Gjitarët detarë

[alt=A humpback whale swimming|parapamje|300x300px|Një [Balena gungaçe|balenë gungaçe (*Megaptera novaeangliae*), anëtare e nënrendit Cetacea të rendit Cetartiodactyla]]
[alt=A black-speckled seal with a light-gray underside and a dark-gray back, sitting on rocks, its mouth agape showing sharp teeth|parapamje|300x300px|Një [Leopardi i detit|leopard i detit (*Hydrurga leptonyx*), anëtar i kladës Pinnipedia të rendit Carnivora]]
**Gjitarët detarë **janë gjitarë ujorë që mbështeten në oqean ose ekosisteme të tjera detare për ekzistencën e tyre. Ata përfshijnë kafshë të tilla si fokat, balenat, lopët e detit, lundërzat e detit dhe arinjt polarë. Ata nuk përfaqësojnë një takson të veçantë ose një grupim sistematik, por më tepër kanë një marrëdhënie polifiletike për shkak të evolucionit konvergjent. Ata janë gjithashtu të bashkuar për shkak se mbështeten tek mjedisi detar për t'u ushqyer.

Përshtatja e gjitarëve detarë me mënyrën e jetesës detare ndryshon shumë nga lloji në lloj. Cetacetë dhe sirenianët janë plotësisht gjitarë detarë dhe për këtë arsye janë banorë të domosdoshëm të detit. Fokat dhe luanët e detit janë gjysëm-detarë; ata e kalojnë shumicën e kohës së tyre në det, por duhet të kthehen në tokë për aktivitete të rëndësishme, të tilla si çiftëzimi, mbarështimi dhe ndërrimi i gëzofit. Në anën tjetër, lundërzat e detit dhe ariu polar janë më pak të përshtatur me jetën detare. Ushqimi i tyre varion gjithashtu në mënyrë të konsiderueshme; disa mund të ushqehen me zooplanktone, të tjerët mund të ushqehen me peshq, kallamarë, butakë, bar deti dhe disa mund të hanë gjitarët të tjerë. Gjërsa numri i gjitarëve detarë është i vogël në krahasim me ato që gjenden në tokë, rolet e tyre në ekosisteme të ndryshme janë të mëdha, sidomos në lidhje me ruajtjen e ekosistemeve detare, nëpërmjet proceseve siç është rregullimi i popullsisë së preve. Ky rol në ruajtjen e ekosistemeve i bën ata me shqetësim të veçantë sepse 23% e llojeve të gjitarëve detarë janë aktualisht të kërcënuara.

Gjitarët detarë për herë të parë u gjuajtën nga popujt aborgjinë, për ushqim dhe burime të tjera. Shumë prej tyre ishin edhe objekte të industrisë komerciale, duke çuar në një rënie të mprehtë të të gjitha popullatave të llojeve të shfrytëzuara, të tilla si balenave dhe fokave. Gjuetia komerciale ka çuar në  zhdukjen e lopës së detit të Shtellerit dhe fokës murgeshë të Karaibeve. Pasi gjuetia komerciale përfundoi disa lloje, të tilla si balena e hirtë dhe elefanti verior i detit, kanë rikthyer numrat; por në anën tjetër, lloje të tjera, të tilla si balenat e duhura të Atlantikut të Veriut, janë të rrezikuara në mënyrë kritike. Përveç gjuetisë, gjitarët detarë mund të vriten nga rrjetat e peshkimit të destinuara për peshq, ku ata ngatërrohen nëpër rrjeta, ku mbyten apo vdesin urie. Rritja e trafikut tejoqeanik shkakton përplasje mes anijeve të shpejta dhe gjitarëve detarë të mëdhejn. Degradimi i habitatit gjithashtu kërcënon gjitarët detarë dhe aftësinë e tyre për të gjetur dhe kapur ushqimin. Ndotja akustike, për shembull, mund të ndikojnë negativisht tek gjitarët që përdorin ekolokacionin, dhe efektet e ngrohjes globale degradojnë mjediset jetësore arktike.

