open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitologjia egjiptiane

parapamje|Nun, mishërimi i ujërave primordiale, ngre barkun e perëndisë së diellit Ra në qiell në momentin e krijimit.
**Mitologjia egjiptiane** është koleksioni i miteve nga Egjipti i lashtë, të cilat përshkruajnë veprimet e perëndive egjiptiane si një mjet për të kuptuar botën përreth tyre. Besimet që shprehin këto mite janë një pjesë e rëndësishme e fesë së lashtë egjiptiane. Mitet shfaqen shpesh në shkrimet dhe artin egjiptian, veçanërisht në tregime të shkurtra dhe në materiale fetare si himne, tekste rituale, tekste funerale dhe dekorime tempulli. Këto burime rrallë përmbajnë një përshkrim të plotë të një miti dhe shpesh përshkruajnë vetëm fragmente të shkurtra.

Të frymëzuar nga ciklet e natyrës, egjiptianët e panë kohën në të tashmen si një seri modelesh të përsëritura, ndërsa periudhat më të hershme kohore ishin lineare. Mitet vendosen në këto kohë më të hershme dhe miti vendos modelin për ciklet e së tashmes. Ngjarjet e tanishme përsërisin ngjarjet e mitit, dhe duke e bërë këtë rinovojnë Maat, rendin themelor të universit. Ndër episodet më të rëndësishme nga e kaluara mitike janë mitet e krijimit, në të cilat perënditë formojnë universin nga kaosi primordial; historitë e mbretërimit të perëndisë së diellit Ra mbi tokë; dhe miti Osiris, në lidhje me betejat e perëndive Osiris, Isis dhe Horus kundër perëndisë përçarëse Set. Ngjarjet nga e tashmja që mund të konsiderohen si mite përfshijnë udhëtimin e përditshëm të Ra nëpër botë dhe homologun e tij të botës tjetër, Duat. Temat e përsëritura në këto episode mitike përfshijnë konfliktin midis përkrahësve të maat-it dhe forcave të çrregullimit, rëndësinë e faraonit në ruajtjen e maat-it dhe vdekjen dhe rigjenerimin e vazhdueshëm të perëndive.

Detajet e këtyre ngjarjeve të shenjta ndryshojnë shumë nga njëri tekst në tjetrin dhe shpesh duken kontradiktore. Mitet egjiptiane janë kryesisht metaforikë, duke përkthyer thelbin dhe sjelljen e hyjnive në terma që njerëzit mund t'i kuptojnë. Çdo variant i një miti përfaqëson një perspektivë të ndryshme simbolike, duke pasuruar kuptimin e egjiptianëve për perënditë dhe botën.

Mitologjia ndikoi thellë në kulturën egjiptiane. Ai frymëzoi ose ndikoi në shumë rituale fetare dhe siguroi bazën ideologjike për mbretërimin. Skenat dhe simbolet nga miti u shfaqën në art në varre, tempuj dhe amuletë. Në letërsi, mitet ose elementet e tyre u përdorën në tregime që variojnë nga humori në alegori, duke demonstruar se egjiptianët e përshtatën mitologjinë për t'i shërbyer një shumëllojshmërie qëllimesh.

## Shiko edhe 
* Libri i të Vdekurve

## Burime
Gjuha egjiptiane

parapamje|Stela e shekullit të 10-të me mbishkrim koptik, në Luvër.
**Gjuha egjiptiane** ose **egjiptiania e lashtë** është një gjuhë afro-aziatike e vdekur që flitej në Egjiptin e lashtë. Sot njihet nga një korpus i madh tekstesh të mbijetuara të cilat janë bërë të arritshme për botën moderne pas deshifrimit të shkrimeve të lashta egjiptiane në fillim të shekullit të 19-të. Egjiptianishtja është një nga gjuhët e shkruara më të hershme, e cila u regjistrua për herë të parë në shkrimin hieroglifik në fund të mijëvjeçarit të IV para Krishtit. Ajo është gjithashtu gjuha njerëzore e dëshmuar më gjatë, me një rekord të shkruar që përfshin mbi 4000 vjet. Forma e saj klasike njihet si egjiptiania e mesme, gjuha popullore e Mbretërisë së Mesme të Egjiptit e cila mbeti gjuha letrare e Egjiptit deri në periudhën romake. Në kohën e antikitetit klasik, gjuha e folur kishte evoluar në demotike, dhe nga epoka romake ajo ishte diversifikuar në dialektet kopte. Këto përfundimisht u zëvendësuan nga arabishtja pas pushtimit mysliman të Egjiptit, megjithëse kopti bohairik mbetet në përdorim si gjuhë liturgjike e Kishës Kopte.

## Shiko edhe 
## Referimet
Osiris

parapamje|319x319px|Përshkrim i Osiris në një mur të varrit QV66, vendvarrimi i Nefertarit (rreth 1295-1255 p.e.s.)
**Osiris**, (nga egjiptianja: *wsjr*, romanizuar: *ʾsr*) është perëndia e pjellorisë, bujqësisë, jetës së përtejme, të vdekurve, ringjalljes, jetës dhe vegjetacionit në fenë e lashtë egjiptiane. Ai përshkruhej në mënyrë klasike si një hyjni me lëkurë të gjelbër me mjekër faraoni, pjesërisht i mbështjellë me mumje në këmbë, i veshur me një kurorë të veçantë atef dhe duke mbajtur një kurorë simbolike dhe flail. Ai ishte një nga të parët që u lidh me mbështjellësin e mumjes. Kur vëllai i tij Set e preu atë në copa pasi e vrau, gruaja e Osiris, Isis, i gjeti të gjitha pjesët dhe e mbështolli trupin e tij, duke i mundësuar atij të kthehej në jetë. Osiris u adhurua gjerësisht deri në rënien e fesë së lashtë egjiptiane gjatë ngritjes së krishterimit në Perandorinë Romake.

Osiris nganjëherë konsiderohej djali më i madh i perëndisë së tokës Geb dhe perëndeshës së qiellit Nut, si dhe si vëlla dhe burri i Isis, dhe vëllai i Set, Nephthys dhe Horus Plakut, ndërsa Horusi i Riu konsiderohej i linduri i tij pas vdekjes. djalin. Përmes sinkretizmit me Iahun, ai ishte gjithashtu një zot i Hënës.

Osiris ishte gjykatësi dhe zot i të vdekurve dhe i botës së krimit, "Zoti i heshtjes" dhe Khenti-Amentiu, që do të thotë "Më kryesorja e perëndimorëve". Në Mbretërinë e Vjetër (2686–2181 para Krishtit) faraoni konsiderohej një bir i perëndisë së diellit Ra, i cili, pas vdekjes së tij, u ngjit për t'u bashkuar me Ra në qiell. Megjithatë, pas përhapjes së kultit të Osirisit, mbretërit e Egjiptit u shoqëruan me Osirisin në vdekje - ndërsa Osiris u ngrit nga të vdekurit, ata do të bashkoheshin me të dhe do të trashëgonin jetën e përjetshme përmes magjisë imituese.

Nëpërmjet shpresës për një jetë të re pas vdekjes, Osiris filloi të lidhej me ciklet në natyrë, në veçanti me mbirjen e bimësisë dhe përmbytjen vjetore të lumit Nil, si dhe ngritjen heliakale të Orionit dhe Siriusit në fillim të shek. viti i Ri. Ai u bë sovrani që i dha gjithë jetën, "Ai që është përherë i mirë dhe i ri".

