Gjeografia e Mirditës

Mirdita etnologjike apo Mirdita e 12 bajrakëve, si krahinë është formuar në periudha të ndryshme historike. Në mesjetë përfaqësohej nga një krahinë e vogël rreth malit të Shenjtë, Orosh. Krahina e Mirditës përbëhej nga “tre bajrakët e fisit”: Orosh, Spaç dhe Kuzhnen. Mirdita në shekullin XVII ishte njësi territoriale me kufij të përcaktuar dhe përbëhej nga bajrakët: Orosh, Spaç, Kuzhnen, Fan dhe Dibrri. Në fillim të shekullit XIX-të me krahinën e Mirditës u bashkuan edhe bajrakët e Kthellës: Selita, Kthella dhe Rranza.

Konfiguracioni i krahinës me 12 bajrakë merr formë në mesin e shekullit XIX me bashkimin e katër bajrakëve të Zhupës - Malësisë së Lezhës: Vela, Bulgëri, Manatia dhe Kryezezi. Gjykuar në planin historiko-etnografik kjo njësi gëzoi për një periudhë kohe ndërgjegje, territor ekonomik dhe drejtim, ndoshta edhe politik me Mirditën, e këto janë të shprehura në mënyrën e të folurit, traditën zakonore, emra të veçantë, shenja treguese të vendndodhjes e banimit të tyre, etj.

Sipërfaqja e Mirditës etnologjike është 1715 km2. Ajo kufizohet me 7 rrethe: rrethin Pukë, Kukës, Dibër, Mat, Kurbin, Lezhë dhe Shkodër.

Mirdita etnologjike shtrihet në gjerësinë gjeografike veriore nga 41034’ në 42004’ dhe gjatësisë gjeografike lindore nga 19037’ në 20016’. Kufiri i Mirditës etnologjike, kalon në Vaun e Dejës, vargmalet Shitë-Kreshtë-Velë- Trodhën, Zallin e Karricës ku derdhet Uraka në Mat, zallin e Gjoçajve dhe livadhin e Pelave, majën e Kunorës së Selitës, Bllaç, majën e Zezë, në qafë të Mërkurthit, Frash-Guri i Kuq, përfshin fshatin Lajthizë, në majë të Zepës, qafë të Kumbullës, qafë të Malit, luginën e sipërme të Fanit të Madh deri në Lum-Shtyllë, Sukën e Zezë, Majën e Thatë mbi livadhin Kabash, duke lënë Tërbunin në anën e Pukës dhe pak pa arritur në Fushën e Qershisë del në Ndërmjetës, nëpër Gomsiqen e Vogël e të Poshtme, në fshatin Mëdhue e pastaj zbret në lumin Drin.

## Etimologjia 
## Historia 
## Gjeografia 
## Politika 
## Demografia 
## Ekonomia 
## Infrastruktura 
## Kultura 
Rrethi i Mirditës shtrihet në pjesën veriore të Krahinës Malore

Qendrore, që ndodhet në gjerësinë gjeografike veriore nga 41041’ (Perlati)

në 42002’ (Thirra) dhe gjatësinë gjeografike lindore nga 19043’ (Rrasfiku)

në 20016’ (Thirra). Gjatësia veri-jug e Mirditës është 39 km dhe perëndimlindje

47 km. Mirdita kufizohet me 6 rrethe. Në veri e verilindje kufizohet

me rrethin e Kukësit (37 km), në veri me rrethin e Pukës (38 km), në

perëndim dhe veriperëndim me rrethin e Lezhës (44 km), në jugperëndim

me rrethin e Kurbinit (1km), në jug me rrethin e Matit (44 km) dhe në

lindje e juglindje me rrethin e Dibrës (13 km).

Sipërfaqja e rrethit të Mirditës është 867 km2

. Gjatësia e vijës kufitare

është 178 km, prej të cilëve: 154 km kufij tokësorë, 13 km kufij liqenorë

dhe 11 km kufij lumorë. Rrethi i Mirditës e ka sipërfaqen më të madhe se 21

rrethe të Republikës. Sipërfaqja e Mirditës është më e madhe se e rretheve

Lezhë (479 km2) e Kurbin (301 km2) të marrura së bashku. Sipërfaqja e e

rrethit të Mirditës në vitet 1953-1976 ishte 698 km2 (nga bashkimi i Selitës

me Mirditën e deri kur zona e Fanit ishte pjesë e rrethit të Kukësit). Brenda

kësaj sipërfaqje rrethi i Mirditës shtrihej në gjerësinë gjeografike veriore

nga 41059’ (Arrëz) në 41041’ (Perlat Qendër) e gjatësinë gjeografike lindore

nga 19043’ (Rrasfik) në 20012’ (Kumbull).

