Primus inter pares

'*** është një shprehje latinisht që do të thotë **i pari mes të barabartëve*'. Është përdorur në mënyrë tipike si një titull nderi për dikë që është formalisht i barabartë me anëtarët e tjerë të grupit të tij, por i jepet respekt jozyrtar, tradicionalisht për shkak të vjetërsisë në post.

Historikisht, *princeps senatus* i Senatit Romak ishte një figurë e tillë dhe fillimisht bartëte vetëm dallimin se ai lejohej të fliste gjatë debati. Pas rënies së Republikës Romake, perandorët romakë fillimisht i referoheshin vetes së tyre vetëm si *princeps*, megjithëse kishin pushtet të jashtëzakonshëm.

Figura të ndryshme moderne si kryeministri në sistemet parlamentare, Presidenti i Konfederatës Zviceriane, kryetari i Gjykatës së Lartë të Shteteve të Bashkuara, kryetari i Gjykatës së Lartë të Filipineve, kryepeshkopi i Kanterbërit të Bashkësisë Anglikane, kryetari i Rezervës Federale në Shtetet e Bashkuara dhe patriarku ekumenik i Kostandinopojës në Kishën Ortodokse Lindore përdoren në të dy kuptimet: bartjen e një statusi më të lartë dhe fuqi të tjera shtesë, ndërsa qëndron prapë thjeshtë i barabartë me kolegët e tij në kuptimet kreysore.

## Historia
### Greqia e Lashtë
Raste të qeverisjes së *primus inter pares* hasen në Greqinë e Lashtë (në greqishten e lashtë  basiléia (greqisht: ). bazileus që në Periudhën Mikenase dhe të errët ka kuptimin e një drejtuesi të caktuar dhe jo kuptimin e një sovrani apo autokratori. Homeri jep shembullin e parë në absolut të një *primus inter pares* te Iliada: Agamemnoni është drejtuesi i princave akej nëpërmjet të drejtës hyjnore dhe si rezultuat i kësaj caktohet komandant i përgjithshëm.

Megjithatë te Politika e Aristotelit pohohet se vetëm kush është superior ndaj të tjerëve mund të qeverisë në mënyrë të qëndrueshme (si burri mbi gruan apo babai mbi bijtë), ndërsa *primus inter pares* nuk mund të qeverisë me radhë me të tjerët dhe në periudha të barabarta (apo individualisht, apo në krye të një organizmi kolegjial): duke ndjekur arsyetimin, pa një përparësi kohore të paracaktuar nga ndonjë rend, por të përcaktuar nëpërmjet shortit.

### Lashtësia Romake
Termi përdorej si përgjatë Republikës ashtu dhe Principatit Romak (Perandoria e hershme romake, që në njëfarë mase ishte akoma monarki kushtetuese). Titulli *princeps* (në shumës *principes*) përfaqësonte thelbin e idesë republikane romake, në të cilën u krijua, me kuptimin *i pari*, *kryesori*, apo *qytetari i parë*. Ai përdorej edhe për t’iu referuar kryetarit të senatit që quhej *princeps senatus*. Përmendet në lidhje me figurën e Oktavian Augustit, që e shmangu quajtjen e drejtpërdrejtë perandor në fazat e para të sundimit, duke kërkuar të zbuste ata që kërkonin kthimin e Republikës.

Përdorimi i këtij titulli jozyrtar nga perandorët romakë vijoi deri në periudhën e Dioklecianit ( 284–305) që parapëlqente titullun dominus, që do të thotë *zot* ose *padron*. Në këtë mënyrë, sundimi i perandorëve romakë nga Augusti deri te Diokleciani ose Aleksandër Severi ( 222-235) si Principat, ndërsa periudhën nga Diokleciani e në vijim si Dominat, që shënon një autokraci absolute.

Gjithashtu *principes* (njëjës princeps) ishin heshtarë dhe më vonë shpatarë në ushtritë e Republikës Romake. Ata ishin burra në fillimet (principes) e jetës së tyre. Centurioni në drejtim të një njësie ose apo posti administratif quhej *princes ordinarius*.

