Alfred Renyi

**Alfréd Rényi** (20 mars 1921 - 1 shkurt 1970) ishte një matematikan hungarez i njohur për punën e tij në teorinë e probabilitetit, megjithëse ai gjithashtu dha kontribute në kombinatorikë, teori grafike dhe teorinë e numrave .   

## Biografia 
Rényi lindi në Budapest nga Artúr Rényi dhe Borbála Alexander; babai i tij ishte një inxhinier mekanik, ndërsa nëna e tij ishte e bija e filozofit dhe kritikut letrar Bernhard Alexander ; xhaxhai i tij ishte Franz Alexander, një psikanalist dhe mjek hungaro-amerikan. 

Ai u pengua të regjistrohej në universitet në vitin 1939 për shkak të ligjeve anti-hebraike në fuqi në atë kohë, por u regjistrua në Universitetin e Budapestit në vitin 1940 dhe mbaroi studimet në 1944. Në këtë moment ai u dërgua në shërbimin e punës së detyruar, nga i cili arriti të arratisej gjatë transportit të kompanisë së tij. Ai ishte fshehur me dokumente false për gjashtë muaj. Biografët tregojnë një histori të pabesueshme për Rényin: pas gjysmë viti i fshehur, ai arriti të kapte uniformën e një ushtari dhe të marshonte prindërit e tij nga getoja e Budapestit, ku ata ishin robër. Ky mision kërkonte guxim të madh dhe aftësi planifikimi. 

Rényi më pas përfundoi doktoraturën e tij në vitin 1947 në Universitetin e Szeged, nën këshillimin e Frigyes Riesz . Ai kreu studimet pasuniversitare në Moskë dhe Leningrad, ku bashkëpunoi me një matematikan të shquar sovjetik Yuri Linnik . 

Rényi u martua me Katalin Schulhof (e cila përdori Kató Rényi si emrin e saj të martuar), vetë një matematikan, në 1946; vajza e tyre Zsuzsanna lindi në 1948. Pas një posti të shkurtër asistent profesori në Budapest, ai u emërua Profesor i Jashtëzakonshëm në Universitetin e Debrecen në 1949. Në vitin 1950, ai themeloi Institutin e Kërkimeve të Matematikës të Akademisë Hungareze të Shkencave, që tani mban emrin e tij, dhe e drejtoi atë deri në vdekjen e tij të hershme. Ai gjithashtu drejtoi Departamentin e Probabilitetit dhe Statistikave Matematikore të Universitetit Eötvös Loránd, nga viti 1952. Ai u zgjodh anëtar korrespondues (1949), më pas anëtar i rregullt (1956), i Akademisë Hungareze të Shkencave . 

## Kontributi 
Rényi vërtetoi, duke përdorur sitën e madhe, se ka një numër K të tillë që çdo numër çift është shuma e një numri të thjeshtë dhe një numri që mund të shkruhet si prodhim i maksimumit K primare.  Teorema e Chen, një forcim i këtij rezultati, tregon se teorema është e vërtetë për *K*&nbsp;=&nbsp;2, për të gjithë numrat çift mjaftueshëm të mëdhenj. Rasti *K*&nbsp;=&nbsp;1 është hamendja ende e paprovuar e Goldbach .

Në teorinë e informacionit, ai prezantoi spektrin e entropive Rényi të rendit *α*, duke dhënë një përgjithësim të rëndësishëm të entropisë Shannon dhe divergjencës Kullback-Leibler . Entropitë Rényi japin një spektër indeksesh të dobishme të diversitetit dhe çojnë në një spektër të dimensioneve fraktal . Loja Rényi–Ulam është një lojë me hamendje ku disa nga përgjigjet mund të jenë të gabuara.

Në teorinë e probabilitetit, ai është gjithashtu i njohur për konstantat e tij të parkimit, të cilat karakterizojnë zgjidhjen e problemit të mëposhtëm: duke pasur parasysh një rrugë me gjatësi të caktuar dhe makina me gjatësi njësi parkimi në një pozicion të lirë të rastësishëm në rrugë, cila është dendësia mesatare e makinave kur nuk ka më pozicione të lira? Zgjidhja për këtë problem është asimptotikisht e barabartë me 0.7475979 (sequence      .  Kështu, parkimi i rastësishëm është 25.2% më pak efikas se paketimi optimal.

Ai shkroi 32 letra të përbashkëta me Paul Erdős,  më të njohurat prej të cilave janë letrat e tij që prezantojnë modelin Erdős-Rényi të grafikëve të rastësishëm . 

Korpusi i bibliografisë së tij u përpilua nga matematikani Pál Medgyessy . 

## Citatet 
Rényi, i cili ishte i varur nga kafeja, është burimi i citatit:   "Një matematikan është një pajisje për ta kthyer kafenë në teorema", e cila shpesh i atribuohet Erdős. Është sugjeruar se kjo fjali fillimisht është formuluar në gjermanisht, ku mund të interpretohet si një fjalë e dyfishtë për kuptimin e fjalës *Satz* (teoremë ose mbetje kafeje), por ka më shumë gjasa që formulimi origjinal të ishte në hungarisht. 

Ai është gjithashtu i famshëm për të thënë: "Nëse ndihem i pakënaqur, bëj matematikë për t'u bërë i lumtur. Nëse jam i lumtur, bëj matematikë për të qenë i lumtur". 

## Trashëgimia 
Për nder të tij u krijua çmimi Alfréd Rényi, i dhënë nga Akademia Hungareze e Shkencave . 

Në vitin 1950 Rényi themeloi Institutin e Kërkimeve të Matematikës të Akademisë Hungareze të Shkencave . Ai u riemërua Instituti i Matematikës Alfréd Rényi në korrik 1999.

## Libra 
* A. Rényi: *Dialogje mbi matematikën*, Holden-Day, 1967.
* A. Rényi: *Një ditar mbi teorinë e informacionit*, Akadémiai Kiadó
* A. Rényi, *Themelet e Probabilitetit*, Holden-Day, Inc., San Francisko, 1970, xvi + 366 f.
* A. Rényi, *Teoria e Probabilitetit* . American Elsevier Publishing Company, Nju Jork, 1970, 666 f.
* A. Rényi, *Letters on Probability*, Wayne State University Press, Detroit, 1972, 86 f.

## Referime