Parahistoria e Holandës

.]]
Prehistoria e Holandës është ndikuar fortë nga ndryshimet konstante të rajonit të Vendeve të Ulta. Gjurmët më të vjetra njerëzore në Holandë (Neandertali), E banuar nga njerëzit për të paktën 37,000 vjetë, mjedisi pësoi shndërrime domethënëse, nga klima turndrës në Epokën e Akullnajës deri në shfaqjen e grupeve të para të paleolitit. Gjatë Epokës së fundit të akullnajës, Holanda kishte një klimë tundre me bimësi të rrallë, ku banorët mbijetonin si gjuetarë-mbledhës.

Rajoni dëshmon zhvillimin e Kulturës Swifterbant, që u shfaq rreth vitit 5600 p.e.s. Ajo ishte një kulturë gjuetarësh-mbledhës, fortësisht e lidhur me lumenjtë dhe ujërat e hapura dhe e lidhur me Kulturën Ertebølle Skandinavisë jugore. Lidhja e rajonit me lumenjtë dhe ujërat e hapura dëshmohet edhe nga krijimi gjatë Mezolitit të kanoes më të vjetër në botë të rikuperuar, Kanoeja e Peses.

File:Flint combination tool, an awl and a scraper, Paleolithic.jpg|Vegël guri e gjetur në Kootwijkse, paleoliti
File:Vuursteenwerktuigen1, archeologische collectie Museum Land van Valkenburg, Limburg.JPG|Vegla parahistorike nga paleoliti, Muzeu Het Land van Valkenburg, Limburg
File:Vuistbijl Rhenen ± 200.000 v.Chr.jpg|Vegël guri, gjetur në v. 1990, afër Rhenen-it në depozitat e vjetra të Mozës dhe Rinit, 300,000-150,000 p.e.s.
File:Benen spits met drie weerhaken, objectnr 60064.JPG|Vegël kockore, nga mezoliti
File:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|Kanoeja e Peses, varka më e vjetër e njohur, Mezoliti, 8040-7510 p.e.s.
File:Benen spits met vier weerhaken, objectnr 60065.JPG|Vegël kockore, nga mezoliti
File:Benen spits met vier weerhaken, objectnr 60080.JPG|Vegël kockore, mezoliti
File:Visfuik.jpg|Rrjetë peshkimi 6200 vjeçare, zbuluar në v. 1978 afër Bergschenhoek
File:Vriesland - priemen.jpg|Gjilpëra dhe objekte kockore me majë nga Neoliti
File:Mannetje van Willemstad.jpg|Figurinë lisi, gjetur në Willemstad, rreth v. 4500 p.e.s.,  Rijksmuseum van Oudheden
File:Vriesland - peddel.jpg|Lopatë druri nga kultura Vlaardingen, Hekelingen III, Neoliti
File:Vriesland - Hanger van beretand.jpg|Varëse dhëmbi ariu, Holanda jugore, Hekelingen I, Neoliti, 3600-2500 p.e.s.
File:Prehistorische bijl.jpg|Vegla prerëse prej kockash aurokësh, 10,000-5000 p.e.s., Neoliti
File:Borger Hunebedcentrum 904.jpg|Enë qeramike neolitike në Hunebedcentrum në Borger
File:Borger Hunebedcentrum 905.jpg|Enë qeramike neolitike në Hunebedcentrum në Borger
File:Vriesland - pot.jpg|Enë balte nga Vlaardingen, Hekeling III, 3600-2500 p.e.s.
File:Archeologiemuseum Stein - Steentijd - 6-A-1.jpg|Qeramikë neolitike nga Steini
File:Archeologiemuseum Stein - Steentijd - 6a-A-2.jpg|Enë qeramike neolitike, Stein

