Kolonia Romake

[parapamje|396px|Hartë që tregon "roman coloniae" më [shekulli II|shekullin e II, pas Trajanit.]]
Një koloni romake (njëjësi latinisht  shumësi ) ishte një ngulim i qytetarëve romakë, duke themeluar një stacion romak në territorin e federuar ose të pushtuar, me qëllim sigurimin e tij. Në vijim, gjithësesi, termi do të përcaktonte statusin më të lartë të një qyteti romak. Është gjithashtu origjina e termit modern "koloni".

## Veçoritë
Nën Republikën Romake, e cila nuk kishte ushtri të përhershme, qytetarët e saj u ngulitën në qytetet e pushtuara si një lloj garnizoni. Ishin dy lloje kolonish:

* Koloni Romake, *coloniae civium Romanorum* ose *coloniae maritimae*, pasi ato shpesh ndërtoheshin afër detit, p.sh. Ostia (350 p.e.s.) dhe Rimini (268 p.e.s.). Kolonët përbëheshin prej rreth tre qint veteranë romakë me familjet e tyre, të cilëve u caktoheshin nga 1 deri në 2.5 hektarë tokë bujqësore nga *ager colonicus* (tokat shtetërore), si dhe përdorimin lirë të *ager compascus scripturarius* (tokat e zakonshme shtetërore) për kullota dhe pyje.
* Kolonitë Latine (*coloniae latinae*) ishin në mënyrë të konsiderueshme më të mëdha se kolonitë romake. Ato ishin fortesa ushtarake afër ose në territor armik. Ato mund të kenë qenë të ngjashme me klerukinë Athinase. Kolonëve u jepeshin prona të mëdha deri në 35 hektarë. Ata e humbisnin qytetarinë romake (d.m.th. shtetësinë), të cilën ata mund ta rifitonin nëse riktheheshin në Romë.

Pas vitit 133 p.e.s. tribunës futën reforma për të mbështetur të qytetarët e varfër, për tu bërë fermerë prapë në kolonitë e reja si ngulime bujqësore (p.sh. Tarentum në vitin 122 p.e.s.).

Nën Jul Çezarin dhe periudhën perandorake, duke filluar nga Augusti, mijëra veteranëve legjionarë romakë iu dhanë toka në shumë *coloniae* përgjatë perandorisë dhe qenë përgjegjës për romanizimin e shumë territoreve (kryesisht në përhapjen e latinishtes, Ligjeve Romake and zakoneve romake).

## Historia
Sipas Tit Livit, kolonitë e para të Romës u themeluan rreth vitit 752 p.e.s. në Antemnae dhe Crustumerium, të dyja në Latium.

Koloni të tjera u themeluan në Signia në shekullin e VI p.e.s., Velitrae dhe Norba në shekullin e V p.e.s., pastaj Ostia, Antiumi dhe Tarracina në fundin e shekullit të IV. Në periudhën e parë të kolonizimit, e cila zgjati deri në fund të Luftërave Punike, kolonitë ishin kryesisht ushtarake në qëllim, duke synuar të mbronin territorin romak.

Kolonia e parë romake jashtë Italisë ishte me gjasa Italica në Hispania e themeluar në vitin 206 p.e.s. nga Publius Kornelius Shipioni gjatë Luftës së Dytë Punike.

Gjatë Perandorisë, kolonitë u bënë qendra të mëdha për ngulimin e veteranëve të ushtrisë, veçanërisht në Afrikën Veriore Romake, e cila kishte dendësinë më të madhe të kolonive romake për rajon në Perandorinë Romake, ku popullsia italike përbënte më shumë se një të tretën e popullsisë së përgjithshme gjatë shekullit të II.

### Nën Mbretërinë
* 752 p.e.s. në Antemnae dhe Crustumerium, të dyja në Latium.
* 745 p.e.s. (ose 737 p.e.s.) Fidenae u bë një koloni romake
* 737 p.e.s. Cameria

### Nën Republikën Romake
* 396 p.e.s. Veii dhe Fidenae mposhten. 4 tribu të reja romake [distrikt zgjedhor] u organizuan (Stellatina, Tromentana, Sabatina, Arniensis) 
* 385 p.e.s. Satricum (humbur dhe djegur në vitin 346 p.e.s.) 
* 354–349 p.e.s. Tibur, Praeneste, Caere (Latium) marrëveshje aleance 
* 332 p.e.s. (ose më vonë): Sutrium, Nepete (Latium), 
* 338 p.e.s. Ostia koloni dhe port

