Kisha Ortodokse e Finlandës

**Kisha Ortodokse e Finlandës** ose **Kisha Ortodokse Finlandeze** (        ;          ) është një kryepeshkopatë ortodokse lindore autonome e Patriarkanës Ekumenike të Kostandinopojës . Kisha ka një pozicion ligjor si kishë kombëtare në vend, së bashku me Kishën Ungjillore Luterane të Finlandës . 

Me rrënjët e saj në punën misionare mesjetare Novgorodian në Karelia, Kisha Ortodokse e Finlandës ishte pjesë e Kishës Ortodokse Ruse deri në vitin 1923. Sot kisha ka tre dioqeza dhe 54,895 anëtarë në Finlandë, që përbëjnë pothuajse një për qind të popullsisë vendase të Finlandës. Famullia e Helsinkit ka më shumë adhurues. Janë edhe 2700 anëtarë që jetojnë jashtë vendit. 

## Struktura dhe organizimi 
Së bashku me Kishën Ungjillore Luterane të Finlandës, Kisha Ortodokse e Finlandës ka një pozicion të veçantë në ligjin finlandez.  Kisha konsiderohet të jetë një ent finlandez me natyrë publike. Forma e jashtme e kishës rregullohet nga një akt parlamenti, ndërsa çështjet shpirtërore dhe doktrinore të kishës ligjësohen nga sinodi qendror i kishës. Kisha ka të drejtë të tatojë anëtarët e saj dhe korporatat në pronësi të anëtarëve të saj. Më parë nën Kishën Ortodokse Ruse, ajo ka qenë një kryepeshkopatë ortodokse autonome e Patriarkanës së Kostandinopojës që nga viti 1923.  Parliament's most important task, enacting legislation, takes place in plenary session. Parliament enacts new legislation or amends existing legislation on the basis of a government proposal or a Member's motion. Parliament must also consider a citizens' initiative that has been signed by at least 50,000 citizens.
[djathtas|parapamje| Kisha prej druri e St. Peter dhe Paul në [Tornio, i ndërtuar në 1884.]]
Kisha Ortodokse e Finlandës është e ndarë në tre dioqeza ( *hiippakunta* ), secila me një nënndarje famullish ( *seurakunta* ). Ka 21 famulli me 140 priftërinj dhe 57,613 anëtarë gjithsej, nga të cilët 54,895 janë në Finlandë.  Numri i anëtarëve të kishës është rritur vazhdimisht për disa vite.   Brenda kishës funksionojnë edhe një manastir dhe një manastir. A parish is part of a city or town that has its own Catholic church and priest. ... Good Shepherd, a parish of about 450 members.

Organi qendror legjislativ i kishës është sinodi qendror i cili përbëhet nga:

* peshkopët dhe bashkë-peshkopët ndihmës ,
* njëmbëdhjetë priftërinj
* tre kantorë
* tetëmbëdhjetë laikë dhe gra

Priftërinjtë dhe kantorët zgjedhin përfaqësuesit e tyre mbi baza dioqezane, duke përdorur metodën e zgjedhjeve të pluralitetit . Përfaqësuesit laikë zgjidhen në mënyrë indirekte . Emërimet për përfaqësues bëhen nga këshillat e famullisë të cilat zgjedhin edhe zgjedhësit të cilët më pas zgjedhin përfaqësuesit laikë në sinodin qendror. Sinodi qendror zgjedh peshkopët dhe është përgjegjës për ekonominë dhe doktrinën e përgjithshme të kishës.

There are several parts in the architecture of a church. Not all churches will have all these parts: The nave is the main part of the church where the congregation (the people who come to worship) sit. The aisles are the sides of the church which may run along the side of the nave. Dy organet ekzekutive të administratës qendrore të kishës janë sinodi i peshkopëve, përgjegjës për punët doktrinore dhe të jashtme të kishës, dhe këshilli administrativ i kishës ( *kirkollishallitus* ), përgjegjës për menaxhimin e përditshëm të kishës.

