Matha

.]]
Një **matha** (मठ, maṭha) është një fjalë sanskrite që do të thotë "manastir, institut ose kolegj",
Jeta murgërore, për studimet shpirtërore ose ndjekjen e mokshas (çlirimi ose ndriçimi shpirtëror) i ka rrënjët nga mijëvjeçari i I p.e.s., në Traditën Vedike. Manastiret bujtin dhe ushqejnë nxënësit, sannyasit (murgjit, vetëmohuesit, asketët), gurut dhe janë të drejtuara nga *Acharyat*. Këto manastire ndonjëherë janë të lidhur me Tempujt Hindu dhe kanë rregullat e tyre të sjelljes, ceremonitë e inicimit dhe të zgjedhjes.

## Etimologjia
Një *matha* (Sanskritisht: मठ) i referohet një "manastiri, instituti ose kolegji" dhe në disa kontekste referohet si "kasolle asketi, murgu ose vetë-mohuesi" ose tempull për studimin. Rrënja e fjalës *math*, që do të thotë "banoj" ose "punë monotone". Sipas Hermann Jacobit, Max Mullerit, Hermann Oldenbergut dhe studiuesve të tjerë, traditat e Xhanizmit dhe Budizmit përshtatën pesë parimet e zhvilluara së pari në traditat Vediko-Brahmanike të jetës murgërore:

#Mos i dëmto qëniet e gjalla
#Ji i vërtetë
#Mos merr asnjëherë pronën e dikujt tjetër
#Vetë-përmbajtja
#Ji liberal

Megjithatë në shekullin e XX, studiues si Richard Garbe sugjerojnë se tradita Vedike para-Upanishade mund të mos ketë pasur një traditë murgërore dhe se Upanishadet, Xhainizmi dhe Budizmi mund të kenë qenë lëvizje të reja që u rritën, pjesërisht në kundërvënie, mbi themelet dhe idetë e praktikave të hershme Vedike. Dëshmi të tjera të *mathave* gjenden në shtresën Brahmana të teksteve Vedike, si në kapitullin 10.6 të Shatapatha Brahmanas (Yajurveda) ashtu si dhe në shtresën e mbijetuar Aranyaka të teksteve Vedike si në kapitullin 15 të Shankhayana Aranyakas.
Studiues si Patrick Olivelle pohojnë se historia e manastireve Hindu luajti një rol në hartimin e Upanishadëve Sannyasa të Hinduizmit. Gjashtë nga këta Upanishadë u hartuan përpara shekullit të III të e.s., me gjasa duke filluar diku nga shekujt e fundit para erës sonë.
Upanishadet Sannyasa më të vjetër kanë një botëkuptim të fortë Advaita Vedanta dhe këto janë përpara Adi Shankaras. Shumica e Upanishadeve Sannyasa paraqesin një filozofi Yoga dhe të jo-dualizmit (Advaita) Vedanta. Kjo mund të jetë, pohon Patrick Olivelle, pasi manastiret madhore Hindu (*mathat*) i përkasin traditës Advaita Vedanta.
Përveç Upanishadeve, dëshmi të traditës së *mathave* në Hinduizëm gjenden në lloje të tjera literature, si kapitulli 12.139 i eposit të Mahabharatas dhe seksioni 3.1 i Baudhayana Dharmasutrave. *Mathat* ishin të njohura në mënyrë rajonale nga terma të tjerë si *Ghatika* dhe *Khandika*.

