Arbëreshët e Sicilisë

**Arbëreshët e Sicilisë** (italisht: *Arbëreshë di Sicilia*), të njohur edhe si **Shqiptarët e Sicilisë,** ose **sikulo-shqiptarët**, janë një popullsi etnike shqiptare e rajonit sicilian, pjesë e pakicës etno- gjuhësore shqiptare të Italisë. Shqiptarët e Sicilisë kanë një histori, një trashëgimi dhe një identitet të njëjtë me atë të shqiptarëve të kontinentit.

Ata vijnë nga Shqipëria dhe nga rajone të ndryshme shqipfolëse të Gadishullit Ballkanik, territore të cilat sot përfshihen në shtetet aktuale të Greqisë, Maqedonisë së Veriut, Kosovës, Serbisë dhe Malit të Zi. Diaspora shqiptare preku qendra të ndryshme në ishull, nga shekulli i 15-të deri në shekullin e 18-të. Popullsia shqiptare e Italisë u vendos në mërgim në këto treva pas vdekjes së heroit kombëtar Giorgio Castriota Scanderbeg, i cili kishte zmbrapsur Perandorinë Osmane për dy dekada, dhe për t'i shpëtuar dominimit turko-musliman. Që atëherë, Sikulo-Shqiptarët kanë jetuar në disa qendra në brendësi të Sicilisë perëndimore, midis maleve Sicani dhe maleve Hora e Arbëreshëve, në qytetin metropolitane të Palermos. Ka shumë shqipfolës që banojnë në vetë qytetin e Palermos.

Zonat e këtyre komuniteteve quhen tradicionalisht *Shqipëria e Sicilisë* ose *Sicilia Shqiptare*, prandaj shprehjet ende në përdorim edhe sot e "kolonive shqiptare të Siçilisë", "komunave shqiptare të Siçilisë", "qyteteve shqiptare të Siçilisë" dhe “Gjuha shqipe e Siçilisë”. Në gjuhën e tyre *Arbëria* është emri që përcakton "kombin" e tyre të përhapur në të gjithë ishullin dhe pjesën tjetër të Italisë jugore. Shqiptarët e Siçilisë flasin një variant të shqipes, të njohur si *arbërishtja*.

Përgjithësisht ata rithemeluan plotësisht fshatrat e tyre pranë kështjellave dhe familjeve të braktisura dhe të shpopulluara totalisht për një kohë të gjatë (p.sh. Munxifsi), në raste të tjera ndërtuan krejtësisht të reja (p.sh. Hora e Arbëreshëve). Në Siçili, ashtu si në kontinent, *arbëreshët* ruajtën sistemin e tyre politik, fetar, por edhe gjuhësor e kulturor, duke ruajtur një farë autonomie nga territori përreth. Italo-shqiptarët, si kontinentalë ashtu edhe ishullorë, edhe pse të vendosur gjeografikisht në vende të ndryshme, pranojnë se ata janë me origjinë të një prejardhjeje dhe e përdorin për ta përcaktuar veten *si gjaku i shprishur*, një term që përdoret për të përcaktuar vëllazërinë dhe përkatësinë e një populli të vetëm, atij shqiptar, i cili u përhap si në Itali ashtu edhe në mbarë botën.

Gjatë shekujve ata kanë arritur të ruajnë dhe zhvillojnë identitetin e tyre shqiptar falë kokëfortësisë së tyre dhe rolit kulturor që kanë luajtur institutet e tyre fetare të ritit bizantin (ose grek). Shqiptarët e Siçilisë përbëjnë Kishën Katolike Italo-Shqiptare, e cila Eparkia e Hora e Arbëreshëve përfaqëson një nga tre selitë kishtare; dhe është përgjegjëse për popullsinë *arbëreshe* që ruajnë në masë të madhe ritin lindor. Ka një vitalitet të fortë kulturor te shqiptarët sicilianë dhe një vendosmëri të patundur për të mbrojtur trashëgiminë që Etërit e tyre kanë mundur të mbrojnë dhe përcjellin gjatë këtyre pesë shekujve të përhershëm në Siçili.

