Relativiteti gjuhësor

Hipoteza e **relativitetit gjuhësor**, e njohur gjithashtu si **hipoteza Sapir–Whorf**, **hipoteza Whorf** ose **Whorfianizmi**, është një parim që propozon se struktura e një gjuhe ndikon në botëkuptimin ose procesin njohës të folësve të saj, dhe kështu perceptimet e njerëzve janë relative me gjuhën e tyre të folur. Hulumtimet kanë prodhuar prova pozitive empirike që mbështesin relativitetin gjuhësor, dhe kjo hipotezë është pranuar kushtimisht nga shumë gjuhëtarë modernë.

Gjatë gjithë historisë së kësaj hipoteze kanë ekzistuar shumë variacione të ndryshme, shpesh kontradiktore. *Hipoteza e fortë* e relativitetit gjuhësor, që tani njihet si determinizëm gjuhësor, thotë se gjuha *përcakton* (*determinon*) të menduarit dhe se kategoritë gjuhësore kufizojnë dhe përcaktojnë kategoritë njohëse. Kjo hipotezë u zhvillua nga disa prej gjuhëtarëve të hershëm para Luftës së Dytë Botërore, por gjuhëtarët e sotëm, në përgjithësi, mendojnë se ky version nuk është i vërtetë.

Edhe pse i zakonshëm, termi "hipoteza Sapir–Whorf" konsiderohet një emërtim i gabuar nga gjuhëtarët për disa arsye: Edward Sapir dhe Benjamin Lee Whorf nuk kanë qenë kurrë bashkautorë të ndonjë vepre dhe kurrë nuk i kanë deklaruar idetë e tyre në terma të një hipoteze. Dallimi midis një versioni të dobët dhe një versioni të fortë të kësaj hipoteze është gjithashtu një zhvillim i mëvonshëm; Sapir dhe Whorf nuk vendosën kurrë një ndarje të tillë, megjithëse shpesh shkrimet e tyre dhe pikëpamjet e tyre për këtë parim të relativitetit shprehen në terma më të fortë ose më të dobët.

Parimi i relativitetit gjuhësor dhe marrëdhënia midis gjuhës dhe të menduarit ka marrë gjithashtu vëmendje në fusha të ndryshme akademike nga filozofia në psikologji dhe antropologji, dhe gjithashtu ka frymëzuar vepra të trilluara dhe shpikjen e gjuhëve të ndërtuara.

## Historia 
Ideja fillimisht u shpreh qartë nga mendimtarët e shekullit të 19-të si Wilhelm von Humboldt dhe Johann Gottfried Herder, të cilët e shihnin gjuhën si të shprehurit e shpirtit të një kombi. Anëtarët e shkollës së fillimit të shekullit të 20-të të antropologjisë amerikane, të prirë nga Franz Boas dhe Edward Sapir gjithashtu përqafuan forma të idesë në një masë të caktuar, duke përfshirë në një takim të vitit 1928 të Shoqërisë Gjuhësore të Amerikës, por Sapir në veçanti, shkroi më shpesh kundër se sa në favor të ndonjë gjëje si determinizmi gjuhësor. Studenti i Sapirit, Benjamin Lee Whorf, u pa si mbështetësi kryesor si rezultat i vëzhgimeve të tij të botuara se si ai i perceptonte dallimet gjuhësore që kishin pasoja në njohjen dhe sjelljen njerëzore. Harry Hoijer, një tjetër student i Sapirit, prezantoi termin "hipoteza Sapir–Whorf", edhe pse të dy studiuesit nuk parashtruan kurrë zyrtarisht ndonjë hipotezë të tillë. Një version i fortë i teorisë relativiste u zhvillua nga fundi i viteve 1920 nga gjuhëtari gjerman Leo Weisgerber. Parimi i relativitetit gjuhësor i Whorf u riformulua si një hipotezë e testueshme nga Roger Brown dhe Eric Lenneberg, të cilët kanë kryer eksperimente të dizajnuara për të gjetur nëse perceptimi i ngjyrave ndryshon midis folësve të gjuhëve që i klasifikojnë ngjyrat ndryshe.

