Racionaliteti

**Racionaliteti** është cilësia e të qenit i udhëhequr ose i bazuar në arsye. Në këtë drejtim, një person vepron në mënyrë racionale nëse ka një arsye të mirë për atë që bën, ose një besim është racional nëse bazohet në prova të forta. Kjo cilësi mund të zbatohet për një aftësi, si në një kafshë racionale, për një proces psikologjik, si arsyetimi, për gjendjet mendore, si besimet dhe synimet, ose për personat që zotërojnë këto forma të tjera racionaliteti. Një gjë që i mungon racionaliteti është ose racionale, nëse është jashtë domenit të vlerësimit racional, ose irracionale, nëse i përket këtij domeni, por nuk i përmbush standardet e tij.

Ka shumë diskutime rreth veçorive thelbësore të përbashkëta nga të gjitha format e racionalitetit. Sipas llogarive të arsyeshmërisë, të jesh racional do të thotë të jesh i përgjegjshëm ndaj arsyeve. Për shembull, retë e errëta janë një arsye për të marrë një ombrellë, prandaj është e arsyeshme që një agjent ta bëjë këtë si përgjigje. Një rival i rëndësishëm i kësaj qasjeje janë llogaritë e bazuara në koherencë, të cilat e përkufizojnë racionalitetin si koherencë të brendshme midis gjendjeve mendore të agjentit. Në këtë drejtim janë sugjeruar shumë rregulla koherence, për shembull, se njeriu nuk duhet të ketë besime kontradiktore ose se duhet të synojë të bëjë diçka nëse beson se duhet ta bëjë atë. Llogaritë e bazuara në qëllime karakterizojnë racionalitetin në lidhje me qëllimet, siç është marrja e së vërtetës në rastin e racionalitetit teorik. Internalistët besojnë se racionaliteti varet vetëm nga mendja e personit. Eksternalistët pretendojnë se faktorët e jashtëm mund të jenë gjithashtu të rëndësishëm. Debatet rreth normativitetit të racionalitetit kanë të bëjnë me çështjen nëse dikush duhet të jetë gjithmonë racional. Një diskutim i mëtejshëm është nëse racionaliteti kërkon që të gjitha besimet të rishikohen nga e para, në vend që t'u besohet besimeve para-ekzistuese.

Lloje të ndryshme racionaliteti diskutohen në literaturën akademike. Dallimi më me ndikim është midis racionalitetit teorik dhe praktik. Racionaliteti teorik ka të bëjë me racionalitetin e besimeve. Besimet racionale bazohen në prova që i mbështesin ato. Racionaliteti praktik ka të bëjë kryesisht me veprimet. Kjo përfshin disa gjendje mendore dhe ngjarje që i paraprijnë veprimeve, si qëllimet dhe vendimet. Në disa raste, të dyja mund të bien ndesh, si kur racionaliteti praktik kërkon që dikush të adoptojë një besim irracional. Një dallim tjetër është midis racionalitetit ideal, i cili kërkon që agjentët racional t'u binden të gjitha ligjeve dhe implikimeve të logjikës, dhe racionalitetit të kufizuar, i cili merr parasysh se kjo nuk është gjithmonë e mundur pasi fuqia llogaritëse e mendjes njerëzore është shumë e kufizuar. Shumica e diskutimeve akademike fokusohen në racionalitetin e individëve. Kjo është në kontrast me racionalitetin social ose kolektiv, i cili ka të bëjë me kolektivët dhe besimet dhe vendimet e tyre në grup.

Racionaliteti është i rëndësishëm për zgjidhjen e të gjitha llojeve të problemeve në mënyrë që të arrihet me efikasitet qëllimi. Është relevante dhe diskutohet në shumë disiplina. Në etikë, një pyetje është nëse dikush mund të jetë racional pa qenë njëkohësisht moral. Psikologjia është e interesuar se si proceset psikologjike zbatojnë racionalitetin. Kjo përfshin gjithashtu studimin e dështimeve për ta bërë këtë, si në rastin e paragjykimeve njohëse. Shkencat njohëse dhe të sjelljes zakonisht supozojnë se njerëzit janë mjaftueshëm racionalë për të parashikuar se si mendojnë dhe veprojnë. Logjika studion ligjet e argumenteve të sakta. Këto ligje janë shumë të rëndësishme për racionalitetin e besimeve. Një koncept shumë ndikues i racionalitetit praktik jepet në teorinë e vendimeve, e cila thotë se një vendim është racional nëse opsioni i zgjedhur ka dobinë më të lartë të pritur. Fusha të tjera relevante përfshijnë teorinë e lojës, Bayesianism, ekonominë dhe inteligjencën artificiale.

## Shiko edhe 
* Joracionaliteti

## Referime