Lufta Dymbëdhjetë-Ditore

**Lufta Iran-Izrael,** e quajtur edhe **Lufta Dymbëdhjetë-Ditore**, ishte një konflikt i armatosur në Lindjen e Mesme që u zhvillua midis Iranit dhe Izraelit gjatë qershorit 2025**.** Filloi kur Izraeli nisi sulme të papritura ndaj objekteve kryesore ushtarake dhe bërthamore në Iran. Në orët e para të luftës, forcat ajrore dhe tokësore izraelite vranë disa nga udhëheqësit e shquar ushtarakë të Iranit, shkencëtarët bërthamorë dhe politikanët; dhe dëmtuan ose shkatërruan mbrojtjen ajrore të Iranit dhe disa nga objektet e tij bërthamore dhe ushtarake. Irani u hakmor duke lëshuar raketa në qytete dhe vende ushtarake në Izrael. Huthitët, aleatë të Iranit, në Jemen gjithashtu qëlluan disa raketa drejt Izraelit, në një shtesë të krizës së Detit të Kuq. Shtetet e Bashkuara, të cilat mbrojtën Izraelin kundër raketave dhe droneve iraniane, ndërmorën veprime ofensive në ditën e nëntë të luftës duke goditur tre vende bërthamore iraniane. Huthitët i morën sulmet amerikane si një "deklaratë lufte" dhe i dhanë fund në mënyrë të njëanshme armëpushimit të tyre me Shtetet e Bashkuara.

Konflikti konsiderohet një përshkallëzim i armiqësisë dekadashe midis Izraelit dhe Iranit, duke përfshirë një konflikt me ndërmjetës, gjatë të cilit Irani sfidoi legjitimitetin e Izraelit dhe bëri thirrje për shkatërrimin e tij. Ai gjithashtu vjen pas më shumë se një dekade shqetësimi ndërkombëtar në lidhje me programin bërthamor të Iranit, të cilin Izraeli e konsideron një kërcënim ekzistencial. Në vitin 2015, gjashtë vende negociuan me Iranin një marrëveshje bërthamore që hoqi sanksionet ndaj Iranit dhe ngriu programin bërthamor të Iranit, por në vitin 2018, presidenti i SHBA-së Donald Trump u tërhoq në mënyrë të njëanshme nga marrëveshja dhe e anuloi atë, pas së cilës Irani filloi të grumbullonte uranium të pasuruar dhe Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA) humbi pjesën më të madhe të aftësisë së saj për të monitoruar objektet bërthamore të Iranit. Gjatë krizës në Lindjen e Mesme që pasoi sulmet e 7 tetorit 2023 dhe luftës që pasoi në Gaza, Izraeli dobësoi aleatët iranianë si Hamasi dhe Hezbollahu. Konflikti i drejtpërdrejtë filloi në prill 2024 kur Izraeli bombardoi konsullatën iraniane në Damask, duke vrarë zyrtarë të lartë iranianë, dhe vendet shkëmbyen sulme në prill dhe tetor. Më 12 qershor 2025, IAEA miratoi një rezolutë të hartuar nga SHBA-ja, Mbretëria e Bashkuar, Franca dhe Gjermania që e shpalli Iranin të papajtueshëm me detyrimet e tij bërthamore. Izraeli filloi sulmet një ditë më vonë.

