Lufta në Afganistan (2001–2021)

parapamje|250x250px|Trupat amerikane në një përleshje zjarri me kryengritësit talebanë në provincën Kunar; Një amerikan F-15S Strike Eagle që hedh 2000 paund JDAM në një shpellë në Afganistanin lindor; një ushtar afgan që vëzhgon në majë të një Humvee; Ushtarët afganë dhe amerikanë lëvizin nëpër borë në provincën Logar; luftëtarët talebanë fitimtarë pasi siguruan Kabulin; një ushtar afgan që vëzhgon një luginë në provincën Parwan; Trupat britanike përgatiten të hipin në një Chinook gjatë Operacionit Black Prince.
**Lufta në Afganistan** ishte një konflikt i armatosur nga viti 2001 deri në vitin 2021. Filloi kur një koalicion ushtarak ndërkombëtar i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara nisi një pushtim të Afganistanit, duke rrëzuar Emiratin Islamik të sunduar nga Talibanët dhe duke krijuar Republikën Islamike të njohur ndërkombëtarisht 3 vjet më vonë. Konflikti përfundimisht përfundoi me ofensivën e talebanëve të vitit 2021, e cila përmbysi Republikën Islamike dhe rivendosi Emiratin Islamik. Ishte lufta më e gjatë në historinë ushtarake të Shteteve të Bashkuara, duke tejkaluar kohëzgjatjen e Luftës së Vietnamit (1955–1975) me afërsisht 6 muaj.

Pas sulmeve të 11 shtatorit, presidenti i SHBA-së Xhorxh W. Bush kërkoi që talibanët të ekstradojnë menjëherë udhëheqësin e Al-Kaedës, Osama bin Laden në Shtetet e Bashkuara; Talibanët refuzuan dhe SHBA-të shpallën Operacionin Enduring Freedom, si pjesë e luftës kundër terrorit të shpallur më parë. Afganistani u pushtua dhe talebanët dhe aleatët e tyre u dëbuan shpejt nga qendrat kryesore të popullsisë nga forcat e udhëhequra nga SHBA, duke mbështetur Aleancën Veriore kundër Talibanëve; megjithatë, bin Laden u zhvendos në Pakistanin fqinj. Koalicioni i udhëhequr nga SHBA-ja mbeti në Afganistan, duke formuar një mision sigurie (ISAF) të sanksionuar nga Kombet e Bashkuara - me qëllimin e krijimit të një autoriteti të ri demokratik në vend që do të parandalonte kthimin e talebanëve në pushtet. U krijua një administratë e re e përkohshme afgane dhe nisën përpjekjet ndërkombëtare për rindërtim. Në vitin 2003, talebanët ishin riorganizuar nën themeluesin e tyre, Mullah Omar, dhe filluan një kryengritje të gjerë kundër qeverisë së re afgane dhe forcave të koalicionit. Kryengritësit nga talebanët dhe grupet e tjera islamike zhvilluan një luftë asimetrike, duke luftuar luftë guerile në fshatëra, sulme vetëvrasëse kundër objektivave urbane dhe hakmarrje kundër bashkëpunëtorëve të perceptuar afganë. Deri në vitin 2007, pjesë të mëdha të Afganistanit ishin rimarrë nga talebanët. Si përgjigje, koalicioni dërgoi një fluks të madh trupash për operacione kundër kryengritjes, me një strategji "të qartë dhe të mbajë" për fshatrat dhe qytetet; ky fluks arriti kulmin në vitin 2011, kur rreth 140,000 trupa të huaja po vepronin nën komandën e ISAF në të gjithë Afganistanin.

Një operacion i fshehtë i SHBA-së duke përdorur bazat në Afganistan çoi në vrasjen e Osama bin Ladenit në maj 2011 dhe udhëheqësit e NATO-s filluan të planifikonin një strategji daljeje. Më 28 dhjetor 2014, NATO përfundoi zyrtarisht operacionet luftarake të ISAF-it në Afganistan dhe zyrtarisht ia transferoi përgjegjësinë e plotë të sigurisë qeverisë afgane. Në pamundësi për të eliminuar talebanët përmes mjeteve ushtarake, forcat e koalicionit (dhe veçmas, qeveria afgane e udhëhequr nga Ashraf Ghani) iu drejtuan diplomacisë për t'i dhënë fund konfliktit. Këto përpjekje arritën kulmin me marrëveshjen SHBA-Taliban në shkurt 2020, e cila përcaktoi tërheqjen e të gjitha trupave amerikane nga Afganistani deri në vitin 2021. Në këmbim, talebanët u zotuan të parandalojnë çdo grup militant nga organizimi i sulmeve nga territori afgan kundër SHBA-së dhe aleatëve të saj. Megjithatë, qeveria afgane nuk ishte palë në marrëveshje dhe hodhi poshtë kushtet e saj. Duke përkuar me tërheqjen e trupave, talebanët filluan një ofensivë të gjerë gjatë gjithë verës së vitit 2021, duke rivendosur me sukses kontrollin e tyre mbi Afganistanin, duke përfshirë kryeqytetin Kabul më 15 gusht. Në të njëjtën ditë, presidenti i fundit i Republikës Islamike, Ashraf Ghani, u largua nga vendi; talebanët shpallën fitoren dhe lufta u mbyll zyrtarisht. Deri më 30 gusht, avioni i fundit ushtarak amerikan u nis nga Afganistani, duke i dhënë fund pranisë së zgjatur ushtarake të udhëhequr nga SHBA në vend.

Në përgjithësi, lufta vrau rreth 176,000–212,000+ njerëz, duke përfshirë 46,319 civilë. Ndërsa më shumë se 5.7 milionë ish-refugjatë u kthyen në Afganistan pas pushtimit të vitit 2001, në kohën kur talebanët u kthyen në pushtet në vitin 2021, 2.6 milionë afganë mbetën refugjatë, ndërsa 4 milionë të tjerë u zhvendosën brenda vendit.

= Shiko edhe =

* Rënia e Kabulit (2021)

= Referime =