Kultura e Kroacisë

**Kultura e Kroacisë** i ka rrënjët në një histori të gjatë: kroatët kanë banuar zonën për katërmbëdhjetë shekuj, por ka mbetje të rëndësishme të periudhave më të hershme të ruajtura ende në vend.

Për shkak të pozicionit të saj gjeografik, Kroacia paraqet një përzierje të katër sferave të ndryshme kulturore. Ajo ka qenë një udhëkryq i ndikimeve të kulturës perëndimore dhe lindore—që nga ndarja e Perandorisë Romake Perëndimore dhe Perandorisë Binzantine—gjithashtu nga Mitteleuropa (Evropa e Mesme) dhe Kultura Mesdhetare.

*Lëvizja Ilire* ishte periudha më e rëndësishme e historisë kulturore kombëtare, pasi periudha e shekullit të XIX, dëshmoi të jetë vendimtare në emancipimin e gjuhës kroate dhe pa zhvillime të papara në të gjitha fushat e artit dhe kulturës, duke i dhënë ngritje figurave historike. Më e veçanta, Kroacia ka një vend në historinë e veshjeve si vendi i origjinës së kravatit.
[parapamje|Kisha para-romake e Shën Donatus në [Zadar, nga shekulli i IX.]]

## Trashëgimia e lashtë
Monumente të lashta nga koha e Paleolitit përbëhen nga objekte të thjeshta nga guri dhe kocka. Disa nga karakteristikat më të hershme historike të mbetura përfshijnë kockat 100,000 vjet të vjetra të njeriu *Neandertal* në afërsi të Krapina, Zagorja Kroate.

Gjetjet më interesante të kohës së bakrit janë nga  *kultura Vučedol*. 
Prej kësaj kulture, lindi kultura Vinkovci e Kohës së Bronzit (emërtuar sipas qytetit Vinkovci) i cili është i njohur për fibulat e bronzit të cilat kishin zëvendësuar objektet si gjilpëra apo kopsat.

Kultura e kulturës së bronzit e Ilirëve, grup etnik me kulturë dhe formë arti të veçantë filloi të organizojë veten në shekullin e VII para Krishtit. 
Skulptura të shumta monumentale që ruhen, si dhe muret e kalasë, *Nezakcij* në afërsi të qytetit Pula, një nga qytetet e shumta Istrias nga  koha e hekurit.

Grekët nga Syracuse në Sicili në vitin 390 para krishtit erdhën në ishujt e Vis (*Issa*), Hvar (*Pharos*), dhe Korčula (*Corcyra Nigra*), dhe kanë themeluar qytet-shtetet në të cilat ata kanë jetuar mjaft të izoluar.
Ndërsa kolonitë greke ishin duke lulëzuar në ishull, në kontinent Ilirët ishin duke organizuar qendrat e tyre. Arti i tyre ishte shumë i ndikuar nga arti grek, dhe ata madje i kanë kopjuar disa. Ilirët pushtuan edhe kolonitë greke në ishujt Dalmatian. E famshme ishte mbretëresha Teuta e Issa (sot ishulli Vis), e cila zhvilloi luftëra me Romakët. Por më në fund, Roma nënshtroi Ilirët në shekullin e I-rë, cesar dhe pas asaj që historia e këtyre pjesëve është një histori e Krahinave Ilire të Romës dhe Bizantit.

Romakët organizuan tërë territorin bregdetar duke shndërruar kështu kalatë në qytete urbane. Ka pasur të paktën tridhjetë qytete në Istria, Liburnia dhe Dalmatia me qytetari Romake (civitas). Rrjetet e mirë-ruajtura të rrugëve Romake (decumanus/cardo) janë ato në Epetion (*Poreč*) dhe Jader (Zadar). Monumentet më së miri të ruajtura Romake janë në Pola (Pula), duke përfshirë edhe një Amfiteatër (një arenë) nga shek. 2-të.

Në shekullin e 3-të PK, qyteti i Salonës ishte më i madhi (me 40,000 banorë) dhe qyteti më i rëndësishëm i Dalmatia-s. Pranë qytetit, perandori Dioklecian, i lindur në Salona, e ndërtoi Pallatin Dioklecian (rreth vitit 300 pas krishtit), e cila është më e madhja dhe më e rëndësishmja përmendore e arkitekturës antike të vonë në Botë. Në shek. e 4-t, Salona u bë qendër e Krishterimit për të gjithë Ballkanasit perëndimor. Ajo udhëheqte bazilika të shumta dhe nekropole, dhe madje edhe dy shenjtorë: *Domnius* (Duje) dhe Anastasius (*Staš*).

