Vikingët

parapamje|djathtas|250px|Përhapja e Vikingëve nga shekulli i 8 deri në shekullin e 11.
**Vikingët** ishin njerëz detarë me prejardhje nga Skandinavia (Danimarka, Norvegjia dhe Suedia e sotme), të cilët nga fundi i shekullit të 8-të deri në fund të shekullit të 11-të bastisën, piratuan, tregtuan dhe u vendosën nëpër pjesë të Evropës. Ata udhëtuan gjithashtu deri në Mesdhe, Afrikën Veriore, Lindjen e Mesme, Grenlandë dhe Vinland (Newfoundland i sotëm në Kanada, Amerika e Veriut). Në vendet e tyre të origjinës dhe disa nga vendet ku ata bastisën dhe u vendosën, kjo periudhë njihet gjerësisht si Epoka e Vikingëve dhe termi "Viking" gjithashtu përfshin zakonisht banorët e atdheut skandinave në tërësi. Vikingët patën një ndikim të thellë në historinë e hershme mesjetare të Skandinavisë, Ishujve Britanikë, Francës, Estonisë dhe Rusit të Kievit.

Vikingët flisnin nordishten e vjetër dhe bënin mbishkrime në rune. Për pjesën më të madhe të periudhës, ata ndoqën fenë e vjetër nordike, por më vonë u bënë të krishterë. Vikingët kishin ligjet, artin dhe arkitekturën e tyre. Shumica e vikingëve ishin gjithashtu fermerë, peshkatarë, zejtarë dhe tregtarë. Konceptet popullore për vikingët shpesh ndryshojnë fuqishëm nga qytetërimi kompleks dhe i përparuar i nordikëve që del nga arkeologjia dhe burimet historike. Një pamje e romantizuar e vikingëve si egërsi fisnike filloi të shfaqej në shekullin e 18-të; kjo u zhvillua dhe u përhap gjerësisht gjatë ringjalljes së vikingëve të shekullit të 19-të. Pikëpamjet e perceptuara të vikingëve si paganë të dhunshëm, piratikë ose si aventurierë të guximshëm i detyrohen shumë varieteteve kontradiktore të mitit modern të Vikingëve që kishte marrë formë në fillim të shekullit të 20-të. Përfaqësimet aktuale të njohura të vikingëve zakonisht bazohen në klishe dhe stereotipe kulturore, duke komplikuar vlerësimin modern të trashëgimisë vikinge. Këto paraqitje janë rrallë të sakta - për shembull, nuk ka asnjë provë që ata mbanin helmeta me brirë, një element kostumi që u shfaq për herë të parë në shekullin e 19-të.

## Etimologjia 
Tre elementet thelbësore të fjalës “Viking” janë: kuptimi origjinal dhe prejardhja ose etimologjia; përdorimi i tij mesjetar; dhe përdorimin e tij aktual në ditët e sotme. Sipas disa autorëve, këto tre elemente shpesh ngatërrohen në diskutimet popullore dhe studiuese. Gjithashtu, etimologjia e fjalës është debatuar shumë nga akademikët, me shumë teori të origjinës që janë propozuar.

### Kuptimi origjinal dhe prejardhja e fjalës *Viking* 
Një teori sugjeron se origjina e fjalës është *wicing* nga Anglishtja e Vjetër dhe *wising* nga Frizianishtja e Vjetër që janë pothuajse 300 vjet më të vjetra, dhe ndoshta rrjedhin nga *wic*, e lidhur me latinishten *vicus* "fshat, vendbanim". Një teori tjetër më pak e njohur është se víking erdhi nga *vík* femërore, që do të thotë "përrua, gji, gji i vogël".

Është sugjeruar se fjala *viking* mund të rrjedhë nga emri i distriktit historik norvegjez të Víkin, që do të thotë "një person nga Víkin", por njerëzit nga zona e Vikenit quheshin *víkverir*, ('banorët e Vikëve'), jo "Vikingët", në dorëshkrimet e vjetra norvegjeze. Shpjegimi mund të shpjegonte vetëm gjininë gramatikore mashkullore (*víkingr*) dhe jo gjininë femërore (*víking*); mashkullorja rrjedh më lehtë nga femërorja se sa anasjelltas.

## Historia 
### Epoka e Vikingëve 
[parapamje|upright=1.2|[Fiset Nordike|Nordikët detarë përshkruanin pushtimin e Anglisë. Ilustrim i ndriçuar nga shekulli i 12-të *Miscellany on the Life of St. Edmund* (Pierpont Morgan Library)]]

Epoka e Vikingëve në historinë skandinave konsiderohet të ketë qenë periudha nga bastisjet më të hershme të regjistruara nga skandinavët në 793 deri në pushtimin norman të Anglisë në 1066. Vikingët përdorën Detin Norvegjez dhe Detin Baltik për rrugët detare në jug.