## Etnonimi 
, Krujë (Shqipëri)]]
]]

Popullsia shqiptare e Siçilisë, ashtu si italo-shqiptarët e kontinentit, e quan veten ose e përkufizon veten *si arbëreshë* në gjuhën amtare shqipe me të cilën e njohin veten, etnonim ky që saktësisht do të thotë shqiptar. Ndonjëherë, ata janë quajtur gabimisht latinët, katolikët sicilianë të ritit romak apo latin, me pseudonimin "greko-shqiptarë" apo edhe thjesht "grekë", për shkak të përkatësisë së tyre fetare në ritin bizantin, në të kaluarën e njohur si "riti grek" (kur ngatërrohet me popullin grek nga "latinët"/romakët për shkak të gjuhës greke të përdorur në ritin e pretenduar bizantin ose më së shumti për të treguar përkatësinë në aspektin fetar të këtij të fundit, greqisht/orientale dhe jo-romake/perëndimore). përgjigja e menjëhershme e të cilit nga shqiptarët ishte: *Derr e litì, mos i vurë ndë shpì se të çajën poçe e kuzi*. Italo-shqiptarët në fakt i quajnë *litì* (latinë) të huajt dhe familjet që vijnë nga qytetet siciliane.

Edhe pse sipas disa studimeve, në veçanti *arbëreshët* nga Kundisa (Kontesha), ata do të shfaqnin një komponent gjenetik të ngjashëm me atë të grekëve modernë, fakti shpjegohet lehtësisht nga numri i madh i grekëve arvanitas ose me origjinë të tillë në Greqinë e sotme dhe se në fakt disa nga kolonët e mërguar në këtë qytet pas vitit 1521 ishin rreth njëqind familje arvanite të ardhur nga Andro, një ishull tashmë i populluar nga popullsitë shqiptare (*arbërorë*).

Para pushtimit të Mbretërisë së Shqipërisë nga Perandoria Osmane (1478) deri në shekullin e 18, populli shqiptar identifikohej me emrin *arbëreshë* ose *arbërorë*, me origjinë nga termi *Arbër/Arbëri*  me të cilin identifikohej kombi shqiptar, dhe ato u treguan nga bizantinët me emrin *arbanon*, *alβανοί* ose *aλβανῖται* në greqisht, *albanenses* ose *arbanenses* në latinisht.

Pas pushtimit turk, rënies së Perandorisë Bizantine dhe Principatave Shqiptare, shumë shqiptarë, për liri dhe për t'i shpëtuar zgjedhës turko-osmane, mbërritën në Itali. Që atëherë, në diasporë, ata vazhduan të identifikoheshin si *arbëreshë*, ndryshe nga vëllezërit e tyre nga Shqipëria, të cilët morën etnonimin *shqiptarë* (nga "shqip", ose ata që "shqiptojnë, flasin mirë [shqip]"), megjithëse emërtimi fillimisht me rrënjën *arbër* ose *arben,* mbijeton ende, megjithëse pak i përdorur, te shqiptarët katolikë të veriut. (Këndojnë *arbëreshe* mashkullore, *arbëreshe* pl. mashkullore, *arbëreshe* këndojnë. dhe pl. femërore, nga e cila kemi fjalën *Arbëria*).

## Shpërndarja gjeografike 
Shqiptarët e Siçilisë janë ata të vendosur më në jug të vendbanimeve italo-shqiptare dhe gjeografikisht më të largët nga Shqipëria dhe Ballkani.

Komuniteti përbëhet nga pesë qendra, të gjitha në provincën e Palermos, megjithatë vetëm tre qytete e kanë ruajtur gjuhën (Kontesha, Hora e Arbëreshëve dhe Santa Cristina Gela), ndërsa në dy të tjerat gjuha dhe kultura origjinale janë zhdukur. duke u asimiluar kulturalisht nga ajo përreth dhe për rrjedhojë e karakterizuar nga një trashëgimi e shënuar historike dhe kulturore *arbëreshe* (Munxifsi/*Munxifsi* dhe Palazzo Adriano/*Pallaci*). Megjithatë, në bashkësitë e sipërpërmendura është ruajtur riti bizantin, një element fetar dhe etnik që të kujton origjinën shqiptare.

Prej disa kohësh, komunitete të tjera të fondacionit shqiptar, si Biancavilla, Bronte dhe San Michele di Ganzaria në provincën e Katanias dhe Sant'Angelo Muxaro në provincën e Agrigento-s, kanë humbur gjuhën, kulturën dhe ritet fetare.

Komunitetet shqiptare të Siçilisë kanë nomenklaturë të dyfishtë zyrtare: në shqip dhe në italisht. Në disa raste ka emërtime jozyrtare në dialekt, të përdorura thjesht nga individë *joarbëreshë*.