Dëshmia e parë e adhurimit të Osirisit është nga mesi i dinastisë së pestë të Egjiptit (shek. 25 p.e.s.), megjithëse ka të ngjarë që ai të jetë adhuruar shumë më herët; epiteti Khenti-Amentiu daton të paktën në Dinastinë e Parë dhe përdorej gjithashtu si titull faraonik. Shumica e informacionit të disponueshëm për mitin e Osirisit rrjedhin nga aludimet në Tekstet e Piramidës në fund të Dinastisë së Pestë, dokumente të mëvonshme burimore të Mbretërisë së Re si Guri Shabaka dhe "Kontendencat e Horusit dhe Sethit", dhe shumë më vonë, në tregimet të autorëve grekë duke përfshirë Plutarkun dhe Diodorus Siculus.

Disa egjiptologë besojnë se miti i Osiris mund të ketë origjinën nga një ish-sundimtar i gjallë - ndoshta një bari që jetoi në kohët paradinastike (5500-3100 pes) në deltën e Nilit, sundimi i dobishëm i të cilit bëri që ai të nderohej si zot. Veshjet e bariut, kurbetit dhe flailit - dikur shenja e perëndisë së Deltës Andjety, me të cilin Osiris ishte i lidhur - mbështesin këtë teori.

## Shiko edhe 
## Referimet
Jörmungandr

[parapamje|283x283px|[Thori duke goditur gjarprin e Midgardit (1790) nga Henri Fuseli.]]
Në mitologjinë nordike, **Jörmungandr** (nordishtja e vjetër: *Jǫrmungandr*, fjalë-për-fjalë. 'Gundi i madh', shih Etimologjinë), i njohur gjithashtu si **Gjarpri Midgard** ose **Gjarpri Botëror** (nordishtja e vjetër: *Miðgarðsormr*), është një gjarpër deti ose krimb jashtëzakonisht i madh që banon në detin botëror, që rrethon Tokën (Midgard) dhe kafshon bishtin e tij, një shembull i një ouroboros. Si rezultat i rrethimit të Midgardit (Tokës) ai quhet Gjarpri Botëror. Kur të lëshojë bishtin, do të fillojë Ragnarök (beteja e fundit e botës).

Thuhet se Jörmungandr është fëmija i mesëm i perëndisë mashtruese Loki dhe gjigantes Angrboða. Sipas Prozës Edda, Odin mori tre fëmijët e Lokit nga Angboða - ujkun Fenrir, perëndeshën Hel dhe gjarprin Jörmungandr - dhe i largoi nga Asgard (bota e Æsir). Gjarpri Jörmungandr u hodh në oqeanin e madh që rrethon Midgard. Atje gjarpri u rrit aq shumë sa ishte në gjendje të rrethonte Tokën dhe të kapte bishtin e vet. Fjala "gandr" mund të nënkuptojë një sërë gjërash në Nordishten e Vjetër, por kryesisht i referohet entiteteve të zgjatura dhe ose qenieve të mbinatyrshme. Gandr mund t'i referohet, ndër të tjera: gjarpërit, fjordit, lumit, shkopit, kallamit, direkit, penisit, lidhësit dhe të ngjashme (kryesisht në kuptimet "mbinatyrore" ose "të gjalla"). Prandaj, termi "Jörmungandr" ka disa kuptime të mundshme në lidhje me mitologjinë e tij, si: "gjarpri i madh", "lumi i madh" (sinonim për detin ku ai banon), "shkopi ose shkopi i madh" (a lidhje me pemën botërore Yggdrasil), si dhe "lidhja e madhe" (mbështjellja e gjarprit rreth botës, kafshimi i bishtit të vet, që simbolizon rrethin e jetës botërore).

## Referime 
Burimet kryesore të miteve rreth Jörmungandrit janë *Proza Edda*, poema skaldike *Húsdrápa* dhe Edda poetike *Hymiskviða* dhe *Völuspá*. Burime të tjera përfshijnë poemën e hershme skaldike *Ragnarsdrápa* dhe kennings në poema të tjera skaldike; për shembull, në *Þórsdrápa*, *faðir lögseims*, "babai i fillit të detit", përdoret si një dredhi për Loki. Ka gjithashtu disa gurë imazhi që përshkruajnë historinë e Thor duke peshkuar për Jörmungandr.

## Referime
Hyjnitë e lashta egjiptiane

[parapamje|304x304px|Zotat [Osiris, Anubis dhe Horus në Varrin e Horemhebit (KV57) në Luginën e Mbretërve.]]
**Hyjnitë e lashta egjiptiane** janë perënditë dhe perëndeshat e adhuruara në Egjiptin e lashtë. Besimet dhe ritualet rreth këtyre perëndive formuan thelbin e fesë së lashtë egjiptiane, e cila u shfaq diku në parahistori. Hyjnitë përfaqësonin forcat dhe fenomenet natyrore, dhe egjiptianët i mbështetën dhe i qetësuan përmes ofertave dhe ritualeve, në mënyrë që këto forca të vazhdonin të funksiononin sipas maat, ose urdhrit hyjnor. Pas themelimit të shtetit egjiptian rreth vitit 3100 para Krishtit, autoriteti për të kryer këto detyra kontrollohej nga faraoni, i cili pretendonte se ishte përfaqësuesi i perëndive dhe menaxhonte tempujt ku kryheshin ritualet.

Karakteristikat komplekse të perëndive u shprehën në mite dhe në marrëdhëniet e ndërlikuara midis hyjnive: lidhjet familjare, grupet dhe hierarkitë e lira dhe kombinimet e perëndive të veçanta në një. Shfaqjet e ndryshme të hyjnive në art – si kafshë, njerëz, objekte dhe kombinime të formave të ndryshme – aludonin gjithashtu, nëpërmjet simbolizmit, për veçoritë e tyre thelbësore.

Në epoka të ndryshme, perëndi të ndryshme thuhej se mbanin pozicionin më të lartë në shoqërinë hyjnore, duke përfshirë hyjninë diellore Ra, perëndinë misterioze Amun dhe perëndeshën nënë Isis. Hyjnia më e lartë zakonisht vlerësohej me krijimin e botës dhe shpesh lidhej me fuqinë jetëdhënëse të diellit. Disa studiues kanë argumentuar, bazuar pjesërisht në shkrimet egjiptiane, se egjiptianët arritën të njohin një fuqi të vetme hyjnore që qëndronte pas të gjitha gjërave dhe ishte e pranishme në të gjitha hyjnitë e tjera. Megjithatë, ata kurrë nuk e braktisën pikëpamjen e tyre origjinale politeiste për botën, përveç ndoshta gjatë epokës së Atenizmit në shekullin e 14 para Krishtit, kur feja zyrtare u fokusua ekskluzivisht në një hyjni diellore abstrakte, Aten.

Zotat supozohej të ishin të pranishëm në të gjithë botën, të aftë për të ndikuar në ngjarjet natyrore dhe rrjedhën e jetës njerëzore. Njerëzit ndërvepruan me ta në tempuj dhe faltore jozyrtare, për arsye personale si dhe për qëllime më të mëdha të riteve shtetërore. Egjiptianët u lutën për ndihmë hyjnore, përdorën rituale për të detyruar hyjnitë të vepronin dhe u kërkonin këshilla. Marrëdhëniet e njerëzve me perënditë e tyre ishin një pjesë themelore e shoqërisë egjiptiane.

