Vdekja dhe varrimi shtetëror i Josip Broz Tito

parapamje|djathtas|260px|Kortezhi i varrimit të Titos
[thumbnail|250px|[Shtëpia e Luleve (mauzoleum)|Shtëpinë e Luleve, mauzoleumi i Titos.]]
thumbnail|250px|Varri i Titos.
thumbnail|250px|Varri i Titos.
Varrimi i Josip Broz Titos, Presidenti i Jugosllavisë dhe Kryetari i Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, u mbajt më 8 maj 1980, katër ditë pas vdekjes së tij më 4 maj. Varrimi i tij tërhoqi shumë shtetarë nga e gjithë bota, nga vendet perëndimore, lindore dhe të paangazhuara. Të pranishmit përfshinin katër mbretër, gjashtë princa, 22 kryeministra, 31 presidentë dhe 47 ministra të punëve të jashtme. Gjithsej, 128 vende nga 154 anëtarët e OKB-së në atë kohë ishin të përfaqësuara. Të pranishëm ishin edhe delegatë nga shtatë organizata shumëpalëshe, gjashtë lëvizje dhe 40 parti politike.

Tito ishte sëmurë gjithnjë e më shumë gjatë gjithë vitit 1979. Më 7 janar dhe përsëri më 11 janar 1980, Tito u pranua në Qendrën Mjekësore Universitare në Lubjanë, kryeqyteti i RS së Sllovenisë, me probleme qarkullimi në këmbë. Këmba e tij e majtë u amputua menjëherë më pas për shkak të bllokimeve të arterieve dhe ai vdiq nga gangrena në Qendrën Mjekësore të Lubjanës më 4 maj 1980 në orën 15:05 pasdite, tre ditë para ditëlindjes së tij të 88-të. *Plavi voz*, treni personal i Titos, e solli trupin e tij në Beograd ku u shtri në ndërtesën e Parlamentit Federal deri në varrim.

Duke qenë se Tito ishte parë si figura qendrore bashkuese e kombeve të ndryshme kulturore, fetare dhe gjatë kohërave etnikisht antagoniste të Jugosllavisë, vdekja e tij konsiderohet të jetë një nga katalizatorët kryesorë për shpërbërjen dhe shkatërrimin e shtetit jugosllav një dekadë më vonë.

## Sëmundja
Në vitin 1979, shëndeti i Titos kishte rënë me shpejtësi, kryesisht për shkak të një emboli arteriale në këmbën e majtë. Kjo emboli ishte një ndërlikim i diabetit të tij, të cilin e kishte prej shumë vitesh. Në atë vit, ai mori pjesë në Konferencën e Havanës të Lëvizjes së Jo-Angazhimeve dhe e kaloi natën e Vitit të Ri në rezidencën e tij në Karađorđevo. Gjatë gjithë ngjarjes televizive, Tito qëndroi ulur teksa shkëmbente përshëndetjet, duke shkaktuar shqetësim tek audienca. Gjatë kësaj kohe *Vila Srna* u ndërtua për t'u përdorur pranë Morović në rast të shërimit të tij.

Problemet e para të qarkullimit në këmbën e tij të majtë filluan në gjysmën e dytë të dhjetorit 1979. Tito nuk pranoi t'i nënshtrohej asnjë procedure diagnostike para festimit të Vitit të Ri. Më 3 janar 1980, Tito u pranua në Qendrën Mjekësore Universitare të Lubjanës për analiza në enët e gjakut në këmbë. Dy ditë më vonë, pas angiografisë, ai u lirua në banesën e tij në Kalanë e Bërdo pranë Kranjit, me rekomandim për mjekim të mëtejshëm intensiv. Angiografia zbuloi se arteria femorale sipërfaqësore e Titos dhe arteria e tendonit të Akilit ishin të bllokuara. Këshilli mjekësor përbëhej nga tetë mjekë jugosllavë, Michael DeBakey nga Shtetet e Bashkuara dhe Marat Knyazev nga Bashkimi Sovjetik.

