Dux

[parapamje|327px|Ilustrim nga [Notitia Dignitatumi qyteteve romake nën komandën e *Dux Mogontiacensis*, shek. IV dhe i V]]
***Dux*** (në shumës: *ducēs*) është fjala latine për "prijës", *udhëheqës* (nga emri *dux, ducis*, "udhëheqës, gjeneral") dhe më vonë për dukë dhe variantet e formave të tij (doge, duce, etj.). Gjatë Republikës Romake dhe për shekujt e parë të Perandorisë Romake, *dux* mund ti referohej ndaj kujtdo që komandonte trupa, si gjeneralë romakë asht udhe udhëheqës të huaj, por nuk ishte një rang formal ushtarak.

## Perandoria Romake
### Përdorimi origjinal 
Deri në shekullin e III, *dux* nuk ishte një shprehje formale e rangjeve brenda ushtrisë ose hierarkisë administrative romake.

Në Ushtrinë Romake, një *dux* duhet të ishte një gjeneral në drejtim të dy ose më shumë legjioneve. Ndërsa titulli i *dux* mund ti referohet një konsulli ose imperator, ai zakonisht i referohej guvernatorit të provincave romake. 

Në shkrimin e komentarëve të tij mbi luftën Gale, Jul Çezari e përdor termin vetëm për gjeneralët keltë, me një përjashtim për një komandant romak i cili nuk mbante rang zyrtar.

### Ndryshimi i përdorimit 
Nga mesi i shekullit të III të e.s., ai fitoi konotacione më të përpikta duke përkufizuar komandantin e një force ekspeditionare, zakonisht të formuar nga detashmente (d.m.th., *vexillationes*) nga një ose më shumë formacioni të rregullta ushtarake. Këto emërime bëheshin të përballeshin me situata specifike ushtarake, kur kërcënimi për tu përballur dukej përtej kapaciteteve të strukturës komanduese provinciale që kishte karakterizuar Ushtrinë Romake të Perandorisë së Lartë.

Nga koha e Galienit e në vijim për më shumë se një shekull ata ishin në mënyrë të pandryshueshme *Viri Perfectissimi*, d.m.th., anëtarë të klasës së dytë të rendit të equites. Kështu, atë do të tejkalonin komandantët e tjerë të legjioneve provinciale, që zakonisht ishin *Viri Egregii* – ekuestër të klasit të tretë.

*Duces* dallonin nga *praesides*, që ishin autoriteti suprem civil dhe ushtarak, brenda provincave të tyre në faktin që funksioni i të parëve ishte pastërtisht ushtarak. Megjithatë, autoriteti ushtarak i një *dux* nuk ishte domosdoshmërisht i kufizuar në një provincë të vetme dhe ata nuk duket se kanë qenë subjekt të autoritetit të guvernatorit të provincës në të cilën ata ndodhte të operonin. Nuk do të ishte deri në fundin e shekullit të III që termi *dux* do të paraqitej si një rang i rregullt ushtarak i mbajtur nga një oficer madhor i *limitanei* – d.m.th. trupat kufitare në dallim ata të bashkangjitur me një ushtri perandorake në fushë (*comitatenses*) – me një zonë të përcaktuar gjeografike përgjegjësie.

### Reformat Diokleciane 
Nën Dioklecianin, gjatë Tetrarkisë, do të krijohej një post i ri i quajtur *dux* me pushtet të ndarë nga roli i guvernatorit të një province. Dux ishte posti më i lartë ushtarak brenda provincës dhe komandonte legjionet, por guvernatori duhet të autorizonte përdorimin e fuqive të tij, pas të cilës *dux* mund të vepronte në mënyrë të pavarur dhe të drejtonte të gjitha çështjet ushtarake. *Dux Belgicae secundae* ("komandanti i provincës së dytë belge") është një shembull.

Gjithashtu provincat u riorganizuan në dioqeza me secilën dioqezë të administruar nga një vicarius. Si me guvernatorët, vicarius asistohej nga një *dux*. Ky *dux* ishte superior ndaj të gjithë *duces* të tjerë brenda dioqezës; kur vicarius thërriste legjionet e dioqezës në aksion, të gjitha legjionet ishin nën komandën e *dux*. Nga ana tjetër, posti i *dux* ishte bërë subjekt i magister militum i prefekturës së tij përkatëse pretoriane dhe mbi të ndaj perandorit. *Dux per Gallias* i dioqezës së Galisë është një shembull i këtij posti.

### Zhvillime të mëtejshme 
Në Periudhën Bizantine të Perandorisë Romake, pozicioni i dux do të mbijetonte (në greqishten bizantine: , *duks*, shumës , *dukes*) si një rang i barazvlefshëm me një gjeneral (*strategos*). Në fundin e shekullit të X dhe fillimin e shekullit të XI, një *duks* ose *katepano* ishte në drejtim të një rekrutimi të madh të përbërë nga mjaft *themata* më të vogla dhe të regjimenteve profesionale (*tagmata*) të Ushtrisë Bizantine (në dallim nga forcat gjerësisht si milici të shumicës së *themata*). Në Periudhën Komneniane, titulli *duks* do të zëvendësonte fare *strategos* në caktimin e oficerit ushtarak në detyrë të një *teme*. Në Marinën Bizantine, *dukes* i flotës do të shfaqej në vitet 1070, ndërsa posti i *megas duks* ("duka i madh") do të krijohej në vitet 1090 si kryekomandant i të gjithë Marinës Bizantine.

