Sheshi i Republikës

**Sheshi i Republikës** (, ''Hanrapetut'yan hraparak*, i njohur lokalisht si ***Hraparak***, "sheshi i qytetit") është sheshi qendror i qytetit në Jerevan, kryeqyteti i Armenisë. Ai përbëhet nga dy seksione: një rrethrrotullim oval dhe një seksion trapezoid, i cili përmban një pishinë me fontana muzikore. Sheshi është i rrethuar nga pesë ndërtesa të mëdha të ndërtuara me gurë rozë dhe të verdhë në stilin neoklasik me përdorim gjerësisht të motiveve armene. Ky ansambël arkitektonik përfshin Shtëpinë e Qeverisë, Muzeun Historik dhe Galerinë Kombëtare, Hotelin Marriott të Armenisë dhe ministritë të Punëve të Jashtme, dhe Transportit dhe Komunikimit. Sheshi ishte projektuar fillimisht nga Alexander Tamanian në vitin 1924. Ndërtimi i shumicës së ndërtesave u përfundua në vitet 1950; ndërtesa e fundit – Galeria Kombëtare – u përfundua në vitin 1977.

Gjatë periudhës sovjetike u quajt Sheshi Lenin dhe një statujë e Leninit qëndronte në shesh dhe paradat ushtarake mbaheshin dy herë (fillimisht tre herë) në vit. Pas pavarësisë së Armenisë, statuja e Leninit u hoq dhe sheshi u riemërua. Ajo është përshkruar si "hapësira më e rëndësishme qytetare" e Armenisë dhe qytetit, "Paraqitja arkitektonike" e Jerevanit dhe "ansambli arkitektonik më i shquar" i qytetit. Shkrimtari i udhëtimeve Deirdre Holding sugjeroi se është "sigurisht një nga sheshet më të mira qendrore të krijuara kudo në botë gjatë shekullit të 20-të"
parapamje|Sheshin Kryesor i Jerevanit, foto e vitit 1916

## Arkitektura 
Sheshi përbëhet nga dy seksione. Rrotullimi ovale që ka një model guri në qendër, do të thotë të duket si një qilim tradicional armen nga lart. Seksioni në formë trapezoide që përmban fontanën muzikor përballë Muzeut Historik dhe Galerisë Kombëtare. Ndërtesat rreth sheshit janë bërë prej gurëve të kuq dhe rozë të verdhë, të fortifikuar në një spirancë të bazuar në bazalt.

## Historia 
Një shesh i qytetit me përmasa të ndryshme ekzistonte në vendin e tij për shekuj me radhë. Në vitin 2003 sheshi u rinovua dhe u zhvilluan gërmime të gjëra. Një shtresë e vjetër – nga shekujt 18–19 – u zbulua. Sheshi para-sovjetik është projektuar nga Boris Mehrabyan (Megrabov) në planin e tij të përgjithshëm 1906–11 të Jerevanit.

Sheshi aktual është projektuar nga Alexander Tamanian brenda planit të tij të përgjithshëm në vitin 1924 të Jerevanit. Ndërtimi i sheshit filloi në vitin 1926, kur filloi Shtëpia e Qeverisë. Ajo u zhvillua deri në vitet 1950, kur pjesa tjetër e pesë ndërtesave u ndërtuan dhe më në fund përfundoi në vitin 1977, kur u ndërtua Galeria Kombëtare. Sheshi u quajt "**Sheshi Lenin**" (, *Lenini hraparak*; , *ploshchad' Lenina*) për udhëheqësin sovjetik Vladimir Lenini, statuja e të cilit u ndërtua në shesh në vitin 1940 dhe çmontua në vitin 1991, para pavarësisë së Armenisë.

## Monumentet 
### Ndërtesat 
### Statuja e Leninit 
parapamje|Statuja e Leninit dhe shtëpisë së qeverisë të përshkruar në një pullë sovjetike të vitit 1978
Një statujë 7-metërshe e udhëheqësit sovjetik Vladimir Lenini, i ngritur nga Sergej Merkurov dhe duke qëndruar në majë të një piedestali 11 metra të lartë, u përurua në sheshin më 24 nëntor 1940. Monumenti u përball me vendin e Galerisë Kombëtare të planifikuar dhe "shpejt fitoi shumë brohoritje si një pjesë e madhe e artit monumental ". Statuja u hoq nga piedestali më 13 prill 1991 përpara shpërbërjes formale të Bashkimit Sovjetik. Ajo "u vendos në një kamion dhe, ashtu si trupi i një personi të vdekur, u dëbua rreth e rrotull sheshin qendror sikur në një arkivol të hapur " ndërsa njerëzit brohorisnin. Tani është vendosur në oborrin e Galerisë Kombëtare. Piedestalli mbijetoi deri në verën e vitit 1996, kur u shkatërrua.

#### Zëvendësimet 
Ter-Ghazaryan shkruan se "Pas heqjes së monumentit të Leninit, bilanci i Sheshit të Republikës u hodh poshtë dhe hapësira e zbrazët, ku Lenini kishte qëndruar, ka qenë subjekt i propozimeve të ndryshme të projektimit, por asnjë nuk pati sukses".

Më 31 dhjetor 2000 u ndërtua një kryq 24 metra i ndezur nga dritat e lehta në hapësirën e mbetur bosh nga piedestali i Leninit. Ky instalim u përfundua në prag të vitit 2001, që ndodhi kur shteti armene dhe Kisha Apostolike Armene festuan 1700 vjetorin e lindjes së një kombi të krishterë. Kryqi ishte ndezur nga 1700 llampa simbolike dhe vazhdoi të ishte në qendër të festimeve që ndodhën gjatë gjithë vitit të përkujtimit. Megjithatë, në fund të vitit 2001, përfundoi periudha e kremtimit dhe kryqi u çmontua në heshtje. Meqë ishte një instalim i përkohshëm, kishte pak diskutime para ngritjes së saj, si dhe pas çmontimit të saj.

