Fjalimi Mortor i Perikliut

[parapamje|300x300px| Fjalimi Mortor i Perikliut (*Perikles hält die Leichenrede*) nga [Philipp Foltz (1852) ]]
"**Fjalimi Mortor i Perikliut**" është një fjalim i famshëm nga *Historia e Luftës së Peloponezit* e Tukididit.  Fjalimi mendohet të jetë mbajtur nga Perikliu, një politikan i shquar athinas, në fund të vitit të parë të Luftës së Peloponezit (431–404 pr.K.)  si pjesë e varrimit publik vjetor për të rënët në luftë.

## Sfondi 
Në fund të shekullit V para Krishtit, në Athinën e Lashtë ishte bërë një praktikë e vendosur mbajtja e një varrimi publik në nder të të gjithë atyre që kishin rënë në luftë.  Mbetjet e të rënëve  liheshin në një tendë për tre ditë, që njerëzit të kishin mundësi të sillnin ofertat e tyre. Më pas zhvillohej një procesion mortor, ku dhjetë arkivole prej selvie mbanin mbetjet, nga një për secilën prej fiseve athinase, dhe një arkivol i njëmbëdhjetë lihej bosh, simbolikisht, për ata që mungonin ose trupat e të cilëve nuk ishin gjetur. Së fundmi, ata varroseshin në një varrezë publike (në Kerameikos). Pjesa e fundit e ceremonisë ishte një fjalim i mbajtur nga një qytetar i shquar athinas, i përzgjedhur nga shteti.

Disa fjalime mortore nga Athina klasike janë ruajtur deri më sot, dhe duket se e mbështesin pohimin e Tukididit se kjo ishte një praktikë e rregullt e zakoneve funerare athinase gjatë kohës së luftës. 

*Fjalimi Mortor* është regjistruar nga Tukididi në librin e dytë të veprës së tij të famshme *Historia e Luftës së Peloponezit*. Edhe pse Tukididi e paraqet fjalimin në vetën e parë, sikur të ishte një regjistrim fjalë për fjalë i asaj që tha Perikliu, ka pak dyshim se ai e ka redaktuar atë – të paktën në një farë mase. Qysh në fillim të veprës së tij, Tukididi deklaron se fjalimet që paraqet nuk janë transkriptime të sakta, por synojnë të përfaqësojnë idetë kryesore të asaj që është thënë dhe atë që, sipas tij, “ishte e nevojshme për situatën”. Mund të jemi mjaftueshëm të sigurt që Perikliu mbajti një fjalim në fund të vitit të parë të luftës, por nuk ka konsensus se në çfarë shkalle versioni i Tukididit i ngjan fjalimit të vërtetë të Perikliut.Një faktor tjetër konfuz është se dihet që Perikli mbajti një fjalim tjetër mortor në vitin 440 para Krishtit gjatë Luftës së Samiut.  Është e mundur që elementë nga të dy fjalimet të jenë përfshirë në versionin e Tukididit. Megjithatë, Tukididi ishte shumë i kujdesshëm në dokumentimin e tij dhe gjithmonë shënonte nivelin e sigurisë së burimeve të tij. Në mënyrë domethënëse, ai nis rrëfimin e fjalimit me fjalët: "Περικλῆς ὁ Ξανθίππου… ἔλεγε τοιάδε", që do të thotë "Perikli, djali i Ksantipos, foli *kështu*". Nëse do ta kishte cituar fjalimin fjalë për fjalë, ai do të kishte shkruar "τάδε" ("këto fjalë") në vend të "τοιάδε" ("këso fjalësh" ose "fjalë të tilla"). Edhe autorësia e *Fjalimit Mortor* nuk është e sigurtë; Platoni në *Menekseni* i atribuon autorësinë shoqes së Perikliut, Aspazisë. 

## Përmbajtja e fjalimit 
Fjalimi Mortor ka rëndësi të veçantë sepse dallon nga forma e zakonshme e fjalimeve funerare athinase.  David Cartwright e përshkruan atë si "një lavdërim i Athinës vetë...".  Fjalimi lavdëron arritjet e Athinës dhe është dizajnuar për të ndezur frymën e një shteti që ende është në luftë.

### Proemi (2.35) 
Fjalimi fillon duke lavdëruar zakonet e varrimit publik për të rënët, por kritikon futjen e fjalimit, duke argumentuar se "reputacionet e shumë burrave të guximshëm" nuk duhet të "rrezikohen në gojën e një individi të vetëm".  Perikli thotë se folësi i fjalimit ka një detyrë të pamundur: të kënaqë shokët e të rënëve, të cilët dëshirojnë që veprat e tyre të madhërohen, ndërsa të gjithë të tjerët mund të ndjejnë xhelozi dhe të dyshojnë për ekzagjerim. 

