Këshilli Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Sanxhakut

**Këshilli Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Sanxhakut** (KAÇKS) ishte organi më i lartë përfaqësues dhe legjislativ në territorin e Sanxhakut gjatë pushtimit të Mbretërisë së Jugosllavisë nga Fuqitë e Boshtit në Luftën e Dytë Botërore . Ajo udhëhoqi Luftën Nacionalçlirimtare të Sanxhakut dhe punën e Komiteteve Nacionalçlirimtare . Gjatë ekzistencës së tij janë mbajtur 2 takime.

## Sfondi 
parapamje|300x300px| Zona nën juridiksionin e KAÇKS në periudhën nga viti 1943 deri në vitin 1945
Ideja për krijimin e KAÇK për Sanxhakun erdhi nga komandanti suprem i NOV dhe POJ, Josip Broz Tito, bazuar në përcaktimin e shoqatës së studentëve të Universitetit të Beogradit, të cilët ishin nga Sanxhaku dhe që para fillimit të Luftës së Dytë Botërore, avokuan për autonominë e Sanxhakut.

Në një letër të dërguar në vjeshtën e vitit 1943. Ivan Milutinoviqit, delegatit të Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Jugosllavisë, Tito i shprehu dëshirën për të formuar një këshill të vetëm për të gjithë territorin e Malit të Zi, Bokës, Sanxhakut dhe Dukagjinit . Në letër thuhet: “ *Besoj se do të ishte e nevojshme që sa më parë të filloni përgatitjen e konferencës së këshillit antifashist nacionalçlirimtar për këto rajone në Mal të Zi, Bokë, Sanxhak e Metohi, dhe këtë ta bëni, nëse është e mundur, nga poshtë, në mënyrë demokratike, me votim të fshehtë në rrethe* .  Megjithatë, kjo ide nuk u ndoq. Ivan Milutinovic më 15 tetor 1943. iu përgjigj Titos se ishte krijuar Këshilli Kombëtar Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Malit të Zi dhe Boka Kotorska (ZAVNOCGB) dhe në letër ai nuk e përmend fare Sanxhakun dhe Dukagjinin.

Në të njëjtën kohë, në vjeshtën e vitit 1943, me kapitullimin e Italisë, erdhi çlirimi për Plevalin, Bijelo Polje, Nova Varosh, Priboj dhe pjesë të Novi Pazarit, Tutinit dhe Sjenicës, gjë që shkaktoi shpërthimin e shpejtë të Lëvizjes Popullore Çlirimtare, e krijuar disa muaj më vonë, dhe këshillave përkatëse në këto vende. Në territorin e çliruar u mbajtën zgjedhjet për Komitetet Popullore Çlirimtare të fshatrave, bashkive dhe rretheve (KOK). Ideja për themelimin e saj bazohej kryesisht në pjesëmarrjen masive të popullit të Sanxhakut në Luftën Nacionalçlirimtare. Komiteti iniciativ për themelimin e KAÇK Sanaxhak përbëhej nga Sreten Vukosavljević,  një sociolog dhe profesor në Universitetin e Beogradit, dhe Murat Sheqeragiq,  një myfti dhe gjykatës suprem i sheriatit dhe komisioner i Bashkësisë Fetare Islame për Sanxhakun dhe Serbinë e Malit të Zi .

## Takimi i parë 
[parapamje|300x300px| Këshilltarët e ZAVNOS në [Plevla|Pljevlja, 20. Nëntor 1943]]
Seanca e parë e ZAVNO Sanxhakut u mbajt më 20. Nëntor 1943. në Pljevlja, në prani të 252 delegatëve nga të gjitha trevat e Sanxhakut. Këta përfaqësues u zgjodhën në konferencat e rretheve të Komiteteve Popullore Çlirimtare, pas mbajtjes së zgjedhjeve.

Në seancë u zgjodhën 62 këshilltarë të ZAVNO Sanxhakut, përkatësisht: 14 nga rrethi Pljevlja dhe Bijelo Polje, 12 nga rrethi i Mileshevës dhe 11 nga rrethi i Priboj dhe Nova Varosh . Këshilltarët e zgjedhur përfshinin anëtarë të të gjitha nacionaliteteve, strukturave shoqërore dhe religjioneve, dhe këshilli përfshinte gjithashtu pesë gra. Siç thuhet në letrën e Komisionit Iniciativ, në Kuvendin Themelues morën pjesë të gjithë *ata “të cilët me sjelljen dhe punën e tyre në luftën nacionalçlirimtare e kanë dëshmuar dashurinë e tyre për popullin dhe lirinë, të cilët realisht përfaqësojnë interesat e luftës sonë, popullit tonë, vëllazërisë së serbëve dhe myslimanëve, të ardhmen dhe lirinë e tyre”.* Në atë kohë u formua kryesia e ZAVNO Sanxhakut: Bordi Ekzekutiv prej 7 anëtarësh dhe Kryesia prej 4 anëtarësh, si dhe 8 këshilltarë dhe zëvendësit e tyre për seancën e dytë të AVNOJ-it në Jajce . Kryetar i ZAVNO Sanxhakut u zgjodh Sreten Vukosavljeviq, ndërsa nënkryetar u zgjodh Murat Sheqeragiq .

