Hëna

[parapamje|[Ana e afërt e Hënës]]
[parapamje|[Ana e largët e Hënës]]
**Hëna** është sateliti i vetëm natyror i Tokës, njëhazi sateliti i pestë më i madh në sistemin diellor. Hëna është një objekt me masë planetare që formon një trup shkëmbor të ndryshuar, duke e bërë atë një planet satelitor sipas përcaktimeve gjeofizike të termit. I mungon atmosfea, hidrosfera dhe fusha magnetike. Graviteti i saj sipërfaqësor është rreth një e gjashta e gravitetit të Tokës (0,1654 g).

Duke rrotulluar Tokën në një distancë mesatare prej 384,400 km (238,900 mi), ose rreth 30 herë diametri i Tokës, ndikimi i saj gravitacional zgjat shumë ngadalë ditën e Tokës dhe është shtytësi kryesor i baticave të Tokës. Orbita e Hënës rreth Tokës ka një periudhë sidereale prej 27.3 ditësh. Gjatë çdo periudhe sinodike prej 29.5 ditësh, sasia e sipërfaqes së dukshme të ndriçuar nga Dielli ndryshon nga 0 deri në 100%, duke rezultuar në faza hënore që formojnë bazën për muajt e një kalendari hënor. Hëna është e lidhur me dukurinë e baticës me Tokën, që do të thotë se gjatësia e një rrotullimi të plotë të Hënës rreth tokës, bën që e njëjta anë e saj (ana e afërt) të jetë gjithmonë përballë Tokës, dhe dita disi më e gjatë hënore është e njëjtë me atë të periudhës sinodike. Megjithatë, 59% e sipërfaqes hënore mund të shihet nga Toka përmes zhvendosjeve në perspektivë për shkak të libracionit.

## Karakteristikat e Hënës 
:* Largësia mesatare e qendrës së Hënës nga ajo e Tokës është 384,405 km, afërsisht sa 30 herë diametri i Tokës.
:* Hëna kryen një orbitë (rrugë rrethore) rreth Tokës çdo 27.3 ditë (muaji siderik), ndërsa rreth Diellit ky satelit lëviz bashkë me planetin tonë (sistemi Tokë-Hënë), për këtë arsye shpesh ky sistem quhet “planet i dyfishtë”, dhe ndryshimet periodike gjeometrike të sistemit Tokë-Hënë-Diell janë përgjegjëse për fazat e Hënës, që përsëriten çdo 29.5 ditë (muaji sinodik).
:* Diametri i Hënës është 3.474 km.
:* Sipërfaqja (3.793x10^7 km²) është më e vogël se 1/10 e Tokës, përafërsisht sa sipërfaqja e Rusisë, Kanadasë dhe SHBA-ve së bashku.
:* Vëllimin e ka rreth 2% e vëllimit të planetit tonë dhe masën 81 herë më të vogël (7.3477x10²²km).
:* Tërheqja gravitacionale është rreth 6 herë më e dobët se sa ajo e Tokës, ndërsa fusha magnetike diku te 100 herë më e dobët.
:* Pjerrtësia e boshtit të orbitës së Hënës është 6.68°, krahasuar me pjerrtësinë e boshtit të ekliptikës së planetit Tokë që është 16.76°.
:* Rrezja e këtij sateliti natyror është 1.738km (afërsisht 4 herë më e vogël se e Tokës).

Detet e Hënës nuk kanë ujë por ky emërtim eshtë ruajtur nga lashtësia. Ata janë të rrethuar me vargmale, të cilat quhen me emra të vargmaleve tokësore.
Hëna përbëhet nga tri shtresa: Korja, Mbështjellësi dhe Bërthama. Kjo strukturë mendohet të ketë lindur qysh para 4.4 miliardë viteve, kur është bërë kristalizimi i magmës hapësirore.