## Shiko edhe 
* Egjipti i lashtë
* Fatkeqësitë e Egjiptit

## Referimet
Ragnarök

[parapamje|*[Thori dhe gjarpri Midgard* (nga Emil Doepler, 1905).]]
Në mitologjinë nordike, **Ragnarök** është një seri ngjarjesh, duke përfshirë një betejë të madhe, që parathotë vdekjen e shumë figurave të mëdha (përfshirë perënditë Odin, Thor, Týr, Freyr, Heimdall dhe Loki), fatkeqësitë natyrore dhe zhytjen e botës në ujë. Pas këtyre ngjarjeve, bota do të ngrihet përsëri, e pastruar dhe pjellore, perënditë e mbijetuara dhe ato që kthehen do të takohen dhe bota do të ripopullohet nga dy njerëz të mbijetuar, Líf and Lífþrasir. *Ragnarök* është një ngjarje e rëndësishme në mitologjinë nordike dhe ka qenë subjekt i ligjërimit dhe teorisë shkencore në historinë e studimeve gjermanike.

Ngjarja dëshmohet kryesisht në *Edda poetike*, e përpiluar në shekullin e 13-të nga burime të mëparshme tradicionale, dhe *Edda prozaike*, e shkruar në shekullin e 13-të nga Snorri Sturluson. Në *Edda prozaike* dhe në një poemë të vetme në *Edda poetike*, ngjarja përmendet si **Ragnarøkkr** (nordishtja e vjetër për 'Muzgu i Perëndive'), një përdorim i popullarizuar nga kompozitori i shekullit të 19-të Richard Wagner me titullin e fundit të operat e tij *Der Ring des Nibelungen*, *Götterdämmerung* (1876), që është "Muzgu i Perëndive" në gjermanisht.

## Referime
Heimdall

parapamje|Heimdallr sjell dhuratën e perëndive për njerëzimin (1907) nga Nils Asplund.
Në mitologjinë nordike, **Heimdall** (nga Norvegjishtja e vjetër: **Heimdallr**) është një zot. Ai është djali i Odinit dhe nëntë nënave. Heimdall ruan për pushtuesit dhe fillimin e Ragnarök nga banesa e tij Himinbjörg, ku ura e ndezur e ylberit Bifröst takohet me qiellin. Ai dëshmohet se ka njohuri paraprake dhe shqisa të mprehta, veçanërisht shikimin dhe dëgjimin. Zoti dhe zotërimet e tij përshkruhen në mënyra enigmatike. Për shembull, Heimdall është me dhëmbë smeraldi, "koka quhet shpata e tij" dhe ai është "më i bardhëi i perëndive".

Heimdall posedon bririn tingëllues Gjallarhorn dhe kalin me burrë të artë Gulltoppr, së bashku me një depo me livadhe në banesën e tij. Ai është djali i Nëntë Nënave dhe thuhet se është krijuesi i klasave shoqërore në njerëz. Histori të tjera të dukshme përfshijnë rikuperimin e zotërimit të çmuar të Freyja-s, Brísingamen, ndërsa bënte betejë në formën e një vule me Loki-n. Marrëdhënia antagoniste midis Heimdall dhe Loki është e dukshme, pasi ata janë parathënë të vrasin njëri-tjetrin gjatë ngjarjeve të Ragnarök. Heimdallr njihet edhe si **Rig**, **Hallinskiði**, **Gullintanni** dhe **Vindlér** ose **Vindhlér**.

Heimdall dëshmohet në Edda poetike, e përpiluar në shekullin e 13-të nga materiali tradicional i mëparshëm; në prozën Edda dhe Heimskringla, të dyja të shkruara në shekullin e 13-të; në poezinë e shkurreve; dhe në një mbishkrim runik të vjetër norvegjez të gjetur në Angli. Dy rreshta të një poezie të humbur për perëndinë, Heimdalargaldr, mbijetojnë. Për shkak të natyrës enigmatike të këtyre vërtetimeve, studiuesit kanë prodhuar teori të ndryshme rreth natyrës së perëndisë, duke përfshirë lidhjen e tij me delet, kufijtë dhe valët.

## Shiko edhe 
## Referimet
Pitoni

parapamje|200x200px|Pitoni indian (Python molurus).
**Pythonidae**, i njohur zakonisht si **pitoni**, janë një familje gjarpërinjsh jo helmues që gjenden në Afrikë, Azi dhe Australi. Midis anëtarëve të tij janë disa nga gjarpërinjtë më të mëdhenj në botë. Aktualisht njihen 10 gjini dhe 39 lloje. Duke qenë natyralisht jo-helmues, pitonët duhet ta shtrëngojnë gjahun e tyre për ta mbytur atë përpara se ta konsumojnë. Pitonët zakonisht godasin dhe kafshojnë gjahun e tyre të zgjedhur për ta fituar atë; atëherë ata duhet të përdorin forcën fizike për të shtrënguar gjahun e tyre, duke mbështjellë trupat e tyre muskulor rreth kafshës, duke e mbytur në mënyrë efektive përpara se ta gëlltisin të tërë. Kjo është në kontrast të plotë me gjarpërinjtë helmues të tillë si gjarpri me zile, për shembull, i cili jep një kafshim të shpejtë dhe helmues, por lëshon, duke pritur që gjahu t'i nënshtrohet helmimit përpara se të konsumohet. Së bashku, pitonët janë të mirë-dokumentuar dhe të studiuar si shtrëngues, njësoj si gjarpërinjtë e tjerë jo helmues, duke përfshirë bollat dhe madje edhe gjarpërinjtë mbretërorë të Botës së Re.

## Shiko edhe 
## Referimet
Bolla

[parapamje|220x220px|Llojet e tipit [Epikrati (gjarpër)|Epikrat; boa ylber (*E. cenchria*)]]
**Boidae, Boa**, e njohur zakonisht si **Bolla**, janë një familje gjarpërinjsh jo-helmues që gjenden kryesisht në Amerikë, si dhe në Afrikë, Evropë, Azi dhe disa ishuj të Paqësorit. Bollat përfshijnë disa nga gjarpërinjtë më të mëdhenj në botë, me anakondën jeshile të Amerikës së Jugut që është gjarpri më i rëndë dhe i dyti më i gjatë i njohur; në përgjithësi, të rriturit janë me përmasa mesatare deri në të mëdha, me femrat zakonisht më të mëdha se meshkujt. Aktualisht njihen 6 nënfamilje që përfshijnë 15 gjini dhe 54 lloje.

## Shiko edhe 
## Referimet 
__PATP__
Bota e Re

.]]
Termi **Bota e Re** përdoret shpesh për të nënkuptuar shumicën e Hemisferës Perëndimore të Tokës, veçanërisht Amerikën. Termi fitoi rëndësi në fillim të shekullit të XVI-të, gjatë Epokës së Zbulimeve të Evropës, pak pasi eksploruesi italian Amerigo Vespucci arriti në përfundimin se *Bota e Re* (tani e quajtur shpesh Amerika) përfaqësonte një kontinent të ri dhe më pas botoi gjetjet e tij në një pamflet që ai e titulloi latinisht *Mundus Novus*. Ky realizim zgjeroi horizontin gjeografik të gjeografëve klasikë evropianë, të cilët kishin menduar se bota përbëhej nga Afrika, Evropa dhe Azia, që së bashku tani referohen si *Bota e Vjetër*, ose Afro-Eurazia. Amerika u referua kështu edhe si "pjesa e katërt e botës".

## Shiko edhe 
* Amerika
* Kristofor Kolombi
* Kolonizimi evropian e Amerikës
* Epoka parakolumbiane
* Epoka e zbulimeve
* Amerigo Vespucci
* Hemisfera Perëndimore

## Referencat
Gjarpri mbret

parapamje|220x220px|Gjarpri mbret i kuq (*Lampropeltis elapsoides*).
**Gjarpri mbret** është anëtarë kolubridë i Botës së Re i gjinisë ***Lampropeltis***, e cila përfshin 26 lloje. Midis tyre njihen rreth 45 nënspecie. Ata janë jo-helmues dhe opiofag në dietë.

