Marrëveshja në shtegun e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë

**Marrëveshja në shtegun e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë**, e njohur joformalisht si **Marrëveshja e Ohrit**, është një marrëveshje e ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian që synon normalizimin e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë. Më 27 shkurt 2023, ajo u pranua gojarisht nga kryeministri i Kosovës Albin Kurti dhe presidenti serb Aleksandar Vuçiq dhe u ra dakord për planin e zbatimit më 18 mars 2023.

## Sfondi 
Në vitin 2008, Republika e Kosovës shpalli në mënyrë të njëanshme pavarësinë nga Republika e Serbisë. Kosova dhe Serbia ranë dakord në vitin 2013 për një dialog të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian (BE), dhe arritja e një marrëveshje me Kosovën është kusht që Serbia të anëtarësohet në Bashkimin Evropian .

## Historia 
Fillimisht e njohur si "propozimi franko-gjerman", marrëveshja u hartua nga diplomatë francezë dhe gjermanë me qendër në rajon dhe u frymëzua nga modeli i "dy-Gjermanive" përgjatë Luftës së Ftohtë . Më 5 dhjetor 2022, BE i prezantoi një projekt-propozim si Kosovës ashtu edhe Serbisë në samitin BE-Ballkani Perëndimor në Tiranë. Kurti dhe Vuçiq u takuan përsëri më 18 mars në Ohër, Maqedoni e Veriut dhe pranuan gojarisht një udhërrëfyes për zbatimin e marrëveshjes. duke kërkuar gjithashtu që Serbia të njohë simbolet kombëtare, pasaportat, diplomat dhe targat e regjistrimit të automjeteve të Kosovës.

### Dispozitat 
Dispozitat e marrëveshjes përfshijnë:

* Të dyja palët duhet të zhvillojnë marrëdhënie normale, të fqinjësisë së mirë.
* Palët do të njohin ndërsjellazi dokumentet e tyre përkatëse dhe simbolet kombëtare, duke përfshirë pasaportat, diplomat, targat dhe vulat doganore.
* Të dyja palët do të respektojnë pavarësinë, autonominë dhe integritetin territorial të njëra-tjetrës dhe të drejtën e vetëvendosjes.
* Palët do të zgjidhin çdo mosmarrëveshje ndërmjet tyre ekskluzivisht me mjete paqësore dhe do të përmbahen nga kërcënimi ose përdorimi i forcës.
* Asnjëra nga të dyja nuk mund të përfaqësojë tjetrën në sferën ndërkombëtare.
* Serbia nuk do të kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare.
* Asnjëra palë nuk do të bllokojë, as nuk do të inkurajojë të tjerët të bllokojnë, përparimin e palës tjetër në rrugën e tyre përkatëse drejt BE-së.
* Qeveria e Kosovës do të angazhohet që të sigurojë një nivel të duhur të vetë-menaxhimit për komunitetin etnik serb në Kosovë.
* Kosova do të sigurojë sigurinë e pronave të Kishës Ortodokse Serbe brenda kufijve të saj.
* Kosova dhe Serbia do të shkëmbejnë misione të përhershme në kryeqytetet e njëra-tjetrës.
* Të dyja palët do të vazhdojnë të zbatojnë marrëveshjet e mëparshme.

### Zbatimi 
Aneksi në lidhje me zbatimin e marrëveshjes u pranua nga liderët e Kosovës dhe Serbisë më 18 mars 2023. Brenda 30 ditëve do të formohet një Komitet i Përbashkët Monitorues i kryesuar nga Bashkimi Evropian për të mbikqyrur zbatimin e marrëveshjes. Bashkimi Evropian do të ndryshojë standardet e Kapitullit 35 për Serbinë për të pasqyruar detyrimet e reja të Serbisë që rrjedhin nga marrëveshja dhe aneksi. Detyrimet e reja të Kosovës që rrjedhin nga marrëveshja dhe aneksi do të përfshihen gjithashtu në procesin e anëtarësimit të saj në BE. Të dyja palët pranuan se moszbatimi i dispozitave të marrëveshjes do të çojë në pasoja negative si në aspektin e ndihmës, ashtu edhe në anëtarsimin në Bashkimin Evropian.

Në një samit të Këshillit Evropian më 23 mars 2023, Borrell paralajmëroi liderët e Serbisë dhe Kosovës se “Çdo përpjekje për të vënë në dyshim marrëveshjen është e kotë. Kjo marrëveshje u ra dakord. Duhet të zbatohet. Dhe nuk ka vend për të zgjedhur dhe kapur. Ne do të mbikqyrim nga afër se kush e zbaton dhe kush jo." 