Pas këshillave të DeBakey dhe Knyazev, ekipi mjekësor tentoi një bypass arterial. Operacioni i parë është bërë në natën e 12 janarit. Fillimisht, operacioni u duk se ishte i suksesshëm, por pas disa orësh u bë e qartë se operacioni nuk ishte i suksesshëm. Për shkak të dëmtimit të rëndë të arterieve, që çoi në ndërprerjen e rrjedhës së gjakut dhe përshpejtimin e devitalizimit të indeve të këmbës së majtë, këmba e majtë e Titos u amputua më 20 janar, për të parandaluar përhapjen e gangrenës. Kur Titos iu tha për amputimin e kërkuar, ai i rezistoi sa më gjatë. Më në fund, pasi u takua me djemtë e tij, Žarko dhe Mišo, ai ra dakord për amputimin. Pas amputimit, shëndeti i Titos u përmirësua dhe ai filloi rehabilitimin. Më 28 janar, ai u transferua nga Departamenti i Kirurgjisë Kardiovaskulare në Departamentin e Kardiologjisë. Në ditët e para të shkurtit, shëndeti i tij ishte përmirësuar mjaftueshëm për ta lejuar të kryente disa nga detyrat e tij të rregullta.

Në fillim të janarit 1980, megjithatë, u bë e qartë se jeta e Titos ishte në rrezik të madh dhe udhëheqja politike jugosllave filloi fshehurazi përgatitjet për varrimin e tij. Dëshira e Titos ishte që ai të varrosej në Shtëpinë e Luleve në kodrën e Dedinjes, që ka pamje nga Beogradi. Moma Martinovic, një drejtore për Radio Televizionin e Beogradit, u thirr nga Dragoljub Stavrev, një nënkryetar në qeverinë federale, për të hartuar plane për transmetimin e varrimit.

Në fund të shkurtit, shëndeti i Titos papritur u përkeqësua. Ai vuajti nga dështimi i veshkave dhe në muajin mars, zemra dhe mushkëritë e tij filluan të dështojnë dhe në fund të prillit, ai pësoi një goditje në tru, ndërsa ishte ende në spital.

## Vdekja
[parapamje|250px|[Treni i kaltërt i Titos (*Plavi voz*), treni që barti arkivolin e Titos nga Lubjana në Beograd.]]
Marshalli Josip Broz Tito vdiq në Departamentin e Kirurgjisë Kardiovaskulare në Qendrën Mjekësore Universitare, Lubjanë, më 4 maj 1980, në orën 15:05, për shkak të komplikimeve të gangrenës, tre ditë para ditëlindjes së tij të 88-të. Ai vdiq në katin e shtatë, në një dhomë të vogël në këndin juglindor. Një mbishkrim përkujtimor në sallën kryesore më vonë shkroi "Pot do osvoboditve človeka bo še dolga, a bila bi daljša da ni živel Tito" (*Lufta për çlirimin e popujve do të jetë e gjatë, por do të kishte qenë më e gjatë nëse Tito nuk do të jetonte kurrë*), por kjo mbishkrim u hoq më vonë. Menjëherë pasi u mor vesh për vdekjen e Titos, në Beograd, duke filluar nga ora 18:00, u mbajt një seancë e plotë e jashtëzakonshme e Presidencës së Jugosllavisë dhe të Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, në të cilën u shpall zyrtarisht vdekja e Titos përmes një deklarate të përbashkët:

Pas leximit të deklaratës, Stevan Doronjski (Kryetari i Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë) tha: “Lavdi e përjetshme i qoftë kujtimi i udhëheqësit tonë të madh dhe babait të revolucionit, Presidentit të Jugosllavisë dhe Sekretarit të Përgjithshëm dhe Kryetarit të Lidhjes, shoku Josip Broz Tito”.