## Shiko edhe 
## Referimet
Magjia e shtrigës

**Magjia e shtrigës** (anglisht: Witchcraft) tradicionalisht nënkupton përdorimin e fuqive magjike ose të mbinatyrshme për të dëmtuar të tjerët. Një praktikues është një **shtrigë** (mashkull: **shtrigan**). Në Evropën mesjetare dhe të hershme moderne, ku lindi termi, shtrigat e akuzuara ishin zakonisht gra që besohej se kishin përdorur magji keqdashëse kundër komunitetit të tyre dhe shpesh kishin komunikuar me qenie të liga. Mendohej se magjia mund të pengohej nga magjia mbrojtëse ose kundër-magjia, e cila mund të sigurohej nga shëruesit dinakë popullorë ose popullorë. Shtrigat e dyshuara gjithashtu u frikësuan, dëbuan, sulmuan ose vranë. Shpesh ata do të ndiqeshin penalisht dhe dënoheshin zyrtarisht, nëse shpalleshin fajtorë ose thjesht besohej se ishin fajtorë. Gjuetitë evropiane të shtrigave dhe gjyqet e shtrigave në periudhën e hershme moderne çuan në dhjetëra mijëra ekzekutime. Në disa rajone, shumë nga të akuzuarit për magji ishin shërues ose mami popullore. Besimi evropian në magji u pakësua gradualisht gjatë dhe pas Epokës së Iluminizmit.

Kulturat bashkëkohore që besojnë në magji dhe të mbinatyrshme shpesh besojnë në magji. Antropologët kanë aplikuar termin "magji" për besime të ngjashme dhe praktika okulte të përshkruara nga shumë kultura jo-evropiane, dhe kulturat që kanë adoptuar gjuhën angleze shpesh i quajnë këto praktika gjithashtu "magji". Ashtu si me njerëzit dinakë në Evropë, komunitetet indigjene që besojnë në ekzistencën e magjisë i përkufizojnë shtrigat si të kundërtën e shëruesve dhe mjekëve të tyre, të cilët kërkohen për mbrojtje kundër magjisë. Gjuetia moderne e shtrigave zhvillohet në pjesë të Afrikës dhe Azisë.

Një teori se magjia ishte një mbijetesë e një feje pagane evropiane (hipoteza e kultit të shtrigave) fitoi popullaritet në fillim të shekullit të 20-të, por është diskredituar. Një teori më e re është se ideja e "magjisë" u zhvillua për të shpjeguar fatkeqësi të çuditshme, të ngjashme me ide të tilla si syri i keq.

Në kulturën bashkëkohore perëndimore, veçanërisht që nga rritja e Wicca-s nga vitet 1950, disa paganë modernë dhe ndjekës të sistemeve të besimit të Epokës së Re mund të vetë-identifikohen si "shtriga" dhe të përdorin termin "magji" për vetë-ndihmën, shërimin ose ritualet e hamendjes. Të tjerë e shmangin termin për shkak të konotacioneve të tij negative.

## Shiko edhe 
## Referimet
Beerus

**Birus**, **Zoti i Shkatërrimit** (Japonisht: 破壊神ビルス Hepburn: Hakaishin Birusu?) është një personazh imagjinar në ekskluzivitetin e Dragon Ball krijuar nga Akira Toriyama. Birus bëri paraqitjen e tij të parë në filmin artistik të vitit 2013 Dragon Ball Z: Battle of Gods si antagonisti kryesor dhe u kthye si personazh mbështetës në Dragon Ball Z: Resurrection 'F', si dhe një nga personazhet kryesore në Dragon Ball Super. Ai është një Zot që i ngjan një maceje të purpurt me veshje dhe stoli tradicionale egjiptiane, profesioni i të cilit është të ruajë ekuilibrin në univers duke shkatërruar planetët, në kontrast me Kais Suprem që i krijon dhe i ruan ato.

Është thënë se Birus është i aftë të shkatërrojë universe të tëra nga Whis . I parë shpesh duke shkatërruar planetë me dëshirë, dy dëshirat e vetme të Birus-it janë, të qenit mjaft gustator, të shijojë ushqimin që i pëlqen të hajë dhe të luftojë kundërshtarët që ai i konsideron si të denjë. Ky i fundit përfundimisht e shtyn atë të kërkojë Zotin Super Saiyan, i cili rezulton të jetë një nga Saiyanët që tani jeton në Tokë. Përfundimisht, Goku, me ndihmën e Saiyanëve të tjerë, shndërrohet në Zotin Super Saiyan dhe lufton Birusin, vetëm për t'u mundur nga Zoti i Shkatërrimit. Duke shijuar ndeshjen, Birus kursen si Gokun ashtu edhe Tokën, duke thënë se Goku ishte kundërshtari i dytë më i fortë me të cilin u përball; i pari ishte kujdestari dhe mësuesi i tij i arteve marciale, Whis.

## Shiko edhe 
## Referimet
Varja

nga ushtria austro-hungareze në vitin 1916.]]
**Varja** është vrasja e një personi duke e pezulluar nga qafa me një lak ose ligaturë. Varja ka qenë një metodë e zakonshme e dënimit me vdekje që nga Mesjeta dhe është metoda kryesore e ekzekutimit në shumë vende dhe rajone. Tregimi i parë i njohur i ekzekutimit me varje është në Odisenë e Homerit. Varja është gjithashtu një metodë vetëvrasjeje.

## Shiko edhe 
## Referimet
Avulli

parapamje|Shpërthimi i gazit të kalasë (faza e avullit), (7 gusht 2013).
**Avulli** është një substancë që përmban ujë në fazën e gazit, dhe ndonjëherë edhe një aerosol me pika uji të lëngët, ose ajër. Kjo mund të ndodhë për shkak të avullimit ose për shkak të vlimit, ku nxehtësia aplikohet derisa uji të arrijë entalpinë e avullimit. Avulli që është i ngopur ose i tejnxehur është i padukshëm; megjithatë, avulli i lagësht ose avulli i ujit, një mjegull e dukshme ose aerosol i pikave të ujit, shpesh quhet "avull".

Uji rritet në vëllim me 1700 herë në temperaturë dhe presion standard; ky ndryshim i volumit mund të shndërrohet në punë mekanike nga motorët me avull si motorët e tipit pistoni reciprok dhe turbinat me avull, të cilët janë një nëngrup i motorëve me avull. Motorët me avull të tipit pistoni luajtën një rol qendror në Revolucionin Industrial dhe turbinat moderne me avull përdoren për të gjeneruar më shumë se 80% të energjisë elektrike në botë. Nëse uji i lëngshëm bie në kontakt me një sipërfaqe shumë të nxehtë ose zvogëlohet shpejt nën presionin e tij të avullit, mund të krijojë një shpërthim avulli.
## Shiko edhe 
* Avulli (fizikë)
* Avullimi
* Avullizimi

## Referime
Kabllo zgjatuese

Një **kabllo zgjatuese**, **zgjatues rryme**, **kordon lëshues** ose **prizë zgjatuese**, është një gjatësi e kabllit të energjisë elektrike (flex) me një prizë në njërin skaj dhe një ose më shumë priza në skajin tjetër (zakonisht të së njëjtës shkruan si prizë). Termi zakonisht i referohet shtesave të rrjetit (AC shtëpiake), por përdoret gjithashtu për t'iu referuar shtesave për lloje të tjera të kabllove. Nëse spina dhe priza janë të llojeve të ndryshme, mund të përdoret termi "kordoni i përshtatësit". Shumica e kordonëve zgjatues variojnë nga rreth dy deri në tridhjetë këmbë në gjatësi, megjithëse ato janë të gjata deri në 300 metra.

