Budat e Bamijanit

**Budat e Bamiyan** (persisht:  – *bothā-ju Bāmiyān*) ishin statujat monumentale shekullit të IV dhe V, budës në këmbë të gdhendura në anën e një shkëmbi në luginën e Bamyanit në rajonin Hazarajat të Afganistanit qendror,  në veriperëndim të Kabulit në një lartësi prej . Ndërtuar në vitin 507 es (monumenti i vogël) dhe 554 es (monumenti i madh), statujat përfaqësonin stilin klasik të përzier të artit Gandhara. Ata ishin përkatësisht 35 dhe 53 metra.

Trupat kryesore u ndanë direkt nga shkëmbinjtë ranorë, por detajet u modeluan në baltë të përzier me kashtë, të veshura me llaç. Kjo shtresë, praktikisht e tëra që ishte e veshur shumë kohë më parë, u pikturua për të rritur shprehjet e fytyrave, të duarve dhe të rrobave; Më i madhi ishte pikturuar me ngjyrë të kuqe dhe i vogli ishte pikturuar me ngjyra të shumëfishta.

Pjesët e poshtme të krahëve të statujave janë ndërtuar nga e njëjta përzierje me baltë-kashtë, ndërsa mbështetet në armatura druri. Besohet se pjesët e sipërme të fytyrave të tyre janë bërë nga maska të mëdha prej druri ose hedhje. Rreshtat e vrimave që mund të shihen në fotografi janë hapësira që mbanin kunjat prej druri që stabilizonin stukun e jashtëm.

Ata bombarduan me dinamit dhe u shkatërruan në mars të vitit 2001 nga talibanët, me urdhër të liderit Mullah Mohammed Omar, pasi qeveria talebane deklaroi se ata ishin idhuj. Një i dërguar që vizitoi Shtetet e Bashkuara në javët në vijim shpjegoi se ata u shkatërruan për të protestuar ndaj ndihmës ndërkombëtare të rezervuar ekskluzivisht për mirëmbajtjen e statujës, ndërsa Afganistani po përjetonte krizë të urisë, ndërsa Ministri i Jashtëm afgan deklaroi se shkatërrimi ishte vetëm për kryerjen e ikonoklasës fetare islamike. Mendimi ndërkombëtar dënoi ashpër shkatërrimin e Budëve, që në vitet në vijim u konsiderua kryesisht si një shembull i jo-tolerancës ekstreme fetare të talebanëve. Japonia dhe Zvicra, ndër të tjera, kanë premtuar mbështetje për rindërtimin e statujave.

## Historia 
majtas|parapamje|Vizatim i Buddha e Bamiyan nga Alexander Burnes 1832-it
Bamiyan qëndron në Rrugën e Mëndafshit, e cila kalon nëpër rajonin malor Hindu Kush, në luginën Bamiyan. Rruga e Mëndafshit ka qenë historikisht një rrugë karvane që lidh tregjet e Kinës me ato të botës perëndimore. Ishte vendi i disa manastireve budiste dhe një qendër lulëzimi për fenë, filozofinë dhe artin. Murgjit në manastirët jetonin si heronj në shpella të vogla të gdhendura në anën e shkëmbinjve Bamiyan. Shumica e këtyre murgjve zbukuruan shpellat e tyre me statuja fetare dhe afreske të përpunuara me ngjyra të ndezura. Ishte një vend fetar budist nga shekulli i II deri në kohën e pushtimit islamik në gjysmën e dytë të shekullit të 7-të. Derisa nuk u pushtua plotësisht nga Saffaridët muslimanë në shekullin e 9-të, Bamiyan ndau kulturën e Gandharës.
djathtas|parapamje|Buda i madh në vitin 1963 dhe në vitin 2008, pas shkatërrimit
Dy statujat më të shquara ishin Buddhas Vairocana dhe Sakyamuni, gjigante që u identifikuan nga lutjet e ndryshme të kryera. Buda në gjuhën popullore njihet "Solsol" është 53 metra i gjatë, dhe "Shahmama" 35 metra—nyjet në të cilat shifrat qëndronin 58 dhe 38 metra respektivisht nga poshtë lart. Para se të hidheshin në erë në vitin 2001, ata ishin shembujt më të mëdhenj të qëndrimeve të Budës në botë (*Leshan Giant Buddha* e shekullit të VIII-të është më i gjatë, por statuja është e ulur). Që atëherë Buda Tempulli i Pranverës është ndërtuar në Kinë, dhe në gjatësi prej  i lartë është statuja më e lartë në botë. Planet për ndërtimin e Budës së Tempullit të Pranverës u njoftuan së shpejti pas shpërthimit të Budave Bamiyan dhe Kina dënoi shkatërrimin sistematik të trashëgimisë budiste të Afganistanit.
majtas|parapamje|Buda i vogël në vitin 1977
Buda i vogël u ndërtua midis viteve 544 dhe 595 es, më i madhi u ndërtua midis viteve 591 dhe 644. Figura më e madhe u tha gjithashtu të portretizonte Buda Dīpankara. Ata ishin ndoshta monumentet më të famshme kulturore të rajonit, dhe vendi u rendit nga UNESCO si një Vend i Trashëgimisë Botërore,së bashku me peisazhin kulturor përreth dhe mbetjet arkeologjike të Luginës Bamiyan. Ngjyra e tyre u zbeh nga koha.

