Dialekti i Rekës së Epërme

**Dialekti i Rekës së Epërme** është anëtar i nëngrupit më të gjerë të dialektit Geg në veri të gjuhës shqipe të folur nga shqiptarët e veriut. Folësit e dialektit janë kryesisht të vendosur brenda territorit të nën-rajonit të Rekës së Epërme në Maqedoninë veri-perëndimore. Për shkak të izolimit gjeografik të rajonit të Rekës së Epërme, dialekti i Rekës së Epërme ka zhvilluar edhe veçori gjuhësore që e dallojnë atë nga varietetet e tjera të shqipes. Brenda dialekteve të Gegëve, dialekti i Reka së Epërme klasifikohet si një dialekt Geg qendror, së bashku me dialektet e rajoneve të Krujës, Matit dhe Dibrës.

## Karakteristikat gjuhësore 
### Fonologjia 
Dialekti i Rekës së Epërme përmban karakteristika fonologjike dhe morfologjike që janë unike të folësve në gjuhën shqipe në pjesën e sipërme të Rekës. Për shembull, letra shqiptare q (në standardin shqiptar, / c /) shpesh shprehet si zë i fortë në disa dialekteve të veriut është artikuluar si një zë i butë [në zërin e Epërme] Ndryshe nga dialektet e Shqipërisë së Veriut, të cilat kryesisht shqiptojnë karakteret shqiptare gj (/ ɟ /) si një tingull i fortë xh (/ d͡ʒ /), në Reklamën e Epërme është herë e dhënë si një tingull i butë gjini (/ ɟ /), Dialekte të shqiptarëve të jugut. Grupi dj (dj djathë) si në djathë (djathë) zëvendësohet gjithashtu për një zë gj (dmth * gjathë) në raste të caktuara. Zëri a (shpesh një schwa: ë në shqip standard) me fjalë si baballak zëvendësohet gjithashtu në kohë për o (dmth. Baballoku) kur në formë të caktuar.

## Edukimi dhe literatura 
Shembulli më i hershëm i njohur i dialektit shqiptar të Rekës së Epërme, i cili punohet me shkrim, është nga një mbishkrim me gurë themeli në varrezat ortodokse të shkruara në shkrimin cirilik në Duf, i cili daton nga 1889. Ndërsa një punë etnografike e Bajazid Elmaz Doda nga Štirovica me titull Albanisches Bauerleben im oberen Rekatal bei Dibra (Shqipëria) në Shqipërinë e Luginës së Re të Epërme pranë Dibrës (Maqedoni) u përfundua në vitin 1914. Ai përmban informata për kulturën, zakonet, gjuhën dhe aspektet e tjera të jetës së Rekes së Epërme gjatë periudhës së vonshme osmane. Shembulli i parë i dëshmuar i letërsisë shqipe që është i pranishëm në Rekën e Epërme është një tekst evangjelik i gjuhës shqipe të shekullit të XIX (Dhiata e Re) e shkruar në alfabetin grek të mbajtur në një kishë në fshatin Duf. Gjatë epokës monarkiste jugosllave, shkollimi u bë në gjuhën serbe dhe asnjë nuk ekzistonte në shqip.

## Përdorimi i gjuhës 
Duke filluar në vitet 1950, shqiptarët në Rekën e Epërme u detyruan të dërgonin fëmijët e tyre në shkollë në gjuhën maqedonase me qëllim të asimilimit të tyre. Është raportuar se gjatë asaj periudhe, shumë fëmijë shqiptarë bërtitën kur u kthyen në shtëpi nga shkolla dhe u përpoqën të refuzonin të merrnin pjesë, sepse nuk e kuptonin gjuhën.

Shumica e banorëve të Rekës së Epërme nuk kanë komandën e plotë të regjistrave më të lartë të gjuhës shqipe, pasi që niveli më i lartë i gjuhës shqipe mbetet i panjohur për ta. Në vend të kësaj, fjalët maqedonase përdoren, posaçërisht për sendet moderne shtëpiake ose caktimin e koncepteve të caktuara moderne.

Në kohët bashkëkohore ka gra të moshuara të Rekës të Epërme që ende kanë njohuri të gjuhës serbe, megjithëse jo maqedonase. Nga popullata ortodokse që ende banon në Rekën e Epërme , në kuptim të fjalës së përditshme kryesisht flasin shqip në mesin e tyre dhe madje edhe të rinjtë. Leximi dhe shkrimi në gjuhën maqedonase njihet nga popullata, me të rinjtë që e përdorin atë, ndërsa shkathtësitë e shkrim-leximit në shqip nga të gjitha grupmoshat nuk ekzistojnë. Pjesa më e madhe e popullsisë ortodokse nga Reka e Epërme që jeton jashtë rajonit ka njohuri në gjuhën shqipe si në zonat e ish-Jugosllavisë.

## Shiko edhe 
* Dialektet e gjuhës shqipe
* Kultura e Rekës së Epërme

## Burimet