:Përbërja e Kores së Hënës përngjan pak a shumë me përbërjen e magmës, 41% Oksigjen, 21% Silic, 13% Hekur, 8% Kalcium, 7% Alumin dhe 6% Magnez. Bazuar në teknikën gjeofizike, trashësia e kësaj shtrese është rreth 50 km.
:Mbështjellësi përbëhet nga: disa minerale, Hekuri (më shumë se në Tokë), Titaniumi. Trashësia e tij është rreth 500 km.
:Edhe pse Hëna ka dendësi 3346.4 kg/m³ (sateliti i dytë për nga dendësia në sistemin tonë diellor), bërthama e saj është shumë e vogël me rreze më të vogël se 350 km dhe përfshin vetëm 20% të gjthë trupit , për dallim nga bërthamat e trupave të tjerë në të cilat është e përqëndruar masa kryesore. Edhe pse përbërja e saj nuk është studiuar mirë disa shkencëtarë thonë se është e përbërë nga hekuri, squfuri dhe nikeli.
Megjithëkëtë, ajo që i bëri më së shumti kureshtarë shkenctarët ishte çështja nëse ka apo jo ujë në Hënë. Pas studimeve të bëra ata erdhën në përfundim se në këtë trup qiellor natyrshëm nuk ka ujë; por edhe po të gjendej rastësisht ndonjë sasi e vogël, kjo do të vinte si pasojë e goditjeve të vazhdueshme që i bëhen Hënës nga kometat dhe meteorët të cilët padyshim lënë ndonjë sasi uji në sipërfaqe, por që Dielli do ta zbërthente atë në molekulat përbërëse Hidrogjen dhe Oksigjen, të cilat për shkak të tërheqjes së dobët gravitacionale do të zhdukeshin në hapësirë. E vetmja pjesë në të cilën ekziston mundësia të ketë sado pak ujë, për po të njëjtat arsye, është pjesa polare e cila asnjëherë nuk kthehet nga Dielli.
Sasia e saktë e mundshme e ujit nuk dihet ende. 

:Hëna ka një atmosferë shumë të rrallë, gati të papërfillshme, me një masë më pak se 10000 kg. Shtypja sipërfaqësore është diku 3×10-15atm. Në këtë amosferë është vërtëtuar të ketë Radon, Polonium, Argon, Helium, Oksigjen, Metan, Monoksid Karboni, Dioksid Karboni, Azot etj… Temperatura gjatë ditës mesatarisht arrin deri në 107&nbsp;°C, ndërsa gjatë natës deri në –153&nbsp;°C.

## Formimi 
Sikur për çdo trup që ekziston që para qindra–mijëra–miliona apo miliardë vitesh ashtu edhe për Hënën mënyra e formimit të saj mbetet ende një pikëpyetje e madhe për një pjesë të madhe të njerëzimit, megjithë hipotezat që janë paraqitur.

Hëna mendohet të jetë formuar diku para 4.6 miliardë vitesh 

## Fazat e Hënës 
Varësisht nga pozita, që e zë Hëna në krahasim me Tokën dhe Diellin, dallojmë disa faza, të cilat e bëjnë që ajo të duket jo gjithmon në formë rrethi.

:Kur Hëna gjendet mes Tokës dhe Diellit na është kthyer pjesa e errët e saj, fazë kjo që quhet "**Hëna e re"**. Hëna e re lind në mëngjes dhe perëndon në mbrëmje bashkë me Diellin. Pas kësaj faze Hëna zhvendoset nga lindja. Ajo lind gjatë ditës, perëndon pas perëndimit të Diellit dhe në mbrëmje duket më së miri. Në këtë fazë brinjët e draprit janë të kthyer nga lindja.
:Shtatë ditë pas Hënës së re, krijohet "**çereku i parë"**. Në këtë fazë ajo i përngjan shkronjës ‘D’. Lind rreth mesditës dhe perëndon rreth mesnatës.

Fazat hënore shfrytëzohen edhe si bazë kalendarike në disa vende të lindjes.

## Eklipset 
Karakteristikë për Hënën janë edhe eklipset.
Eklips ( greq.: eklipio që dmth. *"të shuhet"* ) quhet errësimi i një trupi, në rastin tonë errësimi i Diellit dhe i Hënës.

*Eklipsi i Diellit* ndodh në kohën e Hënës së re, kur Hëna kalon përballë Diellit.

