Arumunët në Maqedoni të Veriut

**Arumunët në Maqedoninë e Veriut** të njohur edhe si **vllehët**, janë një grup minoriteti i njohur zyrtarisht i Maqedonisë së Veriut që numëron rreth 9,695 njerëz sipas regjistrimit të vitit 2002. Ata janë të përqendruar në Krushevë, Shtip, Manastir dhe Shkup.

## Etnonimet 
Arumunët njihen si *vllehë* në Maqedoninë e Veriut .  Për t'iu referuar vetvetes, arumunët mund të përdorin *Armčnji*, *Armānji*,  *Aromani* ose *Arominu*, që do të thotë "romake". 

Arumunët identifikohen gjithashtu me emra të ndryshëm në gjuhë të ndryshme, shpesh me fjalë që paraqesin bariun ose barinjët (Çobenjët),  si  në turqisht  në shqip  ose  në greqisht,  ose  në serbisht,  dhe  .   Ata njihen gjithashtu si maqedo-rumunë nga rumunët,   ose thjesht vllehët maqedonas   ose thjesht vllehët në anglisht. 

## Historia 
Arumunët janë një grup unik etno-gjuhësor, me kulturën dhe gjuhën e tyre, të cilët kanë ekzistuar për më shumë se dy mijë vjet në gadishullin ballkanik.  Ata për shekuj u konsideruan si një popull tradicional malësor dhe së shpejti fjala vllah u bë sinonim i blegtorisë në të gjithë Ballkanin.  Megjithëse barinjtë tradicionalisht blegtoralë, shumë prej tyre filluan të emigrojnë në qytete më të mëdha në shekujt 16 dhe 17. Shumë arumunë që ikën nga Voskopojë dhe rajonin e afërt malor të Gramosit ndihmuan gjithashtu në zhvillimin e Krushevës (*Crushuva*) dhe Manastirit (*Bituli, Bitule*) në qytete të mëdha e të begata. Barinjtë e rajonit të Pelisterit afër Manastirit grumbullonin tufa të mëdha delesh nga kullotat verore në Pelister (Pilister) deri në ultësirat dimërore pranë Gjevgelisë, Janixhës dhe Selanikut (*Sãruna*). Mallrat tipike arumune ishin djathi, mishi, rrobat e leshit dhe leshi, lëkura dhe qilimat. Shumë arumunë hynë edhe në tregtinë e qilimave dhe tekstilit duke shitur *kilimi* dhe *flocati* . Një pjesë e arumunëve iu përmbajtën besimit bogomil rreth shekujve 10 dhe 11 dhe kontribuan në përhapjen e bogomilizmit në Hercegovinë  Arumunët më të pasur u vendosën në Manastir dhe Shtip (*Shtip*) si bujtinarë, artizanë dhe tregtarë karvanesh. Një treg arumun (*maqedonisht: Vlaška čaršija*) u krijua në lagjen arumune të Manastirit. Prania arumune është ende e dukshme në Manastir edhe sot e kësaj dite.
[djathtas|parapamje|268x268px| Pitu Guli, veprimtar i [Organizata Revolucionare Maqedonase (ORM)|IMRO-së dhe hero i Republikës së Krushevës]]
[parapamje| Ioryi Mucitani, drejtuesi i bandës së parë arumune në [Organizata Revolucionare Maqedonase (ORM)|IMRO .]]
Fshatrat malore maqedono-arumune Magarevo (*Magaruva, Mãgãreva*), Gopesh ( *Gopish, Gopeshi* ) dhe Trnovo u themeluan në rrëzë kodrave të malit Pilister. Në vitet 1860, shumë arumunë iu bashkuan agjitacionit të pranishëm në Maqedoni dhe mbështetën lëvizjen Revolucionare Maqedonase. Shumë arumunë ishin identifikuar edhe me rumunët apo grekët dhe disa edhe me bullgarët . Shkolla e parë rumune u krijua në 1864 në fshatin Trnovo nga arumuni Dimitri Atanasescu dhe u pasua nga 40 shkolla të tjera në gjuhën rumune - arumune. Shumë prej këtyre shkollave ofronin arsim në gjuhën rumune dhe arumune. Në fund të shekullit të 19-të ndodhi një ndarje midis arumunëve grekofile dhe romanofile. Kjo luftë u bë e dhunshme me shkollat e djegura, varrezat e përdhosura dhe njerëzit e sulmuar.  Populli arumun mori pjesë në Kryengritjen e Ilindenit dhe në themelimin e Republikës së Krushevës. Republika e Krushevës përshëndetet nga arumunët si *Dhjetë Ditët e Lirisë*. Kryeministër i Republikës ishte , me arumunët e tjerë që zinin edhe poste të larta administrative. Një tjetër arumun i shquar që mori pjesë ishte heroi Pitu Guli i cili u vra në Meçkin Kamen (Shkëmbi i Ariut).
djathtas|parapamje|450x450px| Shpërndarja e arumunëve.
Pas Luftës së Parë Ballkanike, shumica e shkollave arumune u mbyllën. Shumë nga fshatrat arumune u shkatërruan gjatë Luftës së Parë Botërore . Për t'i shpëtuar konfliktit shumë arumunë u larguan në Greqi ose Rumani . Arumunët që jetonin në atë që tani njihet si Maqedonia e Veriut ishin subjekt i serbizimit të rreptë së bashku me pjesën tjetër të popullsisë. Pas shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, shumica e arumunëve u gjendën sërish nën kontrollin bullgar.  Shumë arumunë u bashkuan me partizanët komunistë.