Përfaqësuesit e Kosovës dhe Serbisë u takuan në Bruksel më 4 prill 2023 për të diskutuar më tej zbatimin e marrëveshjes. Çështjet e diskutuara përfshinin vetë-menaxhimin për komunitetin serb të Kosovës dhe njohjen reciproke të diplomave. Të dyja palët arritën një marrëveshje edhe për personat e zhdukur. Më pas u tha se takimi i radhës mes Kurtit dhe Vuçiqit mund të bëhet më 22 prill nëse Vuçiq është i gatshëm për një takim të tillë.

Një Komitet i Përbashkët Monitorues për të mbikëqyrur zbatimin e marrëveshjes u formua më 19 prill 2023. Anëtarët e komisionit janë Miroslav Lajčák që përfaqëson BE-në, Agron Bajrami që përfaqëson Kosovën dhe Petar Petkoviç që përfaqëson Serbinë. Termat e referencës për komitetin pritet të bien dakord më 2 maj 2023 dhe pritet të takohet rregullisht në Bruksel.

Më 24 prill 2023, Serbia dukej se kishte shkelur kushtet e marrëveshjes, konkretisht nenin 4, duke votuar kundër anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës . Pavarësisht kundërshtimit të Serbisë, aplikimi i Kosovës e kaloi pragun prej 2/3 të kërkuar në Komitetin e Ministrave dhe iu referua Kuvendit Parlamentar për shqyrtim. Pas votimit, presidenti serb Vuçiq sulmoi fuqitë perëndimore, duke u thënë atyre që të mos "gënjejnë dhe mashtrojnë" dhe të mos "i interpretojnë gjërat ashtu siç e shohin të arsyeshme, por ashtu siç janë shkruar apo rënë dakord" dhe ministri i jashtëm, Ivica Daçiq i përshkroi ngjarjet si " Dita e turpit për Këshillin e Europës”. Serbia kërcënoi gjithashtu se nuk do të respektonte më integritetin territorial të vendeve që votuan pro anëtarësimit të Kosovës ose abstenuan, duke përmendur veçanërisht Malin e Zi, i cili votoi pro dhe Ukrainën së bashku me Bosnje Hercegovinën, të cilat abstenuan. Zëdhënësi i Bashkimit Evropian deklaroi se “mbajti shënim” votën e Serbisë kundër anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës, por shtoi se “Marrëveshja është e gjallë sepse po çohet përpara” dhe se Vuçiq dhe Kurti do të takohen sërish javën e ardhshme.

Më 2 maj 2023, Vuçiq dhe Kurti u takuan në Bruksel, arritën një marrëveshje për të "bashkëpunuar ngushtë në identifikimin dhe zbulimin e varreve dhe do të sigurojnë akses të plotë ndaj informacioneve të besueshme dhe të sakta që ndihmojnë në gjetjen dhe identifikimin e personave të zhdukur nga periudha kohore nga 1 janari 1998, deri më 31 dhjetor 2000." Të dy nuk ranë dakord mbi strukturën e një shoqrimi vetë-menaxhues për komunitetin serb të Kosovës. Ai gjithashtu shtoi se në mungesë të nënshkrimit fizik nga Vuçiq, Bashkimi Evropian duhet të sigurojë që ai të mbetet ligjërisht dhe ndërkombëtarisht i detyrueshëm për palët. Më 20 mars 2023, Kurti gjatë një takimi me diplomatë të huaj në Prishtinë tha se si rezultat i marrëveshjes tashmë është hapur rruga për anëtarësimin e Kosovës në Këshillin e Evropës. Më 23 mars 2023, Kurti njoftoi në Kuvendin e Kosovës se kishte marrë garanci nga BE-ja dhe SHBA-ja për zbatimin e marrëveshjes dhe e quajti marrëveshjen një "armë të fuqishme" e cila duhet të përdoret në mënyrën më të mirë të mundshme për Kosovën. Ai gjithashtu ritheksoi zotimin e tij për zbatimin e marrëveshjes duke thënë: "Nëse duam të trajtohemi si shtet dhe të njihemi si të tillë, nuk mund t'i shmang detyrimet nga traktatet ndërkombëtare për të cilat kemi rënë dakord".

