Ripërtëritja

**Ripërtëritja** është një disiplinë mjekësore e fokusuar në përmbysjen praktike të procesit të plakjes .  Ripërtëritja është e ndryshme nga zgjatja e jetës . Strategjitë e zgjatjes së jetës shpesh studiojnë shkaqet e plakjes dhe përpiqen t'i kundërshtojnë këto shkaqe për të ngadalësuar plakjen. Ripërtëritja është *përmbysja* e plakjes dhe për këtë arsye kërkon një strategji të ndryshme, përkatësisht riparimin e dëmit që shoqërohet me plakjen ose zëvendësimin e indeve të dëmtuara me inde të reja. Ripërtëritja mund të jetë një mjet për zgjatjen e jetës, por shumica e strategjive të zgjatjes së jetës nuk përfshijnë ripërtëritje.

## Historiku 
Mite të ndryshme tregojnë histori rreth kërkimit për rigjenerim. Besohej se magjia ose ndërhyrja e një fuqie mbinatyrore mund ta rikthente rininë dhe shumë aventurierë mitikë niseshin në një udhëtim për ta bërë këtë, për veten e tyre, të afërmit e tyre ose ndonjë autoritet që i dërgonte në mënyrë anonime.

Një perandor i lashtë kinez dërgoi anije me të rinj e të reja për të gjetur një perlë që do ta rigjallëronte. Kjo çoi në një mit midis kinezëve modernë se Japonia u themelua nga këta njerëz.

Në disa fe, njerëzit duhej të ripërtëriheshin pas vdekjes përpara se të çoheshin në parajsë .

Historitë vazhduan deri në shekullin e 16-të. Eksploruesi spanjoll Juan Ponce de León udhëhoqi një ekspeditë rreth ishujve të Karaibeve dhe në Florida për të gjetur Shatërvanin e Rinisë . E udhëhequr nga thashethemet, ekspedita vazhdoi kërkimin dhe shumë njerëz humbën jetën. Shatërvani nuk u gjet gjëkundi pasi vendasit nuk ishin në dijeni të vendndodhjes së tij të saktë.

Që nga shfaqja e filozofisë, të urtët dhe magjistarët e vetëshpallur kanë bërë gjithmonë përpjekje të mëdha për të gjetur sekretin e rinisë, si për veten e tyre ashtu edhe për patronët dhe sponsorët e tyre fisnikë. Besohej gjerësisht se disa ilaçe mund ta rikthenin rininë.

Një tjetër qasje e cituar zakonisht ishte përpjekja për të transferuar thelbin e rinisë nga të rinjtë tek të moshuarit. Disa shembuj të kësaj qasjeje ishin të fjeturit me virgjëresha ose fëmijë (ndonjëherë duke fjetur fjalë për fjalë, jo domosdoshmërisht duke bërë seks),  larja në gjakun e tyre ose pirja e tyre.

Kërkimi për rigjenerim arriti kulmin me alkiminë . Në të gjithë Evropën, por edhe më gjerë, alkimistët kërkonin Gurin e Filozofit, substancën mitike që, siç besohej, jo vetëm që mund ta shndërronte plumbin në ar, por edhe të zgjaste jetën dhe të rikthente rininë. Edhe pse qëllimi i vendosur nuk u arrit, alkimia i hapi rrugën metodës shkencore dhe kështu përparimeve mjekësore të sotme. 

Serge Abrahamovitch Voronoff ishte një kirurg francez i lindur në Rusi, i cili fitoi famë për teknikën e tij të shartimit të indeve të testikujve të majmunëve në testikujt e burrave, ndërsa punonte në Francë në vitet 1920 dhe 1930. Kjo ishte një nga terapitë e para të rinimit të pranuara mjekësisht (para se të provohej se kishte gabim rreth viteve 1930-1940). Teknika i solli atij shumë para, megjithëse ai ishte tashmë i pasur në mënyrë të pavarur. Ndërsa puna e tij ra nga syri i mirë, ai u shndërrua nga një kirurg shumë i respektuar në një subjekt talljeje. Deri në fillim të viteve 1930, mbi 500 burra ishin trajtuar në Francë me teknikën e tij të rinimit, dhe mijëra të tjerë në të gjithë botën, si në një klinikë të veçantë të ngritur në Algjer .  Njerëz të shquar që iu nënshtruan operacionit përfshinin Harold McCormick, kryetar të bordit të International Harvester Company,  dhe kryeministrin e moshuar të Turqisë . 

Teknologjia e ripërtëritjes dhe efektet e saj tek individët dhe shoqëria kanë qenë prej kohësh subjekt i fantastiko-shkencor. " Misspen Youth" dhe "Commonwealth Saga" nga Peter F. Hamilton janë ndër shembujt më të njohur të kësaj, të cilët merren me efektet afatshkurtra dhe afatgjata të një ndryshimi trupor pothuajse perfekt nga 80 deri në 20 vjeç me mendjen e paprekur. Ripërtëritja më pak e përsosur e paraqitur në trilogjinë e Marsit nga Kim Stanley Robinson rezulton në humbje të kujtesës afatgjatë dhe mërzitje të pastër që vjen me moshën ekstreme. Personazhet pas vdekjes në serinë "Revelation Space" kanë jetëgjatësi afatgjatë ose në thelb të pafundme, dhe mërzitja e pastër i shtyn ata të ndërmarrin aktivitete me rrezik ekstrem.

