Periudha e Ngrohtë Romake

**Periudha e Ngrohtë Romake**, ose **Optimumi Klimatik Romak**, ishte një periudhë me mot të pazakontë të ngrohtë në Evropë dhe Atlantikun Verior që u shtri afërsisht nga viti 250 p.e.s. deri në vitin 400 të e.s.. Teofrasti (371 –  287 p.e.s.) shkruante se hurmat e arabisë mund të rriteshin në Greqi nëse ato do të mbilleshin, por se ato mund të mos lëshonin fruta aty. Kjo është akoma e vërtetë, që nënkupton se temperaturat mesatare verore të Egjeut Jugor në shekujt e IV dhe të V p.e.s. ishin me ndonjë gradë brenda temperaturave moderne. Ky dhe fragmente të tjera literature nga koha konfirmojnë se klima greke ishte thelbësisht e njëjtë me rreth vitit 2000. Unazat e pemëve nga Gadishulli Italian në fundin e shekullit të III p.e.s. tregojnë një kohë të kushteve të buta aty rreth kohës së Kapërcimit të Alpeve nga Hanibali me elefantët e importuar në vitin 218 p.e.s..

## Burimet dokumentare
Teofrasti (371 – 287 p.e.s.) shkroi se mund të mbilleshin hurma arabie (Phoenix dactylifera) në Greqi, por nuk do të prodhonin fruta, siç ndodh edhe sot, gjë që sugjeron se temperaturat verore në Egjeun Jugor në shekullin e IV p.e.s. ishin të ngjashme me temperaturat e tanishme.

Sipas Ptolemeut, në Aleksandri binte shi gjatë të gjithë muajve të vitit përveç gushtit. Në periudhën e tanishme Aleksandria ka një ditë me shi midis majit dhe shtatorit, duke i përfshirë të dy këta të fundit. Vrojtimet e Ptolemeut nënkuptonin rrethana atmosferike dhe hidrologjike të ndryshme dhe më të lagështa në Mesdheun Jug-lindor.

parapamje|majtas|379px|Mozaiku i Hartës së Madabas, Burimet e Nxehta të Kalirroes në Detin e Vdekur. Luhatjet në nivelin e ujit në Detin e Vdekur janë përdorur për të matur sasinë dhe shpeshtësinë e rreshjeve në këtë zonë gjatë kësaj periudhe
Natyralisti romak, Plini i Vjetri, në shekullin e I, vërente se pemët e bregdetit, që më parë rriteshin vetëm në ultësira, ishin bërë pemë malore.

Dëshmitë dendrokronologjike nga pemët e gjetura në Partenon tregojnë variacionin e klimës në shekullin e V p.e.s., e cila i ngjason modelit modern të variacionit.

Ftohja në fund të periudhës është vrojtuar në Floridën Jug-perëndimore, e cila mund të ketë qenë shkaktuar nga një pakësim në rrezatimin diellor të mbërritur në Tokë. Kjo mund të ketë shkaktuar një ndryshim në modelet e qarkullimit atmosferik.

Fraza "Periudha e Ngrohtë Romake" shfaqet së pari në një tezë doktorature të vitit 1995. Ajo u popullarizua nga një artikull i publikuar te revista *Nature* në vitin 1999.

Studime më të fundit, duke përfshirë një analizë të vitit 2019 të mbështetur mbi një grup më të madh të dhënash matjet ndërmjetëse klimatike, ka zbuluar se periudha në fjalë, bashkë me periudha të tjera para-industriale siç është "Epoka e Vogël e Akullnajave" dhe "Periudha e Ngrohtë Mesjetare," ishin fenomene rajonale, jo episode globalisht-koherente. Kjo analizë përdor grupin e të dhënave të rregjistrimit të temperaturave të 2000 viteve të fundit të hartuar nga PAGES 2k Consortium.

## Indikatorët gjeofizikë
Bërthama akulli, unazat e trungjeve të pemëve, sedimentet oqeanike, brigjet liqenore, depozitat minerale shpellore, akullnajat dhe lloje të ndryshme indikatorësh fizikë mundësojnë të rindërtojmë ecurinë klimatike në të kaluarën e largët.

### Dendrologjia
Dëshmitë dendrokronologjike të drurëve të gjetur në Partenon tregojnë një variacion klimatik nga shekulli V p.e.s. shumë të ngjashëm me të tanishmin. Mostra ntë unazave të drurit nga Gadishulli Apenin nga fundi i shekullit të III p.e.s. tregojnë kushte temperaturash të buta dhe të mesme, pikërisht në knoë që Hanibali do të kapërcente Alpet.

### Speleothema
Topografia e karstit të Mesdheut mundëson të dhëna të shumta të speleotemës dhe analizën e tyre sugjeron një periudhë jashtëzakonisht të nxehtë në Kulmit të Perandorisë Romake.