### Rolet historike të mathas
Tradita e *mathas* së Hinduizmit tërhoqi patronazhin mbretëror, duke mbështetur studimet dhe këto përkrahje vendosën, pohon Hartmut Scharfe, çfarë mund të jetë "rasti më i hershëm i regjistruar i një studimi universitar". Ka dëshmi, pohon Hartmut Scharfe, të *mathave* në Indinë Lindore dhe Veriore nga shekulli i VII e më tëhu, si ato në Kashmir, Uttar Pradesh, veçanërisht në qytetin e shenjtë Hindu të Varanasit, Madia Pradesh, Bihar dhe Odisha, por këto nuk mbështeten nga mbishkrimet e lashta tempullore por dalin nga udhëpërshkrimet e udhëtarëve kinezë që vizituan këto rajone.
Brahminët ishin me gjasa të përfshirë në arsimin dhe kulturën gojore të tejçimit tekstor në Indië e lashtë nëpërmjet traditës *gurukul*, por dëshmitë mbishkrimore të mbledhura nga E. Hultzsch sugjerojnë se të paktën disa *matha* të lidhura me tempujt ishin të mbizotëruara nga jo-brahminët nga fillimi i mijëvjeçarit të II-të të e.s.. Këto *matha* ishin gjithashtu qendra ku shumë hartoheshin edhe shumë tekste të reja, Disa studiues si Adi Shankara i shekullit të VII, i cili vendosi katër *matha* madhore në rajone të ndryshme të Indisë, të shkruara në dokumente që kishin përgjegjësinë të konservonin përkasisht nga një Veda secila. Disa manastire Hindu ofronin strehim për pelegrinët dhe forma të ndryshme përkujdesjeje për komunitetet e tyre vendore. Një organizim i ngjashëm gjendet edhe në mathat Vaishnavit.

### Acharya
Fjala *Acharya* në traditën manastirore Hindu i referohet si një Guru-je të rangut të lartë, ose më shpesh drejtuesit të një manastiri dhe *sampradayas* (institucion mësimor, i një sekti).
Në sektet e mëdha që drejtojnë një shumësi manastiresh historike, një *Acharya* mund ti referohet udhëheqësit të një shkolle manastirore rajonale që veprona brenda atij sekti. Titujt e alternuar të drejtuesve të manastireve Hindu janë *Jeer*, *Jiyar* ose *Ciyar*.

### Gurutë
*Matha* bujt jo vetëm nxënës por edhe shumë *Guru*. Një *Guru*, në Traditën Hindu është një "mësues, udhërrëfyes ose mjeshtër" i një diturie të caktuar. Ai ose ajo është dikush më shumë se një mësues, tradicionalisht një figurë e nderuar për studentin, me *gurunë* që shërben si një "këshillues, që ndihmon në brumosjen e vlerave, ndanë përvojat ashtu si dhe diturinë tekstore, një model në jetë, një burim frymëzimi dhe ai që ndihmon në përparimin shpirtëror të një studenti". Termi i referohet gjithashtu dikujt që më së pari është një udhërrëfyes shpirtëror, që ndihmon në zbulimin e të njëjtave aftësi që tashmë *guruja* i ka arritur. Koncepti i *Gurusë* mund të gjendet që nga periudha e lashtë Vedike, *Mathat* i strehonin këta mësues dhe studentët e tyre gjatë studimeve të tyre. Dëshmia e parë mbishkrimore e një mathaje Shaivite, për shembull, daton rreth vitit 800, e cila ishte e lidhur me një tempull. Këta bujtnin Dashanami Sampradayan nën katër matha, me qendrat në Dwarka në perëndim, Jagannatha Purin në Lindje, Sringerin në Jug dhe Badrinathin në Veri.
Mathat që ndërtoi Shankara ekzistojnë edhe sot dhe vazhdojnë mësimet dhe ndikimin e Shankaras.
Tabela më poshtë jep një përmbledhje të katër Advaita Mathave më të mëdha të themeluara nga Adi Shankara dhe hollësitë e tyre. Megjithatë, dëshmitë sugjerojnë se Shankara vendosi më tepër *matha* vendore për studimet Vedanta dhe përhapjen e tyre, pohon Hartmut Scharfe, si "katër mathat në qytetin e Trichurit vetëm, që ishin të drejtuara nga Trotaka, Sureshvara, Hastamalaka dhe Padmapada".