Termi "kabllo zgjatuese" ka qenë në përdorim të paktën që nga viti 1925.

Litarët zgjatues vijnë në ngjyra, gjatësi, trashësi dhe detyra të ndryshme shërbimi. Në përgjithësi, sa më shumë energji i nevojitet pajisjes, aq më i trashë duhet të jetë kordoni (që do të thotë tela më të mëdhenj brenda). Litarët që do të përdoren jashtë, në zona të lagështa, rreth vajrave ose të ekspozuar ndaj rrezeve të diellit për periudha të gjata kohore duhet të zgjidhen për kushte të tilla specifike. Një mbështjellje zgjatuese është një prizë zgjatuese që rrotullohet, zakonisht në fundin e prizës, e cila në disa raste ka më shumë se një fole mbi të (shpesh 2 ose 4). Një lloj tjetër mbështjellësi zgjatues varet pranë skajit të prizës dhe lejon përdoruesin të nxjerrë kordonin duke kapur fundin e prizës.

Disa kordona zgjatues përfshijnë gjithashtu veçori sigurie si prizë dhe prizë të polarizuar, terminale të tokëzuar, një tregues "ndizjeje", një lidhje të shkrirë, apo edhe një pajisje me rrymë të mbetur (e njohur edhe si ndërprerës i qarkut me defekt në tokë ose GFCI) .

Disa litarë përmbajnë lidhje të shumta femra në afërsi të njëri-tjetrit; të tjerët kanë lidhës femra të ndarë përgjatë gjatësisë së kordonit. Litarët në përgjithësi përmbajnë ose lidhës të tokëzuar ose të pabazuar. Ndërsa një lidhës mashkull i tokëzuar mund të futet me forcë në një prizë femër të pabazuar, kjo është e pasigurt.

## Shiko edhe 
## Referimet
Prizat dhe lidhësit e rrymës së ndryshueshme

**Prizat dhe konektorët e rrymës së ndryshueshme** lidhin pajisjet elektrike me furnizimin me energji elektrike të rrymës alternative (AC) në ndërtesa dhe në vende të tjera. Prizat dhe konektorët elektrikë ndryshojnë nga njëra-tjetra për sa i përket tensionit dhe rrymës, formës, madhësisë dhe llojit të lidhësit. Sisteme të ndryshme standarde të prizave dhe konektorëve përdoren në mbarë botën.

Prizat dhe konektorët për pajisjet portative u bënë të disponueshme në vitet 1880, për të zëvendësuar lidhjet me prizat e dritës me priza të montuara në mur. Një përhapje e llojeve të zhvilluara për lehtësi dhe mbrojtje nga dëmtimet elektrike. Në shekullin e 21-të ka rreth 20 lloje në përdorim të përbashkët në mbarë botën, dhe shumë lloje prizash të vjetruara gjenden në ndërtesa të vjetra. Koordinimi i standardeve teknike ka lejuar që disa lloje prizash të përdoren në rajone të mëdha për të lehtësuar tregtinë e pajisjeve elektrike dhe për lehtësinë e udhëtarëve dhe konsumatorëve të mallrave elektrike të importuara.

Disa priza shumë standarde lejojnë përdorimin e disa llojeve të prizës; adaptorët e improvizuar ose të pamiratuar ndërmjet prizave dhe prizave të papajtueshme mund të mos ofrojnë sigurinë dhe performancën e plotë të një kombinimi prizë-prizë të miratuar.

## Shiko edhe 
* Rryma e ndryshueshme
* Eurokonektori
* Schuko

## Referimet
Konstantin Mihailoviq

Konstantin Mihailoviq, i njohur si edhe Konstantini i Ostrovices,i lindur me 1430,ishte nje ushtar serb dhe autor i nje kujtimesh te kohes se tij si jenicer ne ushtrine e Perandorise Osmane. Mihailoviq ka lindur ne fshatin Ostrovices,afer Rudnikut
Shteti njëpartiak

Një **shtet njëpartiak** ose **një sistem njëpartiak** është një shtet sovran në të cilin vetëm një parti politike ka të drejtë të formojë qeverinë dhe të udhëheq vendin, zakonisht bazuar në kushtetutën e shtetit.  Të gjitha partitë e tjera ose janë të jashtëligjshme, ose kanë vetëm pjesëmarrje të kufizuar dhe të kontrolluar në zgjedhje . Ndonjëherë termi shtet njëpartiak *de facto* përdoret për të përshkruar një sistem dominues partiak, i cili ndryshe nga shteti njëpartiak, lejon zgjedhje demokratike shumëpartiake, por praktikat ekzistuese ose balanca e pushtetit politik pengojnë efektivisht opozitën apo partitë e tjera që tn vinë në pushtet.

Edhe pse paraprihet nga viti 1714 deri në vitin 1783, njohur ndryshe si "epoka e oligarkisë Uig " në Britaninë e Madhe,  sundimi i Komitetit të Bashkimit dhe Progresit (CUP) mbi Perandorinë Osmane pas grushtit të shtetit të vitit 1913 konsiderohet shpesh si shteti i parë njëpartiak në histori. 

## Shtetet aktuale njëpartiake 
Që nga 2023 vendet e mëposhtme janë formuar ligjërisht si shtete njëpartiake:

* Kina
* Kuba
* Eritrea
* Laosi
* Koreja e Veriut
* Republika Demokratike Arabe e Saharasë Perëndimore
* Vietnami

Shtetet njëpartiake e justifikojnë veten me metoda të ndryshme. Kryesisht, mbështetësit e këtij sistemi konsiderojnë se ekzistenca e partive të shumta bie ndesh me unitetin kombëtar. Të tjerë argumentojnë se një parti është pararojë e popullit dhe për këtë arsye e drejta e partisë për të sunduar nuk mund të vihet në pikëpyetje legjitime. Qeveria sovjetike argumentoi se ekzistenca e partive të shumta politike do të përjetësonte luftën e klasave, kështu që vetëm një parti e vetme mund të drejtonte një proletariat pa klasa; prandaj e ktheu Partinë Komuniste të Bashkimit Sovjetik në të vetmen parti politike të autorizuar.

Brenda vendeve të tyre, partitë dominuese që sundojnë mbi shtetet njëpartiake shpesh quhen thjesht *Partia* . Për shembull, në lidhje me Bashkimin Sovjetik, *Partia* nënkuptonte Partinë Komuniste të Bashkimit Sovjetik ; në lidhje me Republikën e Zambisë para 1991, ajo i referohej Partisë së Pavarësisë Kombëtare të Bashkuar .

Shumica e shteteve njëpartiake janë qeverisur nga një nga këto:

# Një parti që mbështet ideologjinë e marksizëm-leninizmit dhe vangardizmit (ndonjëherë të përshkruar si " shtete komuniste ", siç është Bashkimi Sovjetik)
# Një parti që mbështet një ideologji nacionaliste ose fashiste (siç është Mbretëria e Italisë nën Partinë Nacional Fashiste ose Gjermania nën Partinë Naziste )
# Një parti që erdhi në pushtet në vazhdën e pavarësisë nga sundimi kolonial . Sistemet njëpartiake shpesh lindin nga dekolonizimi, sepse një parti e vetme fiton një rol mbizotërues në luftërat për çlirim ose për pavarësi.

