Historia e futbollit

parapamje|259x259px|*Kriketi dhe Futbolli*, një nga librat më të hershëm rreth futbollit, botuar nga Beadle & Co. në Nju Jork në vitin 1866. Ai përmbante rregullat dhe ligjet e lojës.
**Historia e futbollit** daton të paktën që nga kohërat mesjetare.    FIFA citon se Cuju në Kinën e lashtë është forma më e hershme e një loje me shkelm për të cilën ka prova shkencore, një manual ushtarak nga dinastia Han, dhe i ngjan shumë futbollit modern të shoqatave. Lojëra të ngjashme u luajtën në Japoninë, Greqinë dhe Romën e lashtë.  Dëshmia e parë e shkruar e një ndeshjeje futbolli erdhi në Angli rreth vitit 1170.

Zhvillimi i futbollit të shoqatave ka origjinën në lojërat mesjetare me top dhe lojërat e shkollave publike angleze . Loja moderne e futbollit të shoqatave filloi në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë nga përpjekjet e klubeve angleze të futbollit për të standardizuar grupet e ndryshme të rregullave të futbollit, duke kulmuar me formimin e Shoqatës së Futbollit (FA) në Londër, Angli, në 1863, dhe nxjerrjen e Rregullave të Lojës në të njëjtin vit.   "Ligjet e Lojës" më vonë iu besuan Bordit Ndërkombëtar të Shoqatës së Futbollit (IFAB) dhe më pas u miratuan nga Federata Ndërkombëtare e Futbollit të shoqatave (FIFA). Ky grup rregullash të hartuara nga FA u lejonte klubeve të luanin me njëri-tjetrin pa mosmarrëveshje dhe ndalonte një numër praktikash të diskutueshme, veçanërisht si hakimin ashtu edhe trajtimin e topit (përveç nga portierët) gjatë lojës së hapur. Pas takimit të pestë të Shoqatës, u shfaq një përçarje midis futbollit të shoqatave dhe futbollit të luajtur sipas rregullave të Shkollës së Rugbit, i cili më vonë u bë futbolli i rugbit .

Përveç garave të dedikuara, futbolli ka qenë gjithashtu një sport olimpik që nga Lojërat e dyta moderne Olimpike Verore në Paris, Francë, në vitin 1900. 

## Vështrim historik 
Futbolli si njëri nga sportet më të vjetra, më të përhapura dhe më të dashura në botë ka një të kaluar shumë të gjatë. Rrënjët e tij shtrihen thellë në histori, në lojëra të lashta me top që janë luajtur në shumë vende dhe kultura të ndryshme. Në **Kinën e lashtë**, rreth shekullit II para erës sonë, ekzistonte një lojë e quajtur **“Cuju”**, ku lojtarët godisnin topin me këmbë për ta futur në një rrjet të ngritur nga mëndafshi — një formë e hershme e futbollit. Lojëra të ngjashme njihen edhe në **Greqinë e lashtë**, me lojën **“Episkyros”**, dhe në **Romën e lashtë**, me **“Harpastum”**, ku përdorimi i këmbëve dhe bashkëpunimi midis lojtarëve ishin thelbësorë. Këto forma primitive, ndonëse shumë të ndryshme nga futbolli i sotëm, përmbanin frymën e garës dhe të lojës kolektive që do të karakterizonte sportin modern.

Në Mesjetë, në qytetet evropiane, u zhvilluan forma popullore të lojës me top që shpesh ishin të dhunshme dhe të pakontrolluara. Në Angli, ato njiheshin si “mob football”, dhe përfshinin pjesëmarrjen e dhjetëra apo qindra lojtarëve që përpiqeshin të çonin topin në një vend të caktuar të qytetit. Këto lojëra zhvilloheshin nëpër rrugë, fusha apo edhe midis fshatrave, dhe zakonisht nuk kishin rregulla të qëndrueshme. Megjithatë, ato shërbyen si bazë për përhapjen e një kulture të re sportive që më vonë do të institucionalizohej.

