Trembëdhjetë Kolonitë

[parapamje|298px|Trembëdhjetë Kolonitë (shfaqur me të kuqe) në vitin [1775]]
**Trembëdhjetë Kolonitë** ishin një grup kolonishë të Britanisë së Madhe në bregdetin Atlantik të Amerikës së Veriut themeluar në shekujt e XVII dhe të XVIII, të cilët shpallën pavarësinë në vitin 1776 dhe formuan Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Trembëdhjetë kolonitë kishin sisteme shumë të ngjashme politike, kushtetuese dhe juridike dhe ishin të dominuara nga anglishtfolës protestantë. Kolonitë e New Englandit (Masaçusetsi, Konektikati, Rod Ajlëndi dhe Nju Hempshajëri), si dhe kolonitë e Merilëndit dhe Pensilvanisë, u themeluan kryesisht për besimet fetare, ndërsa kolonitë e tjera u themeluan për bizneset dhe zgjerimin ekonomik. Të trembëdhjeta ishin pjesë e zotërimeve të Britanisë në Botën e Re, e cila përfshinte gjithashtu koloni në Kanada, Floridat dhe Karaibe.

Popullsia koloniale u rrit nga rreth 2,000 në 2,4 milionë midis viteve 1625 dhe 1775, duke zhvendosur amerikanët vendas në Amerikën Veriore. Kjo popullatë përfshinte njerëz që i nënshtroheshin një sistemi skllavërie, i cili ishte i ligjshëm në të gjitha kolonitë para Luftës Revolucionare Amerikane. Në shekullin e XVIII-të, qeveria britanike operoi kolonitë e saj nën politikën e merkantilizmit, në të cilën qeveria qendrore administronte zotërimet e saj për përfitimet ekonomike të vendit amë.

Trembëdhjetë kolonitë kishin një shkallë të lartë të vetëqeverisjes dhe zgjedhjeve lokale aktive, dhe ata i rezistuan kërkesave të Londrës për më shumë kontroll. Lufta Franceze dhe Indiane (1754–1763) kundër Francës dhe aleatëve të saj indianë, çoi në tensione në rritje midis Britanisë dhe Trembëdhjetë Kolonive. Gjatë viteve 1750, kolonitë filluan të bashkëpunonin me njëra-tjetrën në vend që të merreshin drejtpërdrejt me Britaninë. Këto aktivitete ndër-koloniale kultivuan një ndjenjë të identitetit të përbashkët amerikan dhe çuan në thirrje për mbrojtjen e "të drejtave të kolonistëve si anglezë", veçanërisht parimin "ska taksim pa përfaqësim". Konfliktet me qeverinë britanike për taksat dhe të drejtat çuan në Revolucionin Amerikan, në të cilin kolonitë punuan së bashku për të formuar Kongresin Kontinental. Kolonistët zhvilluan Luftën Revolucionare Amerikane (1775–1783) me ndihmën e Mbretërisë së Francës dhe, në një shkallë shumë më të vogël, të Republikës Holandeze dhe Mbretërisë së Spanjës. Pak përpara shpalljes së pavarësisë, Trembëdhjetë Kolonitë përbëheshin nga New Hampshire, Masaçusetsi, Konektikati, Rhode Island, Nju Jorku, Nju Xhersi, Pensilvania, Delaware, Merilëndi, Virxhinia, Karolina e Veriut, Karolina e Jugut dhe Xhorxhia.

## Kolonitë britanike
Në vitin 1606, mbreti Xhejmsi I i Anglisë u dha statutin, me qëllim krijimin e vendbanimeve të përhershme në Amerikë. London Company themeloi Colony and Dominion of Virginia në vitin 1607, kolonia e parë angleze e vendosur përgjithmonë në kontinent. Plymouth Company themeloi Koloninë Popham në lumin Kennebec, por ishte jetëshkurtër. Këshilli i Plymouth për New England sponsorizoi disa projekte kolonizimi, duke arritur kulmin me Koloninë Plymouth në vitin 1620 e cila u vendos nga separatistët anglezë puritanë, të njohur sot si pelegrinët. Holandezët, suedezët dhe francezët gjithashtu krijuan koloni të suksesshme amerikane, afërsisht në të njëjtën kohë me anglezët, por ato përfundimisht u futën nën kurorën angleze. Trembëdhjetë kolonitë ishin të plota me krijimin e Provincës së Xhorxhias në vitin 1732, megjithëse termi "Trembëdhjetë Koloni" u bë aktual vetëm në kontekstin e Revolucionit Amerikan.

Në Londër duke filluar nga viti 1660, të gjitha kolonitë u qeverisën përmes një departamenti shtetëror të njohur si Departamenti Jugor, dhe një komitet i Këshillit Privat të quajtur Bordi i Tregtisë dhe Plantacioneve. Në vitin 1768, një departament specifik shtetëror u krijua për Amerikën, por ai u shpërbë në vitin 1782, kur Ministria e Brendshme mori përgjegjësinë.

