Taoizmi

parapamje|Karakteri kinez për fjalën "Tao" është 道
**Taoismi** (kineze: 道; pinyin: Dào; "Rruga ose Udha") Tao është një ide themelore në shumicën e shkollave filozofike kineze; në Taoizëm, megjithatë, ajo nënkupton parimin që është burimi, modeli dhe përmbajtja e çdo gjëje që ekziston. Taoizmi ndryshon nga konfucianizmi duke mos theksuar ritualet e ngurta dhe rendin shoqëror. Etika taoiste ndryshon në varësi të shkollës së veçantë, por në përgjithësi tentojnë të theksojnë wu wei (veprim pa qëllim), "natyralizëm", thjeshtësi, spontanitet, dhe Tre thesaret: 慈 "dhembshuri", "kursim" dhe 不敢 為 天下 先 "përulësi".

## Origjina e Taoizmit 
Tradicionalisht shkencëtarët kanë ndjekur gjurmët e parë të "shpirtit Taoist" tek eremitët "proto-Taoist" që dalin sporadike në Analektët, duke u përballur me Konfucin dhe dishepujt e tij, pasi ata udhëtonin nëpër sundimtarë të ndryshëm ose iknin nga ata. Mesazhi i tyre i përafërt ishte një version i hershëm i pastrimit jangist përmes tërheqjes nga shoqëria. Një kandidat tjetër për këtë status "proto-Taoist", Yang Zhu, e njohim kryesisht nga sulmet e Mençiusit. Sipas Mençiusit, Yang Zhu nxiti kundërshtimin ndaj shoqërisë dhe politikës nga një egoizëm etik.

Në thelb të tij, ka një shqetësim që mund të konsiderohet taoist se konvencioneve dhe strukturave sociale u shkaktojnë dëme spontanitetit tonë natyror dhe ndërhyjnë në funksionimin efikas të fuqive tona natyrale.

Mozi mund të renditet si një "paraditës" i Taoizmit, pasi në shumë aspekte, fragmentet në Zhuangzi e trajtojnë polemikën Mohiste me Konfucianist si një objektiv kritik (shembuj të teorive të rivalëve të parë renditjes së Tao). Megjithatë, në të dy kuptimet tona teorike, Taoizmi mund të thuhet të ketë rrënjët te Mozi kundër Konfucianizmit (shekulli V p.e.s.).

Sfidimi i Mozi ndaj Konfucianizmit u përqendrua në kuptimin e tij kryesor se fakti që normat tradicionale janë tona, nuk garanton që t'i marrim ato si të sakta. Mozi kështu nisi kërkimin meta për një mënyrë të paanshme për të zgjedhur një Tao të parë rendor. Ai formuloi versionin fillestar të synimit të një morale të paanshme, të pandryshueshme në nivel universale. Të dy këto rezultate, më tej, përfshinin kuptime thelbësore teorike mbi konceptin e Tao-s. Mohistët zhvilluan shumicën e terminologjisë së analizës që morën në shqyrtim mendimtarët kinezë të tjerë, përfshirë Menciusin dhe Zhuangziun (Shihni Konceptet). Zhuangzi përdori këtë gjuhë me një shkathtësi të konsiderueshme në nënminimin skeptik të të gjitha pretendimeve për autoritet moral të veçantë.

Megjithatë, Mohizmi mbështeste një Tao normativ të parë rendor dhe ndiqte Konfucianizmin në parakushtin se një shoqëri e rregullt duhet të ndjekë një Tao të vetëm të pandryshueshëm. Pavarësisht se ata zhvilluan një llogaritje se si të arsyetosh një Tao dhe formuluan standardin e mjaftueshmërisë së Tao-s (pandryshueshmëria), ata nuk vunë re se këto standarde përbënin një meta-Tao - një Tao për zgjedhjen dhe interpretimin e një Tao të parë rendor. Kjo reflekton dështimin e tyre për të reflektuar mbi natyrën e Tao-s dhe më pas për të adresuar nëse dhe si një Tao i tillë ishte i njohshëm. Ata nuk ishin dakord me Konfucianizmin kryesisht për përmbajtjen e Taos shoqëror që duhet të vendosej në shoqëri nga autoriteti, duke adresuar vetëm nga perspektiva e tyre se si duhej zgjidhur kjo mosmarrëveshje. Taoizmi teorik u përqendrua në papajtueshmërinë e kësaj debate ru-moKonfucionizëm-Mohist.

