Shoqëria dhe kultura rome

djathtas|parapamje| 1552 gdhendje druri e një familje rome
Populli rom është një grup i veçantë etnik dhe kulturor i popujve që jetojnë në të gjithë boten, të cilët ndajnë një familje gjuhësh dhe ndonjëherë një mënyrë jetese tradicionale nomade .  Megjithëate origjina e tyre e saktë është e paqartë, India qendrore është një faktor i dukshem i origjinës.  Gjuha e tyre ndan një origjinë të përbashkët dhe është e ngjashme me Guxharatishten dhe Rajasthanishten e ditëve moderne, duke huazuar fjalë gjuhë të tjera gjate migrimit ne Indi. Në Evropë, edhe pse kultura e tyre është prekur nga kultura të tjera, ata ende kanë gjetur një mënyrë për të ruajtur trashëgiminë dhe shoqërinë e tyre.  

## Origjina 
Kërkimet gjuhësore dhe fonologjike kanë gjurmuar origjinën e popullit rom në vende në nënkontinentin Indian, duke lidhur në mënyrë specifike grupet proto-rome me Indinë Qendrore. Shumë raportojnë në episode nga literatura popullore se romët dolën nga rajonet veriperëndimore të Indisë dhe jo nga India Qendrore.  Veçoritë e zhvillimeve fonologjike që u shfaqën gjatë fazës së hershme të tranzicionit nga indiku i vjetër në atë të mesëm dëshmojnë se historia e romanit filloi në Indinë Qendrore.  Gjuha rome ndan shumë veçori me gjuhët indo-ariane qendrore si Hindi, Urdu, Punjabi dhe Rajasthani; ajo gjithashtu ndan lidhje me gjuhët indo-ariane veriore si kashmirishtja, dhe vetë gjuha përmban një grup fjalësh persiane dhe arabe. Gjuhëtarët përdorin këto ngjashmëri fonologjike si dhe veçoritë e zhvillimeve fonologjike që u shfaqën gjatë fazës së hershme të tranzicionit nga sanskritishtja e vjetër në prakritin indik të mesëm për të konkluduar se historia e romanit filloi në Indinë Qendrore.[7]

Në Hungari ekziston një pretendim se romët janë pasardhës të të paprekshmit, Dalits, të cilët erdhën në Evropë nga India midis viteve 400 dhe 500 pas Krishtit. Ekziston një studim gjenetik i cili tregon qartë se romët janë gjenetikisht të afërt me "të paprekshmit" indianë ose kanë prejardhje nga dalitët indianë.[8]

Një legjendë tjetër përshkroi mbretin persian Bahram V, i cili mori muzikantë nga India në Iran në vitet 420–438 pas Krishtit, dhe më pas endej mbi Rrugën e Mëndafshit për në Evropë. Disa besojnë se romët janë pasardhësit e tyre.[9] 

## Emrat 
Populli rom sot gjendet në mbarë botën. Në mënyrë tipike, romët marrin emra të caktuar që janë të zakonshëm në vendin e tyre të banimit. Rrallëherë romët modernë përdorin emrin tradicional nga gjuha e tyre, si Čingaren. Romanes është e vetmja gjuhë indo-ariane që është folur ekskluzivisht në Evropë që nga Mesjeta.[10] Folësit përdorin shumë terma për gjuhën e tyre. Ata në përgjithësi i referohen gjuhës së tyre si Čingari čhib ose řomani čhib përkthyer si 'gjuha rome', ose rromanes, 'në një mënyrë rome'. Termi anglisht, Romani, është përdorur nga studiuesit që në shekullin e 19-të, ku më parë ata kishin përdorur termin 'gjuhë cigane'.

