Tempulli hindu

Një **tempull** ose **mandir** hindu është një strukturë e projektuar për të bashkuar qeniet njerëzore dhe zotat në një vend, duke përdorur simbolizmin për të shprehur idetë dhe besimet e Hinduizmit. Një tempull përfshin të gjithë elementet e kozmologjisë hindu – duke paraqitur të mirën, të keqen dhe njerëzoren, ashtu si dhe elementet e sensit hindu të ciklit kohor dhe esencës së jetës - duke paraqitur simbolikisht dharman, kaman, arthan, moksan dhe karman.
Parimet shpirtërore të përfaqësuara simbolikisht në tempujt hindu janë paraqitur në tekstet e lashta sanskrite të Indisë (psh., Vedat dhe Upanishadet), ndërsa rregullat e tyre strukturore janë përshkruar në traktate të ndryshme në sanskritisht mbi arkitekturën (Brhat Samhita, Vastu Sastrat). Planimetria, motivet, projekti dhe procesi i ndërtimit përbëhet nga rituale të lashta, simbole gjeometrike dhe pasqyron besimet dhe vlerat e shkollave të ndryshme të Hinduizmit.
Tempujt hindu janë realizuar në shumë stile, të vendosura në vende të ndryshme, përdorin metoda të ndryshme ndërtimi dhe janë i janë kushtuar hyjnive dhe besimeve të ndryshme vendore, megjithëse të gjithë ndajnë disa ide, simbole dhe tema themelore. Ata gjenden në Azinë e Jugut, veçanërisht në Indi dhe Nepal, në vendet e Azisë jug-lindore si Kamboxhia, Vietnami dhe ishujt e Indonezisë dhe Malajzisë  dhe vende si Fixhi, Mauritius, Guyana, Trinidadi dhe Tobagoja, Karaibet, Surinami, Afrika e Jugut, Evropa dhe Amerika Veriore me një komunitet hindu domethënës. Gjendja e tanishme dhe pamja e jashtme e tempujve hindu pasqyron artet, materialet dhe dizajnin siç kanë evoluar përgjatë mijëvjeçarëve; ata pasqyrojnë gjithashtu efektin e konflikteve midis hinduizmit dhe Islamit që nga shekulli i XII.

## Domethënia e një tempulli hindu
Pothuajse të gjithë tempujt hindu marrin dy forma: të një shtëpie ose të një pallati. Një tempull në formë shtëpie është një strehë e thjeshtë që shërben si një shtëpi e zotit. Tempulli është një vend që vizitohet nga besimtarët, pikërisht siç vizitohet një mik ose një i afërm. Në shkollën Bhakti të hinduizmit, tempujt janë vende për ‘‘puja’’, që është një ritual mirëpritjeje, ku hyjnia nderohet dhe ku besimtari përkujton, ndjek dhe lidhet me hyjninë. Në shkollat e tjera të hinduizmit, personi mund të kryej thjeshtësisht jap, meditim, yoga, ose introspeksion në tempullin e tij ose të saj.
Një tempull në formë pallati është më i stërholluar dhe shpesh përbëhet nga një arkitekturë monumentale.
### Vendosja
Vendi i përshtatshëm për një tempull hindu, sugjerohet në tekstet e lashta sanskrite, është pranë ujit dhe kopështeve, ku lulëzojnë zambakët dhe lulet, ku mjellmat, ku mbahen rosa dhe zogj të tjerë, ku kafshët qëndrojnë pa frikë. brenda shpellave dhe shkëmbinjve të skalitur, ose në majën e kodrave që paraqesin pamje paqësore, në faqet e malit mbi lugina të bukura, brenda pyjeve dhe oshënareve, pranë kopshteve ose në krye të një rruge qyteti.

### Manualet
 ishin në qarkullim manualet sanskrite për ndërtimin e tempujve pallatorë. Manualet Vastu-Sastra përfshinin kapituj mbi ndërtimin e shtëpive, planifikimin e qyteteve Ndërsa është e paqartë, pohon Barnett, nëse këta tekste për planifikimin e tempullit ose qytetit ishin studime teorike dhe kur ishin të zbatuar në mënyrë të përshtatshme në praktikë, manualet sugjerojnë se planifikimi i qytetit dhe tempujve hindu ishin të konceptuar si ideale të artit dhe pjesë integrale e jetës shoqërore dhe shpirtërore hindu. Silpa Prakasa përshkruan parimet gjeometrike në çdo aspekt të tempullit dhe simbolizmin siç është ai i 16 emocioneve të qenieve njerëzore të skalitura si 16 tipe figurash femërore. Këta stile u përsosën në tempujt hindu që mbizotëronin në shtetet lindore të Indisë. Tekste të tjera të lashta i zgjerojnë këto parime arkitekturore, duke sugjeruar se pjesë të ndryshme të Indisë zhvilluan, sunuan dhe shtuan interpretimet e tyre. Për shembull, te tradita *Saurastra* e ndërtimit të tempujve të gjendur në shtetet perëndimore të Indisë, forma femërore, shprehjet dhe emocionet janë paraqitur në 32 tipe *Nataka-stri* krahasuar me 16 tipet e përshkruara në *Silpa Prakasa*. dhe Silpa Ratnakara i përmbledhur nga Narmada Sankara ofrojnë një list më të zgjeruar të tipeve të tempujve hindu.
Manualet e lashta sanskrite për ndërtimin e tempujve të zbuluar në Rajasthan, në rajonin veri-perëndimor të Indisë, përfshijnë *Prasadamandana-n* (që do të thotë manual për planifikimin dhe ndërtimin e një tempulli) e Sutradhara Mandana-s. *Manasara-n*, një tekst me zanafillë indiano-juore, që vlerësohet se ka qenë në qarkullim që nga shekulli i VII, është një udhëzues në projektimin dhe ndërtimin e tempujve të Indisë së jugut. *Isanasivagurudeva paddhati* është një tjetër tekst sansktritisht nga shëkulli i IX që përshkruan artin e ndërtimit të tempujve në Indinë jugore dhe qendrore. Në Indinë e veriut, *Brihat-samhita* nga Varāhamihira është manuli sanskrit i përmendur gjerësisht nga shekulli i VI që përshkruan projektimin dhe ndërtimin e tempujve hindu në stilin *Nagara*.