Futbolli modern filloi të marrë formën e vet të njohur në shekullin XIX, në Mbretërinë e Bashkuar. Në këtë periudhë, me zgjerimin e sistemit arsimor dhe themelimin e shkollave publike e universiteteve, u ndje nevoja për të unifikuar rregullat e lojës që ndryshonin nga një vend në tjetrin. Kështu, në vitin 1863, në Londër u themelua Shoqata e Futbollit (The Football Association – FA), e cila kodifikoi për herë të parë rregullat zyrtare të futbollit, duke e ndarë qartë nga rugby, një sport që deri atëherë kishte shumë ngjashmëri. Ky moment shënon lindjen zyrtare të futbollit modern.

Nga Anglia, futbolli u përhap me shpejtësi në të gjithë Evropën, Amerikën e Jugut dhe më pas në mbarë botën, kryesisht falë marinës britanike, tregtarëve, punëtorëve dhe studentëve që e shpërndanë këtë lojë në vendet ku shkonin. Në fund të shekullit XIX, u krijuan klubet e para profesioniste dhe u organizuan garat e para zyrtare kombëtare, si **FA Cup** në Angli. Popullariteti i sportit u rrit në mënyrë të jashtëzakonshme, duke e shndërruar futbollin në një fenomen shoqëror e kulturor.

Në vitin 1904, në Paris u themelua FIFA (Fédération Internationale de Football Association), me qëllim bashkimin e federatave kombëtare dhe përcaktimin e rregullave ndërkombëtare të lojës. Më vonë, në vitin 1930, u organizua për herë të parë Kupa e Botës e Futbollit (FIFA World Cup) në Uruguai, një ngjarje që u bë shumë shpejt turneu më i rëndësishëm dhe më i ndjekur sportiv në nivel global. Përveç saj, u krijuan edhe turne të tjera madhore si Kampionati Evropian i Futbollit (UEFA Euro) dhe garat ndërklubore, përfshirë Ligën e Kampionëve të UEFA-s (UEFA Champions League), të cilat mbeten sot kulmet e futbollit kontinental.   

Në zhvillimin e futbollit kanë luajtur rol të madh edhe përparimet teknike dhe taktike. Nga një lojë e thjeshtë ku theksi vihej tek forca dhe instinkti, futbolli është kthyer në një disiplinë strategjike që kërkon inteligjencë, koordinim, përgatitje fizike dhe aftësi të jashtëzakonshme teknike. Futbollistë si Pelé, Diego Armando Maradona, Johan Cruyff, Michel Platini, Zinedine Zidane, Cristiano Ronaldo dhe Lionel Messi kanë lënë gjurmë të pashlyeshme, duke e ngritur këtë sport në nivel arti.

Në ditët e sotme, futbolli është shumë më tepër se një garë sportive. Ai është një gjuhë universale që bashkon popujt, kulturat dhe brezat, një mënyrë shprehjeje kolektive që përçon pasion, solidaritet dhe krenari kombëtare. Me më shumë se 200 shtete anëtare të FIFA-s dhe miliarda tifozë në mbarë globin, futbolli mbetet sporti më i dashur, më i ndjekur dhe më me ndikim në historinë e njerëzimit.   

### Historiku i futbollit shqiptar
Futbolli shqiptar ka një histori të pasur që shtrihet për më shumë se një shekull dhe është i lidhur ngushtë me zhvillimet shoqërore, politike e kulturore të vendit. Rrënjët e tij nisin në fillim të shekullit XX, në kohën e Rilindjes Kombëtare, kur në qytetet bregdetare si Shkodra, Korça, Durrësi e Vlora, të rinjtë filluan të luanin futboll nën ndikimin e shkollave të huaja, tregtarëve dhe detarëve të huaj që vizitonin Shqipërinë. Qyteti i Shkodrës njihet si djepi i futbollit shqiptar, ku në vitin 1908 u zhvillua ndeshja e parë e dokumentuar, ndërsa në vitin 1913 u themelua shoqëria sportive “Indipendenca” në Vlorë, e cila përfaqësoi për herë të parë Shqipërinë në një ndeshje ndërkombëtare, në Selanik, kundër një skuadre ushtarake greke.

