Psikometria

**Psikometria** është një fushë studimi brenda psikologjisë që merret me teorinë dhe teknikën e matjes . Psikometria në përgjithësi mbulon fusha të specializuara brenda psikologjisë dhe edukimit të përkushtuara ndaj testimit, matjes, vlerësimit dhe aktiviteteve të ngjashme.  Psikometria ka të bëjë me matjen objektive të konstrukteve latente që nuk mund të vëzhgohen drejtpërdrejt. Shembuj të konstrukteve latente përfshijnë inteligjencën, introversionin, çrregullimet mendore dhe arritjet arsimore .  Nivelet e individëve në variabla latente jo të vëzhgueshme konkludohen përmes modelimit matematik bazuar në atë që vërehet nga përgjigjet e individëve ndaj artikujve në teste dhe shkallë.

Praktikuesit përshkruhen si psikometrikë, megjithëse jo të gjithë ata që merren me kërkime psikometrike e përdorin këtë titull. Psikometrikët zakonisht posedojnë kualifikime specifike, të tilla si diploma ose çertifikata, dhe shumica janë psikologë me trajnim të avancuar të diplomuar në psikometri dhe teorinë e matjes. Përveç institucioneve tradicionale akademike, praktikuesit punojnë edhe për organizata të tilla si Shërbimi i Testimit Arsimor dhe Korporata Psikologjike . Disa studiues psikometrik fokusohen në ndërtimin dhe vërtetimin e instrumenteve të vlerësimit, duke përfshirë anketat, shkallët dhe pyetësorët e hapur ose të mbyllur . Të tjerë përqendrohen në kërkimet në lidhje me teorinë e matjes (p.sh., teoria e përgjigjes së artikujve, korrelacioni brenda klasës ) ose specializohen si profesionistë të të mësuarit dhe zhvillimit .  

## Themelet historike 
Testimi psikologjik ka ardhur nga dy rryma mendimi: i pari, nga Darvini, Galtoni dhe Cattell, mbi matjen e dallimeve individuale dhe i dyti, nga Herbart, Weber, Fechner dhe Wundt dhe matjet e tyre psikofizike të një konstrukti të ngjashëm. Grupi i dytë i individëve dhe kërkimi i tyre është ajo që ka çuar në zhvillimin e psikologjisë eksperimentale dhe testimit të standardizuar.

### Periudha viktoriane 
Charles Darwin ishte frymëzimi i Francis Galton, një shkencëtar që avancoi zhvillimin e psikometrisë. Më 1859, Darvini botoi librin e tij *Mbi origjinën e specieve* . Darvini përshkroi rolin e seleksionimit natyror në shfaqjen, me kalimin e kohës, të popullatave të ndryshme të llojeve të bimëve dhe kafshëve. Libri tregoi se si anëtarët individualë të një specie ndryshojnë mes tyre dhe se si ata posedojnë karakteristika që janë pak a shumë të përshtatura me mjedisin e tyre. Ata me karakteristika më përshtatëse kanë më shumë gjasa të mbijetojnë për t'u riprodhuar dhe për të krijuar një brez tjetër. Ata me më pak karakteristika adaptive kanë më pak gjasa. Këto ide nxitën interesin e Galtonit për studimin e qenieve njerëzore dhe se si ato ndryshojnë njëri nga tjetri dhe si të maten ato dallime.

Galton shkroi një libër të titulluar *Gjeniu i trashëguar* i cili u botua për herë të parë në 1869. Libri përshkruante karakteristika të ndryshme që posedojnë njerëzit dhe se si këto karakteristika i bëjnë disa më "të përshtatshëm" se të tjerët. Sot këto dallime, të tilla si funksionimi shqisor dhe motorik (koha e reagimit, mprehtësia vizuale dhe forca fizike), janë fusha të rëndësishme të psikologjisë shkencore. Pjesa më e madhe e punës së hershme teorike dhe aplikative në psikometrikë u ndërmor në një përpjekje për të matur inteligjencën . Galton i referuar shpesh si "babai i psikometrisë", shpiku dhe përfshiu teste mendore midis masave të tij antropometrike . James McKeen Cattell, një pionier në fushën e psikometrisë, vazhdoi të zgjerojë punën e Galton. Cattell shpiku termin *test mendor* dhe është përgjegjës për kërkimin dhe njohuritë që përfundimisht çuan në zhvillimin e testeve moderne.

