Arbëreshët në Greqi

djathtas|parapamje|300px|Hapësira në Greqi nga ku janë raportuar gjuhët e minoriteteve. Greqishtja flitet në gjithë Greqinë
**Arbëreshët** ose **arbërorët** (në dialektin arbërisht të gjuhës shqipe: *Arbëreshë* apo *Αρbε̰ρεσ̈ε̰*), të njohur edhe si **arvanitët** (greqisht: *Αρβανίτες, Arvanítes*;), janë një grup i popullsisë në Greqi të cilët tradicionalisht flasin arbërisht, një dialekt të gjuhës shqipe. Ata u vendosën në Greqi gjatë fund të mesjetës dhe ishin element dominant i popullsisë në disa rajone të Peloponezit dhe Atikës deri në shekullin e 19-të. Arbëreshët sot vetë-identifikohen si grekë prej një procesi të asimilimit, dhe nuk e konsiderojnë veten t'u përkasin Shqipërisë apo të kombit shqiptar. Ata e quajnë veten e tyre si *arvanites* (në greqisht) dhe *Arbëror* (në gjuhën e tyre). Komunitetet shqipfolës në Greqinë e veriut nuk janë *arvanitas* por më tepër çamë dhe toskët, dhe ata e quajnë veten e tyre si shqiptar (i njëjtë emër kombëtar e përdorur nga shqiptarët e Shqipërisë). Arbëreshët nuk e quajnë veten e tyre si shqiptarë. Dialekti arbërisht është në një gjendje të tretur për shkak të ndërrimit të gjuhës në greqisht, migrimit të madh të brendshëm nëpër qytete dhe përzierjes së mëvonshme të popullsisë gjatë shekullit të 20-të.

## Historia 
Migrimi i arbëreshëve në Greqi filloi në fund të shekullit të 13-të dhe mbaroi rreth vitit 1600, nga një rajon e quajtur Arbëria, e cila ishte pjesë e Despotetit të Epirit dhe i cili sot është rajoni qendror i Shqipërisë moderne. Arbëreshët së pari migruan në Thesali rreth vitit 1325 përmes rrugëve të udhëtimit që kishin shkuar në jug-lindje duke kaluar pellgun e sipërme të lumit Bistricë dhe me anë të Korçës, Kosturit dhe Grebenesë mbërritën në fushë të Thesalisë. Një tjetër pikëpamje mban se kjo migrimi ka ndodhur nga zbritëse jug-perëndim përmes rajonit të Janinës dhe Atolo-Akarnania dhe shkuan prej andej në Thesali.

Ne fillim shekullin e XIV, 12.000 Arbëresh jetonin vetem ne Thesali. 

Duke vendosur në luginën e Sperqos në 1380-1381, shqiptarët morën leje nga sundimtarët Aragonese të vendosen në Dukatin të Athinës në 1382, për të forcuar aftësinë e mbrojtjes së dukatit kundër pushtimeve të huaja. Burimet bizantine përmendin dukjen të 10.000 shqiptarë në ngushticën e Korintit në vitëve 1404-1405, të cilat u vendosën nga Despotati e Mistras nga despoti Theodor Pallollogu, kundër këshillës së këshilltarëve të tij. Sipas pikëpamjes mbizotëruese, kjo popullsi erdhi nga Thesalia pas pushtimit të saj nga osmanët më 1393. Rreth vitit 1425, venedikasit me premtimet e koncesioneve të taksave dhe masave të tjera e tërhoqën popullatën arbëreshe në Evia jugore. Ky rajon kishte përjetuar rënien demografike për shkak të murtajës dhe ky vend u pa si veçanërisht të favorshme për rivendosje të popullisë sepse ajo ishte afër rajonit Atikës dhe Peloponezit.