Një komunitet i madh *arbëreshësh*, 15,000 të pagëzuar të regjistruar në Famullinë Italo-Shqiptare të San Nicolò dei Greci alla Martorana, jeton në qytetin e Palermos. Në pjesën tjetër të botës, pas migrimeve të shekullit të 20-të në vende si Kanadaja, Shtetet e Bashkuara, Argjentina dhe Brazili, ka komunitete të forta që mbajnë gjallë gjuhën dhe traditat shqiptare.

### Komunitetet shqiptare të Siçilisë 
#### Komunitet me origjinë shqiptare të ritit bizantin 
Komunitetet Munxifsi dhe Palazzo Adriano, në provincën e Palermos, duhet të konsiderohen si një rast i veçantë, pasi, pavarësisht se kanë humbur gjuhën shqipe dhe zakonet origjinale, kanë ruajtur ritin greko-bizantin, një shtyllë e veçantë - së bashku me dhe zakonet - të identitetit shqiptar të diasporës. Në disa raste familjare është ruajtur memoria historike dhe ndjenja e përkatësisë me Shqipërinë dhe popullin *arbëresh* shqiptar.

Me mungesën e diversitetit gjuhësor, identiteti etnik shqiptar perceptohet në diversitetin liturgjik. Historia e popullit të saj ka lënë shenja të prekshme në monumentet dhe veprat e artit që zbukurojnë dy qendrat dhe në ngjarjet tradicionale fetare. Sot ka bashkëprezencë të dy popujve, shqiptarit (për sicilianët "greku", ose bizanti [riti], *arbëreshi* në shqip) dhe siciliani (për shqiptarët "latini", *litiri* në shqip) të cilët. bashkëjetojnë në mënyrë paqësore, megjithëse deri vonë ajo çoi në përplasje të ashpra etniko-fetare.

##### Komunitete të tjera me origjinë shqiptare 
Biancavilla, Bronte, San Michele di Ganzaria (CT) dhe Sant'Angelo Muxaro (AG) u themeluan nga mërgimtarët shqiptarë, por i humbën karakteristikat e tyre etno-gjuhësore shumë herët (rreth shekullit të 17-të).

### Emigracioni shqiptar në komunitetet shqiptare të Siçilisë 
[parapamje|150x150px| Tifozët [Shqiptarët|shqiptarë (*arbëreshë* dhe *shqiptarë*) në Palermo, për ndeshjen Itali-Shqipëri 2017]]
Me rënien e regjimit komunist në Shqipëri (1990), një komunitet i lulëzuar shqiptar me emigracion shumë të kohëve të fundit bashkëjeton dhe është i integruar mirë në strukturën shoqërore të komuniteteve siciliane-shqiptare (në Kontesha, Munxifsi, Santa Cristina Gela, Hora e Arbëreshëve në veçanti), me krijimin e një bashkësie *arbëreshësh* që mbledh brenda saj një bërthamë të rrënjosur të *shqiptarëve*.

Ndërmjet viteve 1997 dhe 2002 Komuna dhe Eparkia e Hora e Arbëreshëve mirëpritën dhe ndihmuan shqiptarët e Kosovës të prekur nga lufta. Akoma sot janë transferimet e familjeve shqiptare nga Shqipëria në komunitetet shqiptare të Siçilisë, rastet e martesave mes *arbëreshëve* dhe *shqiptarëve* dhe konvertimet në krishterim.

## Historia 
majtas|parapamje| Imazhi i nderuar i Hodegetria, i sjellë nga Shqipëria në shekullin e 15-të nga mërgimtarët shqiptarë në Hora e Arbëreshëve (kopje)

Pas vitit 1468, viti i vdekjes së Giorgio Castriota Skënderbeut, filloi disfata e rezistencës shqiptare, e cila kishte luftuar ashpër pushtimin osman. Në mënyrë masive, një shpërngulje e madhe bëri që shumë mërgimtarë shqiptarë të vendosen në Itali, si në Mbretërinë e Napolit ashtu edhe në Mbretërinë e Siçilisë. Pushtimi i Gadishullit Ballkanik nga turqit osmanë në shekullin e 15 detyroi shumë familje të kërkonin strehim në brigjet e afërta të Siçilisë dhe Italisë jugore.