#### Matha të tjera Advaita 
Matha të tjera Advaita Vedanta që ndjekin traditën Smarta përfshijnë:
* Svarnavalli Matha në Swarnavalli pranë Sodhes, Sirsi, Karnataka
* Ramachandrapura Matha në Haniya, Hosanagara, Karnataka
*Kanchi matha, në Kanchipuram, Tamil Nadu
* Chitrapur Matha, Shirali, Karnataka
* Shri Gaudapadacharya Matha, Kavale, Ponda, Goa
* Sri Samsthan Dabholi Matha, Dabholi, Goa

### Vaishnavizmi
#### Sri Vaishnava Mathas
Ramanuja, filozofi i Vaishnavizmit, studioi në një manastir Advaita Vedanta me Yadava Prakashan përpara se të shkëputej nga idealet Advaita dhe të themulonte filozofinë e tij Vishishtadvaita (Advaita cilësore). Ramanuja ishte emëruar si udhëheqës i Srirangam mathas, pas vdekjes së Yamunacharyas, megjithëse ata nuk u takuan kurr. Bashkë me filozofinë e tij, Ramanuja është i famshëm për aftësitë e tij organizuese dhe reformat e qëndrueshme institucionale që ai futi në Srirangam duke paralelizuar ato në manastiret Advaita të kohës së tij. Ai gjithashtu udhëtoi dhe themeloi shumë *matha* Vaishnavite përgjatë Indisë. Tradita Vaishnavite beson se Ramanuja themeloi 700 matha, por dëshmitë historike sugjerojnë se mjaft prej tyre u themeluan më vonë. Mathat Tenkalai janë me qendër në Srirangam, ndërsa mathat Vadakalai janë të lidhura me Kanchipuramin. Të dyja këto tradita nga shekulli i X e tëhu kanë konsideruar futjen në funksionin e mathas të ushqimit të të varvërve dhe besimtarëve që i vizitojnë, bujtjen e dasmave dhe festat komunitare, tokat bujqësore tempullore dhe kopështet e luleve si burim për ushqimin dhe përbërës adhurimi, duke qenë të hapura për pelegrinët si shtëpi pushimi dhe ky rol filantropik i këtyre manastireve hindu vazhdon edhe sot. Në shekullin e XV, këta manastire u zgjeruan duke vendosur *Ramanuja-kuta* në vendndodhjet kryesore Vaishnavite të Indisë Jugore.
* Srirangami – Matha Tenkalai Vaishnava
* Vanamamalai – Matha Tenkalai Vaishnava
* Ahobila – Matha Vadakalai Vaishnava Këto tetë rrethojnë Tempullin hindu *Anantheswara* Krishna. Qendra kryesoe e traditës Madhva është në Karnataka.
Ceremonia e përçimit në shkollën Dvaita përfshin mirëpritjen nga Swamiji në ikje të atij në ardhje, pastaj ecjen së bashku për te ikona e Madhvacharyas në hyrje të Tempullit të Krishnas në Udupi, duke i ofruar atij ujë, i shpreh atij nderimin dhe pastaj i dorëzon enën me ujë që Madhvacharya përdori kur ai mori udhëheqjen e manastirit.
;Manastire të tjera Dvaita përfshijnë:
* Kashi Matha, Varanasi, Uttar Pradesh
* Gokarna Matha, Poinguinim, Canacona, Goa
* Uttaradi Matha
* Raghavendra Swami Matha
* yasaraja Matha, Sosale

#### Mathat Nimbarka Vaishnava
Nimbarka, një studiues i datuar në mënyrë të ndryshme midis shekullit të XI dhe të XIII, propozoi një kompromis që ishte gjithëpërfshirës për të gjitha Shkollat Vedanta, duke pohuar se secili e ka mirë, si e vërteta është njëkohësisht Advaita, Vishishtadvaita dhe Dvaita në të njëjtën kohë, duke e quajtur filozofinë e tij Dvaitadvaita ose Sistemi Bhedabheda. Ai u zhvendos në Vrindavan-Mathura dhe themeloi një *matha* të përqëndruar përreth përkushtimit dashuror të adhurimit të Radha-Krishnas (Radheshyam). Ky grup theksonte përbashkimin e komunitetit, këngëve publike dhe bhaktit të vazhdueshëm.
*Mathat* e këtij grupi janë:
* Kathia Baba ka Sthaan në Vrindavan
* Nimbarkacharya Peetha në Salemabad, Raxhastan
* Ukhra Mahanta Asthal në Ukhra, Bengali Perëndimor
* Howrah Nimbarka Ashrami në Howrah