Normanët ishin pasardhës të atyre vikingëve të cilëve iu ishte dhënë sundimi feudal i zonave në Francën veriore, përkatësisht Dukatit të Normandisë, në shekullin e 10-të. Në këtë drejtim, pasardhësit e vikingëve vazhduan të kishin një ndikim në Evropën veriore. Po kështu, mbreti Harold Godwinson, mbreti i fundit anglo-sakson i Anglisë, kishte paraardhës danezë. Dy vikingë madje u ngjitën në fronin e Anglisë, me Sweyn Forkbeard që pretendonte fronin anglez në 1013 deri në 1014 dhe djali i tij Knuti i Madh ishte mbret i Anglisë midis 1016 dhe 1035.

Gjeografikisht, Epoka e Vikingëve mbuloi tokat skandinave (Danimarka, Norvegjia dhe Suedia), si dhe territoret nën dominimin gjermano-verior, kryesisht Danelaw, duke përfshirë Jorkun skandinav, qendrën administrative të mbetjeve të Mbretërisë së Northumbria, pjesë të Mercias, dhe Anglinë Lindore. Lundruesit viking hapën rrugën drejt tokave të reja në veri, perëndim dhe lindje, duke rezultuar në themelimin e vendbanimeve të pavarura në Shetland, Orkney dhe Ishujt Faroe; Islandë; Grenlandë; dhe L'Anse aux Meadows, një vendbanim jetëshkurtër në Newfoundland, rreth vitit 1000. Vendbanimi i Grenlandës u krijua rreth vitit 980, gjatë periudhës së ngrohtë mesjetare, dhe rënia e tij nga mesi i shekullit të 15-të mund të ketë qenë pjesërisht për shkak të ndryshimeve klimatike. Dinastia Rurik vikinge mori kontrollin e territoreve në zonat e dominuara nga sllavët dhe finikët e Evropës Lindore; ata aneksuan Kievin në 882 për të shërbyer si kryeqyteti i Rusit të Kievit.

Që në vitin 839, kur dihet për herë të parë se emisarët suedezë kanë vizituar Bizantin, skandinavët shërbyen si mercenarë në shërbim të Perandorisë Bizantine. Në fund të shekullit të 10-të, u formua një njësi e re e truprojës perandorake. Tradicionalisht që përmbante një numër të madh skandinavësh, ajo njihej si Garda Varangiane. Fjala *Varangian* mund të ketë prejardhjen në nordishten e vjetër, por në sllavisht dhe greqisht mund t'u referohet ose skandinavëve ose frankëve. Në këto vite, burrat suedezë u larguan për t'u regjistruar në Gardën Varangiane Bizantine në një numër të tillë që një ligj mesjetar suedez, *Västgötalagen*, nga Västergötland deklaroi se askush nuk mund të trashëgonte ndërsa qëndronte në "Greqi" - termi i atëhershëm skandinav për Perandorinë Bizantine - për të ndaluar emigracionin, veçanërisht pasi dy gjykata të tjera evropiane rekrutuan njëkohësisht edhe skandinavët: Rusi i Kievit rr.980–1060 dhe Londër 1018–1066 (Þingalið).

Ka dëshmi arkeologjike që vikingët arritën në Bagdad, qendra e Perandorisë Islame. Nordikët rregullisht e qarkullonin Vollgën me mallrat e tyre tregtare: gëzofë, tufa, yndyrë fokash për vulosjen e varkave dhe skllevër. Portet e rëndësishme tregtare gjatë periudhës përfshijnë Birka, Hedeby, Kaupang, Jorvik, Staraya Ladoga, Novgorod, dhe Kiev.

Në epokën e vikingëve, kombet e sotme të Norvegjisë, Suedisë dhe Danimarkës nuk ekzistonin, por popujt që jetonin në ato vende të tanishme ishin kryesisht homogjenë dhe të ngjashëm në kulturë dhe gjuhë, edhe pse disi të dallueshëm gjeografikisht. Emrat e mbretërve skandinavë njihen me besueshmëri vetëm për pjesën e mëvonshme të epokës së vikingëve. Pas përfundimit të epokës së vikingëve, mbretëritë e veçanta fituan gradualisht identitete të dallueshme si kombe, të cilat shkuan krah për krah me kristianizimin e tyre. Kështu, fundi i epokës së vikingëve për skandinavët shënon gjithashtu fillimin e Mesjetës së tyre relativisht të shkurtër.

