Mitrush Kuteli

**Dhimitër Pasko** (rumanisht: *Dimitrie Pascu*; për të cilën – së bashku me Ernest Koliqin – cilësohet themelues i prozës moderne shqipe.

Qëndrimet e Paskos mbi ekonominë shqiptare nuk u aplikuan në asnjërën nga periudhat për të cilat shkroi apo punoi, qoftë në periudhën e mesluftërave, gjatë kohës kur punoi në Bankën Shqiptare duke mbrojtur kapitalin shqiptar kundrejt kërkesave të pushtimit gjerman, po ashtu edhe në fillimet e regjimit komunist, i cili edhe e burgosi. pas dy viteve shkoi në Selanik me anë të një burse për shkollën tregtare rumune. Organizoi shoqërinë e nxënësve shqiptarë të Selanikut të quajtur "Kostandin Kristoforidhi". Më 1928 shkoi në Bukuresht ku vijoi studimet në Akademinë e Shkencave të Larta Ekonomike, duke punuar njëherësh edhe si llogaritar. Ndiqte kurse letërsie, kritike, folklori në fakultetet e tjera dhe dinte shkrim e lexim në greqisht e latinisht, frëngjisht, rumanisht dhe italisht. Qe sekretar dhe më 1931-'34 kryetar i shoqërisë së studentëve shqiptarë të Rumanisë, ndërkohë më 1928-'33 drejtoi gazetën *Shqipëria e Re* që botohej në Konstancë, ku çeli rubrikën *Shënime Letrare*. Më 1931 u diplomua dhe në shkurt të 1934 mori doktoratën në shkencat bankare e monetare me vlerësimin "Diplomam Magnam cum Laudæ". Një nga shokët e tij të shkollës, Ionel Zeana, ka shkruajtur pas më se gjashtëdhjetë vjetësh:

:*«Dh. Pasku kreu studime të shkëlqyera, duke u dalluar qysh në fillim si një element i jashtzakonshëm, jo vetëm përmes kapacitetit të tij intelektual të veçantë, po edhe përmes seriozitetit, maturisë, ndërgjegjshmërisë, forcës për punë dhe krejt qendrimit të tij moral, cilësi këto që tërhoqën vemendjen, vlerësimin dhe mbrojtjen e profesorit të tij të madh të financave, Viktor Slëvescu, prijësi liberal, ish-ministër dhe guvernator i Bankës Kombëtare. Duke e marrë doktoratën në financa, me një tezë të vlerësuar në superlativitet, Dhimitër Paskut iu hapën perspektiva nga më të bukurat, për realizimin e një karriere të shkëlqyer. I angazhuar më së pari si funksionar, ai arriti brenda një kohe të shkurtër të bëhet drejtor i Bankës Kombëtare, duke iu përkushtuar ekskluzivisht ekzigjencave të një profesionaliteti të ngushtë, pa u regjistruar në ndonjë parti politike".*

Në vitet 1934–1942 nisi punë si nëpunës i lartë në Ministrinë e Financave të Rumanisë, më tej u bë drejtor i Bankës Kombëtare të Bukureshtit dhe i Bankës së Çërnëucit. Gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, Kuteli rrëfen kështu mbi presionet që i vinin:

:''"Unë kam pasur gjithnjë, si bir i një populli të vogël, një urrejtje të madhe kundër idesë së zezë `popuj mbi popuj` ose `të mëdhenj mbi të vegjël`, por `popuj përkrah popujsh`... Një nga pasojat e para ka qënë një `skedë e zezë` ardhi e më foli dikush në bankë: - Ç'po bën kështu? Nuk e di ç'të pret? Pse kundërshton që vendin e kapitalit çifut, ta zërë kapitali mik gjerman?"''

Kuteli vazhdoi të përkrahë ekonominë vendase, derisa e mobilizuan në janar të 1942 dhe e nisën në front, drejt Stalingradit. Megjithatë, veshur me uniformë, në qendrimet mes marshimeve mblidhte këngë popullore moldave, mbante shënime, njihej me njerëz të thjeshtë, me letërsinë ukrainase, thellonte njohuritë e gjuhës ruse. Rrugës i mbërriti një telegram që e njoftonte për të ëmën që e kishte sëmurë, miqtë në Bukuresht i siguruan lejen dhe e përfshinë në një dërgatë ekonomistësh që nisej me shërbim pune në Romë. Mundi t'arrijë në Pogradec në shtator 1942; e ëma i kish ndërruar jetë më 28 gusht.