## Taksonomia 
Gjitarët detarë formojnë një grup të shumëllojshëm të 129 llojeve, të cilat mbështeten tek oqeani për ekzistencën e tyre. Ata nuk përfaqësojnë një takson të veçantë ose një grupim sistematik, por më tepër kanë një marrëdhënie polifiletike për shkak të evolucionit konvergjent. Ata janë gjithashtu të bashkuar për shkak se mbështeten tek mjedisi detar për t'u ushqyer. Niveli i varësisë nga mjedisi detar për ekzistencën e tyre varion në mënyrë të konsiderueshme nga lloji në lloj. Për shembull, delfinët dhe balenat janë krejtësisht të varur nga mjedisi detar për të gjitha fazat e jetës së tyre, fokat ushqehen në oqean por shumohen në tokë, dhe arinjt polarë duhet të ushqehen në tokë. 23% e llojeve të gjitarëve detarë janë të kërcënuara.
Skeda:Ursus maritimus 4 1996-08-04.jpg|Një ari polar (*Ursus maritimus*), anëtar i familjes Ursidae.
Skeda:Sea otter cropped.jpg|Një lundërz detare (*Enhydra lutris*), anëtare e familjes Mustelidae.
Skeda:Sea lion family.JPG|Luanë të detit të Kalifornisë (*Zalophus californianus*), anëtarë të familjes Otariidae.
Skeda:FL fig04.jpg|Një lamantinë indiano-perëdimore (*Trichechus manatus*), anëtare e rendit Sirenia.
Skeda:Minke Whale (NOAA).jpg|Një balenë e zakonshme minki (*Balaenoptera acutorostrata*), anëtare e rendit Cetartiodactyla.

### Klasifikimi i llojeve ekzistuese 
* Rendi Cetartiodactyla
** Nënrendi Whippomorpha
*** Familja Balaenidae (balenat e duhura dhe balena e Groenlandës), dy gjini dhe katër lloje
*** Familja Cetotheriidae (balenat e duhura të vogla), një lloj
*** Familja Balaenopteridae (balenopterët), dy gjini dhe tetë lloje
*** Familja Eschrichtiidae (balena e hirtë), një lloj
*** Familja Physeteridae (kashaloti), një lloj
*** Familja Kogiidae (kashaloti i vogël dhe xhuxh), një gjini dhe dy lloje
*** Familja Monodontidae (narvali dhe beluga), dy gjini dhe dy lloje
*** Familja Ziphiidae (balenat me sqep), gjashtë gjini dhe 21 lloje
*** Familja Delphinidae (delfinët oqeanikë), 17 gjini dhe 38 lloje
*** Familja Phocoenidae (marsuinët), dy gjini dhe shtatë lloje
* Rendi Sirenia (lopët e detit)
** Nënrendi Cynodontia
*** Familja Trichechidae (lamantinat), dy lloje
*** Familja Dugongidae (dugongët), një lloj
* Rendi Carnivora (mishëngrënësit)
** Nënrendi Caniformia
*** Familja Mustelidae, tre lloje
*** Familja Ursidae (arinjt), një lloj
** Suborder Pinnipedia (luanët e detit, trikekët, fokat)
*** Familja Otariidae (fokat me veshë), shtatë gjini dhe 15 lloje
*** Familja Odobenidae (trikeku), një lloj
*** Familja Phocidae (fokat pa veshë), 14 gjini dhe 18 lloje

#### Filogjenia 
Taksat me **shkronja të trasha** janë detare.{{clade|{{Clade
      |1={{Clade
         |label1x=Placentalia

            |1=
         }}
      }}|style=font-size:100%;line-height:100%;width:90%|label1=Mammalia}}