### Serbisë 
Pasi sinjalizoi pranimin e tekstit të marrëveshjes kryesore në takimin e nivelit të lartë në Bruksel më 27 shkurt 2023, presidenti serb Aleksandar Vuçiq u duk të ndryshojë qëndrimin e tij në një intervistë televizive mbrëmjen e ardhshme duke thënë se "nuk ka marrëveshje" dhe se "Nuk do ta lejojë Kosovën në OKB" pasi ai u akuzua nga partitë e djathta ekstreme dhe nacionaliste për tradhti ndaj interesave kombëtare. Pas takimit në Ohër më 18 mars 2023, Vuçiq deklaroi në televizion drejtpërdrejt të nesërmen se do të punojë në zbatimin e marrëveshjes për aq kohë sa nuk i kërkohet të *bëjë&nbsp;de jure* njohjen e pavarësisë së Kosovës ose mbështetjen e anëtarësimit e saj në Kombet e Bashkuara të cilat ai i cilësoi si vija të kuqe. Ai gjithashtu deklaroi se nuk do të nënshkruajë asnjë marrëveshje tani, apo në katër vitet e ardhshme sepse i dhemb krahu duke thënë: "Kam dhimbje torturuese në dorën time të djathtë, mund të nënshkruaj vetëm me dorën time të djathtë dhe kjo dhimbje pritet të vazhdojë për katër vitet e ardhshme". Mbështetësit e partive të ekstremit të djathtë dhe nacionalist protestuan kundër marrëveshjes dhe bllokuan rrugët në Beograd më 24 mars. Shumë kërkuan dorëheqjen e Vuçiqit dhe mbanin bluza që shfaqnin simbolin pro-rus "Z" të lidhur me pushtimin rus të Ukrainës.

### Organizatat 
* Duke shqyrtuar aplikimin e Kosovës për anëtarësim në Këshillin e Europës, Komiteti i Ministrave citoi Marrëveshjen e Ohrit dhe theksoi rëndësinë që të gjitha palët ta implementojnë me mirëbesim.
* Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit Europian për politikat e jashtme Josep Borrell e përshkruajti marrëveshjen si "një arritje madhore".
* Një folës për NATO-n e mirëpriti marrëveshjen dhe u bëri thirrje palëve ta zbatonin atë çka u ra dakord sa më shpejtë të jetë e mundur.
* Sekretarja e Përgjithme e OSCE-së Helga Schmid e përshkroi marrëveshjen si lajm të mirë dhe shpalli se OSCE "mezi pret progresin e hapave të parë me zbatimin dhe qëndron e gatshme ta mbështesë në fushat e mandatuara" Kryetari në detyrë i OSCE-së Bujar Osmani gjithashtu uroi të dyja palët me rastin e arritjes së marrëveshjes.

### Shtetet 
* Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama e përshëndeti faktin që Kosova dhe Serbia kishin dhënë pëlqimin për termat e marrëveshjes. Rama gjithashtu shpreson se marrëveshja do të çojë në përmirësimin e marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Serbisë.
* Presidenti Francez Emmanuel Macron shprehu mbështetjen e tij për marrëveshjen. Qeveria franceze inkurajoi të dyja palët që të veprojnë me maturi dhe të zbatojnë detyrimet e marrëveshjes. Diplomatët francezë paralajmëruan se do të kishte pasoja nëse termat e marrëveshjes nuk do të implementohen.
* Kancelari gjerman Olaf Scholz mirëpriti marrëveshjen më 7 Mars 2023 dhe tha se priste rezultate konstruktive së shpejti.
* Ministria e jashtme irlandeze e përshkruajti marrëveshjen si një hap të rëndësishëm dhe shtoi se zbatinimi tani është çelësi.
* Ministri i Jashtëm i Maqedonisë së Veriut Bujar Osmani uroi të dyja palët me rastin e arritjes së marrëveshjes. 
* Ministria e Jashtme e Norvegjisë uroi Kosovën, Serbinë dhe BE-në me rastin e arritjes së marrëveshjes.
* Ministri i jashtëm i Sllovenisë deklaroi "Unë mund të them se ne kishim pritshmëri më ambicioze prej të gjitha palëve, por tashmë kemi të paktën një bazë, dhe zbatimi do të jetë i rëndësishëm".
* Ambasadori i Suedisë në Kosovë e mirëpriti marrëveshjen.
* Qeveria e Zvicrës mirëpriti marrëveshjen dhe deklaroi se është e angazhuar që të mbështesë zbatimin e saj.
* Turqia mirëpriti marrëveshjen dhe shpreson që palët do ti respektojnë termat e saj.
* Emiratet e Bashkuara Arabe mirëpriti marrëveshjen.
* Diplomatët britanikë në Beograd dhe Prishtinë e mirëpritën marrëveshjen dhe lavdëruan hapat e guximshëm të ndërmarrë nga liderët e Kosovës dhe Serbisë në arritjen e saj si dhe u bënë thirrje të dyja palëve të lëvizin shpejt për ti bërë dispozitat realitet.
* Marrëveshja u mirëprit nga SHBA-të të cilat u bënë thirrje të dyja palëve të fillonin menjëherë zbatimin.

## Referime