Me shpërnguljet nga Shqipëria në vitet 1448, 1461, 1468, 1478, 1482, 1491 dhe 1534, që hapi të ashtuquajturën diasporë të popullit shqiptar, një valë e mëtejshme shpërnguljeje nga trevat e banuara me shqiptarë (ata që sot quhen arvanitët e Greqisë) të zonës veneciane të Moreas, ka ndodhur ndërmjet viteve1500 dhe 1534 (kjo shpjegon se si *arbëreshët* e Siçilisë - veçanërisht në Kontesha, destinacioni nga viti 1521 i eksodit të rreth njëqind familjeve *arbërore* nga ishulli Andros tregojnë një komponent gjenetik që i atribuohet Greqisë së sotme, siç është të përbashkëta për ato popullsi greqishtfolëse me origjinë *arvanitase*).

Shumë të punësuar si mercenarë nga Republika e Venedikut, arbëreshët iu desh të evakuonin kolonitë e Peloponezit me ndihmën e trupave të Karlit V, sërish për shkak të pushtimit të vazhdueshëm turk. Karli V i vendosi këta ushtarë në Italinë jugore, për të forcuar mbrojtjen e saj kundër kërcënimit të osmanëve. Pasi u vendosën në fshatra të izoluar (që u lejuan të ruanin identitetin dhe kulturën e tyre të pandryshuar deri më sot), arbëreshët tradicionalisht u bënë ushtarë të Mbretërisë së Napolit, Mbretërisë së Siçilisë dhe Republikës së Venedikut, nga luftërat fetare midis të krishterëve dhe myslimanëve. deri në pushtimin e Napoleonit.
[parapamje| I nderuari At [Gjergji Guxeta|Giorgio Guzzetta (1682 – 1756) punoi me zell për të mbrojtur ritin dhe identitetin e tij.]]
Të mërguarit shqiptarë, të ardhur nga Lindja e Krishterë, ishin me traditë ortodokse - të vendosur nën juridiksionin e patriarkanës ekumenike të Kostandinopojës - por mirënjohës për papatin, pasi ishin veteranë të Këshillit të Firences, i cili ribashkoi edhe një herë dy Kishat e Lindjes dhe Perëndimit. Për ca kohë pas mbërritjes së tyre, shqiptarët iu besuan Mitropolitit të Agrigentos, të emëruar nga Kryepeshkopi i Ohrit, me pëlqimin e Papës. Pas Koncilit të Trentit, bashkësitë shqiptare u vunë nën juridiksionin e peshkopëve vendas latinë, duke përcaktuar kështu një varfërim progresiv të traditës bizantine. Pikërisht në këto vite shumë vende shqiptare u detyruan të braktisin ritin bizantin. Sot shqiptarët e Italisë, arbëreshët, ruajnë traditën, strukturën dhe liturgjinë ortodokse, por janë në bashkësi me Papën. Gjuha e përdorur në liturgji është greqishtja, e përdorur kryesisht në rastet më solemne (që rrjedh nga tradita e lashtë e dobisë praktike, deri në shekullin e 15-të, sipas së cilës për Lindjen gjuha e përgjithshme për të gjithë popujt ishte greqishtja dhe për Latinisht), dhe shqip, zakonisht përdoret në komunitetet ku gjuha flitet ende.

Vala e migrimit nga Siçilia në Amerikë në vitet 1900-1910 bëri që popullsia e vendeve arbëreshe pothuajse të përgjysmohej dhe të vinte popullsinë në rrezik zhdukjeje kulturore, pavarësisht rivlerësimit të fundit.

## Gjuha 
majtas|parapamje| Tabelat e rrugës dygjuhëshe, në italisht dhe shqip, në Kontesha
majtas|parapamje| Tabelë dygjuhëshe në italisht dhe shqip në Santa Cristina Gela
parapamje| Tabelat e rrugës dygjuhëshe, italisht dhe shqip, në Hora e Arbëreshëve
Gjuha shqipe (gjuha arbëreshe) e folur nga komunitetet shqiptare në Siçili është varianti i shqipes *toskë* që flitet në Shqipërinë qendrore dhe jugore. Megjithatë gjuha e minoritetit arbëresh ka pësuar gjithnjë e më shumë ndryshime, për shkak të mediave të reja, ndikimit të italishtes dhe sot ajo përballet me rrezikun e vazhdueshëm të zhdukjes së saj gjuhësore, veçanërisht në komunën Kontesha.