Famullitë drejtohen nga rektori dhe këshilli i famullisë, i cili zgjidhet në një zgjedhje të fshehtë. Të gjithë anëtarët në moshë të plotë të famullisë kanë të drejtë të votojnë dhe të zgjidhen në këshillin e famullisë. Anëtarët e famullisë kanë të drejtë të përmbahen nga zgjidhja në një pozicion besimi të famullisë vetëm nëse janë mbi 60 vjeç ose kanë shërbyer të paktën tetë vjet në një pozicion besimi. Këshilli i famullisë zgjedh bordin e famullisë, i cili është përgjegjës për punët e përditshme të famullisë.

Financiarisht, kisha është e pavarur nga buxheti i shtetit. Famullitë financohen nga taksat që paguajnë anëtarët e tyre. Administrata qendrore financohet nga kontributet e famullive. Sinodi qendror vendos çdo vit shumën e kontributeve që u kërkohet të japin famullitë.
[djathtas|parapamje| Një kishë bashkëkohore e Shën Hermanit të Alaskës në Tapiola, [Espoo (1998)]]
Statusi i veçantë i kishës ortodokse është më i dukshëm në proceset administrative. Kishës i kërkohet të jetë në përputhje me ligjin e përgjithshëm administrativ dhe kundër vendimeve të organeve të saj mund të apelohet në gjykatat administrative rajonale. Megjithatë, gjykata kufizohet në shqyrtimin e ligjshmërisë formale të vendimit. Ai nuk mund të rrëzojë një vendim kishtar për shkak të paarsyeshmërisë së tij. Vendimet e sinodit të ipeshkvijve dhe të sinodit qendror nuk i nënshtrohen mbikëqyrjes së gjykatave administrative. Në të kundërt, një mbikëqyrje e ngjashme ligjore e komuniteteve fetare private ndiqet nga gjykatat e qarkut. The district court is very different than most municipal courts. The district court is more formal, will require more court appearances by the defendant, it has more procedural safeguards and it has the ability to have trials to a jury.

Ligji finlandez mbron privilegjin absolut të priftit-të penduar . Një peshkop, prift ose dhjak i kishës nuk mund të zbulojë informacionin që ka dëgjuar gjatë rrëfimit ose kujdesit shpirtëror. Identiteti i mëkatarit nuk mund të zbulohet për asnjë qëllim. Megjithatë, nëse prifti dëgjon për një krim që do të kryhet, ai është përgjegjës për të informuar autoritetet në atë mënyrë që të mos rrezikohet privilegji.

## Dioqezat dhe peshkopët 
majtas|parapamje| Dioqezat dhe famullitë e Kishës Ortodokse Finlandeze

### Dioqeza e Helsinkit 
djathtas|parapamje| Katedralja e Trinisë së Shenjtë në Oulu, e përfunduar në 1957
Dioqeza e Helsinkit ka më shumë anëtarë, mbi 28,000. Dioqeza e Helsinkit është selia e kryepeshkopit. An archbishop is the head of diocese that is considered to be particularly important for some reason (an archdiocese). In sacred matters, an archbishop is the equivalent of a bishop, but "archbishop" is considered to be a more prestigious title. Dioqeza është e ndarë në tre famulli, me 50 priftërinj. Kisha kryesore e dioqezës është Katedralja Uspenski në Helsinki. Karakteristikë për dioqezën është numri i madh i anëtarëve që kanë emigruar së fundmi në Finlandë, veçanërisht në famullinë e Helsinkit ku disa kisha kryejnë shërbimin në gjuhë të huaja, duke përfshirë rusisht, anglisht, greqisht dhe rumanisht.

Peshkopi aktual është Kryepeshkopi Leo (Makkonen). Ai u emërua në vitin 2018.  Born in Montreal in 1971 to Italian immigrant parents Francesco Leo and †Rosa Valente, Archbishop Leo attended Eugenio Pacelli Elementary School, John F.

### Dioqeza e Kuopio dhe Karelia 
Selia e peshkopit të Kuopio dhe Karelia është në Kuopio . Peshkopi aktual është Mitropoliti Arseni (Heikkinen).

Dioqeza e Karelias ka 19,000 anëtarë të kishës në 5 famulli. Numri i priftërinjve në dioqezë është rreth 45, dhe kishat dhe kapela gjithsej mbi 80. Dioqeza përfshin gjithashtu manastiret e vetme ortodokse në Finlandë.