Po përshkruajmë kufirin natyror të rrethit. Në jugperëndim, në vendin

ku lumi Fan derdhet në lumin Mat, takohen kufijtë e rretheve: Mat, Mirditë

dhe Kurbin. Kufiri vazhdon me lumin e Matit, kthen drejt veriperëndimit,

në përruan e Purezës, kurrizin e Lungut, përroin e Velës, majën e Velës, që

përbën edhe skajin më veriperëndimor të rrethit të Mirditës. Kufiri kalon

nëpër majën e Selitës, malin e Kalorit, kurrizin malor në lindje të lumit të

Dibrrit, malin Gjezës, lumin e Gjadrit, Livadhet e Hamzit, majën e Çeprit,

Shilorit, të Pyllit, të Shpatës, qafën e Benës, majën e Mollës, të Qengjit,

Theknës, Balës, qafën e Sherrit, majën e Gurit të Vashës, qafën e Lengut,

malin e Munellës, qafën e Purethit, majën e Runës, qafën e Kumbullës,

qafën e Komit, malin e Zepës, majën e Gurit të Kuq, malin e Lurës, qafën

e Gjursës, lumin e Urakës, majën e Majevës, përroin e Shutrrijës, kroin

e Madh, liqenin e Ulzës, masivin kodrinor të Kulmes së Dervenit dhe në

jugperëndim zbret në lumin Mat.

Harta administrative e rrethit Mirditë

## POZITA GJEOGRAFIKE E MIRDITËS ETNOLOGJIKE, 
## KUFIJTË DHE MADHËSIA 
Mirdita etnologjike apo Mirdita e 12 bajrakëve, si krahinë është

formuar në periudha të ndryshme historike. Në mesjetë përfaqësohej

nga një krahinë e vogël rreth malit të Shenjtë, Orosh. Krahina e Mirditës

përbëhej nga “tre bajrakët e fisit”: Orosh, Spaç dhe Kuzhnen. Mirdita në

shekullin XVII ishte njësi territoriale me kufij të përcaktuar dhe përbëhej

nga bajrakët: Orosh, Spaç, Kuzhnen, Fan dhe Dibrri. Në fillim të shekullit

XIX-të me krahinën e Mirditës u bashkuan edhe bajrakët e Kthellës: Selita,

Kthella dhe Rranza.

Konfiguracioni i krahinës me 12 bajrakë merr formë në mesin e shekullit

XIX me bashkimin e katër bajrakëve të Zhupës - Malësisë së Lezhës: Vela,

Bulgëri, Manatia dhe Kryezezi. Gjykuar në planin historiko-etnografik

kjo njësi gëzoi për një periudhë kohe ndërgjegje, territor ekonomik dhe

drejtim, ndoshta edhe politik me Mirditën, e këto janë të shprehura në

mënyrën e të folurit, traditën zakonore, emra të veçantë, shenja treguese

të vendndodhjes e banimit të tyre, etj.

Sipërfaqja e Mirditës etnologjike është 1715 km2. Ajo kufizohet me 7

rrethe: rrethin Pukë, Kukës, Dibër, Mat, Kurbin, Lezhë dhe Shkodër.

Mirdita etnologjike shtrihet në gjerësinë gjeografike veriore nga 41034’

në 42004’ dhe gjatësisë gjeografike lindore nga 19037’ në 20016’. Kufiri i

Mirditës etnologjike, kalon në Vaun e Dejës, vargmalet Shitë-Kreshtë-Velë-

Trodhën, Zallin e Karricës ku derdhet Uraka në Mat, zallin e Gjoçajve dhe

livadhin e Pelave, majën e Kunorës së Selitës, Bllaç, majën e Zezë, në qafë

të Mërkurthit, Frash-Guri i Kuq, përfshin fshatin Lajthizë, në majë të Zepës,

qafë të Kumbullës, qafë të Malit, luginën e sipërme të Fanit të Madh deri në

Lum-Shtyllë, Sukën e Zezë, Majën e Thatë mbi livadhin Kabash, duke lënë

Tërbunin në anën e Pukës dhe pak pa arritur në Fushën e Qershisë del në

Ndërmjetës, nëpër Gomsiqen e Vogël e të Poshtme, në fshatin Mëdhue e

pastaj zbret në lumin Drin.