Shqipja e folur në Siçili është e zakonshme me gjuhën e folur nga shqiptarët e tjerë në Itali (Abruzzo, Basilicata, Kalabria, Campania, Molise, Puglia), dhe një shqiptar nga Siçilia është në gjendje të komunikojë pa probleme me një tjetër nga një rajon tjetër, por nuk ka një gjuhë letrare arbëreshe të përbashkët për t'u rikthyer. Për shembull, nëse takohen dy italo-shqiptarë, një nga Siçilia dhe një nga Molise, në këtë rast secili prej tyre do të përdorë dialektin e vet. Sot nuk është më e rrallë që, për të zëvendësuar fjalë të paqena në shqipen e vjetër, të përdoret shqipja standarde e folur në Shqipëri dhe në trevat shqipfolëse të Ballkanit, si në Kosovë, Maqedoni, Greqi, Mal të Zi etj., siç kanë bërë studiuesit dhe gjuhëtarët në shekujt e mëparshëm (Demetrio Camarda, Nicolò Chetta, Nicola Figlia, Giuseppe Schirò, Gaetano Petrotta, Gjergji Schirò)

Duke filluar nga dekadat e para të pas Luftës së Dytë Botërore, me të njëjtin përshpejtim të italianizimit të Siçilisë, gjuha e komuniteteve shqiptare të Sicilisë u kërcënua seriozisht nga një proces i vazhdueshëm asimilimi dhe nga një kalim progresiv në diglosinë italo-arbëreshe me arbëreshët në një pozitë gjithnjë e më të varur. Për më tepër, presionet e forta homogjenizuese të vazhdueshme, të ushtruara nga globalizimi nëpërmjet sistemeve të reja të komunikimit teknologjik, janë bërë edhe më agresive me rreziqe të mëtejshme për mbijetesën e veçorive kulturore dhe gjuhësore të komunitetit arbëresh të Siçilisë.

Prandaj domosdoshmëria e një beteje kulturore gjithnjë e më kërkuese dhe të vazhdueshme. Një betejë që nisi në vitin 1950 me paraqitjen e projektligjit të parë për mësimin e gjuhës arbëreshe në shkollat fillore në komunat arbëreshe të Siçilisë.

Shqiptarët në Itali janë njohur nga shteti italian si pakicë etnike gjuhësore më 15.12.1999, bazuar në ligjin kuadër nr.482. Pra, vetëm kohët e fundit ka marrë njohje ligjore në nivel evropian, kombëtar dhe rajonal si pakicë gjuhësore, me mundësinë e mësimit të gjuhës shqipe në shkollat fillore dhe të mesme, përveç përdorimit zyrtar në ambientet e administratës publike, biblioteka, banka, etj..

Administrata bashkiake e Hora e Arbëreshëve prej dekadash ka përdorur sinjalistikën rrugore dhe dokumentet zyrtare në gjuhën shqipe krahas italishtes. Gjuha shqipe në këtë komunë është plotësisht e njohur dhe e përdorur si gjuhë zyrtare në administratën lokale dhe shkollat e detyrueshme, dhe historikisht është përdorur si gjuhë kryesore nga institucionet fetare.

Gjuha shqipe përdoret gjerësisht në komunitetet e Hora e Arbëreshëve dhe Kontesha edhe në radiot private (p.sh. Radio Hora, Radio Jona, Radio Kuntisa) dhe në disa revista e periodikë (p.sh. Fiala e t'In Zoti, Lajmtari i Arbëreshvet., Jeta Arbreshe, Bota Shqiptare, Biblos, Mirë Ditë).

### Shënime mbi gjuhën 
Ndër të folmet e tre vendeve shqipfolëse të Siçilisë, edhe pse jo të theksuara, ka variacione të vogla. Gjuha shqipe e folur në Santa Cristina Gela dhe Hora e Arbëreshëve është pothuajse identike, si nga ana e fjalorit dhe sintaksës, ashtu edhe e shqiptimit. Vlen të theksohen disa fjalë në një nga dy vendet, tashmë të harruara apo të zëvendësuara me një sinonim apo një italianizëm të papërshtatshëm, që ruhet më mirë. Ka ndryshime të mundshme midis dialekteve të këtyre dy qendrave dhe atij të Kontesha.