s (zoti i diellit). Surya pada ka anash padat e Satyas (zoti i të vërtetës) në një anë dhe Indra (mbreti i zotave) në anën tjetër. Faqet lindore dhe veriore të shumicës së tempujve përmbajnë një përzierje zotash dhe gjysëm-zotash; ndërsa ajo perëndimore dhe jugore përmbajnë demonë dhe gjysëm-zota të lidhur me botën e përtejme. Ky plan dhe simbolizëm vastu purusha mandala shihet sistematikisht në tempujt e lashtë hindu të nënkontinentit indian ashtu si dhe në ata të Azisë jug-lindore, me variante kreative vendore.
Poshtë katrorit (ose katrorëve) qendror të mandalas është hapësira për shpirtin e përbotshëm, realitetin më të lartë, Brahmanin, purushan që është pa formë dhe që gjendet dhe lidhet me çdo gjë. Kjo hapësirë ndonjëherë përmendet si garbha-griya (që do të thotë shtëpia-mitër) - një katror i vogël, i përsosur, pa dritare, në një hapësirë të mbyllur pa zbukurime që përfaqëson esencën e përbotshme. ose vizionit secili unik edhe pse duke përsëritur parimin e përbashkët qëndror, që Susan Lewandowski e konsideron si “një organizëm qelizash përsëritëse”. Ata e përshkruajnë tempullin si një pjesë integrale e komunitetetit të tij projektojnë parime të ndryshme si dhe një larmi dizajnesh alternative për planimetritë e shtëpive, fshatrave dhe qyteteve bashkë me tempullin, kopshtet, vendet me ujë dhe natyrën. Megjithatë, ka disa përjashtime, për shembull, Teli-ka-mandiri i Gwaliorit, i ndërtuar në shekullin e VIII nuk është katror por është një drejtëkëndësh në raportin 2:3. Më tej, tempulli eksploron një numër strukturash dhe faltoresh në raportet 1:1, 1:2, 1:3, 2:5, 3:5 dhe 4:5. Këto raporte janë të sakta, duke sugjeruar se arkitektët synuan ti përdornin këto raporte harmonike dhe model drejtëkëndor jo gabimisht, as në një afrim arbitrar. Shembuj të tjerë të raporteve harmonike jo katrore gjenden në tempullin Naresar në Madhya Pradesh dhe tempulli Nakti-Mata afër Jaipurit në Rajasthan. Michael W. Meister sugjeron se këto përjashtime nënkuptojnë se manualet e lashta sanskrite për ndërtimin e tempujve ishin udhëzues dhe hinduizmi u lejonte artizanëve të tij fleksibilitet në shprehje dhe pavarësi estetike. Tempujt pasqyrojnë filozofinë hindu dhe pikëpamjet e tij të larmishme mbi kozmosin dhe të vërtetat.

Hinduizmi tradicionalisht nuk ka autoritete qendrore fetare, as profet(ë), as libër apo libra të shenjtë; hindutë mund të zgjedhin të jenë politeistë, panteistë, monoteistë, monistë ose ateistë. Brenda kësaj strukture të hapur dhe të shpërndarë, shpirtërisht në filozofinë hindu është një eksperiencë individuale dhe përmendet si kṣaitrajña (nga sankritishtja do të thotë njohuria e shpirtit). Ajo përcakton praktikën shpirtërore si udhëtimi drejt mokshas, njohjes së vetes, zbulimi i të vërtetave më të larta, natyrën e vërtetë ose realitetin si dhe një vetëdije se është i çliruar dhe i kënaqur. Një tempull hindu pasqyron këto besime themelore. Bërthama qendrore e pothuaj të gjithë tempujve hindu nuk është një hapësirë e madhe e përbashkët; tempulli është dizajnuar për individë, një çift ose një familje – një hapësirë e vogël private ku ai ose ajo përjetojnë darsanan.
Darsana vetë është një fjalë simbolike. Në shkrimet e lashta hindu, darsana është emri i gjashtë metodave ose pikëpamjeve alternative e kuptimit të të Vërtetës. Këto janë Nyaya, Vaisesika, Sankhya, Yoga, Mimamsa dhe Vedanta – çdonjëra nga të cilat e zhvilluar në shkollat e saj të hinduizmit, çdonjëra nga të cilat konsiderohet e vlefshme, si alternativë për të kupturar të Vërtetën dhe realizimin e vetes në mënyrë hindu të jetës.
Simbolizmi është kudo në një tempull hindu, nga emrat de forma, nga imazhet te rrëfimet e skalitura në muret e tij. Parimet jetësore si ndjekja e gëzimit, seksit, lidhjes dhe kënaqësisë emocionale (kama) janë të shkrira në format arkitekturore mistike dhe erotike në tempujt hindu. Këto motive dhe parime të jetës njerëzore janë pjesë e teksteve të shenjta hindu, si Upanishad-et; tempujt shprehin pikërisht këto parime në forma të ndryshme, nëpërmjet artit dhe hapësirave.
Arkitektura e tempujve hindu është gjithashtu simbolike. E gjithë struktura shkrin jetën e përditshme dhe mjedisin me konceptet hyjnore, nëpërmjet një strukture që është e hapur dhe e ngritur mbi një tarracë, duke kaluar nga laikja te e shenjta, një kufi dhe portë ndan laiken nga e shenjta dhe kjo derë hyrëse është madhështore. Në traditën hindu, kjo është e anashkaluar në favor të një arkitekture të hapur dhe të shpërndarë, ku bota profane nuk është e ndarë nga e shenjta, por e tranzituar dhe e rrjedhur në të shenjtën. Tempulli hindu ka mure strukturore, që zakonisht janë të modeluar brenda rrjetës 64, ose modeleve të tjera gjeometrike. Në fakt projekti ishte i hapur në të gjitha krahët, përveç hapësirës qendrore, e cila ka vetëm një hapje për darsana.  Hapësira e tempullit është planifikuar në një seri oborresh (mandapash). Pjesët më të jashtme mund të përfshijnë anën negative dhe të vuajtur të jetës me simbolizmin e të keqes, asurat dhe rakshashat (demonët); por në tempujt e vegjël ky model është i panevojshëm. Kur është e pranishme, kjo pjesë e jashtme e përhapur në shtresën tjetër të brendshme që shërben si hapësirë njerëzore, ndiqet nga një tjetër hapësirë e brendshme, Devika padat dhe artet simbolike përfaqësojnë anën pozitive dhe të gëzuar të jetës rreth të mirës dhe zotave. Kjo hapësirë hyjnore më tej kalon më në brendësi dhe i ngre mysafirët në bërthamën e tempullit, ku qëndron idhulli kryesor ashtu si dhe hapësirën për Purusan dhe idetë e konsideruara si parimet më të shenjta në traditën hindu. Simbolizmi në artet dhe tempujt hinduizmit, sugjeron Edmund Leach, është i ngjashëm me atë në krishtërim dhe besimet e tjera madhore të botës.

