Kultura e Gjeorgjisë

**Kultura e Gjeorgjisë** ka evoluar gjatë historisë së gjatë të vendit, duke i dhënë asaj një identitet unik kombëtar dhe një traditë të fortë letrare të bazuar në gjuhën dhe alfabetin gjeorgjian . Kjo ndjenjë e fortë e identitetit kombëtar ka ndihmuar në ruajtjen e dallueshmërisë gjeorgjiane pavarësisht periudhave të përsëritura të pushtimit të huaj.

## Kultura e Gjeorgjisë së Lashtë dhe të Vjetër 
[djathtas|parapamje|262x262px| Afresket nga Katedralja Svetitskhoveli, një shembull i artit [Mesjeta|mesjetar gjeorgjian që përshkruan anije dhe monstra në det.]]
Tradicionalisht thuhet se alfabeti gjeorgjian është shpikur në shekullin III para Krishtit dhe është reformuar nga mbreti Parnavaz I i Iberisë në 284 para Krishtit. Shumica e studimeve moderne e vendosin datën e origjinës së saj në një kohë në shekullin e 5-të pas Krishtit, kur mund të gjenden shembujt më të hershëm.

Kultura mesjetare e Gjeorgjisë u ndikua shumë nga Krishterimi Ortodoks Lindor dhe Kisha Ortodokse dhe Apostolike Gjeorgjiane, e cila promovoi dhe shpesh sponsorizoi krijimin e shumë veprave të përkushtimit fetar. Këto përfshinin kisha dhe manastiret, vepra arti si ikona dhe agjiografi të shenjtorëve gjeorgjianë. Përveç kësaj, u shkruan edhe shumë vepra laike të historisë kombëtare, mitologjisë dhe hagjiografisë.

### Arti kishtar 
parapamje| Jelek i blinduara i paradës gjeorgjiane me pllaka të arta
Ikonat mesjetare gjeorgjiane janë të njohura si ndër krijimet më të mira të artit fetar ortodoks. Shembuj të dukshëm përfshijnë:

* Ikona e vitit 886 nga manastiri i Zarzmës
* Ikona e shekullit të 9-të nga Tsilkani
* Ikona e famshme mrekullibërëse iberike e Nënës së Zotit (shek. 10)
* Ikona e shekullit të 10-të nga Okona
* Ikona e Zojës së Khakhuli të shekullit të 12-të
* Ikona e Shën Gjergjit të shekullit XI nga Labechina
* Ikona e Shën Gjergjit e shekullit të 11-të nga Nakipari
* Ikona e shekullit të 12-të nga Anchiskhati
* Ikona e shekullit të 14-të nga Ubisa
* Ikona e shekullit të 16-të nga Alaverdi

### Monumentet kishtare 
[parapamje| Një faqe nga një Ungjill Gelati i shekullit të 12-të, një shembull i dorëshkrimeve të ndriçuara gjeorgjiane nga [Mesjeta]]
Monumentet e njohura të arkitekturës së krishterë gjeorgjiane përfshijnë:

* Kisha Gjeorgjiane në Betlehem (shek. IV)
* Kisha e Gavazit (shek. IV) në Akhalsopeli (rrethi Kvareli i rajonit të Kakheti )
*  Kisha (shek. V) në rrethin e Bolnisit (rajoni i Kvemo Kartli )
* Kompleksi i Manastirit Ikalto (shek. V-VII) ( Kaketi )
* Kisha Sioni (shek. V) në Bolnisi
* Manastiri i Shio Mghvime (shekulli VI)
* Kompleksi i Manastirit Davidgareja (shek. VI-VII)
* Manastiri Jvari në Mtskheta (shekulli VI)
* Kisha Anchiskhati (shek. VI) në Tbilisi
* Kompleksi Manastir i Nekresit (shek. IV-IX) në Kakheti
* Kisha e Sionit (shek. VII) në Ateni
* Manastiri i Petritsonit në Bullgari (shek. XI)
* Manastiri Gjeorgjian (shek. 10) në Malin e Zi në Siri (tani territor i Turqisë )
* Manastiri Gjeorgjian Iveron në Athos (shekulli i 10-të)
* Katedralja Svetitskhoveli në Mtskheta (shekulli i 11-të)
* Manastiri Opiza (shek. 10) në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
* Manastiri Doliskana (shek. 10) në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
* Manastiri Otkhta-Eklesia në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
* Manastiri Oshki (shek. 10) në Tao-Klarjeti (tani territor i Turqisë )
* Katedralja Bagrati (shek. XI) në Kutaisi
* Manastiri i Gelatit (shek. XI) në Kutaisi
* Manastiri Motsameta (shek. XI) në Imereti
* Katedralja Sioni (shekulli i 11-të) në Tbilisi
* Kisha Alaverdi (shek. XI) në Kakheti
* Manastiri Samtavro (shek. XII) në Mtskheta
* Manastiri i Varxhias (shek. XII) në Meskheti
* Manastiri Gialia (shek. 10-16) në Qipro

Piktorë të njohur gjeorgjian ishin Damiane (shek. XIII), Anania (shek. XV), Mamuka Tavakarashvili (shek. XVII), etj.