# Shqiptimi i "l": Shkronja "elle" në shqip ka të njëjtin tingull si "elle" italiane. Në të folmen e Hora e Arbëreshëve dhe S. Cristina Gela, ky tingull ruhet, si për shembull në fjalët "*lule*" (lule), "*kal*" (kalë), "*lis*" (lisi). Në fjalimin e Kontesha (si edhe në shumë qendra shqiptare të Kalabrisë) merr, megjithatë, një tingull që i përgjigjet italishtes "gl" në fjalët "aglio", "foglio", "paglia", dhe meqë në shqip. ky tingull është shkruar "*lj*", drejtshkrimi i saktë i fjalës shqipe "*lule*" në variantin Kontesha është "*ljulje*". Prandaj, meqë shqipja "*lj*" është e njëjtë me "gl" e italishtes: te Hora e Arbëreshëve dhe S. Cristina Gela do të thonë *lule, kal, mal, fjalë, dal, Palermë, ngul, gjel, lopa*; te Kontesha në vend *ljulje, kalj, malj, fjaljë, dalj, Paljermë, ngulj, gjelj, ljopa*.[parapamje|221x221px| Kënga/Himni " *O mburonjë e Shqipërisë* ", [Zef Skiroi|Giuseppe Schirò, *Këngë tradicionale dhe ese të tjera të kolonive shqiptare të Siçilisë*, Napoli 1907.]]
# Shqiptimi i "ll": Në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut dhe vende të tjera shqipfolëse të Ballkanit tingëllon si dyshja italiane "lle", si edhe në Kontesha, ndërsa në Hora e Arbëreshëve dhe Santa Cristina Gela merr një tingull guttural që nuk ka korrespondent në italisht. dhe është e vështirë të gjendet në ndonjë gjuhë tjetër në botë. Për këtë arsye është e vështirë të gjesh një shenjë që shpreh mirë tingullin e saj. Megjithatë, u ra dakord që nëse dikush dëshiron ta shkruajë këtë bashkëtingëllore në variantin e saj Hora e Arbëreshëve, të shkruhet me shenjën "gh" që e gjejmë te fjalët "*moghë*" (mollë), "*ghav*" (qortim). etj. Pra në Hora e Arbëreshëve do të thonë: *i hoghë, ghav, miegh, dhe dieghja, Saghia* (Rosalia), *baghë* (ballë); to Kontesha në vend: *i hollë, llav, miell, dhe diellja, Sallia, ballë*.

### Fjalët e urta dhe thëniet 
Ka shumë fjalë të urta dhe thënie nga kolonitë shqiptare të Siçilisë që përdorin ose emërtojnë banorët e saj, duke përfshirë:

* *Kuntisa Pisa, Pallaci Parrajsi, Sheshi një batì, Munxifsi varr i zì* (Kontesha Inferno, Palazzo Adriano Paradiso, Hora e Arbëreshëve an Abbey, varri i zi Munxifsi);
* *Kuntisjotët kljan, Munxifsjarët beljbësonjën/nanfarusjën, Pallacjotët bumbullisnjë, dhe Shesharët tronjën/rrojën.* (Të qajnë Contessioti, belbëzojnë Mezzojusari, bubullima Palazzioti dhe Betohet/live Pianoti) 