### Rryma gjermane 
Origjina e psikometrisë ka gjithashtu lidhje me fushën përkatëse të psikofizikës . Përafërsisht në të njëjtën kohë kur Darvini, Galtoni dhe Cattell po bënin zbulimet e tyre, Herbart ishte gjithashtu i interesuar në "zhbllokimin e mistereve të ndërgjegjes njerëzore" përmes metodës shkencore.  Herbart ishte përgjegjës për krijimin e modeleve matematikore të mendjes, të cilat ishin me ndikim në praktikat arsimore për vitet në vijim.

E.H. Weber ndërtoi punën e Herbart dhe u përpoq të provonte ekzistencën e një pragu psikologjik, duke thënë se një stimul minimal ishte i nevojshëm për të aktivizuar një sistem ndijor . Pas Weberit, G.T. Fechner zgjeroi njohuritë që mori nga Herbart dhe Weber, për të krijuar ligjin që forca e një ndjesie rritet me logaritmin e intensitetit të stimulit. Një ndjekës i Weber dhe Fechner, Wilhelm Wundt është merita për themelimin e shkencës së psikologjisë. Është ndikimi i Wundt-it që hapi rrugën që të tjerët të zhvillojnë testimin psikologjik. 

### Shekulli i 20-të 
Në vitin 1936, psikometriku LL Thurstone, themeluesi dhe presidenti i parë i Shoqërisë Psikometrike, zhvilloi dhe aplikoi një qasje teorike ndaj matjes të referuar si ligji i gjykimit krahasues, një qasje që ka lidhje të ngushta me teorinë psikofizike të Ernst Heinrich Weber dhe Gustav. Fechner . Për më tepër, Spearman dhe Thurstone dhanë kontribute të rëndësishme në teorinë dhe zbatimin e analizës së faktorëve, një metodë statistikore e zhvilluar dhe e përdorur gjerësisht në psikometrikë.  Në fund të viteve 1950, Leopold Szondi bëri një vlerësim historik dhe epistemologjik të ndikimit të të menduarit statistikor në psikologji gjatë dekadave të mëparshme: "në dekadat e fundit, të menduarit specifik psikologjik është shtypur dhe hequr pothuajse plotësisht dhe është zëvendësuar nga një të menduar statistikor. Pikërisht këtu ne shohim kancerin e testologjisë dhe testomanisë së sotme." 

Kohët e fundit, teoria psikometrike është aplikuar në matjen e , qëndrimeve, besimeve dhe arritjeve akademike . Këto konstruksione latente nuk mund të maten me të vërtetë, dhe shumica e kërkimeve dhe shkencës në këtë disiplinë janë zhvilluar në një përpjekje për të matur këto konstruksione sa më afër rezultatit të vërtetë të jetë e mundur.

Figura që dhanë kontribut të rëndësishëm në psikometrikë përfshijnë Karl Pearson, Henry F. Kaiser, Carl Brigham, LL Thurstone, EL Thorndike, Georg Rasch, Eugene Galanter, Johnson O'Connor, Frederic M. Lord, Ledyard R Tucker, dhe Louise Guttman, Loevinger.
## Matja në shkencat sociale 
Përkufizimi i matjes në shkencat sociale ka një histori të gjatë. Një përkufizim aktual i përhapur, i propozuar nga Stanley Smith Stevens, është se matja është "caktimi i numrave për objektet ose ngjarjet sipas disa rregullave". Ky përkufizim u prezantua në një artikull të 1946 *Science*, në të cilin Stevens propozoi katër nivele të matjes .  Megjithëse i pranuar gjerësisht, ky përkufizim ndryshon në aspekte të rëndësishme nga përkufizimi më klasik i matjes i miratuar në shkencat fizike, domethënë se matja shkencore përfshin "vlerësimin ose zbulimin e raportit të një shkalle të caktuar të një atributi sasior ndaj një njësie të të njëjtit atribut. " (fq.&nbsp;358) 