### Ndërtuesit e tempujve hindu
Tekstet e lashta indiane i quajnë artizanët dhe ndërtuesit e tempujve ‘‘Silpin’’, e rrjedhur nga fjala ‘‘Silpa’’. Një nga përmendjet më të hershme të fjalës sanskrite Silpa gjendet në Atharvaveda, afërsisht e vitit 1000 p.e.s., të cilën studiuesit e kanë përkthyer si ‘‘punim artistik’’. Studiues të tjerë sugjerojnë se fjala Silpa nuk ka një fjalë të që të përputhet plotësisht në anglisht, ashtu si dhe fjala ‘‘Silpin’’. Silpa, shpjegon Stella Kramrisch, është një fjalë shumëkuptimëshe që përfshin artin, mjeshtrinë, zanatin, zgjuarsinë, imagjinatën, formën dhe kreativitetin e artit ose të artizanatit. Në mënyrë të ngjashme një Shilpin, vëren Kramrisch, është një fjalë sanskrite komplekse, që përshkruan një person që zotëron art, shkencë, kulturë, mjeshtri, ritëm dhe përdor parime kreative për të prodhuar ndonjë formë hyjnore shprehjeje. Silpinët që ndërtuan tempuj hindu, ashtu si dhe punimet artistike dhe skulpturat brenda tyre, nga tekstet e lashta sanskrite konsideroheshin si persona që përdornin mjeshtri, numri i të cilave ishte i pafundëm, Kala (teknika) që ishin 64 në numër, dhe Vidya (shkencë) që përbëheshin nga 32 tipe. Përveç kompetencave teknike specifike, manualet sugjerojnë që silpinët më të mirë për ndërtimin e një tempulli hindu janë ata që njohin esencën e Vedave dhe Agamave, e konsiderojnë veten e tyre si studentë, mbajnë vargje të mira me parimet e shkencave tradicionale të matematikës, pikturës dhe gjeografisë. Ndërsa tempulli është nën ndërtim, të gjitha këto punime në tempull nderoheshin dhe konsideroheshin priftërore nga pajtori ashtu si dhe nga të tjerët.

## Funksionet shoqërore të tempullit hindu
Tempujt hindu shërbenin si qendra të rëndësishme të funksioneve shoqërore, ekonomike, artistike dhe intelektuale në Indinë e lashtë dhe mesjetare. Burton Stein pohon se tempujt e Indisë së jugut kryenin funksionin e menaxhimit të zhvillimit rajonal, si projektet e vaditjes, bonifikimin e tokës, lehtësimin e rigjenerimin nga pasojat e katastrofave. Këto aktivitete financoheshin nga dhurimet (melvarum) që ata mblidhnin nga besimtarët. Tempujt menaxhonin gjithashtu edhe tokat e lëna në përdorim atyre nga besimtarët deri në vdekjen e tyre. Ata duhet tu siguronin punësim më të varfërve. Disa tempuj kishin thesare të mëdha, me monedha ari dhe argjendi dhe këta tempuj shërbenin si banka.
Në kohët e tanishme, procesi i ndërtimit të një tempulli hindu nga emigrantët dhe diasporat nga Azia e jugut ka shërbyer po ashtu si një proces për bashkimin e një komuniteti, një vendtakim shoqëror për të pakësuar paragjykimet dhe për të kërkuar së bashku të drejtat qytetare.

### Biblioteka dorëshkrimesh
John Guy dhe Jorrit Britschgi pohojnë se tempujt hindu shërbenin si qendra ku përdoreshin në mënyrë rutinore dorëshkrime për të mësuar dhe ku kopjoheshin tekste kur vjetëroheshin. Në Indinë e jugut, tempujt dhe *mutt-et* e asociuara shërbenin si vend-ruajtjeje dhe një numër i madh dorëshkrimesh mbi filozofinë hindu, poezinë, gramatikën dhe lëndë të tjera ishin shkruar, shumë-fishuar dhe ruajtur brenda tempujve. Të dhënat arkeologjike dhe epigrafike tregojnë ekzistencën e bibliotekave të quajtura *Sarasvati-bhandara*, të datuara me gjasa në fillim të shekullit të XII dhe që kishin librarë të vendosur në tempujt hindu.
Dorëshkrime gjethe palme të quajtur lontar në biblioteka të dedikuara guri janë zbuluar nga arkeologët në tempujt hindu në Bali të Indonezisë dhe në tempujt e shekullit të X në Kamboxhia si Angkor Wati dhe Banteay Srei.

### Shkolla tempujsh
Mbishkrimet nga shekulli i IV i e.s. sugjerojnë ekzistencën e shkollave rreth tempujve hindu të quajtura *Ghatika* ose *Matha*, kur studioheshin Vedat. Në Indinë e jugut, shkollat vedike të shekullit të IX të lidhura me tempujt hindu quheshin *Calai* ose *Salai* dhe ofronin mësim dhe strehim falas për nxënësit dhe studentët. Tempujt e lidhur me lëvizjen Bhakti në fillim të shekullit të XX, ishin të dominuar nga jo-brahminët. Disa shkolla tempujsh ofronin një gamë të gjerë studimesh, nga shkrimet hindu te tekstet budiste, gramatikën, filozofinë, artet marciale, muzikën dhe pikturën. Nga shekulli i VIII, tempujt hindu shërbenin edhe si venBy the 8th century, Hindu temples also served as the social venue for tests, debates, team competition and Vedic recitals called *Anyonyam*. si Masruri
* Tempujt shpellorë si ata të Chandrabhagas, Chalukyas dhe Shpellat Ellora
* Komplekset e tempujve puse të shkallëzuar si Pusi i shkallëzuar i Mata Bhavanit, Ankol Mata dhe Huccimallugudi.
* Tempujt pyjorë
* Tempujt në breg të lumit ose detit si Tempulli i Somnathit.

;Tempujt në puset e shkallëzuar
Në pjesët e thata perëndimore të Indisë, si [Rajasthani dhe [Gujarati, komunitetet hindu ndërtojnë puse të mëdhenj me shkallë që shërbejnë si burimi i vetëm i ujit në muajt e thatë por gjithashtu edhe si vendtakime shoqërore dhe me domethënie fetare. Këto monumente gërmohen në tokë drejt ujit nëntokësor, deri në shtatë kate dhe ishin pjesë e një kompleksi tempullor. Këto vav-e (që do të thotë pikërisht pus i shkallëzuar) kanë relieve të rafinuara skulpturore në mure, me imazhe të panumërta hyjnish hindu, shpirtra uji dhe simbolizëm erotik. Puset e shkallëzuar emërtoheshin sipas hyjnive hindu; për shembull, Pusi i shkallëzuar Mata Bhavani, Ankol Mata Vavi, Sikotari Vavi dhe të tjerë.