Në të njëjtën mbledhje, me Kushtetutën e Jugosllavisë të vitit 1974, të ndryshuar, u vendos që Lazar Koliševski, nënkryetari i Presidencës së Jugosllavisë, të merrte përkohësisht detyrën e Kryetarit të Presidencës së Jugosllavisë, dhe që Cvijetin Mijatović, ish-anëtar i Presidencës së RS së Bosnjë dhe Hercegovinës, do të zinte vendin e Koliševskit si nënkryetar shtetëror. Pas ndryshimit të Statutit të LKJ-së, ish-kryetari i Kryesisë së KQ të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, Stevan Doronjski mori postin e Kryetarit të Kryesisë së KQ të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë. Menjëherë më pas, Këshilli Ekzekutiv Federal (qeveria e Jugosllavisë) vendosi të shpallte zyrtarisht një javë zie kombëtare në të gjithë vendin dhe anuloi të gjitha ngjarjet argëtuese, kulturore dhe sportive. Shumë vende të botës shpallën periudha zie kombëtare. Koreja e Veriut, Egjipti, Algjeria, Tanzania, dhe [Republika Socialiste e Unionit të Birmanisë|Burma]] shpallën shtatë ditë zie; Pakistani, Qiproja dhe Gana shpallën katër ditë zie; Jordania,
*: Jean (Grand Duke), Gaston Thorn (Foreign Minister and Deputy Prime Minister)
*: Moussa Traoré (President), Alioune Blondin Beye (Foreign Minister)
*: Anton Buttigieg (President)
*: Erich Honecker (General Secretary of the Central Committee and the Chairman of the State Council), Oskar Fischer (Minister of Foreign Affairs), Manfred Flegel (Deputy Chairmen of the Council of Ministers) 
*: Karl Carstens (President), Helmut Schmidt (Chancellor), Hans-Dietrich Genscher (Foreign Minister)
*: King Olav V, Odvar Nordli (Prime Minister)
*: Muhammad Zia-ul-Haq (President), Riaz Piracha (Foreign Secretary)
*: Aristides Royo (President), Carlos Osores (Foreign Minister)
*: Edward Gierek (First Secretary of the Polish United Workers' Party), Wojciech Jaruzelski (Minister of National Defence)
*: António Ramalho Eanes (President), Francisco de Sá Carneiro (Prime Minister)
* Romania: Nicolae Ceaușescu (President), Ilie Verdeț (Prime Minister), Ștefan Andrei (Minister of Foreign Affairs)
*: Pietro Chiaruzzi and Primo Marani (Captains Regent)
*: Leonid Brezhnev (General Secretary of the Central Committee of the Communist Party, Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet), Andrei Gromyko (Ministry of Foreign Affairs)
*: King Carl XVI Gustaf, Ola Ullsten (Minister for Foreign Affairs)
*: Hafez al-Assad (President), Abdul Halim Khaddam (Minister of Foreign Affairs and Deputy Prime Minister)
*: Julius Nyerere (President), Benjamin Mkapa (Minister of Foreign Affairs)
*: Gnassingbé Eyadéma (President)
* : Kenneth Kaunda (President), Wilson M. Chakulya (Minister of Foreign Affairs)

#### Krerët e qeverive ose nënkryetarët e shteteve
State delegations of those countries were headed by their heads of government or vice-heads of state:
* Burma: Maung Maung Kha (Prime Minister)
* : Pedro Pires (Prime Minister)
*: Hua Guofeng (Chairman of the Chinese Communist Party and Premier of China), Ji Pengfei (Secretary General of the State Council)
*: Hosni Mubarak (Vice President)
*: Raymond Barre (Prime Minister), Jean François-Poncet (Minister of Foreign Affairs)
*: Joseph W.S. deGraft-Johnson (Vice-President), Isaac Chinebuah (Minister for Foreign Affairs), William Ofori Atta (Government Minister)
*: Indira Gandhi (Prime Minister)
*: Adam Malik (Vice President)
*: Masayoshi Ōhira (Prime Minister), Yasure Katoi (Deputy Minister of Foreign Affairs)
* Madagascar: Charles Ravoajanakhari (Vice President of the Supreme Revolutionary Council)
* Mongolia: Jambyn Batmönkh (Prime Minister)
*: Prince Claus (Prince consort), Prince Bernhard (former Prince consort), Dries van Agt (Prime Minister), Chris van der Klaauw (Minister of Foreign Affairs)
*: Pedro Richter Prada (Prime Minister)
*: Adolfo Suárez (Prime Minister), Marcelino Oreja (Minister of Foreign Affairs)
*: Süleyman Demirel (Prime Minister), Hayrettin Erkmen (Foreign Minister)
*: Prince Philip (Consort of the Queen), Margaret Thatcher (Prime Minister), Lord Carrington (Foreign Secretary), Fitzroy Maclean (wartime British liaison to Yugoslav Partisans, personal friend of Tito)
*: Walter Mondale (Vice President), Lillian Gordy Carter (mother of President Jimmy Carter) and W. Averell Harriman (former Governor of New York)
*: Qadi Abdel (Vice President)
*: Robert Mugabe (Prime Minister)