## *Tao Te Ching* 
parapamje|341x341px|Laotzu duke udhëtuar nëpër një kurriz dheni nëpër një kalë të Hanit
Një temë qendrore e Tao Te Ching-ut është se korrelativet janë shprehje të lëvizjes së Tao-s. Korrelativët në filozofinë kineze nuk janë antonime ndaj njëra-tjetrës. Ata përfaqësojnë rrymat e realitetit: yin/yang, mashkull/femër; tepërt/mungesë; drejtues/pasues; aktiv/pasive. Kur dikush i afrohet plotësisë së jinit, jangu fillon të dalë në horizont dhe anasjelltas. Mësimet e tij mbi korrelacionin shpesh sugjerojnë për përkthyesit se Tao Te Ching është i mbushur me paradokse. Për shembull, kapitulli 22 thotë: "Ata që janë të çarë do të plotësohen. Ata që janë të përvuajtur do të bëhen të drejtë. Ata që janë bosh do të jenë të mbushur." Ndërsa këto duket të jenë paradoksale, më mirë kuptohen si korelative në kuptimin e tyre. Tao Te Ching thotë, "fjalët e sinqerta duket se janë paradoksale," duke sugjeruar, megjithatë, se ato nuk janë (kapitulli 78).

Tao Te Ching tregon se të magjistaret zbrazin veten, bëhen bosh nga dallimet e përdorura në gjuhën dhe kulturën konvencionale. Sëmurët kushtojnë vëmendje energjive të brendshme. Ata pastrojnë shikimin e tyre (kapitulli 10). Ata shfaqin natyrshmëri dhe thjeshtësi, duke u bërë si druri i pacarë (pu) (kapitulli 19). Ata jetojnë natyrshëm dhe lirshëm nga dëshirat e rrënjëzuara në dallimet që bën shoqëria njerëzore (kapitulli 37). 

Ata vendosen dhe dinë si të jenë të kënaqur (kapitulli 46). Tao Te Ching përdor disa analogji shumë të famshme për të forcuar pikën e saj. Sëmurët e dinë vlerën e zbrazëtisë, siç ilustrohet nga mënyra si përdoret zbrazëtia në një tas, derë, dritare, luginë ose klishe (kapitulli 11). Ata ruajnë femëroren (jin), në kuptimin se ata dinë si të jenë pritës ndaj Tao-s dhe fuqisë së saj (de) dhe nuk janë të pabalance duke favorizuar vërtetimin dhe veprimin (jang) (kapitulli 28). Ata ngarkojnë jin dhe shtrëngojnë jang, përzierin energjitë e brendshme dhe në këtë mënyrë arrijnë harmoni (he) (kapitulli 42). 

Ata që ndjekin Tao-n nuk përpjekin, nuk ndërhyjnë, as nuk përpiqen të kontrollojnë jetën e tyre (kapitulli 64). Ata nuk përpjekin të ndihmojnë jetën (kapitulli 55), as nuk përdorin zemrën-mendjen (xin) për të "zgjidhur" ose "kuptuar" çështjet dhe ngordhjet e dukshme të jetës (kapitulli 55). Vërtet, Tao Te Ching i kujton se ata që do të përpiqen të bëjnë diçka me botën do të dështojnë, ata në të vërtetë do të shkatërrojnë edhe veten dhe botën (kapitulli 29). 

