Biblioteka e Celsusit

djathtas|parapamje|300x300px| Fasada e Bibliotekës së Celsusit
djathtas|parapamje|300x300px| Fasada e Bibliotekës së Celsusit në perëndim të diellit.
**Biblioteka e Celsusit** është një ndërtesë e lashtë romake në Efes, Anadoll, tani pjesë e Selçukut në Turqi . Ndërtesa u financua në vitet 110 pas Krishtit nga një konsull, Gaius Julius Aquila, si një monument funeral për babain e tij, ish- prokonsull i Azisë Tiberius Julius Celsus Polemaeanus,   dhe përfundoi gjatë mbretërimit të Hadrianit, diku pas vdekjes së Akuilës.   Biblioteka konsiderohet një mrekulli arkitekturore dhe është një nga shembujt e vetëm të mbetur të një biblioteke nga Perandoria Romake. Biblioteka e Celsusit ishte biblioteka e tretë më e madhe në botën romake duke ardhur vetëm pas Aleksandrisë dhe Pergamit, që besohet se kishte rreth dymbëdhjetë mijë rrotulla.  Celsusi është varrosur në një kriptë poshtë bibliotekës në një sarkofag mermeri të dekoruar.   Brendësia ishte afërsisht 180 metra katrorë (2000 këmbë katrore). 

Pjesa e brendshme e bibliotekës dhe përmbajtja e saj u shkatërruan nga një zjarr që rezultoi ose nga një tërmet ose një pushtim gotik në vitin 262 të erës sonë,   Ajo shtrihej në rrënoja për shekuj derisa fasada u rindërtua nga arkeologët midis viteve 1970 dhe 1978. 

## Historia 
Celsus pati një karrierë të suksesshme ushtarake dhe politike, pasi kishte shërbyer si komandant në ushtrinë romake përpara se të zgjidhej për të shërbyer si konsull në Romë në vitin 92 të es  Ai u emërua më vonë si prokonsull ose qeveritar i Azisë, provincës romake që mbulonte afërsisht të njëjtën zonë me Turqinë e sotme. 
parapamje| Planimetria e Bibliotekës së Celsusit
Pjesa e brendshme dhe përmbajtja e bibliotekës u shkatërruan nga zjarri në vitin 262 të erës sonë, megjithëse mbetet e panjohur nëse ky zjarr ishte rezultat i ndonjë fatkeqësie natyrore apo pushtimit gotik, pasi duket se qyteti u godit nga një syresh atë vit.  Vetëm fasada mbijetoi, derisa një tërmet në shekullin e njëmbëdhjetë ose të dhjetë e la atë gjithashtu në rrënoja. 
[parapamje| Arete ([personifikimi i virtytit) në Bibliotekën e Celsusit]]
Midis viteve 1970 dhe 1978, një fushatë rindërtimi u drejtua nga arkeologu gjerman Volker Michael Strocka. Strocka analizoi fragmentet që ishin gërmuar nga arkeologët austriakë midis 1903 dhe 1904.  Ndërkohë, disa nga elementët arkitekturorë ishin marrë nga muzetë e Vjenës dhe Stambollit. Fragmentet që mungonin duhej të zëvendësoheshin me kopje ose të mungonin.  Është rindërtuar vetëm fasada, ndërsa pjesa tjetër e objektit mbetet e rrënuar.