### Evolucioni 
Gjitarët i janë kthyer oqeanit në shumë linja evolucionare të veçanta, domethënë: Cetacea, Sirenia, † Desmostylia, Pinnipedia, †*Kolponomos* (ariu detar), †*Thalassocnus* (përtaci ujor), *Ursus maritimus* (ariu polar) dhe *Enhydra lutris* (lundërza e detit); eutriconodontët †*Ichthyoconodon* dhe †*Dyskritodon* mund të kenë pasur gjithashtu mënyrë jetese detare. Pesë nga këto linja janë zhdukur (†*Desmostylia*; †*Kolponomos*; †*Thalassocnus*, †*Dyskritodon*, †*Ichthyoconodon*). Pavarësisht nga shumëllojshmëria në morfologjia mes grupeve, përmirësimi i efikasitetit për kërkimin e ushqimit ka qenë shtysa kryesore në evolucionin e këtyre linjave. Sot, gjitarët plotësisht detarë i përkasin njërës prej dy rendeve: Cetartiodactyla ose Sirenia. Linja e Cetartiodactyla u bë detare rreth 50 milion vjet më parë (mvmp), pastaj Sirenia 40 mvmp, dhe Pinnipedia rreth 20 deri në 25 mvmp, pastaj lundërzat e detit dy mvmp, dhe më së fundi arinjt polarë rreth 130,000 deri në 110,000 vjet më parë.
* (5–3 mvmp) nga Muzeu kombëtar francez i historisë natyrore, i shfaqur në qëndrimin e tij të supozuar gjatë notit]]
Bazuar në hulumtimet molekulare dhe morfologjike, cetacetë gjenetikisht dhe morfologjikisht bien në mënyrë definitive brenda Artiodactyla (thundrakë me gishta të barabartë të këmbës). Termi Cetartiodactyla reflekton idenë se balenat kanë evoluar brenda thundrakëve. Termi është krijuar nga bashkimi i emrave të dy rendeve, Cetacea dhe Artiodactyla, në një fjalë të vetme. Sipas këtij përkufizimi, kushëriri më i afërt i balenave dhe delfinëve në tokë mendohet të jenë kuajt e nilit. Përdorimi i rendit Cetartiodactyla, në vend të Cetacea me nënrendet Odontoceti dhe Mysticeti, është i favorizuar nga shumica mamalogët evolucionarë, që punojnë me të dhëna molekulare  dhe mbështetet nga Grupi specialist për cetace i IUCN-së dhe nga Komiteti i Taksonomisë i Shoqërisë për Mamalogji Detare, shoqata më e madhe ndërkombëtare e shkencëtarëve të gjitarëve detarë në botë. Disa të tjerë, duke përfshirë edhe shumë të mamalogë dhe paleontologë detarë, favorizojnë mbajtjen e rendit Cetacea me dy nënrendet në interes të stabilitetit taksonomik. Linja e Otariidae (fokave me veshë) dhe Odobenidae (trikekëve) u nda pothuajse 28 mvmp. Phocidae (fokat pa veshë) dihet se kanë ekzistuar për të paktën 15 mvmp, dhe dëshmitë molekulare mbështesin një divergjencë të linjave Monachinae (fokave murgjesha) dhe Phocinae rreth 22 mvmp.
*, një sirenian i hershëm (40 mvmp)]]
Paraqitja e parë e sirenianëve (lopëve të detit) në të dhënat fosilore shfaqet gjatë fillimit të Eocenit, dhe sirenianët janë shumëllojshmëruar dukshëm deri në fund të Eocenit. Banorë të lumenjve, estuareve, dhe ujërave bregdetare, ato ishin në gjendje të përhapen me shpejtësi. Sireniani më primitiv, †*Prorastomus*, u gjet në Xhamajka, për dallim nga gjitarët tjerë detarë që kanë origjinën nga Bota e Vjetër (të tillë si cetacetë). Sirenian i pari i njohur katërkëmbësh ishte †*Pezosiren* nga fillimi i Eocenit. opët e detit më të hershme të njohura, të familjeve †Prorastomidae dhe †Protosirenidae, që të dyja i takojnë Eocenit, dhe ishin krijesa amfibe me përmasat e një derri dhe me katër këmbë. Anëtarët e parë të Dugongidae u shfaqën nga fundi i Eocenit. Në këtë pikë, lopët e detit ishin plotësisht detare.

Arinjt polarë mendohet të kenë divergjuar nga një popullsi e arinjve të murrmë, *Ursus arctos*, që u izolua gjatë një periudhe të akullnajve gjatë Pleistocenit, ose nga pjesa lindore e Siberisë (nga Kamçatka dhe Gadishulli Kolim). Fosili më i vjetër i gjetur i një ariu polar është një kockë nofulle 130,000 deri në 110,000 vjeçare, e gjetur në Svalbard në vitin 2004. ADN-ja mitokondriale (mtDNA) e ariut polar divergjoi nga ariu i murrmë rreth 150,000 vjet më parë. që do të thotë se ariu polar mund të mos konsiderohet si një lloj, sipas disa koncepteve të llojit.