Kontratat e reja bilaterale mbrojtëse me Falerii, Tarquinii (Etruria) Caere (prapë), Pomptina dhe Poplilia tribus (tribu) u formuan territoret e Antiumit
* 338 p.e.s. banorët e Capua-s morën të drejtën e qytetarisë romake 
* 335 p.e.s. Cales (Latium) 
* 332 p.e.s. (u krijuan dy tribu të reja votuese): Scaptia, Maecia
* 329 p.e.s. Anxur (Latium) 
* 318 p.e.s. U themelua tribuja Falerna, Cales bëri kontratë me Romën prapë
* 318 p.e.s. Canusium (Apulia) 
* Municipia të reja të formuara nga qytezat e vogla përreth Romës: Aricia, Lanuvium, Nomentum, Pedum, Tusculum. Kontrata ius latina u bënë me Tiburin, Praeneste-n, Lavinium, Cora-n (Latium) 
* Kontrata  u bënë me Circei, Notba, Setia, Signia, Nepi, Ardea, Gabii
*  dhe 
* U krijuan Ufentina tribus (në territoret e qytetit volsk të Antiumit), Privernum, Velitrae, Terracia, Fondi dhe Fotmiae bënë kontrata me Romën (cives sine suffragio) 
* 315 p.e.s. Luceria (Apulia) 
* 313 p.e.s. Suessula, Saticula (Campania) 
* 303 p.e.s. Alba Fucens, Carsioli, Sora (Latium) 
* 299 p.e.s. Nequinum (Narnia/Narni në Etruria dhe Umbria) ishte një fortesë kyçe kundër tribuve Samnite
* 296 p.e.s. Minturnae (Latium) 
* 291 p.e.s. Venusia (Apulia) koloni (20,000 banorë meshkuj) për të kontrolluar tributë samnite
* 290 p.e.s. rrethohet dhe pushtohet Pinceum, shpejtë bëhet një koloni romake
* 290 p.e.s. (?)Hatri (Atria) buzë Adriatikut (Abruco) 
* 289 p.e.s. (ose në vitin 283 p.e.s.) Sena Gallica (Umbria)  
* 286 p.e.s. Castrum Novum Picenii, 264 p.e.s. (?) koloni të Picenumit (Abruco) 
* 273 p.e.s. Paestum (Latium) 
* 273 p.e.s. Cosa (Etruria) 
* 268 p.e.s. Beneventum (Samnium) 
* 268 p.e.s. Ariminum (Aemilia) 
* 268 p.e.s. Brundisium (Apulia) 
* 264 p.e.s. Firmum
* 263 p.e.s. Aesernia (Samnium)
* 247 p.e.s. Alsium (Etruria) 
* 245 p.e.s. Fregenae (Etruria) 
* 222 p.e.s. Mediolanum (Transpadana) 
* 218 p.e.s. Placentia (Aemilia) 
* 218 Cremona (Venetia et Histria) 
* 197–192 p.e.s. Volturnum, Liternum, Puteoli, Salernum (Campania) Sipontum, Buxentum (Calabria) 
* 196 p.e.s. Brixia (Venetia et Histria) 
* 193 p.e.s. Copia (Lucania et Bruttii) 
* 192 p.e.s.Vibo Valentia (Lucania et Bruttii) 
* 189 p.e.s. Bononia (Aemilia) 
* 184 p.e.s. Pisaurum (Umbria), Potentia Romanorum (Lucania et Bruttii) 
* 183 p.e.s. Mutina, Parma (Aemilia) 
* 181 p.e.s. Aquilea (Venetia es Histria) Gravisca (Latium) 
* 180 p.e.s. Portus Pisanus  (Etruria) 
* 177 p.e.s. Luna (Etruria) 
* 125 p.e.s. Pollentia, Vardacate (Liguria) 
* 123–118 p.e.s. Hasta, Dertona (Liguria)  
* 100 p.e.s. Eporedia (Transpadana, tani në rajonin e Piemontes)
* 36 p.e.s. Tauromenium(Sicilia)
* 21 p.e.s. Catina (Sicilia)
* 21 p.e.s. Syracusæ (Sicilia)
* 21 p.e.s. Thermæ (Sicilia)
* 21 p.e.s. Tyndaris (Sicilia)