Në të vërtetë, përkufizimi i Stevens për matjen u parashtrua në përgjigje të Komitetit Britanik të Fergusonit, kryetari i të cilit, A. Ferguson, ishte një fizikan. Komiteti u emërua në vitin 1932 nga Shoqata Britanike për Avancimin e Shkencës për të hetuar mundësinë e vlerësimit sasior të ngjarjeve shqisore. Megjithëse kryetari dhe anëtarët e tjerë ishin fizikanë, komiteti përfshinte edhe disa psikologë. Raporti i komitetit theksoi rëndësinë e përkufizimit të matjes. Ndërsa përgjigja e Stevens ishte të propozonte një përkufizim të ri, i cili ka pasur ndikim të konsiderueshëm në këtë fushë, kjo nuk ishte aspak përgjigja e vetme ndaj raportit. Një përgjigje tjetër, veçanërisht e ndryshme, ishte pranimi i përkufizimit klasik, siç pasqyrohet në deklaratën e mëposhtme:

: Matjet në psikologji dhe fizikë nuk janë aspak të ndryshme. Fizikanët mund të matin kur mund të gjejnë operacionet me të cilat mund të plotësojnë kriteret e nevojshme; psikologët duhet të bëjnë të njëjtën gjë. Ata nuk duhet të shqetësohen për dallimet misterioze midis kuptimit të matjes në dy shkencat (Reese, 1943, f. 49). 

Këto përgjigje divergjente reflektohen në qasjet alternative të matjes. Për shembull, metodat e bazuara në matricat e kovariancës përdoren zakonisht me premisën se numrat, të tillë si rezultatet e papërpunuara që rrjedhin nga vlerësimet, janë matje. Qasje të tilla përfshijnë në mënyrë implicite përkufizimin e matjes nga Stevens, i cili kërkon vetëm që numrat të *caktohen* sipas disa rregullave. Detyra kryesore e kërkimit, pra, përgjithësisht konsiderohet të jetë zbulimi i lidhjeve midis rezultateve dhe i faktorëve që mund të jenë themeli i lidhjeve të tilla. 

Nga ana tjetër, kur përdoren modele matëse si modeli Rasch, numrat nuk caktohen në bazë të një rregulli. Në vend të kësaj, në përputhje me deklaratën e Reese më sipër, janë deklaruar kritere specifike për matje dhe qëllimi është të ndërtohen procedura ose operacione që ofrojnë të dhëna që plotësojnë kriteret përkatëse. Matjet vlerësohen në bazë të modeleve dhe kryhen teste për të vërtetuar nëse kriteret përkatëse janë përmbushur.

## Instrumentet dhe procedurat 
Instrumentet e para psikometrike u krijuan për të matur inteligjencën .  Një qasje e hershme për matjen e inteligjencës ishte testi i zhvilluar në Francë nga Alfred Binet dhe Theodore Simon . Ai test njihej si Testi Binet-Simon. Testi francez u përshtat për përdorim në SHBA nga Lewis Terman i Universitetit të Stanfordit dhe u emërua testi i IQ Stanford-Binet .