Shtetet njëpartiake zakonisht konsiderohen si autoritare,  në masën që ato herë pas here janë totalitare . Nga ana tjetër, jo të gjitha shtetet autoritare apo totalitare veprojnë sipas sundimit njëpartiak. Disa, veçanërisht në mesin e monarkive absolute dhe diktaturave ushtarake, nuk kanë nevojë për një parti në pushtet, dhe për këtë arsye i bëjnë të gjitha partitë politike të paligjshme.

## Referime
Pasuria

**Pasuria** është bollëku i pasurive të vlefshme financiare ose zotërimeve fizike të cilat mund të shndërrohen në një formë që mund të përdoret për transaksione. Kjo përfshin kuptimin thelbësor siç mbahet në fjalën me origjinë angleze të vjetër weal, e cila vjen nga një rrjedhë fjalësh indo-evropiane. Koncepti modern i pasurisë është i rëndësishëm në të gjitha fushat e ekonomisë, dhe qartësisht po ashtu për ekonominë e rritjes dhe ekonominë e zhvillimit, megjithatë kuptimi i pasurisë varet nga konteksti. Një individ që zotëron një vlerë të konsiderueshme neto njihet si i pasur. **Vlera neto** përcaktohet si vlera aktuale e aktiveve të dikujt minus detyrimet (duke përjashtuar principalin në llogaritë e mirëbesimit).

Në nivelin më të përgjithshëm, ekonomistët mund ta përcaktojnë pasurinë si "gjithsej e çdo gjëje me vlerë" që kap si natyrën subjektive të idesë ashtu edhe idenë se ajo nuk është një koncept fiks ose statik. Përkufizime dhe koncepte të ndryshme të pasurisë janë pohuar nga individë të ndryshëm dhe në kontekste të ndryshme. Përcaktimi i pasurisë mund të jetë një proces normativ me implikime të ndryshme etike, pasi shpesh maksimizimi i pasurisë shihet si një qëllim ose mendohet të jetë një parim normativ më vete. Një komunitet, rajon ose vend që zotëron një bollëk të pasurive ose burimeve të tilla në dobi të së mirës së përbashkët njihet si i pasur.

Përkufizimi i Kombeve të Bashkuara për pasurinë gjithëpërfshirëse është një masë monetare që përfshin shumën e aseteve natyrore, njerëzore dhe fizike. Kapitali natyror përfshin tokën, pyjet, burimet energjetike dhe mineralet. Kapitali njerëzor është edukimi dhe aftësitë e popullsisë. Kapitali fizik (ose i "prodhuar") përfshin gjëra të tilla si makineritë, ndërtesat dhe infrastruktura.

## Shiko edhe 
* Varfëria

## Referime
Industria farmaceutike

**Industria farmaceutike** zbulon, zhvillon, prodhon dhe tregton medikamente ose barna farmaceutike për përdorim si medikamente për t'u administruar te 
.]]
pacientët (ose vetë-administruar), me synimin për t'i kuruar ata, për t'i vaksinuar ose për të lehtësuar simptomat. Kompanitë farmaceutike mund të merren me medikamente gjenerike ose të markave dhe pajisje mjekësore. Ato i nënshtrohen një sërë ligjesh dhe rregulloresh që rregullojnë patentimin, testimin, sigurinë, efikasitetin e përdorimit të testimit të drogës dhe tregtimin e barnave. Tregu global i farmaceutikëve prodhoi trajtime me vlerë 1,228.45 miliardë dollarë në vitin 2020 dhe tregoi një normë të përbërë të rritjes vjetore (CAGR) prej 1.8%.

## Shiko edhe 
## Referimet
Përçuesi i bakrit

parapamje|Kordoni i llambës prej bakri, me matës 16.
**Bakri** është përdorur në instalime elektrike që nga shpikja e elektromagnetit dhe telegrafit në vitet 1820. Shpikja e telefonit në 1876 krijoi kërkesë të mëtejshme për tela bakri si përçues elektrik.

Bakri është përcjellësi elektrik në shumë kategori të instalimeve elektrike. Teli i bakrit përdoret në prodhimin e energjisë, transmetimin e energjisë, shpërndarjen e energjisë, telekomunikacionin, qarkun elektronik dhe lloje të panumërta të pajisjeve elektrike. Bakri dhe lidhjet e tij përdoren gjithashtu për të krijuar kontakte elektrike. Instalimet elektrike në ndërtesa janë tregu më i rëndësishëm për industrinë e bakrit. Përafërsisht gjysma e të gjithë bakrit të nxjerrë përdoret për prodhimin e përçuesve të telave elektrikë dhe kabllove.

## Shiko edhe 
## Referimet
Ylli (mbret)

**Ylli** (greqishtja e lashtë: *Ὑλλίς‎ - Yllis*, vdekur në vitin 1225 p.e.s.) ka qenë mbreti më i hershëm i Ilirisë. Mbreti Ylli mendohet të ketë vdekur në vitin 1225 para erës sonë.  

## Shih edhe 
* Iliria
* Mbretëria e Ilirisë
* Lista e personaliteteve ilire
* Dinastia e ardianëve dhe labeatëve
* Dinastia e enkelejëve dhe taulantëve

## Referime
Aneksimi i Krimesë nga Rusia

parapamje|Ushtria ruse në Krime
Në shkurt dhe mars 2014, **Rusia** pushtoi dhe më pas aneksoi Gadishullin e Krimesë, duke e marrë atë nga Ukraina. Kjo ngjarje ndodhi pas Revolucionit të Dinjitetit dhe është pjesë e Luftës më të gjerë Ruso-Ukrainase.

Ngjarjet në Kiev që rrëzuan presidentin ukrainas Viktor Janukoviç më 22 shkurt 2014 shkaktuan demonstrata pro-ruse që nga 23 shkurti kundër qeverisë së re të Ukrainës në ardhje. Në të njëjtën kohë, presidenti rus Vladimir Putin diskutoi ngjarjet e Ukrainës me shefat e shërbimeve të sigurisë duke theksuar se "ne duhet të fillojmë të punojmë për kthimin e Krimesë në Rusi". Më 27 shkurt, trupat ruse kapën vende strategjike në të gjithë Krimenë, e ndjekur nga instalimi i qeverisë pro-ruse Aksyonov në Krime, referendumi i statusit të Krimesë dhe shpallja e pavarësisë së Krimesë më 16 mars 2014. Edhe pse Rusia fillimisht pretendoi se ushtria e saj nuk ishte i përfshirë në ngjarje, Putin më vonë pranoi se trupat u vendosën për të "qëndruar prapa forcave të vetëmbrojtjes së Krimesë". Rusia e inkorporoi zyrtarisht Krimenë më 18 mars 2014.

Pas aneksimit, Rusia përshkallëzoi praninë e saj ushtarake në gadishull dhe bëri kërcënime për të forcuar status quo-në e re në terren.

Ukraina dhe shumë vende të tjera e dënuan aneksimin dhe e konsiderojnë atë si shkelje të ligjit ndërkombëtar dhe marrëveshjeve ruse që mbrojnë integritetin territorial të Ukrainës. Aneksimi bëri që anëtarët e tjerë të atëhershëm G8 të pezullonin Rusinë nga grupi dhe të futnin sanksione. Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara hodhi poshtë gjithashtu referendumin dhe aneksimin, duke miratuar një rezolutë që konfirmon "integritetin territorial të Ukrainës brenda kufijve të saj të njohur ndërkombëtarisht" dhe duke iu referuar veprimit rus si një "pushtim i përkohshëm".