Afër fillimit dhe  përfundimit të plotë të një eklipse diellore, një pjesë e hollë e Diellit shfaqet në formë të pikave të dritës, për arsye se pjesa e epërme e Hënës nuk është e lëmuar por është e dhëmbëzuar. Këto drita quhen ‘*Unazat (pikat) e Bailit’*. Quhen kështu sipas astronomit britanez Francis Baily i cili i zbuloi  ato.
Nëse njëra nga pikat është e dukshme, ky eklips i përngjan një unaze me gurë diamanti.

Kemi katër lloje të eklipseve diellore:
:**Eklipsi diellor i pjesshëm**, që ndodh kur Dielli është vetëm pjesërisht i mbuluar nga Hëna.
Gjatë këtyre eklipseve verehet se diametri i dukshëm këndor i Hënës është më i madh se diametri këndor i Diellit.
:**Eklipsi unazor**, që ndodh kur qendra e Hënës kalon afër qendrës së Diellit, përderisa Hëna është afër apogjes (ndodhet më së largu nga Toka).

Astronomët kanë vërejtur tri lloje kryesore të eklipseve të Hënës:
:**Eklipsi i plotë lunar**, që ndodh atëherë kur gjatë lëvizjes rreth Tokës, Hëna hyn në konin e hijes së Tokës, apo mund të themi se errësimi total ndodh kur Hëna kalon në pjesën më të errët të hijes së Tokës e quajtur UMBRA sipas NASA-s.
:**Eklipsi i pjesshëm i Hënës**, që ndodh kur në hijen e Tokës zhytet vetëm një pjesë e Hënës.
:**Eklipsi Hënor i gjysmëhijëzuar**, që shfaqet kur Hëna kalon nëpër gjysmëhijen e Tokës, të quajtur PENUMBRA sipas NASA–s.
thumb|Ngjyra e kuqe e Hënës

Ajo që është më interesante gjatë eklipsit është se Hëna merr ngjyrë të kuqe, por pse ndodh kjo?
Gjatë një eklipsi të plotë të Hënës, pjesa më e madhe e dritës që e ndriçon Hënën kalon nëpër stratosferë, ku bëhet thyerja e saj në këtë rast në Hënë arrinë  sasi më e madhe e rrezeve të kuqe sesa atyre të kaltërta, pra po të mos kishte Toka atmosferë, atëherë Hëna do ishte e tëra e zezë gjatë proçesit.

## Eksplorimi 
Pas gjithë këtyre që u përmëndën, ajo që është më interesantja për Hënën është fakti se ajo është trupi i vetëm qiellor në të cilin ka arritur të shkelë këmba e njeriut.
Përderisa programi lunar i Bashkimit Sovjetik ishte i pari që dërgoi në Hënë anijen kozmike pa ekuipazh, në maj të vitit 1961 do të shkelnin, me Apollo 11, në sipërfaqen e këtij trupi qiellor. Prej këtij viti deri më 1972 u lëshuan me sukses 6 ekspedita (misioni Apollo 13 dështoi).

## Kuriozitete në lidhje me Hënën 
:• Shkalla e baticave në botë është në maksimum gjatë Hënës së plotë, marinarët e njohin efektin si "baticat pranverore".
:• Muaji i vetëm gjatë të cilit nuk ndodh procesi i Hënës së plotë është Shkurti!
:• Sipas një studimi psikologjik tre mujor të bërë tek 1200 të burgosur në burgun e Armley në Leeds, në vitin 1998 rezultoi se kishte një rritje të madhe të incidenteve kur Hëna ishte e plotë!
:• Mbjellja e drurëve është e ndaluar gjatë Hënës së plotë në Amerikën e Jugut dhe në Azinë Juglindore, sepse shkakton tharje!
:• Hëna e plotë mund të duket e rrumbullakët, por në fakt ka formën e një veze!
:• Një vizatim i Hënës së plotë parë nga teleskopi është realizuar nga një matematicien anglez, Thomas Harriot, në fillim të gushtit të vitit 1609. Ky është regjistrimi i parë, i cili i paraprin fizikanit italian Galileo Galilei, në studimet e tij të mëvonshme! Hëna është një satelit (ai i Tokës)

## Referime