### Mesjeta
Titulli mesjetar princ rrjedh nga titulli romak princeps. Ishte i shpesht edhe midis fiseve gjermanike, që do të linin gjurmë gjatë fazave të para mesjetare.

Republika Veneciane, e zgjatur nga viti 697 deri në vitin 1797, përdorte sistemin këshilltar në qeverinë qendrore, organ në të cilin doxhi ishte *primus inter pares*. Qeveria, e quajtur Collegio dei Savi* kryesohej nga Serenissima Signoria e përbërë nga doxhi, anëtarët e Minor Consiglio dhe nga tre krerët e Quarantia Criminale. Qeveria vendoste në mënyrë të këshilluar, megjithëse një pozicion të posatshëm i doxhit rridhte nga fakti se ai ishte edhe kreu i shtetit (i emëruar nga fisnikët, por i aprovuar nga populli në shesh), por edhe në krye të dy dhomave kryesore, Maggior Consiglio dhe Senato. Një sistem i tillë u praktikua deri në vitin 1797, kur republika po bënte një reformë të madhe kushtetuese në sensin më demokratik, por sistemi u rrëzua nga pushtimi ushtarak i Napoleonit.

#### Arbëria
Në formimin e Lidhjes së Lezhës, Skënderbeu ishte komandant dhe kryetar i lidhjes, por gjithashtu ishte *primus inter pares* në raport me princat dhe feudalët e tjerë të lidhjes. Por me kalimin e kohës pushteti i Skënderbeut do të fuqizohej edhe më shumë dhe ai do të quhej *dominus Albania*, dhe në mënyrë informale *Mbretë i Arbërisë*, por që nuk do të arrinte dot ta zyrtarizonte si titull.

## Përdorime moderne 
Ndër shembujt më të qartë të përdorimit të kësaj shprehjeje janë:
* Figura e kryeministrit në shumë shtete parlamentare;
* Presidenti i Komisionit Evropian;
* Presidenti i Këshilit Evropian që nga viti 1974 deri në vitin 2008 ishte një *president-primus inter pares*;

### Kinë
Në Republikën Popullore të Kinës, e cila u vendos nën udhëheqjen kolektive të Komitetit në fuqi të Byrosë Politike, shpesh përdoret termi "i pari mes të barabartëve" për të përshkruar udhëheqësin suprem të Kinës.

### Përdorimi i komonuelthit
#### Mbretëria e Bashkuar
Termi  (kryeministër) mund të krahasohet me "ministri parësor" ose "ministri i parë".  Për shkak të kësaj, kryeministrat e shumë vendeve tradicionalisht janë konsideruar si "të parët mes të barabartëve " – ata janë kryetarë ose "krerë" të një qeverie, sesa të mbajnë një post që është *de jure* superior ndaj atij të ministrave.

Kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar përshkruhet shpesh si "i pari mes të barabartëve". Në Mbretërinë e Bashkuar, ekzekutivi është kabineti, dhe gjatë Periudhës Hanoveriane, një ministër kishte rolin e informimit të monarkut rreth legjislacionit të propozuar në Dhomën e Komuneve dhe çështje të tjera. Në kohët moderne, gjithësesi, megjithëse fraza përdoret akoma herë pas here, ajo nënvizon pushtetin e kryeministrit, që tani është pushtet mjaft i gjerë ekzekutiv, ekskluziv, mbi të cilin anëtarët e kabinetit kanë pakë ndikim.

*First Among Equals* (I pari mes të barabartëve) është titulli i një romani politik popullor të vitit 1984 nga Jeffrey Archer, rreth karrierës dhe jetëve private të mjaft njerëzve që mundën të ishin kryeministra britanikë. Ai do të adaptohej më vonë në një seri televizive me dhjetë pjesë, e prodhuar nga Granada Television.