## Fazat e familjes dhe jetës 
Martesa dhe polemika

Dasma rome në Sofje, 1936

Martesa në shoqërinë rome nënvizon rëndësinë e familjes dhe demonstron lidhjet ndërmjet grupeve të ndryshme, shpesh ndërkombëtare. Tradicionalisht një martesë e rregulluar është shumë e dëshirueshme.[12] Është zakon që prindërit e dhëndrit të paguajnë familjen e vajzës. Prindërit e çiftit të mundshëm të nuseve ndihmojnë në identifikimin e një partneri ideal për fëmijën e tyre. Prindërit mund t'i bëjnë presion një bashkëshorti të caktuar mbi fëmijën e tyre, sepse është një normë e vendosur të martohesh deri në mesin e të njëzetave.[12] Shkolla, kisha, xhamitë, ceremonitë e synetisë, e fejuara dhe dasma, dhe ngjarje të tjera janë gjithashtu mjedise të njohura për gjetjen e një bashkëshorti të mundshëm. Çiftet e mundshme pritet të mbikëqyren ose të shoqërohen nga një i rritur. Me shfaqjen e mediave sociale si Facebook dhe telefonat celularë, si dhe me edukimin e përparuar të grave, shumë zakone tradicionale dhe pikëpamje konservatore janë bërë më pak të ngurta. Në disa grupe rome, për shembull romët finlandezë, ideja e një martese të regjistruar ligjërisht është injoruar krejtësisht.[13]

Praktika rome e martesës së fëmijëve ka krijuar polemika thelbësore në mbarë botën. Në vitin 2003, një nga shumë "mbretërit e vetëquajtur romë", Ilie Tortică, e ndaloi martesën përpara se palët të ishin të moshës madhore në vendin e tyre të banimit. Një patriark rom, Florin Cioabă, u përplas me autoritetet rumune në fund të vitit 2003, kur u martua me vajzën e tij më të vogël, Ana-Maria, në moshën dymbëdhjetë vjeç, shumë nën moshën ligjore për martesë.[14]

Rrëmbimi i nuses (që të mos ngatërrohet me traditën rumune të rrëmbimit të nuses) besohet të jetë një pjesë tradicionale e praktikës rome. Vajzat deri në dymbëdhjetë vjeç mund të rrëmbehen për martesë me djem adoleshentë. Kjo praktikë është raportuar në Irlandë, Angli, Republikën Çeke, Holandë, Bullgari dhe Sllovaki.[15][16][17] Rrëmbimi i nuses mendohet të jetë një mënyrë për të shmangur çmimin e nuses ose një mjet që një vajzë të martohet me një djalë që ajo dëshiron, por që prindërit e saj nuk e duan.[17] Normalizimi i traditës i rrëmbimit i vendos gratë e reja në rrezik më të lartë për t'u bërë viktima të trafikimit të qenieve njerëzore.[15][16]

Praktikat e rrëmbimit të nuses dhe martesës së fëmijëve nuk janë të pranuara botërisht në të gjithë kulturën rome. Disa gra dhe burra romë kërkojnë të eliminojnë zakone të tilla.[18]

Romët myslimanë përvetësuan praktikat martesore islame[19]

Nënat rome ushqejnë me gji fëmijët e tyre për shëndet optimal dhe imunitet të shtuar. Ata gjithashtu e shohin këtë si një dhuratë nga Zoti dhe një ndihmë për ndërtimin e marrëdhënieve të shëndetshme ndërmjet nënave dhe fëmijëve.[20] 

### Pastërti dhe vdekje 
Veshjet për pjesën e poshtme të trupit, si dhe rrobat e grave me menstruacione, lahen veçmas. Gjërat që përdoren për të ngrënë lahen në një vend tjetër.[21]

Lindja e fëmijës konsiderohet "e papastër" dhe duhet të ndodhë jashtë banesës; nëna konsiderohet “e papastër” për 40 ditë.[22]

Romët myslimanë (Horahane) në Ballkan e përvetësuan kulturën islame gjatë periudhës së Perandorisë Osmane, dhe po ashtu edhe pastërtia rituale në Islam.[23]

