Fes (Marok)

**Fes** ose **Fez** (, , ) është një qytet në pjesën veriore të Marokut dhe kryeqyteti i rajonit administrativ Fès-Meknès . Është qyteti i dytë më i madh në Marok, me një popullsi prej 1.11 milionë banorësh sipas regjistrimit të vitit 2014.  E vendosur në veri-perëndim të maleve të Atlasit, Fez është i lidhur me disa qytete të rëndësishme të rajoneve të ndryshme; ai është  nga Tangier në veriperëndim,  nga Casablanca,  nga Rabat në perëndim. Rruga tregtare Trans-Sahariane mund të arrihet nëpërmjet Marrakeshit,  në jugperëndim të Fezit. Ai është i rrethuar nga kodra dhe qyteti i vjetër është i përqendruar rreth lumit Fez (*Oued Fes*) që rrjedh nga perëndimi në lindje.

## Përmbledhje 
Fez u themelua nën sundimin e Idrisidëve gjatë shekujve 8-9 të e.s. Fillimisht përbëhej nga dy vendbanime autonome dhe konkurruese. Valët e njëpasnjëshme të emigrantëve kryesisht arabë nga Ifriqiya ( Tunizi ) dhe al-Andalus ( Spanjë / Portugali ) në fillim të shekullit të 9-të i dhanë qytetit të sapolindur karakterin e tij arab. Pas rënies së dinastisë Idrisid, perandori të tjera erdhën dhe shkuan deri në shekullin e 11-të, kur Sulltan Almoravid Jusuf ibn Tashfin bashkoi dy vendbanimet në atë që është lagja e sotme Fes el-Bali . Nën sundimin Almoravid, qyteti fitoi një reputacion për studime fetare dhe aktivitet tregtar.

Fez arriti kulmin e tij në epokën marinid (shek. 13-15), duke rifituar statusin e tij si kryeqytet politik. U ndërtuan shumë medrese dhe xhami të reja, shumë prej të cilave mbijetojnë edhe sot, ndërsa struktura të tjera u restauruan. Këto ndërtesa numërohen ndër shenjat dalluese të stileve arkitekturore maure dhe marokene . Në vitin 1276, sulltani marinid Abu Jusuf Jaqub themeloi gjithashtu rrethin administrativ mbretëror të Fes Jdid, ku ndodhet edhe sot Pallati Mbretëror (Dar al-Makhzen), të cilit më vonë iu shtuan kopshte të gjera . Gjatë kësaj periudhe popullsia hebreje e qytetit u rrit dhe në anën jugore të këtij rrethi të ri u formua Mellah (lagjeja hebraike). Pas përmbysjes së dinastisë Marinid, Fez ra dhe më pas konkurroi me Marrakeshin për ndikim politik dhe kulturor. Ai u bë përsëri kryeqytet nën dinastinë 'Alawi (Alaouite) deri në vitin 1912.

Sot, qyteti përbëhet nga dy lagje të vjetra të Medinës, Fes el-Bali dhe Fes Jdid, dhe nga  urbane shumë më e madhe moderne. zonë e themeluar gjatë epokës koloniale franceze . Medina e Fezit është renditur si një Vend i Trashëgimisë Botërore dhe besohet të jetë një nga zonat më të mëdha urbane të këmbësorëve në botë (zona pa makina).  Ai ka Universitetin e Al-Qarawiyyin i cili u themelua në vitin 857 dhe konsiderohet si instituti më i vjetër i arsimit të lartë që ka funksionuar vazhdimisht dhe pandërprerë. Ka gjithashtu fabrikë lëkurësh Chouara nga shekulli i 11-të, një nga punishtet më të vjetra në botë. Qyteti është quajtur " Meka e Perëndimit" dhe " Athina e Afrikës".    Konsiderohet gjithashtu kryeqyteti shpirtëror dhe kulturor i Marokut.    
[djathtas|parapamje|[Universiteti al-Karawiyyin]]
Universiteti al-Karawiyyin konsiderohet nga disa si universiteti më i vjetër në botë.   Universiteti u themelua fillimisht si xhami nga Fatima al-Fihri në vitin 859, e cila më pas u bë një nga qendrat kryesore shpirtërore dhe arsimore të botës historike myslimane .  Ai u bë një universitet shtetëror në vitin 1963 dhe mbetet edhe sot një institucion i rëndësishëm arsimor. 

## Shih edhe 
* Maroku
* Universiteti el-Karavijin

## Literatura 
* 
* 
* Article sur l'histoire Idrisside dans la revue anglaise *al-Masaq* (*Publication of The Society of The Medieval Mediterranean*)
* Frédéric Weisgerber, *La ville de Fez*, dans la *Revue générale des sciences pures et appliquées*, Paris : Doin, 1905, vol.16, p.634-639 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k17080b/f638.image.r
* Maurice de Périgny, *Au Maroc : Fès, la capitale du Nord*, Paris : chez Pierre Roger & Cie, 1917, 238 p. + photogravures  et carte.
* Titus Burckhardt, ''Fès, ville d'islam*, Archè Edidit, Paris, 2007. traduction de *Fes, Stadt der Islam*, Olten, 1960.
* Brice Gruet, article "Au regard du sacré: lecture croisée de la médina de Fès", in *Itinéraires, littérature, textes, cultures*, 2012-3 2013, *Lire les villes marocaines*, p. 153-167.
* Mohamed Métalsi, *Fès, la Ville essentielle*, photographies de Cécile Tréal et Jean-Michel Ruiz, ACR, Paris, 2003 
*Charlotte Jelidi, *Fès, la fabrication d'une ville nouvelle'', 1912-1956, ENS Editions, Lyon, 2012.

## Referime