Shqarthi

**Shqarthi** (Martes *foina)*, i njohur gjithashtu si **shqarthi i bardhë** apo **gushabardhi**, është një specie e shqarthëve amtare në shumë pjesë të Evropës dhe Azisë Qendrore, edhe pse ajo ka krijuar një popullsi të egër në Amerikën e Veriut. Ёshtë renditur si shqetësimi më i vogël nga IUCN për shkak të shpërndarjes së saj të gjerë, popullsisë së saj e madhe dhe pranisë së saj në një numër zonash të mbrojtura. Shqarthi është indigjenë në Ishujt Egje dhe përfaqësojnë një popullsi relike me prirje aziatike primitive.

Kafka e gushabardhit sugjeron një përshtatje më të lartë sesa zardafi në drejtim të hiperkarnivoriave, siç tregohet nga koka e saj më e vogël, turir i shkurtër dhe theks më i vogël në dhëmbët e faqes. Presionet selektive duhet të kenë vepruar për të rritur forcën e kafshimit të kunadhes në kurriz të gushës. Këto tipare ndoshta kanë vepruar tek shqarthët si një mekanizëm për të shmangur si konkurencën intrapecifike me femrat ashtu edhe konkurencën ndër-specifike me zardafin që mbivendoset ekologjikisht.

### Nënllojet 
Duke nisur që nga vigti 2005, njihen njëmbëdhjetë nënlloje të shqarthit.

## Pëshkrimi 
Shqarthi është sipërfaqësisht i ngjashëm me zardafin , por ka një bisht disi më të gjatë, një kokë më të zgjatur dhe ka veshë më të shkurtër, më të rrumbullakosur dhe të shtrirë gjerësisht. Hunda e tij është gjithashtu me një nuanc të lehtë ose me ngjyrë gri, ndërsa ajo e zardafit është e zezë e errët ose gri-e zezë. Këmbët e saj nuk janë aq të mëdha sa ato të zardafit, duke i bërë kështu ato të duken më pak të gjera, me çadrat e putrave që mbeten të dukshme edhe gjatë dimrit. Për shkak të gjymtyrëve të saj më të shkurtër, mënyra e veprimit të kunadhes për të bartje ndryshon nga ajo e zardafit; shqarthi lëviz duke zvarritur në një mënyrë të ngjashme me qelbësin , ndërsa zardafi dhe i sablei me kufij. Ngarkesa në peshë për 1 cm 2 e sipërfaqes mbështetëse të këmbës së kunadhes (30.9 gm) është dyfishi i asaj të g (15.2 gm), kështu që është e detyruar të shmangë rajonet me dëborë.  Penisi i shqarthit mashkull është më e madhe se e zardafit mashkull.Meshkujt matin 430–590 mm në gjatësinë e trupit, ndërsa femrat matin 380–470 mm. Bishti mat 250–320 mm te meshkujt dhe 230–275 mm te femrat. Meshkujt peshojnë 1.7–1.8 kg në dimër dhe 2–2,1 kg në verë, ndërsa femrat peshojnë 1.1–1.3 kg në dimër dhe 1.4–1,5 kg në verë.

Leshi i shqarthit është më i trashë se ai i zardafit, me qime roje elastike dhe më pak të dendur. Palltoja e saj verore është e shkurtër, e rrallë dhe e trashë, dhe bishti është me qime të rrallë. Toni i ngjyrës është më i lehtë se ai i zardafit. Në ndryshim nga zardafi, nënshartesa e saj është më e bardhë, sesa e zezë. Bishti është me ngjyrë kafe të errët, ndërsa kurrizi është më i errët se ai i gushaverdhit. Pika e fytit të shqarthit është gjithmonë e bardhë. Arna është e madhe dhe në përgjithësi ka dy projeksione që shtrihen prapa në bazën e ballit dhe lart në këmbë. Ngjyra e errët e barkut shndërrohet në mes të ballit, si një vijë në ngjyrën e bardhë të gjoksit dhe nganjëherë në qafë. Tek zardafi, në të kundërt, ngjyra e bardhë midis parakrahut përkulet prapa si një zgjatje në ngjyrën e barkut. 

### Sjellja socilae dhe territoriale 
Në një zonë të Spanjës verilindore, ku shqarthi jeton ende në habitate relativisht të pa modifikuara, një ekzemplar është regjistruar të ketë një hapësirë shtëpie prej 52.5 ha (130 hektarë) me dy qendra veprimtarie. Periudha e tij e aktivitetit maksimal ka ndodhur ndërmjet orës 6 pas mesnatës. Midis 9 të mëngjesit dhe orës 6 pasdite, kafsha u gjet se ishte kryesisht joaktive. Në zonat urbane, kunadhet jetojnë pothuajse tërësisht në ndërtesa, veçanërisht gjatë dimrit. Shqarthi nuk gërmon strofulla, as nuk zë ato të kafshëve të tjera. Përkundrazi, ajo strehoet në çarje dhe copëza natyrale që ndodhen në shkëmbinj, hapësira midis gurëve në rrëshqitjeve të shkëmbinjve dhe struktura gurësh të banuar ose të pabanuar. Mund të jetojë në vrimat e pemëve në një lartësi deri në 9 metra.

