Mitologjia letoneze

**Mitologjia letoneze** është një set besimesh paganike të popullit letonez të rikonstrukturar nga evidenca e shkruar dhe materialet folklorike. Është mjaft e afërt me mitologjinë baltike.
250px|parapamje|Tokat e fiseve baltikë në shekullin XIII.

## Historia 
Ekzistojnë disa raporte të fiseve baltike, paraardhësit e letonezëve modern, dhe mitologjia e tyre deri te kryqëzatat veriore në shekullin e 13-të. Deri te kryqëzatat veriore, janë disa raporte lidhur me mitologjinë kokal duke përfshirë kronikat, raportet e udhëtimit, xhirimet e vizitave, raportet Jezuite dhe llogari të tjera të praktikave pagane. Këto raporte konsiderohen si burime sekondare nga hulumtuesit sepse që kur autorët nuk ishin letonezë, ata nuk flisnin dialektetet lokale dhe shpesh ishin të anshme. Këto materiale janë nganjëherë jo precize dhe përmbajnë defekte, trillime dhe shtrembërime që rrjedhin nga pikëpamja botërore kristiane. Varësisht nga kjo, ata shpesh mund të verifikohen duke përdorur informacione nga folklori. Autorët e hershëm provuan të rikonstrukturonin një perëndi letoneze duke përdorur të dhëna nga rajonet fqinje. Ky trend më vonë u adaptua nga romantikët kombëtar letonez. U shpresua se një epikë e madhe mund të konstruktohej duke përdorur copa të ruajtura në folklor. Po ashtu, ishte menduar se religjinet antike, të harruara gjatë 700 vjetësh pushtim, mund të rikonstruktohen. Gjithsesi burimet e folklorit ishin të pamjaftueshme për këtë detyrë. Hulumtimet e kësaj kohe janë karakterizuar vetëm nga skepticizmi, por po ashtu me përpjekje për të kërkuar ndikim të huaj. Perëndi të tjera që lidhen me to përfshijnë zotin e diellit, Saule, i cili siguroi fertilitetin e tokës dhe ishte rojtar i të fatzinjëve, veçanërisht për barinjët e ri dhe jetimët. Rruga e tij  e udhëheq atë rreth malit të qiellit në det, i cili nganjëherë interpretohet si përfaqësim simbolik i qiellit ose oqean kozmik. Pema lidhet me martesën qiellore mitike në të cilën dielli ose vajza e tij është gjykuar nga Dieva deli (djemtë e zotit), Auseklis (Venera) ose Perkons (Bubullima).. Po ashtu është e lidhur me një perëndi e identifikuar më vonë me djallin kristian. Të gjitha perënditë pagane u referua si “djajë” nga disa burime kristiane, kështu është e mundur që këto imazhe janë bashkim i disa perëndive, i pari nga të gjithë zotët chtonic, dhe folklori i referohet disa djajve, edhe pse herë pas herë atje është një entitet kryesor i identifikuar. Në përrallat dhe legjendat letoneze, djalli është vështirë si e keqja. Për më tepër ai është psiqikisht i fortë, por në njëfarë mënyrë përtac dhe lehtë i mashtruar nga Dievs (Zoti) dhe njerëzit. Ai po ashtu thuhet të ketë pjesë në kreacionin e botës. Mbretëria e tij, ndryshe nga ferri kristian, është përshkruar ngjashëm me botën e të gjallëve. Hyrjet e tij janë të vendosura në pyje, këneta, lumenj, varrezat, shpellat, nën shkëmbinj dhe brenda në det. Djalli vjedh njerëz për t’i dërguar në botën e tij. Në këtë gjë ai është i ngjashëm me shpirtërat e tjerë i cili vret njerëz, duke përfshirë vdekjen për të cilën besohet se nganjëherë vjen pas për të sqaruar një jetë personi që e njihnin në jetën e tyre. Vdekja e quajtur Veļi (po ashtu Iļģi, Dieviņi, Pauri) u konsiderua që të vizitohet shtëpitë e tyre të vjetra gjatë vjeshtës nga Miķeļi (29 shtator) te Mārtiņi (10 nëntor). Një raport jezuit nga fundi i shekullit të 16-të sugjeron se historikisht një procesion funeral u udhëhoq nga një person duke valëzuar aksin për të mbrojtur vdekjen nga shpirtërat e tjerë që vinë te ai shpejt. Vdekja ishte varrosur me artikuj të tregtisë për të qenë në gjendje të sigurojnë jetesën në jetës e pas vdekjes. Buka dhe birra po ashtu jepeshin. Në vjeshtë shpirtërat ftoheshin në shtëpi për një gosti. Shtëpia do të fshihje dhe tavolina shtrohej me ushqim. Në fillim të gostisë një i vjetër do të ftonte shpirtërat duke thirrur emrat e të gjithë të vdekurve të cilët kanë jetuar njëherë në shtëpinë e të gjallëve. Ai do të mbante një fjalim duke i qortuar ata për mos mbrojtjen e shtëpisë mjaftueshëm, i pyet ata për të bërë më shumë vitin tjetër dhe pastaj i fton për të ngrënë. Pasi përfundon ushqimi shpirtëra do të ndjeken jashtë dhe shtëpia do të pastrohet kujdesshëm për të siguruar se asnjë nuk ka mbetur brenda dhe papastërtia hidhet në ujë. Vdekja do të mund të ftohej për të matur vetveten në dush. Ushqimi mund të sillej në varreza ose majtas në dush, hangar ose hambar. Në këtë rast ajo do të kontrollohej mëngjesin tjetër për të parë nëse vdekja e ka prekur, për të kuptuar nëse ata ishin dashamirës të jetës. Në këtë rast një qir mund të dehej kështu që vdekja mund ta shihte ushqimin. Në disa rajone kovat e qumështit dhe uji së bashku me një peshqir të pastur lihen në mënyrë që të vdekurt të mund ta lajnë vetveten. Ata që nuk nderojnë vdekjen thuhej se do të kenë korrje të varfëra. Në Letoninë moderne një formë e adhurimit paraardhës është ruajtur në festimin e ditës së kujtimit për të vdekurit në fund të nëntorit dhe në festimet në varreza të cilat janë mbajtur në fund të verës.

## Lidhjet e jashtme 
* Latvian folklore/mythology (in Latvian)
* Latvian folk beliefs (in Latvian)
* Latvian fairy tales and legends (in Latvian)
* Latvian folk songs (in Latvian)
* Latvian pagan deities, festivals, design elements and folk costumes 
* article "How to Kill a Dragon in Latvian": Indo-European poetry in the Latvian folk songs

## Referime