Harta e Mirditës etnologjike

## NDËRTIMI GJEOLOGJIK 
Shkëmbinjtë magmatikë u formuan nga kristalizimi (ngurtësimi) i

magmës ose llavës gjatë daljes së saj nga thellësia për në sipërfaqe të tokës

mes temperaturash e presionesh të larta.

Përbërja e vetë magmës dhe kushtet gjeologjike në kohën që ajo del,

përcaktojnë procesin fiziko-kimik të kristalizimit që shpesh paraqitet mjaft

i ndërlikuar. Ngurtësimi i magmës mund të ndodh në kushtet nëntokësore

në thellësi pa dalë në sipërfaqe dhe në këto raste, shkëmbinjtë magmatikë

formohen në thellësi të tokës. Ata dallohen për minerale me forma e kristale

të rregullta. Magma, në kushte të caktuara gjeologjike, pa dalë ende në

sipërfaqe, ngrin në ato që quhen thellësi mesatare. Shkëmbinjtë e këtij lloji

në Mirditë gjenden në formë damarësh ose dejesh të kristalizuara nëpër

të çarat e tokës. Në këto zona dallohen me sy ndërprerjet e shkëmbinjve

të formuar më parë, nga magmatikët e rinj që përhapen aty ku llava ka

mundur të çajë gjatë daljes për në sipërfaqe. Shkëmbinjtë magmatikë

përbëjnë 50% të kores së tokës dhe nga përmbajtja në të e dioksidit të

silicit me formulë kimike SiO2, njihen katër klasifikime:

Shkëmbinjtë ultrabazikë (me përmbajtje 40% SIO2),

Shkëmbinjtë bazikë (me përmbajtje 40-52% SIO2),

Shkëmbinjtë mesatarë (me përmbajtje 52-65% SIO2)

Shkëmbinjtë acidë (me përmbajtje 65-80% SIO2).

- Shkëmbinjtë ultrabazikë përbëjnë afro 10% të territorit të Mirditës

dhe gjenden në pjesën qëndrore, veriore e verilindore. Ngjyra e tyre është

jeshile e çelur, jeshile e errët e deri në të zezë. Rëndësia e shkëmbinjve

ultrabazikë është shumë e madhe, mbasi me ta janë të lidhur vendburimet

e pasura të kromit, platinit, argjendit, nikelit, kobaltit, azbesit etj.

- Shkëmbinjtë bazikë dallohen për ngjyrën e tyre të errët. Në Mirditë

ato gjenden në Kurbnesh, Rubik, Velë, Spaç, Kaçinar, etj. Me shkëmbinjtë

bazikë lidhen shpesh vendburimet e mineraleve të bakrit e të piritit.

- Shkëmbinjtë mesatarë, me përhapje të kufizuar në territorin e Mirditës,

dallohen për ngjyrën e tyre gri e çelur e deri në të errët. Ata takohen në

Harta gjeologjike e rajonit Mirditë Legjenda

Perlat, Kurbnesh, Fan, etj. Me shkëmbinjtë mesatarë, për shembull me

dioritët, lidhen vendburimet e bakrit, hekurit dhe polimetaleve.

- Shkëmbinjtë acidë dallohen nga ngjyra e tyre rozë e çelur e deri në

të kuqërremtë. Me gjithë përhapjen e gjerë të tyre në koren e tokës, në

Mirditë ata kanë një përhapje shumë të kufizuar. Me shkëmbinjtë acidë

lidhen vendburimet e arit, argjendit, zinkut, plumbit, hekurit, bakrit etj.

Shkëmbinjtë sedimentarë formohen si rezultat i shkatërrimit

të shkëmbinjve që ndërtojnë koren e tokës dhe sidomos relievin e saj.