Sulmet izraelite, të cilat thuhet se përfshinin njësi komando dhe operativë të Mossadit në Iran, vranë disa nga udhëheqësit ushtarakë të Iranit, udhëheqës të Korpusit të Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), të paktën 10 shkencëtarë kryesorë bërthamorë dhe më shumë se 200 civilë iranianë, sipas Ministrisë iraniane të Shëndetësisë dhe Agjencisë së Lajmeve të Aktivistëve të të Drejtave të Njeriut në Iran, të cilët janë antiqeveritarë. Ministria e Jashtme iraniane tha se më shumë se 70 gra dhe fëmijë iranianë u vranë në tre sulmet e para. Lufta shkaktoi ndërprerje të internetit në Iran dhe dhjetëra mijëra civilë të zhvendosur. Sulmet ajrore izraelite dhe amerikane dëmtuan objektet bërthamore në Natanz, Isfahan dhe Fordow. Izraeli goditi gjithashtu një kompleks raketash pranë Tabrizit, objektin nëntokësor të raketave Kermanshah dhe objektet e IRGC pranë Teheranit dhe në Piranshahr. Sulmet dëmtuan gjithashtu infrastrukturën publike. Vala e parë e hakmarrjes iraniane përfshinte rreth 100 raketa dhe 100 dronë. Ato dhe sulmet e mëvonshme hakmarrëse vranë 24 persona, të gjithë civilë; raketat iraniane kanë goditur apartamente civile, një universitet dhe një spital. Objektet e pasurimit bërthamor të Iranit janë dëmtuar, por rezervat e tij të uraniumit të pasuruar ka të ngjarë të jenë zhvendosur dhe Irani ka të ngjarë të mbajë pjesën më të madhe të tyre. Një vlerësim i inteligjencës amerikane tha se programi bërthamor i Iranit është vonuar vetëm me disa muaj.

Studiuesit ligjorë i panë sulmet izraelite si shkelje të ligjit ndërkombëtar. Sulmet u dënuan nga Bolivia, Brazili, Kina, Kuba, Rusia dhe Afrika e Jugut. Sulmet fillestare nga Izraeli u dënuan nga vende në të gjithë botën islamike, përfshirë Egjiptin, Jordaninë, Pakistanin dhe Turqinë. Sulmet e Izraelit u pritën me miratim nga Gjermania, Ukraina dhe Shtetet e Bashkuara, të cilat thanë se Irani duhet të binte dakord për një marrëveshje bërthamore menjëherë. Një numër vendesh perëndimore dënuan dhunën dhe u bënë thirrje si Izraelit ashtu edhe Iranit të ulnin tensionet, me Argjentinën, Kanadanë, Francën dhe Mbretërinë e Bashkuar që deklaruan mbështetje për sulmet e Izraelit dhe se "kishte të drejtë për vetëmbrojtje". Rusia deklaroi se Irani kishte të drejtë për vetëmbrojtje. Kombet e Bashkuara shprehën shqetësim dhe bënë thirrje për përmbajtje.

Më 24 qershor, Izraeli dhe Irani ranë dakord për një armëpushim. Pavarësisht shkeljeve fillestare si nga Irani ashtu edhe nga Izraeli, armëpushimi është në fuqi që nga 26 qershori.

## Kronologjia 
### 13 Qershor – Sulmi izraelit 
Në orët e para të 13 qershorit 2025, Forca Ajrore Izraelite nisi një sulm masiv ajror ndaj Iranit, duke synuar objekte bërthamore dhe infrastrukturë ushtarake në atë që u njoh si Operacioni Luani në Rritje. Deri në orën 6:30 të mëngjesit (IDT), kishin ndodhur pesë valë sulmesh. Këto synuan dhjetëra vende, duke përfshirë infrastrukturën bërthamore të Iranit dhe vendndodhjet e drejtuesve të lartë ushtarakë. Zyrtarët izraelitë thanë se këto sulme i kapën në befasi zyrtarët iranianë. Besohet se Mossad ka ngritur një bazë të fshehtë dronësh brenda Iranit, e përdorur për të sulmuar lansuesit e raketave që synonin Izraelin. Misioni përfshinte kontrabandimin e armëve precize dhe dërgimin e komandove të Mossad për të neutralizuar mbrojtjen, gjë që sipas raporteve i mundësoi avionëve izraelitë të siguruan dominimin ajror.