## Përhapja dhe habitati 
parapamje|Modelet e parashikuara të pasurisë së llojeve të gjitarëve detarë. A) Të gjitha llojet (n = 115), B) Balenat me dhëmbë (n = 69), C) Balenat me mustaqe (n = 14), D) Këmbëlopatat (n = 32). Ngjyrat tregojnë numrin e llojeve që parashikohen të shfaqen në çdo qelizë 0.5°x0.5° në rrjet nga një model relativ i përshtatshmërisë mjedisore, duke përdorur të dhëna mjedisore nga vitet 1990–1999, dhe duke supozuar një prag të pranisë RES>0.6.
Gjitarët detarë janë të përhapur në të gjithë globin, por përhapja e tyre është e parregullt dhe përkon me prodhueshmërinë e oqeaneve. Pasuria e llojeve arrin kulmin rreth gjerësisë gjeografike 40°, si në veri ashtu dhe në jug. Kjo korrespondon me nivelet më të larta të prodhimit parësorë rreth Amerikës së Veriut dhe të Jugut, Afrikës, Azisë dhe Australisë. Shtrirja e të gjithë llojeve varion shumë me shtrirjen e llojeve të gjitarëve detarë. Mesatarisht, shumica e gjitarëve detarë kanë një shtrirje e cila është ekuivalente ose më e vogël se një e pesta e Oqeanit Indian. Ndryshim i vërejtur në madhësinë e shtrirjes së tyre  është rezultat i kërkesave të ndryshme ekologjike të secilit lloj dhe aftësisë së tyre për të përballuar me një gamë të gjerë të kushteve mjedisore. Shkalla e lartë e përputhjes mes pasurisë së llojeve të gjitarëve detarë dhe zonave me ndikim njerëzor në mjedis është shqetësuese.

Shumica e gjitarëve detarë, të tillë si fokat dhe lundërzat e detit, banojnë në bregdet. Fokat, megjithatë, përdorin gjithashtu edhe një numër të vendbanimeve tokësore, si në pjesën kontinentale ashtu dhe në ishuj. Në zona të buta dhe tropikale, ata përkohësiht dalin nga deti në plazhe me rërë dhe guralecë, brigje shkëmbore, cekëtina dhe shpella detare. Disa lloje çlodhen edhe në struktura të krijuara nga njeriu, si në skela, bankina, bova dhe platforma nafte. Fokat mund të shkojë më tej në brendësi dhe të pushojnë në dunat ose vegjetacionet e rërës, madje mund të ngjisin edhe shkëmbinj. Shumica e cetaceve jetojnë në oqean të hapur, dhe lloje si kashaloti mund të zhyten nga −300 deri në −760 m thellësi në kërkim të ushqimit. Lopët e detit jetojnë në ujëra të cekta bregdetare, zakonisht jetojnë rreth 9 m nën nivelin e detit. Megjithatë, ato mund të zhyten deri në –37 m thellësi në kërkim të barit të detit. Lundërzat e detit jetojnë në zonat e mbrojtura, të tilla si brigjet shkëmbore, pyjet kelp dhe barrierat koralore, ndonëse ato mund të banojnë në mes të akujve lëvizës ose në zona rënore, apo me baltë.

Shumë gjitarë detarë shtegtojnë sipas ndryshimit të stinave. Akulli vjetor përmban sipërfaqe të ujit që duken dhe zhduken gjatë vitit sipas ndryshimeve të motit, dhe fokat shtegtojnë në bazë të këtyre ndryshimeve. Në anën tjetër, arinjt polarë duhet të ndjekin pretë e tyre. Në gjiret Hudson, James dhe disa zona tjera, akulli shkrin plotësisht çdo verë, duke detyruar arinjt polarë të shkojnë në tokë dhe të presin me muaj deri në rikthimin e akullit. Në detërat Çukçi dhe Bofort, arinjt polarë tërhiqen çdo verë në veri, kah akulli i cili mbetën i ngrirë gjatë gjithë vitit. Fokat mund të shtegtojnë edhe për shkak të ndryshimeve të tjera mjedisore, të tilla si El Ninjo, dhe fokat ushëtare mund të përdorin veçorti të ndryshme të mjedisit të tyre për të arritur destinacionin e tyre, duke përfshirë fushat gjeomagnetike, rrymat detare, erërat, pozicionin e diellit dhe hënës dhe shijen e temperaturën e ujit. ndoshta për të parandaluar gjahun nga balenat vrasëse. Balena e hirtë është regjistruar të këtë shtegtimin më të gjatë nga çdo gjitar, me një udhëtim 23,000&nbsp;km nga Deti Okhotsk deri tek Gadishulli Baja. Gjatë dimrit, lamantinat që jetojnë në pjesët veriore të shtrirjes së tyre shtegtojnë në ujëra më të ngrohta.

