Holanda Habsburge

**Holanda Habsburge** (, , në latinisht e quajtur ) ishin pjesë të Vendeve të Ulta, që sundoheshin nga sovranë të Derës Habsburge të Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake. Ky sundim nisi në vitin 1482 dhe për Holandën Veriore përfundoi në vitin 1581, ndërsa për Holandën Jugore në vitin 1797. Sundimi filloi me vdekjen në vitin 1482 të Marisë së Burgundisë të Derës Valoi-Burgundi, e cila ishte sunduesja e Vendeve të Ulta dhe gruaja e perandorit të Romës së Shenjtë Gjermanike, Maksimiliani I i Austrisë. Nipi i tyre, perandori Karli V, lindi në Holandën Habsburge dhe e bëri Brukselin një nga kryeqytetet e tij.

## Historia
 (dhe Gjermania e Poshtme)]]
Karli V (1500–1558) kishte lindur dhe ishte rritur në qytetin flamand të Gentit; i cili fliste frëngjisht. Karli e shtriu territorin burgund me aneksimin e Turnait, Artois, Utrecht, Groningen dhe Guelders për të krijuar Shtatëmbëdhjetë Provincat. qytetet e rajonit tashmë ishin bashkuar nga paraardhësit burgundë të Karlit, por nominalisht ishin feude të Francës ose të Perandorisë së Shenjtë Romako-Gjermanike. Kur ai ishte i mitur, halla e tij Margareta u bë regjente e tij deri në vitin 1515. Franca hoqi dorë nga pretendimet e saj të vjetra mbi Flandrën në vitin 1528.

Nga vitit 1515 deri në vitin 1523, qeverisja e Karlit në Vendet e Ulta duhet të përballej me rrebelimin e fshatarëve frizianë (të drejtuar nga Pier Gerlofs Donia dhe Wijard Jelckama). Gelre u orvat të ndërtonte shtetin e saj në Holandën veri-lindore dhe Gjermaninë veri-perëndimore. Duke i munguar fondet në shekullin e XVI, Gelre i kishte rekrutuar ushtarët duke u lejuar plaçkitjen e tokave të armikut. Këta ushtarë ishin një kërcënim i madh për Holandën Habsburge, pasi ata plaçtikën e dhe Hagën.

-it Adriaan Florenszoon Boeyens, 1459–1523, ishte këshilltar i Karlit; në vitet e fundit të jetës ai do të bëhej papë si Adriani VI (1522–1523).]]
Dukët e Burgundesë përgjatë viteve nëpërmjet martesave të zgjuara, blerjeve dhe luftës, kishin marë kontrollin e Shtatëmbëdhjetë Provincave, që përbënin Vendet e Ulëta. Ato tashmë ishin Holanda Veriore, Holanda Jugore (tani Belgjika) në jug dhe Luksemburgu në jug-lindje. Të njohura si "Qarku Burgund", këto toka u vunë nën kontrollin e Familjes Habsburge.

Karli u bë sundues në vitin 1506, por në vitin 1515 ai u largua nga territori për tu bërë mbret i Spanjës dhe më vonë perandor i shenjtë gjermaniko-romak. Karli ia ktheu kontrollin regjentëve të tij (të afërm të tij të afërt) dhe në praktikë sundimi mbi Vendet e Ulëta u ushtrua nga spanjollët nën autoritetin e tij. Provincat kishin secila qeverinë dhe oborret e tyre, të kontrolluara nga fisnikëria vendore dhe traditat dhe të drejtat e ("liritë") që datonin prej shekujsh. Në mënyrë të ngjashme qytetet e shumta kishin qeveritë dhe të drejtat e tyre ligjore, zakonisht të kontrolluara nga tregtarët. Në krye të këtij rajoni spanjoll kishte imponuar një qeverisje disi qendrore, Pronat e Përgjithshme të Holandës, me zyrtarët dhe oborret e saj. Zyrtarët spanjollë të dërguar nga Karli i injoruan traditat dhe fisnikëria holandeze ashtu dhe zyrtarët vendorë, nxitën një ndjenjë nacionaliste anti-spanjolle, e cila çoi në Revoltën Holandeze. Me shfaqjen e Reformimit Protestant, Karli — tani perandor —ishte i vendosur ta shtypte Protestantizmin. Trazirat filluan në jug, të përqëndruara në metropolin e madh e të pasur të Antverpenit. Holanda ishte një njësi veçanërisht e pasur e Perandorisë Spanjolle, veçanërisht pas Traktatit të Cateau-Cambrésis të vitit 1559; ai do t’u jepte fund katër dekadave luftë midis Francës dhe Spanjës duke i lejuar Spanjës repozicionimin e ushtrisë së saj.

, 1466–1536, Roterdam humanist i Rilindjes, prift dhe teolog katolik, nga Hans Holbein i Riu, 1523]]
Në vitin 1548, Karli i dha Holandës statusin e një entiteti në të cilin shumë nga ligjet e Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake u bënë të vjetëruar. "Transaksioni i Augsburgut" krijoi Qarkun Burgund të Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake, që përfshinte Vendet e Ulëta dhe Franche-Comté. Një vit pasi Sanksionit Pragmatik i vitit 1549 pohonte se Shtatëmbëdhjetë Provincat mund t’u kalonin vetëm trashëgimtarëve të tij si një entitet i përbërë.

### Reformacioni
, përkthimi i parë i Biblës nga origjinali hebraishtja dhe greqishtja në holandisht, porositur nga Sinodi Kalvinist i Dortit, përdorur deri në shek. e XX]]
Gjatë shekullit të XVI, Reformimi protestant mori me shpejtësi hapsirë në Evropën Veriore, veçanërisht format e tij luterane dhe kalviniste. Protestantët holandezë, pas shtypjes fillestare, u toleruan nga autoritetet vendore. Nga vitet 1560, bashkësia protestante kishte fituar një ndikim të rëndësishëm në Holandë, megjithëse ajo në atë kohë përbënte qartësisht një pakicë. Në një shoqëri të varur nga tregtia, liria dhe toleranca konsideroheshin thelbësore. Gjithësesi, sunduesit katolikë Karli V dhe më vonë Filipi II, e kthyen në misionin e tyre mundjen e Protestantizmit, që konsiderohej një herezi nga Kisha Katolike dhe një kërcënim për qëndrueshmërinë e të gjithë sistemit hierarkik politik. Nga ana tjetër, protestatët holandezë intensivisht moralistë këmbëngulnin në teologjinë e tyre biblike, përkushtimin e sinqertë dhe stili i përulur i jetesës ishte morali superior për zakonet luksoze dhe besimin sipërfaqësor të fisnikërisë kishtare. Masat e ashpra ndëshkimore të sunduesve çuan në mospajtime në rritje në Holandë, ku qeverisja vendore kishte marrë një kurs bashkekzistence paqësore. Në gjysmën e dytë të shekullit, situata u përshkallëzua. Filipi dërgoi trupa për ta shtypur rrebelimin, duke e kthyer prapë Holandën në një rajon katolik.

Nëse vala e parë e Reformacionit, Luteranizmi, fitoi mbi elitat në Antverpen dhe në Jug. Spanjollët e shtypët atë aty me sukses dhe Luteranizmi lulëzoi vetëm në Frieslandën lindore.

Vala e dytë e Reformacionit, erdhi në formën e Anabaptizmit, që ishte popullor mes bujqëve të zakonshëm në Holland dhe Friesland. Anabaptistët ishin shoqërisht shumë radikalë dhe barazitistë; ata besonin se apokalipsi ishte shumë afër. Ata refuzonin të jetonin sipas mënyrës së vjetër dhe nisën bashkësi të reja, duke krijuar mjaft rrëmujë. Një anabaptist i shquar holandez ishte Menno Simons, që do të themelonte kishën menonite. Lëvizja u lejua në veri, por nuk u rrit kurrë në një shkallë të madhe.

Vala e tretë e Reformacionit, që u ngulit përfundimisht në zonë, ishte Kalvinizmi. Ai mbërriti në Holandë në vitet 1540, duke tërhequr si elitën ashtu dhe popullsinë e zakonshme, veçanërisht në Flandër. Katoliët spanjollë u përgjigjën me përndjekje të ashpër, duke futur Inkuizicionin në Vendet e Ulta. Kalvinistët u rrebeluan. Fillimisht pati një ikonoklastizëm në vitin 1566, i cili ishte një shkatërrim sistematik i statujave të shenjtëve dhe imazheve të tjera devocionale katolike në kisha. Në vitin 1566, Uilliami i Heshtur, një kalvinist, nisi Luftën Tetëdhjetë Vjeçare për ti çliruar holandezët pavarësisht besimit nga Spanja Katolike. Jerome Blum thotë se: "Durimi i tij, toleranca, vendosmëria, shqetësimi për popullin e tij dhe besimi në qeverisjen me pëlqim, i mbajti holandezët bashkë, duke e mbajtur shpirtin e tyre të revoltës gjallë." Provincat Holland dhe Zelandë, duke qenë kryesisht kalviniste nga viti 1572, iu nënshtruan sundimit të Uilliamit. Provincat e tjera mbetën pothuajse tërësisht katolike.

### Preludi drejtë luftës
Vendet e Ulta ishin një pjesë e çmuar e Perandorisë Spanjolle, veçanërisht pas Traktatit të Cateau-Cambresis në vitin 1559. Ky traktat i jepte fund periudhës dyzet vjeçare të luftës midis Francës  dhe Spanjës  të zhvilluar në Itali nga viti 1521 deri në vitin 1559. Holanda ishte një nga vendet më të pasura në botë. Popullsia në vitin 1560 arrinte në 3 milionë banorë, me 25 qytete me 10,000 banorë ose më shumë, prania më e madhe urbane në Evropë me distancë; me qendrën tregtare dhe financiare të Antverpenit që ishte veçanërisht e rëndësishme (me një popullsi prej 100,000 banorësh). Spanja nuk mund ta përballonte humbjen e këtij territori të pasur, as të lejonte që ai të ikte nga kontrolli katolik. Në këtë mënyrë do të fillonin 80 vite luftë.

Një katolik i devotshëm, Filipi ishte i befasuar nga suksesi i Reformacionit në Vendet e Ulta, të cilat kishin çuar në një numër në rritje të kalvinistëve. Përpjekjet e tij për ta shtrënguar përndjekjen fetare të protestantëve dhe qendërzimi i qeverisë nga ai, zbatimin e ligjit dhe vjeljen e taksave, e bënë atë jo popullor dhe çuan në një revoltë. Fernando Alvarez de Toledo, duka i Albës, u dërgua me një Ushtri Spanjolle për të ndëshkuar holandezët e pabindur në vitin 1567.

Rezistenca e vetme që duka i Albës hasi në marshimin e tij përmes Vendeve të Ulta ishin fisnikët Lamoral, konti i Egmontit; Filipi i Montmorencit, konti i Hornit dhe të tjerë. Me afrimin e dukës së Albës dhe Ushtrisë Spanjolle, Uilliami i Heshtur i Oranzhit u largua në Gjermani me tre vëllezërit dhe të gjithë familjen e tij më 11 prill 1567. Duka i Albës kërkoi ti takonte dhe të bisedonte me fisnikët që tani përballeshin me të me ushtri. Megjithatë, kur fisnikët mbërritën në Bruksel ata u arrestuan të gjithë dhe konti i Egmontit dhe ai i Hornit u ekzekutuan. Shtatë provinca rrebele të Holandës në vijim u bashkuan në Bashkimin e Utrecht-it në vitin 1579 dhe formuan Republikën e Shtatë Vendeve të Ulta të Bashkuara (të njohur edhe si "Provincat e Bashkuara"). Akti i Betimit ose  u nënshkrua më 26 korrik 1581, duke formalizuar deklaratën e pavarësisë së Vendeve të Ulta veriore nga Perandoria Spanjolle. Toleranca fetare ishte një element kyç i ideologjisë së saj politike.

Uilliami i Oranzhit (1533–1584), themeluesi i familjes mbretërore holandeze, i drejtoi holandezët gjatë pjesës së parë të luftës. Vitet më të para qenë një sukses për trupat spanjolle. Megjithatë, holandezët kundërvepruan ndaj rrethimeve pasuese në Holland. Në nëntor dhe dhjetor të vitit 1572, të gjithë qytetarët e Zutphen-it dhe Naardenit u masakruan nga spanjollët. Nga 11 dhjetori i atij viti qyteti i Haarlemit u rrethua, duke e mbajtur për shtatë muaj, deri më 13 korrik 1573. Oudewater-i u pushtua nga spanjollët më 7 gusht 1575 dhe shumica e banorëve të tij u vranë. Maastricht-i u rrethua, plaçkit dhe shkatërrua dy herë njëra pas tjetrës (në vitet 1576 dhe 1579) nga spanjollët.

 vizatuar në formën e luanit *Leo Belgicus*, nga Claes Jansz Visscher (II), 1611]]
Në një luftë gjerësisht rrethimesh në vend të betejave, guvernatori i përgjithshëm Alessandro Farnese provoi trimërinë e tij. Strategjia e tij ishte të ofronte terma bujare për dorëzimin e një qyteti: aty nuk do të kishte më masakra ose plaçkitje; privilegjet historike urbane mbaheshin; do të kishte një falje të plotë dhe amnisti; rikthimi në Kishën Katolike do të ishte gradual. Katolikët konservatorë në jug dhe lindje mbështetën spanjollët. Farnese rimori Antverpenin dhe gati të gjithë atë që do të bëhej Belgjika. Shumica e territorit holandisht-folës në Vendet e Ulta u morë nga Spanja, por jo në Flandër, e cila edhe sot mbetet pjesë e Belgjikës. Flandra ishte territori më radikal anti-spanjoll. Shumë flamandë u larguan në Holland, mes tyre gjysma e popullsisë së Antverpenit, 3/4 e Bruges dhe Gent dhe të gjithë popullsinë e Nieuwpoort, Dunkerque dhe zonën rurale. Fushata e tij e suksesshme u dha katolikëve kontrollin e gjysmës së poshtme të Vendeve të Ulta, duke qenë pjesë e Kundër-Reformimit Katolik.

Lufta vazhdoi u vazhdua edhe për një gjysmë shekulli tjetër, por luftimi kryesor kishte mbaruar. Paqja e Vestphalisë, e nënshkruar në vitin 1648, konfirmoi pavarësinë e Provincave të Bashkuara nga Spanja. Holandezët nisën të zhvillonin një identitet kombëtar, duke nisur nga shekulli XV, por zyrtarisht ata mbetën një pjesë e Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake deri në vitin 1648. Identiteti kombëtar u formua kryesisht nga provinca që banorët vinin. Provinca e Hollandës ishte provinca më e rëndësishme me distancë nga të tjerat.

Katolikët në Holandë ishin një pakicë e paligjshme që ishte shtypur nga kalvinistët. Pas vitit 1572, gjithësesi, ata bënë një kthim mbresëlënës (gjithashtu si pjesë e Kundër-Reformimit katolik), duke formuar seminare, duke reformuar kishën e tyre dhe duke dërguar misionarë në distriktet protestante. Laikët shpesh morën drejtimin; qeveria kalviniste shpesh i arrestonte ose shqetësonte priftërinjtë që dukeshin tepër efektivë. Numri i katolikëve u stabilizua në rreth një të tretën e popullsisë në Vendet e Ulta; ata ishin më të fortë në jug-lindje.

## Gjeografia
Holanda Habsburge ishte një entitet gjeo-politik që përfshinte të gjithë Vendet e Ulëta (d.m.th. Holandën, Belgjikën dhe Luksemburgun e tanishëm, si dhe shumicën e departamenteve franceze të Nordit dhe Pas-de-Calais, nga viti 1482 deri në vitin 1581. Vendet e Ulëta veriore filluan të zhvilloheshin nga viti 1200, me kontrollin e vërshimeve dhe drenazhimin e tokave, që pastaj mund të kultivoheshin. Popullsia u rrit dhe Rajoni Holland u bë i rëndësishëm. Lumenjtë në Vendet e Ulta rrjedhin nga lindja në perëndim, duke u bërë pengesa politike dhe strategjike për ndikimin jugor në veri, duke formuar kështu dy zona të ndara gjeografikisht.

Pasi perandori habsburg Karli V mori dukatin Gueldersit nga duka Uilliam i Jyliç-Cleves-Bergut me Traktatin e Venlos në vitin 1543, shtatëmbëdhjetë provincat përfshinin:

Secila provincë kishte një stemë të veçantë. Shtetet e Përgjithshme të Holandës (parlamenti i përgjithshëm) kishin stemën e tyre, një shqytë të kuqe me një luan të artë të armatosur. Jo gjithmonë e njëjta provincë përfaqësohej në Shtetet e Përgjithshme të Holandës. Ndonjëherë, një delegacion përfshihej në një tjetër.

Në vitet e fundit, Kontea e Zutfenit u bë pjesë e Dukatit të Gueldersit dhe Dukati i Limburgut ishte i varur nga Dukati i Brabantit. Zotërimi i Drenthes ndonjëherë konsiderohej pjesë e Zotërimit të Overijselit. Nga ana tjetër, qytetet frëngjisht-folëse të Flandrës ndonjëherë njiheshin si një provincë e veçantë. Kështu, në disa lista Zutfeni dhe Drentheja janë zëvendësuar nga burgraviatet e Lille-s, Duait, Orchies (i quajtur edhe Flandra Valone), Turnai dhe Turnaisisi.

Ishin disa feude në Vendet e Ulëta që nuk ishin pjesë e Shtatëmbëdhjetë Provincave, kryesisht për shkak se nuk i përkisnin Qarkut Burgund, por Qarkut të *Renit të Poshtëm-Vestfalisë. Më i madhi nga këta ishte Princ-Peshkopata e Lizhit, duke përfshirë Kontenë e Hornes dhe Peshkopatën e Kambrait. Etnikisht dhe kulturalisht dukatet holandeze të Cleves Jyliçit nuk u bashkuan asnjëra. Në veri, kishte gjithashtu pak entitete më të vogla si ishulli i Amelandit, që do të mbanin zotërit e tyre deri në Revolucionin Francez.

Historianët kanë krijuar variante të ndryshme të listës, por gjithëmonë me 17 entitete. Ky numër do të zgjidhej për shkak të konotacionit të tij kristian.

## Sunduesit
* 1482–1506 Filipi I i Kastiljes si dukë i Burgundsë, Maksimiliani I, babai i tij, si regjent (1482–1493), Margareta e Jorkut, njërka e tij, guvernatore (1489–1493)
* 1506–1556 Karli V si dukë i Burgundisë, si perandor gjermaniko-romak nga viti 1519.
* 1556–1581 Filipi II si mbret i Spanjës.

Provincat sundoheshin në emrin e tyre nga një guvernator (*stadtholder* ose *landvoogd''):
* 1489–1493 Margareta e Jorkut, dukesha e ve e Burgundisë
* 1506–1507 William de Croÿ, Marquis d'Aerschot
* 1507–1530 Margareta e Austrisë, dukesha e Savojës
* 1531–1555 Maria e Hungarisë
* 1555–1559 Emanuel Filiberti, duka i Savojës
* 1559–1567 Margareta e Parmës
* 1567–1573 Fernando Álvarez de Toledo, duka i III-të i Albës
* 1573–1576 Luis de Requesens y Zúñiga
* 1576–1578 Johani i Austrisë
* 1578–1592 Alessandro Farneze, duka i Parmës. Në vitin 1578, kryengritësit holandezë caktuan arkidukën Matthias të Austrisë guvernator, megjithëse ai nuk mund të fitonte dhe dha dorëheqjen para Aktit të Betimit të vitit 1581.
* 1685–1692 Francisco Antonio de Agurto Salcedo Medrano Zúñiga

## Flamuri
Gjatë periudhës spanjolle mendohet se flamuri ishte Kryqi i Burgundisë. Pas një periudhe trazirash me Luftën Tetëdhjetë Vjeçare, nga viti 1713, Vendet e Ulta jugore u ndanë nga Spanja duke u bashkuar me Austrinë, duke marrë një flamur të përbërë nga tre fasha të barabarta horizontale, që shfaqnin ngjyrën e kuqe, të bardhë dhe të artë. Një kryq i vogël i Burgundisë ishte i pranishëm, i cili në vitin 1781 u mbulua nga një shqiponjë dy-krenare.

## Shiko edhe
* Historia e Holandës
* Parahistoria e Holandës
* Holanda gjatë Periudhës Romake
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Karli i Madh
* Karolingët
* Ekspansioni islam
* Pushtimi mysliman i Gadishullit Iberik
* Epoka e Vikingëve
* Fiset Nordike
* Republikat Detare
* Dinastia Otoniane
* Perandoria e Shenjtë Romake
* Historia ekonomike e Evropës (1000 pas Krishtit – sot)
* Portolanët
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Piktura e hershme holandeze
* Karli V, Perandor i Shenjtë Romak
* Filipi II i Spanjës
* Monarkia Hapsburge
* Rilindja në Vendet e Ulta
* Piktura holandeze dhe flamande e Rilindjes
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Perandoria Spanjolle
* Holanda Spanjolle
* Lufta Tetëdhjetë Vjeçare
* Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze
* Armada Spanjolle
* Lufta Tridhjetëvjeçare
* Epoka e Artë Holandeze
* Perandoria Koloniale Holandeze
* India Hollandeze
* Bengali Hollandez
* Inditë Lindore Holandeze
* Kolonia Holandeze e Kepit
* Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore
* Kolonizimi Holandez i Amerikës
* Antilet Holandeze
* Holanda Austriake
* Republika Batave
* Holanda Napoleonike
* Perandoria Austriake
* Austro-Hungaria
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Revolucioni Belg
* Historia e Belgjikës
* Historia e Holandës (1900–Tani)

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*