### Lavdërimi i të rënëve në luftë (2.36–2.42) 
Perikli fillon duke lavdëruar të rënët, ashtu si dhe fjalimet tjera funerare athinase, duke treguar respekt për paraardhësit e athinasve të sotëm (2.36.1 – 2.36.3), dhe përmend shkurtimisht fitimin e perandorisë.

Në këtë pikë, megjithatë, Perikli largohet në mënyrë dramatike nga shembulli i fjalimeve të tjera funerare athinase dhe anashkalon arritjet e mëdha ushtarake të së kaluarës së Athinës: "Ajo pjesë e historisë sonë që tregon për fitoret ushtarake që na dhanë posedimet tona, ose për guximin e shpejtë me të cilin ne apo të parët tanë i ndalëm sulmet helene apo të huaja, është një temë shumë e njohur për dëgjuesit e mi, prandaj nuk do të ndalem aty."  Në vend të kësaj, Perikli propozon të fokusohet te "rruga që na çoi në këtë pozicion, forma e qeverisjes nën të cilën u rrit madhështia jonë, dhe zakonet kombëtare nga të cilat ajo lindi".  Perikli lavdëronte Athinën për veçoritë që e dallonin nga fqinjët, si demokracia e saj, duke theksuar se besimi i drejtë i vihej qytetarëve dhe jo vetëm sistemit apo politikave të qytetit. Qytetarët gëzonin një liri që ishte e ndryshme nga ajo e armikut të tyre, Lakedemonët.  Ai i konsideronte ushtarët që dhanë jetën si plotësisht të merituar për nder dhe, nëse dikush dyshonte, duhej të shikonte momentet e tyre të fundit kur flijuan jetën për atdheun — një fakt që nuk duhej të linte asnjë dyshim në mendjen e skeptikut.  por gjithashtu lidhet me sjelljen e zakonshme të grave si vajtuese në funerale private. 

### Epilogu (2.46) 
Perikli përfundon me një epilog të shkurtër, duke i kujtuar audiencës vështirësinë e detyrës për të folur për të vdekurit. Më pas, audienca shpërndahet.

## Gjuha dhe përkthimet 
Gjuha greke e Tukididit është famëkeqisht e vështirë, por gjuha e *Fjalimit Mortor të Periklit* konsiderohet nga shumë të jetë pjesa më e vështirë dhe virtuozë në *Histori të Luftës Peloponeze*.  Fjalimi është i mbushur me mjete retorike, si antiteza, anakolutoni, asindetoni, anastrofa, hiperbatoja dhe të tjera; më i famshmi është pasimi i shpejtë i fjalëve proparoksitone që fillojnë me *e* ("τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ' ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες" [duke gjykuar guximin lirinë dhe liria lumturinë]) në kulmin e fjalimit (43.4). Stili është qëllimisht i përpunuar, në përputhje me preferencën stilistike të sofistëve. Ekzistojnë disa përkthime të ndryshme në anglisht të këtij fjalimi.

Peter Aston shkroi një version koral të titulluar *Kështu dhanë trupat e tyre*,  i publikuar në vitin 1976. 

## Krahasimi me Fjalimin e Getisburgut 
Ekspertët amerikanë të Luftës Civile, Louis Warren dhe Garry Wills, kanë analizuar ngjashmëritë midis fjalimit mortor të Periklit dhe të famshmit Fjalim të Getisburgut të Abraham Linkolnit.     Fjalimi i Linkolnit, ashtu si ai i Perikliut:

* Fillon me nderimin e të parëve të respektuar: "Tetëdhjetë e shtatë vjet më parë, baballarët tanë sollën në këtë kontinent..."
* Lavdëron veçantinë e përkushtimit të Shtetit ndaj demokracisë: "...një komb të ri, i lindur në liri dhe i përkushtuar ndaj parimit që të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë... qeveri e popullit, nga populli dhe për popullin..."
* Përmend vështirësitë që ka folësi në një rast të tillë, "...ne nuk mund ta përkushtojmë, nuk mund ta shenjtërojmë, nuk mund ta bekojmë këtë tokë"
* I nxit të mbijetuarit të ndjekin shembullin e të vdekurve, "Ne të gjallët duhet të jemi të përkushtuar këtu për detyrën e madhe që kemi përpara"
* Kontraston fuqinë e fjalëve dhe veprave, "Burra të guximshëm, të gjallë e të vdekur, që luftuan këtu, e kanë shenjtëruar këtë vend, shumë më tepër se sa mund të shtojmë apo ulim ne... Bota do ta harrojë atë që themi këtu, por kurrë nuk do ta harrojë atë që ata bënë." 

Nuk dihet me siguri nëse Linkolni u ndikua drejtpërdrejt nga fjalimi i Periklit në funeral. Wills nuk pretendon se Linkolni e mori atë si burim, megjithatë Edward Everett, i cili mbajti një oracion të gjatë në të njëjtën ceremoni në Getisburg, filloi duke përmendur "shembullin athinas". 

## Shënime 
## Referime