Bujqësia mbërriti në zonat afër Vendeve të Ulta gjithashtu diku mes viteve 5000 – 4000 p.e.s., me Kulturën e Qereamikës Lineare, që ishin bujqë të Evropës Qendrore me prejardhje mesdhetare. Fermat e tyre ishin të kufizuara në Limburgut jugor dhe vetëm të vendosur vetëm përkohësisht. Megjithatë, ka disa të dhëna se banorët bregdetarë të Kulturës Swifterband u morën me poçeri dhe mbarështimin e kafshëve në pjesën tjetër të vendit. Grupet vendore bënë kalimin në blegtori diku midis viteve 4800 dhe 4500 p.e.s.. Rreth vitit 4000 p.e.s. Kultura e vazove hinkë solli bujqësinë në mënyrë permanente në rajon. Kjo kulturë shtrihej nga Danimarka përmes Gjermanisë veriore në veri të Vendeve të Ulta. Kultura Vlaardingen vijoi traditën e gjueti-mbledhjes në zonat bregdetare.

File:Borger neolithisch huis.jpg|Rindërtim i një shtëpie të Kulturës së vazove hinkë
File:Finds from Hunebed D19 123.jpg|Qeramikë e vazove hinkë
File:Musée Unterlinden Colmar 20230601 0394.jpg|Enë qeramike e Kulturës së Qeramikës Lineare, ~ 5000 p.e.s.
File:Grootste hunebed van Nederl.jpg|Hunebed D27, dolmeni më i madh në Holandë, afër Borgerit në Drenthe.

File:Beaker Netherlands 1.jpg|Enë qeramike Grykë Kambanë
File:Bell Beaker1a.jpg|Kultura Grykë Kambanë, kamë bakri dhe vegla metalike
File:Bellbeaker culture - flat axe head - Musée Unterlinden inv. no. Ao.87.jpg|Sëpatë bakri, Kultura e Grykës Kambanë
File:Bellbeaker culture - beaker and jug - Musée Unterlinden inv. nos. Ap.223, Ap.1038.jpg
File:Bellbeaker culture - polypod bowl and jug - Musée Unterlinden inv. nos. Ap.969, Ap.967.jpg

Rreth vitit 2950 p.e.s., pati një shndërrim nga Kultura bujqësore e vazove hinkë te Kultura e Qeramikës me Litarë, që shtrihej përgjatë një pjese të madhe të Evropës Veriore dhe Qendrore. Zgjerimi i kësaj kulture besohet se ka përfshirë zhvendosjen e popujve nga Ukraina, duke sjellë gjuhët indo-evropiane dhe teknologjinë Epokës së Bakrit. Veglat më të hershme prej bronzi i përkasin Thesarit Wageningen, të gjetur në varrin e një melalurgu të Epokës së Bronzit. Kultura Elp në veri dhe Kultura Hilversum në jug, e zhvilluar gjatë Epokës së Bronzit, me këtë të fundit që kishte lidhje kulturore me Britaninë.

File:Boerderijen die gebouwd werden in de ijzertijd en bronstijd leken veel op elkaar Hunebedden centrum Borger.JPG|Shtëpi e rindërtuar e Epokës së Bronzit
File:Echten sword 8866.jpg|Shpata e Echten-it, Kultura Elp, rr. v. 1600 p.e.s.
File:Socketed axe, Bronze age.jpg
File:Zwaard van Jutphaas (24466600427).jpg|Objekt ceremonial bronzi (jo shpatë) gjetur në Jutphaas, 1800-1500 p.e.s.
File:Rijksmuseum van Oudheden, schatten uit Limburg, zwaard van Buggenum 1.JPG|Shpatë bronzi nga Buggenum, 1300-1100 p.e.s.
File:Halssnoer van barnstenen kralen.png|Varëse qelibari, Kultura Hilversum
File:Tempeltje van Barger-Oosterveld.JPG|Tempull i Kulturës Elp në Barger-Oosterveld, rr. v. 1250 p.e.s.
File:M 11 bij Halfmijl, afzetting van houten palen - Veldhoven - 20528428 - RCE.jpg|Kodërvarr i Kulturës Hilversum

## Ndryshimet historike të mjedisit
Parahistoria e zonës që tashmë përbën Holandën u formua gjerësisht nga ndryshimet e vazhdueshme të vendndodhjes së saj të ulët.