Muzeu i Kishës Ortodokse të Finlandës funksionon gjithashtu në Kuopio. 

### Dioqeza e Oulu 
Dioqeza e vogël e Oulu ka katër famulli, më e madhja prej të cilave është Oulu. Kreu i dioqezës që nga viti 2015 është Mitropoliti Elia (Wallgrén).

Dioqeza është themeluar në vitin 1980 dhe ka 6000 anëtarë. Katedralja e dioqezës është Katedralja e Trinisë së Shenjtë e Oulu . Tradicionalisht, Skoltët, tani një pakicë e vogël prej vetëm 300 folësish, kanë qenë të krishterët ortodoksë më të hershëm në Lapland finlandeze . Sot ata jetojnë kryesisht në famullinë e Inarit . 

Dioqeza e Oulu u themelua si pjesë e planit të Kryepeshkopit Pal (Olmari) për ta bërë Kishën Ortodokse Finlandeze autoqefale. Megjithatë, plani i autoqefalisë tashmë është braktisur.

## Manastiret 
djathtas|parapamje| Kisha e Manastirit të Trinisë së Shenjtë Lintula
I vetmi manastir i krishterë ortodoks në Finlandë, New Valamo ( *Valamon luostari* ), ndodhet në Heinävesi .  E vetmja manastir i krishterë ortodoksë Manastiri i Trinisë së Shenjtë Lintula ( *Lintulan Pyhän Kolminaisuuden luostari* ) është në Palokki,  rreth 10 kilometra larg manastirit. Të dyja u krijuan gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur banorët e manastirit Karelian dhe Petsamo u evakuuan nga zonat e dorëzuara në Bashkimin Sovjetik. Its pervasiveness has much to do with the fact that the Russian Orthodox Church had been the favored religious organization in the land from at least the tenth century on. Adopted as the official faith of all Russias , Eastern Christianity remained inexorably tied to the state. Me mbështetjen miqësore të Kishës Ortodokse Finlandeze, një Vëllazëri Ortodokse Private e Mbrojtjes së Nënës së Zotit ( *Pokrovan veljestö ry* ) ka funksionuar në Kirkkonummi që nga viti 2000, me dy anëtarë të përhershëm.  

## Organizata shtesë 
Organizatat e mëposhtme veprojnë brenda ose në emër të Kishës Ortodokse në Finlandë:

* Bashkësia e Shën Sergjit dhe Shën Hermanit ( *Pyhien Sergein ja Hermanin Veljeskunta* )
* Shoqata e Rinisë Ortodokse ( *Ortodoksisten nuorten liitto* )
* Shoqata Studentore Ortodokse ( *Ortodoksinen opiskelijaliitto* )
* Shoqata Finlandeze e Mësuesve Ortodoksë ( *Suomen ortodoksisten opettajien liitto ry* ) 
* Shoqata e Priftërinjve Ortodoksë ( *Ortodoksisten pappien liitto* )
* Shoqata e Kantoreve Ortodokse ( *Ortodoksisten kanttorien liitto* )
* Shoqëria Finlandeze e Piktorëve të Ikonave ( *Suomen ikonimaalarit ry* ) 
* *Filantropia ry* – Shoqëria e Ndihmës së Kishës Ortodokse dhe Misionit të Huaj

### Misionet Ortodokse 
Kisha Ortodokse Finlandeze krijoi organizatën e saj misionare në 1977 të njohur si *Ortodoksinen Lähetys ry* (Misionet Ortodokse). Ajo ka qenë kryesisht aktive në Afrikën Lindore.  Më vonë u bashkua me OrtAid dhe formoi *Filantropia* .

## Festat 
Kisha Ortodokse Finlandeze është e vetmja kishë ortodokse që, në përputhje me legjislacionin kombëtar, feston Pashkët sipas kalendarit Gregorian . (Më parë, edhe kisha autonome estoneze ndiqte këtë kalendar.   ) Pashka është festa më e madhe e vitit kishtar siç është me kishat e tjera ortodokse. Gjithashtu festohen Dymbëdhjetë Festat e Mëdha . Festa të tjera shumë të respektuara janë:

* Rrethprerja e Krishtit dhe e Shën Vasilit të Madh, 1 janar
* Dëshmori i Shenjtë dhe Rrëfimtari Gjon i Sonkajanrantës, 8 Mars
* Shën Gjoni i Valaamit, 5 qershor
* St. Sergius dhe Herman of Valaam, 28 qershor
* Festa e Shën Pjetrit dhe Palit, 29 qershor
* Ndërmjetësimi i Hyjlindëses, 1 tetor
* Iluministët e Shenjtë të Karelia, e shtunë midis 31 tetorit - 6 nëntor
* Shën Nikolla mrekullibërësi, 6 dhjetor, i cili festohet në të njëjtën ditë me Ditën e Pavarësisë së Finlandës

## Arkitektura e kishës 
Shumë kisha ortodokse në Finlandë janë të vogla. Disa faltore më mbresëlënëse u ndërtuan në shekullin e 19-të, kur Finlanda ishte një Dukat i Madh autonom në Perandorinë Ruse, me perandorin e krishterë ortodoks si Duka i Madh i Finlandës . Kisha të dukshme në Helsinki nga ajo epokë janë Katedralja Uspenski (1864) dhe kisha e Trinisë së Shenjtë (1826). Kisha më e vjetër ortodokse në Finlandë është kisha e Mbrojtjes së Hyjlindëses në Lappeenranta nga 1782 deri në 1785. 

Kisha ortodokse e Shën Pjetrit dhe Shën Palit në Hamina u përfundua në vitin 1837. E ndërtuar në stilin arkitektonik të neoklasicizmit me disa elementë të stilit bizantin, pjesa e jashtme është projektuar në formën e një tempulli me kupolë të rrumbullakët, ndërsa pjesa e brendshme është kryq (having the shape of a cross) .Kambanorja është ndërtuar në vitin 1862 në stilin neo-bizantin . Kisha ortodokse e Tamperes u ndërtua në stilin romantik rus, me kupola të stilit qepë dhe ishte gati në 1896. Arkitekti i ushtrisë ruse, TU Jasikov, vizatoi planimetrinë. Kisha iu kushtua në 1899 Shën Aleksandër Nevskit, një Novgorodian i cili në 1240 luftoi kundër suedezëve katolikë dhe dy vjet më vonë me të njëjtin sukses kundër Kalorësit Katolikë Teutonikë . Perandori Nikolla II i dhuroi këmbanat kësaj kishe. Kisha vuajti shumë gjatë luftës civile finlandeze në 1918; rindërtimi i saj zgjati shumë vite.  Pasi Finlanda shpalli pavarësinë e saj, ajo iu shenjtërua sërish Shën Nikollës .
Skeda:Uspenski_cathedral_2.jpg|
Skeda:Orthodox_Church_of_Vaasa.JPG|
Skeda:Tampere_flo_02.jpg|
Skeda:Pyhän_Kolminaisuuden_kirkko,_Helsinki.jpg|
Skeda:Haminan_Pietari-Paavalin_ortodoksinen_kirkko.jpg|
Skeda:Joensuu_Orth_Church.JPG|
Skeda:Church_of_Saint_Prophet_Elijah,_Ilomantsi.JPG|
Skeda:Pyhän_Nikolaoksen_katedraali.jpg|
Skeda:Церковь_Тихвинской_иконы_Божией_Матери_(Вииниярви).jpg|
Skeda:Saint_John_the_Baptist_Church,_Polvijärvi,_January_2015.JPG|