Në vitet ’20 dhe ’30, futbolli filloi të organizohej në mënyrë më të strukturuar. U krijuan klubet e para sportive si Vllaznia e Shkodrës (1919), SK Tirana (1920), Teuta e Durrësit (1920) dhe Skënderbeu i Korçës (1925). Po në këtë periudhë, futbolli u shndërrua në sportin më të dashur për të rinjtë shqiptarë. Në vitin 1930 u zhvillua kampionati i parë kombëtar, ku morën pjesë gjashtë skuadra, dhe titullin e parë e fitoi SK Tirana. Ky kampionat shënoi themelimin e futbollit zyrtar shqiptar dhe krijimin e një tradite që do të ruhej edhe pas ndryshimeve të mëdha politike.

Më 6 qershor 1932 u themelua Federata Shqiptare e Futbollit (FSHF), e cila në vitin 1932 u pranua si anëtare e FIFA-s, duke bërë që Shqipëria të njihej ndërkombëtarisht në arenën sportive. Megjithatë, periudha e Luftës së Dytë Botërore e ndërpreu përkohësisht zhvillimin e sportit, por menjëherë pas saj futbolli u ringjall me energji të reja. Pas vitit 1946, në kushtet e regjimit komunist, futbolli mori formën e një organizimi shtetëror, me klube që përfaqësonin institucione të ushtrisë, policisë dhe punëtorisë. Pikërisht në këtë vit, Shqipëria fitoi Kupën Ballkanike, një sukses i rëndësishëm që mbetet i vetmi trofe ndërkombëtar në historinë e kombëtares sonë.

Në dekadat që pasuan, futbolli shqiptar u bë pjesë e rëndësishme e jetës së përditshme. Klube të tilla si Partizani, Dinamo, Vllaznia, Flamurtari, Elbasani dhe Kukësi u bënë simbole qytetesh dhe burim krenarie lokale. Në periudhën e izolimit politik, pjesëmarrja ndërkombëtare ishte e kufizuar, por gjithsesi Shqipëria arriti disa rezultate të mira në kualifikimet evropiane, ndërsa klubet shqiptare zhvilluan ndeshje të rëndësishme me skuadra të njohura europiane.

Pas viteve ’90, me rënien e sistemit komunist, futbolli shqiptar hyri në një periudhë transformimi të thellë. Shumë lojtarë shqiptarë nisën të luanin në klube të huaja, duke përmirësuar ndjeshëm cilësinë dhe përvojën e futbollit tonë. FSHF u riorganizua dhe futbolli filloi të përshtatej me standardet evropiane. Krijimi i një brezi të ri lojtarësh profesionistë dhe përfshirja e diasporës shqiptare sollën një zhvillim të dukshëm të ekipit kombëtar.

Pika më e ndritur e historisë së futbollit shqiptar u arrit në vitin 2016, kur Kombëtarja Shqiptare e drejtuar nga trajneri Gianni De Biasi u kualifikua për herë të parë në Kampionatin Evropian të Futbollit (UEFA Euro 2016) që u zhvillua në Francë. Shqipëria arriti të fitojë edhe një ndeshje historike ndaj Rumanisë, duke përfaqësuar me dinjitet ngjyrat kuqezi në arenën më të madhe të kontinentit. Ky sukses u pa si një moment krenarie kombëtare dhe si dëshmi e përparimit të futbollit shqiptar.

Një rol të rëndësishëm në këtë zhvillim ka luajtur edhe diaspora shqiptare, veçanërisht lojtarët me origjinë nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Zvicra dhe Evropa Perëndimore, të cilët kanë qenë pjesë e rëndësishme e kombëtares. Futbollistë si Lorik Cana, Valdet Rama, Burim Kukeli, Taulant Xhaka, Etrit Berisha, Milot Rashica, Vedat Muriqi dhe Amir Rrahmani përfaqësojnë një brez të ri që ka lidhje të forta me Shqipërinë dhe Kosovën, duke dëshmuar përbashkimin shpirtëror të futbollit mbarëshqiptar. Bashkëpunimi i FSHF-së me Federatën e Futbollit të Kosovës (FFK) dhe me komunitetet sportive jashtë vendit ka ndihmuar në ngritjen e një identiteti të përbashkët kombëtar në fushën e sportit.