Arbëreshët ishin fillimisht fise shtegtues me një karakter të dendur luftarak, të cilët zhvendoseshin vazhdimisht duke u mbështetur për mbijetesën e tyre me bujqësinë rudimentare. Varësia e tyre për produktet bujqësore shkaktuan grabitjen e tokës së kultivuar rreth qyteteve, të cilat privuan aseteve të tyre prodhuese. Mungesa e përgjithshme të produkteve bujqësore detyruan ata të bëhen gjysmë-shtegtues dhe fermerë emigrante dhe gradualisht ata u përfshinë me bujqësi, që kështu morën qëndrimit të përhershëm.
Arsyet për arbëreshët të emigrojnë gjatë kësaj epoke ishte socio-politik. Kur Despotati i Epirit u krijua në fillim të shekullit të 13-të, mercenarë arbëreshe luftuan në anën e Epirit kundër sllavëve dhe venedikasve. Për shërbimet e ofruara nga arbëreshëve gjatë operacioneve ushtarake, fisnikëria arbëreshe ka marrë vetëm tituj oborrtarësh të rëndësishme. Këto aristokratët arbëreshë, ishin vendosur në shumë rajone ku në despotatin ishin të banuar nga shqiptarë vendas, dhe gradualisht gërryer sistemin e vjetër bizantine administrativ. Nga krerët tradicionale patriarkale ata u shndërruan në princa. Lloji i qeverisjes praktikuar nga kjo aristokracisë së re rezultoi me një administratë feudale, që ishte shumë i ashpër mbi popullin. Duke u përpjekur për të shpëtuar situatën e re, arbëreshët ishin të detyruar të marrin shprehitë shtegtare. Disa arbëreshë panë emigracionin si një zgjidhje të vetme për problemet e tyre të krijuara nga monopolizimin e trojeve shqiptare nga ana e sundimtarëve shqiptarë të cilët ishin duke u bërë gjithnjë e më i dhunshëm. Përveç këtyre ndryshimeve, të cilat tronditën shoqërinë e tyre, ishte edhe inkursionet osmane dhe pushtimi eventual të Ballkanit. Individualisht ose kolektivisht, migrimi arbëresh ishte një reagim ndaj shtypjes shoqërore që ishte bërë e padurueshme.

[parapamje|300px|Hartë etnografike e Peloponezit, e hartuar nga Alfred Philippson në vitin [1890]]
Ato shqiptarët që përfundimisht u bënë të njohur si *arbëreshë* dhe më pas *arvanitas* mbetën të krishterë ortodokse, ndërsa shqiptarët që mbetën në atdheun e tyre më vonë përqafuan fetë si Islami dhe katolicizmi romak, së bashku me krishterimin ortodoks. Shqiptarët shërbyen në ushtrinë Bizantine dhe dinastia Palollogo shpesh i përdoren ato në shumë fushata ushtarake. Në një rast, 6000 shqiptarë nga Kllarenca në Peloponezit u dërguan në fushën e betejës. Në mes të 1454, një udhëheqës i quajtur Pjetër Bua kishte rreth 30.000 shqiptarë nën komandën e tij. Gjithashtu, venedikasit punësuan të shumta shqiptarët për të shërbyer si ushtarë të njohur si Stradioti. Në bazë e vëzhgimet të një dëshmitar okular francez Philippe de Commines (1447 - 1511), shqiptarët mbikëqyri zonat venedikas të tilla si Nafplion, duke shërbyer si ushtarë dhe në kalorësi.
Këto emigrantë shqipfolës, të cilët mbërritën në Peloponezi, ishin vendosur në rajone paarritshëm malore ku ata formuan grupe kompakte që iu mundësojnë të ruajnë identitetin e tyre jo-greke dhe gjuhën deri në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Në zonat ku ata u vendosën, ata ishin nën komandën e një zot feudal greqishtfolëse, që ishte një pasardhës i drejtpërdrejtë të dinastisë së vjetër perandorak Bizante.Disa nga arbëreshët u zhvendosën nga zyrtarët osmane në vende të shpopulluar si ishujt e Egjeut: Nidhra, Peca, Kulluri, Samo dhe ishin i fundit asimiluar me popullsinë greke.