Titulli gjithashtu do të ngrinte emrin e një familjeje, klanin aristokrat Dukas, i cili në shekujt e IX–XI ofroi mjaft perandorë dhe gjeneralë bizantinë, ndërsa bartësit më të vonë të emrit (nga ana mëmësore të rrjedhur nga familja origjinale) do të themelonin Despotatin e Epirit.

## Pas Perandoria Romake Perëndimore
Mbreti Arthur, në një nga shfaqjet më të hershme letrare, është përshkruar si *dux bellorum* ("*dux* i luftës") mes mbretërve të romako-britonëve në luftërat e tyre kundër anglo-saksonëve. Një kronikë nga manastiri i Shën Martinit në Këln pohon se manastiri ishte plaçkitur nga saksonët në vitin 778, por se u rindërtua nga një "Olgerus, dux Daniæ" (që mund të ketë qenë personi historik rreth të cilit do të formohej miti i Ogier Danit), me ndihmën e Karlit të Madh.

*Dux* është gjithashtu rrënja e titujve të ndryshëm fisnik feudal të rangut të parëve, të tillë si fjala shqipe dukë, fjala angleze *duke*, franceze dhe katalane *duc*, spanjolle dhe portugeze *duque*, fjala veneciane *doge*, italiane *duca* dhe *duce*, dhe greqishtja bizantine *dukas* ().

Diktatori fashist italian Benito Musolini përdori titullin *dux* (dhe në italisht *duce*) për të paraqitur udhëheqjen e tij. Një moto fashiste ishte "DVX MEA LVX" në latinisht me kuptimin "Duçja është drita ime" ose "Udhëheqësi është drita ime".

Në Rusinë para-revolucionare, Завод «Дукс» (fabrika Duks) ndërtonte biçikleta, vetura dhe avionë në Moskë.

### Arsim 
* Në Hong Kong, Skoci, Afrikën e Jugut, Australi dhe Zelandën e Re *dux* është një titull modern i dhënë për stundentët me vlerësimin më të lartë në arritjet akademike, artistike ose sportive (*Dux Litterarum*, *Dux Artium* dhe *Dux Ludorum* përkatësisht) në secilin vit diplomimi. Kjo mund të çoi në studime në universitete. Salutatorian mund ti jepet titulli *proxime accessit* (që do të thotë "ai/ajo vjen pastaj") ose *semidux*.
* Në universitetet portugeze Dux është më i madhi i studentëve, zakonisht në ngarkim të mbikqyrjes së *praxe* (rituale inicimi për *rishtarët*).

### Kultura popullore 
* Te *RuneScape 3*, "Dux" i ofrohet lojtarëve si një zgjedhje e titullit bashkë me "Duke" dhe "Duchess".
* TE *Light Bringer* të Red Rising Saga të Pierce Brown, "Dux" është një rang dhe titull i dhënë atyre që flasin me autoritetin e sovranit të tyre, si në personazhin e *Holiday ti Nakamura*.

## Shiko gjithashtu
* Duka
* Kryeduka
* Duka i Brabantit
* Duka i Burgundisë
* Dukati i Builjonit
* Dukati i Jyliçit
* Dukati i Klevesit
* Duka i Parmës
* Despoti i Epirit
* Kontët dhe dukët e Gueldersit
* Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut
* Lista e kontëve dhe dukëve të Limburgut
* Lista e mbretërve dhe dukëve të Lorenës
* Jus
* E drejta romake
* Imperium
* Auctoritas
* Potestas
* Primus inter pares
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Agger
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Iliro-romakët
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Imperator
* Aedilen
* Agentes in rebus
* Censori
* Consilium principis
* Consistorium
* Frumentarii
* Tirones
* Vardariotai
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Magister militum Ilirikum
* Pretori
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Dashuria Greke
* Drungos
* Equites
* Festivalet Romake
* Garda pretoriane
* Garda Varangiane
* Gens
* Goto-grekët
* Harku i Triumfit
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Kohorta (njësi ushtarake)
* Kolona e Fitores
* Konsulli Romak
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Personalitete romake
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Prokopi i Çezaresë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shtetësia Romake
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Tempulli Romak
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Tregtia romake me Indinë
* Triumfi Romak
* Turma (njësi ushtarake)
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake

## Shënime
### Citime fundore 
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). *Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984*, Paris: Ed. CNRS.
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
* 
* 
* 
* de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In *A Companion to the Roman Army*. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452'' (Leeds, 1990).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
*