Sot, futbolli në Shqipëri vazhdon të zhvillohet me investime në infrastrukturë, akademi të reja për të rinjtë dhe përmirësim të nivelit profesional. Stadiume moderne si “Air Albania” në Tiranë dhe “Loro Boriçi” në Shkodër përfaqësojnë një epokë të re për sportin më të dashur të shqiptarëve. Futbolli shqiptar mbetet një pasqyrë e shpresës, përkushtimit dhe unitetit kombëtar, duke ruajtur gjithmonë pasionin e pandalshëm që e ka karakterizuar që nga ndeshjet e para të fillimshekullit XX e deri në ditët e sotme.

### Historiku i futbollit në Kosovë
Futbolli në Kosovë ka një histori të gjatë dhe të lidhur ngushtë me zhvillimet shoqërore, kulturore dhe politike të vendit. Kjo histori nisi në fillim të shekullit XX, kur loja me top filloi të përhapej në viset shqiptare të Kosovës nën sundimin e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, më vonë Jugosllavisë. Qytetet si Prishtina, Prizreni, Peja, Gjakova, Mitrovica dhe Vushtrria ishin ndër të parat ku futbolli u luajt në mënyrë të organizuar nga të rinjtë vendas dhe nga nxënësit që kishin njohur këtë sport gjatë shkollimit jashtë Kosovës.

Sipas Fahri Buçincës, ndeshja e parë e futbollit në Kosovë u zhvillua në vitin 1916, në qytetin e Vushtrrisë, në lagjen e Badivukëve. Në atë kohë, në këtë sektor ishin të vendosur ushtarët austro-hungarezë, të cilët organizuan dhe luajtën për herë të parë një lojë futbolli në këtë qytet të lashtë. Kjo ngjarje u mirëprit me entuziazëm nga banorët vendas, të cilët pas shekujve të gjatë të sundimit osman e panë ardhjen e austro-hungarezëve si fillimin e një epoke të re. Përveç njohjes me sportin e futbollit, ajo periudhë solli edhe hapjen e shkollave të para në gjuhën amtare dhe fitimin e disa të drejtave të reja që kishin munguar për pesë shekuj. 

Ekipet e para të futbollit në Kosovë u formuan në vitet 1920–1930, si KF Gjakova, KF Prizreni, KF Prishtina, KF Trepça dhe KF Vushtrria. Ndonëse në fillim luhej në kushte të vështira dhe pa fusha të mirëfillta, pasioni për futbollin u rrit shpejt. Ndeshjet zhvilloheshin kryesisht në kuadër të federatave rajonale të Jugosllavisë, ku klubet kosovare shpesh ndesheshin me ekipe nga qytetet e tjera të federatës.

Pas Luftës së Dytë Botërore, me krijimin e RSF të Jugosllavisë, futbolli në Kosovë mori një formë më të organizuar. U themelua Shoqata e Futbollit e Kosovës, që përfshihej në sistemin e Federatës së Futbollit të Jugosllavisë. Klubet kosovare morën pjesë në ligat republikane e federale, dhe disa prej tyre arritën sukses të dukshëm. KF Prishtina ishte klubi më i suksesshëm, duke u ngjitur deri në Ligën e Parë të Jugosllavisë në fillim të viteve ’80, ku u përball me skuadra të njohura si Crvena Zvezda, Partizani dhe Dinamo Zagreb. Në këtë periudhë, futbolli kosovar përjetoi një ngritje të madhe, me stadiume të mbushura dhe me një brez të artë futbollistësh, si Fadil Vokrri, i cili më vonë u bë një figurë legjendare e futbollit shqiptar dhe ndër më të dashurit në Kosovë.

