Arsimi në Holandë

**Arsimi në Holandë** karakterizohet nga ndarja: arsimi është i orientuar drejt nevojave dhe prejardhjes së nxënësit. Arsimi është i ndarë në shkolla për grupmosha të ndryshme, disa prej të cilave janë të ndara në degë për nivele të ndryshme arsimore. Shkollat ndahen gjithashtu në shkolla publike, speciale (fetare) dhe të përgjithshme-speciale (neutrale),  megjithëse ka edhe disa shkolla private. Shkalla holandeze e vlerësimit varion nga 1 (shumë dobët) deri në 10 (shumë mirë).

Programi për Vlerësimin Ndërkombëtar të Studentëve (PISA), i koordinuar nga Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD), e rendit arsimin në Holandë si të 16-tin më të mirë në botë që nga viti 2018.  Gjendja arsimore e Holandës në krahasim me vendet e tjera ka qenë në rënie që nga viti 2006 dhe tani është vetëm pak mbi mesataren.  Inspektorët e shkollave po paralajmërojnë se standardet e leximit tek fëmijët e shkollës fillore janë më të ulëta se 20 vjet më parë, dhe Holanda tani ka rënë poshtë në renditjen ndërkombëtare. Një trend i ngjashëm shihet në shkrim dhe lexim, matematikë dhe shkencë.  Pjesa e atyre që kanë performancën më të mirë në matematikë dhe shkencë ka rënë gjithashtu. 

## Përmbledhje 
Politika arsimore koordinohet nga Ministria Holandeze e Arsimit, Kulturës dhe Shkencës me qeveritë komunale.

Arsimi i detyrueshëm ( '** ) në Holandë fillon në moshën pesë vjeç, megjithëse në praktikë, shumica e shkollave pranojnë fëmijë nga mosha katër vjeç. Nga mosha gjashtëmbëdhjetë vjeçare ka një arsim të pjesshëm të detyrueshëm ( **' ), që do të thotë se një nxënës duhet të ndjekë një formë arsimimi për të paktën dy ditë në javë.  Arsimi i detyrueshëm përfundon për nxënësit e moshës tetëmbëdhjetë vjeç e lart ose kur ata marrin një diplomë në nivelin VWO, HAVO ose MBO-2.

Shkollat publike, të veçanta (fetare) dhe të përgjithshme-të veçanta (neutrale)  Ligji u zbatua në vitin 1968. Ai prezantoi katër degë të arsimit të mesëm, në varësi të aftësive të nxënësve (lts/vbo, mavo, havo dhe vwo) dhe e zgjeroi arsimin e detyrueshëm në 9 vjet. Në vitin 1975 kjo u ndryshua në 10 vjet.

Ligji krijoi një sistem të arsimit të mesëm mbi të cilin bazohet shkolla e mesme aktuale, megjithëse me përshtatje të rëndësishme. Reformat në fund të viteve 1990 synonin futjen e aftësive të menaxhimit të informacionit, rritjen e autonomisë dhe përgjegjësisë personale të nxënësve, si dhe promovimin e integrimit midis lëndëve të ndryshme. Lts/vbo dhe mavo u shkrinë në vmbo, ndërsa struktura e havo dhe vwo u ndryshua me futjen e një procesi tre-vjeçar *basisvorming* (arsimi fillor i mesëm; fjalë për fjalë, "formimi bazë"), i ndjekur nga *faza tweede* (arsimi i mesëm i lartë; fjalë për fjalë, faza e dytë). *Bazat* standardizuan lëndët për tre vitet e para të arsimit të mesëm dhe futën dy lëndë të reja të detyrueshme (aftësi teknike dhe aftësi kujdesi), ndërsa *faza tweede* lejoi diferencimin përmes profileve .

Fluksi dhe emancipimi i punëtorëve nga vendet islame çoi në futjen e shkollave islame. Në vitin 2003, gjithsej 35 shkolla islamike ishin në funksionim. 

