Jean Piaget

Zhan Piazhe ishte psikolog i shquar zvicëran. Kontributi i tij më i madh qëndron në teorinë e zhvillimit kognitiv të fëmijës.
## Biografia
Zhan Piazhe u lind në Nojshatel, Zvicër, më 9 gusht 1896. I ati ishte profesor i letërsisë mesjetare. Teoricien i zhvillimit. Kur Piazhe ishte ende fëmijë ishte shumë i dhënë pas filozofisë dhe zoologjisë dhe shkruajti artikullin e tij të parë shkencor në moshën 10 vjeç.  Pasi u diplomua për zoologji në Universitetin e Neuchâtelit më 1918, ai vazhdoi studimet për psikologji në Zürich.  Atje takoi Theodore Simon, i cili e ftoi atë të kryenin një studim mbi zhvillimin e inteligjencës në një shkollë fillore në Paris.  I arsimuar si zoolog, Piazhe i kishte shprehitë e nevojshme për të filluar vëzhgimin e fëmijëve.  Ai vërejti se, kur janë duke zgjidhur problemet, fëmijët bëjnë disa tipa gabimesh që varen nga mosha e tyre. Ai arriti në përfundimin se *"të menduarit e tyre është cilësisht i ndryshëm prej të rriturve dhe është e rëndësishme që ata të kuptohen nga pikëpamja e këtij ndryshimi"*.

Piazhe pati një ndikim të rëndësishëm në zhvillimin e psikologjisë për arsye të punës së tij të madhe në studimin e zhvillimit të inteligjencës.  Ai besonte se zhvillimi kognitiv ndodhte për arsye të përvojave të pakënaqshme të fëmijëve në zgjidhen e problemeve. Vëzhgimet e tij e shpunë atë në formimin e *teorisë së famshme të zhvillimit kognitiv*.

Veprimtaria e Piazhes  përmblidhet në shumë libra dhe artikuj.  Ai vazhdoi të japë mësim dhe të shkruajë gjersa vdiq me 1980, në moshën 84 vjeçare.

## Teoritë kognitiviste 
Teoria  kognitiviste e Piazhesë për zhvillimin

Piazheja,(psikolog zvicerian),u përpoq që të kuptonte si formohen dhe funksionojnë strukturat kognitive ose skemat.Ai thote se ne trashëgojmë një metodë të funksionimit intelektual,që na bënë të aftë të reagojmë ndaj mjedisit me anë të formimit të strukturave kognitive. Ai sugjeron se  dy mekanizma, adaptimi dhe organizimi,janë përgjegjës për zhvillimin e strukturave kognitive(skemave). Adaptimi është proçesi me anë të të cilit individi përshtat të menduarit e tij në situata të reja. Adaptimi përbëhet nga tre elementë: Asimilimi,akomodimi dhe ekuilibri.

### Asimilimi 
Asimilimi është fitimi i informacionit të ri,duke përdorur strukturat (skemat) mendore ekzistuse në përgjigje,të stimujve të rinj.Kur asimiloni diçka,ju e brendësoni atë.Ne e marrim ushqimin në strukturën e gojës sonë dhe e ndryshojmë atë që t'i pershtatet gojës dhe aparatit tretës.Ne i marrim objektet,konceptet,dhe ndodhitë në mendjen tonë,në mënyrë të ngjashme.Ne i brendësojmë ato në strukturat tona mendore në mënyrë të njëjtë:i ndryshojmë ato ashtu siç ndryshojmë ushqimin me qëllim që ky t'i përshtatet strukturave tona fizike.P.sh,ju studioni idetë e Piazhesë për zhvillimin dhe perpiqeni që ti kuptoni ato. Kjo kërkon përpjekje.Ju përpiqeni që ti kuptoni ato duke përdorur strukturat kognitive që ju tashmë zotëroni.Ju jeni duke asimiluar idetë e Piazhesë.Kjo do të thotë se ju po i merrni ato në mendjen tuaj dhe po mundoheni që t'u jepni një formë me qëllim që ato të përshtaten me strukturat tuaja mendore ekzistuse.

### Akomodimi 
Akomodimi është përshtatja ndaj informacionit të ri me anë të krijimit të strukturave(skemave të reja),kur skemat ekzistuse nuk përballojnë dot këtë informacion.Ne,gjithashtu,ndryshojmë si rezultat i asimilimit.Kjo do të thotë se ne akomodohemi ndaj asaj që ne kemi marrë.Ushqimi qe ne hamë shkakton ndryshime biokimike.Stimujt që ne inkorporojmë në mendjen tonë,shkaktojnë ndryshime mendore.P.sh,idete e Piazhese siellin ndryshime ne pikpamjen tuaj per inteligjencen dhe zhvillimit intelektual.Ndryshimet në strukturat mendore,shkaktojnë ndryshime koresponduse në siellje.Ky është procesi i akomodimit.