Sëmurët nuk angazhohen në konflikte dhe debate, nuk përpiqen të provojnë pikëpamjen e tyre (kapitujt 22, 81). Ata janë të përkulshëm dhe të shtrëngueshëm, jo të rëndë dhe rezistive (kapitujt 76, 78). Ata janë si uji (kapitulli 8), gjejnë vendin e tyre, e tejkalojnë të ashpërën dhe të fortën me përkulmësi.

Hulumtimet e fundit po zhvillohen drejt një pajtimi se personat që zhvilluan dhe mblodhën mësimet e Tao Te Ching-ut kanë luajtur një rol në këshillimin e administratës civile, por ata mund të jenë gjithashtu praktikues të arteve rituale dhe atë që ne do ta quanim ritet fetare.

## *Zhuangzi* 
E teksti i dytë më i rëndësishëm i Daoizmit është Zhuangzi. Ky tekst është një koleksion historish dhe bisedash të mbajtura si të vërteta apo të imagjinuara. Zhuangzi mësoi se një set praktikash, përfshirë qetësinë meditative, ndihmon në arritjen e bashkëndjekjes me dao dhe në bërjen e një "personi të përsosur" (zhenren). Mënyra për të arritur këtë gjendje nuk është rezultat i tërheqjes nga jeta. Megjithatë, kërkon të zhbllokon ose të zbrazë veten nga vlerat konvencionale dhe demarkacionet e bëra nga shoqëria. 

Në Kapitullin 23 të Zhuangzi, një njeri i quajtur Nanrong Chu, duke pyetur karakterin Laozi për zgjidhjen e shqetësimeve të jetës së tij, mori përgjigje menjëherë: "Pse erdhe me tërë këtë turmë njerëzish?" Njeriu u ndal dhe konfirmoi se ishte vetëm, por Laozi kishte nënkuptuar se problemet e tij ishin rezultat i të gjithë barrës së idesë dhe mendimeve konvencionale që ai mbante me vete. Kjo barrë duhet të hidhet larg para se dikush të jetë zhenren, të lëvizë në wu-wei dhe të shprehë virtyt të thellë (de). Si Tao Te Ching-un, edhe Zhuangzi vlerëson wu-wei, veçanërisht në Kapitujt e Brendshëm, seksionet e Mbretit të Huang, dhe materialet e dishepujve të Zhuangzi në Kapitullin 19. Për shembujt e një jete të tillë, Zhuangzi kthehet te analogjitë e artizanëve, sportistëve (notuesve), anijeve të trageteve, njerëzve që kapin cikada, drushtinave, dhe madje edhe kasapëve. 

Një nga historitë më të famshme në tekst është ajo e Ding kasapit, i cili mësoi çfarë do të thotë wu-wei nëpërmjet përsosmërisë së profesionit të tij. Kur u pyet për aftësinë e madhe, Ding thotë: "Çfarë më intereson mua është dao, që tejkalon shkathtësinë. Kur fillimisht fillova të prerë dele, gjithçka që shikoja ishte vetë deleja. Pas tre vitesh më nuk shihja më gjithë delejen. Dhe tani - tani e bëj atë me shpirt dhe nuk shikoj me sytë e mi. Marrëdhënia dhe kuptimi kanë ndaluar dhe shpirti lëviz aty ku do. Unë ndjek natyrën e vetme, godas në hapësirat e mëdha, udhëheq thikën në hapësirat e mëdha dhe ndjek gjërat ashtu siç janë. Prandaj, asnjëherë nuk prek të voglin ligament ose tendon, dhe aq më pak një nyje kryesore. Një kuzhinier i mirë ndryshon thikën e tij një herë në vit - sepse pre. Një kuzhinier mesatar ndryshon thikën e tij një herë në muaj - sepse prish.

Huangdi (Perandori i Verdhë) është një imortal më e njohur e përmendur në tekstet e Zhuangzi dhe është personazhi kryesor në seksionet e librit të quajtura "Kapitujt e Huangit të Verdhë" që u përmendën më lart. Ai është ndjekur gjatë historisë kineze si një shembull kulturor dhe krijuesi i jetës njerëzore të qytetëruar. Daoizmi është plot me tregime të tjera që synojnë të tregojnë se ata që mësojnë të jetojnë sipas dao kanë jete të gjata. Pengzu, një nga personazhet në Zhuangzi, thuhet se ka jetuar tetëqind vjet. Imortalja më e njohur femër është Xiwangmu (Mbretëresha e Veriut), e cila besohej të sundonte mbi malin e shenjtë dhe të misteriozë Kunlun.