Një nga pak të ruajturat bazilika në Evropën perëndimore (përveç atyre në Ravenna) nga koha e hershme e Bizantit është Euphrasian Bazilika në Poreč nga shekulli i 6-të.
[djathtas|parapamje|200x200px|Kisha Para-Romantike e Shën Donatus në [Zara|Zadar, nga shekulli i 9-të.]]
Fillimi i mesjetës solli Migrim të madh të Sllavëve dhe kjo periudhë ka qenë ndoshta një *Jetë e errët* në kuptimin kulturor deri në formimin e suksesshëm të shteteve Sllave të cilat bashkëjetuan me qytetet Italiane që kishin mbetur në bregdet, secili prej tyre ishin të modeluar si Venecia.

## Artet pamore
Në shekullin e VII, kroatët, së bashku me sllavët dhe avarët e tjerë, erdhën nga Evropa Veriore në rajonet ku ata jetojnë sot. Kroatët ishin të hapur ndaj Artit dhe Kulturës Romake, dhe mbi të gjitha të haur ndaj Krishterimit.

### Skulptura 
Rrethimi i altarit dhe dritaret e kishave të hershme mesjetare ishin shumë të zbukuruara me një tel të cekët transparent - si stoli që quhet gërshetimi kroat sepse telat janë ndërprerë dhe rindërprerë vetë. Ndonjëherë shfaqen gravura në shkrimin e hershëm Kroat--Glagolitic. Së shpejti, shkrimet Glagolitic janë zëvendësuar me ato latine mbi kufijtë e altarit dhe arkitrat e kishave të vjetra kroate.
[djathtas|parapamje|260x260px|Burimi i Jetës, [Ivan Meštrović, 1905]]
Në skulpturën Romantike kroate, kemi një transformim nga lehtësimi i gërshetimit dekorativ (gërshetimi kroat) në lehtësimin figurativ. Shembujt më të mirë të skulpturës romantike janë: dyert prejt druri të Katedrales së Shën Donatus të bëra nga Andrija Buvina (c. 1220) dhe porta prej guri i Katedrales së Trogir nga mjeshtri Radovan (c. 1240).
Zadar ishte një qytet i pavarur Veneciane. Shembujt më të bukur të humanizmit Gotik në Zadar janë dallimet ne metalin e shkëlqyeshëm si në *Arc e Shën Simoni* nga mjeshtërit nga Milani në 1380.

Skulptorët më të shquar modern përfshijnë Ivan Meštrović, Antun Augustinčić, Frano Krišnić dhe të tjerë.

### Piktura 
Piktura gotike është më pak e ruajtur mirë, dhe punimet më të mira janë në Istria të tilla si cikli-afresk i *Vincentit nga Kastav* në *Kishën e Marisë së Shenjtë *në *Škriljinah* pranë *Beram*, nga 1474. Që nga ajo kohë janë dy të mirët dhe më të dekoruarit libra liturgjik të sqaruar të bërë nga murgjit nga Split, ''Hvals' Zbornik* (sot në Zagreb) dhe *Missal of the Bosnian Duka Hrvoje Vukčić Hrvatinić* (tani në Stamboll).

Piktori më i shquar nga Kroacia ishte Federiko Benković i cili ka punuar pothuajse tërë jetën e tij në Itali, ndërkohë që një Italian, *Francesco Robba*, bëri skulpturat më të mira Baroke në Kroaci.

Në vendet Austriake në fillim të shekullit të 19-të lëvizja Romantike në Kroaci ishte e ndjeshme, e butë dhe delikate. Vlaho Bukovac solli frymën e impresinizmit nga Parisi, dhe ai ka ndikuar fuqimisht artistët e rinj (duke përfshirë edhe autorët e "Sallës së Artë"). Në *ekspozitën* *e Mijëvjeçarit *në Budapest ata ishin në gjendje për të lënë mënjanë të gjitha mundësitë tjera artistike në Austro-Hungari.