#### Qeveri federale në mbretëritë e komonuelthit
Në mbretëritë federale të Komonuelthit në të cilat mbreti Çarlsi II është kreu i shtetit si monark kushtetues, një guvernator i përgjithshëm caktohet nga Mbreti në Këshill për të përfaqësuar mbretin gjatë mungesës së tij. Guvernatori i përgjithshëm në mënyrë tipike cakton udhëheqësin e partisë politike që mban të paktën një shumicë vendesh në legjislaturën e zgjedhur për tu bërë kryeministër, marrëdhënia e të cilit me ministrat e tjerë të Kurorës, në teori thuhet se është ajo e një , ose "i pari mes të barabartëve".

#### Shtetet Australiane
Në Australi, guvernatori i përgjithshëm i Australisë, është "i pari mes të barabartëve" midis guvernatorëve.

#### Provincat Kanadeze
Si federatat në Kanada, zëvendës-guvernatorët përfaqësojnë monarkun e Kanadasë në secilën provincë, kështu, duke vepruar si "krerë të shtetit" në provinca. Zëvendës-guvernatorët në Kanada caktohen nga guvernatori i përgjithshëm, me këshillën e kryeministrit të Kanadasë, i njohur si *guvernator në këshill*. Në çdo rast, këta zëvendës-guvernatorë nuk kështullohen si vartës të guvernatorit të përgjithshëm që, si një mëkëmbës federa i mbretit, është "i pari mes të barabartëve". Një zëvendës-guvernator, si *zëvendës-guvernator në këshill* cakton një udhëheqës të një partie politike provinciale që ka të paktën shumicën e vendeve në legjislaturën provinciale për të qenë kryeministë provincial].

### Japoni
Duke nisur me Kushtetutën Meixhi të vitit 1885, si pjesë e "Aktit të Sistemit të Kabinetit", dhe duke zgjatur deri në rishikimin e kushtetutës moderne në vitin 1947, Kryeministri i Japonisë ligjërisht konsiderohej të ishte i të njëjtit rang si ministrat e tjerë që formonin kabinetin. Gjatë kësaj kohe, kryeministri përmendej si "同輩中の首席" *dōhai-chū no shuseki* ("kreu mes kolegëve").

### Holandë
Kryeministri Holandës (zyrtarisht "minister-president") është kryetari i këshillit të ministrave dhe autoriteti aktiv ekzekutiv i qeverisë holandeze dhe është i pari mes të barabartëve të këshillit të ministrave.

### Singapor
Fraza "i pari mes të barabartëve" përdoret shpesh për të përshkruar pasimin politik brenda udhëheqjes së Partisë së Aksionit Popullor në pushtet dhe kandidatit të ardhshëm për kryeministër të Singaporit.

### Zvicër
Në Zvicër, Kështilli Federal Zviceran me shtatë anëtarë përbënë ekzekutivin në sistemin direktorial zvicerian. Çdo vit, Asambleja Federale zgjedh një president të Konfederatës. Zakonisht, pozixionet e presidentit dhe zëvendës presidentit pasohen vit për vit, secili këshilltar në këtë mënyrë bëhet zëvendës president dhe pastaj president çdo shtatë vjetë, ndërsa ndodhet në detyrë.

Presidenti nuk është kreu i shtetit zvicerian, por është zyrtari i rangut më të lartë. Presidenti kryeson mbledhjet e këshillit dhe zhvillon disa funksione të caktuara përfaqësuese që, në vendet e tjera, janë prerogativë e kreut të shtetit. Në situtata emergjente, ku një vendim i këshillit nuk mund të bëhet në kohë, presidenti merë fuqinë të veprojë në emër të të gjithë këshillit. Përveç kësaj, sidoqoftë, presidenti është një , që nuk ka pushtet mbi dhe përtej gjashtë anëtarët e tjerë të këshillit.

### Shtetet e Bashkuara
Fraza "i pari mes të barabartëve" është përdorur gjithashtu për të përshkruar Kryetarin e Gjykatës së Lartë të Shteteve të Bashkuara.

Kryetari i Gjykatës nuk ka autoritet mbi vendimet e anëtarëve të tjerë të Gjykatës së Lartë, por mban një pushtet kyç administrativ: kur kryetari i Gjykatës së Lartë voton me shumicën mbi një vendim, ata ose mund pranojnë opinionin e shumicës ose i’a caktojnë atë një tjetër anëtari të Gjykatës së Lartë që voton me shumicën.