Formimi i tyre realizohet nëpër procese të ndërlikuara gjeologjike në

presione e temperatura të sipërfaqes së tokës, deri sa marrin formën që

i hasim sot. Shkëmbinjtë sedimentarë përbëjne afro ¾ e sipërfaqes së

kores, por trashësia e tyre është relativisht e vogël. Llogaritet që në rast

se grumbullohen të gjithë shkëmbinjtë sendimentarë kudo që gjenden në

rruzullin tokësor, krijojnë një vëllim të barabartë me rreth 90 miliardë km3.

Ata formohen nëpër disa faza që fillon me atë të shkatërrimit të

shkëmbinjve të kores, formimit të materialit fillestar, transportimit të tij,

depozitimit (sedimentimit), çimentimit dhe kompaktësimit të materialit

fillestar të depozituar deri sa formohet shkëmbi i ri. Llogaritet që afro 60

milionë ton material fillestar në gjendje llumi e kokrrizash, transportohet

çdo vit nga ujërat sipërfaqësore të territorit shqiptar në detin Adriatik e

Jon. Studimet e kryera kanë vertetuar se në çdo dekadë, territori shqiptar,

si efekt i gërryerjeve, ulet mesatarisht 7,2 mm. Për miliona vjet, (mbi

materialin e depozituar) presioni i peshës dhe futja e materialeve të

tretura që me kalimin e kohës luajnë rolin e lëndës çimentuese, krijojnë

kushtet për lidhjen e formimin e shkëmbinjve sedimentarë. Një pjesë e

tyre, ndonëse janë formuar në periudhën që kanë qenë të mbuluar nga uji

i detit, forca lëvizëse e kores së tokës i ka nxjerrë në sipërfaqe në formë

rrudhash duke krijuar male, kodra e ishuj. Dukuri të tilla pritet të ndodhin

edhe në të ardhmen. Ndryshimet e temperaturës e të presionit vepruan

edhe mbi këta shkëmbinj, duke shkëputur prej molekulave të lëndëve

përbërëse, ujin apo lëndët avulluese. Ndryshime të tilla kanë ndodhur për

shembull në shkëmbinjtë sedimentarë që ne i njohim (shtresa qymyrguri)

ku largimi i lëndëve avulluese dhe pasurimi në karbon i ka kthyer torfat në

linjite.

Në varësi të llojit të materialit fillestar dhe mënyrës së depozitimit

e çimentimit, shkëmbinjtë sedimentarë të rajonit klasifikohen në katër

nëngrupe:

a) Shkëmbinjtë vullkanogjeno – sedimentarë.

b) Shkëmbinjtë sedimentarë copëzorë .

c) Shkëmbinjtë argjilorë.

d) Shkëmbinjtë sedimentarë kimikë e biokimikë.

Shkëmbinjtë vullkanogjeno – sedimentarë kanë si lëndë fillestare

pluhura e copëra vullknike që formohen gjatë shpërthimit të llavës. Forma

e tyre shtresore, si dhe përmbajtja e shumë materialeve të tjera midis

tyre edhe e skeleteve të organizmave, vërtetojnë origjinën sedimentare të

tyre. Ato janë të përhapura në Rubik, Rrethi i Epërm, Munaz, Velë dhe Qaf-

Kinxhël.

Shkëmbinjtë sedimentarë copëzorë përbëhen nga copa me përmasa

të ndryshme (zakonisht mbi 1mm) të çimentuar me lënde argjilore,

karbonatikë etj. Të gjithë shkëmbinjtë brekciozë e konglomeratikë të

Mirditës bëjnë pjesë në këtë nëngrup. Në Mirditë shkëmbenjtë sedimentarë

të përbërë nga kokrriza me përmasa 0,1 – 1 mm në më shumë se 60% të

vëllimit, quhen ranore. Ato paraqiten në dy forma: shkëmbinj ranorë të

fortë (kokrrizat e të cilëve çimentohen me njëra-tjetrën me anën e lëndëve

argjilore, karbonatike, silicore. etj dhe në formë të shkrifët (të palidhur).