### Zgjerimi 
[parapamje|Ekspeditat e vikingëve (vija e kaltërt): që përshkruajnë gjerësinë e madhe të udhëtimeve të tyre nëpër pjesën më të madhe të Evropës, Detit Mesdhe, Afrikës Veriore, Azisë së Vogël, Arktikut dhe Amerikës së Veriut. [Normandia e Poshtme, e përshkruar si një "territor viking në 911", nuk ishte pjesë e tokave të dhëna nga mbreti i frankëve Rollo në 911, por Normandia e Epërme.]]

Kolonizimi i Islandës nga vikingët norvegjezë filloi në shekullin e 9-të. Burimi i parë që përmend Islandën dhe Grenlandën është një letër papale e vitit 1053. Njëzet vjet më vonë, ato shfaqen në Gesta e Adamit të Bremenit. Vetëm pas vitit 1130, kur ishujt u kristianizuan, tregimet e historisë së ishujve u shkruan nga këndvështrimi i banorëve në saga dhe kronika. Vikingët eksploruan ishujt dhe brigjet veriore të Atlantikut të Veriut, u drejtuan në jug në Afrikën e Veriut, në lindje në Rusit të Kievit (tani – Ukraina, Bjellorusia), Kostandinopojën dhe Lindjen e Mesme.

Ata bastisën dhe plaçkitën, tregtuan, vepruan si mercenarë dhe vendosën koloni në një zonë të gjerë. Vikingët e hershëm ndoshta u kthyen në shtëpi pas bastisjeve të tyre. Më vonë gjatë historisë së tyre, ata filluan të vendosen në vende të tjera. Vikingët nën Leif Erikson, trashëgimtar i Erikut të Kuq, arritën në Amerikën e Veriut dhe krijuan vendbanime jetëshkurtra në L'Anse aux Meadows të sotëm, Newfoundland, Kanada. Ky zgjerim ndodhi gjatë periudhës së ngrohtë mesjetare.

Zgjerimi i vikingëve në Evropën kontinentale ishte i kufizuar. Mbretëria e tyre kufizohej nga fise të fuqishme në jug. Në fillim, ishin saksonët ata që pushtuan Saksoninë e Vjetër, e vendosur në atë që tani është Gjermania Veriore. Saksonët ishin një popull i ashpër dhe i fuqishëm dhe shpesh ishin në konflikt me vikingët. Për të kundërshtuar agresionin sakson dhe për të forcuar praninë e tyre, danes ndërtuan fortifikimin e madh mbrojtës të Danevirke në dhe rreth Hedeby.

Vikingët dëshmuan nënshtrimin e dhunshëm të saksonëve nga Karli i Madh, në luftërat tridhjetëvjeçare saksone të 772–804. Humbja saksone rezultoi në pagëzimin e tyre të detyruar dhe thithjen e Saksonisë së Vjetër në Perandorinë Karolingiane. Frika nga frankët i shtyu vikingët të zgjeronin më tej Danevirke

Bregdeti jugor i Detit Baltik sundohej nga Obotritët, një federatë e fiseve sllave besnike ndaj Karolingëve dhe më vonë Perandorisë Franke. Vikingët - të udhëhequr nga Mbreti Gudfred - shkatërruan qytetin Obotrite të Reric në bregun jugor të Balltikut në vitin 808 e.r. dhe transferuan tregtarët dhe tregtarët në Hedeby. Kjo siguroi epërsinë e Vikingëve në Detin Baltik, e cila vazhdoi gjatë gjithë epokës së vikingëve.

Për shkak të zgjerimit të vikingëve nëpër Evropë, një krahasim i ADN-së dhe arkeologjisë i ndërmarrë nga shkencëtarët në Universitetin e Kembrixhit dhe Universitetin e Kopenhagës sugjeroi se termi "Viking" mund të ketë evoluar për t'u bërë "një përshkrim pune, jo një çështje trashëgimie". ", të paktën në disa grupe vikingësh.

## Kultura 
## Armët 
parapamje|
Njohuritë për armët dhe forca të blinduara të epokës së vikingëve bazohen në gjetjet arkeologjike, përfaqësimin piktural dhe deri diku në rrëfimet në sagat nordike dhe ligjet nordike të regjistruara në shekullin e 13-të. Sipas zakonit, të gjithë burrave të lirë nordikë u kërkohej të kishin armë dhe lejoheshin t'i mbanin ato në çdo kohë. Këto krahë tregonin statusin social të një vikingu: një viking i pasur kishte një ansambël të plotë të një helmete, mburojë, këmishë postare dhe shpatë. Megjithatë, shpatat përdoreshin rrallë në betejë; ato ndoshta nuk ishin mjaftueshëm të forta për luftime dhe ka shumë të ngjarë të përdoreshin vetëm si sende simbolike ose dekorative.