### Nën Principatën Romake 
Kolonitë nuk u themeluan në shkallë të gjerë deri në fillimin e Principatës. Augusti, i cili dëshironte të nguliste mbi njëqint mijë nga veteranët e tij, pas përfundimit të luftërave të tij civile, filloi një program masiv krijimi kolonish përgjatë perandorisë së tij. Megjithatë, jo të gjitha kolonitë ishin qytete të reja. Shumë ishin krijuar nga vendbanime tashmë të banuara dhe procesi i kolonizimit thjeshtë i zgjeroi ato. Disa nga këto koloni më vonë do të rriteshin në qytete të mëdha (Këlni i tanishëm u themelua fillimisht si një koloni romake). Gjatë kësaj kohe, qytetet provinciale morën rangun kolonive, duke fituar disa të drejta dhe privilegje. Pas periudhës së perandorëve Severanë kolonitë e reja ishin vetëm qytete që iu dha statusi (shpesh duke i përjashtuar nga taksimi) dhe në shumicën e rasteve gjatë kohëve të fundit perandorake, nuk kishte më ngulime legjionarësh të tërhequr.

## Efektet dhe trashëgimia e kolonizimit 
Kolonitë romake ndonjëherë shërbyen si një rezervë potenciale e veteranëve, që mund të thirreshin gjatë kohëve të krizave. Megjithatë, këto koloni shërbyen në mënyrë më të rëndësishme për të prodhuar qytetarë të ardhshëm romakë dhe kështu rekrutë për Ushtrinë Romake. Kolonitë u treguan popullsive vendase përreth një shembull të jetës romake. Kur veteranët nguliteshin zakonisht kishte beqarë deri në lirim, që martoheshin me gra vendase, kolonitë prireshin të bëheshin kulturalisht të integruara me rrethinat e tyre brenda pak brezave.

## Shembuj
## Shiko gjithashtu
* Lista e kolonive romake
* Romanizimi (kulturor)
* Iliro-romakët
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Qytetet kryesore të Ilirisë
* Lista e vendbanimeve në Iliri
* Të Drejtat Latine
* Martesa në Romën e lashtë
* Kultura e Romës së lashtë
* E drejta romake
* Të Drejtat Latine
* Historia e Kushtetutës romake
* Kodeksi i Justinianit
* Konkubinimi
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Feja romake
* Filozofia e lashtë romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Kopshtet romake
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Ekonomia Romake
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Rrugët romake
* Kuzhina antike romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Veshjet në Romën e lashtë
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Dhjetë pasionet e Romës së lashtë
* Pax Romana
* Letërsia e vjetër greke e romake

## Referime 
## Bibliografia
* Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. *Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions.* Swansea, UK: Classical Press of Wales.
* Broadhead, William. 2007. "Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement". In *A Companion to the Roman Army.* Edited by Paul Erdkamp, 148–163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell.
* Crawford, Michael H. 2014. "The Roman History of Roman Colonisation". In *The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome.* Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo.  Oxford; New York:  Oxford University Press.
* Curchin, Leonard A. 1991. *Roman Spain: Conquest and Assimilation.* London: Routledge.
* Fuhrmann, Christopher J. 2012. *Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order.* Oxford and New York: Oxford Univ. Press.
* Salmon, Edward T. 1955. "Roman Expansion and Roman Colonization in Italy". *Phoenix* 9.2: 63–75.
* Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. *The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy.* Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London:  Institute of Classical Studies, University of London.
* Sears, Gareth. 2011. *The Cities of Roman Africa.* Stroud, UK: History Press.
* Termeer, Marleen K. 2010. "Early Colonies in Latium (ca. 534–338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence". *Bulletin Antieke Beschaving* 85:43–58.
* Woolf, Greg. 1998. *Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul.* Oxford: Oxford Univ. Press.

## Lidhje të jashtme
* Jona Lendering, “Coloniae”, Livius.org (2006) 
* L. Adkins and R.A. Adkins, “Coloniae”, in L. Adkins and R.A. Adkins, *Handbook to Life in Ancient Rome*, New York, 1994. 
* M. Bunson, “colonies, Roman”, in M. Bunson, *Encyclopedia of the Roman Empire*, New York, 1994.