### Poleni
Një analizë me rezolucion të lartë të polenit të një bërthame nga Galicia konkludoi në vitin 2003 se Periudha e Ngrohtë Romake zgjati nga viti 250 p.e.s. deri në vitin 450 të e.s. në Iberinë veri-perëndimore.

### Akullnajat
Një analizë e vitit 1986 i Akullnajave Alpine konkludoi se periudha nga viti 100 deri në 400 të e.s. ishte në mënyrë domethënëse më e ngrohtë sesa shekujt e mëparshëm dhe të mëvonshëm. Artifaktet e rikuperuara nga tërheqja e Akullnajës Schnidejoch janë marrë si dëshmi për Periudhat e Ngrohta të Epokës së Bronzit, Romake dhe Mesjetare.

### Reshjet
Në këtë kohë të vitit, dëshmitë sugjerojnë se për një periudhë lagështie të madhe. Në Mesdheun Veri-perëndimor, një fazë më e lagësht është aq e dukshme sa në literaturën e specializuar quhet *Periudha e Lagësht Ibero-Romake*. Gjithashtu në Gadishullin Apenin, indikatorët fizikë sugjerojnë qartësisht një fazë të lagësht, siç dëshmohet nga modelet e vërshimit të ujërave të Tiberit, të cilat tregojnë një prirje për të ndodhur midis pranëverës dhe verës, kur vërshimet e dimrit kanë qenë të zakonshme që nga periudha mesjetare deri tani. Nivelet e brigjeve të Detit të Vdekur, të rekuperuara nga sedimente të datuara me radiokarbon, tregojnë shenja të reshjeve rajonale. Liqeni mbajti një nivel të lartë për shkak të reshjeve nga rreth viti 200 p.e.s. deri në vitin 200 të e.s. Thatësirat në fund të kësaj periudhe krijuan nivelin e tyre më të ulët rreth vitit 300 të e.s.

### Sedimentet e thellësisë oqeanike
Një rindërtim i vitit 1999 i modelit të rrymave oqeanike, bazuar në granularitetin e sedimenteve të thellësisë oqeanike, konkludoi se kishte pasur një Periudhë të Ngrohtë Romake, e cila kulmoi rreth vitit 150 të erës sonë.

### Variacioni diellor
Një ftohje është vërehur në fund të periudhës në Floridën jug-perëndimore, e cila mund të ketë qenë shkaktuar nga një pakësim në rrezatimin diellor që arrinte Tokën. Kjo mund të ketë shkaktuar një ndryshmin në modelet e qarkullimit atmosferik.

## Kundërthëniet
Kërkime më të fundit, duke përfshirë një analizë të vitit 2019 bazuar te një grup të dhënash më të madh të indikatorëve klimatikë, ka zbuluar se kjo e ashtuquajtur periudhë, bashke me periudha të tjera më të ngrohta apo më të ftohta para-industriale, siç është Epoka e Vogël e Akullnajave dhe Periudha e Ngrohtë Mesjetare, ishin fenomene rajonale, jo episode të gamës globale. Kjo analizë përdor grupin e të dhënave të rregjistrimit të temperaturave të 2000 viteve të fundit të hartuar nga PAGES2k Consortium.

## Shiko gjithashtu
* Dimri vullkanik i vitit 536
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Ekspedita romake në burimet e Nilit
* Klima
* Ndryshimet klimatike
* Ndryshimi i klimës
* Kalendari ekologjik
* Historia natyrore
* Koha e akullit
* Shpërthimi Minoan
* Dimri vullkanik
* Efekti i serës
* Viti Pa Verë
* Ndikimi i njeriut në mjedis
* Problemi global
* Acidifikimi i oqeanit
* Biologjia detare
* Ciklet biogjeokimike detare
* Cikli karbonik detar
* Ç'oksigjenimi oqeanik
* Kalçifikimi biogjenik detar
* Oqeanografia biologjike
* Oqeanografia fizike
* Kimia detare
* Gjeologjia detare
* Dritarja e mundësisë
* Klima e Evropës
* Klima mesdhetare
* Jus
* Ager publicus
* E drejta romake
* Amicitia
* Hospitium
* Imperium
* Civitas
* Mos maiorum
* Municipium
* Patronazhi në Romën e Lashtë
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Aerarium
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Anijet Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Dux
* Cirku Romak
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Festivalet Romake
* Forumet Romake
* Gjeografia e Strabonit
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Llaçi romak
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muret mbrojtëse romake
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Principati (Roma)
* Provocatio ad populum
* Republika Romake
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Ushtria Romake
* Vicus
* Vila Romake
* Villa rustica
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore 
## Bibliografia 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* .
* .
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*