Deri në vitin 2004, bashkitë e Holandës ishin të detyruara të aktivizonin një strukturë rajonale të kujdesit për studentët individualë që merreshin me probleme shëndetësore dhe sociale. Çdo shkollë ishte e detyruar të aktivizonte një ekip kujdesi të përbërë të paktën nga një mjek/infermier, një punonjës social i shkollës dhe koordinatori i kujdesit shkollor. Në kontekstin e projektit schoolBeat, çdo shkollë fillore dhe e mesme e rajonit të Maastrichtit caktoi një këshilltar profesional i cili u punësua nga një organizatë për parandalimin e drogës, mirëqenien ose shëndetin mendor, e lidhur ngushtë me institutin rajonal të shëndetit publik. 

## Sistemi i arsimit 
### Arsimi fillor 
Midis moshës katër dhe dymbëdhjetë vjeç, fëmijët ndjekin shkollën fillore ( '** ; fjalë për fjalë, "shkollë themelore"). Kjo shkollë ka tetë klasa, të quajtura **' (grupi 1) deri në ''* (grupi 8). Ndjekja e shkollës nuk është e nevojshme deri në grupin 2 (në moshën pesë vjeç), por pothuajse të gjithë fëmijët fillojnë shkollën në moshën katër vjeç (në grupin 1). Grupet 1 dhe 2 mbaheshin më parë në një institucion të veçantë të ngjashëm me kopshtin ( *kleuterschool'' ), derisa u bashkua me shkollat fillore në vitin 1985. Megjithatë, kopshtet vazhduan të ekzistonin për fëmijët nën moshën 5 vjeç.

Nga grupi i 3-të e tutje, fëmijët mësojnë të lexojnë, të shkruajnë dhe të bëjnë llogaritje . Shumica e shkollave mësojnë anglisht në grupet 7 dhe 8, por disa fillojnë që në grupin 1. Në grupin 8 shumica dërrmuese e shkollave administrojnë një test aftësie të quajtur '** (fjalë për fjalë, "Testi përfundimtar i Cito-s [i] arsimit fillor", shpesh i shkurtuar si **' (Cito test), i zhvilluar nga '**  (Instituti Qendror për Zhvillimin e Testeve)), i cili është hartuar për të rekomanduar llojin e arsimit të mesëm më të përshtatshëm për një nxënës. Në vitet e fundit, ky test ka fituar autoritet, por rekomandimi i mësuesit të grupit të 8-të së bashku me mendimin e nxënësit dhe prindërve të tij/saj mbetet faktori vendimtar në zgjedhjen e formës së duhur të arsimit të mesëm.

Testi Cito nuk është i detyrueshëm; disa shkolla në vend të kësaj administrojnë **' ("Testi holandez i inteligjencës për nivelin arsimor", zakonisht i shkurtuar *NIO-toets* ) ose ''* ("Testi përfundimtar i shkollës").

Një numër i konsiderueshëm shkollash fillore bazohen kryesisht në një filozofi të caktuar arsimore, për shembull Metoda Montessori, Plani Pestalozzi, Plani Dalton, Plani Jena ose Freinet .  fjalë për fjalë "arsim i vazhdueshëm"). Të informuar nga këshillat e shkollës fillore dhe rezultatet e testit Cito, bëhet një zgjedhje për *voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs* (VMBO), *hoger algemeen voortgezet onderwijs* (HAVO) ose *voorbereidend wetenschappelijk onderwijs* (VWO) nga prindërit e tyre. Kur nuk është e qartë se cili lloj i arsimit të mesëm i përshtatet më mirë një nxënësi, ose nëse prindërit këmbëngulin se fëmija i tyre mund të përballojë një nivel më të lartë arsimimi sesa ai që u është rekomanduar, ekziston një vit orientimi si për VMBO/HAVO ashtu edhe për HAVO/VWO për ta përcaktuar këtë. Në disa shkolla, nuk është e mundur të bësh HAVO vitin e parë, por në vend të kësaj kërkohet që nxënësit të ndjekin vitin e kombinuar. Pas një ose dy vitesh, nxënësi do të vazhdojë në kurrikulën normale të të dy niveleve. Një shkollë e mesme mund të ofrojë një ose më shumë nivele arsimimi, në një ose më shumë vende. Një fokus në efikasitetin (financiar) ka çuar në më shumë centralizim, me shkolla të mëdha që ofrojnë arsim në të gjitha ose shumicën e niveleve arsimore.

