Greqia romake

**Greqia romake** është emri i periudhës së historisë greke që pasoi fitoren romake ndaj Lidhjes Akeane në Betejën e Korintit në vitin 146 pes, deri në ndarjen e Perandorisë Romake në dy pjesë, e cila ndodhi në vitin 395 dhe ku fillon historia e Perandorisë Romake Lindore.

## Republika Romake
thumb|right|300px|Pushtimi romak i Greqisë së lashtë në shekullin e 2-të pes
Gadishulli grek ra në duart e Republikës Romake gjatë Betejës së Korintit (146 pes), kur Maqedonia u bë provincë romake. Ndërkohë, edhe Greqia jugore ra nën hegjemoninë romake, por disa *poleis* kyçe greke mbetën pjesërisht autonome dhe iu shmangën tatimit të drejtpërdrejtë romak.

Në vitin 88 pes, Athina dhe qytete-shtete të tjera greke u revoltuan kundër Romës dhe u shtypën nga gjenerali Lucius Cornelius Sulla. Gjatë luftërave civile romake, Greqia u shkatërrua fizikisht dhe ekonomikisht derisa Augusti organizoi gadishullin si provincën e Achaea, në vitin 27 pes. Fillimisht, pushtimi i Greqisë nga Roma e dëmtoi ekonominë, por ajo u rikuperua lehtësisht nën administrimin romak në periudhën e pasluftës. Për më tepër, qytetet greke në Azinë e Vogël u rimëkëmbën nga pushtimi romak më shpejt se qytetet e Greqisë gadishullore, të cilat ishin dëmtuar shumë në luftën me Sulën.

Si një perandori, Roma investoi burime dhe rindërtoi qytetet e Greqisë romake dhe vendosi Korintin si kryeqytetin e provincës së Achaea, dhe Athina lulëzoi si një qendër kulturore e filozofisë, arsimit dhe njohurive të mësuara.

## Perandoria e hershme romake
Jeta në Greqi vazhdoi nën Perandorinë Romake pothuajse njësoj si më parë. Kultura romake u ndikua shumë nga grekët; siç tha Horace, *Graecia capta ferum victorem cepit* ("Greqia e robëruar kapi pushtuesin e saj të vrazhdë"). Epikat e Homerit frymëzuan Eneidën e Virgjilit dhe autorë si Seneka i Riu shkruan duke përdorur stile greke. Disa fisnikë romakë i konsideronin grekët si të prapambetur dhe të vegjël, por shumë të tjerë përqafuan letërsinë dhe filozofinë greke. Gjuha greke u bë e preferuara e të arsimuarve dhe elitës në Romë, si Scipio Africanus, i cili prirej të studionte filozofinë dhe e konsideronte kulturën dhe shkencën greke si një shembull për t'u ndjekur.

Perandori romak Neroni vizitoi Greqinë në vitin 66 e.r. dhe performoi në Lojërat Olimpike të lashta, pavarësisht rregullave kundër pjesëmarrjes jo-greke. Ai u nderua me një fitore në çdo garë, dhe në vitin pasardhës, ai shpalli lirinë e grekëve në Lojërat Isthmian në Korinth, ashtu siç kishte bërë Flamininus mbi 200 vjet më parë.

Shumë tempuj dhe ndërtesa publike u ndërtuan në Greqi nga perandorët dhe fisnikëria e pasur romake, veçanërisht në Athinë. Jul Cezari filloi ndërtimin e agorasë romake në Athinë, e cila u përfundua nga Augusti. Porta kryesore, Porta e Athena Archegetis, iu kushtua perëndeshës mbrojtëse të Athinës, Atenës. Agrippeia u ndërtua në qendër të Agorës së Lashtë të Athinës nga Marcus Vipsanius Agrippa. Perandori Hadrian ishte një filhelen, i cili para se të bëhej perandor kishte shërbyer si arkond i Athinës. Ai e pa veten si trashëgimtar të Perikliut dhe dha shumë kontribute në Athinë. Ai ndërtoi Bibliotekën e Hadrianit në qytet dhe përfundoi ndërtimin e Tempullit të Zeusit Olimpik, rreth 638 vjet pasi ndërtimi i tij kishte filluar nga tiranët athinas, por përfundoi për shkak të besimit se ndërtimi në një shkallë të tillë do të shkaktonte hubris. Athinasit ndërtuan Harkun e Hadrianit për të nderuar perandorin Hadrian. Ana e harkut përballë agorës athinase dhe Akropolit kishte një mbishkrim që thoshte: "Kjo është Athina, qyteti antik i Tezeut". Ana përballë tempullit të Zeusit dhe 'qytetit të ri' (ky ishte ende pjesë e qytetit antik; p.sh. Stadiumi Panathenaik ka qenë gjithmonë në atë anë) kishte një mbishkrim që thoshte: "Ky është qyteti i Hadrianit dhe jo i Tezeut". Adrianou (Rruga Hadrian) ekziston edhe sot e kësaj dite, duke çuar nga harku në Agorën e lashtë.