Pelegrini kinez budiste Xuanzang vvizitoi këtë vend në 30 prill 630 es, dhe e përshkroi Bamiyan në Da Tang Xiyu Ji si një qendër budiste e lulëzuar "me më shumë se dhjetë manastire dhe më shumë se një mijë murgj." Ai gjithashtu vuri në dukje se të dy figurat e Budës ishin "zbukuruar me bizhuteritë ari dhe të bukura" (Wriggins, 1995). Në mënyrë intriguese, Xuanzang përmend një statujë të tretë, edhe më të madhe, të mbështetur nga Buda. Një monument i ulur Buda, i ngjashëm me stilin e atyre në Bamiyan, ende ekziston në shpellat e Tempullit Bingling në provincën Gansu të Kinës.

Shkatërrimi i Budëve të Bamyan u bë një simbol i shtypjes dhe një pikë mbledhjeje për lirinë e shprehjes fetare. Përkundër faktit se shumica e afganëve janë tani myslimanë, ata gjithashtu kishin përqafuar të kaluarën e tyre dhe shumë ishin të tmerruar nga shkatërrimi.

### Shekulli XI-të deri në shekullin e XX-të 
Në 1221 me ardhjen e Genghis Khan "një fatkeqësi e tmerrshme bie në Bamiyan", megjithatë statuja u kursye. Më vonë, perandori Mughal, Aurangzeb, u përpoq të përdorte artileri të rëndë për të shkatërruar statujat. Një tjetër përpjekje për të shkatërruar statujat e Bamiyan u bë nga Mbreti Persian Nader Afshar i shekullit të XVIII-të, duke e drejtuar zjarrin e topit në to.

Statujat e mëdha, mashkulli Salsal ("drita ndriçon përmes universit") dhe statuja e vogël, femra Shamama ("Nëna Mbretëreshë"),  siç u thirrën nga vendasit, nuk dështuan të nxisnin imagjinatën e shkrimtarëve islamik në shekujt e kaluar. Statuja e madhe Salsal rishfaqet si një gjigandi i keq në tregimet mesjetare turke.

Mbreti afgan Abdur Rahman Khan, shkatërroi fytyrën e statujës së madhe gjatë një fushate ushtarake kundër rebelimit Shia Hazara. Një francez i quajtur Dureau e kishte fotografuar atë në 1847.

### Parathënie në vitin 2001, nën Talebanët 
### Bombardimi me dinamit dhe shkatërrimi, Mars 2001 
parapamje|Vendi i statujës të madhe, pasi ajo të ishte shkatërruar
parapamje|Vendi i statujës të vogël në vitin 2005
Statujat u shkatërruan nga dinamiti për disa javë, duke filluar më 2 mars 2001, të kryera në faza. Fillimisht, statujat u gjuajtën për disa ditë duke përdorur armë anti-ajrore dhe artileri. Kjo shkaktoi dëme të rënda, por nuk i fshinte ato. Gjatë shkatërrimit, ministri i Informacionit Taliban Qudratullah Jamal ankohej se "kjo punë e shkatërrimit nuk është aq e thjeshtë sa mund të mendojnë njerëzit. Nuk mund t'i hedhni poshtë statujat duke bombarduar pasi që të dy janë gdhendur në një shkëmb më mal ". Më vonë, talibanët vendosën mina anti-tank në pjesën e poshtme të vendndodhjes, kështu që kur fragmente të shkëmbinjve u ndërprenë nga zjarri i artilerisë, statujat do të merrnin shkatërrim shtesë nga grimcat që shkaktuan minat. Në fund, talebanët lëshuan njerëz poshtë fytyrës së shkëmbit dhe vendosën eksplozivë në vrima në Budës. Pasi një nga shpërthimet dështoi të zhdukte plotësisht fytyrën e një prej Budëve, atëherë lëshuan një raketë që la një vrimë edhe në mbetjet e gurit ku ishte koka.