Meqenëse sistemi arsimor holandez normalisht nuk ka shkolla të mesme ose të mesme të ulëta, viti i parë i të gjitha niveleve në shkollat e mesme holandeze quhet ** (fjalë për fjalë "klasë urë"), pasi lidh sistemin e shkollës fillore me sistemin e arsimit të mesëm. Gjatë këtij viti, nxënësit do të mësojnë gradualisht të përballen me ndryshimet midis sistemeve shkollore, siç është përballja me rritjen e përgjegjësisë personale. Ndonjëherë njerëzit e quajnë vitin e dytë edhe *brugklas* . Edhe pse sistemi arsimor holandez në përgjithësi nuk ka shkolla të mesme, ekzistojnë rreth 10 shkolla të mesme zyrtare (të quajtura ** ) të cilat zëvendësojnë klasën e 7-të dhe të 8-të të shkollës së mesme dhe vitin e 1-rë dhe të 2-të të shkollës së mesme.

Është e mundur që nxënësit që kanë marrë diplomën VMBO të ndjekin dy vitet e fundit të arsimit në nivelin HAVO dhe të japin provimin HAVO, dhe për nxënësit me një diplomë HAVO të ndjekin dy vitet e fundit të arsimit në nivelin VWO dhe të japin provimin VWO. Arsyetimi themelor është se kjo u jep nxënësve qasje në një nivel më të avancuar të arsimit të lartë. Ky sistem vepron si një rrjetë sigurie për të zvogëluar efektet negative të papjekurisë ose mungesës së vetëdijes së një fëmije. Për shembull, kur një nxënës i shkëlqyer dërgohej në VMBO sepse ishte i pamotivuar, por më vonë zbuloi potencialin e tij ose kishte fituar dëshirën për të arritur më shumë, nxënësi mund të arrijë një nivel më të lartë duke kaluar në HAVO, duke kaluar vetëm një vit më shumë në shkollë. Shumica e shkollave kërkojnë një mesatare të caktuar notash për të siguruar që nxënësi është i aftë të përballojë ngarkesën e shtuar të studimit dhe nivelin më të lartë të vështirësisë.

Përveç ngjitjes në detyrë, ekziston edhe një sistem ku nxënësit mund të ulen në një nivel më të ulët arsimor. Kur për shembull, një nxënës ka hyrë në arsimin e mesëm në një nivel që nuk mund ta përballojë, ose kur nuk ka interes për të shpenzuar përpjekje në arsimimin e tij, duke rezultuar në nota të dobëta, ai mund të dërgohet nga VWO në HAVO, nga HAVO në VMBO dhe nga çdo nivel i VMBO në një nivel më të ulët të VMBO.

### Arsimi i lartë 
Arsimi i lartë në Holandë ofrohet në dy lloje institucionesh: universitetet e shkencave të aplikuara ( *hogescholen* ; HBO), të hapura për të diplomuarit e HAVO, VWO dhe MBO-4, dhe universitetet kërkimore ( *universiteiten* ; WO ) të hapura vetëm për të diplomuarit e VWO dhe të diplomuarit e HBO (përfshirë të diplomuarit e HBO *propaedeuse* ). Të parat përfshijnë institucione të përgjithshme dhe institucione të specializuara në një fushë të caktuar, siç janë bujqësia, artet e bukura dhe interpretuese, ose trajnimi arsimor, ndërsa të dytat përfshijnë dymbëdhjetë universitete të përgjithshme, si dhe tre universitete teknike . 

Që nga shtatori i vitit 2002, sistemi i arsimit të lartë në Holandë është organizuar rreth një sistemi me tre cikle, i përbërë nga diploma bachelor, master dhe doktoraturë, për të përputhur dhe standardizuar mësimdhënien si në HBO ashtu edhe në WO sipas procesit të Bolonjës . Në të njëjtën kohë, sistemi i krediteve ECTS u miratua si një mënyrë për të përcaktuar sasinë e ngarkesës së punës së një studenti (si orët e kontaktit, ashtu edhe orët e kaluara duke studiuar dhe përgatitur detyrat). Sipas ligjit holandez, një kredi përfaqëson 28 orë punë dhe 60 kredi përfaqësojnë një vit studimi me kohë të plotë. Të dy sistemet janë miratuar për të përmirësuar njohjen dhe pajtueshmërinë ndërkombëtare.

