Kastrati (fis)

parapamje|Djalë nga Kastrati, 1909.
parapamje|Bajraqet shqiptare më 1918. Kastrati mbulon seksionin 30.
[parapamje|Modele qethjesh në Kastrat dhe [Shkrel, bërë nga Edith Durham]]
**Kastrati** është një rrethinë dhe fis historik shqiptar. Së bashku me Hotin, Kelmendin dhe Shkrelin konsiderohen si një nga fiset e Malësisë. Kjo rrethinë fisnore në territorin e Shqipërisë është përshtatur në Ndjesinë administrative Kastrat. Kastrati qe një fis, një komunitet që është në dijeni të lidhjeve të përbashkëta të gjakut dhe të historisë së përbashkët që kthehet prapa deri tek një mashkull paraardhës.

## Origjina 
Traditat gojore janë rrëfimet e para në lidhje me origjinën e Kastrati. Në fillim të shekullit të 20-të, të dhënat arkivore dhanë vëzhgime në bazë historiografike. Pothuajse, të gjitha vllaznitë e Kastratit vijnë nga Detal Bratoshi, pra nuk kanë marrëdhënie martësore brenda Kastratit. Vetë emri *Kastrati* është emri i një vendbanimi dhe një fisi të vogël që jetonte në atë rajon para pushtimit Osman në shekullin XV. 

Kastrati përmendet për herë të parë në 1403, kur kreu i tij Aleksi, i cili ishte në krye së tre fshatrave duket të ketë marrë dhurata nga guvernatori venecian i Shkodrës. Aleks Kastrati rishfaqet në krye të Kastratit në kadastrën Veneciane në 1416-7. Familja e tij përfshinte Aleks Kastratin (i Riu), Pal, Markjen dhe Lazër Kastratin. Gjithashtu, Jon Stronga paraqitet si një nga kryefamiljarët të Kastratit.

Konstantin Jireček regjistroi një histori që i lidh ata me Kuçin përmes një nipi të supozuar të Kastratit me emrin Krsto, i cili ne këtë traditë gojore ishte vëllai i Grca Nenadin, paraardhësit të Kuçit të Vjetër. Në arkivat historike, Kastrati dhe Kuçi i Vjetër paraqiten në zona dhe kronologji të ndryshme pasi Kuçi i Vjetër formoi fisin e Kuçit bashkë me grupe të ndryshme në fund të shekullit XV (pas vitit 1485).

Në kohët e mëvonshme, një vëllazëri e Kuçit, Drekaloviqi u vendos aty me prejardhje nga Berisha. Prej Drekaloviqit një pjesë e Kastratit ka origjinë në shekullin XVI. Kështu, këto grupe kanë zakon të kryejnë martesa me njëri-tjetrin. Nga kjo vëllazëri është figura gjysëm-legjendare e Detal Bratoshit (regjistruar dhe si Dedli ose Del), i cili është paraardhësi i shumicës së vëllazërimeve të Kastratit.

Disa fshatra sllavishtfolëse si Kamica (Kamenica) skanë lidhje me Kastratin por u përfshinë në mënyre administrative gjatë periudhës osmane në Kastrat. Sot, Kastrati përbën njesi bashkiake më vete, kurse Kamica përfshihet në komunën Qendër.

## Histori 
Fisi i Kastratit është regjistruar për herë të parë më 1416. Qendra e fisit kishte qenë dikur tek rrënojat e një *castra* romake në rrugën Shkodër-Orosh.

Në relacionin e Mariano Bolicës të vitit 1614, Kastrati kishte 50 shtëpi dhe 130 burra-në armë me në krye të quajturin Prenk Bitti.

## Etimologjia 
Sipas Edith Durham emrin *Kastrati* rrjedh nga latinishtja *Castrum*, ngaqë rruga kryesore nga Shkodra për në Diokle duhet të ketë kaluar përmes rrafshultës së Kastratit dhe do të ketë pasë nevojë për roje për ta mbrojtur. Sipas një legjende vendase, emri vjen nga Gjergj Kastrioti.

## Familjet 
Johann Georg von Hahn regjistroi 408 familje me 3,157 anëtarë që jetonin në dy grupe: të malit dhe fushës. Familjet e malit ishin Martinajt, Gjokajt, Theresit, Bradosoit, Budischia, Kurtajt, Gorajt dhe Pjetroviçt ndërsa në fushë ishin Putajt, Copanajt, Hikuzzaj, Skandsehi, Pjetroshinajt, Moksetti, Dobrovoda dhe Aliajt. Të gjithë ishin katolikë, përveç Aliajve, të cilët ishin Musliman

## Feja dhe ekonomia 
Feja mbizotëruese në Kastrat është Katolicizmi Romak. Kastrati kremton ditën e Shën Markut, shenjtin mbrojtës të fisit. Tradicionalisht janë mbështetur tek blegtoria dhe bujqësia.

## Marrëdhëniet me Malin e Zi 
Në 1831, gjatë sulmit osman kundër Malit të Zi, Kastrati dhe fiset e tjera të Shqipërisë Veriore shprehën mbështetjen e tyre ndaj Malit të Zi dhe refuzuan të marrin pjesë në anën Osmane. Më 1832 iu bashkuan forcave malazeze dhe mundën forcat Osmane në Hot. Sipas Traktatit të Shën Stefanit, Kastrati (së bashku me Hotin, Kelmendin dhe Grudën) do t'i bashkangjiteshin Malit të Zi, por pas Traktatit të Berlinit ky vendim u ndryshua dhe Kastrati mbeti në Perandorinë Osmane. Megjithëse vise të tjera shqiptare iu bashkangjitën Malit të Zi, procesi i caktimit të kufijve nuk qe mbyllur. Në 1883 Kastrati, Hoti, Gruda dhe Shkreli formuar një pakt për të parandaluar caktimin e zgjeruar kufijve të malit të zi.

Gjatë Kryengritjes së 1911, Kastrati dërgoi pesë delegatë në Gerče si nënshkrues e Memorandumit që u mbajt dhe  kërkonin, *mes të tjerash*, njohjen e shqiptarëve si komb më vete brenda Perandorisë Osmane dhe përdorimin e shqipes në shkollat shtetërore dhe private.
Kastrati ishte fushëbetejë gjatë Luftërave Ballkanike.

Më 26 maj 1913, një delegacion nga krerët e Hotit, Grudës, Kelmendit, Shkrelit dhe Kastratit takuan Admiralin Cecil Burney të flotës ndërkombëtare dhe i bënë kërkesë kundër aneksimit të Hotit dhe Grudës nga Mali i Zi. Delegacioni paralajmëroi se do të rilindnin armiqësi nëse ato rrethina nuk mbeteshin "thjesht shqiptare".
Përfundimisht, për shkak të ndikimit të Austrisë, Kastrati u përfshi në të sapoformuarën Principatë të Shqipërisë, edhe pse disa nga Fuqitë e Mëdha ishin dakord që duhet t'i bashkëngjitej Malit të Zi.

## Referime