Lufta Sovjeto-Afgane

[parapamje|250x250px|[Muxhahedin|Muxhahidët në Kunar, Afganistan.]]
**Lufta Sovjet-Afgane** ishte një konflikt i zgjatur i armatosur i zhvilluar në Republikën Demokratike të Afganistanit nga viti 1979 deri në vitin 1989. Ajo pa luftime të gjera midis Bashkimit Sovjetik dhe muxhahedinëve afganë pasi ndërhyri ushtarakisht ose filloi një pushtim të Afganistanit për të mbështetur qeverinë lokale pro-sovjetike që ishte instaluar gjatë Operacionit Stuhia-333. Shumica e operacioneve luftarake kundër muxhahedinëve u zhvilluan në fshatrat afgane, pasi zonat e urbanizuara të vendit ishin tërësisht nën kontrollin sovjetik.

Ndërsa muxhahedinët mbështeteshin nga vende dhe organizata të ndryshme, shumica e mbështetjes së tyre erdhi nga Pakistani, Shtetet e Bashkuara (si pjesë e Operacionit Ciklon), Mbretëria e Bashkuar, Kina, Irani dhe monarkitë arabe të Gjirit Persik. Qëndrimi amerikan pro-muxhahidin përkoi me një rritje të mprehtë të armiqësive dypalëshe me sovjetikët gjatë Luftës së Ftohtë. Konflikti çoi në vdekjen e 562,000 deri në 2,000,000 afganë, ndërsa miliona të tjerë u larguan nga vendi si refugjatë; shumica e afganëve të zhvendosur nga jashtë kërkuan strehim në Pakistan dhe në Iran. Përafërsisht 6.5% deri në 11.5% e popullsisë së dikurshme të Afganistanit prej 13.5 milionë banorësh (për regjistrimin e vitit 1979) vlerësohet të jetë vrarë gjatë rrjedhës së konfliktit. Lufta Sovjeto-Afgane shkaktoi shkatërrime të rënda në të gjithë Afganistanin dhe gjithashtu është cituar nga studiuesit si një faktor domethënës që kontribuoi në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, duke i dhënë fund zyrtarisht Luftës së Ftohtë.

Themelet e konfliktit u hodhën nga Revolucioni Saur në 1978, i cili pa marrjen e pushtetit mbarëkombëtar nga Partia Popullore Demokratike e Afganistanit (PDPA). Pas ekzekutimit të presidentit të atëhershëm Muhammed Daud Khan dhe spastrimit të mbështetësve të tij, PDPA nisi një seri reformash radikale të tokës dhe përpjekjeve për modernizim në të gjithë Afganistanin. Këto politika ishin thellësisht të papëlqyeshme në mesin e shumicës së popullsisë konservatore rurale dhe strukturat e krijuara të pushtetit, të cilët e shihnin socializmin e PDPA-së si një forcë shkatërruese ideologjikisht kundër konservatorizmit islamik që ata praktikonin. Shqetësimi i përhapur mbi politikat e reja u përkeqësua nga natyra represive e qeverisë së Republikës Demokratike të PDPA-së. Deri në prill 1979, pjesë të mëdha të Afganistanit kishin shpërthyer në rebelim të hapur.

Përveç trazirave civile në të gjithë vendin, PDPA-ja po përjetonte trazira të thella të brendshme për shkak të rivaliteteve fraksionale midis Halkistëve dhe Parchamitëve; në shtator 1979, Sekretari i Përgjithshëm i PDPA-së Nur Muhammed Taraki u vra me urdhër të komandantit të dytë të PDPA-së, Hafizullah Amin. Zëvendësimi i Taraki-t nga Amin i vuri Khalqistët në një avantazh kundër Parçamitëve, ndërkohë që përkeqësoi shumë marrëdhëniet e Afganistanit me Bashkimin Sovjetik. Me frikën në rritje se Amin po planifikonte të bashkonte Afganistanin me Shtetet e Bashkuara, udhëheqësi sovjetik Leonid Brezhnev udhëhoqi qeverinë e tij për të vendosur ushtrinë e 40-të brenda Afganistanit më 24 dhjetor 1979. Me të mbërritur në kryeqytetin e Kabulit, kontingjenti ushtarak sovjetik sulmoi Pallatin Taxhbeg dhe vrau Amin, duke instaluar më pas Babrak Karmal të lidhur me Parçamite si udhëheqësin e ri pro-sovjetik të Afganistanit. Vendimi i Bashkimit Sovjetik për të ndërhyrë drejtpërdrejt në Afganistan bazohej në Doktrinën e Brezhnjevit.

