Pesë fazat e pikëllimit

Sipas modelit të **pesë fazave të pikëllimit** (ose **modelit Kübler-Ross**), ata që përjetojnë pikëllimin kalojnë nëpër pesë emocione: mohimi, zemërimi, pazari, depresioni dhe pranimi. Megjithëse është në përdorim të zakonshëm, studimet nuk i kanë konfirmuar këto faza dhe modeli është kritikuar si i vjetëruar  si dhe i padobishëm në shpjegimin e procesit të pikëllimit.  

## Historia 
Modeli u prezantua nga psikiatri zvicerane-amerikane Elisabeth Kübler-Ross në librin e saj të vitit 1969 *Mbi vdekjen dhe procesin e vdekjes*,  dhe u frymëzua nga puna e saj me pacientët me sëmundje terminale.  I motivuar nga mungesa e udhëzimeve në shkollat mjekësore mbi temën e vdekjes dhe vdekjes, Kübler-Ross ekzaminoi vdekjen dhe ata që u përballën me të në shkollën mjekësore të Universitetit të Çikagos. Projekti i Kübler-Ross u zhvillua në një seri seminaresh të cilat, së bashku me intervistat e pacientëve dhe kërkimet e mëparshme, u bënë themeli për librin e saj.  Edhe pse Kübler-Ross zakonisht vlerësohet me krijimin e modeleve skenike, teoricienët dhe klinikët e mëparshëm të humbjes si Erich Lindemann, Collin Murray Parkes dhe John Bowlby përdorën modele të ngjashme të fazave ose fazave që në fillim të viteve 1940. 

Në librin e saj, Kübler-Ross thekson se përparimet mjekësore të asaj kohe ishin shenjë ndryshimi për mënyrën se si njerëzit e perceptojnë dhe përjetojnë vdekjen.  Për shkak të kësaj, pediatrit kanë parë më pak sëmundje kërcënuese për jetën për pacientët e tyre në krahasim me njëqind vjet më parë.  "Kübler-Ross fillimisht i pa këto faza si reflektim të mënyrës sesi njerëzit përballen me sëmundjen dhe vdekjen," vuri në dukje studiuesi i pikëllimit Kenneth J. Doka, "jo si reflektime të mënyrës se si njerëzit pikëllohen." 

Që nga viti 2019, *Mbi vdekjen dhe procesin e vdekjes* është përkthyer në dyzet e një gjuhë, me botimin e 50-vjetorit të botuar nga Simon & Schuster.

## Fazat e pikëllimit 
[parapamje| Një diagram i zhvilluar nga Bertrand Grondin nga një prezantim i ideve të Kübler-Ross të prodhuar nga [France Telekom|France Telecom]]
parapamje| Diagrami që tregon dy rezultate të mundshme të pikëllimit ose një ngjarje që ndryshon jetën
Kübler-Ross fillimisht zhvilloi fazat për të përshkruar procesin nëpër të cilin kalojnë pacientët me sëmundje terminale ndërsa pajtohen me vdekjet e tyre; Më vonë u aplikua edhe për miqtë dhe familjen e pikëlluar, të cilët dukej se i nënshtroheshin një procesi të ngjashëm.  Fazat, të njohura gjerësisht me akronimin DABDA, përfshijnë: 