#### Deputetët apo ministrat e jashtëm
Delegations of those countries were headed by their deputy heads of state, deputy heads of government or their foreign ministers:
* Afghanistan: Sultan Ali Keshtmand (First Deputy Chairman of the Council of Ministers), Shah Mohamad Dost (Foreign Minister)
*: Andrew Peacock (Minister for Foreign Affairs)
*: Gaston Aroas Levi (Chancellor)
*: José Ferraz de Rosa (Army General, State Minister, and General Chief of Staff), Agripino Maia (Foreign Minister)
*: Jean Keutcha (Foreign Minister)
*: Carlos Rafael Rodríguez (Vice President of the Council of State), Isidoro Malmierca Peoli (Foreign Minister)
*: Henrik (Prince Consort), Kjeld Olesen (Foreign Minister)
*: Ptolemy Reid (Deputy Prime Minister)
*: Sadegh Ghotbzadeh (Minister of Foreign Affairs)
*: Harold Edward Water (Foreign Minister)
*: Enrique Olivares Santana (Secretary of the Interior), Luis M. Farías (President of the Chamber of Deputies)
* Nepal: Prince Gyanendra of Nepal and K. B. Shahi (Minister of Foreign Affairs)
*: Ishaya Audu (Minister of Foreign Affairs), Joseph Wayas (President of the Senate)
*: Miguel d'Escoto Brockmann (Foreign Minister)
*: Brian Talboys (Deputy Prime Minister and Minister of Foreign Affairs)
*: Jacques Hodoul (Minister for Foreign Affairs)
*: Abdul Cader Shahul Hameed (Minister of External Affairs)
*: Pierre Aubert (Foreign Minister)
*: Thanat Khoman (Deputy Prime Minister)
*: Otema Allimadi (Foreign Minister)
*: José Zambrano Velasco (Minister of Foreign Affairs)
*: Huỳnh Tấn Phát (Deputy Prime Minister)