## Konceptet te Rëndësishëm Taoiste 
### "Tao" (Udhë, Rrugë) 道 
Dao (Tao) është një koncept themelor i mendimit kinez të lashtë. "Mënyra" është njëkohësisht primitive (ajo reziston në përkufizim analitik). Ne mund të ofrojmë vetëm sinonime: p.sh., 'rrugë', 'metodë', 'mënyrë', 'modalitet', 'stil', 'mjet', 'praktikë', 'modë', 'teknikë' etj. Ne zbulojmë rrethorinë kur përpiqemi të analizojmë një nga sinonimet pa u përkulur te termi 'mënyrë' me të cilin filluam. Dao, në kundërshtim, ishte qendra e diskutimit filozofik kinez. Metafizika dhe epistemologjia dominuan filozofinë e hershme perëndimore ndërsa etika, politika dhe filozofia e arsimit/psikologjia dominuan mendimin kinez. Edhe pse është e zgjuar të thuhet se njerëzit jetojnë në dao sikurse peshqit jetojnë në ujë, kuptimi humbet nëse thjesht trajtojmë dao si ekzistencë apo një sferë shpirtërore pantheiste. Dao mbetet thelbësisht një koncept udhëzimi, një term normativ ose normativ. Në periudhën klasike të vonë, dao u lidh me de virtuozitetin për të formuar termin kinez për "etikë" - "dao-de". Dao është pikëpamja kryesore e filozofisë kineze - por vazhdon të përkthehet si 'mënyrë', jo 'ekzistim'.

### "Ming" (Emër) 名 
Kjo trajton të gjitha fjalët (norma ose vlera) si "vijnë me" një komplement, kundërshtim ose kundërt. Për të mësuar dhe kuptuar një fjalë është për të ditur çfarë është dhe çfarë nuk është përzgjedhur nga ajo. Në Tao Te Ching, teoria përmban një interpretim idealist gjuhësor. Emrat në të vërtetë "krijonin" gjërat. Kjo linjë interpretimi informon interpretimin "kaosi" të metafizikës taoiste, në të cilën realiteti është një lëndë e pa dalluar që njerëzit e ndajnë në "gjëra" duke përdorur ming.

### "Çang" (konstante) 常 
Ka më pak kontroversë në lidhje me kuptimin e "çang" (konstant), por përdorimet dhe rëndësia e tij në mendimin kinez nuk janë mirë të kuptuara. Mund të kuptojmë më mirë përdorimet e "çang" në Kinën e lashtë duke bërë analogji me teoritë kauzale dhe të besueshmërisë në epistemologji dhe semantikë. Hu Shih spekuloi se në këtë përdorim, "çang" ngjan me një kuptim pragmatik të "e vërtetës". Ai tregoi për një përdorim të ngjashëm në Mozi, ku përshillohet që duhet të ndryshojmë gjuhën "çang" që promovon sjellje të mira. Ky përdorim quasi-imperativ i tij është themeli i rolit të tij në analizën relativiste dhe skeptike të Taoizmit. Tao Te Ching ka shembullin më të famshëm të përdorimit të tij në kopletin e hapjes paralele, ku "çang" (konstant) modifikon si "tao" ashtu edhe "ming" (emrat).

Përdorimi i konceptit nga Mohistët është mësimdhënës. Tiannature: qielli është një paradigmat e konstantes. Mohistët aludojnë në rregullsinë dhe universalitetin e tij për të kontrastuar me autoritetin e përkohshëm dhe lokal të konvencioneve shoqërore dhe udhëzimit nga autoriteti. Ata shprehin mosmarrëveshjen e tyre me Konfucionistët në terma të kujt ofron një Tao të pandryshueshëm. Kjo duket të lidhë tre masura të konstants.