Rreth orës 3:00 të mëngjesit, Ministri i Mbrojtjes së Izraelit, Israel Katz shpalli gjendjen e emergjencës kombëtare, duke paralajmëruar hakmarrje të afërt iraniane. Sulmi u përshkrua si parandalues, i nxitur nga inteligjenca që tregonte se Irani kishte pasuruar uranin në masë të mjaftueshme për deri në 15 armë bërthamore. Në objektin Natanz në provincën Isfahan, shpërthime të forta u konfirmuan nga televizionin shtetëror iranian. Ky vend përmban si Fabrikën e Pasurimit të Karburantit (FEP) ashtu edhe Fabrikën Pilot për Pasurimin e Karburantit (PFEP), të cilat janë kritike për programin e uraniumit të Iranit. Raportet konfirmuan gjithashtu sulme në objekte bërthamore në Khondab dhe Khorramabad.

Në pasdite, Izraeli zgjeroi sulmin në Tabriz, Shiraz, dhe instalacione ushtarake kyçe si Baza Ajrore Hamadan, Parchin, dhe Fabrika e Pasurimit të Karburantit Fordow. IDF më pas pretendoi se Baza Ajrore Tabriz ishte "shkatërruar" dhe se dhjetëra dronë iranianë dhe lansues raketash u shkatërruan. Në orën 18:46 GMT, u godit edhe Qendra e Teknologjisë Bërthamore në Isfahan, ku Izraeli synoi objektet e saj të kërkimit bërthamor. Mediat iraniane më vonë pretenduan se dy avionë izraelitë ishin rrëzuar dhe një pilote femër ishte kapur, pretendime që u mohuan nga IDF. Disa drejtues të shquar të IRGC-së u vranë.

Pas sulmeve të mëdha izraelite ndaj Iranit, Teherani premtoi një "përgjigje të ashpër" dhe kërcënoi të sulmojë pozicionet ushtarake izraelite dhe amerikane në të gjithë Lindjen e Mesme. Shtetet e Bashkuara reaguan duke evakuuar personelin nga Iraku dhe urdhëruan evakuimin e familjeve ushtarake në të gjithë rajonin. Irani lëshoi mbi 100 Dronë Shahed drejt Izraelit mëngjesin e 13 qershorit si hakmarrje fillestare. Sirenat e sulmit ajror u ndezën deri në Amman, dhe dronët u ndërprenë nga Forcat Ajrore Mbretërore Jordaneze dhe Forcat Ajrore Izraelite mbi hapësirën ajrore të Arabisë Saudite dhe Sirisë. Më vonë në mbrëmje, Irani nisi një breshëri raketash balistike me emrin kod "Operacioni Premtim i Vërtetë 3", duke pretenduar se goditi dhjetëra baza ajrore dhe objektiva ushtarake izraelite. Forcat e Mbrojtjes së Izraelit (IDF) raportuan se u nisën më pak se 100 raketa, shumica u kapën, megjithatë disa goditën ndërtesa në Tel Aviv dhe veri të Izraelit. U raportuan mbi 60 të plagosur, dhe një grua civile ndërroi jetë nga plagët.

### 14 Qershor 
Një zyrtar amerikan i tha Wall Street Journal se SHBA ndihmoi në mbrojtjen e Izraelit me sistemet e tij të mbrojtjes ajrore. Mbretëria e Bashkuar forcoi mbrojtjen në Lindjen e Mesme dhe dërgoi aeroplanë të Forcave Ajrore Mbretërore në bazat e saj në rajon.

Irani nisi breshëri të tjera raketash herët më 14 qershor, duke filluar me një salvo rreth orës 1:00 të mëngjesit, shumica e të cilave u kapën, megjithatë u raportuan shtatë të plagosur. Dy infermierë u plagosën lehtë pasi shrapneli goditi ambulancën e tyre. Në breshëri të mëvonshme, një raketë goditi drejtpërdrejt një ndërtesë në qendër të Izraelit, duke plagosur 19 persona, dy prej të cilëve vdiqën më vonë. IDF konfirmoi se Irani kishte nisur rreth 200 raketa balistike në total që nga nata e kaluar. U tha se rreth 25% ranë në zona të hapura, por një "numër i vogël" kaloi mbrojtjen izraelite dhe goditi qendra urbane përfshirë Ramat Gan dhe Rishon LeZion, duke shkaktuar më shumë të plagosur.

Gazeta Tehran Times tha se Irani ndaloi një anije luftarake britanike të hynte në Gjirin Persik.