## Arkitektura 
djathtas|parapamje| Statujë mermeri e Celsusit, e cila qëndronte në kamaren qendrore të katit të sipërm të Bibliotekës së Celsusit. Tani ndodhet në Muzeun Arkeologjik të Stambollit
Fasada e mermerit me pamje nga lindja e bibliotekës është e zbukuruar në mënyrë të ndërlikuar me gdhendje botanike dhe statuja portrete. Veçoritë e dizajnit përfshijnë gjethet e akantusit, rrotullat dhe emblemat e fashave, këto të fundit janë një simbol i fuqisë magjistrale që aludon për qëndrimin e Celsus si konsull.  Biblioteka është ndërtuar mbi një platformë, me nëntë shkallë gjerësia e ndërtesës që të çojnë në tre hyrje të përparme. Këto janë të mbivendosura nga dritare të mëdha, të cilat mund të jenë të pajisura me xhami ose rrjetë.  Në krahët e hyrjeve janë katër palë kolona të përbëra të ngritura në piedestale . Një grup kolonash korintike qëndron direkt sipër. Kolonat në nivelin e poshtëm kornizojnë katër aediculae që përmbajnë statuja të personifikimit femëror të virtyteve: Sophia (mençuria), Episteme (dituria), Ennoia (inteligjenca) dhe Arete (virtyti).   Këto veti aludojnë për qëllimin e dyfishtë të strukturës, e ndërtuar për të funksionuar edhe si bibliotekë edhe si mauzole. Prania e tyre nënkupton që njeriu për të cilin u ndërtua ishte shembull i këtyre katër virtyteve dhe se vizitori mund t'i kultivojë këto virtyte tek ai ose ajo duke përfituar nga zotërimet e bibliotekës. Kjo lloj fasade me korniza të futura dhe kamare për statuja është e ngjashme me atë të *skenës* që gjendet në teatrot e lashta greke dhe kështu karakterizohet si "skenografike". Kolonat në nivelin e dytë anashkalojnë katër podiumet, paralele me aediculae poshtë, të cilat mbanin statuja të Celsusit dhe djalit të tij.  Një kriptë që përmbante sarkofagun e Celsus ishte vendosur nën dyshemenë e absidës.   Këto kamare, të cilat ishin të mbështetura me mure të dyfishta, mund të kenë pasur gjithashtu një funksion për të kontrolluar lagështinë dhe për të mbrojtur rrotullat nga temperatura ekstreme.  Niveli i sipërm ishte një galeri me një ballkon me pamje nga kati kryesor, duke krijuar një efekt të lartë hapësinor brenda.  Mund të arrihej nëpërmjet një grupi shkallësh të ndërtuara në mure, të cilat shtuan mbështetje strukturore. Tavani ishte i sheshtë dhe mund të ketë pasur një okulus qendror të rrumbullakët për të siguruar më shumë dritë. 

Dizajni i bibliotekës, me fasadën e saj të zbukuruar dhe të ekuilibruar, pasqyron ndikimin e stilit grek në arkitekturën romake, e cila arriti kulmin e saj në shekullin e dytë.

## Portreti i Celsusit 
itStatuja e Celsusit me kurasë që ndodhet tani në Muzeun Arkeologjik të Stambollit ishte një nga tri statujat e mbrojtësit të ndërtesës, të vendosura në nivelin e dytë të fasadës.  Ai përshkruhet me një nofull të fortë, flokë kaçurrelë dhe një mjekër të rregullt, tipare portreti helenizues që u bëjnë jehonë zgjedhjeve stilistike të fasadës së ndërtesës.  Stili imiton tiparet e portretit perandorak të Hadrianit, duke sugjeruar se ai është skalitur pas jetës jo vetëm të Celsusit, por edhe të djalit të tij Aquila. Zgjedhja për ta përshkruar atë me armaturë të plotë sugjeron që pasardhësit e Celsus e konsideruan karrierën e tij ushtarake të paharrueshme dhe një burim krenarie.

## Përkujtimore 
Fasada e ndërtesës përshkruhej në anën e pasme të kartëmonedhës turke 20 milionë lira të viteve 2001-2005  dhe të kartëmonedhës së re 20 lirash të viteve 2005-2009. 

## Shih gjithashtu 
* Lista e bibliotekave në botën e lashtë
* Lista e bibliotekave të shkatërruara

## Poshtëshënimet 
** Casson, Lionel (2001). *Bibliotekat në botën e lashtë* . New Haven: Yale University Press.  . 
** Houston, George W. 2014. I *nside Bibliotekat Romake: Koleksionet e Librit dhe Menaxhimi i tyre në Antikitet* . Chapel Hill: Shtypi i Universitetit të Karolinës së Veriut. .
** Smith, RRR "Cultural Choice and Political Identity in Honorific Portreit Statues in the Greek East in the Second Century AD" *The Journal of Roman Studies* 88 (1998): 56-93. doi: 10.2307/300805.  978-90-04-12259-8

## Lidhje të jashtme 
* classics.uc.edu, Arkitekturë, studime klasike, bibliografi (Arkivuar)
* Rindërtimi virtual i bibliotekës Celsus në Efes, Turqi