtetuta caktoi Kryetarin e Senatit Nigmatilla Yuldashev si pasardhësin e ligjshëm, ai e refuzoi pozicionin, duke përmendur përvojën e gjerë të Mirziyoyev. Në zgjedhjet presidenciale të dhjetorit 2016, Mirziyoyev u zgjodh zyrtarisht me 88.6% të votave dhe u betua më 14 dhjetor. Zëvendëskryeministri Abdulla Aripov më pas e pasoi atë si kryeministër.

Si president, Mirziyoyev zëvendësoi shumicën e zyrtarëve të Karimovit dhe bëri thirrje për përfshirjen e individëve më të rinj dhe patriotë në qeveri. Me kalimin e kohës, ai u distancua nga politikat e Karimovit, duke vizituar rajone dhe qytete të ndryshme për të mbikëqyrur reformat. Analistët dhe mediat perëndimore e kanë krahasuar stilin e tij të udhëheqjes me atë të Deng Xiaoping dhe Mikhail Gorbachev, duke e përshkruar qëndrimin e tij si një "Pranverë Uzbeke" të mundshme.

Indekset e Demokracisë V-Dem e përshkruan Uzbekistanin si një autokraci të mbyllur në vitin 2024.

## Ndarjet administrative 
Uzbekistani është i ndarë në dymbëdhjetë rajone (*viloyatlar*, njëjës *viloyat*), një republikë autonome (*respublika*, emër i përbërë *respublikasi*) dhe një qytet të pavarur (*shahar*, emër i përbërë *shahri*, p.sh., *Toshkent shahri*, Qyteti i Tashkentit). Emrat jepen më poshtë në gjuhët uzbeke dhe karakalpake kur është e aplikueshme, megjithëse ekzistojnë variacione të shumta të transliterimeve të secilit emër.

550px|djathtas

## Demografia 
Që nga viti 2022, Uzbekistani ka popullsinë më të madhe të vendeve në Azinë Qendrore. 36 milionë qytetarët e tij përbëjnë gati gjysmën e popullsisë së përgjithshme të rajonit. Popullsia e Uzbekistanit është shumë e re, megjithëse po plaket ngadalë. 23.1% e popullit të saj janë nën 16 vjeç (vlerësim i vitit 2020). Sipas burimeve zyrtare, uzbekët përbëjnë shumicën (84.5%) e popullsisë së përgjithshme. Grupet e tjera etnike përfshijnë taxhikët 4.8%, kazakët 2.4%, karakalpakët 2.2%, rusët 2.1% dhe tatarët 0.5% që nga viti 2021.

Kombi është 96% muslimanë (kryesisht sunitë, me një pakicë shiite), 2.3% ortodoksë lindorë dhe 1.7% besime të tjera.

Pothuajse 10% e fuqisë punëtore të Uzbekistanit punon jashtë vendit, kryesisht në Rusi dhe Kazakistan.

Uzbekistani ka një shkallë shkrim-leximi prej 100% tek të rriturit mbi 15 vjeç (vlerësim i vitit 2019).

Jetëgjatësia në Uzbekistan është mesatarisht 75 vjet. 72 vjet tek burrat dhe 78 vjet tek gratë.

### Feja 
Uzbekistani është një shtet laik dhe neni 61 i kushtetutës së tij thotë se organizatat dhe shoqatat fetare janë të ndara nga shteti dhe të barabarta para ligjit. Shteti nuk duhet të ndërhyjë në aktivitetin e shoqatave fetare. Islami është feja mbizotëruese në Uzbekistan, megjithëse pushteti sovjetik (1924–1991) dekurajoi shprehjen e besimit fetar dhe ai u shtyp gjatë ekzistencës së tij si Republikë Sovjetike. CIA Factbook (2004) vlerëson se myslimanët përbëjnë 88% të popullsisë, ndërsa 9% e popullsisë ndjekin Krishterimin Ortodoks Rus, 3% fe të tjera dhe jofetarë, ndërsa një parashikim i Pew Research  i vitit 2020 deklaroi se popullsia e Uzbekistanit është 96.7% myslimane dhe të krishterët (kryesisht të krishterë ortodoksë rusë) përbënin 2.3% të popullsisë (630,000).

### Gjuhët 
Gjuha uzbeke është një nga gjuhët turkike. I përket degës Karluk të familjes së gjuhëve turkike, e cila përfshin edhe gjuhën ujgure. Është e vetmja gjuhë zyrtare kombëtare dhe që nga viti 1992 shkruhet zyrtarisht me alfabetin latin.

Para viteve 1920, gjuha e shkruar e uzbekëve quhej Turki (e njohur nga studiuesit perëndimorë si Chagatai) dhe përdorte shkrimin Nastaʿlīq. Në vitin 1926 u prezantua alfabeti latin dhe iu nënshtrua disa rishikimeve gjatë viteve 1930. Më në fund, në vitin 1940, alfabeti cirilik u prezantua nga autoritetet sovjetike dhe u përdor deri në rënien e Bashkimit Sovjetik. Në vitin 1993, Uzbekistani u rikthye në shkrimin latin (alfabeti uzbek), i cili u modifikua në vitin 1996 dhe mësohet në shkolla që nga viti 2000. Institucionet arsimore mësojnë vetëm shkrimin latin. Në të njëjtën kohë, shkrimin cirilik është i zakonshëm në mesin e brezit të vjetër. Edhe pse shkrimi cirilik i gjuhës uzbeke tani është hequr për dokumentet zyrtare, por ende përdoret nga një numër gazetash dhe faqesh interneti.

Gjuha Karakalpak, që i përket degës Kipchak të familjes së gjuhëve turkike dhe për këtë arsye më afër kazakishtes, flitet nga gjysmë milioni njerëz, kryesisht në Republikën e Karakalpakstanit, dhe ka status zyrtar në atë territor.

Edhe pse gjuha ruse nuk është gjuhë zyrtare në vend, ajo përdoret gjerësisht në shumë fusha si gjuhë e dytë zyrtare de facto. Informacioni dixhital nga qeveria është dygjuhësh. Vendi është gjithashtu shtëpia e afërsisht një milion folësve amtarë të rusishtes. Shenjat në të gjithë vendin janë si në uzbekisht ashtu edhe në rusisht.

## Shënime 
## Referime 
## Lexim më tutje 
* Nahaylo, Bohdan and Victor Swoboda. *Soviet Disunion: A History of the Nationalities problem in the USSR* (1990) excerpt
* Rashid, Ahmed. *The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism?* (2017)
* Smith, Graham,  ed. *The Nationalities Question in the Soviet Union* (2nd ed. 1995)
* 
*