Pavarësisht këtyre ndryshimeve, sistemi binar me një dallim midis arsimit të orientuar drejt kërkimit dhe arsimit të lartë profesional mbetet në përdorim. Këto tre lloje programesh studimi ndryshojnë për sa i përket numrit të krediteve të nevojshme për të përfunduar programin dhe diplomës që jepet. Një program bachelor WO kërkon përfundimin e 180 krediteve (3 vjet) dhe të diplomuarit marrin diplomën Bachelor të Arteve, Bachelor të Shkencave ose Bachelor të Drejtësisë (BA/B.Sc./LL.B.), në varësi të disiplinës. &#x5B; ** &#x5D; Një program bachelor në HBO kërkon përfundimin e 240 krediteve (4 vjet), dhe të diplomuarit marrin titullin Bachelor i Arteve (BA), Bachelor i Drejtësisë (LLB) ose Bachelor i Shkencave (BSc), ose një diplomë që tregon fushën e tyre të studimit, për shembull Bachelor i Inxhinierisë (B. Inxhinieri) ose Bachelor i Infermierisë (B. Infermieri). Titulli i vjetër i përshtatshëm për disiplinën në fjalë (p.sh., ing.) mund të përdoret ende.

Programet master në nivelin WO kërkojnë kryesisht përfundimin e 60 ose 120 krediteve (1 ose 2 vjet). Disa programe kërkojnë 90 (1.5 vjet) ose më shumë se 120 kredite. Në inxhinieri, bujqësi, matematikë dhe shkenca natyrore, kërkohen gjithmonë 120 kredite, ndërsa në mjekësi (veterinare) ose farmaci, faza e masterit kërkon 180 kredite (3 vjet). Studime të tjera që zakonisht kanë "programe masteri teorik" me 60 kredite, ndonjëherë ofrojnë master teknik ose kërkimor me 120 kredite. Të diplomuarit marrin diplomën Master i Arteve, Master i Shkencave, Master i Drejtësisë ose diplomën e panjohur ligjërisht Master i Filozofisë  (MA/M.Sc./LL.M./M.Phil.), në varësi të disiplinës. Titulli i vjetër i përshtatshëm për disiplinën në fjalë (drs., mr., ir.) mund të përdoret ende. Programet master në nivelin HBO kërkojnë përfundimin e 60 deri në 120 krediteve, dhe të diplomuarit marrin një diplomë që tregon fushën e studimit, për shembull Master në Punë Sociale (MSW).

Cikli i tretë i arsimit të lartë ofrohet vetëm nga universitetet kërkimore, të cilat kanë të drejtë të japin gradën më të lartë akademike të vendit, doktoraturën, e cila i jep të drejtën një personi të përdorë titullin Doktor (Dr.). Procesi me anë të të cilit merret një doktoraturë njihet si "ngritje në detyrë" ( *promotie* ). Doktoratura është kryesisht një diplomë kërkimore, për të cilën duhet të shkruhet dhe të mbrohet publikisht një disertacion i bazuar në kërkime origjinale. Ky hulumtim zakonisht kryhet gjatë punës në një universitet si *promovendus'' ( asistent kërkimi ).

#### Kërkesat për pranim 
Për t'u regjistruar në një program bachelor WO, një student duhet të ketë një diplomë VWO ose të ketë përfunduar vitin e parë (60 kredite) të një programi HBO që rezulton në një propaedeuse, shpesh të kombinuar me certifikata shtesë (VWO). Kërkesa minimale për pranim për HBO është ose një diplomë shkolle HAVO ose një diplomë MBO e nivelit 4 (më e larta). Në disa raste, nxënësve u kërkohet të kenë përfunduar një grup të caktuar lëndësh. Një kuotë ( numerus fixus ) zbatohet për pranimin në programe të caktuara, kryesisht në shkencat mjekësore, dhe vendet ndahen duke përdorur një llotari të ponderuar. Aplikantët mbi 21 vjeç që nuk posedojnë një nga këto kualifikime mund të kualifikohen për pranim në arsimin e lartë në bazë të një provimi pranimi dhe vlerësimi.