#### Delegacione të tjera shtetërore
Delegacionet shtetërore të atyre vendeve kryesoheshin nga ministra të qeverisë, ambasadorë ose anëtarë të shtëpisë mbretërore:
*: Sokrat Plaka (ambassador to Yugoslavia)
*: Ambrósio Lukoki (Minister of Education and Member of the Politburo of MPLA), Afonso Van-Dunem (Member of the Central Committee of MPLA)
*: Alberto Rodríguez Varela (Minister of Justice)
* Benin: Tonakpon Capo-Chichi (Minister of Culture) and Agbahe Gregoire (Minister of Tourism and Crafts)
*: A. V. Kgarebe (High Commissioner to the United Kingdom)
*: Reni Nkonkengurute (Member of the Politburo and Presidium of the Central Committee of the Union for National Progress, Minister for Presidency affairs)
*: General Mbale (Minister of Internal Affairs)
*: Gustavo Balcázar Monzón (Colombia Ambassador to the United Kingdom)
* Congo: Jean Ganga Zansou (President of the National Assembly)
*: Fernando Aldman (Minister of Economy)
*: Mario Aleman (Sub-secretary of the Ministry of Foreign Affairs)
*: Abaga Julian Esono (Ambassador to France)
*: Jean Robert Fungu (Ambassador to Yugoslavia)
*: Ingvi Sigurður Ingvarsson (Ambassador to Sweden, non-resident Ambassador to Yugoslavia)
*: K. Nalobamba (State Minister), Tousagnon Benoit (vice-president of the National Assembly)
*: K. G. Hill (Ambassador to Geneva, non-resident Ambassador to Yugoslavia)
*: J. H. Okvanyo (Trade minister)
*: Sheikh Abdullah al Jaber (Special emissary of Emir Jaber al Ahmad)
*: Ali el Khalil (Minister of Finance)
*: Robert Kvele Kennedy (Ambassador to Rome, non-resident Ambassador to Yugoslavia)
* Libya: Abu-Bakr Yunis Jabr (Minister of Defence, General of Army)
*: Walter Oehry (Government Minister)
*: Ahmed Zaki (Permanent Representatives to the UN)
*: Abdul Taib Mahmud (Minister of Defence)
*: Mohamme Ulg el-Hussein (Minister)
*: Dej Ould Sidi (President of Parliament), Mohammed Doniri (Minister of Supplies)
* Mozambique: Marcelino dos Santos (Member of the Central Committee of FRELIMO, member of the Parliament Standing Committee)
*: Mahamane Karmou (Ambassador to USSR, non-resident Ambassador to Yugoslavia)
*: Fahad bin Mahmoud Al-Said (Under-secretary of judicial affairs)
*: Leon Ma. Guerrero (Ambassador to Yugoslavia)
*: Jules Kanadra (Ambassador to Moscow, non-resident Ambassador to Yugoslavia)
*: Brata da Coste (Member of the Coordinating council of the MLSTP/PSD, Minister for Planning)
*: Maggat Lo (President of the Economic-social committee of the Parliament), Mohammed Li (Government Minister)
*: Philip Faboe (Secretary of State)
*: David Marshall (Ambassador to France)
* Somalia: Ismail Ali Abokor (President of the People's Assembly, and Member of the Politburo of the Central Committee of the Somali Revolutionary Socialist Party)
*: M. S. Muti (Member of the Politburo and Secretary of the Central Committee of the Yemeni Socialist Party), A. R. Ratib (Member of the Politburo)
* Sudan: Sherif Ghasim (Member of the Politburo of the Sudanese Socialist Union)
*: James O'Neil (Ambassador to Belgium, non-resident Ambassador to Yugoslavia)
*: Sadok Mokaddem (President of the Assembly, and Member of the Politburo of the Socialist Destourian Party) and Habib Bourguiba, Jr.
*: Tiemoko Marc Garango (Ambassador to West Germany, non-resident Ambassador to Yugoslavia) 
*: Walter Ravenna (Minister of National Defence)
*: Achille Silvestrini (Secretary of the Council for Public Affairs of the Church)
*: Nzondomyo a' Dokpe Lingo (President of the National Assembly)

### Delegacionet e partive dhe organizatave
#### Organizatat ndërkombëtare
*: Chedli Klibi (Secretary-General)
* European Parliament: Simone Veil (President)
* Council of Europe: Franz Karasek (Secretary General)
* European Commission: Wilhelm Haferkamp (Vice-President)
*: Shridath Ramphal (Secretary-General)
*OECD: Emiel van Lennep (Secretary-General)
*: Kurt Waldheim (Secretary-General), P. N. Dhar
*: Amadou-Mahtar M'Bow (Director-General)

#### Lëvizjet çlirimtare
*  Palestine Liberation Organization: Yasser Arafat (Chairman)
*  Polisario Front: Mohamed Abdelaziz (Chairman of the Revolutionary Council)
*  SWAPO: David Meroro (President of the People's Assembly)