## Zhvillimet moderne 
Plakja është akumulimi i dëmtimit të makromolekulave, qelizave, indeve dhe organeve në trup dhe mbi të, i cili, kur nuk mund të tolerohet më nga një organizëm, në fund të fundit çon në vdekjen e tij. Nëse ndonjë nga këto dëme mund të riparohet, rezultati është përtëritje.

Janë kryer shumë eksperimente të cilat kanë treguar se rrisin jetëgjatësinë maksimale të kafshëve laboratorike ,  duke arritur kështu zgjatjen e jetës . Disa metoda eksperimentale, të tilla si zëvendësimi i hormoneve në nivele rinore, kanë pasur sukses të konsiderueshëm në rinovimin pjesërisht të kafshëve laboratorike dhe njerëzve. Një eksperiment i vitit 2011 përfshinte mbarështimin e minjve të manipuluar gjenetikisht, të cilëve u mungonte një enzimë e quajtur telomerazë, duke bërë që minjtë të plakeshin para kohe dhe të vuanin nga sëmundje. Kur minjve iu dhanë injeksione për të riaktivizuar enzimën, ajo riparoi indet e dëmtuara dhe përmbysi shenjat e plakjes.  Ekzistojnë të paktën tetë hormone të rëndësishme që bien me moshën: 1. hormoni i rritjes njerëzore (HGH); 2. hormonet seksuale: testosteroni ose estrogjeni/progesteroni; 3. eritropoetina (EPO); 4. insulina; 5. DHEA ; 6. melatonina; 7. tiroide; 8. pregnenoloni. Në teori, nëse të gjitha ose disa nga këto hormone zëvendësohen, trupi do t'u përgjigjet atyre ashtu siç bënte kur ishte më i ri, duke riparuar dhe rivendosur kështu shumë funksione të trupit. Në përputhje me këtë, eksperimentet e fundit tregojnë se parabioza heterokronike, pra lidhja e sistemeve të qarkullimit të gjakut të kafshëve të reja dhe të vjetra, çon në ripërtëritjen e kafshës së vjetër, duke përfshirë rivendosjen e funksionit të duhur të qelizave staminale. Eksperimente të ngjashme tregojnë se shartimi i muskujve të vjetër te pritësit e rinj çon në restaurimin e tyre të plotë, ndërsa shartimi i muskujve të rinj te pritësit e vjetër nuk e bën këtë. Këto eksperimente tregojnë se plakja ndërmjetësohet nga mjedisi sistemik, në vend që të jetë një veti e brendshme e qelizës. Provat klinike të bazuara në transfuzionin e gjakut të ri ishin planifikuar të fillonin në vitin 2014.  Një ndërhyrje tjetër që po fiton popullaritet është riprogramimi epigjenetik.  Përmes përdorimit të faktorëve Yamanaka, qelizat e plakura mund të kthehen në një gjendje më të re. Është demonstruar se riprogramimi shkakton një gjendje epigjenetike rinore dhe mund të rivendosë shikimin pas lëndimit.  Vetëm përmes riprogramimit variacionet stokastike epigjenetike, të cilat grumbullohen me moshën, u përmbysën me sukses, siç demonstrohet nga një orë stokastike e bazuar në të dhëna. 

Shumica e përpjekjeve për riparim gjenetik tradicionalisht kanë përfshirë përdorimin e një retrovirusi për të futur një gjen të ri në një pozicion të rastësishëm në një kromozom . Por duke bashkangjitur gishtat e zinkut (të cilët përcaktojnë se ku lidhen faktorët e transkriptimit ) me endonukleazat (të cilat thyejnë fijet e ADN-së ), mund të induktohet rekombinimi homolog për të korrigjuar dhe zëvendësuar sekuencat e ADN-së me defekte (ose të padëshiruara). Zbatimet e para të kësaj teknologjie janë izolimi i qelizave staminale nga palca e kockave të pacientëve që kanë mutacione të sëmundjeve të gjakut, korrigjimi i këtyre mutacioneve në enë laboratorike duke përdorur endonukleazat e gishtave të zinkut dhe transplantimi i qelizave staminale përsëri tek pacientët.  Përpjekjet më të fundit shfrytëzojnë sistemet CRISPR-Cas ose viruset e adeno-shoqëruara (AAV).

Riparimi i përmirësuar i ADN-së është propozuar si një strategji e mundshme përtëritjeje. 

Mjekësia rigjeneruese e qelizave staminale përdor tre strategji të ndryshme:

# Implantimi i qelizave staminale nga kultura në një strukturë ekzistuese të indeve
# Implantimi i qelizave staminale në një skelë indesh që udhëzon restaurimin
# Induksioni i qelizave të mbetura të një strukture indesh për të rigjeneruar pjesën e nevojshme të trupit

Një salamandër jo vetëm që mund të rigjenerojë një gjymtyrë, por mund të rigjenerojë lenten ose retinën e një syri dhe mund të rigjenerojë një zorrë . Për rigjenerimin, indet e salamandrës formojnë një blastemë nga çdiferencimi i qelizave mezenkimale, dhe blastema funksionon si një sistem vetëorganizues për të rigjeneruar gjymtyrën. 