Për pranimin në të gjitha programet e masterit, kërkohet një diplomë bachelor në një ose më shumë disiplina të caktuara, në disa raste në kombinim me kërkesa të tjera. Të diplomuarit me një diplomë bachelor në HBO mund të duhet të plotësojnë kërkesa shtesë për pranim në një program masteri në WO. Një program para-master mund të ofrojë pranim në një program masteri në një disiplinë të ndryshme nga ajo e diplomës bachelor.

#### Akreditimi dhe sigurimi i cilësisë 
Një standard i garantuar i arsimit të lartë mbahet nëpërmjet një sistemi kombëtar të rregullimit ligjor dhe sigurimit të cilësisë.

Ministria e Arsimit, Kulturës dhe Shkencës është përgjegjëse për legjislacionin që ka të bëjë me arsimin. Një sistem akreditimi u prezantua në vitin 2002. Që atëherë, Organizata e re e Akreditimit e Holandës dhe Flandrës (NVAO) ka qenë përgjegjëse për akreditimin. Sipas seksionit të Aktit Holandez të Arsimit të Lartë që merret me akreditimin e arsimit të lartë (2002), programet e diplomimit të ofruara nga universitetet kërkimore dhe universitetet e arsimit profesional do të vlerësohen sipas kritereve të përcaktuara, dhe programet që i plotësojnë këto kritere do të akreditohen, domethënë, do të njihen për një periudhë prej gjashtë vitesh. Vetëm programet e akredituara janë të pranueshme për financim qeveritar dhe studentët marrin ndihmë financiare vetëm kur regjistrohen në një program të akredituar. Vetëm programet e akredituara lëshojnë diploma të njohura ligjërisht. Programet e akredituara janë të listuara në Regjistrin Qendror të Programeve të Studimit të Arsimit të Lartë (CROHO), i cili është i aksesueshëm publikisht.  Institucionet janë autonome në vendimin e tyre për të ofruar programe jo të akredituara, në varësi të vlerësimit të brendshëm të cilësisë. Këto programe nuk marrin fonde qeveritare.

## Pushimet shkollore 
Në përgjithësi, të gjitha shkollat në Holandë kanë pushime verore dhe disa javë pushimesh një ose dy javore gjatë vitit. Gjithashtu, shkollat janë të mbyllura gjatë festave zyrtare . Termat akademikë ekzistojnë vetëm në nivelin e arsimit të lartë. Institucionet janë të lira ta ndajnë vitin e tyre, por më së shpeshti ai organizohet në katër kuadro .

Pushimet verore zgjasin gjashtë javë në shkollën fillore dhe fillojnë e mbarojnë në javë të ndryshme për rajonet veriore, të mesme dhe jugore të vendit, për të parandaluar që popullsia e vendit të shkojë me pushime njëkohësisht. Për pushimet gjashtëjavore të verës të të gjitha shkollave të mesme, zbatohet i njëjti sistem. Universitetet kanë pushime më të gjata (rreth dy muaj, por kjo mund të përfshijë riprovime) dhe zakonisht e fillojnë vitin në fund të gushtit ose në fillim të shtatorit. Pushimet verore pasohen nga një pushim njëjavor vjeshtor në gjysmën e dytë të tetorit në të gjitha nivelet, përveç shumicës së universiteteve kërkimore. Në nivelet e shkollës fillore dhe të mesme, java varet nga ndarja veri/mesme/jug që përdoret gjithashtu rreth pushimeve verore. Ka një pushim dyjavor të Krishtlindjeve që përfshin Vitin e Ri në gjysmën e dytë të dhjetorit, dhe një pushim njëjavor të pranverës në gjysmën e dytë të shkurtit (rreth Karnavalit ). Pushimi i fundit shkollor i vitit është një ose dy javë pushim maji, rreth 27 prillit ( Dita e Mbretërve ); ndonjëherë duke përfshirë edhe Ditën e Ngjitjes në Qiell . Pashkët nuk kanë një javë pushimi, shkollat janë të mbyllura vetëm të Premten e Madhe dhe të Hënën e Pashkëve . Datat e pushimeve verore janë të detyrueshme, datat e tjera janë rekomandime të qeverisë dhe mund të ndryshohen nga secila shkollë, për sa kohë që respektohet numri i duhur i javëve.