Me kalimin e kohës, ky qëndrim i përbashkët ka pasur nga fillimi i luftës greke e Pavarësisë të evolojë në shoqata greko-arbëreshe dhe aleancave që luajti një rol të rëndësishëm në revolucionin grek të 1821. Me formimin e kombeve moderne dhe shteteve kombëtare në Ballkan, arbëreshët kanë ardhur për të konsiderohet si një pjesë përbërëse të kombit grek. Në 1899, përfaqësuesve kryesor të arbëreshëve në Greqi, në mesin e tyre pasardhësit e heronjve të pavarësisë, botua një manifest që bën thirrje fqinjët shqiptar e tyre jashtë Greqisë të bashkohen në krijimin e një shteti të përbashkët shqiptaro-grek. Gjatë shekullit të 20-të, shumë shqiptarë morën pjesë në luftën për Maqedoninë (1903), si Vangjel Koropuli nga Mandra. Në të njëtë shekull të 20-të, pas krijimit të shtetit kombëtar shqiptar, arbëreshët në Greqi kanë ardhur për ta shkëputur veten më shumë nga shqiptarët, duke theksuar në vend të vetë-identifikimin e tyre kombëtar si grekët. Në të njëjtën kohë, ajo është sugjeruar që shumë arbëreshë në dhjetëvjeçarët e mëparshme mbajtur një qëndrim përvetësues, duke çuar në një humbje progresive të gjuhës së tyre tradicionale dhe një zhvendosjen e brezit të ri drejt në gjuhën greke. Që prej pavarësisë së, një pozicion i ngurtë zyrtar vazhdoi ishte zhvilluar që mbështeti një parim për "një komb, një gjuhë". Në disa herë, veçanërisht nën regjimin e Jani Metaksës gjatë 1936-1941, institucionet shtetërore greke si ushtria ose tjera, kishin ndjekur një politikë aktivisht të dekurajon dhe të ndalojë përdorimit të arbërishtes. Në dhjetëvjeçarët pas Luftës së Dytë Botërore dhe Luftës Civile greke, shumë arbëreshë erdhën nën presion për të braktisur arbërishten në favor të njëgjuhësore të gjuhës kombëtare, dhe veçanërisht dialekti arkaike *katharevusa* e cila mbeti variantin zyrtar të greqishtes deri 1976. 
Ka edhe shikime negative stereotipe ndaj arbërishtes dhe arbëreshëve në Greqi prej grekët, që janë të përhapura në një kontekst shoqëror të tilla si shkolla apo tubime, e cila ka përshpejtuar rënien e gjuhës në dhjetëvjeçarët e fundit.

## Demografia 
Rajonet me një prani të fortë tradicionale të arbëreshëve janë gjetur kryesisht në një zonë kompakte në Greqi juglindore, domethënë nëpër Atikë (sidomos në Atikë lindore), Beocia jugore, në veri-lindje të Peloponezit, në jug të ishullit Eube, në veriu të ishullit Andros, dhe disa ishuj të Gjirit Saronik që përfshin Kullurin.  Në pjesë të kësaj zone ata formuan një shumicë i plotë deri rreth 1900. Në kuadër i Atikës, disa lagje të kryeqytetit Athinë dhe rrethinat e tij ishin banuar nga arbëreshë deri në fund të shekullit të 19-të. Ka edhe vendbanime në disa pjesët e tjera të Peloponezit, dhe në Ftiotis.
Nuk ka shifra të besueshme për numrin e arbëreshëve në Greqi sot (nuk ekzistojnë të dhëna zyrtare për etninë në Greqi). Një burim venecian prej mesit të shekullit 15, llogarit se 30.000 shqiptarë jetonin në Peloponez në atë kohë. Në mesin e shekullit 19, Johann Georg von Hahn llogariti numrin e tyre në Greqi të jetë në mes të 173,000 deri në 200,000 njerëz. Shifrat e fundit zyrtare e regjistrimit të popullsisë në dispozicion vijnë nga vitit 1951. Që atëherë, vlerësimet e numrit të arbëreshëve varionin prej 25.000 deri në 200.000 njerëz. E mëposhtme është një përmbledhje e vlerësimeve gjerësisht divergjente (Botsi 2003: 97):

