Somalilandi

**Somaliland** (Somalisht: *Somaliland*; Arabisht: صوماليلاند‎ *Ṣūmālīlānd*, أرض الصومال‎ *Arḍ aṣ-Ṣūmāl*), zyrtarisht **Republika e Somalilandit** (Somalisht: *Jamhuuriyadda Soomaaliland*, Arabisht: جمهورية صوماليلاند‎ *Jumhūrīyat Ṣūmālīlānd*) është një shtet sovran i panjohur në Bririn e Afrikës, i konsideruar ndërkombëtarisht si pjesë e Somalisë. Somaliland shtrihet në Bririn e Afrikës, në bregun jugor të Gjirit të Adenit. Kufizohet nga Xhibuti në veriperëndim, Etiopia në jug dhe perëndim dhe Somalia në lindje. Territori i pretenduar i tij ka një sipërfaqe prej 176,120 kilometra katrorë), me afërsisht 5.7 milion banorë në vitin 2021. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh është Hargeisa. Qeveria e Somalilandit e konsideron veten si shteti pasardhës i Somalilandit Britanik, i cili, si Shteti i Somalilandit afatshkurtër, u bashkua në vitin 1960 me Territorin e Mirëbesimit të Somalilandit (ish-Somalilandi Italian) për të formuar Republikën Somali.

Në fund të shekullit të 19-të, Britania e Madhe nënshkroi marrëveshje me shtetet pasardhëse somaleze të Sulltanatit Adal në Somalilandin e sotëm si Sulltanati Isaaq (shteti që paraprin Somalilandin) dhe Sulltanati Habr Yunis si dhe klane të tjera si Warsangeli dhe Gadabuursi. Kolonistët britanikë shkrinë territoret e dy sulltanatëve si dhe territore të tjera fisnore për të formuar Protektoratin e Somalilandit Britanik.

Dervishët e udhëhequr nga Mohammed Abdullah Hassan ishin kundër marrëveshjeve të mbrojtjes të nënshkruara me Britaninë me sulltanët somalezë. Dervishët zhvilluan luftëra të njëpasnjëshme kundër kolonistëve britanikë midis 1900. Dervishët u mundën përfundimisht në Fushatën Somaliland të vitit 1920. Në vitin 1960, rajoni fitoi pavarësinë pesë ditë më vonë dhe u bashkua me Somalia Italiana për të formuar Republikën e pavarur Somali.

Në vitin 1961, jugorët (Somalia) morën kontrollin e institucioneve shtetërore. Ajo u refuzua në ish-shtetin e Somalilandit dhe banorët e Somalilandit nuk votuan për kushtetutën e Somalisë. Në dhjetor 1961, revolucioni në veri filloi nga ushtarët e ish-Shtetit të Somalilandit, të cilët morën kontrollin e qyteteve të mëdha në veri. Një grup oficerësh morën kontrollin e stacionit të radios në Hargeisa, duke shpallur fundin e bashkimit midis Somalisë dhe Somalilandit.

Në vitin 1988, në kulmin e Luftës së Pavarësisë të Somalilandit, qeveria e Siad Barre filloi një goditje kundër Lëvizjes Kombëtare Somaleze me bazë në Hargeisa (SNM) dhe grupeve të tjera militante, të cilat ishin ndër ngjarjet që çuan në Luftën Civile Somaleze. Konflikti la infrastrukturën ekonomike dhe ushtarake të Somalisë të dëmtuar rëndë. Pas rënies së qeverisë së Barre në fillim të vitit 1991, autoritetet lokale, të drejtuara nga SNM, shpallën në mënyrë të njëanshme pavarësinë nga Somalia më 18 maj të të njëjtit vit dhe rivendosën kufijtë e ish-shtetit të pavarur jetëshkurtër të Somalilandit.

Që nga viti 1991, territori është qeverisur nga qeveri të zgjedhura në mënyrë demokratike që kërkojnë njohjen ndërkombëtare si qeveria e Republikës së Somaliland. Qeveria qendrore mban lidhje joformale me disa qeveri të huaja, të cilët kanë dërguar delegacione në Hargeisa. Etiopia gjithashtu mban një zyrë tregtare në rajon. Sidoqoftë, pavarësia e vetëshpallur e Somalilandit nuk është njohur zyrtarisht nga asnjë vend apo organizatë ndërkombëtare. Është anëtare e Organizatave të Kombeve dhe Popujve të Papërfaqësuar, një grup avokimi, anëtarët e të cilit përbëhen nga popuj autoktonë, pakica dhe territore të panjohura ose të pushtuara.