### Ekuilibri 
Ekuilibri është një balancë mes skemave dhe akomodimit, një gjendje në të cilën fëmija ndjehet komfort,sepse ajo që ndesh në mjedisin përreth saj,përputhet me atë,të cilën ajo është mësuar të besojë.Në kohën që përpiqemi që ta përshtatim materialin e ri në strukturat  mendore ekzistuese,ne përpiqemi që të rruajmë një balancë mes asimilimit dhe akomodimit që quhet ekuilibër (një formë e vetërregullimit që përdorë njeriu për të realizuar një koherencë dhe stabilitet në konceptin që i bën botës)Disekuilibri lind kur ka një konflikt mes realitetit të fëmijës dhe konceptit që i bën fëmija këtij realiteti,kur asimilimi nuk bën më punë dhe nevojitet akomodimi.Konflikti zgjidhet duke fituar mënyra të reja të të menduarit me qëllim që fëmija të përputhë atë që ai vëzhgon me mënyrën sesi e koncepton.Dëshira për ekuilibër bëhet një faktor motivues që i shtyn fëmijët në stadet më të larta të zhvillimit kognitiv.

## **Parime të edukimit dhe qëllimi i tij sipas Piazhesë** 
Ka katër parime që citohen më shpesh nga teoria e Piazhesë në lidhje me edukimin.

#### **E para është rëndësia e të qënit gati.** 
Ky parim ndiqet nga theksimi i tij mbi asimilimin, përvoja, qoftë kjo edukative apo jo, nuk i ndodh rastësisht një fëmije,por duhet patjetër të asimilohet nga strukturat kognitive ekzistuese. Një përvojë e re mund të jetë e vlefshme vetëm nëse fëmija arrin ta kuptojë.Mësimdhënia që është shumë larg nivelit të fëmijës ka pak gjasa të jetë e vlefshme. 

#### **Parimi i dytë ka të bëjë me motivimin për aktivitetin kognitiv**. 
Përmbajtja edukative që është shumë e avancuar, apo tepër e thjeshtë ka pak gjasa të jetë interesante.Niveli edukativ duhet të jetë pak mbi nivelin aktual të fëmijës, në mënyrë që të krijojë sfidë të mjaftueshme për të provokuar disekuilibër,por dhe të jetë mjaftueshëm e njohur për të asimiluar.

#### **E treta është ndërgjegjësimi për nivelin që ka arritur fëmija** dhe informacioni se çfarë mund të pritet në këtë nivel dhe çfarë jo. 
Studimet e Piazhesë shpesh identifikojnë hapa dhe sekuenca nëpërmjet të cilave mësohen fusha të veçanta të përmbajtjes .Pra, është e mundshme që, jo vetëm të përcaktojmë në çfarë niveli është fëmija, por dhe të dime hapat natyrorë për zhvillim. 

#### **Parimi i fundit** është më funksional dhe ka të bëjë me theksin që i vinte Piazhe inteligjencës si veprim. 
Në këndvështrimin e tij, edukimi duhet të ndërtohet mbi kureshtjen e natyrshme të fëmijës dhe prirjen e natyrshme për të ndërvepruar me botën përreth, me qëllim që ta njohë atë.Njohuria është më kuptimplotë ku fëmijët e ndërtojnë vetë, sesa kur u imponohet. (Vasta etal.1992).

Përvoja në përfitimin e një njohurie të re nëpërmjet veprimit lejon që të zhvillohen 2 lloje të ndryshme njohurish, fizike dhe ajo logjike-matematike.Përvoja fizike prodhon njohuri të veçorive të objekteve kur veprojmë mbi to. Përvoja logjike-matematike rezulton në njohjen jo vetëm të objekteve,por të veprimeve vetë dhe të rezultateve të tyre. Nga përvoja fizike, nxënësi fiton njohuri mbi peshën e objekteve ose faktin se, kur të tjerat janë të barabarta,pasha rritet ndërkohë që rritet vëllimi, etj. Kur flasim për përvojën logjike-matematike,çështja është që edhe format më të larta të arsyetimit abstrakt e kanë origjinën nga veprimi. (Donaldson, 1987).

## Referime 
1 Karaj Theodhori: Psikologjia e zhvillimit të fëmijës.Shtëpia Botuese Progres,Tiranë.2005,fq 28,29,30

2 Sula Gerda: Të nxënët-nga teoria në praktikë.Botimet Kumi,fq 85,86

3 DR.C.GEORGE BOEREE,Teorit e personalitetit,Shtëpia Botuese ,ISBN,fq,243,244