Punimet e argjendarëve të famshëm gjeorgjian, Beka dhe Beshken Opizari (shek. XI), janë një kontribut i jashtëzakonshëm në artin botëror.

### Vepra letrare dhe vepra të tjera të shkruara 
Veprat e rëndësishme letrare gjeorgjiane të periudhës parakristiane janë:

* *Amiraniani*, epope e lashtë popullore gjeorgjiane (shih gjithashtu: Amiran-Darejaniani dhe Amirani ).

Veprat e shquara të shkruara gjeorgjiane nga periudha mesjetare përfshijnë:

* *Martirizimi i Mbretëreshës së Shenjtë Shushanik* nga Iakob Tsurtaveli (vepra më e vjetër e mbijetuar e letërsisë gjeorgjiane e shkruar midis viteve 476 dhe 483)
* *Corpus Areopagiticum*, një vepër filozofike dhe teologjike që i atribuohet nga disa Pjetrit Iberit (shek. V)
* *Jeta e Shën Ninos* (shek. VIII) (anon) 
* *Martirizimi i Abo Tbilelit* nga Ioane Sabanisdze (shekulli VIII)
* *Jeta e Grigol Khandztelit* nga Giorgi Merchule (shek. 10)
* *Një histori e mbretërve të Gjeorgjisë* (" *Tskhovreba Kartvelta Mepeta* ") nga Leonti Mroveli (shek. XI)
* *Një histori e Shtëpisë Mbretërore të Bagrationi* nga Sumbat Davitisdze (shekulli i 11-të)
* *Eteriani*, një epikë popullore (rreth shek. XI)
* *Jeta e mbretit Farnavaz* (anon) (shekulli i 11-të)
* *Ustsoro Karabadini* ( *Karabadini i pashoq* ) (shekulli XI) 
* *Tamariani* nga Ioane Chakhrukhadze (shekulli i 12-të)
* *Shen Khar Venakhi* (" *Ti je një vresht* "), himni i famshëm gjeorgjian nga mbreti Demetre I Bagrationi (shekulli i 12-të)
* *Vepkhistkaosani* ( *Kalorësi në lëkurën e Panterës* ), një poemë epike kombëtare nga Shota Rustaveli (shek. XII)
* *Abdulmesiani* nga Ioane Shavteli (shek. XIII)
* *Kartlis Tskhovreba* ( *Historia e Gjeorgjisë* ), një koleksion i kronikave të vjetra gjeorgjiane (nga kohët e lashta deri në shekullin e 14-të)

## Kultura e Gjeorgjisë sot 
parapamje| Pikturë muri në manastirin e lashtë të Gjeorgjisë, *Shio-Mghvime*
Duke filluar nga fillimi i shekullit të 16-të,  edhe pse disa aspekte të kohëve më të fundit ishin përfshirë tashmë që nga shekulli i 12-të,  deri në rrjedhën e shekullit të 19-të, kultura gjeorgjiane u ndikua ndjeshëm nga kultura persiane .  Edhe pse dukshëm më e dukshme në mesin e klasave më të larta, aspektet kulturore persiane u përfshinë midis kolonave ekzistuese gjeorgjiane, veçanërisht pikturës, arkitekturës dhe letërsisë. Udhëtari francez Jean Chardin, i cili vizitoi Gjeorgjinë në 1672, vuri në dukje se gjeorgjianët e mbretërisë së Kartli -t ndiqnin zakonet persiane.  Meqenëse shumë mbretër, princa dhe fisnikë gjeorgjianë kanë lindur ose janë rritur në territorin e Iranit, nuk është për t'u habitur që aspektet kulturore persiane u përhapën në Gjeorgji.  Rëndësia e ushqimit dhe pijeve për kulturën gjeorgjiane vërehet më së miri gjatë një feste të quajtur *supra*, kur përgatitet një shumëllojshmëri e madhe e pjatave, të shoqëruara gjithmonë nga sasi të mëdha të verës vendase, e njohur si një nga verërat më të vjetra në botë, e prodhuar në lashtë. Enë autentike prej balte *kvevri* nëntokësore gjeorgjiane (që datojnë në shekullin 8 para Krishtit). Në një festë gjeorgjiane, roli i *tamadës* ( toastmada ) është një pozicion i rëndësishëm dhe i nderuar.

