Dediticii

[parapamje|upright|Në këtë mbishkrim nga viti [232, Walldürn, Gjermania Romake, Alexandrian *dediticii* u bashkohet dy zbuluesve *(exploratores)* në një dedikim për Dea Fortuna, pas restaurimit të banjave të degraduara në stacionin e tyre ushtarak.]]
Në Romën e Lashtë, ***dediticii*** ose ***peregrini dediticii*** () ishin një klasë provincialësh të lirë që nuk ishin as skllevër, as qytetarë që zotëronin të drejta të plota të qytetarisë romake si *cives* ose Të Drejtat Latine si *latini*.

Një popull i pushtuar që ishte dediticii nuk e humbisnin individualisht lirinë e tyre, por ekzistenca politike e bashkësisë së tyre shpërbëhej si pasojë e një *deditio*, një dorëzim pa kushte në luftë. Në fakt, politia ose *civitas* e tyre pushonte së ekzistuari. Territori i tyre bëhej pronë e Romës, tokë publike mbi të cilën ata jetonin pastaj si qiramarrës. Ndonjëherë, kjo humbje ishte një masë e përkohshme, pothuajse një periudhë prove për të parë nëse paqja do të zgjaste, ndërsa populli përfshihej në qeverisjen romake; të drejtat territoriale për banorët ose të drejtat pronësore për individët më pas mund të riktheheshin nga një dekret i senatit (*senatus consultum*) kur marrëdhëniet perceptoheshin se ishin stabilizuar.

Në Periudhën Perandorake, kishte tre kategori banorësh që mbanin statusin *dediticius*, të përcaktuar si liri pa të drejta: *peregrini dediticii* ("të huajt nën traktat") që ishin dorëzuar; *peregrini* që kishin emigruar në perandori; dhe ish skllevërit që ishin përcaktuar *libertini qui dediticiorum numero sunt,* të liruar që llogariteshin në mënyrë permanente si *dediticii* për shkak të një statusi penal që u mohonte atyre të drejtat zakonisht duke pasuar manumisionin.

## *Dediticii ex lege Aelia Sentia*
Gjatë sundimit të Augustit, në vitin 4 të e.s. *Lex Aelia Sentia* krijoi një klasë të re banorësh të lirë, që, ndërsa teknikisht ishin të lirë, nuk kishin të drejtat e qytetarisë, një status që ata e ndanin me *peregrini dediticii*. Juristi Gaius e quajti statusin *dedicitius* "lloji më i keq i lirës." Në studimet moderne, këta ish skllevër ndonjëherë përmenden si *dediticii Aeliani* për ti dalluar nga *dediticii* origjinal, banorë të lirë që ishin dorëzuar dhe vënë nën traktat.

Nëse një skllav gjatë skllavërisë së tij kishte qenë subjekt i ndëshkimeve të caktuara, por më vonë ishte liruar (ose nga pronari që e kishte ndëshkuar, ose nga një pronar i mëvonshëm), ai përjashtohej nga liria politike, që zakonisht pasonte manumisionin formal në Romën Republikane. Gaius i përshkruan këta skllevër si ata "që janë varguar nga padroni i tyre si ndëshkim, ose ata që ishin damkosur, ose marë në pyetje nën torturë në lidhje me ndonjë keqbërje dhe të dënuar për atë shkelje, ose të dorëzuar për të luftuar në ndeshjet gladiatore me shpata ose me *Damnatio ad bestias*, ose të dërguar në lojëra *(ludi)*, ose të vënë nën kujdestari" dhe pastaj të liruar. Ata ekzistonin në një gjendje kriminalizimi të përhershëm (*turpitudo*). Një *dediticius* i kapur në tradhëti bashkëshortore mund të vritej pa ndëshkim. Një skllav i liruar nuk do të bëhej *dediticius*, megjithatë, nëse ai kishte qenë i lidhur ndërsa përdorej si garanci për një borxh, ose nëse lidhja me vargonj ishte kryer nga një person i sëmurë mendor (*furiosus*) ose kujdestar. 

Ndryshe nga *peregrini dedicitii*, që mund të bënin një testament nën ligjin vendor të bashkësisë së tyre, këta *dediticii* ishin si skllevërit në mbajtjen e të drejtave të trashëgimit dhe kështu nuk mund të krijonin një vijë të qëndrueshme familjare nëpërmjet trashëgimit të pronësisë. Kur ata vdisnin, çdo pronë që ata kishin patur i shkonte personit që i kishte liruar ata. Asimilimi i tyre në statusin e të huajve që ishin dorëzuar pa kushte ka qenë disi mëdyshëse për studjuesit; William Warwick Buckland e konsideronte këtë një nga shembujt në ligjin romak të "rregullave... të bëra për tu zbatuar në raste mjaft të ndryshme nga ai për të cilin ato ishin krijuar."

Ligji krijonte gjithashtu një dilemë veçanërisht për pronarët e skllevërit e stafit bujqësor. Lidhja me vargonj ishte një mjet rutinë i kontrollit dhe disiplinimit të skllevërve që mund të parapëlqeheshin ndaj ndëshkimeve më të ashpra si fshikullimi, tortura, ose shpërfytyrimi. Përdorimi i tij tani nënkuptonte se padronët po u mohonin automatikisht skllevërve të tyre çdo shpresë për tu bërë qytetarë, një shpresë që përdorej si një mënyrë për ti inkurajuar ata të punonin fort dhe me dëshirë. *Lex Aelia Sentia* ishte në këtë mënyrë një mënyrë më tepër në të cilënb Augusti përvetësonte pushtetin tradicional të një *paterfamilias* për të menaxhuar shtëpinë e vetë. Edhe nëse një padron blinte një skllav që kishte qenë subjekt i një prej këtyre formave të ndëshkimit, por nuk e lidhte me vargonj ose ndëshkonte vetë një skllav dhe pastaj e lironte atë, skllavi i mëparshëm nuk mund ti gëzonte akoma të drejtat e qytetarisë.

