Kanuni i Lekë Dukagjinit

**Kanuni i Lekë Dukagjinit**, i njohur edhe si **Kanuni i Lekës**, është njëri prej varianteve të së drejtës zakonore shqiptare i përcjellur gojarisht, i cili fillimisht u kodifikua dhe u botua në turqisht nga administrata osmane në gjysmën e parë të shekullit XIX kur përpiqej për të ndaluar gjakmarrjen, më pas u mblodh nga klerikët katolikë që u shërbyen viseve shqiptare në kapërcyellin e shekujve 19-20. Mbledhjet e klerikëve u botuan në gjuhën shqipe në të përkohshmet si *Albania* dhe *Hylli i Dritës*. Kodifikimi i parë dhe i plotë i lëndës zakonore u botua për herë të parë në 1933-shin në Shkodër, vepër *postum* nga Shtjefën Gjeçovit (i vrarë në 1929-n) që e mblodhi kryesisht në viset e Mirditës dhe rrethinat e saj. 

Deri më tani, kanuni i Lekë Dukagjinit është përkthyer në gjuhët: anglisht, gjermanisht, frëngjisht, spanjisht, rusisht dhe serbisht. 

Emërtimi *Kanuni i Lekë Dukagjinit* dokumentohet që në kodifikimin e Selim Sirri Pashë Gjiritit (1289H/1872); Prej këtij titulli, fisniku mesjetar është menduar gabimisht si autori i lëndës. Krahas Kanunit të Lekë Dukagjinit dallohen edhe Kanuni i Labërisë, Kanuni i Skënderbeut, Kanuni i Dibrës, Kanuni i Lumës, Kanuni i Bendës, etj.

## Vështrim 
parapamje|Kanuni i Lekë Dukagjinit
Kanuni përmban 12 libra, 50 krerë, 500 nene dhe 4894 paragrafë. Secili kapitull, siç mund të quhen me gjuhën bashkëkohore juridike trajton një çështje që mund të klasifikohen nga e drejta private tek ajo familjare dhe deri tek e drejta penale dhe civile. Libri i parë i kushtohet kishës dhe mbrojtjes së pronës së saj: libri i dytë familjes; libri tretë martesës, që nga momenti i njohjes së çiftit e deri te organizimi i ceremonisë, duke përfshirë edhe normat e ndalimit midis kategorive në lidhje gjaku. Libri i katërt mban titullin "Shtëpia, gjaja dhe prona", ndërsa në kapitullin e pestë trajtohen çështje që në gjuhën bashkëkohore moderne mund të klasifikohet si e drejta e punës. Në kapitullin e gjashtë janë "të dhanunat", pra huatë, ndërsa kapitulli i shtatë mban titullin "Fjala e gojës”, e cila mund të interpretohet si "premtim" dhe "betim" njëkohësisht. Libri i tetë përbën shtyllën e kanuneve dhe të drejtës zakonore shqiptare, atë që mban lidhjen e këtij kodi dhe e bën të respektueshëm. Në librin e nëntë janë përcaktuar "damet", ndërkaq në librin e dhjetë gjakmarrja, e cila edhe sot në shumë vise shqiptare trajtohet me rregullat e kanunit.

Edhe pse nenet i atribuohen Lekë Dukagjinit, ligjet evoluan me kalimin e kohës si një mënyrë për të vendosur rregull në këto troje.  Kanuni i Lekë Dukagjinit me nenet e tij synonte që të rregullonte të gjitha aspektet e jetës shqiptare në viset rurale: organizimin ekonomik të shtëpisë, mikpritjen, vëllazërinë, klanin, kufijtë, punën, martesën, tokën etj. *Besa* (nderi personal, krahasuar me shprehjen latine *fides*) dhe nderi (nderi i familjes, lat. *honor*) janë të një rëndësie parësore në të gjithë kodin si gur themeli i sjelljes personale dhe shoqërore të asaj kohe.  Kanuni vlen si për shqiptarët e krishterë ashtu edhe për ata myslimanë.  Në situatat e vrasjes, ligji fisnor parashikon parimin e *koka për kokë* ku familjarët e viktimës janë të detyruar të kërkojnë *gjakmarrje* (hakmarrje gjaku). Këto rregulla u rishfaqën në vitet 1990 në Shqipërinë e Veriut, pasi njerëzit nuk kishin besim te pushteti vendor dhe policia e pafuqishme. Ka organizata që përpiqen të ndërmjetësojnë mes familjeve të hasmuara dhe përpiqen t'i bëjnë ato të "falin gjakun", por shpesh i vetmi vendpushim i sigurt është që burrat e moshës madhore të qëndrojnë në shtëpitë e tyre, të cilat konsiderohen si një strehë e sigurt nga kanuni ose të largohen nga vendbanimi. Ligjet fisnore parashikonin gjithashtu se hajdutët duhet të paguanin gjoba për shumën relative që ishte vjedhur.  Kanuni përmban disa doke që kanë prejardhjen tek besimet pagane ilire, tipare kryesore të të cilave janë nderimi i paraardhësve, animizmi dhe totemizmi e që rrjedhin shumë kohë para Lekë Dukagjinit.  Duke krahasuar *Kanunin e Maleve* me *Iliadën* dhe *Odisenë*, studiuesi japonez Kazuhiko Yamamoto arriti në përfundimin se konceptet etike themelore të strukturës shoqërore pa shtet të kohërave homerike – *besa*, *nderi*, *gjaku*, *hakmarrja (gjakmarrja)*, *buka* dhe *miku* – janë të njëjtat doke kanunore të shoqerisë fisnore shqiptare.

## Shih edhe 
* Adeti
* Nderi
* Kanuni i Labërisë (libër)

## Lidhje të jashtme 
* Kanuni i Lekë Dukagjinit (wikisource)
* The criminal law in the "Kanun of Lekë Dukagjini"
* G. T. The albanian customary law and the Canon of Lekë Dukagjini: a clash or synergy with modern law
* 

## Referime