### Letërsia 
[majtas|parapamje| [Gavril Dara i Riu|Gabriele Dara Junior (1826 - 1885)]]
Marrëdhënia e *arbëreshëve* është e pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë dhe përkatëse në lindjen e gjuhës së shkruar e letrare shqipe. Historia e pakicës gjuhësore shqiptare në Itali, përfshirë atë në Siçili, paraqet karakteristika të veçanta dhe, në shumë aspekte, unike në krahasim me traditat gjuhësore-letrare të pakicave të tjera që ekzistojnë në Itali. Komunitetet shqiptare të Italisë kanë ruajtur një lidhje të ngushtë të brendshme me gjuhën dhe zakonet e tyre. Ndjenja e përkatësisë ndaj një komuniteti më të madh, edhe në dallim nga feja dhe zakonet, u çimentua para çdo gjëje nga bashkësia e gjuhës. Tradita gjuhësore-letrare *arbëreshe* gërshetohet kështu me historinë e gjuhës shqipe.
[parapamje| [Zef Skiroi|Giuseppe Schirò (1865 - 1927)]]
Letërsia *arbëreshe* lindi në çerekun e fundit të shekullit të 16-të, me botimin në Romë në Kolegjin Grek, nga Papa Luca Matranga (1567-1619), i Hora e Arbëreshëve, i përkthimit nga latinishtja në shqip të "kristiane". Doctrine" nga Jezuiti Diego Ladesma: *E Mbsuame e Chraesterae [E Mbësuame e Krështerë]* (1592).
majtas|parapamje| Cristina Gentile Mandalà (1856 - 1919)
Në shekujt XVII-XVIII vërehet një zgjim i përgjithshëm i jetës kulturore në komunitetet shqiptare, veçanërisht në Siçili; intelektualët, kryesisht me formim kishtar, filluan të interesohen për të kaluarën historike të atdheut, duke mbledhur dëshmi për folklorin e tyre, të dhëna dhe fakte në lidhje me traditat, zakonet dhe zakonet e tyre. Një dukuri tjetër e rëndësishme në këtë periudhë historike është lulëzimi, në fushën letrare, i poezisë popullore në formë dhe religjioze në frymëzim, e cila pavarësisht se nuk kishte pretendime artistike, u bë një zhanër shumë i përhapur dhe popullor dhe u bë pjesë e folklorit tradicional. Ata kujtojnë: babai Nilo Catalano (1637-1694) i Munxifsi-s, babai Giuseppe Niccolò Brancato (1675-1741) i Hora e Arbëreshëve, babai Giorgio Guzzetta (1682-1756) i Hora e Arbëreshëve, papasi Paolo Maria Parrino (116), Papa Nicolò Figlia (1693-1769) nga Munxifsi, Papa Nicola Chetta (1740-1803) i Kontesha.
[parapamje| Papas [Gaetano Petrotta (1882 - 1952)]]
Në shekullin e 19-të lulëzoi një letërsi me angazhim të madh politik e qytetar: Emmanuele Bidera (1784-1858), Mons. Giuseppe Crispi (1781-1859), autor i një prej monografive të para për gjuhën shqipe : "Kujtesa për gjuhën shqipe" (1831), Mons. Pietro Matranga (1807-1855), Gabriele Dara Junior (1826-1885) i Palazzo Adriano, autor i poemës epike "Kënga e sprasëme e Ballës" - L'Ultimo Canto di Bala" (1900), Giuseppe Spata (1828-19).), Francesco Crispi Glaviano (1852-1933), autor i poemes epike "Mbi Malin dhe Truntafilevet" - Sul Monte delle Rose (1963), Antonino Cuccia (1850-1938), Giuseppe Schirò (1865-1927), autor i "Rapsodie Nazionali" (1887), "Mili e Hajdhia" (1891), "Kënkat e luftës" - Këngët e betejës (1897), "Te dheu i huaj" - Në një vend të huaj (1900), "Këthimi" - Kthimi (1964), papas Demetrio Camarda (1821-1882), autor i Esesë mbi Gramatologjinë krahasuese të gjuhës shqipe (1864), Giuseppe Camarda (1831-1878).), Cristina Gentile Mandalà (1856-1919), Trifonio Guidera (1873-1936), Mgr. Paolo Schirò (1866-19419), babai Gaetano Petrotta (1882-1952), babai Nilo Borgia (1870-1942), babai Marco La Piana (1883-1958).

Lulëzon shumë edhe letërsia bashkëkohore italo-shqiptare në Siçili, nga vitet 1950 deri në ditët e sotme. Që nga periudha e pasluftës ka pasur një fokus gjithnjë në rritje në një zgjim kulturor dhe në valorizimin e pranisë shqiptare në Itali. Krahas prezencës së zakonshme të motivit të diasporës, ka motive të lidhura me aktualitetin dhe tema ekzistenciale me vlerë universale, të pranishme në mjedisin e jashtëm kulturor. Ndër më përfaqësueset janë: Kontesha Leonardo Lala *Narduci* (1906 – 2000), Hora e Arbëreshëve papas Gjergji Schirò (1907–1992), Giuseppe Schirò di Modica (1938-2020), Giuseppe Schirò di Maggio (194). 1955–2014), Giuseppina Demetra Schirò (1970), nga Santa Cristina Gela Zef Chiaramonte Musacchia (1946).

## Feja 
majtas|parapamje| Territori i Eparkisë së Hora e Arbëreshëve (katedralja dhe bashkëkatedralja në të zezë)
Që në fillim, *arbëreshët* e Siçilisë treguan besnikëri ndaj Selisë Apostolike, e cila megjithatë kishte probleme me njohjen e këtyre komuniteteve të ritit bizantin. Këto marrëdhënie të tensionuara me komunitetet katolike të ritit bizantin, ose ritit grek siç njihet më shumë në të kaluarën, i dhanë mundësinë Papa Klementit VIII të miratonte një udhëzim që kufizonte fort veprimtarinë fetare të italo-shqiptarëve (31 maj 1595). Masat u konfirmuan nga Papa Benedikti XIV me demin *Etsi pastoralis* të 26 majit 1742.
[parapamje| Një prift italo-shqiptar i ritit bizantin (i njohur me titullin shqip *zoti prifti* ose papas) duke bekuar [Veza e kuqe e Pashkës|vezët e kuqe të Pashkëve]]
Gjatë shekujve, shqiptarët e Siçilisë kanë arritur të ruajnë dhe zhvillojnë identitetin e tyre falë rolit kulturor që kanë luajtur institutet e tyre fetare të ritit bizantino-grek me qendër në Siçili: ndër më kryesorët, "Manastiri Bazilian" i Munxifsi (1608), "Oratori" për edukimin e priftërinjve beqarë (1716) dhe "Kolegji i Marisë" (1733) për trajnimin e të rejave. *arbëreshe*, këto si në Hora e Arbëreshëve, ashtu edhe "Seminari italo-shqiptar" i Palermos (1734).