Detyrat kryesore të ZAVNO Sanxhakut, të miratuara në Sesionin e Parë, ishin krijimi i unitetit luftarak midis popullatës serbe dhe myslimane në Sanxhak, organizimi i jetës në territorin e lirë dhe udhëheqja e Komiteteve Popullore Çlirimtare, si dhe ofrimi i ndihmës për njësitë e NOV dhe POJ . Gjatë luftës, udhëheqja e Lëvizjes Popullore Çlirimtare besonte se çështja e shtetësisë së Sanxhakut mund të zgjidhej ose duke krijuar një njësi të veçantë federale ose duke përfshirë pjesë të saj në njësitë ekzistuese federale të Malit të Zi dhe Serbisë. Meqenëse opsioni i dytë mbizotëroi, u vendos që të shpërbëhej ZAVNO Sanxhaku.

### Kundërshtarët e themelimit 
Kundërshtarët e themelimit të ZAVNO Sanxhakut ishin anëtarët e udhëheqjes së Këshillit Kombëtar Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Malit të Zi dhe Bokës (ZAVNOCGB), veçanërisht nga komiteti lokal i Partisë Komuniste për Malin e Zi dhe Boka, të cilët ndodheshin në Kolashin për shkak të kushteve të luftës, ndërsa selia e ZAVNOS-it ishte shpesh në ZAVNOS . Në përgatitjet për seancën e dytë të AVNOJ-it në Jajce, delegatët e ZAVNOS-it nuk u informuan nga përfaqësuesit e ZAVNOCGB-së, dhe për këtë arsye nuk morën pjesë në seancën e mbajtur më 29 dhe 30 nëntor 1943  Gjithashtu, vdekja enigmatike e Rifat Buxhoviqit, i cili vdiq në vitin 1943, mbeti e pazbardhur. Ai vdiq në qytetin Trnovo, afër Mrkonjiq Grad.

### Njohja e ekzistencës nga AVNOJ 
Duke ndjekur idetë e çlirimit kombëtar dhe shoqëror të ngulitura në platformën e Luftës Popullore Çlirimtare dhe duke vlerësuar pjesëmarrjen dhe luftën antifashiste të popullit të Sanxhakut, Kryesia e Këshillit Antifashist të Çlirimit Popullor të Jugosllavisë në seancën e dytë më 29. Nëntor 1943. në Jajce mori vendim për krijimin e një këshilli të posaçëm antifashist të Sanxhakut - ZAVNOS.

Arsyet e themelimit të tij diskutohen edhe në një letër të Komitetit Nismëtar të ZAVNO Sanxhakut: " *Me iniciativën e AVNOJ-it, në fund të nëntorit 1943, u krijua ZAVNO Sanxhaku, megjithëse në vendimet e seancës së dytë (AVNOJ) Sanxhaku nuk ishte parashikuar si njësi federale... Ky themelim ishte i kushtëzuar nga zhvillimi i rrethanave në Sanxhak. Pushtuesit dhe tradhtarët e popullit tonë ia dolën të acarojnë marrëdhëniet mes popullatës serbe dhe myslimane, gjë që sigurisht kishte pasoja për banorët e Sanxhakut* ”.

## Takimi i dytë 
Seanca e dytë e ZAVNO Sanxhakut u mbajt nga 25. deri në datën 29 mars 1945 në Novi Pazar . Në këtë seancë, ZAVNO e Sanxhakut konkludoi se rajoni i Sanxhakut duhet të ndahet midis Malit të Zi dhe Serbisë - rrethet e Priboj, Milesheva, Zlatar, Sjenica, Dezhevë dhe Štaviči i përkisnin Shtetit Federal të Serbisë, dhe rrethet Pljevlja dhe Bijelo Polje të shtetit federal të Malit të Zi . Në të njëjtën seancë u vendos që të shpërbëhet ZAVNO e Sanxhakut dhe këshilltarët e saj, nga rrethet që i përkisnin Serbisë dhe Malit të Zi, të bashkohen në kuvendet e tyre dhe të zgjedhin Bordin Ekzekutiv.

Gjatë ekzistencës së tij, ZAVNO Sanxhaku i shërbeu qëllimit të tij - ndezja e Luftës Popullore Çlirimtare në Sanxhak dhe përhapja e Lëvizjes Popullore Çlirimtare, por nuk arriti të shndërrohej në një njësi federale ose autonome të Jugosllavisë së Re, gjë që u prit me mosmiratim nga një pjesë e udhëheqjes së ZAVNOS-it. Vendimi për ndarjen e Sanxhakut është marrë në një seancë të Kryesisë së AVNOJ-it pa u konsultuar paraprakisht me popullin, në kundërshtim me vullnetin e një pjese të udhëheqjes politike të kësaj zone administrative dhe ka rezultuar që disa nga drejtuesit e Sanxhakut të mos marrin pjesë në zbatimin e tij. Për një pakicë, ishte një “gabim politik”. Sreten Vukosavljević, president dhe Mirko Ćuković, nënkryetar i tretë i ZAVNO Sanxhakut, refuzuan të marrin pjesë në seancën e fundit të ZAVNO Sanxhakut. As vendimin e datës 29 mars 1945 nuk e firmosën fare, përderisa nënkryetari i parë Murat Šećeragić dhe nënkryetari i dytë Dushan Ivković tashmë e kishin bërë këtë.

## Shih edhe 
* Sanxhaku (1943–1945)
* Kuvendi Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Vojvodinës (KAÇKV)
* Kuvendi Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Kosovës (KAÇKK)

## Referime