*Pax Romana* ishte periudha më e gjatë e paqes në historinë greke dhe Greqia u bë një udhëkryq i madh i tregtisë detare midis Romës dhe gjysmës lindore të perandorisë greke. Gjuha greke shërbeu si *lingua franca* në provincat lindore dhe në Itali, dhe shumë intelektualë grekë si Galeni do të kryenin pjesën më të madhe të punës së tyre në Romë.

Gjatë kësaj kohe, Greqia dhe pjesa tjetër e pjesës tjetër të lindjes romake ranë nën ndikimin e krishterimit të hershëm. Apostulli Pal i Tarsusit predikoi në Philippi, Korint dhe Athinë dhe Greqia shpejt u bë një nga zonat më të krishterizuara të perandorisë.

## Perandoria e vonë romake
Gjatë shekujve 2 dhe 3, Greqia u nda në provinca duke përfshirë Achaea, Maqedoninë, Epirin dhe Trakinë. Gjatë mbretërimit të Dioklecianit në fund të shekullit të 3-të, Moesia u organizua si dioqezë dhe drejtohej nga Galeriu. Nën Konstandinin (i cili shpalli krishterimin) Greqia ishte pjesë e prefekturave të Maqedonisë dhe Trakisë. Teodosi e ndau prefekturën e Maqedonisë në provincat e Kretës, Achaea, Thessalia, Epirus Vetus, Epirus Nova dhe Maqedonisë. Ishujt e Egjeut formuan provincën e Insulae në Dioqezën e Azisë.

Greqia u përball me pushtimet nga Heruli, Gotët dhe Vandalët gjatë mbretërimit të Romulus Augustulus. Stilicho, i cili pretendonte se ishte një regjent i Arkadit, evakuoi Thesalinë kur Visigotët pushtuan në fund të shekullit të 4-të. Kryekëshilltari i Arkadit, Eutropius, lejoi Alaric të hynte në Greqi dhe ai plaçkiti Athinën, Korintin dhe Peloponezin. Stilicho përfundimisht e përzuri atë rreth vitit 397 e.r. dhe Alaric u bë *magister militum* në Illyricum. Përfundimisht, Alaric dhe gotët migruan në Itali, plaçkitën Romën në vitin 410 dhe ndërtuan Mbretërinë Visigotike në Iberi, e cila zgjati deri në vitin 711 me ardhjen e arabëve.

Greqia mbeti pjesë dhe u bë qendra e gjysmës lindore të mbetur relativisht kohezive dhe të fuqishme të Perandorisë Romake, Perandorisë Romake Lindore (tani e referuar historiografikisht si Perandoria Bizantine), për gati një mijë vjet të tjera pas rënies së Romës, qyteti që dikur e pushtoi atë.

Ndryshe nga vizionet e vjetruara të Antikitetit të Vonë, Gadishulli Grek ka shumë të ngjarë të ishte një nga rajonet më të begatë të Perandorisë Romake. Skenarët e vjetër të varfërisë, shpopullimit, shkatërrimit barbar dhe prishjes civile janë rishikuar në dritën e zbulimeve të fundit arkeologjike. Në fakt, polisi, si institucion, duket se ka mbetur i begatë të paktën deri në shekullin e 6-të. Tekstet bashkëkohore si Syndekmos i Hierokliut pohojnë se Greqia e antikitetit të vonë ishte shumë e urbanizuar dhe përmbante rreth tetëdhjetë qytete. Kjo pikëpamje e prosperitetit ekstrem pranohet gjerësisht sot, dhe supozohet se midis shekujve 4 dhe 7 e.r., Greqia mund të ketë qenë një nga rajonet ekonomikisht më aktive në Mesdheun lindor.

Perandori romak Heraclius në fillim të shekullit të 7-të ndryshoi gjuhën zyrtare të perandorisë nga latinishtja në greqisht. Meqenëse gjysma lindore e Mesdheut ka qenë gjithmonë kryesisht greke, gjysma lindore e Perandorisë Romake gradualisht u helenizua pas rënies së gjysmës perëndimore latine. Gjatë shekujve në vijim, Greqia kontinentale u kontestua kryesisht midis Perandorive Romake dhe Bullgare dhe vuajti nga pushtimet e fiseve sllave dhe normanëve. Kreta dhe Qiproja u kundërshtuan midis romakëve dhe arabëve dhe më vonë u morën nga kryqtarët, të cilët, pas plaçkitjes së Kostandinopojës më 1204, krijuan Perandorinë Latine në Traki dhe Greqi. Romakët rimorën Kostandinopojën dhe rivendosën kontrollin në pjesën më të madhe të gadishullit grek, megjithëse Epiri do të mbetej një shtet i pavarur i ndarë deri në fillim të shekullit të 14-të, kur kontrolli romak u rivendos. Ndërsa një luftë civile shpërtheu brenda perandorisë, Perandoria Serbe shfrytëzoi mundësinë për të pushtuar pjesën më të madhe të Greqisë kontinentale, ndërsa një Perandori Bullgare e ringjallur pushtoi nga veriu. Në shekullin që pasoi, Perandoria Osmane do të vendoste dominimin e saj në rajon, duke aneksuar të tre perandoritë dhe duke përfunduar pushtimin e Greqisë me rënien e Moresë në 1460.

## Referime