## Figura të njohura kulturore gjeorgjiane 
Disa figura të famshme kulturore gjeorgjiane nga shekujt 20-21 janë:

### Aktorët 
* David "Dodo" Abashidze
* Veriko Anjaparidze
* Spartak Bagashvili
* Givi Berikashvili
* Ramaz Chkhikvadze
* Kakhi Kavsadze
* Ipolite Khvichia
* Akaki Khorava
* Zurab Kipshidze
* Avtandil Makharadze
* Merab Ninidze
* Guram Sagaradze
* Karlo Sakandelidze
* Sesilia Takaishvili
* Bukhuti Zakariadze
* Sergo Zakariadze
* Nato Vachnadze
* Sofiko Chiaureli

### Balerinët 
djathtas|parapamje| Nino Ananiashvili
* Nino Ananiashvili
* Vakhtang Chabukiani
* Irma Nioradze
### Kompozitorë 
* Sulkhan Tsintsadze
* Dimitri Arakishvili
* Andria Balanchivadze
* Meliton Balanchivadze
* Alexandre Basilaia
* Gia Kancheli
* Bidzina Kvernadze
* Giorgi Latsabidze
* Zakharia Paliashvili
* Otar Taktakishvili
### Regjisorët e filmit 
* Tengiz Abuladze
* Vasil Amashukeli
* Mikheil Chiaureli
* Revaz Chkheidze
* Otar Ioseliani
* Mikheil Kobakhidze
* Eldar Shengelaia
* Giorgi Shengelaia
* Alexandre Tsutsunava
* Nana Mchedlidze
### Këngëtarët e operës 
* Medea Amiranashvili
* Paata Burchuladze
* David Gamrekeli
* Lamara Cekonia
* Makvala Kasrashvili
* Badri Maisuradze
* Vano Sarajishvili
* Zurab Sotkilava
* Nino Surguladze
### Piktorë 
* Irakli Parjiani
* Elene Akhvlediani
* David Alexidze
* Gia Bugadze
* Amiran Danibegashvili
* Gigo Gabashvili
* Oleg Timchenko
* Petre Otskheli
* Lado Gudiashvili
* Gia Gugushvili
* Mamuka Japharidze
* Irakli Gamrekeli
* David Kakabadze
* Shalva Kikodze
* Sergo Kobuladze
* Niko Pirosmani
* Levan Tsutskiridze
* Avto Varazi
### Pianistët 
* Alexander Korsantia
* Giorgi Latso
* Alexander Toradze
* Eliso Virsaladze
* Inga Kashakashvili
* Khatia Buniatishvili
* Luka Okros

### Poetët 
* Shota Rustaveli
* Galaktion Tabidze
* Alexander Abasheli
* Irakli Abashidze
* Rati Amaglobeli
* Diana Anphimiadi
* Lado Asatiani
* Valerian Gaprindashvili
* Terenti Graneli
* Ioseb Grishashvili
* Paolo Iashvili
* Ana Kalandadze
* Giorgi Leonidze
* Mukhran Machavariani
* David Magradze
* Kolau Nadiradze
* Vazha-Pshavela
* Titsian Tabidze
* Nikoloz Baratashvili
* Ilia Chavchavadze
* Akaki Tsereteli
* Bela Chekurishvili
### Skulptorët 
* Elguja Amashukeli
* Iakob Nikoladze
* Irakli Ochiauri
* George Papashvily
* Zurab Tsereteli
### Producentët e teatrit 
* Sandro Akhmeteli
* Kote Marjanishvili
* Robert Sturua
* Mikheil Tumanishvili
### Shkrimtarët 
* Vasil Barnovi
* Lasha Bugadze
* Otar Chiladze
* Tamaz Chiladze
* Konstantine Gamsakhurdia
* Levan Gotua
* Shalva Dadiani
* Guram Dochanashvili
* Mikheil Javakhishvili
* Otia Ioseliani
* Jemal Karchkhadze
* Leo Kiacheli
* David Kldiashvili
* Aka Morchiladze
* George Papashvily
* Guram Rcheulishvili
* Grigol Robakidze
* Avksenty Tsagareli
* David Turashvili
* Nodar Dumbadze
* Terenti Graneli
* Boygar Razikashvili

## Sporti 
* Zaza Pachulia (basketbollist i Golden State Warriors )
* Kakha Kaladze (futbollist i Milanit )
* Khvicha Kvaratskhelia (futbollist për SSC Napoli )

## Shih edhe 
* Gjeorgjianët
* Gjuha gjeorgjeze
* Historia e Gjeorgjisë
* Muzeu Kombëtar i Gjeorgjisë

## Referime