Qeveria ruse e kundërshton etiketën "aneksim", ku Putini e mbron referendumin si në përputhje me parimin e vetëvendosjes së popujve.

## Shiko edhe 
* Burrat e vegjël jeshilë

## Referimet
Aneksimi

[parapamje|294x294px|Ligji themelor: [Jeruzalemi|Jerusalemi, kryeqyteti i Izraelit, miratuar nga Knesset më 30 korrik 1980.]]
**Aneksimi**, në Ligjin ndërkombëtar, është përvetësimi me forcë i territorit të një shteti nga një shtet tjetër, zakonisht pas pushtimit ushtarak të territorit. Në përgjithësi konsiderohet si një veprim i paligjshëm. Aneksimi është një akt i njëanshëm ku territori kapet dhe mbahet nga një shtet, është i ndryshëm nga pushtimi dhe ndryshon nga cedimi, në të cilin territori jepet ose shitet përmes traktatit.

Aneksimi mund të legjitimohet nëse përgjithësisht njihet nga shtetet e tjera dhe organet ndërkombëtare.

Paligjshmëria e aneksimit do të thotë që shtetet që kryejnë akte të tilla zakonisht shmangin përdorimin e fjalës aneks në përshkrimin e veprimeve të tyre; në secilin prej aneksimeve të pazgjidhura nga Izraeli, Maroku dhe Rusia, shtetet kanë shmangur karakterizimin e veprimeve të tyre si të tilla.

## Shiko edhe 
## Referimet
Integriteti territorial

**Integriteti territorial** është parimi i së drejtës ndërkombëtare që u jep të drejtën shteteve sovrane të mbrojnë kufijtë e tyre dhe të gjithë territorin në to të një shteti tjetër. Ajo është e përfshirë në nenin 2(4) të Kartës së OKB-së dhe është njohur si e drejtë ndërkombëtare zakonore. Në të kundërt thuhet se imponimi me forcë i ndryshimit të kufirit është një akt agresioni.

Vitet e fundit ka pasur tension midis këtij parimi dhe konceptit të ndërhyrjes humanitare sipas nenit 73.b të Kartës së Kombeve të Bashkuara "për të zhvilluar vetëqeverisjen, për të marrë parasysh aspiratat politike të popujve dhe për t'i ndihmuar ata në zhvillimi progresiv i institucioneve të tyre të lira politike, sipas rrethanave të veçanta të secilit territor dhe popujve të tij dhe fazave të ndryshme të përparimit të tyre".

## Shiko edhe 
* Shteti

## Burime
Casus belli

Nga latinishtja ***casus belli*** (Shqip: "rast për luftë" apo "shkak për luftë" ose shumës; "shkaqe për luftë") është një akt ose një ngjarje që ose provokon ose përdoret për të justifikuar një luftë. Një *casus belli* përfshin ofendime të drejtpërdrejta ose kërcënime kundër kombit që shpall luftën, ndërsa një *casus foederis* përfshin ofendime ose kërcënime kundër aleatit të tij - zakonisht një i lidhur nga një pakt mbrojtës i ndërsjellë. Secili mund të konsiderohet një **akt lufte**. Një deklaratë lufte zakonisht përmban një përshkrim të *casus belli* që e ka shtyrë palën në fjalë t'i shpallë luftë një pale tjetër.

## Shiko edhe 
* Pushtimi
* Lufta
* Ngjarjet para pushtimit rus të Ukrainës

## Referime
Deklarata e luftës

nënshkruan një deklaratë lufte kundër Gjermanisë naziste më 11 dhjetor 1941.]]
**Shpallja e luftës** është një akt formal me të cilin një shtet shpall veprimtarinë ekzistuese ose të afërt të luftës kundër një shteti tjetër. Deklarata është një akt fjalim ekzekutiv (ose nënshkrimi i një dokumenti) nga një palë e autorizuar e një qeverie kombëtare, me qëllim që të krijohet një **gjendje lufte** midis dy ose më shumë shteteve.

Ligjshmëria se kush është kompetent për të shpallur luftën ndryshon midis kombeve dhe formave të qeverisjes. Në shumë vende, ai pushtet i jepet kreut të shtetit ose sovranit. Në raste të tjera, diçka më pak se një shpallje e plotë lufte, si p.sh. një letër e markës ose një operacion i fshehtë, mund të autorizojë veprime të ngjashme me luftën nga privatët ose mercenarët. Protokolli zyrtar ndërkombëtar për shpalljen e luftës u përcaktua në Konventën e Hagës (III) të vitit 1907 për Hapjen e Armiqësive.

Që nga viti 1945, zhvillimet në të drejtën ndërkombëtare si Karta e Kombeve të Bashkuara, e cila ndalon si kërcënimin ashtu edhe përdorimin e forcës në konfliktet ndërkombëtare, i kanë bërë deklaratat e luftës të vjetruara kryesisht në marrëdhëniet ndërkombëtare, megjithëse deklarata të tilla mund të kenë rëndësi brenda ligjit të brendshëm të palët ndërluftuese ose të kombeve neutrale. Këshilli i Sigurimit i OKB-së, sipas kompetencave të dhëna në nenet 24 dhe 25, dhe Kapitullin VII të Kartës, mund të autorizojë veprime kolektive për ruajtjen ose zbatimin e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare. Neni 51 i Kartës së Kombeve të Bashkuara thotë gjithashtu se: "Asgjë në këtë Kartë nuk cenon të drejtën e natyrshme për vetëmbrojtje individuale ose kolektive nëse një sulm i armatosur ndodh kundër një shteti".

Pak vende i kanë shpallur zyrtarisht luftë një tjetri që atëherë. Përveç kësaj, organizatat joshtetërore ose terroriste mund të pretendojnë ose të përshkruhen si "shpallur luftë" kur përfshihen në akte të dhunshme. Këto deklarata mund të mos kenë asnjë bazë ligjore në vetvete, por ato mund të veprojnë si një thirrje për armë për mbështetësit e këtyre organizatave.

## Shiko edhe 
## Referimet
Pushtimi

parapamje|Triumfi i Fitores nga Peter Paul Rubens.
**Pushtimi** është akti i nënshtrimit ushtarak të një armiku me forcën e armëve.

Historia ushtarake ofron shumë shembuj të pushtimit: pushtimi romak i Britanisë, pushtimi Mauryan i Afganistanit dhe i zonave të gjera të nënkontinentit Indian, pushtimi spanjoll i Perandorisë Aztec dhe pushtimet e ndryshme myslimane, për të përmendur vetëm disa.

Pushtimi norman i Anglisë jep një shembull: ai u ndërtua mbi lidhjet kulturore, çoi në nënshtrimin e Mbretërisë së Anglisë nën kontrollin norman dhe solli Uilliam Pushtuesin në fronin anglez në 1066.

Pushtimi mund të lidhet në disa mënyra me kolonializmin. Anglia, për shembull, përjetoi faza dhe zona të kolonizimit dhe pushtimit anglo-sakson, viking dhe franko-norman.

## Shiko edhe 
* Pushtimi ushtarak
* Kolonializmi

## Referime
Referendumi për statusin e Krimesë 2014

parapamje|Zgjedhja
**Referendumi për statusin e Krimesë i vitit 2014**, ishte një referendum i diskutueshëm më 16 mars 2014, në lidhje me statusin e Krimesë që u zhvillua në Republikën Autonome të Krimesë dhe qytetin e Sevastopolit (të dy nënndarjet e Ukrainës) pasi forcat ruse morën kontrollin e Krimesë.