Një *bóndi* (i lirë) tipik kishte më shumë gjasa të luftonte me shtizë dhe mburojë, dhe shumica mbanin gjithashtu një seax si thikë dhe krahë. Harqet u përdorën në fazat fillestare të betejave tokësore dhe në det, por ato prireshin të konsideroheshin më pak "të nderuar" sesa armët e përleshjes. Vikingët ishin relativisht të pazakontë për kohën në përdorimin e sëpatave si një armë kryesore beteje. Húscarls, roja elitë e mbretit Knut (dhe më vonë e mbretit Harold II) ishin të armatosur me sëpata me dy duar që mund të ndanin mburojat ose helmetat metalike me lehtësi.

Lufta dhe dhuna e vikingëve shpesh motivoheshin dhe nxiteshin nga besimet e tyre në fenë nordike, duke u fokusuar në Thor dhe Odin, perënditë e luftës dhe vdekjes.

Dhuna ishte e zakonshme në Norvegjinë e Epokës së Vikingëve. Një ekzaminim i mbetjeve njerëzore norvegjeze nga epoka e vikingëve zbuloi se 72% e meshkujve të ekzaminuar dhe 42% e femrave të ekzaminuara kishin pësuar lëndime të lidhura me armët. Dhuna ishte më pak e zakonshme në Danimarkën e Epokës së Vikingëve, ku shoqëria ishte më e centralizuar dhe komplekse sesa shoqëria norvegjeze e bazuar në klan.

Luftëtari viking shpesh shoqërohet me sulme të dhunshme tërbimi dhe luftimesh të furishme në kulturën moderne popullore, siç pasqyrohet në kuptimet e bashkangjitura me fjalët *berserkergang* dhe *berserker* që nuk do të kishin qenë kuptimet e kuptuara nga shoqëria mesjetare nordike. Një stil i tillë luftimi mund të jetë vendosur qëllimisht nga trupat e goditjes, dhe është propozuar që gjendja e tërbimit mund të jetë shkaktuar nga konsumimi i sasive të mëdha të alkoolit, ose nëpërmjet gëlltitjes së materialeve me veti psikoaktive, si p.sh. bima Hyoscyamus niger, siç spekulohet nga Karsten Fatur ose nga konsumimi i kërpudhave halucinogjene *Amanita muscaria*, siç u hipotezua për herë të parë nga teologu suedez Samuel Ødman në 1784 dhe më vonë nga botanisti F.C. Schübeler në vitin 1885. Arkeologu norvegjez i fushëbetejës Are Skarstein Kolberg pohon se "...hipoteza e Ödman nuk mbështetet nga literatura e sagës ose nga të dhënat arkeologjike", dhe sipas Roderick Dale, nuk ka asnjë provë për të nga epoka e vikingëve ose nga letërsia e vjetër nordike. Të tre nga seria "The Lost Vikings" - Erik the Swift, Baleog the Fierce dhe Olaf the Stout - u shfaqën si një hero i luajtshëm në titullin crossover *Heroes of the Storm* (2015). *The Elder Scrolls V: Skyrim* (2011)  është një video lojë aksion, e frymëzuar shumë nga kultura vikinge. Vikingët janë fokusi kryesor i videolojës 2020 ''Assassin's Creed Valhalla'', e cila zhvillohet në vitin 873 e.r. dhe tregon një histori alternative të pushtimit viking të Britanisë.

Rindërtimet moderne të mitologjisë vikinge kanë treguar një ndikim të vazhdueshëm në kulturën popullore të fundit të shekullit të 20-të dhe fillimit të shekullit të 21-të në disa vende, duke frymëzuar komike, filma, seri televizive, lojëra me role, lojëra kompjuterike dhe muzikë, duke përfshirë Viking metal, një nënzhanër e muzikës heavy metal.

Që nga vitet 1960, ka pasur një entuziazëm në rritje për rishfaqjen historike. Ndërsa grupet më të hershme kishin pak pretendime për saktësinë historike, serioziteti dhe saktësia e reenaktorëve është rritur. Grupet më të mëdha të tilla përfshijnë The Vikings dhe Regia Anglorum, megjithëse shumë grupe më të vogla ekzistojnë në Evropë, Amerikën e Veriut, Zelandën e Re dhe Australi. Shumë grupe reenaktorë marrin pjesë në luftime me çelik të gjallë dhe disa kanë anije ose varka të stilit viking.

## Vikingë të shquar 
* Uhtred of Bebbanburg
* Leif Erikson
* Kanuti i Madh
* Ragnar Lothbrok
* Brida Ragnarsson
* Lagertha
* Aslaug
* Vikingët në betejat e tyre të njëpasnjëshme‎

## Referime 
## Lidhje te jashtme 
* Vikings – në The History Channel
* Lofotr Viking Museum