## Revolucioni Amerikan
[parapamje|upright=1.50|Harta e Trembëdhjetë Kolonive (e kuqe) dhe zonat e afërta koloniale ([1763–1775) pak para Luftës Revolucionare]]
Në përgjigje, kolonitë formuan organe të përfaqësuesve të zgjedhur të njohur si Kongresi Provincial dhe kolonistët filluan të bojkotojnë mallrat britanikë të importuara. Më vonë, në vitin 1774, 12 koloni dërguan përfaqësues në Kongresin e Parë Kontinental në Filadelfia. Gjatë Kongresit të Dytë Kontinental, kolonia e mbetur e Xhorxhias dërgoi gjithashtu delegatë.

Guvernatori i Masaçusetsit, Thomas Gage, kishte frikë nga një konfrontim me kolonistët; ai kërkoi përforcime nga Britania, por qeveria britanike nuk ishte e gatshme të paguante për shpenzimet e vendosjes së dhjetëra mijëra ushtarëve në Trembëdhjetë Kolonitë. Në vend të kësaj, Gage u urdhërua të kapte arsenalet e *Patriotëve*. Ai dërgoi një forcë për të marshuar në arsenalin në Concord, Masaçusets, por Patriotët mësuan për këtë dhe bllokuan përparimin e tyre. Patriotët zmbrapsën forcën britanike në Betejat e Lexington dhe Concord në prill të vitit 1775, pastaj rrethuan Bostonin.

Nga pranvera e vitit 1775, të gjithë zyrtarët mbretërorë ishin dëbuar dhe Kongresi Kontinental priti një kongres të delegatëve për 13 kolonitë. Ajo ngriti një ushtri për të luftuar britanikët dhe e emëroi George Washington-in komandantin e saj, bëri traktate, shpalli pavarësinë dhe rekomandoi që kolonitë të shkruanin kushtetuta dhe të bëheshin shtete. Kongresi i Dytë Kontinental u mblodh në maj të vitit 1775 dhe filloi të koordinojë rezistencën e armatosur kundër Britanisë. Ajo themeloi një qeveri që rekrutoi ushtarë dhe shtypi paratë e saj. Gjenerali Uashington mori komandën e ushtarëve *Patriotë* në Anglinë e Re dhe i detyroi britanikët të tërhiqeshin nga Bostoni. Në vitin 1776, Trembëdhjetë Kolonitë shpallën pavarësinë e tyre nga Britania. Me ndihmën e Francës dhe Spanjës, ata i mundën britanikët në Luftën Revolucionare Amerikane. Në Traktatin e Parisit në vitin 1783, Britania njohu zyrtarisht pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

## Popullsia
Popullsia koloniale u rrit në një çerek milioni gjatë shekullit të XVII-të, dhe në gati 2.5 milion në prag të Revolucionit Amerikan. Vlerësimet nuk përfshijnë fiset indiane, jashtë juridiksionit të kolonive. Perkins (1988) vë në dukje rëndësinë e shëndetit të mirë për rritjen e kolonive: "Më pak vdekje midis të rinjve do të thoshte që një pjesë më e lartë e popullsisë të arrinte moshën riprodhuese, dhe vetëm ky fakt ndihmon për të shpjeguar pse kolonitë u rritën kaq shpejt".

Deri në vitin 1776, rreth 85% e paraardhësve të popullsisë së bardhë e kishin origjinën nga Ishujt Britanikë (anglezë, irlandezë, skocezë, uellsianë), 9% me origjinë gjermane, 4% holandezë dhe 2% hygenotë francezë dhe pakica të tjera. Mbi 90% ishin fermerë, me disa qytete të vogla që ishin gjithashtu porte detare që lidhnin ekonominë koloniale me Perandorinë më të madhe Britanike. Këto popullata vazhduan të rriteshin me një shpejtësi të shpejtë gjatë fundit të shekullit të XVIII dhe fillimit të shekullit të XIX, kryesisht për shkak të niveleve të larta të lindjeve dhe relativisht të ulëta të vdekjeve. Emigracioni ishte një faktor i vogël nga viti 1774 deri në vitin 1830.