## Përshtatjet 
, ku shihet skeleti, organet kryesore dhe forma trupore]]
Gjitarët detarë kanë një numër veçorishë fiziologjike dhe anatomike për të kapërcyer sfidat unike që lidhen me jetën e tyre ujore. Disa nga këto veçori veçohen nga lloji në lloj. Gjitarët detarë zhvilluan një mori veçorishë për një lokomocion efikas, të tilla si trupi në formë siluri për të zvogëluar fërkimin; gjymtyrë të modifikuara për shtytje dhe drejtim; si dhe pendë të bishtit dhe shpinore për shtytje dhe ekuilibër.

Zëri udhëton ndryshe nëpër ujë, prandaj dhe gjitarët detarë u përshtatën për të siguruar një komunikim dhe gjueti efektive, si dhe zbulimi efektiv të grabitqarëve. Përshtatja më e rëndësishme është zhvillimi i eholokacionit tek balenat dhe delfinët. Këta zëra reflektohen nga kocka e denur konkave e kafkës dhe nga një qese ajri në bazën e saj. Rrezja e fokusuar rregullohet nga një organ i madh yndyror, i njohur si "pjepër". Ky organ vepron si një lente akustike, sepse është i përbërë nga lipide të dendësive të ndryshme.

Gjitarët detarë kanë zhvilluar në shumëllojshmëri të gjerë të veçorive për t'u ushqyer, të cilat kryesisht vërehen në dalje e dhëmbëve të tyre. Për shembull, dhëmbët e faqeve të pinipedëve dhe odontocetëve janë përshtatur në mënyrë të veçantë për të kapur peshkun dhe kallamarin. Në anën tjetër, balenat me mustaqe kanë zhvilluar pllaka ose fletëza brinake për filtrimin e planktonëve dhe peshqve të vegjël nga uji.

Kafshët llapashitëse dhe që ushqehen në fundit e detit (siç janë lamantinat) duhet të jenë më të rënda se uji në mënyrë që të mbajnë kontakt me fundit e detit ose të qëndrojnë të zhytura. Kafshëve që jetojnë në sipërfaqe të detit (siç janë lundërzat e detit) i duhet e kundërta, dhe kafshët që notojnë të lira dhe jetojnë në ujëra të hapura (siç janë delfinët) i duhet të kenë shtytje neutrale në mënyrë që të jetë në gjendje të notojnë lartë dhe poshtë nëpër ujë. Zakonisht, kocka të trasha dhe të dendura gjenden tek kafshët që ushqehen në fundit e detit dhe kocka me dendësi të ulët gjenden tek gjitarët që jetojnë në ujëra të thella. Një metodë e zakonshme e të ushqyerit është kullosja, ku një tufë cetaceshë mbledh një shkollë peshqish në një vëllim të vogël. Anëtarët individualë pastaj kthehen duke lëruar përmes shkollës, e kështu duke u ushqyer me peshkun. Vathimi (ang. *Corralling*) është një metodë ku delfinët ndjekin peshkun kah ujërat e cekët për ta kapur më lehtë. Balenat vrasëse dhe delfinët hundëshishe gjithashtu janë të njohur për të ndjekjen e presë së tyre kah një plazh për t'u ushqyer me të. Balenat tjera me nofulla të pamprehta dhe dhëmbë të reduktuar mbështeten në ushqimin me anë të thithjes.
 duke u ushqyer në shtratin e detit]]
Lopët e detit ushqehen kryesisht me barin e detit. Kur hanë, ato gëlltisin të gjithë bimën, duke përfshirë edhe rrënjët, por kur kjo është e pamundur, ata ushqehen vetëm me gjethe. Një shumëllojshmëri e gjerë e barit të detit është gjetur në barkun e dugongëve, dhe ka dëshmi se ata do të hanë alga kur bari i detit është i pakët. Lamantinat e djepit mund të hanë deri në 60 lloje të ndryshme të bimëve, si dhe peshq dhe jovertebrorët të vegjël në një masë më të vogël.

