Autonomia

Në psikologjinë e zhvillimit dhe filozofinë morale, politike dhe bioetike, **autonomia** është aftësia për të marrë një vendim të informuar dhe të padetyruar. Organizatat ose institucionet autonome janë të pavarura ose vetëqeverisëse. Autonomia mund të përcaktohet edhe nga perspektiva e burimeve njerëzore, ku ajo tregon një nivel (relativisht të lartë) diskrecioni që i jepet një punonjësi në punën e tij ose të saj. Në raste të tilla, dihet se autonomia në përgjithësi rrit kënaqësinë në punë. Individët e vetë-aktualizuar mendohet se veprojnë në mënyrë autonome nga pritshmëritë e jashtme. Në një kontekst mjekësor, respektimi i autonomisë personale të pacientit konsiderohet një nga shumë parimet etike themelore në mjekësi.

## Sociologji 
Në sociologjinë e dijes, një polemikë mbi kufijtë e autonomisë pengoi analizën e çdo koncepti përtej autonomisë relative, derisa u krijua dhe u zhvillua një tipologji e autonomisë brenda studimeve të shkencës dhe teknologjisë. Sipas tij, institucioni i autonomisë ekzistuese të shkencës është "autonomia refleksive": aktorët dhe strukturat brenda fushës shkencore janë në gjendje të përkthejnë ose të pasqyrojnë tema të ndryshme të paraqitura nga fusha sociale dhe politike, si dhe të ndikojnë në to në lidhje me zgjedhjet tematike në kërkim. projektet.

### Autonomia institucionale 
Autonomia institucionale është të kesh kapacitet si ligjvënës për të qenë në gjendje të implantojë dhe të ndjekë qëllime zyrtare. Institucionet autonome janë përgjegjëse për gjetjen e burimeve të mjaftueshme ose modifikimin e planeve, programeve, kurseve, përgjegjësive dhe shërbimeve të tyre në përputhje me rrethanat. Por duke e bërë këtë, ata duhet të përballen me çdo pengesë që mund të ndodhë, siç është presioni social kundër shkurtimeve ose vështirësive socio-ekonomike. Nga këndvështrimi i ligjvënësit, për të rritur autonominë institucionale, duhet të krijohen kushte të vetëmenaxhimit dhe vetëqeverisjes institucionale. Një rritje në udhëheqje dhe një rishpërndarje e përgjegjësive vendimmarrëse do të ishte e dobishme për kërkimin e burimeve.

Autonomia institucionale shpesh shihej si një sinonim i vetëvendosjes dhe shumë qeveri kishin frikë se kjo do t'i çonte institucionet në një rajon irredentist ose secesionist. Por autonomia duhet parë si një zgjidhje për betejat për vetëvendosje. Vetëvendosja është një lëvizje drejt pavarësisë, ndërsa autonomia është një mënyrë për të akomoduar rajonet/grupet e veçanta brenda një vendi. Autonomia institucionale mund të shpërndajë konfliktet në lidhje me pakicat dhe grupet etnike në një shoqëri. Lejimi i më shumë autonomisë grupeve dhe institucioneve ndihmon në krijimin e marrëdhënieve diplomatike midis tyre dhe qeverisë qendrore.

## Politikë 
Në gjuhën qeveritare, autonomia i referohet vetëqeverisjes. Një shembull i një juridiksioni autonom ishte ish-qeverisja e Shteteve të Bashkuara të Ishujve Filipine. Akti i Autonomisë së Filipineve i vitit 1916 siguroi kuadrin për krijimin e një qeverie autonome nën të cilën populli filipinas kishte autonomi më të gjerë të brendshme se më parë, megjithëse i rezervonte disa privilegje Shteteve të Bashkuara për të mbrojtur të drejtat dhe interesat e tyre sovrane. Shembuj të tjerë përfshijnë Kosovën (si Krahina Socialiste Autonome e Kosovës) nën qeverinë e ish-Jugosllavisë të Marshallit Tito dhe Rajonin Autonom të Puntlandit brenda Republikës Federale të Somalisë.

Megjithëse shpesh përkufizohen territorialisht si vetëqeverisje, institucionet autonome vetëqeverisëse mund të marrin një formë joterritoriale. Zgjidhje të tilla joterritoriale janë, për shembull, autonomia kulturore në Estoni dhe Hungari, këshillat e pakicave kombëtare në Serbi ose parlamentet sami në vendet nordike.

## Shiko edhe 
## Referime