Seminari i rëndësishëm italo-shqiptar i Palermos dha mundësinë për të formuar një kler *arbëresh* në vazhdën e traditës së tyre orientale, por në të njëjtën kohë besnik ndaj hierarkisë siciliane. Kjo punë e pajtimit u mbështet fuqishëm nga babai i nderuar Giorgio Guzzetta. Kisha vendase ka bërë gjithmonë bashkë italo-shqiptarë.

Megjithatë, për shkak të presionit të kishës latine dhe arsyeve rreptësisht personale, komuniteti i vogël i Santa Cristina Gela kaloi në ritin latin, duke ruajtur ritin origjinal bizantin vetëm në disa momente festive.

Më 26 tetor 1937 *Demi Apostolik Sedes* i Papa Piut XI shënoi ngritjen e Eparkisë së Piana dei Greci, me juridiksion mbi besimtarët e ritit bizantin të Siçilisë. Më 25 tetor 1941 eparkia mori emrin e saj aktual.

Eparkia e Hora e Arbëreshëve është një seli e Kishës Katolike Italo-Shqiptare të Ritit Lindor që i nënshtrohet Selisë së Shenjtë dhe i përket rajonit kishtar të Siçilisë. Eparkia iu besua administrimit apostolik të kryepeshkopëve të Palermos, nën ndihmën e një eparku (peshkopi) të brendshëm ndihmës deri në vitin 1967, kur qeverisej në mënyrë të pavarur nga ipeshkvi i parë.

Eparkia e Hora e Arbëreshëve përfshin komunat me origjinë shqiptare: Hora e Arbëreshëve, Kontesha, Munxifsi, Palazzo Adriano, Santa Cristina Gela, plus famullinë e San Nicolò dei Greci alla Martorana të Palermos për besimtarët italo-shqiptarë që banojnë në qytet..

Në vitin 2004 kishte 28.500 të pagëzuar nga 30.000 banorë. Që nga 19 qershori 2023, Kardinali Francesco Montenegro është administrator apostolik i Hora e Arbëreshëve.

### Nënndarje kishtare 
#### Eparkia e Hora e Arbëreshëve 
[majtas|parapamje|113x113px| Stema e [Eparkia e Horës së Arbëreshëvet|Eparkisë së Hora e Arbëreshëve]]
[parapamje| [Kryekisha e Horës së Arbëreshëve|Katedralja e Eparkisë]]

* Sicili, Provinca e Palermos:
** Hora e Arbëreshëve (Selia e Eparkisë), San Demetrio Megalomartire (Katedralja), S. Giorgio Megalomartire, SS. Maria Odigitria, S. Vito [e ritit latin, dikur bizantin], SS. Annunziata, Shën Antoni i Madh
** Kontesha Entellina, SS. Annunziata dhe S. Nicolò (Kisha Nënë), Maria SS. delle Grazie ose della Favara [e ritit latin, dikur bizantin], Maria SS. Mbretëresha e Botës
** Munxifsi, S. Nicolò di Mira (Kisha Nënë), Maria SS. Annunziata [e ritit latin, dikur bizantin]
** Palazzo Adriano, Maria SS. Assunta (Kisha Nënë), Maria Santissima del Lume [e ritit latin, dikur bizantin]
** Santa Cristina Gela, S. Cristina [e ritit latin, dikur bizantin]
** Palermo, S. Nicolò dei Greci alla Martorana (Bashkë-Katedralja).
## Shih edhe 
* Arbëreshët në Itali
* Letërsia arbëreshe
* Eparkia e Horës së Arbëreshëvet     
* Java e Shenjtë e Eparkisë së Horës së Arbëreshëve

## Referime