Shekulli i trazuar i 20-të ri-orientoi Kroacinë politikisht në shumë raste dhe e influencoi atë në shumë mënyra të tjera, por nuk mundi ndjeshëm të ndryshojë pozitën tashmë të veçantë të saj në udhëkryqin e shumë kulturave të ndryshme.

### Muzika dhe Arsimi 
majtas|parapamje|267x267px|Faqe nga një dorëshkrim Glagolithic që daton në shekullin e 11/12 nga perëndimi i Kroacisë

## Muzika 
Muzika në Kroaci ka dy ndikime të mëdha: e Evropës Qendrore, të pranishëm në pjesët qendrore dhe veriore të vendit, duke përfshirë Sllavoninë dhe Mesdheun, veçanërisht të pranishme në rajonet bregdetare të Dalmatia dhe Istria.

Në Kroaci, të dyja muzikat- pop dhe rock janë të njohura, dhe shpesh përfshijnë elemente folklorike Dalmatiane ose Slavoniane. Që nga mesi i shekullit të 20-të, schlagers dhe chanson - muzikë e frymëzuar kanë formuar thelbin e muzikës kroate popullore.

## Arsimi 
Njerëzit në Kroaci gëzojnë arsimim falas të sponsorizuar nga qeveria në shkollat fillore dhe shkollat e mesme dhe arsim pjesërisht falas universitar. Ka mbi 800 shkolla fillore dhe rreth 400 shkolla të mesme në vend.

Arsimi i lartë është gjithashtu e sponsorizuar nga qeveria, dhe më së shumti falas për nxënësit të cilët regjistrohen me rezultate më të mira. Ka tridhjetë e dy shkolla të ndryshme politeknike si dhe shtatë universitete në shtatë qytetet e mëdha: Zagreb, Split, Rijeka, Osijek, Zadar, Dubrovnik, dhe Pula. Çdonjëri nga universitetet në Kroaci është i përbërë nga shumë fakultete të pavarura (kroate *fakultet*, do të thotë kolegji ose departamenti), të cilat fokusohen në fusha specifike të të mësuarit: Shkenca Natyrore, Filozofi, Drejtësi, Inxhinieri, Ekonomi, Arkitekturë, Mjekësi, dhe kështu me radhë.

Ka gjithashtu një numër institucionesh të tjera arsimore dhe shkencore, të tilla si institute (më së shumti e Ruđer Bošković Instituti) ose Akademia kroate e Shkencave dhe e Arteve, një shoqëri e mësuar për promovimin e gjuhës, kulturës dhe shkencës nga koncepti i saj i parë në 1866.

Kisha Katolike Romake ishte e dobishme në themelimin e shumë institucioneve arsimore në Kroaci. Kisha Katolike në Kroaci vazhdon të mbajë seminare të shumta dhe fakultetet teologjike në vend, si dhe Kolegji Kroat Peshkopal i Shën Jerome për nxënësit kroat në Romë.

## Vendet
 Kategoria II (Park kombëtar)]]
UNESCO ka shënuar shtatë vende në Kroaci si *Vende të trashëgimisë botërore*:
* Kompleksi peshkopal i Bazilikës Eufrasiane në qendrën historike Poreč
* Katedralja e Shën James në Šibenik
* Qyteti historik i Trogir
* Pallati i Dioklecianit, i ndërtuar nga perandori romak Diokleciani
* Qyteti i vjetër i Dubrovnikut
* Parku Kombëtar Liqenet e Plitvicës
* Stari Grad Plain në ishullin e Adriatikut, Hvar, ndarë nga Greqia e lashtë