### 15 Qershor 
Një sulm u raportua në ndërtesën e Ministrisë së Drejtësisë në Teheran. Forcat Ajrore Izraelite (IAF) thanë se bombarduan një aeroplan furnizimi me karburant në Aeroportin Ndërkombëtar Mashhad Shahid Hasheminejad - rreth 2,300 kilometra (1,400 milje) nga territori i saj - në atë që ishte ndoshta operacioni më i largët në historinë e saj.

Izraeli goditi raketa tokë-tokë në Iran, si dhe baza ushtarake. Izraeli goditi gjithashtu ministrinë e jashtme iraniane. Raketat goditën dhe vranë shefin e inteligjencës dhe zëvendësshefin e inteligjencës së IRGC-së.

Së bashku me sulmet ajrore, pesë makina-bomba shpërthyen në të gjithë Teheranin, me shpërthime që ndodhën pranë vendeve qeveritare dhe atyre bërthamore. Agjencia shtetërore e lajmeve e Iranit IRNA, duke cituar burime të informuara, pretendoi se operacioni u ekzekutua nga Izraeli, edhe pse një zyrtar izraelit mohoi çdo përfshirje.

IDF paralajmëroi civilët iranianë të evakuoheshin nga zonat përreth fabrikave të armëve dhe bazave ushtarake në Shiraz.

U raportua se Irani kishte kërkuar ndërmjetësim nga Omani dhe Katari për t'u angazhuar me Shtetet e Bashkuara, me qëllim ndalimin e sulmeve dhe ringjalljen e negociatave bërthamore të bllokuara. Irani deklaroi se kishte arrestuar dy individë, të cilët pretendonte se ishin anëtarë të Mossadit.

### 16 Qershor 
Në një intervistë me Sky News, presidenti izraelit Isaac Herzog deklaroi se Izraeli "nuk kishte zgjidhje tjetër" përveçse të sulmonte Iranin dhe se kabineti i luftës izraelit po diskutonte udhëheqësin suprem të Iranit, Ali Khamenei, mes thashethemeve se Trump vuri veton ndaj një plani izraelit për të vrarë Khamenein.

IDF goditi qendrën e komandës së Forcës Quds në Teheran. Një zyrtar izraelit i tha Wall Street Journal se kishte indikacione se objekti bërthamor nëntokësor në Natanz ishte "shpërthyer". Iran International raportoi se shpërthime u dëgjuan në afërsi të objektit bërthamor Fordow. Sulmet e IDF u thanë se kanë ndodhur në afërsi të instalimeve ushtarake Parchin. Korpusi Ansar al-Mahdi i IRGC raportoi se një nga komandantët e saj dhe një ushtar u vranë në një sulm në Qarkun Ijrud të provincës Zanjan. Një agjenci lajmesh e lidhur me gjyqësorin iranian raportoi se një agjent i dyshuar për Izraelin, Ismail Fikri, u ekzekutua me varje; agjencia e lajmeve raportoi se Fikri ishte në kontakt me dy oficerë të Mossad para arrestimit të tij.

IDF tha se ka shkatërruar 120 raketa tokë-tokë në Iran dhe kishte arritur "supermarket të plotë ajror" në hapësirën ajrore të Teheranit. Gjenerali i brigadës Effie Defrin tha se 30% e raketave të Iranit janë shkatërruar. Netanyahu tha gjithashtu se Izraeli kontrollon qiellin e Teheranit. Ai gjithashtu nuk e përjashtoi vrasjen e Khameneit, duke thënë "Kjo nuk do ta përshkallëzojë konfliktin, por do ta përfundojë atë". IDF tha se shkatërroi një konvoj armësh midis Teheranit dhe Qomit.