## Kritikat 
Sistemi arsimor holandez i ndan fëmijët në nivele arsimore rreth moshës 12 vjeç.  Në vitin e fundit të shkollës fillore, jepet një provim, më së shpeshti "Cito Eindtoets Basisonderwijs", për të ndihmuar në zgjedhjen e nivelit të duhur të arsimit të mesëm/llojit të shkollës. Edhe pse rekomandimi që vjen më pas nuk është detyrues, ai ka një ndikim të madh në procesin e vendimmarrjes. Nëse kujdestarët nuk e identifikojnë nevojën,  në shumicën e rasteve fëmija nuk merr një test inteligjence, gjë që mund të rezultojë në disa fëmijë që për arsye të ndryshme dytësore nuk funksionojnë mirë në shkollë, por që kanë aftësinë akademike për të mësuar në nivele më të larta, duke u dërguar gabimisht në nivele më të ulëta të arsimit.  Brenda pak vitesh, këta fëmijë mund të mbeten shumë prapa në zhvillim krahasuar me bashkëmoshatarët e tyre që janë dërguar në nivele më të larta.

Është e mundur që nxënësit të lëvizin lart (ose poshtë) nga një nivel në një nivel tjetër. Nëse ka dyshime në fillim në lidhje me nivelin e zgjedhur, mund të ofrohet një vit orientimi. Megjithatë, kalimi në një nivel më vonë mund të kërkojë shumë përpjekje, motivim dhe kohë shtesë, duke rezultuar në mosarritjen e potencialit të tyre të plotë nga disa studentë.

Hulumtimet kanë treguar se 30% e fëmijëve të talentuar  këshillohen (gabimisht) të ndjekin VMBO-në, nivelin më të ulët në të cilin dërgohen fillimisht 60% e dymbëdhjetëvjeçarëve. Në këtë grup të veçantë fëmijësh ka një përqindje më të lartë se normale të braktisjes së shkollës (që lënë shkollën pa asnjë diplomë).

Edhe pse testimi i IQ-së mund të ndihmojë në uljen e gabimeve në zgjedhjen e niveleve, hulumtimet kanë treguar gjithashtu se IQ-ja nuk është fikse në moshën 12 vjeç  dhe mund të përmirësohet me ekspozimin ndaj stimujve të duhur arsimorë, të cilët sistemi aktual holandez (ndarja e hershme në nivele) mund të mos i ofrojë.

Një tjetër fushë shqetësuese është se, ndonëse prindërit kanë të drejtë që zëri i tyre të dëgjohet në procesin e vendimmarrjes në shkollë, jo të gjithë prindërit e përdorin këtë të drejtë në mënyrë të barabartë, duke rezultuar në mundësi të pabarabarta për fëmijët. 

Një studim i kohëve të fundit nga Universiteti i Groningenit ka treguar gjithashtu një korrelacion të fortë midis të ardhurave më të ulëta të prindërve dhe këshillave të dhëna studentëve për të ndjekur arsim më të ulët. 

Programi për Vlerësimin Ndërkombëtar të Studentëve ka zbuluar se niveli arsimor i Holandës në krahasim me vendet e tjera ka qenë në rënie që nga viti 2006 dhe tani është vetëm pak mbi mesataren.  Inspektorët e shkollave po paralajmërojnë se standardet e leximit tek fëmijët e shkollës fillore janë më të ulëta se 20 vjet më parë, dhe Holanda tani ka rënë poshtë në renditjen ndërkombëtare. Një trend i ngjashëm shihet në aritmetikë, matematikë dhe shkencë. 

## Shih edhe 
* Universiteti i Lejdenit
* Universiteti Erasmus i Roterdamit

## Referime