Të Drejtat Latine

[parapamje|300x300px| Amfiteatri Romak i [Kasino|Casinum, në Latium Antik, në Luginën e sotme Latine]]
**Të drejtat latine** (gjithashtu **shtetësia latine**, latinisht: ***ius Latii*** ose ***ius latinum***) përbënte një grup të të drejtave ligjore që u ishin dhënë fillimisht **latinëve** (latinisht: "Latini", Populli i Latium, vendi i Latinëve) sipas ligjit Romak. "*Latinishtja*" përdorej zakonisht nga juristët Romakë për të treguar këtë status.  Me zgjerimin romak në Itali, shumë vendbanime dhe koloni jashtë Latium kishin të drejtat latine.

Të gjithë *Latinët* e Italisë morën shtetësinë Romake si rezultat i tre ligjeve që u futën gjatë Luftës Sociale midis Romakëve dhe aleatëve të tyre midis popujve Italikë ("socii") të cilët u rebeluan kundër Romës. *Lex Iulia de Civitate Latinis (et sociis) Danda* e vitit 90 para Krishtit u dha shtetësinë Romake të gjithë qytetarëve të qyteteve Latine dhe qyteteve Italike të cilët nuk ishin rebeluar. *Lex Plautia Papiria de Civitate Sociis Danda* e vitit 89 para Krishtit u dha shtetësinë Romake të gjitha qyteteve të federuara në Itali në jug të lumit Po (në Italinë veriore). *Lex Pompeia de Transpadanis* e vitit 89 para Krishtit u dha *ius Latii* komuniteteve të Transpadania, një rajon në veri të Po, i cili ishte mbështetur në Romë gjatë Luftës Sociale. Ai gjithashtu dha qytetarinë romake të atyre që u bënë zyrtarët në  komunat e tyre përkatëse (qytete).

Përmbajtja e saktë e *ius Latii*, sipas ligjit Romak, ndryshonte nga qyteti në qytet. Mund të përfshijë disa ose të gjitha të drejtat e mëposhtme:

* *Ius commercii*: e drejta për tregti, dmth., E drejta për të pasur marrëdhënie tregtare dhe tregti me shtetas romakë në status të barabartë dhe për të përdorur të njëjtat forma të kontratës si qytetarët romakë;
* *Ius connubii*: e drejta për t'u martuar në përputhje me ligjin;
* *Migracioni Ius*: e drejta për të migruar, dmth., E drejta për të mbajtur shkallën e shtetësisë së dikujt pas zhvendosjes në një *komunë* tjetër. Me fjalë të tjera, statusi latin nuk u humb kur lëvizët në vendet e tjera në Itali.
* *Ius suffragii:* e drejta për të votuar, por vetëm nëse ata migruan në Romë. 
* *Ius Counisit mutandae*: e drejta për tu bërë qytetarë Romakë.

Jashtë Italisë, termi *Latinitas* vazhdoi të përdoret për raste të tjera. Ciceroni e përdori këtë term në lidhje me dhënien e Julius Caesar të të drejtave latine për Sicilianët në 44 para Krishtit.  Ky përdorim i "*ius Latii*" ose "*Latinitas*" vazhdoi deri në mbretërimin e Perandorit Justinian I në shekullin e gjashtë pas Krishtit. Ky status u dha më vonë për qytete dhe rajone të tëra: Perandori Vespasian ia dha tërë Hispanisë  dhe Perandori Hadrian ua dha atë shumë qyteteve.  

Roma ishte një nga qytetet e shumta latine të Italisë. Nga 340 deri në 338 para Krishtit Lidhja Latine, një konfederatë e rreth 30 qyteteve në Latium (toka e Latinëve) e cila ishte aleate me Romën, u rrebelua, kjo njihet Lufta Latine. Romakët fituan luftën dhe shpërbënë Lidhjen Latine. Shumë nga shtetet e qyteteve të Latium u përfshinë plotësisht në Republikën Romake, ndërsa të tjerëve iu dhanë të drejta dhe privilegje të kufizuara që mund të ushtroheshin në marrëdhëniet me qytetarët Romakë. Këto filluan të njihen si *ius Latii*. *Ius Latii* iu dha disa kolonive romake të cilat u themeluan rreth Italisë në shekujt e katërt dhe të tretë para Krishtit për të forcuar kontrollin romak, ndërsa Roma zgjeroi hegjemoninë e saj mbi gadishullin. Ato ishin koloni të cilave iu dha statusi ligjor latin, dhe kolonëve të tyre *ius Latii*, në vend të statusit juridik romak të kolonive të tjera, kolonëve të të cilëve iu dha shtetësia romake. Kolonitë e statusit latin u quajtën "koloni latine" dhe ato me status romak u quajtën "koloni romake". Qytetarët romakë që u vendosën në një koloni latine humbën shtetësinë e tyre romake dhe fituan *ius Latii*. Kolonitë latine ishin zakonisht më të vogla se kolonitë romake.