Këta ish skllevër të kriminalizuar karakterizoheshin si një kërcënim për shoqërinë dhe nëse ata afroheshin brenda 100 miljeve nga Roma, ata dhe pronat e tyre mund të përvetësoheshin. *Dediticius* atëherë shitej si skllav i përhershëm jashtë rrezes prej 100 milje. Nëse lirohej nga padroni i tij, ai bëhej një skllav i popullit romak, në dispozicion të shtetit, por pa asnjë nga privilegjet e skllevërve publikë *(servi publici)* në shërbimin civil.

Se përse *Lex Aelia Sentia* lejonte manumisionin e një skllavi të perceptuar si një rrezik nuk është tërësisht e qartë. Kontratat e shitjeve ndonjëherë vendosnin një term shërbëtorie, që tipikisht varionte nga një deri në pesë vjetë, pas të cilëve skllavi duhet të lirohej. Augusti imponoi një afat prej njëzet deri në tridhjetë vjetësh mbi robërit e luftës, që kishin paraqitur rezistencë; Mosha dhe puna e vështirë fizike e skllavërisë mjaft tej pritshmërive mesatare të jetës së skllevërve mund të jenë menduar për të pakësuar kërcënimin.

## *Dediticii* dhe *Constitutio Antoniniana*
parapamje|majtas|273px|Papiri fragmentar i *Constitutio Antoniniana*
*Constitutio Antoniniana* e vitit 212, me të cilën Karakala u dha qytetarinë e përbotshme të gjithë personave të lirë brenda perandorisë, ndonjëherë është interpretuar si përjashtim i atyre që ishin bërë subjekte nëpërmjet një *deditio* (d.m.th. një person që ishte një *dediticius*). Megjithatë, kjo kushtetutë nuk ka mbijetuar në një tekst të vetëm, të unifikuar dhe të paprekur; fjalëzimi në lidhje me *dediticii* të përjashtuar është i diskutueshëm; dhe Ulpiani dhe Dion Kasi. të dy pohojnë qartësisht se dhënia ishte e përgjithshme.

Mbi bazën e *Tabula Banasitana*, është argumentuar se synimin ishte ti përjashtonte *dediticii* e fundit, besnikëria e të cilëve nuk ishte siguruar. Por para *constitutio*, nuk kishte pasur ndalim për *peregrini dediticii* që u ishte dhënë qytetaria dhe atyre që shërbenin në Ushtrinë Romake—si ishin trupat "barbare" të *numeri*—bëheshin rregullisht qytetarë si një shpërblim në fund të shërbimit të tyre.

Nëse të gjithë provincialët e huaj nën traktat përjashtoheshin, bëhej shumë më e vështirë për të dalluar se si *constitutio* do ta arrinte synimin e zgjerimit të bazës së taksimit dhe rritjen e kultivimit të fesë romake. Dhënia e qytetarisë nuk mund të ishte domethënshmërisht "universale" nëse ajo përjashtonte kaq shumë njerëz dhe megjithëse asnjë zgjerim kaq i madh i qytetarisë nuk njihet, nga shekulli V banorët e lirë të perandorisë janë paraqitur qartësisht në burime si qytetarë. "Të jo besnikët e mundshëm" do të ishin një kategori e mjegullt e pa përcaktueshme drejtpërdrejtë nga si një çështje e ligjit dhe një zgjidhje e mundshme është se vetëm një nëngup i *dediticii* përjashtoheshin, ish skllevërit e trajtuar si kriminelë dhe të penguar për qytetarinë nga *Lex Aelia Sentia*. Në këtë pikëpamje, përjashtimi i *dediticii* në *constitutio* të Karakalës ishte në këtë mënyrë i kufizuar me kujdes dhe i kornizuar në mënyrë që të mos i kundërvihej preçedentit 200-vjeçar të *lex* augustian.

*Dediticii* mungonin nga ligjet e mëvonshme perandorake dhe Justiniani I ( 527–565) e shfuqizoi statusin si tashmë të vjetëruar në vitin 530. Megjithatë, një tekst i hershëm ligjor mesjetar i lidh vergildat, shpërblimin e paguar për marrjen e jetës sipas statusit shoqëror të viktimës, me statuset romake duke përfshirë atë të *dediticius*, megjithëse vergildat nuk ishin një karakteristikë e ligjit romak.

## Shiko gjithashtu
* Ager publicus
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Cirku Romak
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Clivus Palatinus
* Colonus (person)
* Consilum principis
* Contio
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dominati (Roma)
* Domus
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fëmijëria në Romën e lashtë
* Filozofia e lashtë romake
* Fiset Italike
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët në Itali
* Legjioni romak
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Ludi
* Lupanari
* Lustrum
* Lustratio
* Magjistratët romakë
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Monarkia romake
* Mos maiorum
* Municipium
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plebejtë
* Primus inter pares
* Principati (Roma)
* Provinca romake e Epirit
* Republika Romake
* Rogatio
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vicus
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Shënime
## Citime fundore
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
*