Duke qenë se studimi i natyrës universale të gjuhës dhe të njohjes njerëzore erdhi në fokus në vitet 1960-ta, ideja e relativitetit gjuhësor u doli gjuhëtarëve nga qejfi. Nga fundi i viteve 1980-ta, një shkollë e re e studiuesve të relativitetit gjuhësor ka ekzaminuar efektet e dallimeve në kategorizimin gjuhësor mbi njohjen, duke gjetur mbështetje të gjerë për versionet jodeterministe të hipotezës në kontekste eksperimentale. Disa efekte të relativitetit gjuhësor janë treguar në disa fusha semantike, megjithëse ato janë përgjithësisht të dobëta. Aktualisht, një pikëpamje e ekuilibruar e relativitetit gjuhësor mbështetet nga shumica e gjuhëtarëve që mendojnë se gjuha ndikon në lloje të caktuara të proceseve njohëse në mënyra jo të parëndësishme, por që proceset e tjera shihen më mirë se lindin nga faktorë lidhës. Hulumtimi është i fokusuar në gjetjen e mënyrave dhe masës, në të cilën gjuha ndikon në të menduar.

### Filozofia antike deri te Iluminizmi 
Ideja se gjuha dhe të menduarit janë të ndërthurura është e lashtë. Në dialogun e tij *Cratylus*, Platoni eksploron idenë se konceptet e realitetit, të tilla si fluksi heraklit, janë të ngulitura në gjuhë. Por Platoni është lexuar se po argumenton kundër mendimtarëve sofistë si Gorgias i Leontinit, i cili mendonte se bota fizike nuk mund të përjetohet përveçse nëpërmjet gjuhës; kjo e bënte çështjen e së vërtetës të varej nga preferencat estetike apo pasojat funksionale. Platoni mund të ketë thënë në vend të kësaj se bota përbëhej nga ide të përjetshme dhe se gjuha duhet t'i pasqyrojë këto ide sa më saktë që të jetë e mundur. Megjithatë, Letra e Shtatë e Platonit pretendon se e vërteta përfundimtare nuk shprehet me fjalë.

Pas Platonit, Shën Agustini, për shembull, mbajti pikëpamjen se gjuha ishte thjesht etiketim i aplikuar për konceptet tashmë ekzistuese. Kjo pikëpamje mbeti e përhapur gjatë gjithë mesjetës. Roger Bacon kishte mendimin se gjuha nuk ishte veçse një vello që mbulonte të vërtetat e përjetshme, duke i fshehur ato nga përvoja njerëzore. Për Immanuel Kantin, gjuha ishte vetëm një nga disa mjete të përdorura nga njerëzit për ta përjetuar botën.

### Filozofët romantikë gjermanë 
Në fund të shekullit të 18-të dhe në fillim të shekullit të 19-të, ideja e ekzistencës së karaktereve të ndryshme kombëtare, ose *Volksgeister*, të grupeve të ndryshme etnike ishte forca lëvizëse pas shkollës romantike gjermane dhe ideologjive fillestare të nacionalizmit etnik.

Filozofi suedez Emanuel Swedenborg frymëzoi disa nga romantikët gjermanë. Që në vitin 1749, ai aludon për diçka në përputhje me relativitetin gjuhësor në komentimin e një pasazhi në tabelën e kombeve në librin e Zanafillës:

Më 1771 ai e shprehu këtë më qartë:

[parapamje|[Wilhelm von Humboldt]]
Johann Georg Hamann mendohet shpesh të jetë i pari ndër romantikët aktualë gjermanë që ka folur për konceptin e "gjeniut të një gjuhe." Në "Ese në lidhje me një pyetje akademike", Hamann sugjeron se gjuha e një populli ndikon në botëkuptimin e tyre:
Më 1820, Wilhelm von Humboldt e lidhi studimin e gjuhës me programin kombëtar romanticist duke propozuar pikëpamjen se gjuha është pëlhura e të menduarit. Mendimet prodhohen si një lloj dialogu i brendshëm duke përdorur të njëjtën gramatikë si gjuha amtare e mendimtarit. Kjo pikëpamje ishte pjesë e një tabloje më të gjerë, në të cilën botëkuptimi i një kombi etnik, "Weltanschauung" i tyre, shihej si pasqyruar besnikërisht në gramatikën e gjuhës së tyre. Von Humboldt argumentoi se gjuhët me një tip morfologjik flektiv, si gjermanishtja, anglishtja dhe gjuhët e tjera indo-evropiane (përfshirë këtu shqipen), ishin gjuhët më të përsosura dhe se kjo shpjegonte dominimin e folësve të tyre ndaj folësve të gjuhëve më pak të përsosura. Wilhelm von Humboldt deklaroi më 1820:

Në kuptimin humanist të gjuhësisë së Humboldtit, secila gjuhë krijon botëkuptimin e individit në mënyrën e saj të veçantë përmes kategorive të saj leksikore dhe gramatikore, organizimit konceptual dhe modeleve sintaksore.

Herder punoi së bashku me Hamann për ta krijuar idenë nëse gjuha kishte apo jo një prejardhje njerëzore/racionale apo hyjnore. Herder shtoi komponentin emocional të hipotezës dhe Humboldt më pas mori këtë informacion dhe e aplikoi në gjuhë të ndryshme për ta zgjeruar hipotezën.

### Boas dhe Sapir 
[parapamje|[Franz Boas]]
[parapamje|[Edwart Sapir|Edward Sapir]]

Ideja se disa gjuhë janë superiore ndaj të tjerave dhe se gjuhët më të vogla i mbajtën folësit e tyre në varfëri intelektuale u përhap gjerësisht në fillim të shekullit të 20-të. Gjuhëtari amerikan William Dwight Whitney, për shembull, u përpoq në mënyrë aktive për të zhdukur gjuhët vendase amerikane, duke argumentuar se folësit e tyre ishin të egër dhe do të ishte më mirë të mësonin anglisht dhe të adoptonin një mënyrë jetese të "civilizuar". Antropologu dhe gjuhëtari i parë që sfidoi këtë pikëpamje ishte Franz Boas. Përderisa ndërmerrte kërkime gjeografike në Kanadanë veriore, ai u magjeps me inuitët dhe vendosi të bëhej etnograf. Boas theksoi vlerën e barabartë të të gjitha kulturave dhe gjuhëve, se nuk ekzistonte një gjuhë primitive dhe se të gjitha gjuhët ishin në gjendje të shprehnin të njëjtën përmbajtje, megjithëse me mjete shumë të ndryshme. Boas e shihte gjuhën si një pjesë të pandashme të kulturës dhe ishte ndër të parët që kërkoi nga etnografët ta mësonin gjuhën amtare të kulturës në studim dhe të dokumentonin kulturën verbale si mitet dhe legjendat në gjuhën origjinale.

Boas:

Studenti i Boasit, Edward Sapir u kthye në idenë Humboldtiane se gjuhët përmbanin çelësin për të kuptuar botëkuptimet e njerëzve. Ai mbështeti pikëpamjen se për shkak të dallimeve në sistemet gramatikore të gjuhëve, dy gjuhë nuk ishin aq të ngjashme sa të lejonin përkthimin e përsosur të kryqëzuar. Sapir gjithashtu mendonte se pasi gjuha e përfaqësonte realitetin ndryshe, ndodh që folësit e gjuhëve të ndryshme do ta perceptonin realitetin ndryshe.

Sapir:

## Referime