# Mohimi – Reagimi i parë është mohimi. Në këtë fazë, individët besojnë se ngjarja precipituese është disi e gabuar dhe kapen pas një realiteti të rremë e të preferuar. Disa gjithashtu mund të izolohen, duke shmangur të tjerët që mund ta kenë pranuar atë që po ndodh.  Kjo fazë është zakonisht një mbrojtje e përkohshme, për sa kohë që personi ka kohë të mjaftueshme për të lëvizur ndërmjet fazave ndërsa mendon për vdekjen. 
# Pazarllëku – Faza e tretë përfshin shpresën se individi mund të shmangë shkakun e pikëllimit. Zakonisht, negocimi për një jetë të zgjatur bëhet në këmbim të një stili jetese të reformuar. Njerëzit që përballen me trauma më pak serioze mund të bëjnë pazare ose të kërkojnë kompromis. Shembujt përfshijnë një person të sëmurë përfundimisht i cili "negocion me Zotin" për të marrë pjesë në dasmën e një vajze, një përpjekje për të bërë pazare për më shumë kohë për të jetuar në këmbim të një stili jetese të reformuar ose një frazë të tillë si "Sikur të mund ta ndërroja jetën e tyre për timen".
# Depresioni - "Jam shumë i trishtuar, pse të shqetësohem me ndonjë gjë?"; "Unë do të vdes së shpejti, atëherë çfarë rëndësie ka?"; "Më mungon i dashuri im; pse të vazhdoj?"Gjatë fazës së katërt, individi dëshpërohet në njohjen e vdekshmërisë së tij. Në këtë gjendje, individi mund të heshtë, të refuzojë vizitorët dhe të kalojë pjesën më të madhe të kohës i pikëlluar dhe i vrenjtur.
# Pranimi - "Do të jetë në rregull."; "Unë nuk mund ta luftoj atë; unë gjithashtu mund të përgatitem për të."Në këtë fazë të fundit, individët përqafojnë vdekshmërinë ose të ardhmen e pashmangshme, ose atë të një personi të dashur, ose ndonjë ngjarje tjetër tragjike. Njerëzit që vdesin mund t'u paraprijnë të mbijetuarve në këtë gjendje, e cila zakonisht vjen me një pamje të qetë, retrospektive për individin dhe një gjendje të qëndrueshme emocionesh.

Në një libër të bashkëautor me David Kessler dhe të botuar pas vdekjes, Kübler-Ross zgjeroi modelin e saj duke përfshirë çdo formë të humbjes personale, si vdekja e një të dashur, humbja e një pune ose të ardhurash, refuzimi i madh, fundi i një marrëdhënie ose divorc, varësi nga droga, burgosje, fillimi i një sëmundjeje ose një diagnozë infertiliteti, madje edhe humbje të vogla, si humbja e mbulimit të sigurimit.  Kessler ka propozuar gjithashtu "Kuptimi" si një fazë e gjashtë e pikëllimit. 

Në *Pyetje dhe përgjigje mbi vdekjen dhe procesin e  vdekjes,* Kübler-Ross iu përgjigj pyetjeve pas botimit të librit të saj të parë, *Mbi vdekjen dhe procesin e vdekjes.* Ajo theksoi se asnjë pacienti nuk duhet t'i thuhet drejtpërdrejt se ai po vdes dhe se praktikuesit duhet të përpiqen të presin derisa pacienti të pyesë për vdekjen për ta diskutuar atë.  Disa parime të tjera në të cilat ajo beson përfshijnë se praktikuesit duhet të dëgjojnë pacientin para së gjithash, e drejta e pacientit për vetëvendosje duhet ende të praktikohet dhe praktikuesit duhet të shmangin përpjekjet për të detyruar ndonjë gjë anëtarët e familjes dhe ata që vdesin nuk janë në të njëjtën fazë. 

## Kritika 
Kritikat e këtij modeli me pesë faza të pikëllimit përqendrohen kryesisht në mungesën e kërkimit empirik dhe provave empirike që mbështesin fazat e përshkruara nga Kübler-Ross dhe, në të kundërtën, në mbështetjen empirike për mënyra të tjera të shprehjes së pikëllimit. Për më tepër, u sugjerua se modeli i Kübler-Ross është produkt i një kulture të caktuar në një kohë të caktuar dhe mund të mos jetë i zbatueshëm për njerëzit e kulturave të tjera. Këto pikëpamje janë shprehur nga shumë ekspertë,  duke përfshirë Robert J. Kastenbaum (1932–2013) i cili ishte një ekspert i njohur në gerontologji, plakje dhe vdekje. Në shkrimet e tij, Kastenbaum ngriti pikat e mëposhtme:  

* Ekzistenca e këtyre fazave si të tilla nuk është demonstruar.
* Nuk është paraqitur asnjë provë që njerëzit në të vërtetë lëvizin nga Faza 1 në Fazën 5.
* Kufizimet e metodës nuk janë pranuar.
* Linja është e paqartë midis përshkrimit dhe recetës.
* Burimet, presionet dhe karakteristikat e mjedisit të afërt, të cilat mund të bëjnë një ndryshim të jashtëzakonshëm, nuk merren parasysh.