### Itali
Në Kushtetutën e Italisë Presidenti i Këshillit të Ministrave është *primus inter pares*. Ai ka funksionin e bashkërendimit të veprimtarisë së qeverisë që është kreu, por nuk ka fuqi superiore ndaj atyre të ministrave.

## Feja 
### Kisha Katolike 
Në Kishat Latine dhe Kishat katolike lindore, papa (peshkopi i Romës) shihet si Vikari i Krishtit dhe "i pari mes të barabartëve", pasuesi i Shën Pjetrit dhe udhëheqës i Botës së Krishterë, në përputhje me rregullat e pasimit apostolik të apostujve. Në Kishën Katolike, papa mban postin me autoritet suprem në të drejtën kanonike mbi të gjithë peshkopët e tjerë.
 
Në Kishën Katolike, dekani i Kolegjit të Kardinalëve, është i pari mes princave të barabartë të kishës në kolegj, që është këshilli më i lartë i papës, që zgjedh pasuesin papal, përgjithësisht nga rangjet e veta.

Seli të ndryshme peshkopale u është dhënë ose pretendojnë titullin e primatit (zakonisht i një entiteti të shkuar ose të tanishëm politik), që u jep një *primas* të tillë (zakonisht një kryepeshkop metropolitan, shpesh në një kryeqytet të mëparshëm/tanishëm) preçedencë mbi të gjitha selitë e tjera në rrethin e saj, duke i tejkaluar në rang selitë (e tjera) metropolitane, por primatët në fuqi mund të tejkalohet nga rangjet personale, pasi ata renditen poshtë kardinalëve. Më zakonisht, dioqezat grupohen gjeografikisht në një provincë kishtare, kur vetëm njëra mban rangun e kryepeshkopatës metropolitane, e cila i tejkalon dioqezat e tjera, që quhen kështu sufragane të sajë, madje nëse këto përfshijnë (mjaft rrallë) kryepeshkopata të tjera.

### Kishat Ortodokse Lindore 
Fraza "i pari mes të barabartëve" përdoret gjithashtu për të përshkruar rolin e patriarkut të Kostandinopojës, i cili, si "patriark ekumenik", është i pari mes të gjithë peshkopëve të Kishës Ortodokse Lindore. Ai nuk ka juridiksion të drejtpërdrejtë mbi patriarkët e tjerë ose kishat e tjera autoqefale ortodokse dhe nuk mund të ndërhyjë në zgjedhjen e peshkopëve në kishat autoqefale, por vetëm ai gëzon të drejtën e mbledhjes së sinodeve të jashtëzakonshëm të përbëra nga ata ose delegatët e tyre për tu përballur me situata *ad hoc* dhe ai gjithashtu mbledh sinodet e paracaktuara pan-ortodokse në dyzet vitet e fundit. Titulli i tij është një njohje e domethënies së tij historike dhe privilegjit të tij për të shërbyer si zëdhënës kryesor për Bashkësinë Ortodokse Lindore. 

Të krishterët lindor e konsideronin peshkopin e Romës si "të parin mes të barabartëve" gjatë një mijë viteve të para të Krishtërimit sipas rendit të lashtë, të mijëvjeçarit të parë (ose "taxis" në gerqisht) të Romës, Kostandinopojës, Aleksandrisë, Antiokisë dhe Jeruzalemit, të njohur si Pentarki, e cila u krijua pasi Kostandinopoja do të bëhej kryeqyteti i Perandorisë Romake Lindore. 

Kanonet e bashkëlidhur me primatin e përbotshëm të nderit të patriarkut të Kostandinopojës janë kanoni i 9-të i sinodeve të Antiokisë dhe kanonin e 28-të të Këshillit Kalçedonisë.