* Regjistrimit të popullsisë te vitit 1928: 18.773 shtetas të vetë-identifikuar si "shqipfolës" në të gjithë Greqinë.
* Regjistrimit të popullsisë te vitit 1951:  22.736 shtetas të vetë-identifikuar si "shqipfolës" në të gjithë Greqinë.
* Furikis (1934): llogariti 70.000 arbëreshë në Atikë.
* Trudgill/Tzavaras (1976/77): llogaritën 140,000 arbëreshë në Atikë dhe Beoci.
*Sasse (1991): llogariti 50.000 shqipfolës arbëreshe në të gjithë Greqinë.
* Ethnologue, 2000: 150,000 arbëreshë, që jetojnë në 300 fshatra.
* Bashkimi federal i kombëve evropiane, 1991: 95.000 "Shqiptarët e Greqisë" (MRG 1991: 189).
* Grupi i të drejtat e pakicave ndërkombëtare, 1997: 200,000 arbëreshë të Greqisë.
* Jan Markusse (2001): 25,000 arbëreshë në Greqi.

Ashtu si pjesa tjetër e popullsisë greke, arbëreshët kanë emigruar nga fshatrat e tyre në qytete dhe veçanërisht në kryeqytetin Athinë. Kjo ka kontribuar në humbjen e gjuhës në brezat e rinj.

## Vetë emërtimi dhe emrat e tjerë të Arbëreshëve 
Emri *Arvanites* dhe ekuivalentet e saj janë sot të përdorura në greqisht (*Αρβανίτες/Arvanítes*, forma njëjës *Αρβανίτης/Arvanítis*, forma femërore: *Αρβανίτισσα/Arvanítissa*) dhe në dialektin arbërisht e shqipes: (*Arbëreshë* ose *Arbërorë*). Në shqipen standarde, të tre emrat janë të përdorur: *Arvanitë*, *Arbëreshë* apo *Arbërorë*. Emri *Arvanites* dhe ekuivalentet e saj ishte në kohet më para një emër kombëtar të vjetër që është përdorur në greqisht për t'iu referuar të gjithë shqiptarët deri në fillim të shekullit 20. Ajo emër fillimisht i referonte banorëve të atij rajonit mesjetare *Arbëria*, që në greqisht ishte quajtur: *Άρβανον/Árvanon*  ose *Άρβανα/Árvana*. Në gjuhën shqipe vetë-emërtimi Arbëror, e cila është ende në përdorim nga arbëreshë të Greqisë (arvanitas) dhe arbëreshë të Italisë, ishte shkëmbyer për emrin i ri *Shqiptar*, që prej shekullit të 17, një risi që nuk ishte përdorur nga komunitetet e emigrantëve shqipfolës në jug të Greqisë. Emri alternative: *Albanian*, e cila është përdorur nga jo shqiptarët mund së fundi të  jetë i lidhur etimologjikisht me fjalën *Αρβανίτη/Arvaníti*, por preardhja është më pak të qartë. Në përdorim të mëvonshëm bizantin, termat *Arbanitai* dhe *Albanoi*, me një sërë variante, janë përdorur i këmbyeshme, ndërsa nganjëherë grupet e njëjta janë quajtur edhe me emra klasike si ilirët. Në shekullin 19 dhe në fillim të 20, fjala *Αλβανοί/Alvanoí* (shqiptarët) ishte përdorur kryesisht në regjistrat formale, kurse fjala *Αρβανίτες/Arvanítes* në gjuhën e popullit të greqishtes, por të dy fjalë ishin përdorur pa dallim për shqipfolës myslimanë dhe të krishterë brenda dhe jashtë Greqisë.  Në rrjedhën e shekullit të 20-të, u bë zakonore për të përdorur vetëm fjalën *Αλβανοί/Alvanoí* për popullin e Shqipërisë, dhe vetëm *Αρβανίτες/Arvanítes* për arbëreshë e Greqisë, duke theksuar ndarjen kombëtare midis të dy grupeve. Ky ndryshim duke përdorur fjalë të ndryshme për të përshkruar të ngjashme ose të njëjta popullsi shqiptare ka ndodhur për shkak të ideologjisë së shtetit grek, i cili minimizon dallimeve të brendshme etnike duke distancuar këtyre popullsive nga popullsitë të ngjashme në shtetet fqinje.