Me zgjerimin romak përtej Italisë, kolonitë latine u themeluan edhe jashtë Italisë, p.sh. Carteia ( San Roque bashkëkohor), e cila u themelua në Hispania në 171 pes dhe ishte kolonia e parë latine jashtë Italisë. Në 122 pes, tribuni plebeian Gaius Gracchus prezantoi një ligj që shtriu *ius Latii* në të gjithë banorët e tjerë të Italisë. Kjo pasqyroi lidhjet në rritje midis Romës dhe popujve italikë përmes tregtisë dhe lidhjeve midis familjeve kryesore në qytetet italiane dhe familjeve patriciane në Romë.  Në vitin 44 para Krishtit, Julius Caesar dha *ius Latii* për të gjithë Sicilianët e lindur falas. 

Pas vërshimit të madh të vendbanimeve koloniale nën Julius Caesar dhe Augustus, *ius Latii* u përdor më shumë si një instrument politik që synonte integrimin e komuniteteve provinciale përmes udhëheqjes së tyre lokale. Statusi latin përfshinte marrjen e shtetësisë romake me mbajtjen e gjykatës komunale ( *ius adipiscendae Counsore për Magistratum* ), e cila supozonte një trajektore zhvillimi që do të sillte të paktën magjistratët lokalë përgjatë rrugës për në institucionin e një komuniteti të stilit Romak. Në vitin 123 pas Krishtit, Perandori Hadrian bëri një modifikim kryesor në të drejtat latine. Ai prezantoi " *Latium maius* " ("të drejta më të mëdha latine"), i cili i jepte nënshtetësinë romake të gjitha dekuracioneve të një qyteti në krahasim me " *Latium minus* ", i cili ua jepte vetëm atyre që mbanin një gjykatë.  

Blerja e *ius Latii* ishte plotësisht e varur nga dhurata perandorake. Kjo përfitim mund të shtrihet në të gjithë gamën, nga grante për individë deri te shpërblime të dhëna për qytete të tëra, dhe madje mund të zbatohej për një popullsi të tërë, si kur Perandori Vespasian dha *ius Latii* për të gjithë Hispaninë në vitin 74 pas Krishtit. Megjithëse ky dekret mund të përfshijë qytete të tëra, është e rëndësishme të theksohet se nuk nënkuptonte domosdoshmërisht krijimin e një municipium (qytet vetëqeverisës). Shpesh, si në Hispania, *municipia* formal mund të ketë qenë formuar disa vjet pas grantit fillestar.

## Shënime 
 

* "ius Latii" nga Fjalori i Smithit për Antikitetet Greke dhe Romake, 1875.
* "jus Latii" nga Enciklopedia Britanike, 2007
* "Revolta Latine"
* Livy XLIII. 3-4 krh. Galsterer 1971, 8-9: (G 15); Humbert 1976, 225-34: (H 138).
* Bowman, AK, Champlin, E., Lintott, A., (Eds), The Cambridge Ancient History, Volume 10: The Augustan Empire, 43 BC-AD 69, Cambridge University Press, 2nd Edition, 1996; 
* Bowman, AK, Garnsey, P., Rathbone, D., (Eds), The Cambridge Ancient History Volume XI: The High Empire AD 70-192, Cambridge University Press, 2nd Edition, 2000, 364-365; 
* SA et al (Eds. ), The Cambridge Ancient History Volume VII: The Monarkies Helenistic and the Rise of Rome, Cambridge University Press; Botimi i 5-të 1928, f. 269–271; 
* Lewis, N., Reinhold, M Roman Civilization: Selected Readings, Vol. 1: The Republic and the Augustan Age, Edicioni i 3-të, Columbia University Press, 1990; 
* Lewis, N., Reinhold, M Roman Civilization: Selected Readings, Vol. 2: The Empire, Edicioni i 3-të, Columbia University Press, 1990;