### Llojet kyçe 
### Pompa e balenës 
## Ndërveprimet me njerëzit 
 në Ishullin e Shën Palit, në Alaskë (vitet 1890)]]

### Kërcënimet 
#### Eksploatimi 
Gjitarët detarë ishin historikisht pre e njerëzve aborigjenë të bregdetit, të cilët i gjuanin për ushqim dhe burime të tjera. Këto gjuajtje ekzistenciale vazhdojnë të ndodhin në Kanada, Groenlandë, Indonezi, Rusi, Shtetet e Bashkuara dhe në disa vende të Karaibeve. Efektet e këtyre gjuajtjeve janë vetëm të lokalizuara, sepse përpjekjet për gjueti janë në një shkallë relativisht të vogël. Për shkak se balenat përgjithësisht kanë një ritëm të ngadalshëm të rritjes, janë të ngadalshëm për të arritur pjekurinë seksuale dhe kanë një nivel të ulët të riprodhimit, rimëkëmbja e popullsia ka qenë shumë e ngadalshme. Japonia gjithashtu gjuan disa qindra balena minki të Antarktikut dhe të Paqësorit të Veriut çdo vit, gjoja për kërkime shkencor në pajtim me moratoriumin.

Arinjt polarë mund të gjuhen për sport në Kanada me një leje të posaçme dhe shoqërimin e një udhëzuesi vendas inuit. Gjuetia sportive mund të jetë një burim i rëndësishëm i të ardhurave për bashkësitë e vogla, sepse ky lloj gjuetie sjellë më shumë të ardhura sesa shitja e gëzofit të arinjve polarë nëpër tregje. Shtetet e Bashkuara, Rusia, Norvegjia, Groenlanda, dhe Kanadaja lejojnë gjuetinë ekzistenciale. Kanadaja shpërndan leje gjuetie për bashkësistë indigjene. Shitja e këtyre lejeve është një nga burimet kryesore të të ardhurave për shumë nga këto bashkësi. Gëzofi i tyre mund të përdoret për qëllime ekzistenciale, të mbahet si trofe gjuetie, apo mund të shitet në treg.

#### Trafiku oqeanik dhe peshkataria 
#### Humbja dhe degradimi i habitatit 
### Mbrojtja 
### Si ushqim 
]]
Për mijëra vjet, ekzistenca  e popujve autoktonë të Arktikut ishte varur nga mishi i balenës. Mishi korret nga gjuajtje ligjore dhe jokomerciale që ndodhin dy herë në vit, në pranverë dhe në vjeshtë. Mishi ruhet për t'u ngrënë gjatë gjithë dimrit. Lëkura dhe dënesa (muktuk) e marrë nga balena e groenlandës, beluga ose narvali është gjithashtu me vlerë, dhe mund të hahet e papërpunuar ose e gatuar. Gjuetia e balenave është praktikuar në Ishujt Faroe në Atlantikun verior, që nga dyndja e parë e vikingëve në këto ishuj. Rreth 1000 balena pendëgjate pilot vriten çdo vit, kryesisht gjatë verës.  Sot, mishi i delfinit konsumohet në një numër të vogël të vendeve, ku përfshihet Japonia dhe Peruja (ku njihet si *chancho marino*, ose "mish derri deti"). Në disa pjesë të botës, siç është Taixhi, Japoni dhe Ishujt Faroe, delfinët tradicionalisht janë konsideruar ushqim, dhe vriten me anë të fuzhnjave ose duke i shtyrë kah bregu me anë të anijeve.

## Referime 
## Për lexim të mëtejshëm 
* 

## Lidhje të jashtme 
* The Society for Marine Mammalogy – Organizata më e madhe e mammalogëve detarë në botë.
* The MarineBio Conservation Society – Një faqe edukative mbi jetën detare.