### Skllevërit
Skllavëria ishte e ligjshme dhe praktikohej në të gjitha Trembëdhjetë Kolonitë. Në shumicën e vendeve, përfshinte shërbyes shtëpiak ose punëtorë të fermave. Ishte me rëndësi ekonomike në plantacionet e duhanit të orientuara nga eksporti i Virxhinias dhe Merilëndit dhe në plantacionet e orizit dhe indigos të Karolinës së Jugut. Rreth 287,000 skllevër u importuan në Trembëdhjetë Kolonitë për një periudhë 160 vjeçare, ose 2% e vlerësuar prej 12 milionësh të marrë nga Afrika në Amerikë përmes tregtisë së skllevërve të Atlantikut. Pjesa më e madhe shkoi në kolonitë e sheqerit në Karaibe dhe Brazil, ku jetëgjatësia ishte e shkurtër dhe numrat duhej të plotësoheshin vazhdimisht. Nga mesi i shekullit të XVIII-të, jetëgjatësia ishte shumë më e lartë në kolonitë amerikane.

Shifrat u rritën me shpejtësi përmes një niveli shumë të lartë të lindjeve dhe shkallës së ulët të vdekshmërisë, duke arritur gati katër milion me regjistrimin e vitit 1860. Nga viti 1770 deri në vitin 1860, shkalla e rritjes natyrore të skllevërve të Amerikës së Veriut ishte shumë më e madhe sesa për popullsinë e çdo kombi në Evropë dhe ishte gati dy herë më e shpejtë se ajo në Angli.

## Feja
Protestantizmi ishte përkatësia fetare mbizotëruese në Trembëdhjetë Kolonitë, megjithëse kishte edhe katolikë, hebrenj dhe deistë, dhe një pjesë e madhe nuk kishin asnjë lidhje fetare. Kisha Anglikane u krijua zyrtarisht në pjesën më të madhe të Jugut. Lëvizja puritane u bë kisha kongregacionale dhe ishte lidhja fetare e vendosur në Massachusetts dhe Connecticut në shekullin e XVII-të. Në praktikë, kjo do të thoshte që të ardhurat nga taksat alokoheshin për shpenzimet e kishës. Famullitë anglikane në Jug ishin nën kontrollin e rrobave lokale dhe kishin funksione publike të tilla si riparimi i rrugëve dhe ndihma e të varfërve.

Kolonitë ishin fetarisht të larmishme, me konfesione të ndryshme protestante të sjella nga emigrantët britanikë, gjermanë, holandezë dhe të tjerë. Tradita e reformuar ishte themeli për prurjet presbiteriane, kongregacionale dhe kontinentale të reformuara. Hygenotët francezë krijuan kongregacionet e tyre të reformuara. Kisha holandeze e reformuar ishte e fortë në mesin e holandezëve amerikanë në Nju Jork dhe Nju Xhersi, ndërsa Luteranizmi ishte i përhapur në mesin e emigrantëve gjermanë. Gjermanët gjithashtu sollën forma të ndryshme të Anabatizmit, veçanërisht varietetin Menonite. Predikuesi baptist i reformuar Roger Williams themeloi Plantacionet e Providencës të cilat u bënë Kolonia e Rhode Island dhe Plantacionebe të Providencës. Hebrenjtë ishin grumbulluar në disa qytete portuale. Familja Baltimore themeloi Merilëndin dhe solli katolikë të tjerë nga Anglia. Katolikët u vlerësuan në 1.6% të popullsisë ose 40,000 në vitin 1775. Nga 200-250,000 irlandezë, që erdhën në Koloni midis viteve 1701 dhe 1775 më pak se 20,000 ishin katolikë, shumë prej të cilëve fshehën besimin e tyre ose lanë për shkak të paragjykimeve dhe diskriminimit. Midis viteve [1770 dhe [1775, 3.900 katolikë irlandezë mbërritën nga pothuajse 45,000 emigrantë të bardhë (7,000 anglezë, 15,000 skocezë, 13,200 skocezë-irlandezë, 5,200 gjermanë). Shumica e katolikëve ishin rekusantë anglezë, gjermanë, irlandezë ose zezakë; gjysma jetonte në Merilënd, me popullsi të madhe edhe në Nju Jork dhe Pensilvani. Presbiterianët ishin kryesisht imigrantë nga Skocia dhe Ulsteri, që favorizonin vendin mbrapa dhe rrethet kufitare.

Kuakerët ishin vendosur në Pensilvani, ku ata kontrolluan guvernatorin dhe legjislaturën për shumë vite. Ata ishin gjithashtu të shumtë në Rod Ajlënd. Baptistët dhe Metodistët po rriteshin me shpejtësi gjatë Zgjimit të Parë të Madh të viteve 1740. Shumë prurje sponsorizuan misione te indianët vendas.

## Shiko edhe
* Revolucioni Amerikan
* Lufta Revolucionare Amerikane
* Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara
* Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara
* Xhorxh Uashington
* Historia e Shteteve të Bashkuara të Amerikës
* Amerika Veriore Britanike
* Amerika britanike
* Bota e Re
* Lufta e vitit 1812
* Revolucioni Francez
* Luftërat Revolucionare Franceze

## Referime