### Kishat Luteriane
Në Kishën Luteriane të Suedisë, Kryepeshkopi i Upsalës konsiderohet nga kisha si . Si i tillë, kryepeshkopi i Upsalës nuk ka pushtet mbi 13 peshkopët e tjerë, por ka disa detyra shtesë administrative dhe shpirtërore, siç specifikohet në rendin kishtar të Kishës së Suedisë.

Në Kishën Ungjillore Luteriane të Finlandës, kryepeshkopi i Turkut dhe Finlandës shërben si *primus inter pares*.

Peshkopi i Kishës Ungjillore Sllovake të Konfesionit të Augsburgut në Serbi është *primus inter pares* i atij denominimi.

### Bashkësia Anglikane 
Sipas Konventës Anglikane, kryepeshkopi i Kanterbërit është  (i pari mes të barabartëve) në presidencën e tij ose të saj mbi Bashkësinë Anglikane. Peshkopi më i vjetër i shtatë peshkopëve dioqezan të Kishës Peshkopale Skoceze, bartë titullin *primus* nga . Peshkopët kreysorë ose primatët në kishat e tjera *kombëtare* anglikane shpesh thuhet se janë  brenda provincave të tyre (p.sh.: Kisha e Irelandës), ndërsa selia (e parë) primatare e Kanterbërit mbetet primus mes tyre.

Sidoqoftë, më 20 shkurt 2023, *Global South Fellowship of Anglican Churches* deklaroi se kryepeshkopi i Kanterbërit e kishte humbur mantelin e tij si i pari mes të barabartëve, për shkak të pranimit nga ai të përfshirjes së Kishës së Anglisë në Liturgjinë Anglikane të bekimeve të bashkimeve të të njëjtës gjini.

Komisioni Ndërkombëtar Anglikan-Katolik për Bashkim dhe Mision, në deklaratën e tij të vitit 2007 binte dakord se *duke u rritur bashkarisht në bashkim dhe mision,* "i nxit anglikanët dhe katolikët të eksplorojnë bashkë si ministri i Peshkopit të Romës mund ti ofrohet dhe të marë në urdhër për të ndihmuar në bashkimet tona për tu rritur drejtë bashkimit të plotë kishtar".

### Reformacioni dhe Presbiterianizmi
Moderatori i Asamblesë së Përgjithshme në një Kishë Presbiteriane është në mënyrë të ngjashme përkufizuar si një . Ky koncept përfshin edhe moderatorët e secilit sinod, presbiteri dhe seksion kishtar. Pasi të gjithë të vjetrit janë urdhëruar – disa për mësimdhënie dhe disa për drejtim – asnjë nuk qëndron në një status më të lartë, por të gjithë konsiderohen të barabartë pas një dhe të vetmes Kishë të Jezu Krishtit.

## Shiko gjithashtu 
* Ferma e Kafshëve – origjina e shprehjes se disa *janë më të barabartë se të tjerët''.
* Lidhja e Lezhës
* Skënderbeu
* Egalitarianizmi
* Republikanizmi
* Shok (politikë)
* Kulti i individit
* Aerarium
* Ager publicus
* Amfiteatri Romak
* Amicitia
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arti romak
* Auguri
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Cannaba
* Censori
* Cirku Romak
* Civitas
* Colonus (person)
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dediticii
* Diktatori romak
* Dominati (Roma)
* Drungos
* Dux
* Dymbëdhjetë Tabelat
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Historia e Kushtetutës romake
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Hospitium
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Jus
* Kalendari Romak
* Këshilli i Plebejve
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendi i Centurionëve
* Kuvendi i Kuriatit
* Kuvendet Romake
* Kuvendi Tribal
* Lapis manalis
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latinët në Itali
* Latium
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Miliarium Aureum
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Mos maiorum
* Mundus Cereris
* Municipium
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Orcus
* Ordines
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Panem et circenses
* Patricët romakë
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Periplusi i Pseudo-Skylaksit
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Pretori
* Principati (Roma)
* Provinca romake e Epirit
* Republika Romake
* Rogatio
* Roma quadrata
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Urbanistika Romake
* Urbs
* Ushtria Romake
* Vicus
* Vila Romake
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Referime 
### Shënime 
### Citime fundore 
### Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* 
*