Më 6 mars 2001, The Times citoi Mullah Mohammed Omarin duke thënë: *"Muslimanët duhet të jenë krenarë për shkatërrimin e idhujve, dhe i kanë falënderuar Allahut se i kemi shkatërruar"* Gjatë një interviste të 13 marsit për Mainichi Shimbun të Japonisë, ministri i jashtëm afgan Wakil Ahmad Mutawakel deklaroi se shkatërrimi ishte asgjë tjetër veç një hakmarrje kundër bashkësisë ndërkombëtare për sanksionet ekonomike: "Ne po shkatërrojmë statujat në përputhje me ligjin islamik dhe është thjesht një çështje fetare."

## Angazhimi për të rindërtuar 
Megjithëse figurat e dy Budave të mëdha janë pothuajse tërësisht të shkatërruara, skemat e tyre dhe disa karakteristika janë ende të dallueshme brenda ndërprerjeve. Është gjithashtu e mundur që vizitorët të eksplorojnë shpellat e murgjve dhe pasazhet që i lidhin ato. Si pjesë e përpjekjeve ndërkombëtare për të rindërtuar Afganistanin pas luftës talebane, qeveria e Japonisë dhe disa organizata të tjera, ndër të cilat Instituti i Afganistanit në Bubendorf, Zvicra, së bashku me ETH në Cyrih, janë angazhuar për rindërtimin e dy Budave të mëdhenj, ndoshta me anë të anastilozës.

### Zhvillimet që nga viti 2002 
Në shtator 2005, Mawlawi Mohammed Islam Mohammadi, guvernator taleban i provincës Bamiyan në kohën e shkatërrimit dhe gjerësisht i parë si përgjegjës për ndodhjen e tij, u zgjodh në parlamentin afgan. Më 26 janar 2007, ai u vra në Kabul.

Regjisori zviceran i filmave, Christian Frei, bëri një dokumentar 95 minutësh me titull "The Giant Buddha" (i lëshuar në mars 2006) mbi statujat, reagimet ndërkombëtare ndaj shkatërrimit të tyre dhe një pasqyrë të polemikave. Dëshmia e afganëve vendas vërteton se Osama Bin Laden urdhëroi shkatërrimin dhe se fillimisht Mullah Omar dhe Afganët në Bamiyan e kundërshtuan atë.

Që nga viti 2002, fondet ndërkombëtare kanë mbështetur përpjekjet e rimëkëmbjes dhe stabilizimit në vendit. Fragmentet e statujave janë të dokumentuara dhe ruhen me vëmendje të veçantë për sigurimin e strukturës së statujës në vend.Shpresohet që, në të ardhmen, anastiloza e pjesshme mund të kryhet me fragmentet e mbetura. Në vitin 2009, ICOMOS ndërtoi skela brenda vend për ruajtjen dhe stabilizimin e mëtejshëm. Megjithatë, ekzistojnë disa probleme serioze të ruajtjes dhe sigurisë dhe Budat janë ende të listuara si Trashëgimi Botërore në Rrezik.

## Zbulimet 
## Restaurimi 
Grupi Punues i Ekspertëve të UNESCO mbi projektet kulturore afgane u mblodh për të diskutuar se çfarë të bënte rreth dy statujave ndërmjet 3-4 marsit 2011 në Paris. Hulumtuesi Erwin Emmerling i Universitetit Teknik në Mynih njoftoi se besonte se do të ishte e mundur të restaurohet statuja e vogël duke përdorur një përbërje organike të silikonit. Konferenca e Parisit lëshoi ​​një listë me 39 rekomandime për ruajtjen e vendit arkeologjik të Bamiyan. Kjo përfshin lënien e statujës Perëndimore të zbrazët si një monument i shkatërrimit të Budas, një studim të fizibilitetit në rindërtimin e Budës Lindore, dhe ndërtimin e një muzeu qendror dhe disa muzeve të vogël për vendin. Puna ka filluar që në restaurimin Budës duke përdorur procesin e anastilozës, ku elementet origjinale janë të kombinuara me material modern. Është vlerësuar se afërsisht gjysma e pjesëve të Budës mund të kthehen së bashku, sipas Bert Praxenthaler, një historian i artit dhe skulptor gjerman, i përfshirë në restaurimin. Restaurimi i shpellave dhe Budave ka përfshirë gjithashtu trajnimin dhe punësimin e njerëzve lokalë si gdhendës guri. TProjekti, i cili gjithashtu synon të inkurajojë turizmin në zonë, po organizohet nga UNESCO dhe Këshilli Ndërkombëtar për Monumente dhe Vende (ICOMOS).

## Shih edhe 
* Të Trashëgimisë botërore në Rrezik
## Galeria 

Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109152.jpg| Statuja e madhe, pas shkatërrimit
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109154.jpg| Statuja e vogël, pas shkatërrimit
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-130348.jpg| Pamje e shkëmbit ku janë gdhendur manastiret dhe Budat
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109157.jpg| Peizazhi i zonës arkeologjike të Luginës Bamiyan  

## Referime