### Pas Luftës së Dytë Botërore 
Pas Luftës së Dytë Botërore, Finlandës iu desh t'i lëshonte tokë Bashkimit Sovjetik sipas Traktateve të Paqes së Parisit . Pothuajse të gjitha kishat dhe kishat ortodokse mbetën në anën sovjetike në Karelia dhe Petsamo. Shteti finlandez miratoi një ligj të veçantë rindërtimi, në të cilin financoi ndërtimin e 14 kishave dhe 44 kishave për kishën ortodokse. Kishat dhe kapela ishin moderne në arkitekturë, pa kupola dhe karakteristika të tjera tipike për arkitekturën e kishës ortodokse. Kjo u urdhërua nga shteti finlandez i cili përzgjodhi rreptësisht arkitektët. Shumica e kishave dhe kapelave të epokës së rindërtimit janë projektuar nga Ilmari Ahonen dhe Toivo Paatela.
Skeda:Jyväskylän_ortodoksinen_kirkko_sisäänkäynnin_puolelta_20090415.jpg|
Skeda:Sukevan_tsasouna_-_Apostolien_Pietarin_ja_Paavalin_tsasouna_-_Vankilantie_52_A,_Sukeva_-_Sonkajärvi_-_2.jpg|
Skeda:Hämeenlinnan_ortodoksinen_kirkko.jpg|
Skeda:Rautalammin_ortodoksinen_kirkko_-_Pyhän_Nikolaoksen_kirkko_-_Nikolaoksentie_1_-_Rautalampi.jpg|
Skeda:Maaningan_ortodoksinen_kirkko_-_Pihtisalmentie_120_-_Maaninka_-_Kuopio.jpg|
Skeda:Suonenjoen_ortodoksinen_kirkko_-_Kristuksen_kirkastumisen_kirkko_-_Herralantie_120_-_Suonenjoki_-_2.jpg|
Skeda:Martinniemi_Orthodox_Chapel_20060430.JPG|
Skeda:Hoilola_Orthodox_Church.JPG|
Skeda:Kemi_Orthodox_Church_20121107_02.JPG|
Nga vitet 1970 deri në vitet 1990, në Finlandë u ndërtuan kisha dhe kapela të tipit karelian, me disa përjashtime moderne.
Skeda:Pyhän_Nektarios_Eginalaisen_kirkko_Klaukkala.jpg|
Skeda:Järvenpään_ortodoksinen_kirkko.JPG|
Skeda:Viitasaaren_Kristuksen_kirkastumisen_tsasouna_talvella.jpg|
Skeda:Liperi_ort_kirkko.jpg|
Skeda:Pyhän_Ristin_tsasouna.JPG|
Skeda:Chapel_Tsasouna_of_All_Saints_Lohja_1.jpg|
Skeda:Pyhän_kolminaisuuden_ja_pyhittäjä_Trifon_Petsamolaisen_kirkko.jpg|
Nga vitet 1990, disa kisha bashkëkohore janë ndërtuar në qytete dhe qyteza të mëdha.
Skeda:Ortodoksikirkko_pori.jpg|
Skeda:Nummela_ortodoksinen_rukoushuone_2016_-_7.jpg|
Skeda:Kristuksen_taivaaseenastumisen_kirkko_Vantaa.jpg|

## Historia 
Krishterimi filloi të përhapet në Finlandë nga lindja në formën ortodokse dhe nga perëndimi në formën katolike më së voni në fillim të shekullit të 12-të. Disa nga kryqet më të hershme të gërmuara në Finlandë, që datojnë nga shekulli i 12-të e tutje, janë të ngjashëm me një lloj të gjetur në Novgorod dhe Kiev .  Famullitë ortodokse besohet se kanë ekzistuar deri në perëndim si Tavastia, zona e banuar nga Tavastianët në Finlandën Qendrore.
[majtas|parapamje| Arti i hershëm i krishterë në një territor të banuar nga [karelianët : afreske e pikturuar në vitin 1167 në kishën e Shën Gjergjit në Staraya Ladoga .]]
Disa koncepte thelbësore të fjalorit të krishterë në gjuhën finlandeze supozohet të jenë huazime nga rusishtja e hershme, e cila nga ana tjetër i ka huazuar nga greqishtja mesjetare. Këto përfshijnë fjalët për prift ( *pappi* ), kryq ( *risti* ) dhe Bibël ( *raamattu* ). Megjithatë, kjo hipotezë nuk është e pakundërshtueshme.  Many people assume that Finnish is closely related to either Swedish or Russian, as Sweden and Russia are both important neighbouring countries. However, that is not the case. Swedish and Russian are both Indo-European languages, whereas Finnish belongs to the Finno-Ugric branch of the Uralic family of languages. Although Italian is the official language of Italy, it's not widely known that the country boasts some 34 spoken languages and related dialects. The majority of these languages are Romance-based, meaning that they evolved from Vulgar Latin. These include Sicilian, Neapolitan, Sardinian, and more.