IRNA raportoi se forcat izraelite goditën Spitalin Farabi në Kermanshah, duke shkaktuar dëme të konsiderueshme në spital dhe ndërtesat përreth tij. Të paktën 15 ndërtesa në fabrikën e raketave në Kermanshah u goditën nga Izraeli. Izraeli bombardoi transmetuesin shtetëror iranian IRIB gjatë një transmetimi të drejtpërdrejtë, duke i bërë spikerët të iknin. Pretendohet se selia e IRIB u përdor nga Forcat e Armatosura Iraniane për të promovuar operacione ushtarake nën mbulim civil, gjë që u mohua nga Irani. Të paktën një punonjës i IRIB u vra në sulm, ndërsa stacioni tha se zyrat e tij u goditën nga katër bomba.

Izraeli lëshoi ​​urdhra evakuimi për banorët e disa zonave të Teheranit. Izraeli goditi raketat iraniane në Iranin perëndimor. IDF tha se një nga dronët e tij shkatërroi dy avionë iranianë F-14. Nour News raportoi se forcat iraniane pretendojnë se kanë rrëzuar një F-35 mbi Tabriz. IDF goditi një ndërtesë ku po qëndronin disa zyrtarë të lartë të organizatave të inteligjencës së Iranit, e cila u vu në shënjestër, duke vrarë shefin e inteligjencës së Iranit dhe zyrtarë të tjerë të lartë kyç. Mohammed Kazemi, Hassan Mohaqeq dhe Mohammad Khatami u konfirmuan të jenë vrarë nga sulmi ajror.

Sipas Iran International, Udhëheqësi Suprem i Iranit, Ali Khamenei, u largua nga pozicioni i tij për të marrë vendime të rëndësishme strategjike nga komandantët e tij të lartë për shkak të "përkeqësimit të rëndë të shëndetit të tij mendor" në lidhje me sulmet izraelite. Thuhet se ai u largua nga anëtarët e inteligjencës së IRGC dhe Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare. Thuhet se ai u zhvendos në një bunker të vendosur në qytetin Lavizan, së bashku me familjen e tij.

### Ndikimi global 
Në menjëherë pas sulmeve izraelite ndaj Iranit, shumë vende pezulluan trafikun ajror dhe mbyllën hapësirën ajrore për shkak të shqetësimeve të sigurisë. Irani ndaloi fluturimet në Imam Khomeini International Airport, duke penguar kthimin e pelegrinëve të Hajj në Arabi Saudite. Iraku dhe Jordania mbyllën hapësirën e tyre ajrore, dhe Izraeli shpalli gjendje të jashtëzakonshme, mbylli shkollat dhe ndaloi tubimet publike. IDF konfirmoi se të gjitha aeroplanët u kthyen të sigurt.

Sulmet shkaktuan paqëndrueshmëri në tregjet globale. Çmimi i naftës u rrit mbi 7%.

Irani u përgjigj me një seri sulmesh raketash dhe dronësh me emrin kod Operacioni Premtim i Vërtetë 3. Mbi 100 dronë u nisën, disa prej tyre u ndalën mbi Jordani dhe Arabinë Saudite. Tel Avivi u godit nga raketat iraniane, dhe një raketë Houthi nga Jemen goditi Hebronin, duke plagosur pesë persona. IDF vlerësoi se u nisën 150 raketa në dy valë, duke shkaktuar të paktën 63 të plagosur dhe dy të vdekur.

Këshilli i Sigurisë Kombëtare i Izraelit nxori një këshillë sigurie për hebrenjtë jashtë vendit. Komunitetet hebraike në Mbretërinë e Bashkuar dhe Francë u këshilluan të rrisin vigjilencën, dhe policia e Nju Jorkut forcoi sigurinë në vendet hebraike. Në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, Irani akuzoi Izraelin për shkelje të së drejtës ndërkombëtare dhe nisje të një akti të paprovokuar lufte, ndërsa Izraeli mbrojti sulmet si vetë-mbrojtje pas dështimit të diplomacisë. Bisedimet bërthamore midis SHBA dhe Iranit të planifikuara në Oman u pezulluan më pas.

## Shiko edhe 
* Lufta Izrael-Hamas
* Konflikti Izrael-Hezbollah (2023-tani)
* Konflikti Gaza-Izrael
* Konflikti Arabo-Izraelit

## Referime