Pas luftës shumë arumunë filluan të pohojnë identitetin e tyre etnik. Niveli i lartë i martesave me maqedonas dhe urbanizimi gjithashtu filluan të prekin komunitetin. Në vitet 1970 filluan iniciativa të reja për të krijuar shoqëri sociale dhe kulturore arumune. Shoqëria e Arteve dhe Kulturës u krijua në vitin 1979 dhe në vitin 1981 u krijua një shoqëri tjetër kulturore. Në vitin 1985 u regjistrua kënga e parë arumune nga Risto Pulevski-Kiça. Është bërë një kasetë për televizionin maqedonas dhe kjo kasetë është përdorur për të mbështetur kërkesën për krijimin e një shoqërie kulturore. U themelua shoqëria Pitu Guli e Shkupit dhe Shoqëria Vëllezër Manaki e Manastirit. 

Pas Shpalljes së Pavarësisë nga Jugosllavia, arumunët u njohën zyrtarisht si grup pakicë. Ata marrin të drejta të plota të pakicave nga qeveria maqedonase. Aktualisht, arumunët kanë dy parti politike në Maqedoninë e Veriut, Unioni Demokratik i Vllahëve të Maqedonisë (DSVM) dhe Partia e Vllahëve të Maqedonisë (PVM). Të dyja kanë pak rëndësi politike dhe nuk kanë ulëse në Parlamentin e Maqedonisë së Veriut . E vetmja parti tjetër politike arumune përveç këtyre dyve është Aleanca për Barazi dhe Drejtësi Evropiane (ABDE) në Shqipëri. 

## Statusi i pakicës 
Arumunët janë një grup minoriteti i njohur zyrtarisht në Maqedoninë e Veriut me emrin "vlleh".  Gjuha arumune mësohet nga studentët arumunë dhe gjuha është bashkëzyrtare në komunën e Krushevës. Mediat në gjuhën arumune janë të disponueshme dhe transmetimet e rregullta televizive dhe radiofonike në gjuhën arumune ndihmojnë për të siguruar mbijetesën e saj. Dita Kombëtare e Arumuneve festohet zyrtarisht në Maqedoninë e Veriut më 23 maj  Arumunët janë të përfaqësuar në jetën politike të Maqedonisë së Veriut përmes dy partive.

Dita Kombëtare e Arumunëve festohet më 23 maj.

### Gjuha 
Arumunët kanë folur tradicionalisht gjuhën arumune . Përdorimi i kësaj gjuhe kohët e fundit ka qenë në një periudhë rënieje. Shkalla e lartë e martesave me maqedonas dhe asimilimi kanë ulur numrin e folësve. Komuna e Krushevës është i vetmi vend në botë ku gjuha arumune është gjuhë e njohur e pakicave. Gjuha kohët e fundit ka pësuar një ringjallje dhe tani u mësohet studentëve arumunë në të gjithë vendin.  Ndërsa 8,714 individë deklaruan përkatësinë etnike arumune në regjistrimin e vitit 2021, vetëm 3,151 deklaruan se arumune është gjuha e tyre amtare. 

## Media 
Shumë forma të mediave në gjuhën arumune janë krijuar që nga vitet 1990. Qeveria maqedonase ofron ndihmë financiare për gazetat dhe radiostacionet në gjuhën arumune. Gazetat në gjuhën arumune si *Phoenix* në shërbim të komunitetit arumun. Programi televiziv arumun *Shkëndija* (transmeton në kanalin e dytë të Radiotelevizionit të Maqedonisë . 

## Regjistrimet historike 
### Regjistrimi i vitit 1900 
## Njerëz të shquar 
* Dimitri Atanasescu (1836–1907) - edukator
* Constantin Belimace (1848–1932) - shkrimtar arumun
* Leon Boga (1886–1974) - historian
* Kaliopi Bukle (1966– ) - këngëtare e estradës; gjysmë arumune
* Petre Čašule (1882–1924) - revolucionar
* Taki Fiti (1950– ) - Ministër i Financave, 1996-1998.
* Pitu Guli (1865–1903) - revolucionar Ilinden
* Taki Hrisik (1920–1983) - kompozitor dhe muzikant
* Constantin Iotzu (1884–1962) - arkitekt
* Patriarku Joakim III i Kostandinopojës (1834–1912) - patriark, me prindër arumunë
* Teodor Kapidan (1879–1953) - gjuhëtar dhe akademik
* Niku Karanika (1910–2002) - poet arumun
* Hari Kostov (1959– ) - Ministër i Punëve të Brendshme, 2002-2004; kryeministër i Maqedonisë, maj-nëntor 2004
* Jani Makraduli (1965– ) - politikan në Republikën e Maqedonisë
* Milton Manakis (1878–1954) - pionier i kinegrafisë; me Yannakis Manakis, njerëzit e parë që filmuan Ballkanin
* Yannakis Manakis (1882–1964) - pionier kinegrafik; me Milton Manakis, njerëzit e parë që filmuan Ballkanin
* Apostol Margarit (1832–1903) - edukator
* Miho Mihajlovski (1915-2003) - revolucionar maqedonas
* Ștefan Mihăileanu (1859-1900) - nacionalist arumun
* Atanasios Piteon (1836–1913) - revolucionar
* Cincar-Janko (1779–1833) - revolucionar serb
* Toše Proeski (1981–2007) - këngëtar pop
* Alexandros Svolos (1892–1956) - politikan grek

## Shih edhe 
* Arumunët
* Arumunët në Shqipëri
* Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime