Shpyllëzimi gjatë periudhës romake

**Shpyllëzimi gjatë Periudhës Romake** ishte rrjedhojë e zgjerimit territorial të Perandorisë Romake, me rritjen e popullsisë së saj, bujqësinë në shkallë të gjerë dhe zhvillimin e paparë ekonomikë. Zgjerimi romak shënon kalimin e Mesdheut nga parahistoria ( 1,000 p.e.s.) në periudhën historike duke filluar rreth vitit 500 p.e.s.. Toka mbante pak miljonë banorë 8,000 vjetë më parë dhe ishte akoma thelbësisht e pa shfrytëzuar, por Roma shtyti zhvillimin njerëzor në Evropë dhe ishte një kontribues kryesor i shpyllëzimit rreth Mesdheut.

## Shkaqet
### Strehimi dhe ndërtimi
Furnizimi më bazik ndërtimor në Periudhën Romake ishte druri. Pemët priteshin për të strehuar popullsinë në rritje përgjatë Perandorisë Romake. Ndërsa disa shtëpi mesdhetare ndërtoheshin me tulla dhe gurë, strukturat e çative, të mbuluara me tjegulla, ashtu si dhe dyshemetë në ndërtesat shumë-katëshe shpesh bëheshin prej druri.

Vlerësohet se në një pikë Perandoria Romake kishte një popullsi prej 56.8 miljonë banorësh dhe një vlerësim pre një miljoni ose më shumë vetëm në qytetin e Romës (një popullsi që nuk do të arrihej në përmasa në Evropë deri në Londrën e shekullit të XIX). dhe nga vlerësime të tjera deri në 70 miljonë banorë.

### Lënda djegëse
Druri ishte lëndë thelbësore djegëse në industri si xehetaria, shkrirjet dhe prodhimi i qeramikës.

### Bujqësia
[parapamje|389px|Makinë korrëse romake nga [Triri, Gjermani]]
Bujqësia ishte baza ekonomike e Perandorisë Romake. Me një popullsi gjithmonë e më të madhe, hapja e tokave për të mbjella ishte një shkak parësor i shpyllëzimit fillestar. Dora njerëzore do të krijonte plugje prej hekuri, makina korrëse dhe përdorimin e kafshëve për të pastruar pyje të dendura për të përdorur sipërfaqen e pasur tokësore.

Bujqësia prodhonte të mira që kontribuonin në begatinë ekonomike të romakëve, që mbështeteshin te të korrat e prodhuara nga skllevërit/pronarët e tokave. Si rrjedhojë, në vitin 111 p.e.s. ligji romak lejonte cilindo që zinte toka publike deri në  ti mbante ato, me kushtin që ato të kultivonte. Kjo lloj politike do të krijonte hapje të gjera tokash dhe do të pasqyronte rëndësinë e bujqësisë, jo vetëm për pasurit, por edhe për qytetarët, për ushtrinë dhe për tregtarët e angazhuar në tregti me rajonet e tjera.

Në kapitullin 5 (*Roman Soil Erosion*) të librit *Reconstruction y Way of the Soil* të Guy Theodore Wrench, autori përshkruan efektin shkatërrues, të cilin shpyllëzimi i gjerë dhe mbipunimi pasues i tokës për të rritur sasinë e të korrave për popullsinë e Perandorisë Romake  kishte për tokën.

### Kafshët dhe mbikullotja
Një kontribues i rëndësishëm në degradimin mjedisor dhe pengesën e rigjenerimit të pyjeve ishte kullotja e bagëtive. Kafshët kullosnin dhe shkatërronin shkatërronin sipërfaqe tokash të papërshtatshme për kultivim. Konsumimi i bimëve të faqeve kodrinore dhe pemëve të reja shkaktonte erozion, zhveshje të faqeve kodrinore të dheut dhe në vijim ekspozimin e shkëmbit të zhveshur. Lymi dhe zhavori do të shpëlaheshin nga kodrat dhe malet duke krijuar probleme të tjera, siç ishin përmbytjet, mbyshjen me aluvione dhe këneta të mbushura.

### Ushtria
[parapamje|majtas|412px|Reliev që paraqet Betejën Detare të Aktiumit, [shekulli I]]
Me lëkundjen e burimeve natyrore, mbajtja e një ushtrie të fortë romake për të pushtuar toka të reja ishte jetësore. Fushatat ushtarake shkatërronin mjedisin rural. Disa bujqë detyroheshin të largoheshin në vend që të kujdeseshin për tokat. Kur burimet natyrore shteroheshin në rajonet tashmë të pushtuara të Perandorisë Romake, ushtria dërgohej jo vetëm për ti mbrojtur tokat e romakëve, por edhe për të grumbulluar zona të tjera të interesuara që kishin një furnizim të bollshëm me dru për të plotësuar nevojat e ekonomisë romake. 

Jul Çezari vetë i urdhëroi trupat të prisnin pyjet për të penguar sulme të tinëz. Shpyllëzimi pasues që pyjet nuk mund të siguronin mbulim dhe kamuflazh për armiqtë e Romës. Madhësia e ushtrisë së përhershme ishte rreth 300,000, që do të ngrihej në rreth 600,000 ushtarë nga Periudha e Vonë Perandorake. Legjionet Romake shpyllëzuan zona ku ata fushonin ose marshonin për të pakësuar mbulimin, aty ku kundërshtarët e tyre mund të fshiheshin ose të kryenin një sulm të befasishëm. Ushtria i përdorte këto burime për të ndërtuar fortesa, bashkë me pajisjet dhe transportin për të bartur furnizime ku nevojitej.

parapamje|379px|Reliev ndërtimi anijeje në Ravenë, shekulli II-III
### Ndërtimtaria navale
Ndërtimtaria navale ishte një kontribues madhor në shpyllëzimin dhe kishte rëndësi të madhe ekonomike dhe ushtarake. Rëndësia bashkangjitur furnizimit me dru për ndërtimin e anijeve nuk mund të mohohet; anijet ishin thelbësore për jetën ekonomike të Mesdheut dhe fuqia detare ishte jetësore në ushtrimin e kontrollit politik. Luftanijet kishin përparësi mbi anijet tregtare në konkurencën për materiale.

Mijëra anije u ndërtuan gjatë kësaj Periudhës Klasike. Në kohët e luftës, qindra mund të ndërtoheshin brenda një muaji. Kjo vinte një trysni të jashtëzakonshme mbi furnizimin me dru të përshtatshëm. Rrjedhimisht, një efek i qendrave të ndërtimtarisë navale ishte mungesa e drurit në zonat e tyre të afërta. Në vijim, pasi zonat e afërta shteroheshin nga burimet e drurit, bartja e trungjeve të pemëve në zona të tjera ishte opsioni pasues. Transportimi ishte i kushtueshëm, por numri në rritje i anijeve nevojitej për të mbajtur Mbizotërimin Detar.

### Urbanizimi
Urbanizimi i hershëm i Romës dhe zonave përreth ishte i përqëndruar rreth aftësisë për të marë burime natyrore. Zonat e ultësirave dhe zonat afër transportit ujor ishin tepër të urbanizuara në fillim, por pasi popullsia do të rritej bashkë me tregtinë dhe manifakturimin, zgjerimi perandorak dhe nevojitej kolonizimi i territoreve të pushtuara. Mjedisi do të pësonte degradim drastik pasi ndotja nga djegia e lëndës drusore e mbushte ajrin dhe shkritoret që përdornin dru si lëndë djegëse, me metale të rënda të transmetuara në atmosferë.

Krijimi i qyteteve të mëdhaja kontribuoi në shpyllëzimin e Botës Klasike. Mbipopullimi i detyronte qytetarët të vendoseshin në faqet kodrinore ku dikur gjendeshin pyje për të ndërtuar shtëpitë e tyre.

## Pasojat e shpyllëzimit
### Toka
Me një kërkesë të rritur për burime dhe ushqim, trysnia e vazhdueshme mbi tokën dhe dheun për të mundësuar ushqim për një ekonomi në rritje. Hapja e rregullt tokave dhe lëvrimi do t’i shteronte tokat ekzistuese, të cilat në vijim do të bëheshin jo pjellore. Dheu i shpëlarë dhe i erozuar nga faqet kodrinore të shpyllëzuara e rriti sasinë e lymit aluvional duke e penguar rrjedhjen e ujit në zonat bujqësore.

Rrjedhimisht, për shkak të klimës mesdhetare dhe shterimit të rritur të ushqyesve tokësorë nga qindra vite kultivim, të korrat u pakësuan. Uji i shiut i ngecur në tokë nëpërmjet bimësisë dhe pyjeve, tani po rridhte tepër shpejtë, me secilën pikë shiu të pambrojtur nga bimët ose nga një shtrësë humusi.

### Përmbytjet/Limanet dhe portet
Erozioni u përshpejtuar njëzetfish në shekullin e III, duke krijuar moçale të papërshtatshme, që përhapën sëmundje si malaria. Vërshimet nga shpëlarjet e ç‘rregulluan furnizimin me ujë të burimeve natyrore dhe lumenjve, por gjithashtu e rritën mbushjen me aluvione të zonave bregdetare dhe limaneve në grykëderdhjeve lumore. Shirat e shpëlanin tokën e pambrojtur, duke i ndryshuan shumë vijat bregdetare, në disa raste, duke i shtyrë ato milje më brenda detit si në rastin rreth grykëderdhjes së Lumit Po. 
Shpëlarja e sipërfaqes së tokës dhe depozitimi i aluvioneve dhe zhavorit nënkuptonte se limanet dhe portet kishin nevojë të zhvendoseshin, duke shkaktuar barra të mëtejshme për ekonominë. Edhe në qytetin e Romës, vërshimet i mbuluan pjesët e poshtme të qytetit, duke bllokuar edhe kanalizimet. Një përmbytje e tillë e parë u vëre në vitin 241 p.e.s.; nga ajo kohë e në vazhdim, të dhënat tregojnë rritje të vërshimeve të lumit.

### Reflektimi dhe vetëdijësimi
Hapja e tokave për nevoja bujqësore dhe për ngrohje ishte një nevojë për mbijetesën afat-gjatë në Periudhën Romake, megjithëse është një debat se nëse romakët i kuptonin implikimet e shpyllëzimit. Richard Grove thotë se "shtetet do të veprojnë për të parandaluar degrdadimin mjedisor vetëm kur interesat e tyre ekonomike tregohet se kërcënohen drejtpërdrejtë." Megjithatë romakët nuk i kishin disa forma të ruajtjes ekologjike. Riciklimi i enëve të qelqit praktikohej bashkë me dizajnin arkitekturor që përdorte ngrohjen diellore. Pyjet ishin gjithashtu nën rregullimet qeveritare dhe mbroheshin si burime të ardhshme.

Në shekullin e V p.e.s. Platoni ankohej se "humbja e drurit i kishte zhveshur kodrat dhe fushat përreth Athinës dhe shkaktone erozion masiv tokësor." Ciceroni gjithashtu vërente se "ne (njerëzit) jemi padronë të asaj që prodhon toka," dhe se "të gjitha gjërat në këtë botë, të cilat njeriu i përdor janë krijuar dhe mundësuar për hir të njeriut."

## Interpretimet
### Hamendje mbi rënien romake
Tainter argumenton se " rënien romake nuk e shkaktoi shpyllëzimi," por se dikush mund të pretendoj se ai ishte pjesë e saj. Siç shkroi Williams, ka më shumë gjasa që lufta e vazhdueshme, epidemitë shkatërruese, rrebelimet, pushtimet nga jashtë, një popullsi në rënie dhe një shkallë e skajshme urbanizimi, ndarazi ose në bashkërendim, vepruan mbi territorin e perandorisë, që shtrihej përtej mundësive të saj.

Në vitin 2011 Steve Hallett në librin e tij mjedisor *Life Without Oil*, argumenton se Rënia e Perandorisë Romake mund të ketë qenë e lidhur me një skenar të pikut të shfrytëzimit të drurit në Basenin Medhetar. Ai sugjeron se, pasi druri duhej të merej edhe nga më largë, ligji i rendimentit në rënie e dobësoi performancën e industrisë romake, duke e lënë Romën të prekshme ndaj problemeve të tjera, të mirë-dokumentuara dhe ndarjet e brendshme. Ata e diskutonin këtë si fabul paralajmëruese krahasuar me fatin potencial të shoqërisë bashkë-kohore nën një skenar post-pikut të natës.

### Debati studimor 
Historiani mjedisor J. Donald Hughes (1932–2019) ishte një nga studjuesit që dha kontribute domethënëse në studimin e shpyllëzimit të rajonit të lashtë mesdhetar që nga viti 1975. Në vitin 2011, ai do të shkruante: "Historianët, gjeografët dhe studjuesit e tjerë të ndërgjegjshëm nga mesi i shekullit të XIX përgjatë treçerekëve të parë të shekullit të XX pohojnë se veprimtaria njerëzore i kishte shteruar pyjet në një shtrirje të rëndësishme dhe kishte shkaktuar erozion të rëndë. Kërkimi im e konfirmon këtë panoramë të përgjithshme. Që atëherë, historianët revizionistë i kanë vënë në dyshim këto konkluzione, duke pretenduar se në periudhën e lashtë greko-romake pyjeve dhe tokave u bëhej pak dëmtim mjedisor." Hughes citon *The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History* (2000) nga Peregrine Horden dhe Nicholas Purcell midis sfidave më të buta të këtij konsensusi: "Ndërsa pranon se pyjet u shkatërruan nga faktorë si mbikullotja dhe xehetaria, [Horden and Purcell] mendon se ky dëmtim ishte i rrallë dhe i lokalizuar, dhe se shpyllëzimi shihej si një "Gjë e Mirë", pasi ai e përmirësonte peizazhin për bujqësinë." 

Më skeptik ka qenë reagimi nga studjuesit A.T. Grove dhe Oliver Rackham (2001, 2003), që argumentojnë se pothuajse të gjithë konkluzionet studimore rreth shpyllëzimit të rëndë dhe erozionit në Mesdheun Romak bazoheshin mbi një projeksion jo historik të shqetësimeve të të tashmes në të kaluarën. Kjo pikëpamje alternative argumenton se ka komplekse të jashtëzakonshme të kohës, hapsirës, klimës, gjeologjisë dhe topografisë që, kur bashkërendohen me informacionin tonë tepër fragmentar, i bëjnë përgjithësimet pothuajse të pamundura. Disa të korra – hurmat arbike, fiqtë, ullinjtë, gështenjat – luajtën një rol shumë të rëndësishëm në bujqësinë romake. Drithërat shpesh kultivoheshin bashkarisht me këto kultura. Pothuajse të gjitha speciet e pemëve rriten prapë kur priten. Duke prerë një pemë në vetëvete nuk e shkatërron pyllin. Shkurtimi i herëpashershëm i pemëve është një mënyrë në të cilën pema mund të pritet mbi një bazë të qëndrueshme, për shembull. Hughes e klasifikon këtë reagim si revizionist, duke shkruar se Grove dje Rackham përpiqen të shpjegojnë dëshmitë e shpyllëzimeve të kryera nga njeriu dhe e përmbysin barrën e provës duke kërkuar dëshmi të pakundërshtueshme për të kundërtën.

Hipokaustet ishin paracaktuar për të djegur lëndë të varfëra djegëse si kashtë dhe qymyr. Ka një arsye të mirë për të besuar se të dyja, edhe kashta edhe qymyri ishin lëndë të rëndësishme djegëse në lashtësi, veçanërisht në Britaninë Romake, ku qymyri ishte i shumtë në shumë zona. Një masë e madhe mbrojtjeje kundër erozionit tokësor u krijuan nga tarracimi i faqeve kodrinore. Ne nuk e dimë se sa gjerësisht përdoreshin tarracimet në lashtësi, por një masë e mirë e erozionit tokësor këtu llogaritet i shkaktuar nga romakët, mumd të datoj mjaft mirë në Periudhën e Errët, kur mirëmbajtja e tarracave u braktis. Ndryshimet në mbulimin me pemë shumë mirë mund të krijohet nga diferencat në klimë, që janë akoma të pa kuptuara mirë. Por ka të dhëna se Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore është e lidhur me ndryshimet klimatike.

Bujqësia pre dhe digj, e lidhur me popullsi më të ulët sesa Periudha Romake, mund të jetë të paktën aq përgjegjëse për shpyllëzimin dhe erozionin tokësor sa bujqësia romake. Moçalet bregdetare mun të shkaktohen nga ndryshimet e nivelit të detit po ashtu si erozioni tokësor. Mund të ketë arsye për të besuar se sëmundjet e pemëve që 6,000 vjetë më parë shkaktuan pakësimin e vidhit, por se rënia e kësaj peme ishte e lidhur në disa mënyra të ndërlikuara me praktikat e bujqëve të neolitit.

## Shiko gjithashtu
* Shpyllëzimi
* Klima mesdhetare
* Shfrytëzimi i burimeve natyrore
* Burimet natyrore
* Prerja e paligjshme e drunjëve
* Druri
* Historia natyrore
* Zhvillim i qëndrueshëm i natyrës
* Burimet e ripërtëritshme
* Burimet e parinovueshme
* Ndikimi i njeriut në mjedis
* Antropoceni
* Bujqësia intensive
* Xehetaria
* Shkatërrimi i habitatit
* Bujqësia e qëndrueshme
* Zhvillimi i qëndrueshëm
* Ndryshimet klimatike
* Jus
* Ager publicus
* Aerarium
* Perandoria Romake Perëndimore
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Ekspedita romake në burimet e Nilit
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Cannaba
* Castra
* Vigiles
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Dux
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Festivalet Romake
* Forumet Romake
* Gens
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Horacët dhe Kuriacët
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Kalendari Romak
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Urbanistika Romake
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Proçesionet fallike
* Varronis De re rustica
* Vicus
* Vila Romake
* Villa rustica
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Shënime 
## Citimet fundore
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche* Editore: Longanesi, 2003.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, *La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Pierre Gros - Mario Torelli, *Storia dell'urbanistica. Il mondo romano*, Laterza 2007.
* 
* 
* 
* 
* Léon Homo, *Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* .
* 
* 
* .
* .
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*