Luka (ungjilltar)

**Luka Ungjilltar** (greqisht: Λουκᾶς, romanizuar: *Loukas*) është një nga Katër Ungjilltarë—katër autorët tradicionalisht të atribuar të ungjijve kanonikë. Etërit e hershëm të kishës i atribuan atij autorësinë si të Ungjillit të Lukës ashtu edhe të Veprave të Apostujve. Figura të shquara në krishterimin e hershëm si Jeronimi dhe Eusebius më vonë riafirmuan autorësinë e tij, megjithëse mungesa e provave përfundimtare për identitetin e autorit të veprave ka çuar në diskutime në rrethet studiuese, si laike ashtu edhe fetare.

Dhiata e Re e përmend shkurt Lukën disa herë, dhe letra drejtuar Kolosianëve i referohet atij si mjek (nga greqishtja për 'ai që shëron'); kështu që ai mendohet të ketë qenë edhe mjek edhe dishepull i Palit.

Që në vitet e para të besimit, të krishterët e kanë konsideruar atë si një shenjtor. Ai besohet të ketë qenë një dëshmor, thuhet se është varur nga një pemë ulliri, edhe pse disa besojnë ndryshe. Kisha Katolike dhe besimet e tjera kryesore e nderojnë atë si **Shën Luka Ungjilltari** dhe si shenjt mbrojtës i artistëve, mjekëve, beqarëve, noterëve, kasapëve, prodhuesve të birrës dhe të tjerëve; festa e tij është 18 tetori.

## Jeta
Shumë studiues besojnë se Luka ishte një mjek që jetonte në qytetin helenistik të Antiokisë në Sirinë e lashtë, i lindur nga një familje greke, edhe pse disa studiues dhe teologë mendojnë se Luka ishte një jehud helen. Ndërsa është pranuar gjerësisht se teologjia e Llukës-Veprat e Apostujve tregon për një shkrim të krishterë johebrenj për një audiencë johebreje, disa kanë arritur në përfundimin se është më e besueshme që Luka-Veprat i drejtohen një komuniteti të përbërë nga të krishterë hebrenj dhe johebrenj që nga koha. ka theksim mbi rrënjët e shkrimeve të shenjta të misionit johebrenj (shih përdorimin e Isaisë 49:6 te Luka–Veprat). Testimi i ADN-së mbi atë që tradita e krishterë mendon të jetë trupi i tij ka zbuluar se është me prejardhje siriane.

Nëse Luka ishte jehud apo jo, apo diçka në mes, është e qartë nga cilësia e gjuhës greke të përdorur në Veprat e Lukës se autori, që sipas traditës krishtere ishte Luka, ishte një nga autorët më të arsimuar të Dhiatës së Re. Aludimet dhe referencat e vetëdijshme dhe të qëllimshme të autorit dhe citimet e autorëve të lashtë grekë klasikë dhe helenistikë, si Homeri, Ezopi, Epimenidi, Euripidi, Platoni dhe Aratusi tregojnë se ai ishte i njohur me tekstet aktuale letrare greke. Ky njohje ka shumë të ngjarë të rrjedhë nga përvojat e tij si i ri i kurrikulës arsimore shumë homogjene heleniste (ἐγκύκλιος παιδεία, *enkyklios paideia*) që ishte përdorur dhe do të vazhdonte të përdoret për shekuj në të gjithë Mesdheun lindor.

Përmendja më e hershme e Lukës është në Letrën drejtuar Filemonit, kapitulli 1, vargu 24. Ai përmendet gjithashtu në Kolosianëve 4:14 dhe 2 Timoteut 4:11, Rrëfimi tjetër më i hershëm i Lukës është në prologun anti-Marcionit të Ungjillit të Lukës, një dokument që dikur mendohej se daton në shekullin e 2-të, por që kohët e fundit është datuar në shekullin e 4-të të vonë.

Epiphanius thotë se Luka ishte një nga shtatëdhjetë apostujt (Panarion 51.11), dhe Joan Gojarti tregon në një moment se "vëllai" që Pali përmend në Letrën e Dytë drejtuar Korintasve 8:18 është ose Luka ose Barnaba (Homilia 18 mbi Korintasve të Dytë mbi 2 Korintasve 8:18).