#### Mathat Ramanandi Vaishnava
Ramananda ishte një shenjt-poet vaishnavit i shekullit të XIV i lëvizjes Bhakti, në rajonin e Lumit Gang në Indinë Veriore. Ai studioi në një manastir Advaita Vedanta, u bashkua me traditën Vaishnavite të Ramanujas, pastaj nisi të themeloi lëvizjen vaishnavite të bazuar te zoti Rama nga qyteti i shenjtë Hindu i Varanasit. Tradita hindu e njeh atë si themelues të Ramanandi Sampradayas, komunitetit më të madh Sanasaya hindu të kohëve moderne. Manastiret e këtyre asketëve gjenden veçanërisht në shtetet veriore dhe perëndimore të Indisë dhe në Nepal, por ata gjenden gjithashtu nëpërmjet murgjëve shëtitës.
*Mathat* më të mëdhaja të traditës Ramanandi janë në Ayodhya dhe Varanasi, si dhe murgjit Ramanandi të njohur si *Bairagis* ose *Vairagis* (që do të thotë, të veçuarit), grupet e tyre të quajtura *Akhara*. Mathat Ramanandi janë historikisht të shquara për qenien pjesë e lëvizjen e asketëve luftëtarë në Indinë mesjetare, ku murgjit u kthyen në një grup militar, të trajnuar me armë, u rebeluan kundër sundimit islamik dhe në të njëjtën kohë bashkëpunuan me zyrtarët kolonial britanikë si mercenarë.
Të njohur për botëkuptimin e tij barazitar në një kohë të pasigurisë së konflikteve Hindu-Islam, Ramananda dhe mathat e tij i pranonin dishepujt pa dallim gjinie, klase, kaste ose besimi (ai pranonte edhe myslimanë). Studimet tradicionale pohojnë se dishepujt e tij u përfshinë më vonë në lëvizjen e *poetëve shenjtë* Bhakti si Kabir, Ravidas, Bhagat Pipa dhe të tjerë, megjithatë studiuesit post-modernë i kanë vënë në pikëpyetje disa nga pasuesit e tij shpirtëror ndërsa të tjerët e kanë përkrahur këtë linjë pasuesish me dëshmi historike. Idetë e tij ndikuan në themelimin e Sikhizmit në shekullin e XV dhe mësimet e tij janë përfshirë në shkrimin Sikh, Guru Granth Sahib. Adhyatma Ramayana është një tekst kyç i këtyre *mathave*.

#### Matha të tjera Vaishnava
* Yadugiri Yathiraja Matha
* Gaudiya Matha
* Narasingha Chaitanya Matha
* Ramakrishna Matha
* Sree Rama Dasa Matha,Chenkottukonam, Thiruvananthapuram

### Shaivizmi
Mathat Shaivite ose Shaiva u vendosën të paktën nga mijëvjeçari i I e tëhu, në Kashmir, rajonet e Himalajane si Nepali dhe përgjatë nënkontinentit, si në Tamil Nadu. Shumë prej këtyre manastireve dhe tempujve të ndërlidhur, veçanërisht në veri-perëndim të nënkontinentit indian, u shkatërruan nga ushtritë Islamike pas shekullit të XII, dhe rrjeti i manastireve Shaiva u ndërpre ashpërsisht nga dhuna pasuese. Në disa raste, manastiret Hindu u shndërruan në ribate islamike ose medrese (përkatësisht barraka ushtarësh dhe shkolla) gjatë periudhës mesjetare. Manastiret Shaiva ishin nga shkolla të ndryshme të Shaivizmit, duke varjuar nga shkollat jo-dualiste deri te ato teiste dhe në mënyrë rajonale kishin një gamë emërtimesh si *Jogi* (Yogis), *Natha*, *Darshani*, *Kanphata* të Gorakshanathit *sampradaya*.