;Tempujt shpellorë
Arkitektura shkëmbore e Indisë evoluoi në stilin maharashtran të tempujve në mijëvjeçarin e I. Tempujt janë të skalitur nga një pjesë e vetme shkëmbore si një tempull i plotë ose të skalitur në një shpellë të duket si brendësia e një tempulli. Tempujt shpellorë të Elloras janë një shembull i hershëm, ndërsa Shpellat Elephanta janë përfaqësuese të stilit të mëvonshëm, që konsistojnë në dy grupe shpellash—i pari është një grup i madh prej pesë shpellash hindu dhe i dyti është një grup i vogël prej dy shpellash budiste. Shpellat hindu përmbajnë skulptura të skalitura në shkëmb, që përfaqësojnë sektin shaivit të hinduizmit, kushtuar zotit Shiva.

 në Somanathapura]]
## Arti brenda tempujve hindu
Një tempull i lashtë tipik hindu ka një mori punimesh artistike – nga pikturat te skulpturat, nga ikonat simbolike te skalitjet në reliev, nga planimetria e mirë-menduar e hapësirës deri te parimet matematike me sensin hindu të kohës dhe drejtimeve kardinale.
Tekstet e lashta sanskrite i klasifikojnë skulpturat dhe imazhet në shumë mënyra. Për shembull, një mënyrë klasifikimi është ajo se sa përmasorë janë dhe niveli i realizimit:
* Shanta dhe saumya – janë imazhe paqësore që shprehin dashuri, dhembshuri, dashamirësi dhe virtyte të tjera të panteonit hindu. Këta imazhe përmbajnë ikona simbolike të paqes, diturisë, muzikës, mirëqënies, luleve, sensualitetit midis gjërave etj.. Në Indinë e lashtë, këta tempuj ishin mbizotërues brenda fshatrave dhe qyteteve. ‘‘Mahabhasya’’ e shekullit të II p.e.s. e Patanjalit përshkruan gjerësisht tempujt e *Dhanapati-t* (hyjni e mirëqenies dhe financave, Kubera), ashtu si dhe tempujt e Ramas dhe Kesavas, ku adhurimi përfshinte kërcimin, muzikën dhe ritule të shumta. *Mahabhasya* përshkruan edhe ritualet për Krishnan, Vishnun dhe Shivan. Një imazh i rikuperuar nga Mathura në Indinë e veriut ka qenë datuar nga shekulli i II p.e.s..
Literatura e hershme e xhainizmit dhe budizmit, bashkë me Arthasastran e Kautilya-s, përshkruajnë strukturat, zbukurimet dhe dizajnet e këtyre tempujve – të gjithë me motive dhe hyjni në atë kohë mbizotëruese në hinduizëm. Baso-relievet dhe skulpturat e idhujve kanë qenë gjetur nga shekulli i II dhe i III, por asnjë prej strukturave tempullore nuk ka mbijetuar. Studiuesit teorizojnë se këta tempuj të lashtë të Indisë, Është pikërisht në këtë kohë që u lindën idetë e garbhagrhas për *Purusa*, mandapas për strehimin e besimtarëve dhe ritualeve në zhvillim, ashtu si dhe motivet simbolike të lidhura me dharman, karman, kaman, arthan dhe mokshan. Strukturat sipërore të tempullit ndërtoheshin me gurë, tulla dhe një gamë e gjerë materialesh. Hyrjet, muret dhe kolonat ishin të skalitura në mënyra të stërholluara, ndërsa pjesët e tempullit ishin të dekoruara me ar, argjend dhe xhevahire të tjera. Vishnu, Shiva dhe hyjni të tjera u vendosën në tempujt hindu, ndërsa budistët dhe xhainistët ndërtuan tempujt e tyre, shpesh krahë për krahë me ata hindu.
Shekulli i IV deri në të VI shënuan lulëzimin e stilit *Vidharbha*, arritjet e të cilit mbijetojnë në Indinë qendrore si Shpellat Ajanta, Pavnari, Mandhali dhe Mahesvari. Në Indinë e jugut, kësaj periudhe i përkasin disa nga tempujt më të hershëm prej guri në rajon, me tempujt Chalukya të datuar nga shekulli i V nga disa studiues dhe në shekullin e VI nga disa të tjerë. Përgjatë shekujve të VI dhe të VII, dizanet e tempujve u rafinuan më tej gjatë dinastisë Maurya, dëshmi të të cilëve mbijetojnë edhe sot në Shpellat Ellora dhe Elephanta.

Ishte nga shekulli i V deri në shekullin e VII që dizajni i jashtëm dhe pamja e tempujve hindu në Indinë e veriut dhe të jugut filloi të dallonte. Gjithësesi, format, tema, simbolizmi dhe dizajni i rrjetës së përsosur katrore mbetën të njëtat, pasi inovacionet u adoptuan për të dhënë shprehje pamore dallueshmërisht të ndryshmle.
Nga shekulli i V deri në shekullin e XI, tempujt hindu lulëzuan edhe jashtë nënkontinentit indian, si në Kamboxhia, Vietnam, Malajzi dhe Indonezi.

;Shkatërrimi dhe ruajtja
Me mbërritjen e Islamit në Azinë e Jugut, tempujt hindu bashkë me tempujt budistë dhe xhainistë, u bënë shënjestra të ushtrive islamike. Idhujt u shkatërruan dhe dëmtuan, kullat dhe kolonat u dëmtuan nga ushtritë pushtuese nga Persia, Azia Qendrore dhe sulltanët rezidentë. Tempujt u plaçkitën nga thesaret dhe pjesët e tyre u ripërdorën për të ndërtuar ose u shndërruan xhami. Gjatë disa periudhave, perandorët mysluman si Akbari, inkurajuan artet, ndihmuan në riparimin dhe mbrojtjen e tempujve hindu. Në periudha të tjera, sultanët dhe perandorët drejtuan fushata shkatërrimi tempujsh hindu ashtu si dhe ndaluan riparimet e tempujve të dëmtuar. Richard Eaton ka listuar 80 fushata shkatërrimi të tempujve hindu përgjatë shekujve, veçanërisht nga shekulli i XII deri në atë të XVIII. Konflikti fetar dhe përdhosjet vazhduan edhe gjatë periudhës së sundimit britanik.
Shkatërrimi i tempujve hindu ishte krahasimisht më i pakët në pjesët e Indisë së jugut, si në Tamil Nadu. Kanë mbijetuar gjithashtu edhe një stil tempujsh shpellorë që ishin të skalitur në brendësi të shkëmbit, të fshehur dhe të rizbuluar në shekujt e mëvonshëm, si Tempulli Kailasa. Këta tashmë janë pjesë e trashëgimisë botërore të UNESCO-s.