Pas shpërbërjes së Jugosllavisë dhe tensioneve të viteve ’90, futbolli kosovar u përball me vështirësi të jashtëzakonshme. Pushtimi dhe segregimi etnik nën regjimin serb sollën përjashtimin e shqiptarëve nga strukturat zyrtare të sportit. Megjithatë, në një akt të jashtëzakonshëm vetëorganizimi, në vitin 1991 u themelua Liga e Pavarur e Futbollit e Kosovës, e cila zhvillohej në mënyrë ilegale në fusha fshatrash, oborre shkollash dhe terrene të improvizuara. Ky sistem paralel u bë simbol i rezistencës dhe qëndresës kombëtare përmes sportit, duke e mbajtur gjallë shpirtin sportiv edhe në kohë shtypjeje.

Pas luftës së vitit 1999, me administrimin ndërkombëtar të Kosovës, futbolli nisi një periudhë të re rindërtimi. U riorganizua Federata e Futbollit e Kosovës (FFK), dhe u krijuan ligat vendore, duke përfshirë Superligën e Kosovës. Megjithatë, për shumë vite, klubet dhe përfaqësuesja e Kosovës nuk mund të merrnin pjesë në garat ndërkombëtare, për shkak të mosnjohjes zyrtare. Pavarësia e Kosovës në vitin 2008 hapi një kapitull të ri politik, por njohja sportive kërkoi ende përpjekje të mëdha.

Një moment historik ndodhi më 3 maj 2016, kur FIFA pranoi Federatën e Futbollit të Kosovës si anëtare me të drejta të plota, pas një procesi të gjatë diplomatik dhe sportiv. Menjëherë më pas, Kosova u pranua edhe në UEFA, duke u bërë pjesë e familjes evropiane të futbollit. Ndeshja e parë zyrtare ndërkombëtare e Kombëtares së Kosovës u zhvillua po atë vit, në kuadër të kualifikimeve për Kampionatin Botëror “Rusia 2018”.

Që prej asaj kohe, futbolli në Kosovë ka njohur zhvillim të shpejtë. Janë ndërtuar stadiume moderne, si Stadiumi “Fadil Vokrri” në Prishtinë, dhe janë organizuar kampionate më të strukturuara e profesioniste. Ekipet si KF Drita, KF Ballkani, KF Llapi, KF Prishtina dhe KF Gjilani kanë përfaqësuar vendin në garat evropiane, duke shënuar rezultate gjithnjë e më të mira. Suksesi i KF Ballkanit në Conference League, ku arriti të kalojë në fazën e grupeve, u konsiderua një arritje historike për futbollin kosovar.

Sot, futbolli në Kosovë është bërë pjesë e identitetit kombëtar dhe krenarisë qytetare. Ai përfaqëson jo vetëm një sport, por një histori rezistence, bashkimi dhe përparimi. Me një brez të ri lojtarësh që po afirmohen në arenën ndërkombëtare, si Milot Rashica, Vedat Muriqi, Amir Rrahmani dhe Valon Berisha, futbolli kosovar po dëshmon se pasioni, vullneti dhe qëndrueshmëria mund të ndërtojnë një rrëfim suksesi nga themeli.

## Shih edhe 
* Historia e futbollit shqiptar
* Historia e futbollit në Kosovë
* Historia e ekipit kombëtar të futbollit të Shqipërisë

## Literatura 
* Butler, Bryon (1991). The Official History of the Football Association. Harpenden, Hertfordshire, Reino Unido: Queen Anne Press. ISBN 0-356-19145-1.
* Harvey, Adrian (2005). Football, the First Hundred Years: The Untold Story. Reino Unido: Routledge. ISBN 0-415-35018-2.
* Murray, Bill (1996). The World's Game: A History of Soccer. Champaign, Illinois, Estados Unidos: University of Illinois Press. ISBN 0-252-06718-5.
* Witzig, Richard (2006). The Global Art of Soccer. Harahan, Louisiana, Estados Unidos: CusiBoy Publishing. ISBN 0-9776688-0-0.

## Lidhje të jashtme 
* Muzeu Mbretëror i Inxhinierëve Kur Sappers fituan Kupën FA (1875)
* Historia e futbollit anglez

## Referime