#### Shaiva Siddhanta
Shaiva Siddhanta është një shkollë teiste e Shaivizmit e bazuar në dualizëm (shpirti njerëzor dhe zoti janë të ndryshëm) dhe themeluan *matha* të paktën nga mesi i mijëvjeçarit të I të e.s.. Dëshmitë arkeologjike të datuara nga viti 724 sugjerojnë ekzistencën e një mathaje Saiva Siddhanta të emërtuar *Mattamayura*. Dëshmi të tjera historike sugjerojnë se këta murgj Shaiva ishin aktiv në studimet teozofike Shaiva dhe i përhapën idetë Shaivite në veri dhe në perëndim të Indisë deri rreth shekullit të XII. Golaki matha ishte qendra e studimeve Vedike me studime paralele të literaturës Budiste. Zanafilla e Golaki mathas të Indisë qendrore është e atribueshme te manastiret më të vjetër të Kashmirit.
Në Karnataka, dëshmitë historike sugjerojnë se mbretëresha Alhanadevi themeloi manastirin Shaiva të quajtur Kodiya matha që përfshint një tempull, strehimin manastiror dhe sallën e studimit, me studime mbi Vedat, Shastrat dhe Puranat. Ndërsa shumë manastire Shaiva kishin tempuj të ndërlidhur, disa nuk kishin dhe ishin tërësisht të kushtuara ndaj arsimimit dhe studimit. Nath Yogi *sampradaya* dhe organizatat monastike u zhvilluan duke nisur nga shekulli i XIII, Kadri matha, për shembull, është një nga manastiret legjendare në traditën Nath që tërhoqi konvertime nga Budizmi dhe përfshirjen e ideve budiste në Shaivizëm,

Tradita Nath Siddha e Shaivizmit konsiderohet se ka vendosur mjaft tempuj dhe manastire hindu kushtuar Shivës, veçanërisht në Guxharat, Maharashtra, Madia Pradesh, Raxhastan, Uttar Pradesh, Himachal Pradesh, Biharin verior dhe në Nepal. Gorakhnath matha është një manastir Shaivit aktiv i emërtuar sipas shenjtit mesjetar, Gorakhnath i Nath sampradayas. Matha dhe qyteti i Gorakhpurit në Uttar Pradesh është emërtuar po ashtu sipas tij. Manastiri dhe tempulli kryejnë veprimtari të ndryshme kulturore dhe shoqërore si dhe shërben si qendër kulturore e qytetit. Manastiri publikon gjithashtu tekste mbi filozofinë Gorakhnath.
Organizat murgore Nath Shaiva ishte një nga ato grupe murgërore Hindu që u militarizuan dhe morën armët kundër pushtimit mysliman të Indisë, ti rezistonin persekutimit. Ata përçmoheshin dhe persekutoheshin nga zyrtarët e Perandorisë Mogule dhe nga elitat shoqërore, kulturore dhe fetare. Megjithatë murgjit Nath yogi ishin shumë popullor në popullsinë rurale të Azisë së Jugut që nga kohët e mesjetës.

#### Lingayatizmi
*Matha* e organizmit manastiror kanë qenë vepruese që me lindjen e lëvizjes Lingayat në Karnataka rreth shekullit të XII. Ato gëzonin përkrahjen komunitare dhe shërbenin si qendra të studimeve Shaivite ashtu si dhe aktivitet edukuese, kulturore dhe filantropike të komunitetit Lingayat. Ka patur gjashtë manastire të mëdhenj Lingayat, një nga të cilën në Kedaranath (Himalaja), Kashi (Varanasi, Lumi Gang), Srisaila (Andhra Pradesh), Kalyana, Rambhapuri-Balehalli dhe Ujjain (të tre në Karnataka). Çdokush nga çdo klasë shoqërore mund të bëhet murg Lingayat dhe ti bashkohet manastirit të tij dhe organizata e brendshme ka lejuar lëvizshmërinë shoqërore që nga ditët e saj të para.
* Caughera matha (Nepal)
* Dhinodara matha

## Shembuj të kodeve të një mathe moderne 
Sipas Saccinandas, *mathat* theksojnë një jetë që është "e ndershme, paqe-dashëse, e pavarur, morale dhe me sjellje të mirë”. Funksione të tjera të manastireve janë “të ofroi arsimimin në sanskritisht, të ushqei të ftuarit, tu jap para të varfërve, të strehoi të pamundurit dhe të varros të vdekurit pa familje".