### Përplasje mes Katolicizmit dhe Ortodoksisë 
Në mesin e shekullit të 13-të, ndodhi përplasja e pashmangshme midis dy vendeve në zgjerim, Suedisë dhe Novgorodit, dhe dy formave të krishterimit që ata përfaqësonin. Kufiri përfundimtar midis sundimit perëndimor dhe atij lindor u hodh në Traktatin e Paqes të Nöteborg, në 1323. Karelia iu dorëzua përfundimisht Novgorodit dhe Ortodoksisë.  Christianity is divided between Eastern and Western theology. In these two divisions there are six branches: Catholicism, Protestantism, Eastern Orthodoxy, Anglicanism, Oriental Orthodoxy, and Assyrians. Restorationism is sometimes considered the seventh branch. Meanwhile  Catholicism is the largest branch of Christianity with 1.345 billion, and the Catholic Church is the largest among churches. Figures below are in accordance with the Annuario Pontificio, at 2019. 

### Manastiret Kareliane 
djathtas|parapamje| Ikonë e shekullit të 19-të që përshkruan Shën Sergius dhe Shën Herman dhe katedralen e vjetër të Manastirit Valaam
Puna kryesore misionare ra në manastiret që u ngritën në shkretëtirën e Karelias. Dy manastire u themeluan në ishujt në liqenin Ladoga, të cilët u bënë të famshëm disa shekuj më vonë: manastiret e Valaam (    ) dhe Konevsky (    ).

Pyjet kareliane dhe finlandeze ishin gjithashtu të populluara nga vetmitarë të përparuar shpirtërisht. Shpesh rreth kasolles ose sketës së vetmitarit, vendoseshin luftëtarë të tjerë të luftës së mirë të besimit dhe kështu u themelua një manastir i ri. Një nga shembujt më të rëndësishëm të këtij procesi ishte Shën Aleksandri i Svirit (    ) 1449–1533. Ai ishte një karelian që luftoi luftën e besimit për 13 vjet në manastirin Valaam, por më në fund e la atë dhe në fund themeloi një manastir në lumin Svir. 

### Shtypja suedeze 
majtas|parapamje| Një kishëz e vogël, *tsasouna*, e ndërtuar në stilin tradicional karelian në Manastirin e Ri Valamo .
Shekulli i 17-të ishte një periudhë e fanatizmit fetar dhe e shumë luftërave fetare pasi vendet protestante të sapo shfaqura luftuan kundër vendeve që mbetën katolike ose ortodokse. Në këtë kohë Suedia u bë një forcë e madhe, duke u zgjeruar si në jug ashtu edhe në lindje. Në Karelia, forcat suedeze shkatërruan dhe dogjën deri në tokë manastiret e Valaam dhe Konevsky. Murgjit që nuk ikën, u vranë. Shumë fshatarë patën të njëjtin fat.

Kisha shtetërore luterane e Suedisë u përpoq të konvertonte popullsinë ortodokse. Ata nuk u lejuan të merrnin priftërinj nga Rusia, që do të thoshte, në planin afatgjatë, se ata nuk kishin fare priftërinj. Meqenëse luteranizmi ishte feja e vetme ligjore në Suedi, të jesh ortodoks ishte një pengesë në shumë mënyra. Rreth dy të tretat e popullsisë ortodokse ikën në Rusinë Qendrore nga presioni. Ata formuan popullsinë e Tver Karelia .  Shteti suedez inkurajoi finlandezët luteranë që të pushtonin fermat e shkreta në Karelia. Ky largim masiv i finlandezëve ortodoksë larg Finlandës nënkuptonte që Ortodoksia Lindore nuk ishte më kurrë feja kryesore e asnjë pjese të Finlandës. Megjithatë, në zonat më të largëta të Finlandës Lindore dhe Karelia, si Ilomantsi, krishterimi ortodoks lindor mbijetoi. 

### Ribashkim me Kishën Ortodokse Ruse 
Periudha e zgjerimit madhështor të Suedisë i përmbushi kufijtë e saj në dy luftëra: Lufta e Madhe Veriore e cila përfundoi në Traktatin e Nystad në 1721 dhe Lufta e Hat's (1741–43) me Traktatin e Turkut në 1743. Suedia humbi të gjitha provincat e saj në rajonin e Balltikut dhe një pjesë të Finlandës lindore ndaj Rusisë.