Një fokus tjetër i madh në psikometrikë ka qenë testimi i personalitetit . Ka pasur një sërë qasjesh teorike për konceptimin dhe matjen e personalitetit, megjithëse nuk ka një teori të pranuar gjerësisht. Disa nga instrumentet më të njohur përfshijnë Inventarin Shumëfazor të Personalitetit të Minesotës, Modelin me Pesë Faktorë (ose "Big 5") dhe mjete të tilla si Inventari i Personalitetit dhe Preferencave dhe Treguesi i Tipit Myers–Briggs . Qëndrimet gjithashtu janë studiuar gjerësisht duke përdorur qasje psikometrike. &#x5B; ''* &#x5D;  Një metodë alternative përfshin aplikimin e modeleve të matjes së shpalosur, më e përgjithshme është Modeli Hiperbolik Kosinus (Andrich & Luo, 1993).

## Qasjet teorike 
Psikometrikët kanë zhvilluar një sërë teorish të ndryshme matjeje. Këto përfshijnë teorinë klasike të testit (CTT) dhe teorinë e përgjigjes së artikullit (IRT).   Një qasje që duket matematikisht e ngjashme me IRT-në, por edhe mjaft e dallueshme, për sa i përket origjinës dhe veçorive të saj, përfaqësohet nga modeli Rasch për matje. Zhvillimi i modelit Rasch, dhe klasa më e gjerë e modeleve të cilës i përket, u bazua në mënyrë eksplicite në kërkesat e matjes në shkencat fizike. 

Psikometristët kanë zhvilluar gjithashtu metoda për të punuar me matrica të mëdha të korrelacioneve dhe kovariancave. Teknikat në këtë traditë të përgjithshme përfshijnë: analizën e faktorëve,  një metodë për përcaktimin e dimensioneve themelore të të dhënave. Një nga sfidat kryesore me të cilat përballen përdoruesit e analizës së faktorëve është mungesa e konsensusit për procedurat e duhura për përcaktimin e numrit të faktorëve latente .  Një procedurë e zakonshme është ndalimi i faktorizimit kur vlerat vetjake bien nën një, sepse sfera origjinale tkurret. Mungesa e pikave të prerjes ka të bëjë gjithashtu me metoda të tjera multivariate. 

Shkallëzimi shumëdimensional  është një metodë për të gjetur një paraqitje të thjeshtë për të dhënat me një numër të madh dimensionesh latente. Analiza e grupimeve është një qasje për të gjetur objekte që janë të ngjashme me njëri-tjetrin. Analiza e faktorëve, shkallëzimi shumëdimensional dhe analiza e grupimeve janë të gjitha metoda përshkruese me shumë variacione të përdorura për të distiluar nga sasi të mëdha të të dhënave struktura më të thjeshta.

Kohët e fundit, modelimi i ekuacioneve strukturore  dhe analiza e rrugës përfaqësojnë qasje më të sofistikuara për të punuar me matrica të mëdha të kovariancës . Këto metoda lejojnë që modele të sofistikuara statistikisht të përshtaten me të dhënat dhe të testohen për të përcaktuar nëse ato janë përshtatje adekuate. Për shkak se në një nivel granular kërkimi psikometrik ka të bëjë me shtrirjen dhe natyrën e shumëdimensionalitetit në secilin prej artikujve me interes, një procedurë relativisht e re e njohur si analiza bi-faktori    mund të jetë e dobishme. Analiza me dy faktorë mund të zbërthejë "variancën sistematike të një artikulli për sa i përket, në mënyrë ideale, dy burime, një faktor të përgjithshëm dhe një burim të variancës sistematike shtesë". 

### Konceptet kryesore 
Konceptet kryesore në teorinë klasike të testit janë besueshmëria dhe vlefshmëria . Një masë e besueshme është ajo që mat konstruktin në mënyrë të qëndrueshme përgjatë kohës, individëve dhe situatave. Një masë e vlefshme është ajo që mat atë që synohet të matë. Besueshmëria është e nevojshme, por jo e mjaftueshme, për vlefshmërinë.