* Një Tao i pandryshueshëm duhet të aplikohet njësoj për njerëzit e të gjitha kulturave, kohërave dhe niveleve të zhvillimit shoqëror.
* Një Tao i pandryshueshëm duhet të jetë operacionalisht i paqartë - si operacionet e matjes. Interpretimi i tij në veprim nuk duhet të nxisë ndryshueshmëri.
* Një Tao i pandryshueshëm duhet të jetë në përputhje me tendencat natyrore; duhet të forcojë dhe të tërheqë forca nga to, në vend që të përballë rezistencë në praktikë.

Taoistët, siç e shpreh Laozi në mënyrë të famshme, sugjerojnë se çdo Tao që mund të Tao (udhëzonte ose të përdorej si udhëzim) nuk do të jetë një Tao i pandryshueshëm. Pas kësaj pretendimi, vjen një pretendim paralel për emrat "ming". Çdo emër që mund të emëronte është një emër i pandryshueshëm. Kjo ofrohet si shpjegimi i pandryshueshmërisë së Tao të theksuar në fjalën e mëparshme.

### "Wei dhe Wu wei" (無為) veprim dhe veprim pa veprim 
Wu Wei (无为) në albanezisht mund të përkthehet si "veprim pa veprim" ose "veprim pa përpjekje". Është një koncept në Taoizëm që vë në dukje një mënyrë natyrale dhe spontane të ekzistimit në botë. Wu Wei nuk implikon tërësisht jo-veprim ose pasivitet; në fakt, ai tregon për të vepruar në përputhje me rrjedhën e Tao-së, pa rezistencë të panevojshme ose ndërhyrje me forcë.

Wu Wei përfshin pajtimin me ritmet dhe modelet natyrore të universit. Kjo është për të njohur dhe harmonizuar me spontaneitetin dhe ndërvarësinë thelbësore të të gjitha gjërave. Duke praktikuar Wu Wei, një person lejon veprimet të lindin natyrshëm dhe pa përpjekje, pa nevojën për plane teprisht komplekse, përpjekje të forcuar ose manipulim.

### "Pu" (樸) Thjeshtësi para-gjuhësor 
Idealja "primitiviste" Taoiste, siç shprehet kryesisht në Laozi, përfaqëson rezultatin metaforik të harrimit të emrave dhe dëshirave (shih Wu-wei). Përkthimet përfshijnë thjeshtësi, druri "i papërpunuar", dhe përkthimi më i hollësishëm i D.C. Lau "bllok i pacarë". Përkthimi i detajuar shpreh më ndjeshëm pikën e Laozit duke përdorur metaforën në kontekstin e një kuptimi të emrave si "prerje" të gjërave në lloje dhe teoria karakteristike e Laozit që dallimet e krijuara socialisht (institucionet) na kontrollojnë duke kontrolluar dëshirat tona. Kur shoqëritë marrin emra ose terma, ato e bëjnë këtë për të ngjallur dhe rregulluar dëshirat për njërin nga çifti që krijohet nga dallimi i shkaktuar nga emri. Kështu, harrimi Taoist kërkon harrimin e emrave dhe dallimeve, por duke bërë këtë, ai liron veten nga dëshirat e induktuara socialisht, të papërnatyrshme, që shkaktojnë grindje dhe padurim në shoqëri (p.sh., status, objekte të rralla, famë, autoritet). Prandaj: "Blloku i papërpunuar i paemërt ka për rezultat liri nga dëshira." (Tao Te Ching 37)

## Shiko edhe
* Filozofia kineze
* Filozofia lindore
* Konfucianizmi
* Budizmi

## Referime 
## Lidhje të jashtme
* https://plato.stanford.edu/entries/daoism/#:~:text=Daoism%20%5B%201%5D%20stands%20alongside%20Confucianism%20as%20one,that%20covers%20a%20range%20of%20similarly%20motivated%20doctrines