### Inicimi 
* Kur një person ka vendosur të hyjë në jetën askete, detyra e tij e parë është të gjejë një guru që do ta pranoi atë si një dishepull.
* Guruja njeh një kandidat për asket si dishepull i tij nga adiministrimi i diksas, një rit inicimi që e shkëput dishepullin nga jeta e tij e mëparshme.
* Përpara se të marri diksan, një dishepull duhet ti pres të gjitha lidhjet me familjen e tij të orientimit duke kryer ceremoni vdekjeje për prindërit e tij.
* Deri në marrjen e diksas, një asket merr gjithmonë emër fetar që përfundon me emrin e nën-urdhërit të tij.
Disa matha xhainiste janë:
* Shravanabelgola
*Moodabidri
* Matha Xhainiste Kanakagiri
* Humbaji
* Karkala
* Amminabhavi
* Kambadahalli
* Matha Xhainiste Sonda
* Matha Xhainiste Lakkavalli
* Matha Xhainiste Melsithamoor
*Matha Xhainiste Arahanthgiri
* Kumbhoji
* Kolhapuri
* Matha Xhainiste Nandani

## Shiko edhe
* Ashrami
* Hinduizmi
* Tempulli hindu
* Tempulli xhainist
* Manastiret Budiste

## Shpjegime
## Referime 
## Bibliografia
* Edmour J. Babineau: Love of God and Social Duty in the Rāmcaritmānas; 2008, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-2399-0.
* A.K. Banerjea: Philosophy of Gorakhnath with Goraksha-Vacana-Sangraha; 1983, ISBN 978-81-208-0534-7.
* 
* George Weston Briggs: Gorakhnath and the Kanphata Yogis; 1938, 6th Edition (2009 Reprint), Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0564-4.
* 
* Winnand Callewaert: The Hagiographies of Anantadas: The Bhakti Poets of North India; 2015, Routledge, ISBN 978-1-138-86246-3.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Julia Leslie: Myth and Mythmaking: Continuous Evolution in Indian Tradition; 1996, Routledge, ISBN 978-0-7007-0303-6.
* James G. Lochtefeld: The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z; 2002, Rosen Publishing, ISBN 978-0-8239-3180-4.
* 
* 
* David N. Lorenzen & Adrián Muñoz: Yogi Heroes and Poets: Histories and Legends of the Naths; 2012, SUNY Press, ISBN 978-1-4384-3890-0.
* David Lorenzen: Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History; ISBN 978-81-902272-6-1.
* 
* Shail Mayaram: Against History, Against State; 2003, Columbia University Press, ISBN 978-0-231-12730-1.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Stefan Pertz: The Guru in Me - Critical Perspectives on Management; 2013, GRIN Verlag, ISBN 978-3-638-74925-1.
* 
* Stephen H. Phillips: Classical Indian Metaphysics; 1995, Columbia University Press, ISBN 978-0-8126-9298-3.
* William Pinch: Peasants and Monks in British India; 1996, University of California Press, ISBN 978-0-520-20061-6
* 
* Selva Raj & William Harman: Dealing with Deities: The Ritual Vow in South Asia; 2007, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-6708-4
* 
* 
* 
* K. Ray & T. Srinivas: Curried Cultures: Globalization, Food, and South Asia; 2012, University of California Press, ISBN 978-0-520-27012-1.
* 
* 
* 
* Antonio Rigopoulos: Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara; 1998, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-3696-7.
* 
* 
* Schomer & McLeod: The Sants: Studies in a Devotional Tradition of India; 1987, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0277-3
* 
* 
* Tamara I. Sears: Housing Asceticism: Tracing the development of Mattamayura Saiva monastic architecture in Early Medieval Central India (c. 8th – 12th centuries AD); PhD. Dissertation 2004.
* 
* 
* 
* 
* 
* David Gordon White: Sinister Yogis; 2011, University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-89514-7.
*