, një nga Char Dham-ët, katër qendrat kryesore shpirtërore të hinduizmit]]
## Zakonet dhe rregullat e mirë-sjelljes
Përgjatë Indisë zakonet dhe rregullat e mirë-sjelljes janë të ndryshme. Besimtarët në tempujt e rëndësishëm mund të sjellin oferta simbolike për Pujan. Kjo përfshin fruta, lule, ëmbëlsira dhe simbole të tjera të bujarisë së botës natyrore. Tempujt në Indi zakonisht janë të rrethuar me dyqane të vegjël që shesin oferta të tilla.
Kur janë brenda tempullit, besimtarët i mbajnë të dyja duart të bashkuara (e quajtur namaste mudra). Shenjtërorja e brendshme, ku qëndrojnë murtit, është e njohur si *garbhagriha*. Ajo simbolizon vendin e lindjes së universit, vend-takimi i zotave dhe njerëzimit dhe pragu midis botëve transhendentale dhe fenomenale. Është pikërisht në këtë faltore të brendshme që besimtarët kërkojnë për darshanan, ku ata bëjnë lutje. Besimtarët mund të jenë ose jo të aftë ti paraqesin personalisht ofertat e tyre në këmbët e hyjnisë. Në tempujt më të mëdhenj indianë, vetëm pujarit (priftërinjtë) lejohen të hyjnë në shenjtëroren kryesore.
Stafi menaxhues i tempullit zakonisht shpall oraret e ceremonive, duke përfshirë orarin për Puja speciale. Këto orare dhe natyra e pujave speciale variojnë nga tempulli në tempull. Gjithashtu, mund të ketë orare të caktuara në mënyrë të veçantë për kryerjen e ecjes rreth shenjtërores (ose pradakshina) së tempullit. Në Java dhe Bali (Indonezia), përpara hyrjes në pjesët më të shenjta të një tempulli hindu, kërkohet që këmishat ashtu dhe sarongët të zhvishen deri te beli. Në shumë vende të tjera, ky formalitet është i panevojshëm.

## Variacionet rajonale të tempujve hindu
### Tempujt indiano-veriorë
Tempujt indiano-veriorë konsiderohen si të stilit Nagara të arkitekturës tempullore. Ata kanë *sanctum sanctorum* ku ndodhet hyjnia, të hapur në një anë nga ku besimtarët marrin *darshana*. Mund të ketë ose jo shumë korridore të tjera rrethuese, holle etj. Megjithatë, do të ketë hapësirë që bësimtarët të ecin përreth shenjtërore në krahun orar, të quajtura cirkumambulacion. Në tempujt e Indisë veriore, kullat më të larta janë ndërtuar mbi *sanctum sanctorum* në të cilin është e vendosur statuja e hyjnisë.
Stili Nagara i dizajnit tempullor të Indisë së veriut përdor shpesh temë fraktale, ku pjesët më të vogla të tempullit janë vetë imazhe të tempullit të madh, një koncept i gjetur në arkitekturën franceze dhe ruse si parimi i matrioshkave. Një dallim është fushëpamja dhe orientimi me drejtimet kardinale, ku strukturat e tempullit hindu përdorin këtë parim në çdo përmasë me garbhgriya-n si vendi kryesor dhe çdo pada që shërbejnë si qendra shtesë të fokusit. Kjo e bën një tempull hindu të stilit arkitekturor Nagara simbolikisht një shprehje e përhershme e lëvizjes dhe kohës, e rritjes centrifugale të shkrirë me idenë e unitetit të çdo gjëje.

### Tempujt në Odisha
 në Bhubaneswar]]
Arkitektura tempullore në Odisha është e njohur si Arkitektura Kalinga, e klasifikon kullën në tre pjesë, *Bāḍa* (gjymtyrë e poshtme), *Ganḍi* (trupi) dhe *Cuḷa/Mastaka* (koka). Secila pjesë është e dekoruar në një mënyrë të ndryshme. Arkitektura Kalinga është një stil që lulëzoi në Kalinga, emri i mbretërisë që përfshinte Odishan e lashtë. Ajo përfshin tre stile: *Rekha Deula*, *Pidha Deula* dhe *Khakhara Deula*. Dy të parat janë të lidhura me tempujt e Vishnut, Suryas dhe Shivas ndërsa e treta është kryesisht e lidhur me tempujt e Chamundas dhe Durgas. Stilet *Rekha Deula* dhe *Khakhara Deula* bartin *sanctum sanctorum*, ndërsa stili *Pidha Deula* përfshin hapësirë për kërcime jashtë dhe holle ofertash.

### Tempujt e Goas dhe tempuj të tjerë Konkani
Arkitektura tempullore e Goas është mjaft e veçantë. Pas rritjes së hegjemonisë koloniale portugeze, tempujt hindu të Goas u bënë pika mbështetjeje për rezistencën vendore.  Shumë nga këta tempuj nuk janë më shumë se 500 vjeçarë dhe janë një përzierje unike e arkitekturës tempullore goane, dravidiane, Nagare dhe Hemadpanthi me disa ndikime britanike dhe portugeze. Tempujt goan u ndërtuan duke përdorur shkëmbinj sedimentarë, drurin, gëlqeren, pllaka balte dhe fleta bakri të përdorura për çatitë. Këta tempuj ishin të dekoruar me murale të quajtura *Kavi kala* ose *arti i okrës*. Brendësia ka murale dhe gdhendje në dru që paraqesin skena nga mitologjia hindu.

### Tempujt indiano-jugorë dhe të Sri Lankës
Tempujt indiano-jugorë kanë një gopuram të madh, një kullë monumentale, zakonisht e zbukuruar, në hyrje të tempullit. Kjo formon një veçori të shquar të Koilëve, tempuj hindu në stilin dravidian. Ata janë të kurorëzuar nga *kalasami*, një majës gurin në formë bulbore. Ata funksionojnë si portëkalime nëpër muret që rrethojnë kompleksin tempullor. Zanafilla e gopuramëve mund të haset në strukturat e hershme të mbretërve tamilas të dinastisë Pallava; dhe nga shekulli i dymbëdhjetë, nën sunduesit Pandya, këto portë-kalime u bënë një veçori mbizotëruese pamjes së jashtme të një tempulli, me gjasa duke lënë në hije shenjtëroren e brendshme që u errësua nga pamje kolosale e gopuramëve. Ai e mbizotëron shenjtoren e brendshme edhe me sasinë e zbukurimeve. Shpesh një faltore ka më shumë se një gopuram. Ato shfaqen edhe në arkitekturën jashtë Indisë, veçanërisht në Arkitektura Kmere si në Angkor Wat. Një koil mund të ketë gopuramë të shumëfishtë, në mënyrë tipike në mure të shumëfishta në radhë rreth faltores kryesore. Muret e tempullit janë zakonisht katror me murin më të jashtëm që ka gopura. Sanctum sanctorium-i dhe çatia e tij e lartë (faltorja qendrore e hyjnisë) quhen gjithashtu *vimanam*. Shenjtërorja e brendshme e ka hyrjen të kufizuar duke lejuar vetëm priftërinjtë që të kalojnë përtej njëfarë pike.

#### Tempujt në Kerala
Tempujt në Kerala kanë një stil të ndryshëm arkitekturor (duke mbajtur të njëjtën esencë ‘‘vaastu’’), veçanërsht për shkak të diferencave klimatike që Kerala ka me pjesët e tjera të Indisë me reshje më të shumta. Çatia e tempullit është kryesisht me tjegulla dhe e pjerrët si dhe shpesh ka mure katrorë, faltorja më e brendshme është tërësisht e mbyllur në një tjetër mur në të katërta anët te të cilës hyjnë vetëm pujarit (priftërinjtë).
Muret janë të dekoruara me piktura murore ose skulptura shkëmbore që në shumë raste janë të vëna në pah te Dwarapalakat.

 në Madurai]]
#### Tempujt në Tamil Nadu
Ndërtimi i tempujve arriti kulmin e tij gjatë sundimit të dinastisë Pallava. Ata ndërtuan tempuj të ndryshëm rreth Kancheepuramit dhe Narasimhavarmani II ndërtoi Tempullin brengdetar në Mamallapuram, një sit që është pjesë e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Sundimi i dinastisë Pandya krijoi tempuj si Tempulli Meenakshi Amman në Madurai dhe Tempulli Nellaiappar në Tirunelveli. Dinastia Chola ishte ndërtuese pjellore tempujsh që nga kohët e mbretit të parë mesjetar, Vijayalaya Chola. Tempujt Chola përfshijnë Tempullin Thillai Nataraja në Chidambaram, Tempullin Ranganathaswami në Srirangam, Tempullin Brihadeeswarar të Thanjavurit, Tempullin Brihadeeswarar në Gangaikonda Cholapuram dhe Tempullin Airavatesvara të Darasuramit që janë mes siteve të trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Nayakët e Madurai rindërtuan disa nga tempujt e mirë-njohur në Tamil Nadu si Tempulli Meenakshi Amman.

### Tempujt në Kamboxhia
 në Kamboxhia]]
Angkor Wati u ndërtua si një tempull hindu nga mbreti Suryavarmani II në fillim të shekullit të XII në Yasodharapura (Khmer, Angkori i sotëm), kryeqyteti i perandorisë Khmere, si tempulli i tij shtetëror dhe me gjasa mauzoleu i tij. Duke thyer traditat shaivite të mbretërve të mëparshëm, Angkor Wati iu kushtua zotit Vishnu. Kulla me majëz në tempullin hindu khmer është quajtur Giri (mali) dhe simbolizon rezidencën e zotave ashtu si Meru në mitologjinë hindu të Balit dhe Ku (Guha) në mitologjinë hindu të Burmës.
Angkor Wati është thjeshtë një nga tempujt e shumtë hindu në Kamboxhia, shumica e të cilëve në gjendjen e rrënojave. Qindra tempuj hindu janë të shpërndarë nga Siem Reapi deri te Sambor Prei Kuk-i në rajonin e Kamboxhias qendrore.

### Tempujt në Vietnam
Përgjatë brigjeve të Vietnamit ndodhet një numër tempujsh hindu, me disa në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Shembujt përfshijnë My Sơnin  - një grumbull prej 70 tempujsh me më të hershmit që i përkasin shekullit të IV të e.s. dhe të kushtuar Shivës, ndërsa të tjerët i janë kushtuar hyjnive hindu Krishna, Vishnu etj. Këta tempuj, së brendshmi dhe në respekt të njëri-tjetrit, janë të ndërtuar gjithashtu edhe sipas konceptit hindu të rrjetës së përsosur katrore. Sitet e tjera me tempuj hindu në Vietnam përfshijnë Phan Rangun me Tempullin Cham Po Klong Garai.

### Tempujt në Indonezi
Tempujt e lashtë në Indonezi quhen *Kandi*. Tempujt hindu të Javas së lashtë në Indonezi, kanë ngjashmëri me tempujt e stilit indiano-jugor. Më i madhi prej tyre është tempulli javanez i shekullit të IX, Prambanani në Yogyakarta, tashmë një sit i trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Është projektuar si tre katrorë koncentrikë dhe ka 224 tempuj. Katrori i brendshëm përmban 16 tempuj kushtuar zotave kryesorë hindu, nga të cilët tempulli më i madh është ai i Shivës. Tempulli ka relieve të shumta në mure dhe skalitje që ilustrojnë rrëfime nga epika hindu e Ramayanas.
Në Bali, Tempulli baninez Pura është projektuar si një vend adhurimi në qiell të hapur në një kompleks muresh. Kompleksi i mureve ka një seri portash të dekoruara në mënyrë të stërholluar pa dyer për të hyrë besimtarët. Dizajni, plani dhe modeli i puras së shenjtë ndjek një projekt katror.

### Tempujt jashtë Azisë
]]
, në Flushing, New York City i përfaqësuar nga ‘‘The Hindu Temple Society of North America’’]]
Shumë anëtarë të diasporës së Azisë Jugore kanë vendosur mandirë hindu jashtë Indisë si një mjet për të ruajtur dhe celebruar trashëgimin kulturore dhe shpirtërore jashtë. Duke përshkruar qindra mandirë që mund të gjenden përgjatë Shteteve të Bashkuara, studiuesi Gail M. Harley vëren se “Tempujt shërbejnë si vende qendrore ku hindutë mund të mblidhen së bashku për të adhuruar gjatë festave të shenjta dhe të shoqërohen me hindu të tjerë. Tempujt në Amerikë pasqyrojnë aspektet shumëngjyrëshe, kaleidoskopikë të përmbajtur në hinduizëm ndërsa bashkojnë njerëzit që janë të shqetësuar nëpër panoramën amerikane”. Mandirë të shumtë në Amerikën e Veriut dhe Evropë janë bërë mjaft të njohur dhe të vlerësuar.

## Menaxhimi i tempujve
Archaeological Survey of India (ASI) kontrollon shumicën e tempujve të lashtë me rëndësi arkeologjike në Indi. Në Indi, aktivitetet e përditshme të një tempulli menaxhohen nga një bord komiteti të tempullit që administron financat, zhvillimet dhe eventet e tij. Që nga pavarësia e Indisë, autonomia e emërimeve fetare hindu për të menaxhuar punët e tyre brenda kompetencave të tempullit është renduktuar mjaft dhe qeveritë shtetërore kanë marrë kontrollin e tempujve kryesor hindu.

## Nomenklatura dhe etimologjia
Në vazhdim janë dhënë emrat e tjerë me të cilët quhet një tempull hindu në Indi:
* *Devasthana* në gjuhën kannada;
* *Deul*/*Doul*/*Dewaaloy* në gjuhën asameze dhe në atë bengaleze;
* *Deval/Raul/Mandir* në gjuhën marathi;
* *Devro/Mindar* në gjuhën rajasthani;
* *Deula (ଦେଉଳ)/Mandira(ମଦିର)* në gjuhën odia dhe *Gudi* në atë kosali odia;
* *Gudi*, *Devalayam*, *Devasthanam*, *Kovela*, *Kshetralayam*, *Punyakshetram*, ose *Punyakshetralayam* në gjuhën telugu;
* *Kovil* ose kō-vill dhe me raste *Aalayam* në gjuhën tamile; fjala tamile *Kovil* do të thotë "vendqëndrimi i zotit" deh është përdorur për një stil të veçantë tempulli hindu të Arkitekturës dravidiane
* *Kshetram* (ക്ഷേത്രം), *Ambalam* (അമ്പലം), or *Kovil* (കോവിൽ) në gjuhën malayalame;
* *Mandir* në gjuhën nëpaleze, gjuhën marathi, panjabi, gujarati dhe urdu (مندر)
* *Mandiram* në gjuhën telugu
* *Mondir* (মন্দির) në gjuhën bengaleze;

Në Azinë Jug-lindore tempujt janë të njohur si:
* *Kandi* në Indonezi, veçanërisht në gjuhën javaneze, malaj dhe indoneziane, të përdorura si për tempujt hindu ashtu dhe për ata budist.
* *Pura* në ishullin me shumicë hindu të Balit në Indonezi.
* *Wat* në Kamboxhia dhe Tailandë, e përdorur po ashtu si për tempujt hindu ashtu dhe për ata budist.

;Sitet e tempujve
Disa vende, duke përfshirë Varanasin, Purin, Kanchipuramin, Dwarkan, Amarnathin, Kedarnathin, Somnathin, Mathuran dhe Rameswaran, konsiderohen si vende të shenjta të hinduizmit. Ato quhen *kṣétra* në sanskritisht. Një kṣétra ka shumë tempuj, duke përfshirë një ose më shumë tempuj madhorë. Këta tempuj dhe vendndodhja e tyre tërheqin pelegrinazh të quajtur tirtha (ose tirthayatra).