#### Partitë politike dhe sindikatat
* Communist Party of Australia: Bernie Taft (Secretary)
* Labour Party of Australia: Jane Taggart
* Communist Party of Austria: Franz Muhri (president) and Josef Nichel-Vizer (Member of the Central Committee)
* Bangladesh Awami League: Kamal Hosein
* Communist Party of Belgium: Louis Van Geyt (president), Jean Debruvere (Member of the Politbureau)
* Socialist Party (Belgium): André Cools (president), Irène Pétry (member of the National Bureau, Vice President of the Socialist International, President of the Socialist International Women)
* Communist Party of Chile: Milo Carres Orlando (Member of the Politbureau)
* Socialist Party of Chile: Carlos Altamirano (Secretary), Clodomiro Almeida (Secretary)
* Popular Unitary Action Movement: Ricardo Lopez
* Radical Party of Chile: Benjamin Tekliski (Executive Secretary)
* Communist Party of Denmark: Jørgen Jensen (president), Hans Kloster (member of the Central Committee)
* Socialist People's Party of Denmark: Gert Petersen (president)
* Dominican Revolutionary Party: Francisco Pena Gomez 
* Labor Party of Egypt: Hamid Zidani
* Arab Trade Unions (Egypt): Fati Mohammad (Secretary-General)
* Communist Party of France: Georges Marchais (Secretary general)
* French Socialist Party: François Mitterrand (First secretary), Lionel Jospin (National Secretary)
* French Unified Socialist Party: Maurice Revenel (National secretary), Victor Ledik (National secretary)
* French Democratic Confederation of Labour: Edmond Maire (Secretary-General ), Jacques Chereque (Deputy Secretary-General)
* General Confederation of Labour (France): Gerard Gomez (National Secretary)
* French Radical Party of the Left: Francois Lissere
* People's National Party (Ghana): Nana Okutwer Beko (president)
* Communist Party of Greece (Interior): Babis Drakopoulos (Secretary General)
* Communist Party of Greece: Charilaos Florakis (Secretary General)
* United Democratic Left (Greece): Manolis Glezos
* Party of Democratic Socialism (Greece):  Yagos Pesmazoglou, Georgios Milonas, Charalambos Protopapas
* PASOK: Andreas Papandreou (President)
* General Confederation of Greek Workers: Nicholas Papageorgiou (President)
* Communist Party of the Netherlands: Henk Hoekstra (chairman)
* Labour Party (Netherlands): Joop den Uyl (Parliamentary group leader)
* Communist Party of Ireland: Andy Barr (president)
* Communist Party of Italy: Enrico Berlinguer (Secretary General)
* Italian Socialist Party: Bettino Craxi (Secretary General)
* Italian Democratic Socialist Party: Ruggero Puletti (deputy Secretary-General), Giuseppe Amadei
* Proletarian Unity Party (Italy) and the Workers Movement for Socialism: Lucio Magri (Secretary-General), Luca Cafiero (Secretary)
* Christian Democracy (Italy): Vito Lattanzio 
* Japanese Communist Party: Kamejiro Senaga, Sakundo Onuma
* Socialist Party of Japan: Tomio Kawahami, Eiji Yasai
* African National Congress: N. Kobi
* Colombian Communist Party: Alvaro Delgado
* Lebanese Communist Party: Nicolas Shawi (Secretary General)
* Progressive Socialist Party: Walid Jumblatt (President)
* Socialist Union of Popular Forces: Abderahime Buabid (Secretary General)
* Party of Progress and Socialism (Morocco): Ali Yata (Secretary General)
* Communist Party of Mauritius: Chandramun (President)
* Mexican Communist Party: Marcos Leonel Pasades (Member of the executive committee)
* German Communist Party: Herbert Mies, Carlos Schroder
* Social Democratic Party of Germany: Willy Brandt (President, President of the Socialist International)
* National Party of Nigeria: Augustus Akinloye (President)
* Portuguese Communist Party: Álvaro Cunhal (Secretary General)
* Socialist Party (Portugal): Mário Soares (Secretary General)
* Left-wing Union for the Socialist Democracy (Portugal): António Lopes Cardoso (Secretary General)
* Sammarinese Communist Party: Umberto Barulli (Secretary General)
* Sammarinese Socialist Party: Giuseppe della Balda
* Syrian Communist Party: Daniel Neme
* Communist Party of Spain: Santiago Carrillo (Secretary General)
* Spanish Socialist Workers' Party: Felipe González (Secretary General)
* Unión General de Trabajadores (Spain): Anton Valentin
* Sri Lanka Freedom Party: Sirimavo Bandaranaike (President)
* Swiss Party of Labour: Jean Vincent (honorary President)
* Progressive Organizations of Switzerland: Georg Degen
* Left Party – the Communists (Sweden): Lars Werner (President), Bo Hammar (member of the Politbureau)
* Swedish Social Democratic Party: Sten Andersson (Secretary)
* Republican People's Party (Turkey): Bülent Ecevit (President)
* Communist Party of Britain: Gordon McLennan (Secretary General)
* Labour Party (UK): James Callaghan (Leader)

## Referime
## Lidhje të jashtme
* Kortezhi i varrimit të Titos
* Varrimi shtetëror i Titos