Referendumi u mbajt në mes të aneksimit të Krimesë nga Rusia. Referendumi pyeti votuesit nëse donin t'i bashkoheshin Rusisë si një subjekt federal, apo nëse dëshironin të rivendosnin kushtetutën e Krimesë të vitit 1992 dhe statusin e Krimesë si pjesë e Ukrainës. Data përfundimtare dhe zgjedhja e fletëvotimeve u caktuan vetëm dhjetë ditë para mbajtjes së referendumit. Para, gjatë dhe pas shpalljes së referendumit, gadishulli i Krimesë pa ushtarët rusë të pushtonin ndërtesat publike dhe instalimet ushtarake ukrainase. Kur u shpall referendumi, Mexhlisi i Popullit Tatar të Krimesë bëri thirrje për bojkotimin e referendumit.

Rezultati zyrtar nga Republika Autonome e Krimesë ishte 97 për qind vota për integrimin e rajonit në Federatën Ruse, me 83 për qind pjesëmarrje në votues dhe nga Sevastopoli gjithashtu 97 për qind vota për integrimin me Rusinë, me 89 për qind. pjesëmarrja e votuesve.

Zgjedhjet e disponueshme të referendumit të 16 marsit nuk përfshinin mbajtjen e status quo-së së Krimesë dhe Sevastopolit siç ishin në momentin e mbajtjes së referendumit. Kushtetuta e vitit 1992 i jep kompetenca më të mëdha Këshillit Shtetëror të Krimesë, duke përfshirë kompetenca të plota sovrane për të vendosur marrëdhënie me shtetet e tjera; prandaj, shumë komentatorë perëndimorë dhe ukrainas argumentuan se të dyja zgjedhjet e parashikuara për referendum do të rezultonin në një ndarje de facto nga Ukraina.

Pas referendumit, Këshilli Shtetëror i Krimesë dhe Këshilli Bashkiak i Sevastopolit shpallën pavarësinë e Republikës së Krimesë nga Ukraina dhe kërkuan bashkimin me Federatën Ruse. Në të njëjtën ditë, Rusia njohu Republikën e Krimesë si një shtet sovran.

Referendumi ishte i paligjshëm sipas Kushtetutës së Ukrainës. Nuk njihet nga shumica e vendeve, zakonisht për shkak të pranisë së forcave ruse. Trembëdhjetë anëtarë të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara votuan në favor të një rezolute që shpallte të pavlefshëm referendumin, por Rusia vuri veton ndaj tij dhe Kina abstenoi. Një rezolutë e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara u miratua më vonë, me 100 vota pro kundrejt 11 kundër dhe 58 abstenime, e cila e shpalli referendumin të pavlefshëm dhe afirmoi integritetin territorial të Ukrainës.

## Shiko edhe 
* Lufta Ruso-Ukrainase

## Referimet
Verzi

**Verzi** së bashku me Tutimin kanë qenë dy udhëheqës ushtarak ilir të cilët i prinë dalmatëve në luftën kundër forcave të Oktavinit. 
## Përmbledhje 
Pasi mundi Sextus Pompeun në Revoltën Siçiliane (36 p.e.s.), Oktaviani marshoi në Iliri për të mposhtur ilirët ende të papushtuar. Fillimisht ai zhvilloi luftë kundër japodëve dhe panonëve (35 p.e.s.), dhe më pas u nis kundër delmatëve (34-33 p.e.s.), të cilët kishin arritur që ti thyenin romakët nën udhëheqjen e Aulus Gabinius dhjetë vjet më parë dhe ua kishin grabitur simbolet ushtarake (shenjat e betejës). Oktaviani sulmoi fillimisht Promonën, të cilën delmatët ia kishin rrëmbyer prej liburnëve, aleatëve romakë. Mbrojtjen e Promonës e drejtoi gjenerali Verzi me 12.000 ushtarë. Rrethimi i Promonës nga Oktaviani ishte i vështirë, sepse Kalaja delmate ishte e fortifikuar mirë, madje Verzi vendosi roje edhe në kodrat përreth, nga të cilat vëzhgonin lëvizjet e romakëve. Mirëpo, një gjeneral tjetër delmat, Tutimi (Testimi) nga Sinotioni, i erdhi në ndihmë Verzit, por romakët intervenuan shpejt dhe nuk e lejuan të afrohej. Ata pasi panë ushtrinë e Testimit që po afrohej dhe po sulmonte ushtrinë romake nga ana tjetër, mbrojtësit e Promonës dolën nga qyteti për t'u bashkuar edhe ata në betejë, por romakët i shtynë përsëri në qytet dhe ia dolën të hynin pas tyre, kështu që ata e kapën qytetin. Delmatët u tërhoqën në kala, e cila ishte në pikën më të lartë të qytetit. Pas katër ditësh, delmatët u përpoqën të depërtojnë, por ushtria romake i ndaloi, kështu që ata u dorëzuan të nesërmen. Me rënien e Promonës, Oktaviani hapi rrugën për në brendësi të rajonit delmat dhe më tutje në pjesë të tjera të Ilirisë. Ndoshta i shkëputur nga rruga Promonë - Sinotion, Testimi urdhëroi ushtrinë e tij të shpërndahej në mënyrë që romakët të mos i ndiqnin. Oktaviani nuk guxoi t'i ndante forcat e tij, sepse, siç shkruan Apiani, "nuk i njihnin rrugët dhe gjurmët e të arratisurve ishin të ngatërruara", kështu që ai me kujdes u zhvendos drejt Sinotionit. Duket se ushtria e Testimit kishte “manovruar” në përleshjen e mëparshme, në mënyrë që në momentin e rënies së Promones, të mos arrinte më në Sinotion. Prandaj, ishte lehtësuar rruga që Oktaviani të hynte në qytetin e braktisur dhe t'i vënte flakën. Duke u siguruar me dy kolona anash, ai u nis drejt Andetriumit, duke shmangur një pritë delmate gjatë rrugës në të njëjtin vend ku në vitin 48 p.e.s. ushtria e Aulus Gabinit ishte zhdukur. Gjatë pushtimit të Sinotionit, Oktaviani u hoqi delmatëve shenjat ushtarake që ata kishin vjedhur nga Aulus Gabinius vite më parë dhe i ruajti në tempullin e Mars Ultorit në forumin e tij në Romë. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Mbretëria e Ilirisë
* Lista e personaliteteve ilire
* Luftërat e Oktavianit me ilirët

## Referime
Referendumi

[parapamje|Fletët e votimit për referendumin kushtetues të Fildishtë 2016; Fletushkë për një referendum në [Siatëll|Seattle të vitit 1971; Referendumi i vitit 1946 në Itali duke vendosur për republikë apo monarki.]]
**Referendumi** (shumës: **referendumet**) është një votim i drejtpërdrejtë nga elektorati për një propozim, ligj ose çështje politike. Kjo është në kontrast me një çështje që votohet nga një përfaqësues. Kjo mund të rezultojë në miratimin e një politike të re ose një ligji specifik, ose referendumi mund të jetë vetëm këshillues. Në disa vende, është sinonim dhe njihet edhe si **plebishiti**, **votimi**, **konsultimi popullor**, **pyetja e fletëvotimit**, **masa e fletëvotimit** ose **propozimi**.

Disa përkufizime të 'plebishitit' sugjerojnë se është një lloj votimi për të ndryshuar kushtetutën ose qeverinë e një vendi. Fjala, 'referendum' është shpesh një kapëse, e përdorur si për referime legjislative ashtu edhe për iniciativa.

## Shiko edhe 
## Referimet