Nëse dikush pranon se Luka ishte me të vërtetë autori i Ungjillit që mban emrin e tij dhe Veprat e Apostujve, disa detaje të jetës së tij personale mund të supozohen në mënyrë të arsyeshme. Ndërsa ai e përjashton veten nga ata që ishin dëshmitarë okularë të shërbesës së Jezusit, ai përdor vazhdimisht fjalën ne në përshkrimin e misioneve të Palit te Veprat e Apostujve, duke treguar se ai ishte personalisht atje në ato kohë.

Ky koment ka bërë tradicionalisht komentuesit të arrijnë në përfundimin se Luka ishte një johebre. Nëse kjo do të ishte e vërtetë, do ta bënte Lukën të vetmin shkrimtar të Dhiatës së Re që mund të identifikohet qartë se nuk është hebre. Megjithatë, kjo nuk është e vetmja mundësi. Edhe pse Luka konsiderohet të ketë qenë një i krishterë johebre, disa studiues besojnë se ai ka qenë një jehud i helenizuar. Shprehja mund të përdoret po aq lehtë për të bërë dallimin midis atyre të krishterëve që respektonin rreptësisht ritualet e judaizmit dhe atyre që nuk i respektonin.

Prania e Lukës në Romë me Apostullin Pal afër fundit të jetës së Palit u vërtetua nga 2 Timoteut 4:11: "Vetëm Luka është me mua". Në kapitullin e fundit të Librit të Veprave të Apostujve, që i atribuohet gjerësisht Lukës, ka disa tregime në vetën e parë që pohojnë gjithashtu praninë e Lukës në Romë, duke përfshirë Veprat e Apostujve 28:16: "Dhe kur erdhëm në Romë..." Sipas disa tregimeve, Luka gjithashtu kontribuoi në autorësinë e letrës drejtuar hebrenjve.

Luka vdiq në moshën 84 vjeçare në Boeotia, sipas një "tradite mjaft të hershme dhe të përhapur". Sipas Nikephoros Kallistos Xanthopoulos, historian grek i shekullit të 14-të (dhe të tjerë), varri i Lukës ndodhej në Tebë, nga ku reliket e tij u transferuan në Kostandinopojë në vitin 357.

## Autorësia e Lukës dhe Veprave
Ungjilli i Lukës nuk e përmend autorin e tij. Ungjilli nuk ishte, as pretendon të jetë, i shkruar nga dëshmitarë të drejtpërdrejtë të ngjarjeve të raportuara, ndryshe nga Veprat e Apostujve që fillojnë në kapitullin e gjashtëmbëdhjetë. Megjithatë, në shumicën e përkthimeve autori sugjeron se ata kanë hetuar ngjarjet e librit dhe shënon emrin (Theophilus) të atij të cilit po i shkruajnë.

Dorëshkrimi më i hershëm i Ungjillit (Papyrus 75 = Papyrus Bodmer XIV-XV), daton rr. 200 e.r., ia atribuon veprën Lukës; siç ka shkruar Ireneu rr. 180 e.r. dhe fragmenti Muratorian, një dorëshkrim latin i shekullit të 7-të që mendohet se është kopjuar dhe përkthyer nga një dorëshkrim grek i vjetër deri në vitin 170 e.r..

Ungjilli i Lukës dhe Veprat e Apostujve përbëjnë një vepër me dy vëllime të cilën studiuesit e quajnë Luka-Veprat e Apostujve. Së bashku ato përbëjnë 27,5% të Dhiatës së Re, kontributi më i madh i një autori të vetëm.

## Shënime
## Referime
### Referime 
*
* 
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* Documenting an international congress in Padua in 2000 on the topic of Luke the evangelist, including his relics.
*
*
* (In Greek and Latin parallel)
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### Lexim më tutje
* I. Howard Marshall. *Luke: Historian and Theologian*. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
* F. F. Bruce, *The Speeches in the Acts of the Apostles .* London: The Tyndale Press, 1942.
* Helmut Koester. *Ancient Christian Gospels*. Harrisburg, PA: Trinity Press International, 1999.
* Burton L. Mack. *Who Wrote the New Testament?: The Making of the Christian Myth*. San Francisco, CA: HarperCollins, 1996.
* J. Wenham, "The Identification of Luke", *Evangelical Quarterly* 63 (1991), 3–44