Si besueshmëria ashtu edhe vlefshmëria mund të vlerësohen statistikisht. Konsistenca mbi masat e përsëritura të të njëjtit test mund të vlerësohet me koeficientin e korrelacionit Pearson, dhe shpesh quhet *besueshmëri test-ritest.*  Në mënyrë të ngjashme, ekuivalenca e versioneve të ndryshme të së njëjtës masë mund të indeksohet nga një korrelacion Pearson, dhe quhet *besueshmëria e formave ekuivalente* ose një term i ngjashëm. 

Konsistenca e brendshme, e cila trajton homogjenitetin e një forme të vetme testimi, mund të vlerësohet duke korreluar performancën në dy gjysma të një testi, që quhet *besueshmëria e gjysmës së ndarë* ; vlera e këtij koeficienti të korrelacionit produkt-moment Pearson për dy gjysmë-teste rregullohet me formulën e parashikimit Spearman-Brown për të korresponduar me korrelacionin midis dy testeve me gjatësi të plotë.  Ndoshta indeksi më i përdorur i besueshmërisë është α Cronbach, i cili është ekuivalent me mesataren e të gjithë koeficientëve të mundshëm të ndarjes së gjysmës. Qasje të tjera përfshijnë korrelacionin brenda klasës, i cili është raporti i variancës së matjeve të një objektivi të caktuar ndaj variancës së të gjithë objektivave.

Ekzistojnë një sërë formash të ndryshme të vlefshmërisë. Vlefshmëria e lidhur me kriterin i referohet masës në të cilën një test ose shkallë parashikon një mostër sjelljeje, dmth., kriteri që është "i jashtëm për vetë instrumentin matës".  Ai mostër e jashtme e sjelljes mund të jetë shumë gjëra duke përfshirë një test tjetër; nota mesatare e kolegjit si kur përdoret SAT e shkollës së mesme për të parashikuar performancën në kolegj; dhe madje edhe sjellje që ka ndodhur në të kaluarën, për shembull, kur përdoret një test i simptomave aktuale psikologjike për të parashikuar shfaqjen e viktimizimit të së kaluarës (që do të përfaqësonte me saktësi postdiksionin). Kur masa kriter mblidhet në të njëjtën kohë me masën që vërtetohet, qëllimi është të vendoset *vlefshmëria e njëkohshme* ; kur kriteri mblidhet më vonë qëllimi është të vendoset *vlefshmëria parashikuese* . Një masë ka *vlefshmëri konstrukti* nëse lidhet me masat e konstrukteve të tjera siç kërkohet nga teoria. *Vlefshmëria e përmbajtjes* është një demonstrim që artikujt e një testi bëjnë një punë adekuate për të mbuluar domenin që matet. Në një shembull të përzgjedhjes së personelit, përmbajtja e testit bazohet në një deklaratë të përcaktuar ose grup deklaratash të njohurive, aftësive, aftësive ose karakteristikave të tjera të marra nga një *analizë pune'' .

Teoria e përgjigjes së artikujve modelon marrëdhënien midis tipareve latente dhe përgjigjeve ndaj artikujve të testuar. Ndër avantazhet e tjera, IRT ofron një bazë për marrjen e një vlerësimi të vendndodhjes së një testuesi në një tipar të caktuar latent, si dhe gabimin standard të matjes së atij vendndodhjeje. Për shembull, njohuritë e historisë së një studenti të universitetit mund të nxirren nga rezultati i tij/saj në një test universitar dhe më pas të krahasohen në mënyrë të besueshme me njohuritë e një studenti të shkollës së mesme të nxjerra nga një test më pak i vështirë. Rezultatet e nxjerra nga teoria klasike e testit nuk e kanë këtë karakteristikë dhe vlerësimi i aftësisë aktuale (në vend të aftësisë në lidhje me testuesit e tjerë) duhet të vlerësohet duke krahasuar rezultatet me ato të një "grupi normë" të zgjedhur rastësisht nga popullata. Në fakt, të gjitha masat që rrjedhin nga teoria klasike e testit varen nga kampioni i testuar, ndërsa, në parim, ato që rrjedhin nga teoria e përgjigjes së artikullit nuk janë.
 
## Referime