Ka disa pasiguri në çfarë mase termi *Αρβανίτες/Arvanítes* gjithashtu përfshin grupe të vogla të mbetura popullsisë i krishterë shqipfolës në Epir dhe Maqedoni perëndimore Greke. Ndryshe nga arbëreshët jugore, këto shqipfolësit janë raportuar të përdorin emrin *Shqiptar* si për veten e tyre dhe për shtetasit shqiptarë, kurse këto komunitete gjithashtu përkrahin një identitet kombëtar grek në ditët e sotme. Fjala *Shqiptar* është përdorur edhe në disa fshatra të Trakës, ku populli shqipfolës ortodokse emigruan nga malet e Pindit gjatë shekullit 19, dhe ata gjithashtu përdorin emrin *Αρβανίτες/Arvanítes* duke folur në greqisht dhe *Shqiptar* në gjuhën shqipe.  Për shkak të ngjarjeve së Luftës së Dytë Botërore, emërtimet rajonale të vetës shqiptare si fjala *çame* janë, si Euromosaic (1996) raporton, kundërshtuar nga shqipfolësit ortodokse në Çamëri (Thesprotia e sotme). Raporti nga GHM (1995) i përfshin shqipfolës të Epirit greke nën termin: *Αρβανίτες/Arvanítes*, megjithatë ajo vëren se vetë-emërtimi të ndryshëm gjuhësore, identifikon dialekte të sotme e shqipes të Greqisë veri-perëndimore (në Epir dhe fshatrat të Follorinës) me ato të çamëve dhe toskëve, dhe prandaj i klasifikon ato së bashku me gjuhën standarde e shqipes të bazuar prej dialektin toskërisht, më vend të arbërishtes i vërtetë në Greqi jugore. Megjithatë, Ethnologue raporton se në Greqi, varietetet dialektore e shqipes në Epirin greke janë gjithashtu shpesh të përfshirë nën fjalën për gjuhën: *Αρβανίτικα/Arvanítika* me një kuptim më të gjerë që përfshin të gjitha dialektet e shqipes në Greqi. Gjithashtu dialektet periferike të shqipes në Trakë janë të përfshira në këtë kategori të *arvanitikës*.

## Përdorimi gjuhësore dhe perceptimi i gjuhës 
Ndërsa arbërishtja ishte quajtur shpesh si *shqip* në Greqi deri në shekullin e 20-të, dëshira e arbëreshëve të shprehin identifikimin e tyre etnike si grekë ka çuar në një qëndrim të refuzojnë identifikimin me gjuhën të preardhjes e dialektit e tyre, ajo e shqipes. Që arbërishtja është pothuajse vetëm një gjuhë e folur, Arbëreshët gjithashtu nuk kanë asnjë përkatësi praktike me gjuhën standard e shqipes që përdoret në Shqipëri dhe Kosovë, sepse ata nuk e përdorin këtë formë më shkrim ose në mjete të komunikimit publike. Çështja e afërsisë gjuhësore ose largësi mes arbërishtes dhe gjuhën shqipe ka ardhur në vëmendjen publike, sepse veçanërisht që nga vitet 1990-të, kur një numër i madh të emigrantëve shqiptarë filluan të hyjnë në Greqi dhe ranë në kontakt me komunitetet vendas arbëreshe.

## Statusi i tyre si minoritet dhe ndërveprimet me popullsi të tjera shqipfolës 
Arbëreshët janë konsideruar si të dallueshme etnikisht nga grekët në shekullin e 19-të, ndërsa pjesëmarrja e tyre në Luftën greke të Pavarësisë dhe Luftës Civile greke ka çuar në rritjen e asimilimit. Feja krishterë ortodokse që arbëreshët e kishin përbashkët me pjesën tjetër të popullatës vendase ishte një nga arsyet kryesore që çoi në asimilimin e tyre. Megjithëse studimet sociologjike mbi komuniteteve arbëresh vërejtur se një ndjenjë i identifikueshëm i një identitet "etnik" të veçantë ekziston në mesin e arbëreshëve, autorët nuk kanë identifikuar një ndjenjë të "përkatësisë për Shqipërinë ose për kombin shqiptar". Shumë arbëreshë e gjenë emërtimin "shqiptarë" si fyes, se ata identifikojnë në shkallë kombëtare dhe etnike si grekë dhe jo shqiptarë. Teori të ndryshme, të tilla si preardhja prej Pelazgët të lashtë, kanë ardhur gjithashtu në ekzistencë për rehabilitimin e arbëreshevet në shoqërinë greke duke pohuar një të kaluar të lashtë dhe duke qenë paraardhësit e grekëve modernë. Këto teori kanë tani edhe janë miratuar nga shqiptarët nga Shqipëria në lidhje me ata mënyrë të parë veten e tyre dhe marrëdhënieve me grekët.