Një tjetër mundësi përfshin ndryshimet kozmetike tek individi për të krijuar pamjen e të rinjve. Këto janë përgjithësisht sipërfaqësore dhe bëjnë pak për ta bërë personin më të shëndetshëm ose për të jetuar më gjatë, por përmirësimi i vërtetë në pamjen e një personi mund të përmirësojë humorin e tij dhe të ketë efekte anësore pozitive që normalisht lidhen me lumturinë . Kirurgjia kozmetike është një industri e madhe që ofron trajtime të tilla si heqja e rrudhave ("lifting i fytyrës"), heqja e dhjamit të tepërt (liposuction) dhe riformësimi ose zmadhimi i pjesëve të ndryshme të trupit ( barku, gjinjtë, fytyra ).

Gjithashtu, siç është gjetur rëndom gjatë historisë, ka shumë produkte të rreme për rigjenerim që janë treguar të jenë joefektive. Kryesorët midis tyre janë pluhurat, sprejet, xhelat dhe substancat homeopatike që pretendojnë se përmbajnë hormone rritjeje. Hormonet autentike të rritjes janë efektive vetëm kur injektohen, kryesisht për shkak të faktit se proteina prej 191 aminoacidesh është shumë e madhe për t'u absorbuar përmes mukozave dhe do të shpërbëhej në stomak nëse gëlltitet.

Në vitin 2020, shkencëtarët raportuan rikthimin e plakjes në qelizat njerëzore përmes riprogramimit bërthamor në pluripotencë . Një proces i tillë përfshinte rivendosjen e orës epigjenetike, zvogëlimin e profilit inflamator në kondrocite dhe rivendosjen e përgjigjes rigjeneruese rinore ndaj qelizave staminale të muskujve të moshuar të njeriut, pa zhdukur identitetin qelizor. 

Gerontologu biomjekësor Aubrey de Grey ka nisur një projekt, strategji për plakjen e papërfillshme të inxhinieruar (SENS), për të studiuar se si të përmbyset dëmi i shkaktuar nga plakja. Ai ka propozuar shtatë strategji për ato që ai i quan shtatë mëkatet vdekjeprurëse të plakjes: 

# Humbja e qelizave mund të riparohet (të përmbyset) vetëm me anë të ushtrimeve të përshtatshme në rastin e muskujve . Për indet e tjera nevojiten faktorë të ndryshëm rritjeje për të stimuluar ndarjen e qelizave, ose në disa raste nevojiten qeliza staminale .
# Qelizat e plakura mund të hiqen duke aktivizuar sistemin imunitar kundër tyre. Ose ato mund të shkatërrohen me anë të terapisë gjenetike për të futur " gjene vetëvrasëse" që vrasin vetëm qelizat e plakura.
# Lidhja e proteinave mund të përmbyset kryesisht nga ilaçet që i prishin lidhjet. Por për të prishur disa nga lidhjet e kryqëzuara mund të na duhet të zhvillojmë metoda enzimatike.
# Mbeturinat jashtëqelizore (si amiloidi ) mund të eliminohen me anë të vaksinimit që i bën qelizat imune të "hanë" mbeturinat.
# Për mbeturinat intraqelizore duhet të fusim enzima të reja, ndoshta enzima nga bakteret e tokës, të cilat mund të degradojnë mbeturinat ( lipofuscinën ) që enzimat tona natyrore nuk mund t’i degradojnë.
# Për mutacionet mitokondriale, plani nuk është t'i riparojë ato, por të parandalojë dëmin nga mutacionet duke vendosur kopje të modifikuara në mënyrë të përshtatshme të gjeneve mitokondriale në bërthamën e qelizës me anë të terapisë gjenike. ADN-ja mitokondriale përjeton një shkallë të lartë të dëmtimit mutagjenik sepse shumica e radikaleve të lira gjenerohen në mitokondri . Një kopje e ADN-së mitokondriale e vendosur në bërthamë do të mbrohet më mirë nga radikalet e lira dhe do të ketë riparim më të mirë të ADN-së kur të ndodhë dëmtimi. Të gjitha proteinat mitokondriale do të importohen më pas në mitokondri.
# Për kancerin (pasoja më vdekjeprurëse e mutacioneve) strategjia është përdorimi i terapisë gjenike për të fshirë gjenet për telomerazën dhe për të eliminuar mekanizmat e pavarur nga telomeraza që i shndërrojnë qelizat normale në qeliza kancerogjene "të pavdekshme". Për të kompensuar humbjen e telomerazës në qelizat staminale, ne do të futnim qeliza të reja staminale çdo dekadë a më shumë.

## Shih edhe 
* Plakja
* Pavdekësia
* Jetëgjatësia
* Zgjatja e jetës
* Superqindvjeçarët
* Jetëgjatësia mesatare
* Mjekësia rigjeneruese 

## Referime