Një studim i cituar gjerësisht i vitit 2003 i individëve të vdekur, i kryer nga Maciejewski dhe kolegët në Universitetin Yale, nxori disa gjetje në përputhje me një hipotezë me pesë faza, por të tjera në kundërshtim me të. Në të njëjtën revistë u botuan edhe disa letra duke kritikuar këtë hulumtim dhe duke argumentuar kundër idesë së skenës.  U vu në dukje, për shembull, se në vend që "pranimi" të ishte faza përfundimtare e pikëllimit, të dhënat në fakt treguan se ishte artikulli më i miratuar në pikën e parë dhe në çdo moment tjetër të matur;  se paragjykimi kulturor dhe gjeografik brenda popullatës së mostrës nuk ishte i kontrolluar;  dhe se nga numri i përgjithshëm i pjesëmarrësve të rekrutuar fillimisht për studimin, gati 40% u përjashtuan nga analiza që nuk përshtateshin me modelin e skenës.  Në punën e mëvonshme, Prigerson & Maciejewski u përqendruan në pranimin (emocional dhe njohës) dhe u larguan nga fazat, duke shkruar se rezultatet e tyre të mëparshme "mund të përshkruhen më saktë si 'gjendje' të pikëllimit". 

George Bonanno, Profesor i Psikologjisë Klinike në Universitetin e Kolumbias, në librin e tij *Ana tjetër e trishtimit: Çfarë na thotë shkenca e re e pikëllimit për jetën pas një humbjeje*,  përmbledh kërkimin e rishikuar nga kolegët bazuar në mijëra subjekte gjatë dy dekadave dhe arrin në përfundimin se një elasticitet natyror psikologjik është një komponent kryesor i pikëllimit  dhe se nuk ka faza të pikëllimit për të kaluar. Puna e Bonanno-s ka treguar gjithashtu se mungesa e simptomave të pikëllimit ose traumës është një rezultat i shëndetshëm.  

Midis shkencëtarëve socialë, një tjetër kritikë është mungesa e mbështetjes teorike.   Për shkak se fazat lindën nga anekdotat dhe jo nga parimet themelore teorike, ajo përmban konfuzion konceptual. Për shembull, disa faza përfaqësojnë emocionet ndërsa të tjerat përfaqësojnë procese njohëse. Gjithashtu, nuk ka asnjë arsyetim për vija ndarëse arbitrare ndërmjet shteteve. Nga ana tjetër, ka këndvështrime të tjera të bazuara teorikisht, shkencore që përfaqësojnë më mirë rrjedhën e pikëllimit dhe zisë si: qasja e trajektoreve, teoria e stresit kognitiv, qasja e krijimit të kuptimit, modeli i tranzicionit psikosocial, modeli me dy pista, modeli i procesit të dyfishtë, dhe modeli i detyrës. 

Zbatimi i gabuar mund të jetë i dëmshëm nëse i bën personat e vdekur të ndjejnë se nuk po e përballojnë siç duhet ose mund të rezultojë në mbështetje joefektive nga anëtarët e rrjetit të tyre social dhe/ose profesionistët e kujdesit shëndetësor.   Fazat fillimisht ishin menduar të ishin përshkruese, por me kalimin e kohës u bënë përshkruese. Disa kujdestarë trajtuan klientët të cilët ishin të shqetësuar se nuk i përjetuan fazat në "rendin e duhur" ose nuk arritën të përjetonin një ose më shumë nga fazat e pikëllimit.

Kritikat dhe mungesa e mbështetjes në hulumtimet e rishikuara nga kolegët ose vëzhgimi objektiv klinik nga disa praktikues në këtë fushë ka çuar në etiketimin e *mitit* dhe *gabimit* në nocionin se ka faza të pikëllimit.     Megjithatë, përdorimi i modelit ka vazhduar në mediat e njohura të lajmeve dhe argëtimit, dhe disa profesionistë kanë shprehur besimin e tyre në vërtetësinë e modelit.

## Referime