Shkëmbinjtë sedimentarë argjilorë. Depozitimet e mineraleve

argjilore në formë kokrrizash shumë të imta me diametër deri në 0,01mm

formojnë shkëmbinjtë argjilorë në formë të ngurtësuar ose në gjendje

viskoze. Të gjitha këto depozitime ndeshen në formimet mollasike të

gropës së Rrëshenit në trajtë të shtresave që alternohen herë pas here në

një trashësi maksimale prej 300 metra.

Shkëmbinjtë sedimentarë kimikë e biokimikë. Në nëngrupin i

katërt futen të gjithë shkëmbinjtë sedimentarë të formuar nga depozitimet

e solucioneve kimike të lëndëve koloidale, me mbeturinat e organizmave,

si dhe nga përzjerjet e tyre. Në Shqipëri, shkëmbinjtë karbonatikë

(gëlqerore), silicorë , fosforitet, boksidet e qymyrët përfaqësojnë këtë

nëngrup. Gëlqerorët në Lufaj, Kurbnesh, Kunorë, Mali i Shejtit e gjetkë,

përfshihen në këtë nëngrup.

Shkëmbinjtë metamorfikë. Shkëmbinjtë e këtij lloji me termin shqip

quhen edhe të tjetërsuar. Ata formohen nga ndryshimet fiziko-kimike

të mëtejshme që pësojnë dy grupe e tjera magmatikë e sedimentarë.

Vendosja e ekuilibrit të brendshëm në to, pa kaluar në gjendje të lëngët, si

një proces i gjatë gjeologjik, përbën thelbin e ndryshimeve. Temperatura

700-750 gradë C, presioni i lartë, lëvizjet zhvendosëse që zhytin në thellësi

masa të tëra shkëmbore dhe qarkullimi i solucioneve kimike në koren e

tokës, përcaktojnë kushtet fiziko-kimike në të cilat ndodhin ndryshimet

e mëdha nëntokësore të shkëmbinjve magmatikë e sedimentarë. Të tillë

shkëmbinjë i ndeshim në disa sektorë të rajonit të Mirditës, sidomos në

zonat periferike të saj lindje-perëndim dhe zonat shkëmbore që rrethojnë

xeheroret e bakrit dhe piriteve të ashtuquajtura oreola kimike.

Historia e formimit të nëntokës së Mirditës.

Evolucioni paleogjeografik e gjeotektonik

Në territorin e Mirditës deri sot nuk janë gjetur shkëmbinj me moshë

më të vjetër se 247 milion vjet, prandaj pranohet se historia e formimit të

saj lidhet me këtë periudhë.

Kjo periudhë padyshim shënon edhe fillimin e jetës gjeologjike në

rajonin e Mirditës e shprehur me depozitimet karbonatike të periudhës

triasike, të zhvilluara në pjesët anësore. Nga kjo periudhë e deri sot

historia e saj (Mirditës) ka kaluar disa cikle gjeotektonike më intensive të

shprehura në formimin e disa tipeve shkëmbore.

Pika kulmore e këtij procesi evidentohet në periudhën e jurasikut të

mesëm e shoqëruar me formimin e shkëmbinjëve magmatikë që mbulojnë

një sipërfaqe më të madhe të rajonit.

Gjeografia e Mirditës

Gjithë procesi evolutiv ka kaluar nëpër disa cikle gjeologjike ku më të

rëndësishmet veçojmë:

- Në periudhën Triasike ka filluar çarja(Riftingu) kontinental që shënon

edhe oqeanizimin e basenit të Mirditës dhe me formimin e shkëmbinjëve

vullkanogjeno sedimentarë (Triasiko-Jurasik) në pjesët anësore. Ky

aktivitet gjeotektonik shoqërohet edhe me ngritjen e mantos astenosferike

nga thellësia. Gjatë këtij procesi shkëmbinjët vullkano-sedimentarë janë

vendosur mbi buzët kontinentale të rajonit.

- Më vonë jo shumë e diferencuar në kohe, çarjet kontinentale kanë

zbritur thellë deri në koren astenosferike (masë e shkrirë) dhe nëpërmjet

saj janë shtrydhur volume të konsiderueshme nga magma me përbërje

ultrabazikë, bazikë dhe acide duke formuar shkëmbinjtë me të njëjtën

përbërje. Ky aktivitet ka dhënë produkte nga shkëmbinjtë magmatikë,

kryesisht të pjesës perëndimore të rajonit. Periudha e jurasikut të mesëm

shënon zgjerimin e kores oqeanike mirditore, por me një intensitet më të

ulët.