Tradicionalisht arbëreshët kishin konsideruar veten e tyre si të ndryshme nga fqinjët e tyre që flasin greqisht. Ky ndryshim u shpreh në fjalën *shkljershtë* që është përdorur për të përshkruar njerëzit greqishtfolës (në shqipja e sotme kjo fjalë është e përshkruar si *shqa* dhe është përdorur ende si përbuzës për të përshkruar njerëzit sllave. Të dy format e kësaj fjale në gjuhën shqipe tregojnë një kuptim si "tjetri" ose atë që nuk është shqiptar). Kjo fjalë *shklirë* që kishte konotacione përbuzës ka pësuar një transformim që hodhi ato konotacione, kur populli arbëreshe u bë gjithnjë pjesë e shtetit grek. Kuptimi i hershëm të fjalës ende ka mbijetuar në disa fshatra të veçuar si Sofiko deri 1970-të. Marrëdhëniet mes arbëreshët dhe shqipfolësit, të cilët e quajnë veten e tyre si shqiptar, ndryshonte sipas fesë. Me fillimin e Luftës Greke e Pavarësisë, shumë arbëreshë konsiderohen disa arbëreshë që kishin pranuar fenë Islam në rajone si Bardhunja të jenë "Turq". Një pjesë e konsiderueshme e arbëreshëve dhe udhëheqësve e tyre si Kollokotroni, që luftuan gjatë luftës, morën pjesë në spastrimit etnik të myslimanëve arbëresh nga rajone si Llalla apo i masakruan popullsitë e mëdha urbane musliman si e qytetit Tripolicë, e cila ishte populluar kryesisht nga arbëreshët (shqiptarët) myslimanë. Pas luftës, ata arbëresh myslimanë të cilët mbetën në shtetin e ri grek, kryesisht në Bardhunj, u lejuan të jetojnë aty pas konvertimit e tyre në fenë ortodokse.

Në fund të shekullit 19, disa intelektualë Arbëresh mbështetnë për një shtet të ardhshëm greko-shqiptare. Nga viteve 1920-të, udhëheqësit të shquar nga komuniteti i tyre u ngrit si gjeneral Theodor Pangallo, i cili ndaloi deportimin e të gjithë çam shqiptarë myslimane dhe dëshironte marrëdhënie më të ngushta me Shqipërinë.  Megjithatë ndërveprime të vogla kanë ndodhur në mes të dy popullatave deri 1990. Në vitet 1990-të, shumë emigrantë shqiptarë erdhën në Greqi. Ata u panë me dyshim nga arbëreshët për të qenë "komunistë" ose "myslimanë" dhe të raportuara ishin incidente të dhunës ndodhur prej arbëreshëve mbi emigrantët shqiptarë. Në të viteve 2000-të dhe më gjerë, arbëreshët ende shikojnë popullsitë e tjera shqipfolës si të ndryshme nga veten e tyre sipas fesë. Edhe shqipfolësit ortodoks nga Çamëria sot janë konsideruar të ndryshme nga arbëreshët dhe janë dyshuar, sepse një herë ka pasur muslimanë shqiptarë në mesin e tyre.  Në kohët e fundit, disa arbëreshë ishin pjesë e grupit që themeloi partinë djathtiste e *Agimi i Artë* (gr. *Χρυσή Αυγή/Khrisí Avgí*), e cila ka përqafuar pikëpamjet anti-shqiptare dhe disa prej ministrave të saj në kuvend janë arbëreshë.