### Riprodhimi dhe zhvillimi 
Estrus dhe copulimi ndodhin në të njëjtën kohë me zardafin. Çiftëzimi ndodh në periudhën qershor-korrik dhe zhvillohet në mëngjes ose në netët me hënë në tokë ose në çatitë e strofullave. Periudha e gestacionit zgjat për aq kohë sa e zardafit, që zgjat 236-237 ditë në të egër, dhe 254-275 ditë në robëri. Ndarja bëhet në fund të marsit-fillim të prillit, me pjellë mesatare të përbërë nga 3-7 komplete. Këlyshët lindin të verbër dhe fillojnë të shohin në moshën 30-36 ditë. Periudha e laktacionit zgjat 40–45 ditë. Në fillim të korrikut, të rinjtë janë të padallueshëm nga të rriturit.

### Dieta 
Dieta e kunadhes përfshin një sasi shumë më të lartë të ushqimit bimore se sa ajo e zardafit dhe sabelës. Ushqimet bimore të ngrënë nga shqarthi përfshijnë qershit , mollët , dardhat , kumbullat , boronicat , domatet , rrushin , mjedrat dhe hirin e malit . Ushqimi i bimëve zakonisht mbizotëron gjatë muajve të dimrit. Minjtë , miushët dhe pulat gjithashtu. Në mesin e specieve të shpendëve, të paraprirë nga ku, mbizotërojnë zogj të ngjashëm me harabelat , megjithëse qyqet e dëborës dhe thëllëzat gjithashtu mund të gjuhen. Shqarthi pëlqen të prish foletë e zogjve, duke përfshirë paserinët , galliformët dhe bufët , duke preferuar për të vrarë prindërit përveç të vegjëlve. Edhe pse rrallë sulmon shpendët shtëpiak, disa ekzemplarë mund të bëhen sulmues të specializuar të shpendëve shtëpiak, edhe kur preja e egër është e bollshme. Meshkujt kanë tendencë të synojnë pretë e mëdha, më shumë sesa femrat, të cilët ushqehen me pre të vogla dhe kërma me frekuencë më të madhe.

### Mardhëniet me grabitqarët e tjerë 
Në zonat ku shqarthi ndodhet me zardafin, të dy speciet shmangin konkurrencën me njëra-tjetrën duke ndjekur dieta të ndryshme ekologjike ;zardafi ushqehet më shpesh me zogj dhe brejtës, ndërsa kunadhja ushqehet me fruta dhe insekte. Sidoqoftë, ekziston një rast i një kunadheje që vritet nga një zardaf. Shqarthët ka qenë i njohur për të vrarë qelbësat evropian në raste të rralla. Dhelprat e kuqe dhe rrëqebujt mund të gjuajnë të rriturit, ndërsa të miturit janë të prekur nga sulmet nga zogjtë grabitqar dhe nga maceve të egra . Sidoqoftë, ka një rast nga Gjermania e një shqarthi duke vrarë një mace shtëpiake .  They have also been listed as being released or having escaped in 1972.  Ata gjithashtu janë shënuar si të liruar ose kanë shpëtuar në 1972.

## Mardhëniet me njerzit 
### Kuriozitete 
Zoologu britanik George Rolleston teorizoi që "macja shtëpiake" e Grekëve dhe Romakëve të Lashtë ishte në fakt kunadhja. Biologu detar i Pionierit, Jeanne Villepreux-Power mbajti dy kunadhe.

### Gjuetia dhe përdorimi i gëzofit 
Megjithëse shqarthi është një kafshë me vlerë për tregtinë e leshit , pelteja e tij është inferiore në cilësi ndaj asaj zardafit dhe sableit. Lëkurat e kunadheve në tregjet me gëzof të Bashkimit Sovjetik përbënin vetëm 10-12% të pranisë së tregut të lëkurave të zardafëve. Kunadhet u kapën vetëm në Kaukaz, në pjesën Montane të Krimesë dhe (në një numër shumë të vogël) në pjesën tjetër të Ukrainës, dhe në republikat e Azisë së Mesme. Për shkak se kafshët me pelte më të vlefshme janë të rralla në ato zona, kunadhja ka vlerë për gjahtarët në tregun lokal. Shqarthët kapen me kurthe , ose, për kapje të drejtpërdrejtë, me kurthe prej kafazi. Gjuetia me armë zjarri është joefikas, dhe gjurmimi i tyre me qen është i suksesshëm vetëm kur kafsha mund të bllokohet në një zgavër peme.

### Dëmtimi i makinave 
Që nga mesi i viteve 1970, shqarthi dihet që herë pas here shkakton dëme tek makinat . Makinat e sulmuara nga kunadhet zakonisht kanë tuba dhe kabllo të prerë. Një kunadhe mund të futet nëpër kabllot e një motori starter me vetëm një kafshim. Arsyeja për këtë nuk dihet plotësisht, pasi sendet e dëmtuara nuk hahen. Sidoqoftë, ekziston një kulm sezonal e sulmeve të kunadheve në pranverë, kur shqarthët e rinj eksplorojnë rrethinat e tyre më shpesh dhe ende nuk kanë mësuar se cilat sende në habitatin e tyre janë të ngrënshëm apo jo. Vaji i peshkut që përmbahet shpesh në kabllot e makinave nga Japonia mund të kontribuojë në këtë.

### Large Hadron Collider 
Më 29 Prill dhe 21 Nëntor 2016, dy kunadhe u mbyllën Large Hadron Collider , përshpejtuesin më të fuqishëm të grimcave në botë , duke u ngjitur në transformatorët elektrikë 18–66 kV të vendosura mbi tokë afër eksperimenteve LHCb dhe ALICE , përkatësisht. Kunadhja i dytë u mbush dhe u shfaq në Muzeun e Historisë Natyrore në Roterdam.

## Referime