## Shiko edhe
*Arkitektura e tempujve hindu
*Hinduizmi

## Shpjegime
## Referime 
## Bibliografia
* John Arapura: "Spirit and Spiritual Knowledge in the Upanishads"; te *Hindu Spirituality*, redaktuar nga Ewert Cousins, 1989, Crossroads Publishing, New York, ISBN 0-8245-0755-X.
* Keith Bain, Pippa Bryun & David Allardice: *Frommer’s India*; 2010, botimi i I, New Jersey: Wiley Publishing.
* Bhavasar & Kiem: "Spirituality and Health"; te *Hindu Spirituality*, redaktuar nga Ewert Cousins, 1989, Crossroads Publishing New York, ISBN 0-8245-0755-X.
* MR Bhat: Brhat Samhita of Varahamihira; 1996, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1060-0.
* Alice Boner: *Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period*; 1990, ISBN 978-81-208-0705-1.
* Francis D. K. Ching et al.: A Global History of Architecture; 2007, John Wiley and Sons, New York, isbn 0-471-26892-5.
* Francis D. K. Ching: A Visual Dictionary of Architecture; 1995, John Wiley and Sons, New York, isbn 0-471-28451-3.
* Ananda K. Coomaraswamy: History of Indian and Indonesian Art; New York, ribotim i vitit 1965.
* Alain Daniélou: The Hindu Temple: Deification of Eroticism; përkthyer nga frëngjishtja në anglisht nga Ken Hurry, 2001, Inner Traditions, isbn 978-0-89281-854-9.
* Sambit Datta & David Beynon: "Early Connections: Reflections on the canonical lineage of Southeast Asian temples" , te *EAAC 2011: South of East Asia: Re-addressing East Asian Architecture and Urbanism: Proceedings of the East Asian Architectural Culture International Conference*, Department of Architecture, National University of Singapore, Singapore, fq. 1-17
* Thomas Donaldson: Konark; 2005, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-567591-7.
* Binode Behari Dut: Town Planning in Ancient India; 1925, Gyan Publishing House, ISBN 978-81-8205-487-5.
* Diana L. Eck: “Negotiating Hindu Identities in the US”; 2000, te Harold Coward, John R. Hinnells & Raymond Brady Williams (redaktorë): The South Asian Religious Diaspora in Britain, Canada, and the United States; SUNY Press, ISBN 978-0-7914-4509-9.
* Heather Elgood: *Hinduism and the religious arts*, 2000, Bloomsbury Academic, ISBN 978-0-304-70739-3.
* Marc Gaborieau: From Al-Beruni to Jinnah: Idiom, Ritual and Ideology of The Hindu-Muslim Confrontation in South Asia; 1985, Anthropology Today, 1(3), fq. 7-14.
* M. K. Gandhi: *The Essence of Hinduism*; redaktor: V.B. Kher; Navajivan Publishing.
* Dibishada Brajasundar Garnayak: Evolution of Temple Architecture in Orissa, Orissa Review, nëntor 2007.
* Hildred Geertz: The Life of a Balinese Temple; University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-2533-1.
* Pika Ghosh: Temple to Love: Architecture and Devotion in Seventeenth-century Bengal, 2005, Indiana University Press, ISBN 978-0-253-34487-8.
* John Guy & Jorrit Britschgi: Wonder of the Age: Master Painters of India, 1100-1900; 2011, The Metropolitan Museum of Art, ISBN 978-1-58839-430-9.
* Adam Hardy: The Temple Architecture of India; 2007, John Wiley & Sons, ISBN 978-0-470-02827-8.
* Gail M. Harley: *Hindu and Sikh Faiths in America*; 2003, Facts on File, Inc.; ISBN 0-8160-4987-4.
* Brigitta Hauser-Schaublin: Keraton and Temples in Bali, in Urban Symbolism; (redaktor: P. Nas), 1993, Brill Academic, ISBN 978-90-04-09855-8.
* Jack Hebner: Architecture of the Vastu Sastra - According to Sacred Science, in Science of the Sacred; redaktor: David Osborn, 2010, ISBN 978-0-557-27724-7.
* Robert W. Hefner: *Civil Islam: Muslims and Democratization in Indonesia*; Princeton University Press, ISBN 978-0-691-05046-1.
* Knut A. Jacobsen: Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space; 2012, Routledge, ISBN 978-0-415-59038-9.
* Peter Jackson: The Delhi Sultanate: A Political and Military History; 2003, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-54329-3.
* Mark Jarzombek et al.: *A Global History of Architecture*; 2010, Wiley, ISBN 978-0-470-40257-3, kapitujt: “1200 CE - Delhi through Qutb Minar”.
* Ali Javid: *World Heritage Monuments and Related Edifices in India*; Volumi 1, ISBN 978-0-87586-483-9.
* Padmaja Vijay Kamat: "Temple Economy in Goa: A Case Study"; 2013, *The Macrotheme Review*, 2(5), fq. 97-111.
* Ramacandra Kaulacara: Silpa Prakasa: Medieval Orissan Sanskrit Text on Temple Architecture. (Sanskrit Text and English Version); përkthyen nga sansktritishtja dhe pajisën me shënime Alice Boner dhe Sadasiva Rath Sarma, 1966, E.J. Brill, Leiden.
* H. Kern: The Brhat Sanhita of Varaha-mihara; 1865, The Asiatic Society of Bengal, Kalkuta.
* Klaus Klostermaier: The Divine Presence in Space and Time - Murti, Tirtha, Kala; in A Survey of Hinduism; ISBN 978-0-7914-7082-4, State University of New York Press.
* Stella Kramrisch: The Hindu Temple, Vol 1; 1976, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0222-3.
* Stella Kramrisch: *The Hindu Temple*, Vol 2; 1976, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0222-3, fq. 346-357 dhe 423-424
* Lester Kurtz (ed.): Encyclopedia of Violence, Peace and Conflict; 2008, Academic Press, ISBN 978-0-12-369503-1.
* Susan Lewandowski: The Hindu Temple in South India, in Buildings and Society: Essays on the Social Development of the Built Environment; Anthony D. King (redaktor), Routledge, ISBN 978-0-7102-0234-5.
* Julius J. Lipner: *Hindus: Their Religious Beliefs and Practices*; botimi i dytë, Routledge, ISBN 978-0-415-45677-7.
* T. Mahalingam: *Economic Life in The Vijayanagar Empire*; 1951, University of Madras.
* Baṃśīdhara Mahānti & Gokulbehari Mahanty: Silpa Ratnakara; Bhubaneswar: Orissa Lalit Kala Akademi, 1995, OCLC Number: 42718271.
* Michael Meister (ed.): Encyclopedia of Indian Temple Architecture - South India 200 BC to 1324 AD; University of Pennsylvania Press, 1983, ISBN 0-8122-7840-2.
* Michael Meister: Encyclopedia of Indian Temple Architecture; 1988, Oxford University Press, ISBN 0-691-04053-2.
* Elizabeth Merklinger: The Mosques of Raichur: A Preliminary Classification, Kunst des Orients, Vol. 12, H. 1/2 (1978/1979), fq. 79-94.
* George Michell: *The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms*; 1988, University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-53230-1.
* Pyong Gap Min: Religion and Maintenance of Ethnicity Among Immigrants - A Comparison of Indian Hindus and Korean Protestants; redaktor: Karen Leonard, ISBN 978-0-7591-0816-5.
* Brad Olsen: *Sacred Places Around the World: 108 Destinations*; 2004, ISBN 978-1-888729-10-8.
* V.S. Pramar: Some Evidence on the Wooden Origins of the Vāstupuruṣamaṇḍala; *Artibus Asiae*, Vol. 46, nr. 4 (1985), fq. 305-311.
* Michael Rabe: Secret Yantras and Erotic Display for Hindu Temples; redaktor: David White, Princeton University Readings in Religion (Motilal Banarsidass Publishers), ISBN 978-81-208-1778-4.
* Gopinath Rao: Elements of Hindu Iconography; 1914, Madras, Cornell University Archives, fq. 17-39.
* Saraju Rath: Aspects of Manuscript Culture in South India; 2012, Brill Academic, ISBN 978-90-04-21900-7.
* Ram Raz & Henry Harkness: Essay on the Architecture of the Hindus, 1834.
* Antonio Rigopoulos: Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity; 1998, State University of New York Press, isbn 978-0-7914-3696-7.
* Hartmut Scharfe: *From Temple Schools to Universities*; në Education in Ancient India: Handbook of Oriental Studies, 2002, Brill Academic, ISBN 978-90-04-12556-8.
* Annemarie Schimmel: *Islam in the Indian Subcontinent*, kapitulli 1; Brill Academic, ISBN 978-90-04-06117-0.
* Sherri Silverman: Vastu: Transcendental Home Design in Harmony with Nature; Gibbs Smith, 2007, Utah, ISBN 978-1-4236-0132-6.
* C. Shackle: Hindi and Urdu Since 1800: A Common Reader; 1 janar 1990, Heritage Publishers, isbn 9788170261629.
* Vincent Smith: *The Oxford History of India: From the Earliest Times to the End of 1911*; 1920, Oxford University Press.
* Burton Stein: South Indian Temples: An Analytical Study; 1978, New Delhi, ISBN 978-0-7069-0581-6.
* A.L. Srivastava: Delhi Sultanate, botimi i V-të, 1966, Agra College.
* Paul Younger: *New Homelands: Hindu Communities*; Oxford University Press, ISBN 978-0-19-539164-0.
* Karel Werner: *A Popular Dictionary of Hinduism*; 1994, Curzon Press, ISBN 0-7007-1049-3.
* Wayne A. Wiegand & Donald Davis: Encyclopedia of Library History; 1994, Routledge, ISBN 978-0-8240-5787-9.
* Joanna Williams: The Art of Gupta India, Empire and Province; 1982, Princeton.
* Raymond Williams: Introduction to Swaminarayan Hinduism; 2001, Cambridge University Press, isbn 978-0-521-65422-7.
* G. D. Vasudev: Vastu; 2001, Motilal Banarsidas, ISBN 81-208-1605-6.

## Lidhje të jashtme
*Info on Hindu Temples in India
*Famous Hindu Temples in India