File:5500vc ex leg.jpg|Holanda në vitin 5500 p.e.s.
File:3850vc ex leg copy.jpg|Holanda në vitin 3850 p.e.s.
File:2750vc ex leg copy.jpg|Holanda në vitin 2750 p.e.s.
File:500vc ex leg copy.jpg|Holanda në vitin 500 p.e.s.
File:50nc ex leg copy.jpg|Holanda në vitin 50 të e.s.

* *Legjenda*':

## Epoka e Hekurit
 rreth v. 1 të e.s.]]
Epoka e Hekurit solli një masë begatie për popujt që jetonin në zonën e Holandës së tanishme, me xeherorë hekuri të disponueshme përgjatë vendit. metalurgët udhëtonin nga ngulimet e vogla në ngulime me bronz dhe hekur, duke farkëtuar vegla sipas kërkesës, duke përfshirë sëpata, thika, kapse, maja shigjetash dhe shpata. Kodërvarri i madh Vorstengraf përmban mjaft sende, duke përfshirë një shpatë të lakuar hekuri. Duke u afruar me mbërritjen e romakëve, në veri u zhvillua Kultura Harpstedt, me gjasa gjermanike, që ka të ngjarë të kenë ardhur nga Skandinavia për shkak të përkeqësimit klimatik, që ishin ndarë në një grup verior që më vonë do të beheshin frizianët dhe saksonët e hershëm dhe një grup jugor që shtriheshin përgjatë Rinit, që në vijim u zhvilluan në frankët salianë, ndërsa më në jug ishin popujt e ndikuar nga Kultura Hallstatt, që në vijim do të asimilohej në Kulturën kelte La Tène me dis përzierje midis të dyjave. Kjo përputhet me rrëfimin e Çezarit për Rinin që formon kufirin midis tribuve kelte dhe gjermanike. Disa studiues, Rolf Hachmann, Georg Kossack dhe Hans Kuhn, kanë spekulluar se një identitet i vecantë etnik me gjuhën e tij që nuk ishte as gjermanik as keltik, u formua në të ashtuquajturin bllok veri-perëndimor që shtrihej nga lumi Somme deri në lumin Weser dhe mbijetuan deri në Periudhën Romake, para se të përthitheshin nga fqinjët e tyre keltë dhe gjermanikë.

File:Wekeromse zand ijzertijd boerderij (1).jpg|Rindërtim i një shtëpie të Epokës së Hekurit afër Orveltes në Drenthe
File:Oss vorstengraf.jpg|Varri i mbretit të Osit i parë nga ajri, rr. v. 700 p.e.s.
File:Vorstengraf Oss - bronzen situla met inhoud en zwaard - 700 v Chr - RMO.png|Gjetje nga varri i mbretit të Osit, rr. v. 700 p.e.s.
File:Rijksmuseum van Oudheden, schatten uit Limburg, gouden torque Heerlen.JPG|Rreth ari, rr. v. 500 p.e.s.
File:Halsring van Barlage.jpg|Varëse e gjetur pranë Barlages, rreth v. 500 p.e.s.
File:Amber beads ornamentation from the Iron Age.tiff|Rruaza qelibari nga Epoka e Hekurit
File:Rijksmuseum van Oudheden, schatten uit Limburg, zilveren vaas uit Neerharen 4.JPG|Amforë argjendi, rr. v. 500 p.e.s.
File:Velsen afgietsel boemerang.JPG|Bumerang nga Velseni, rr. v. 550 p.e.s.
File:Keltische Muntschat Amby.jpg|Monedha argjendi dhe ari kelte të gjetura në Amby, shek. I. p.e.s
File:Verbogen Keltische zwaard.jpg|Shpatë kelte

## Shiko edhe
* Parahistoria
* Koha e Gurit
* Paleoliti
* Mezoliti
* Neoliti
* Eneoliti (Periudha e bakrit)
* Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
* Koha e Bronzit
* Sumeri
* Egjipti i lashtë
* Mesopotamia
* Qytetërimi i Luginës së Indit
* Koha e Bronzit në Evropë
* Qytetërimi i Egjeut
* Qytetërimi minoan
* Qytetërimi mikenas
* Koha e Hekurit
* Historia e Holandës
* Holanda gjatë Periudhës Romake
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Holanda Habsburge

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
*