Trupat sovjetike pushtuan qytetet kryesore të Afganistanit dhe të gjitha arteriet kryesore të komunikimit, ndërsa muxhahedinët zhvilluan luftë guerile në grupe të vogla në 80% të vendit që nuk i nënshtrohej kontrollit të pakontestueshëm sovjetik – pothuajse ekskluzivisht duke përfshirë terrenin e thyer malor të fshatit. Përveç vendosjes së miliona minave tokësore në të gjithë Afganistanin, sovjetikët përdorën fuqinë e tyre ajrore për t'u marrë ashpër si me rebelët ashtu edhe me civilët, duke rrafshuar fshatrat për t'u mohuar muxhahedinëve një strehë të sigurt dhe duke shkatërruar kanalet jetike të ujitjes.

Sanksione dhe embargo të shumta u vendosën ndaj Bashkimit Sovjetik nga komuniteti ndërkombëtar pas vendosjes. Ndërsa tensionet dypalëshe u rritën, Shtetet e Bashkuara filluan bojkotin e Lojërave Olimpike Verore 1980 dhe Bashkimi Sovjetik më vonë nisi bojkotin e Lojërave Olimpike Verore të 1984, me të dyja palët që udhëhoqën një numër vendesh që të tërhiqen nga pjesëmarrja në ngjarjet në Moskë dhe Los Anxhelos, respektivisht.

Qeveria sovjetike fillimisht kishte planifikuar të siguronte me shpejtësi qytetet dhe rrjetet rrugore të Afganistanit, të stabilizonte qeverinë e PDPA-së nën besnik Karmalin dhe të tërhiqte të gjitha forcat e tyre ushtarake në një hark kohor prej gjashtë muajsh deri në një vit. Megjithatë, ata u ndeshën me rezistencë të ashpër nga guerilët afganë dhe përjetuan vështirësi të mëdha operacionale në terrenin e thyer malor. Nga mesi i viteve 1980, prania ushtarake sovjetike në Afganistan ishte rritur në rreth 115,000 trupa dhe luftimet në të gjithë vendin u intensifikuan; ndërlikimi i përpjekjeve të luftës i shkaktoi gradualisht një kosto të lartë Bashkimit Sovjetik pasi burimet ushtarake, ekonomike dhe politike u shteruan gjithnjë e më shumë.

Nga mesi i vitit 1987, udhëheqësi reformist sovjetik Mikhail Gorbaçev njoftoi se ushtria sovjetike do të fillonte një tërheqje të plotë nga Afganistani, pas një serie takimesh me qeverinë afgane që përshkruan një politikë të "Pajtimit Kombëtar" për vendin. Vala përfundimtare e shkëputjes filloi më 15 maj 1988 dhe më 15 shkurt 1989, kolona e fundit ushtarake sovjetike që pushtonte Afganistanin kaloi në SSR-në e Uzbekistanit. Me mbështetjen e vazhdueshme të jashtme sovjetike, qeveria e PDPA-së ndoqi një përpjekje të vetme luftarake kundër muxhahedinëve dhe konflikti evoluoi në Luftën Civile afgane. Megjithatë, qeveria thellësisht jopopullore afgane humbi të gjithë mbështetjen pasi vetë Bashkimi Sovjetik u shemb në 1991, duke çuar në përmbysjen e Republikës Demokratike të PDPA-së në duart e muxhahidëve në 1992.

Për shkak të kohëzgjatjes së Luftës Sovjetike-Afgane, ajo është referuar ndonjëherë si "Lufta e Vietnamit e Bashkimit Sovjetik" ose si "Kurthi i Ariut" nga burime nga bota perëndimore. Ajo ka lënë një trashëgimi të përzier në vendet post-sovjetike si dhe në Afganistan. Për më tepër, mbështetja amerikane për muxhahidinët në Afganistan gjatë konfliktit mendohet se ka kontribuar në një "goditje" të pasojave të paqëllimta kundër interesave amerikane (p.sh., sulmet e 11 shtatorit), të cilat përfundimisht çuan në luftën e Shteteve të Bashkuara në Afganistan nga 2001 deri në vitin 2021. Lufta pati ndikime të qëndrueshme edhe në Pakistan.

## Shiko edhe 
## Referime