Perikopi evangjelik në gjuhën arbëreshe i shek. të XIV : dokumenti më i vjetër i shqipes së shkruar

Perikopi Evangjelik në Gjuhën Arbëreshe i Shekullit të XIV: Dokumenti më i Vjetër i Shqipes së Shkruar 

Autorë: Nilo Borgia (autor i veprës fillestare), Elena Kocaqi (shkrimtare, përkthyese dhe autore e parathënies)

Vendi i botimit: Tiranë

Botues: Dodona

Viti i botimit: 2020

ISBN: 9789928461612

Të dhëna fizike: 144 faqe; 21 cm

Përmbledhje e librit dhe rëndësia e dokumentit

"Perikopi Evangjelik në Gjuhën Arbëreshe i Shekullit të XIV: Dokumenti më i Vjetër i Shqipes së Shkruar" përfaqëson një zbulim të rëndësishëm në historinë e gjuhës shqipe. Libri, i shkruar fillimisht nga Nilo Borgia dhe i përkthyer e i shoqëruar me parathënie nga Elena Kocaqi, prezanton një nga dokumentet më të hershme të njohura të shqipes së shkruar, duke e zhvendosur historinë e shqipes së shkruar në një epokë më të hershme.

Dokumenti i njohur si "Perikopi Evangjelik" ose "Përmbledhje Ungjillore" është shkruar në gjuhën shqipe me shkronja greke dhe daton nga fillimi i shekullit të XIV, ndoshta edhe më herët, në vitet 1200. Ai u zbulua nga arbëreshët e Italisë në vitin 1912 në Bibliotekën Ambrozia të Milanos, në kohën kur Papa Piu XI ishte drejtor i saj. Për herë të parë, dokumenti u përmend nga Sofronio Gassis dhe më pas u rigjet dhe u botua nga Nilo Borgia në vitin 1930. Ky dokument nuk është njohur si dokumenti më i vjetër i shqipes së shkruar deri më sot, megjithëse është më i hershëm se "Formula e Pagëzimit" e vitit 1462 dhe "Meshari" i Gjon Buzukut i vitit 1555.

Përmbajtja dhe karakteristikat e dokumentit

Dokumenti ka karakter fetar dhe përmban dy pjesë kryesore në gjuhën shqipe: "Ευαγγελιον αρβανειτικοv" (Ungjilli në Arbërisht ose Shqip) dhe "το Χριστός ανεστη αρβανειτικοv" (Krishti u Ngjall në Arbërisht ose Shqip). Kjo dëshmon se, ashtu si pjesa katolike shqiptare që përdorte shkronja latine për të shkruar pjesë nga Bibla, ortodoksët shqiptarë përdornin shkronja greke për të shkruar shqipen.

Dokumenti është me rëndësi të jashtëzakonshme sepse zbulon se gjuha shqipe e shkruar ka ekzistuar në një periudhë më të hershme nga sa dihej më parë. Sipas Elena Kocaqi-t, mund të ketë edhe shkrime të tjera shqipe të hershme me shkronja greke ose latine, që ende nuk janë zbuluar.

Impakti dhe rëndësia e zbulimit

Ky zbulim hap një horizont të ri për kërkimin gjuhësor dhe historik, pasi dëshmon se gjuha shqipe e shkruar ka qenë e pranishme në një kontekst kulturor dhe fetar më të hershëm se sa ishte menduar më parë. Tradita e shkrimit në shqip me shkronja greke apo latine tregon lidhjet e ngushta kulturore me Bizantin dhe Kishën e Romës, duke hapur mundësinë për të zbuluar dokumente të tjera në gjuhën shqipe që datojnë nga shekujt III-VI dhe XI-XII.

Elena Kocaqi argumenton se rëndësia e dokumentit qëndron te fakti që ai është i shkruar në shqip, pavarësisht alfabetit apo përmbajtjes fetare. Ajo thekson se gjuha shqipe duhet të kërkohet me shkronja greke, latine, cirilike, apo çdo lloj alfabeti tjetër, pasi ilirët dhe shqiptarët kanë përdorur shumë alfabete për të shënuar gjuhën e tyre.

Botimi i dokumentit dhe procesi i përgatitjes

Ky libër është botuar në tre gjuhë: shqip, anglisht dhe italisht. Ai përmban gjithashtu pjesë në greqisht dhe latinisht. Përkthimet nga italishtja, greqishtja dhe latinishtja në shqip dhe anglisht janë bërë nga vetë Elena Kocaqi, e cila ka ruajtur besnikërinë maksimale ndaj teksteve origjinale. Brenda librit gjendet edhe një kopje e botimit origjinal nga viti 1930, krahas versionit në gjuhën shqipe, duke lejuar çdo lexues të verifikojë dokumentin.

Konkluzion dhe emocionet e zbulimit

Botimi i këtij dokumenti ka rëndësi të jashtëzakonshme për historinë e shqiptarëve, pasi sjell në dritë një dokument që ndryshon kuadrin e shqipes së shkruar, duke e vendosur atë në një pozitë më të vjetër sesa ç’ishte njohur deri më sot. Elena Kocaqi shpreh emocionet e saj të forta lidhur me botimin e këtij libri, duke e konsideruar si një detyrim dhe përgjegjësi të madhe për historinë e shqiptarëve.

Ky dokument përfaqëson një dëshmi të re dhe të rëndësishme për shqipen e shkruar dhe pritet të hapë rrugë për zbulime të reja në këtë fushë.

## Burimet