Kryengritja e getos së Varshavës

**Kryengritja e Getos së Varshavës** ishte akti i rezistencës hebreje të vitit 1943 në geton e Varshavës në Poloninë e pushtuar nga Gjermania Naziste gjatë Luftës së Dytë Botërore për të kundërshtuar përpjekjen përfundimtare të Gjermanisë naziste për të transportuar popullsinë e mbetur të getos në kampet e vdekjes Majdanek dhe Treblinka .parapamje| Harta e getos së Varshavës, 15 tetor 1940.Pas aksionit të madh të verës 1942, në të cilën më shumë se një çerek milioni hebrenj u dëbuan nga getoja në Treblinka dhe u vranë, hebrenjtë e mbetur filluan të ndërtonin bunkerë dhe të kontrabandonin armë dhe eksplozivë brenda terrirorit të getos. Organizata Luftarake Hebraike e krahut të majtë (ŻOB) dhe Unioni Ushtarak Hebre i krahut të djathtë (ŻZW) u formuan dhe filluan të stërviten. Një përpjekje e vogël rezistence në një tjetër mbledhje në janar 1943 ishte pjesërisht e suksesshme dhe nxiti grupet e rezistencës polake që të mbështesin me zell hebrenjtë dhe organizimin e tyre.

Kryengritja filloi më 19 prill kur geto refuzoi t'i dorëzohej komandantit të policisë SS Jyrgen Shtrop, i cili urdhëroi djegien e getos, bllok pas blloku. Luftimet vazhduan deri më 16 maj. Gjatj kryengrities, u vranë gjthsej rreth 13,000 hebrenj, nga të cilët rreth gjysma e tyre u dogjën të gjallë ose u mbytën. Viktimat gjermane ishin ndoshta më pak se 150,  me Shtropin që raportoi vetëm 110 viktima [16 të vrarë + 1 të vdekur/93 të plagosur]. 

Kryengritja ishte revolta më e madhe e vetme e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Hebrenjtë e dinin se fitorja ishte e pamundur dhe mbijetesa pas kryengritjes, gjithashtu. Marek Edelman, i vetmi komandant i mbijetuar i ŻOB-it, tha se frymëzimi i tyre për të luftuar ishte "të mos lejonin vetëm gjermanët të zgjidhnin kohën dhe vendin e vdekjes sonë". Sipas Muzeut Përkujtimor të Holokaustit të Shteteve të Bashkuara, kryengritja ishte "një nga dukuritë më domethënëse në historinë e popullit hebre". 
Në vitin 1939, autoritetet gjermane filluan të përqendrojnë popullsinë e Polonisë prej mbi tre milionë hebrenjsh në një numër getosh jashtëzakonisht të mbushura me njerëz të vendosura në qytetet e mëdha polake . Më e madhja prej tyre, getoja e Varshavës, mblodhi afërsisht 300,000-400,000 njerëz në një grumbullim të dendur, 3.3&nbsp;km 2 në lagjet qendrore të Varshavës. Mijëra hebrenj vdiqën nga sëmundjet dhe uria nën drejtimin e drejtuesit të Policisë SS Odilo Globocnik dhe komandantit SS Ludvig Han. parapamje| Geto e djegur e parë nga rrethi Żoliborz|221x221pxSS-ja ndërmori shumicën e dëbimeve për në kampet e përqëndrimit, kryesisht gjatë operacionit të koduar Aksioni i Madh i Varshavës, midis 23 korrikut dhe 21 shtatorit 1942. Përafërsisht 254,000–300,000 banorë të getos u vranë në Treblinka gjatë operacionit dy-mujor. *Aksioni i Madh* u drejtua nga Udhëheqësi i lartë SS Ferdinand von Samern-Frankeneg dhe komandanti i policisë së zonës së Varshavës që nga viti 1941. 

Kur nisën dëbimet për herë të parë, anëtarët e lëvizjes së rezistencës hebreje u takuan dhe vendosën të mos luftonin me direktivat e SS, duke besuar se hebrenjtë po dërgoheshin në kampet e punës dhe jo për t'u vrarë.  Por nga fundi i vitit 1942, banorët e getos mësuan se dëbimet ishin pjesë e një procesi shfarosjeje. Shumë nga hebrenjtë e mbetur vendosën të revoltohen.  Rezistenca e parë e armatosur në geto ndodhi në janar 1943. 

Më 19 prill 1943, në prag të Pashkës, gjermanët hynë në geto. Hebrenjtë e mbetur e dinin që gjermanët do t'i vrisnin dhe vendosën të rezistonin deri në fund.  Ndërsa kryengritja ishte duke u zhvilluar, Konferenca e Bermudës u mbajt nga aleatët nga 19 deri më 29 prill 1943 për të diskutuar problemin e refugjatëve hebrenj.  Diskutimet përfshinin çështjen e refugjatëve hebrenj që ishin çliruar nga forcat aleate dhe ata që mbetën ende brenda Evropës së pushtuar nga gjermanët. 