Në shkurt të vitit 2004, në hapësirën e zbrazët u shfaq një ekran televiziv me madhësi për reklamat për organizata dhe produkte të ndryshme. Ai u hoq në vitin 2006.

; Propozimet

Disa konkurse janë mbajtur në Armeni për të zgjedhur një zëvendësim për statutin e Leninit. Një nga propozimet më të zakonshme është lëvizja e monumentit të Sasuntsi Davit (David i Sasun) në Sheshin e Republikës. Sipas Ter-Ghazaryan, natyra kryesisht apolitike e këtij heroi kombëtar armen të një romani epik do të ishte një zgjedhje e sigurt; megjithatë, ajo shkroi në vitin 2013 se zhvendosja e monumentit nga vendi i tanishëm i saj para stacionit hekurudhor të Yerevan "duket e pamundur".

### Fontanat 
Pas viteve të mosfunksionimit, fontanat muzikore u rinovuan nga kompania franceze Aquatique Show International  dhe kushtonin rreth € 1.4 milion. Ato u hapën në shtator të vitit 2007.

### Pemë e krishtlindjeve 
Një pemë e Krishtlindjeve është instaluar në shesh çdo dhjetor, që të paktën vitin 1950.

### Fontana me uji për pije 
parapamje|200x200px|Fontana uji
Fontana e pijes, e vendosur pranë ndërtesave të muzeve, përbëhet nga shtatë burime dhe quhet *Yot aghbyur'' ("Shtatë fontana"). U instalua fillimisht në vitin 1965 dhe u rinovua në vitin 2010.

## Ngjarjet dhe incidentet
### Paradat
Gjatë periudhës sovjetike, parada ushtarake u mbajtën në sheshin më 1 maj (Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve), 9 Maj (Dita e Fitores, deri në 1969) 1999 (8 vjetori), 2006 (15 vjetori), 2011 (20 vjetori), 2016 (25 vjetori).

### Koncerte
Më 30 shtator 2006, këngëtarja franko-armene Charles Aznavour bëri një koncert në Sheshin e Republikës.

Më 23 prill 2015, grupi rock amerikano-armen, System of a Down dha koncertin e tyre të parë në Armeni në Sheshin e Republikës. Koncerti falas iu kushtua 100 vjetorit të gjenocidit armen dhe u ndoq nga mijëra.

Më 8 qershor 2017, artistja ruse e hip-hopit Timati dha një koncert falas në shesh, ku morën pjesë më shumë se 40.000 njerëz.

### Demonstrime politike
;Periudha sovjetike
Më 24 prill 1965 u zhvilluan demonstrime të mëdha në shesh dhe gjetkë në Jerevan për të përkujtuar 50 vjetorin e gjenocidit armen.

Në janar të vitit 1974, Razmik Zohrapyan, një anëtar i Partisë Kombëtare të Bashkuar të fshehtë, dogji portretin e Leninit në shesh, në shenjë proteste ndaj sundimit totalitar sovjetik.

;Armenia e pavarur
Pas zgjedhjeve presidenciale të vitit 2008, presidenti i zgjedhur Serzh Sargsyan zhvilloi një tubim prej 60,000-70,000 "mbështetësish të mundshëm" të cilët u sollën nga pjesë të ndryshme të Jerevan dhe Armenisë në autobusë. Shumë prej tyre u drejtuan drejt Sheshit të Lirisë ku një miting konkurrues mbahej nga Levon Ter-Petrosyan. Në mars, pas shtypjes së dhunshme të demonstratave nga mbështetësit e Ter-Petrosyan, sheshi u pushtua për disa kohë nga Forcat e Armatosura të Armenisë.

Më 4 maj 2012 gjatë një tubimi dhe koncerti të Partisë Republikane në Sheshin e Republikës në prag të fushatës zgjedhore parlamentare, dhjetëra balona të mbushura me hidrogjen u shpërthyen, duke rezultuar në dëmtimin e të paktën 144 personave.

Nga data 17-23 prill 2018 u zhvilluan demonstratat e mëdha në Sheshin e Republikës të drejtuar nga Nikol Pashinyan kundër qeverisë së Kryeministrit të sapozgjedhur Serzh Sargsyan. Më 22 prill, kur kreu i opozitës Pashinyan u arrestua, forcat e policisë u vendosën në shesh. Dhjetëra protestues u arrestuan nga sheshi. Në mbrëmje, rreth 115,000 protestues mbushën tërë sheshin dhe rrugët e afërta. Ditën tjetër, më 23 prill, pasi Sargsyan dha dorëheqjen, u bë qendra e festimeve masive.  Më 24 prill, Dita e Përkujtimit të Gjenocidit Armene, dhjetëra protestues u mblodhën për të pastruar sheshin dhe rrugën e tij të afërta.

### Ngjarje të tjera
Në vitin 1968, festimi i 2750 vjetorit të Jerevanit u organizua në shesh me festime ekstravagante.

Më 25 qershor 2016 Papa Françesku dhe Karekini II mbajtën një lutje ekumenike në Sheshin e Republikës. Në të morën pjesë rreth 50,000 vetë.

## Referime 
### Bibliografia 
*
*
*

## Lidhje të jashtme 
* WebCam nga Sheshi i Republikës