#### Rritja e fëmijëve 
Romët e krishterë i përfshijnë vlerat e tyre në mënyrën se si i rrisin fëmijët e tyre. Ekziston një element i papastërtisë që vendoset si mbi nënën ashtu edhe mbi babanë pasi nëna lind. Kjo papastërti pakësohet nëse fëmija është mashkull dhe familja konsiderohet “me fat”. Tradicionalisht, çifti do të jetojë me babanë e dhëndrit deri në lindjen e fëmijës së tyre të parë. Romët i kushtojnë shumë rëndësi familjes së gjerë, kështu që kumbarët, së bashku me këtë familje tjetër, janë aktivë në jetën e fëmijës për të siguruar mirëqenien e tij.[24]

##### Vlerat morale 
Kultura dhe tradita e romëve Dasikane (të krishterë) dhe romët Horahane (myslimanë) është shumë e ndryshme. Nuk ka asnjë kulturë apo traditë të vetme rome, ajo ndryshon nga vendi, nëngrupet dhe feja.

## Romanipen 
Romanipen (gjithashtu romanypen, romanipe, romanype, romanimos, romaimos, romaniya) është një koncept i filozofisë rome që përfshin tërësinë e shpirtit, kulturës, ligjit rome, të qenit një Rom, një grup llojesh rome.[25]

Një rom etnik konsiderohet të jetë një rom Gadjikane në shoqërinë rome nëse personi nuk ka Romanipen. Ndonjëherë një Gadjo, zakonisht një fëmijë i birësuar, mund të konsiderohet si Rom nëse personi ka Romanipen. Si koncept, Romanipen ka qenë objekt i interesit për vëzhgues të shumtë akademikë. Është supozuar se ajo i detyrohet më shumë një kuadri të kulturës sesa thjesht një respektimi i rregullave të pranuara historikisht.[26]

Ndryshimet e rëndësishme në kulturën rome pas Luftës së Dytë Botërore i janë atribuar pezullimit të këtyre normave shoqërore, pasi rregullat strikte në lidhje me ushqimin dhe kontaktet me klasa të caktuara njerëzish u prishën. Kjo periudhë përkoi gjithashtu me një humbje të perceptuar të autoritetit të investuar në udhëheqësit tradicionalë, mirëmbajtësit kryesorë të Romanipen.[27] Për më tepër, romët që u gjendën nën kontrollin sovjetik gjatë luftës, ndërsa u deportuan në lindje të Uraleve dhe shpesh të persekutuar, përgjithësisht u lanë vetëm për të ndjekur praktikat e tyre ortodokse dhe kështu ruajtën interpretime strikte të Romanipen. Megjithatë, romët që jetonin në vende të tjera të Evropës Lindore, përballë diskriminimit të përhapur dhe përpjekjeve të shoqërisë për asimilim të detyruar, shpesh duhej të bënin kompromis me interpretimin e tyre të rreptë të zakoneve për të mbijetuar. Si rezultat, i gjithë koncepti i Romanipen u interpretua ndryshe midis grupeve të ndryshme rome. Romët myslimanë si shembull e konsideronin si të papastër .

## Të qënit pjesë e shoqërisë rome 
Një dënim i konsiderueshëm për një rom të krishterë është dëbimi nga shoqëria rome.[28] Një person i dëbuar konsiderohet të jetë "i kontaminuar" dhe shmanget nga romë të tjerë të krishterë.

Egjiptianët ashkali dhe ballkanikë[29] si ciganët turkomanë dhe ciganët tatarë të Krimesë[30] nuk janë pjesë e shoqërisë rome për shkak të mungesës së gjuhës rome dhe rome.