## Kryengritja 
parapamje| Anëtarët e rezistencës të kapur në Nowolipie 64, pranë kryqëzimit me rrugën Smocza.
Më 18 janar 1943, gjermanët filluan dëbimin e tyre të dytë të hebrenjve, gjë që çoi në rastin e parë të kryengritjes së armatosur brenda getos. Ndërsa familjet hebreje fshiheshin në të ashtuquajturat "bunkerë" të tyre, luftëtarët e rezistencës së djathtë ŻZW, të cilëve u bashkuan edhe elementë majtist të ŻOB, rezistuan, duke u përfshirë në përleshje të drejtpërdrejta.  Megjithëse ŻZW dhe ŻOB pësuan humbje të mëdha (përfshirë disa nga udhëheqësit e tyre), gjermanët morën gjithashtu viktima dhe dëbimi u ndal brenda pak ditësh. Vetëm 5,000 hebrenj u hoqën, në vend të 8,000 të planifikuar nga Globocnik.

Qindra njerëz në geton e Varshavës ishin gati për të luftuar, të rritur dhe fëmijë, të armatosur rrallë me pistoleta, shishe benzine dhe disa armë të tjera që ishin futur kontrabandë në geto nga luftëtarët e rezistencës.  Shumica e luftëtarëve hebrenj nuk i shihnin veprimet e tyre si një masë efektive për të shpëtuar veten, por më tepër si një betejë për nderin e popullit hebre dhe një protestë kundër heshtjes së botës. 

Sipas listave të viktimave në raportin e Shtropit, forcat gjermane pësuan gjithsej 110 viktima – 17 të vdekur dhe 93 të plagosur.parapamje| Zona e getos së Varshavës pas luftës. Rruga Gęsia, pamje nga perëndimialt=SS men and burning buildings|parapamje| Djetuesi i Brigadës SS Jyrgen Shtrop (në qendër). I dyti nga e djathta është Hajnrish Klaustermajer, në kryqëzimin Nowolipie 64 / Smocza 1

Burime të tjera kanë vënë në dyshim numrin e viktimave gjermane. Edelman pretendon se viktimat gjermane ishin 300 të vrarë dhe të plagosur.  

## Pasojat 
Pas përfundimit të kryengritjes, shumica e shtëpive të djegura u shkatërruan dhe në vend të tyre u krijua kompleksi i kampit të përqendrimit të Varshavës . Mijëra njerëz vdiqën në kamp ose u ekzekutuan në rrënojat e getos. Në të njëjtën kohë, SS-të po gjuanin hebrenjtë e mbetur ende të fshehur në rrënoja. Më 19 prill 1943, ditën e parë të periudhës më të rëndësishme të rezistencës, 7000 hebrenj u transportuan nga getoja e Varshavës në kampin e shfarosjes së Treblinkës. 
majtas|parapamje| Të burgosur hebrenj të çliruar nga kampi i përqendrimit Gęsiówka dhe luftëtarët e Batalionit Zośka gjatë kryengritjes së Varshavës në gusht 1944|208x208px
Kryengritja e Getos së Varshavës e vitit 1943 u zhvillua më shumë se një vit përpara kryengritjes së Varshavës të vitit 1944. Getoja ishte shkatërruar totalisht nga koha e kryengritjes së përgjithshme në qytet, e cila ishte pjesë e Operacionit Tempest, një plan kryengritjeje mbarëkombëtare. Gjatë Kryengritjes së Varshavës, batalioni i ushtrisë së brendshme polake Zośka ishte në gjendje të shpëtonte 380 të burgosur hebrenj (kryesisht të huaj) të mbajtur në kampin e përqendrimit Gęsiówka të ngritur nga gjermanët në një zonë ngjitur me rrënojat e ish getos. Këta të burgosur ishin sjellë nga Aushvici dhe ishin detyruar të pastronin mbetjet e getos.  Disa grupe të vogla banorësh geto arritën gjithashtu të mbijetonin në "bunkerët" e pazbuluar dhe të arrinin përfundimisht në "anën ariane" të qytetit.  Në total, disa qindra të mbijetuar nga kryengritja e parë morën pjesë në kryengritjen e mëvonshme (kryesisht në role jo luftarake si logjistikë dhe mirëmbajtje, për shkak të gjendjes së tyre fizike dhe mungesës së përgjithshme të armëve), duke u bashkuar me radhët e Ushtrisë së Brendshme Polake dhe Armia Ludowa. 

Luftëtari i fundit i rezistencës hebre i mbijetuar, Simcha Rotem, vdiq në Jerusalem më 22 dhjetor 2018, në moshën 94-vjeçare  

Me kryengritjen në geton e Varshavës banorët hebrenj ushtruan rezistencë kundër pushtuesve gjermanë. Katër javë ata arritën të bëjnë rezistencë, derisa nacionalsocialistët e shkatërruan plotësisht geton. 56.000 hebrenj u vranë në këtë kryengritje hebreje.

Dështimi për të thyer mbrojtjen gjermane kufizoi furnizimet për geto, e cila përndryshe u shkëput nga bota e jashtme nga një bllokadë e urdhëruar nga gjermanët.  Të dhënat konfirmojnë se ŻOBi i majtë mori më pak armatim dhe mbështetje nga Ushtria e Brendshme Polake, ndryshe nga ŻZW me të cilën Ushtria e Brendshme kishte lidhje të ngushta dhe ngjashmëri ideologjike. parapamje| Monument për Heronjtë e Getos nga Nathan Rapoport.|qendër|427x427px
## Referime