## Arkitektura 
Shembujt më të vjetër të ruajtur të arkitekturës në Kroaci janë të kishave të shekullit të 9-të, me më të mëdhajat dhe më përfaqësueset në mesin e tyre duke qenë Donatus e Zadar. Disa nga kishat e para të ndërtuara nga Kroatët ishin faltoret mbretërore, dhe ndikimet e artit Romak ishin më të fortat në Dalmatia ku urbanizimi është më i dendur dhe ka pasur numrin më të madh të monumenteve.
Përgjatë bregdetit, arkitektura është Mesdhetare, me ndikim të fuqishëm i arkitekturës rilindëse në zonat kryesore urbane më së miri të mishëruara në veprat e Venedikasit Giorgio da Sebenico dhe Niccolò di Giovanni Fiorentino. 
Arkitektura në Kroaci pasqyron ndikimet e kombeve kufitare. Ndikimi Austriak dhe hungarez është i dukshëm në hapësirat publike dhe në ndërtesat në veri dhe në zonat qendrore. Sheshe të mëdha të quajtura me emrin e heronjve kulturor, parqe të pastra, dhe zona vetëm për këmbësorë, janë tiparet e këtyre qyteteve të rregullta, sidomos ku në shkallë të madhe ka ndodhur planifikimi urban Barok, për shembull në Varaždin dhe Karlovac. Ndikime pasuese nga Arti i ri u pasqyrua në arkitekturën moderne.

## Kuzhina 
Kuzhina Kroate është heterogjene dhe për këtë arsye është e njohur si *"kuzhinë e rajoneve"*. Rrënjët e saj moderne datojnë që nga peridha proto-Sllave dhe antike dhe dallimet në përzgjedhjen e produkteve ushqimore dhe format e gatimit janë më të dukshme në mes të atyre në kontinent dhe atyre në rajonet bregdetare. Kuzhina e kontinentit është më e karakterizuar nga kontaktet e hershme proto-Sllave dhe e kohëve të fundit me porosi më të famshme gastronomike të sotme, hungareze, Vjeneze dhe turke, ndërsa rajoni bregdetar mban ndikimet greke, Romake dhe Ilire, si dhe më vonë kuzhina Mesdhetare, duke përfshirë italishten dhe frëngjishten

Një trup i madh i librave dëshmon për nivelin e lartë të kulturës gastronomike në Kroaci, e cila në termet Evropiane trajtohet me ushqim në të kaluarën e largët, të tilla si Gazophylacium nga Belostenec, një fjalor latino-Kajkavian që daton nga 1740 që i ka paraprirë një fjalor i ngjashëm frëngjisht. Ka edhe letërsi Beletristic nga Marulić, Hektorović, Držić dhe shkrimtarë të tjerë, poshtë në punën me shkrim nga Ivan Bierling në 1813 përmbajnë receta për përgatitjen e 554 pjatave të ndryshme (përkthyer nga gjermanishtja origjinale), dhe i cili konsiderohet të jetë i pari libër i ushqimit kroat.

## Sporti 
Që nga pavarësia, Kroacia ka qenë një vend mjaft i suksesshëm i sportit. Ekipet më të njohura sportive kanë qenë shoqata e futbollit (futbolli). Federata Kroate e Futbollit (kroatisht: *Hrvatski nogometni savez''), me më shumë se 118,000 lojtarë të regjistruar, është shoqata më e madhe sportive në vend.

Sporte tjera të famshme janë hendbolli, basketbolli dhe disa hapësira për vaterpol. Sportet më të famshme të luajtura kryesisht nga individë janë tenisi, skijimi, noti dhe disa hapësira për pingpong dhe shah. Arenat kombëtare janë kryesisht të përdorura për hendboll dhe lojëra basketbollistike.

## Lidhje të jashtme 
* Qendra Kulturore Kroate më e Madhe në Los Angeles
* Trashëgimia Kulturore Kroate - koleksioni dixhital e e trashëgimisë kulturore Kroate
* Artet dhe letërsia
** Parahistoria e artit në Kroaci
** Antikiteti në Kroaci
** Lidhje të Kulturës Kroate
** Artit pararomak i Kroacisë bregdetare
** Arti dhe Letërsia e Kroacisë
** T rashëgimia kulturore e Kroacisë
** Biblioteka online e veprave kryesore letrare kroate nga Rilindja në Modernizëm. Në gjuhën kroate vetëm
* Arsimi
** Ministria e Shkencës: lista e instituteve dhe sondazheve të përgjithshme
** Arsimi i lartë: drejtoria e plotë e arsimit të lartë, të instituteve në Kroaci
* Historia
** Faqja kryesore e Muzeut të monumenteve kroate Arkeologjike
** Instituti për Ethnologji dhe Folklori
** Ansambleja Folklorike Kombëtare Lado
** Historia e Necktie
* Mbrojtja E Natyrës
** Instituti Shtetëror për Mbrojtjen e Natyrës - Kroaci

## Referime