## Burimi 
7.    **^** *Hubschmannova, Milena. "Origin of Roma". ROMBASE. Retrieved 2015-03-03.*

8.    **^** ''"Study shows Roma descended from Indian 'untouchables'". University World News. Retrieved 30 March 2023.*

9.    **^** *"From India to Europe".*

10. **^** Factsheets on Romani Language

11. **^** *Alina Bradford (26 November 2018). "Roma Culture: Customs, Traditions & Beliefs". livescience.com. Retrieved 2020-06-01.*

12. ^ Jump up to:***a*** ***b*** *Silverman, Carol (24 May 2012). Romani Routes: Cultural Politics and Balkan Music in Diaspora. Oxford University Press. pp. 71–79. . Retrieved 4 March 2015.*

13. **^** *Weyrauch, Walter. O (13 August 2001). Gypsy Law: Romani Legal Traditions and Culture. University of California Press. p. 169. . Retrieved 4 March 2015.*

14. **^** *Brabant, Malcolm (6 October 2003). "Roma rivalry over child bride ban". BBC News Online. BBC News. Retrieved 24 August 2013.*

15. ^ Jump up to:***a*** ***b*** *McDonald, Henry (3 September 2007). "Gardaí hunt gang accused of seizing Roma child bride". The Guardian. Retrieved 24 August 2013.*

16. ^ Jump up to:***a*** ***b*** *Building the Capacity of Roma Communities to Prevent Trafficking in Human Beings. Warsaw: Office for Democratic Institutions and Human Rights. June 2007. p. 17. . Retrieved 24 August 2013.*

17. ^ Jump up to:***a*** ***b*** *Pamporov, Alexey (2006). Roma/Gypsy population in Bulgaria as a challenge for the policy relevance. European Population Conference Liverpool, 20-24 June 2006. Sofia: Bulgarian Academy of Sciences. Retrieved 24 August 2013.*

18. **^** *Oprea, Alexandra (21 July 2005). "Child Marriage a Cultural Problem, Educational Access a Race Issue? Deconstructing Uni-Dimensional Understanding of Romani Oppression". European Roma Rights Centre. Retrieved 24 August 2013.*

19. **^** 

20. **^** *Condon, Louise J; Salmon, Debra (3 June 2014). "'You likes your way, we got our own way': Gypsies and Travellers' views on infant feeding and health professional support". Health Expectations. **18** (5): 784–795. doi:10.1111/hex.12214. PMC 5060882. .*

21. **^** *"Roma Culture: An Introduction | Language Contact Manchester" (PDF). Retrieved 30 March 2023.*

22. **^** INTRODUCTION TO ROMA CULTURE

23. **^** *Crowe, David M. (2000). "Muslim Roma in the Balkans". Nationalities Papers. **28**: 93–128. doi:10.1080/00905990050002470. S2CID 153933600.*

24. **^** *Smith, Tracy (1997). "Recognising Difference: The Romani 'Gypsy' Child Socialisation and Education Process". British Journal of Sociology of Education. **18** (2): 243–256. doi:10.1080/0142569970180207. JSTOR 1393193.*

25. **^** *Aleksandar G. Marinov (2019). Inward Looking: The Impact of Migration on Romanipe from the Romani Perspective.*

26. **^** *Saul, Nicholas; Tebbut, Susan (2005). Nicholas Saul, Susan Tebbutt (ed.). The role of the Romanies: images and counter-images of 'Gypsies'/Romanies in European cultures. Liverpool University Press. p. 218. . Retrieved 2010-03-03.*

27. **^** *Guy, Will (2001). Will Guy (ed.). Between past and future: the Roma of Central and Eastern Europe. Univ of Hertfordshire Press. p. 254. . Retrieved 2010-03-03.*

28. **^** *"For Roma, Life in US Has Challenges | Voice of America - English". www.voanews.com. Retrieved 2020-06-01.*

29. **^** *"History of the Balkan Egyptians" (PDF).*

30. **^** *"Turcoman Gypsies in the Balkans: Just a Preferred Identity or More?". Retrieved 30 March 2023.''