## Kultura Arbëreshe 
### Fara 
thumb|333x333px|*Arbëreshi i ri* nga Louis Dupré.
Fara (greqisht: φάρα, prej fjalës shqipe *fara* 'pasardhësit' ose nga vllahishtja *fară* 'fis') është një model e prejardhjes, të ngjashme me fiseve skocez dhe fiseve të Malësisë në Shqipërinë Veriore. Arbëreshët janë organizuar në fara kryesisht gjatë sundimit të Perandorisë Osman. Paraardhësi apikal ishte një shef ushtarak dhe fara u emëruar pas tij. Në një fshat arbëreshe, çdo farë ishte përgjegjës për të mbajtur të dhënat gjenealogjike, që janë të ruajtura deri sot si dokumente historike në bibliotekat vendore. Zakonisht, ka pasur më shumë se një farë në një fshat arbëreshe dhe nganjëherë ata ishin organizuar në farefis që kishin konfliktet e interesit. Këto farefis nuk duruan për shumë kohë, sepse secili udhëheqës i një farës dëshiruan të jenë udhëheqës të farefis dhe nuk dëshironin të jenë nën udhëheqjes së tjetër.

### Roli i Grave 
Gratë kanë mbajtur një pozicion relativisht të fortë në shoqërinë tradicionale arbëresh. Gratë kishin një rol në çështjet publike në lidhje për farën e tyre, dhe gjithashtu shpesh mbanin armë me vete. Vejat mund të trashëgonin statusin dhe privilegjet e burrave të tyre dhe kështu të fitonin role udhëheqëse brenda në farës, si e bëri, për shembull, Laskarina Bubulina.

### Këngët Arbëreshe 
Këngët tradicionale popullore arbëresh ofrojnë informacion të vlefshëm për vlerat shoqërore dhe idealet të shoqërive arbëreshe.

== Personalitete te njohura
Revolucion grek
Laskarina bubulina
Odyseas andrucos
Andrea miauli
Gjergj kuntrioti
Marko boqari

President
Pavle kuntrioti
Teodor pangalos

Kryeminister
Anton kryeziu
Dhemeter vulgar

Moje e bukura more

## Letërsia 
* Walter Breu: *Sprachliche Minderheiten in Italien und Griechenland.* Aus: Spillner, Bernd (Hrsg.): Interkulturelle Kommunikation. (Forum angewandte Linguistik. Bd. 21). Frankfurt a. M. / Bern / N.Y. / Paris (Lang). 1990. S. 169-170.
* Alain Ducelier: *Traveaux et memoires.* Bd. 3. L’ Albanon et les Albanais au 16 siècle. S. 354-368. Paris (Centre de recherches d’ histoire et civilisation byzantine). 1968.
* Claus Haebler: *Grammatik der albanischen Mundart von Salamis.* Albanische Forschungen. Bd. 3. Wiesbaden (Harrassowitz). 1965.
* Eric P. Hamp: *On the Arvanitika Dialects of Attica and the Megarid.* In: Balkansko Eznikoznanie III. 2. 1961. S. 101-106.
* Titos P. Jochalas: *Über die Einwanderung der Albaner in Griechenland. Eine zusammenfassende Betrachtung.* München (Rudolf Trofenik). (Sonderdruck aus Dissertationes Albanicae). 1971.
* Hans-Jürgen Sasse: *Arvanitika. Die albanischen Sprachreste in Griechenland.* Wiesbaden. 1991.
* Georg Stadtmueller: *Forschungen zur albanischen Frühgeschichte.* (Albanische Forschungen. Bd. 2). Wiesbaden (Otto Harrassowitz). 1966.
* Lukas D. Tsitsipis: *Language change and language death in albanian speech communities in Greece. A sociolinguistic study.* University of Wisconsin-Madison (Dissertation). 1981.
* Frashëri, Kr.: Historia Shqiptare, Tiranë 1964, fq. 58.
* Inalcik, H. Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid. Ankara, 1945 dhe Puto, A.: Historie de le Albanie de origines a nos jours Roan 1974, fq.75

## Referime 
## Shih edhe 
* Allvanosët
* Arvanitët-Arbërorë - Një Popull i Harruar
* Shqiptarët e Trakës
* Greqia
* Çamëria
* Shkrimi i shqipes me germa greke

## Lidhje të jashtme 
* Gjendja sot nga Prof Fiedman
* http://users.kyk.sch.gr/aristhodas/arbanites.htm
* https://web.archive.org/web/20091202180110/http://www.mlahanas.de/Greece/History/Arvanites.html