## Etimologjia 
Emri *Somaliland* rrjedh nga dy fjalë: "Somali" ("Somalezë") dhe  "land" ("tokë"). Zona u emërua kur Britania e Madhe mori kontrollin nga administrata egjiptiane në vitin 1884, pasi nënshkroi traktate të njëpasnjëshme me sulltanët somalezë në pushtet nga klanet Isaaq, Issa, Gadabursi dhe Warsangali. Britanikët krijuan një protektorat në rajonin e referuar si Somalilandi Britanik. Në vitin 1960, kur protektorati u bë i pavarur nga Britania e Madhe, u quajt Shteti i Somalilandit. Katër ditë më vonë, më 1 korrik 1960, Somaliland u bashkua me Somalilandin italian. Emri "Republika e Somalilandit" u mor me shpalljen e pavarësisë pas Luftës Civile të Somalisë më 1991.

## Ndarjet administrative 
parapamje|Harta e Republikës së Somalilandit
Republika e Somalilandit ndahet në gjashtë rajone administrative: Awdal, Sahil, Maroodi-Jeeh, Togdheer, Sanaag and Sool. Rajonet ndahen në tetëmbëdhjetë distrikte administrative.

## Gjeografia 
Somaliland ndodhet në veriperëndim të Somalisë së njohur. Kufizohet nga Xhibuti në perëndim, Etiopia në jug dhe rajoni Puntland i Somalisë në lindje. Somaliland ka një bregdet 850 kilometra me shumicën e shtrirë përgjatë Gjirit të Adenit. Për sa i përket masës tokësore, Somaliland ka një sipërfaqe prej 176,120&nbsp;km2.

Klima e Somalilandit është një përzierje e kushteve të lagështa dhe të thata. Pjesa veriore e rajonit është kodrinore, dhe në shumë vende lartësia shkon midis 900 dhe 2,100 metra mbi nivelin e detit. Rajonet Awdal, Sahil dhe Maroodi Jeex (Woqooyi Galbeed) janë pjellore dhe malore, ndërsa Togdheer është kryesisht gjysmë-shkretëtirë me pak gjelbërim pjellor përreth. Rajoni Awdal është gjithashtu i njohur për ishujt e tij në det të hapur, shkëmbinjtë nënujorë koralë dhe mangrovët.

## Demografia 
### Gjuhët 
Shumë njerëz në Somaliland flasin dy nga tre gjuhët zyrtare: Somalisht, arabisht dhe anglisht, edhe pse shkalla e dygjuhësisë është më e ulët në zonat rurale. Neni 6 i Kushtetutës së vitit 2001 përcakton gjuhën zyrtare të Somalilandit të jetë somalishtja, megjithëse arabishtja është lëndë e detyrueshme në shkollë dhe përdoret në xhamitë në të gjithë rajonin dhe anglishtja flitet dhe mësohet në shkolla. Anglishtja u shpall një gjuhë zyrtare më vonë, jashtë kushtetutës.

Gjuha somaleze është gjuha amtare e popullit somalez, grupi etnik më i populluar i kombit. Është anëtar i degës Kushitike të familjes së gjuhëve afro-aziatike, dhe të afërmit e saj më të afërt janë gjuhët Oromo, Afar dhe Saho. Somalishtja është më e mira e dokumentuar e gjuhëve kushitike, me studime akademike të saj që datojnë para vitit 1900.

Somalishtja Veriore është dialekti kryesor që flitet në vend, në kontrast me Somalishtja Benadiri i cili është dialekti kryesor i folur në Somali.

### Feja 
[parapamje|Pllakë [Kurani|kuranore tradicionale somaleze.]]
Me pak përjashtime, somalezët në Somaliland dhe gjetkë janë myslimanë, shumica që i përkasin degës sunite të islamit dhe shkollës juridike Shafi'i. Ashtu si me qytetet bregdetare të Somalisë jugore si Mogadishu dhe Merca, ekziston gjithashtu një prani e sufizmit; veçanërisht tarikati Rifa'iya. Megjithëse gjurmët e fesë tradicionale paraislamike ekzistojnë në Somaliland, Islami është dominues për ndjenjën somaleze të identitetit kombëtar. Shumë nga normat shoqërore somaleze vijnë nga feja e tyre. Për shembull, shumica e grave somaleze mbajnë hixhabin kur janë në publik. Për më tepër, somalezët fetarë abstenojnë nga mishi i derrit dhe alkooli, dhe gjithashtu përpiqen të shmangin marrjen ose pagimin e çdo forme interesi. Myslimanët në përgjithësi mblidhen të premten pasdite për një predikim dhe lutje në grup.

Sipas Kushtetutës së Somalilandit, Islami është feja shtetërore dhe asnjë ligj nuk mund të shkelë parimet e Sheriatit. Promovimi i çdo feje tjetër përveç Islamit është i paligjshëm, dhe shteti promovon parimet islame dhe dekurajon sjelljen në kundërshtim me "moralin islam".

## Referime