- Përplasja e dy pllakave litosferike shoqërohet me ngritje të ndjeshme

të mantos astenosferike dhe shkrirje parciale të saj duke formuar

shkëmbinjtë magmatikë me perfaqësim petrografik të larmishëm në pjesën

më të madhe të rajonit të Mirditës. Shkëmbinjtë vullkanikë janë derdhur

në kushte nënujore dhe poshtë tyre kanë vijuar shkëmbinjtë ultrabazikëbazikë(

intruziv).

- Aktiviteti magmatik mbyllet plotësisht në Jurasikun e sipërm ndërmjet

periudhës Kellovion – Oksfordian (163.5 milion vite me parë).

- Në periudha të ndryshme gjeologjike (periudha Jurasiko-Kratake)

rajoni i Mirditës shoqërohet me ngritjen e pjesëve anësore dhe daljen e tyre

mbi ujë. Në këto kushte pjesët anësore vazhdonin ngritjen të shoqëruar me

coptim e erozion intensiv dhe lënda e coptuar transportohej drejt qendrës

duke formuar shkëmbinjtë sedimentarë të të gjitha tipeve.

- Në periudhen Kretak i poshëtm (145 milion vjet më parë) kemi

ngritjen e zonës së Mirditës dhe trasgresionin e detit drejt sektorit lindor

duke formuar depozitimet karbonatikë.

- Në paleogen-Miocen i poshtëm zona e Mirditës shoqërohet me një

alterim intensiv dhe në fund të miocenit (5.3 milion vite më parë) kemi

formimin e gropës së Rrëshenit me shtrirje deri në Urakë-Perlat Qendër

me depozitime mollasike. Mbas kësaj periudhe territori vazhdoi ngritjen e

mëtejshme deri sa mori pamjen e sotme.

## MINERALET JOMETALORË DHE SHKËMBINJTË 
## INDUSTRIAL – DEKORATIV 
Në territorin e Mirditës njihen shfaqje e vendburime të shkëmbinjëve

dekorativ dhe industrial. Disa prej tyre janë vënë në përdorim relativisht

herët si argjila dhe gëlqerore pllakore, kryesisht për qëllime ndërtimore,

të përpunuar në rrugë artizanale. Studimi i tyre (pjesa më e madhe) është

intensifikuar kryesisht pas viteve 90 mbështetur edhe nga kërkesat gjithnjë

e në rritje të tregut kryesisht në sektorin ndërtimor.

Shkëmbinjtë dekorativë

Gëlqerorët pllakorë: Gjenden në fshatin Rrasfik ngjitur me rrugën

automobilistike Rubik-Milot në krahun e djathtë të luginës së lumit Fan

dhe karakterizohen me këto të dhëna:

- Ndërtohen nga gëlqerorë pllakorë me trashësi 3 deri në 20 cm me

ngjyrë të bardhë, gri dhe rrallëherë rozë. Kanë thyerje guackore dhe

përshkohen nga damarë të hollë kalciti.

- Pastrohen dhe përpunohen shumë lehtë.

- Prej tyre në masën prej 1m3 mund të nxirren 0,75-0,85 m3 pllaka me

madhësi 50x60 cm.

- Pesha volumore është 2,5-2.6 gr/cm3, pesha specifike 2,68-3,13 gr/

cm3, lagështia 0,18-0,16 %, poroziteti 0,05-0,17 %, rezistenca në shtypje

në gjendje natyrale 539,5-1269,5 kg/cm2, fortësia 5,37-8,63, rezistenca në

tërheqje 49,6-49,6-159,51, rezistenca në prerje 77,75-731,5 kg/cm2.

- Përbërja kimike: SiO2=4,52-9,1 %, CaO=49,32-52,3 %, MgO=0,11-

1,02 %, F2O3=0,37-0,81 %, Al2O3=0.07-2.11 %, H2O=0,29-0,58 %.

- Janë llogaritur 30 492 105 ton rezerva.

- Të dhënat kimike dhe fizike dëshmojnë për përdorimin e tyre në

ndërtim dhe lëndë e parë në prodhim gëlqereje

## Shikoni dhe 
## Referime