Gjyqi Special, 1945

duke qëndruar në gjyq]]

**Gjyqi Special për Kriminelët e Luftës dhe Armiqtë e Popullit** i njohur ndryshe si *Gjyqi Special* ishte një gjykatë komuniste që veproi në pranverën e 1945 (1 mars - 1 prill).

## Termi juridik 
Në një artikull shkencor, politologu dhe studjuesi i historisë Çelo Hoxha përsiatet mbi dyzimin që përçon termi i zgjedhur. Nga shqyrtimi i dokumenteve i bërë nga studjuesi, duket që vetë anëtarët e gjyqit (ose gjykatës) kanë qenë konfuz nga fakti që KANÇ-i urdhëroi krijimin e një Gjyqi dhe jo një Gjykate.Në kokën e procesverbalit të Gjyqit është shkruar: “Qeveria Demokratike e Shqipërisë/ Gjyqi Special për krijimin e kriminelëve kryesor të luftës dhe armiqve të popullit, Tiranë.” Kurse kokën e vendimit të gjyqit, shkruhet: “Qeveria Demokratike e Shqipërisë/ Gjykata Speciale e Tiranës.”Një dallim tjetër i rëndësishëm mes këtyre dy koncepteve është: Gjykata nënkupton një institucion drejtësie, gjyqi nënkupton kryesisht një proces ndëshkimi. Gjë e matshme në nivel përdorimi nga udhëheqja për një tjetër rast: “Tele Baçin duhet ta arrestoni, ti bëni gjyq dhe ta pushkatoni.”

## Rrethanat historike 
Në nëntorin e 1944 partizanët komunistë morën pushtetin dhe menjëherë nisën arrestimet dhe pushkatimet e figurave publike që perceptoheshin sikur kishin bashkëpunuar me pushtuesin ose që nuk kishin ndihmuar Lëvizjen Antifashiste Nacional-Çlirimtare. Gazeta "Bashkimi", organi i shtypit i Frontit Demokratik i Shqipërisë, në janar të 1945 hapej me editorial “Trathëtorët” me ton nxitës dhe gjuhë të ashpër kundrejt "tradhëtarëve" dhe "armiqve të popullit".

Gjyqi Special u çua në këmbë nga regjimi komunist i porsaardhur në fuqi kundrejt të etiketuarve "armiqtë e popullit" dhe "kriminelët e luftës". U themelua në bazë të vendimit të marrë nga Këshilli Antifashist Nacional-Çlirimtar më 15 dhjetor 1944, Si në pjesën tjetër tjetër të Evropës Lindore, spastrimi i të ashtuquajturve "fashistë" dhe "kriminelë lufte" luajti një rol qendror në themelimin dhe ndërtimin e një rendi mbështetur tek modeli sovietik.

## Përbërja 
Trupi gjykues përbehej nga 9 veta, kryetar i saj u emërua gjeneral lejtnant Koçi Xoxe (teneqexhi me 5 klasë shkollë), dhe anëtarë: kol. Hysni Kapo, nënkol. Beqir Balluku, kap. i Parë Hajdar Aranitasi, partizan Gaqo Boboshtica, dr. Medar Shtylla; Faik Shehu, anëtar i Këshillit Nacionalçlirimtar; Halim Budo, gjykatës, sekretar i përgjithshëm i ministrisë së Drejtësisë; Gaqo Floqi, gjykatës. Prokuror i Gjyqit ishte Bedri Spahiu, gjeneralmajor. Më 10 mars 1945, u emëruan si ndihmësgjyqtarë të Gjyqit Special për kriminelët e luftës edhe Bilbil Klosi, major Gjon Banushi dhe major Haki Toska.
## Të dënuarit 
Gjyqi nuk vërtetoi asnjë krim dhe dënoi 17 vetë me pushkatim, 8 me burgim të përjetshëm, 10 me 30 vjet burg, 3 me 20 vjet burg, 5 me 15 vjet burg, 5 me 10 vjet burg, 5 me 5 vjet burg, 2 me 3 vjet dhe 3 me 2 vjet burgim. Vetëm dy persona u shpallën të pafajshëm.

Të dënuarit qenë:

### Me vdekje 
* Aqif Përmeti (politikan, ish-ministër)
* Bahri Omari (ballist, ish-ministër)
* Beqir Valteri (deputet, antizogist)
* Daut Çarçani (prefekt)
* Dik Cami (zogist, ushtarak)
* Fejzi Alizoti (nënshkrues i Shpalljes së Pavarësisë, disa herë ministër)
* Gustav Mirdash (ish-ushtarak austriak, oficer i lartë i ushtrisë shqiptare)
* Hilmi Leka (politikan, ish-ministër)
* Ismail Golëmi (ushtarak, ballist)
* Javer Hurshiti (nëpunës, ish-ministër)
* Kolë Tromara (ballist, ish-ministër)
* Kostandin Kote (ushtarak, ish-ministër)
* Reshit Merlika (deputet, fis i Mustafa Merlika Krujës)
* Shyqyri Borshi (ushtarak)
* Tahsim Bishqemi (ushtarak)
* Terenc Toçi (patriot romantik arbëresh, jurist, politikan)
* Zef Kadarja (nëpunës karriere, drejtor i Zyrës Sekrete, drejtor i përgjithshëm i Policisë)

#### Me burgim 
* Abdurrahman Telqiu
* Abedin Xhiku (ushtarak)
* Akile Tasi (nëpunës, ish-ministër)
* Anton Kosmaçi (nëpunës, ish-ministër)
* Bajram Pustina (ushtarak)
* Bilal Nivica (ushtarak)
* Dedë Jakova (qark-komandant i Tiranës)
* Emin Toro (ish-ministër)
* Et'hem Cara (ekonomist, ish-ministër)
* Fiqri Llagami (gazetar, përkthyes i "Mein Kampf")
* Gjergj Bubani (gazetar)
* Ibrahim Biçakçiu (sipërmarrës, ish-kryeministër)
* Ihsan Libohova (nëpunës)
* Ismet Kryeziu (nëpunës, ish-ministër)
* Jakov Milaj (veteriner, ish-ministër)
* Koço Tasi (ish-ministër)
* Kostaq Kotta (ish-kryetar i Kuvendit, ish-kryeministër)
* Lazër Radi (jurist, gazetar)
* Luigj Filaj (pianist, përkthyes)
* Mahmut Golëmi (kryetar i xhandarmërisë)
* Manush Peshkëpia (ballist, ithtar i Mit'hat Frashërit)
* Mihal Sherko (arsimtar, ish-ministër)
* Mihal Zallari (ish-kryetar i Kuvendit)
* Ndoc Naraçi (ish-ministër)
* Nedin Kokona (avokat)
* Qemal Vrioni (politikan, ish-ministër)
* Rifat Begolli (ish-ministër)
* Rifat Tartari
* Rrok Gera (diplomat, ish-ministër)
* Rrok Kolaj (ish-ministër)
* Sami Koka (prefekt)
* Sami Visoka
* Shuk Gurakuqi (financier, ish-ministër)
* Sokrat Dodbiba (nëpunës, ish-ministër)
* Sylejman Vuçitërna (ushtarak)
* Tefik Mborja (diplomat, ish-ministër)
* Vangjel Goxhomani (anëtar i Këshillit të Shtetit)
* Xhavit Leskoviku
* Xhevat Kortsha (arsimtar, ish-ministër)
* Zef Benusi (ish-ministër)
* Zef Shiroka (ish-ministër)
* Zenel Prodani (nëpunës karriere)
* Zija Bejleri (ballist)

## Referime