Punoi për pesë muaj nga tetori 1942 pranë shoqërisë SASTEB dhe pas kapitullimit të Italisë në Bankën Kombëtare të Shqipërisë, këshilltar në fushën e monedhës me përgjegjësitë e drejtorit shqiptar krahas atij italian. Më 15 shkurt 1944, së bashku me Vedat Kokonën, Nexhat Hakiun dhe Sterjo Spassen themeloi organin e përmuajshëm *Revista letrare*. Në tetor 1944 kalon në zonat e pakontrolluara nga gjermanët. Tri javë pas kalimit në zonën partizane qëndronte në Priskë. E thërrasin në Berat, ku shkon më 8 nëntor dhe bëhet nëpunësi i tretë në Min. e Financave të Qeverisë Demokratike, pas ministrit Ramadan Çitaku dhe sekretarit të përgjithshëm Qirjako Harito, si këshilltar.

Qe ndër anëtarët themelues të Lidhjes së Shkrimtarëve, anëtar i këshillit të parë të saj dhe i komitetit drejtues të revistës *Bota e Re*. Njëherësh në ekonomi, pas themelimit të bankës, emërohet anëtar i këshillit të parë dhe drejtor i drejtorisë qendrore. Ideoi e zbatoi disa nga operacionet më të rëndësishme financiare të pasluftës, si vulosja e monedhës, emetimi i çeqeve monedhë për plotësimin e nevojave të para financiare etj. Pasko dha dorëheqjen në gusht të vitit 1946, pasi nuk pranoi kursin e këmbimit të caktuar nga shteti shqiptar mes lekut dhe dinarit jugosllav. Pasi kaloi dënimin në kampin e Vloçishtit në Maliq, u lirua nga burgu në maj 1949 me falje. Pastaj i dhanë punë si përkthyes te "Zëri i Popullit", fillimisht te *Mesagjeria* te "Burgu i Armiqve të Popullit, Punëtoria Qendrore e Artizanatit e Ministrisë së Punëve të Brendshme" në Tiranë deri më 1953. U transferua në shtëpinë botuese "Naim Frashëri" deri më 1967 - ku nga fundi i jetës me shkëputje Pjesëmarrja e tij në rrugëtimin drejt Stalingradit u përfol edhe pas vdekjes së Paskos.

### Pas vdekjes 
Pjesëmarrja e tij në rrugëtimin drejt Stalingradit iu riciklua vite pas vdekjes edhe nga shkrimtari Ismail Kadare më 1989 tek parathënia "Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe" e veprës *Novelave të qytetit të veriut.* Bijtë e Kutelit e ballafaquan me faktet Kadarenë, por megjithatë shkrimtari e përsëriti sërish riciklimin e të dhënës së gabuar më 2014 tek *Mëngjeset në Kafe Rostand*,

## Vepra 
Kuteli së bashku me Koliqin mbahen si bashkëthemeluesit e prozës moderne shqiptare dhe ndër nismëtarët e kritikës letrare me rubrikën sistematike *Shënime letrare*. Madje është autori i parë shqiptar që botoi libra kritike. Nga tekstet autobiografike që ka lënë, lë të kuptojë që tekstet më themelore prozë, poezi e kritikë i ka bërë para se të binte në burg duke nisur nga vitet 1927-'28 dhe duke u përmbyllur më 1947. Veprimtaria letrare e pasburgut mund të përmblidhet në lëminë e përkthimit letrar.

Me rastin e 100 vjetorit të lindjes së tij, viti 2007 u shpall "Viti i Mitrush Kutelit" nga ministri i Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, Ylli Pango.

### Prozë dhe poezi 
Më 1919 botoi vjershat e tij të para "Mëmës Shqipëri" dhe "Skënderbeu" - në kalendarin "Pogradeci". Nga viti 1924 kish filluar të botonte në shtypin shqiptar "të jashtëm", tek "Shqipëria e Re" dhe "Kosova" që dilnin në Kostancë të Rumanisë.

Më 1938 botoi librin *Netë shqiptare* me rrëfimet e veta të botuara një dhjetëvjeçar më parë te ''Shqipëri' e Re,*. Pasi u kthye në Shqipëri, më 1943 boton *Ago Jakupi e të tjera rrëfime* (novela impresioniste

Më 1946 jep për shtyp librin *Dashuria e barbarit Artan*, që nuk del i plotë. Madje humben disa dorëshkrime të rëndësishme;* dhe 30 dorëshkrime të rilindasve që i ishin besuar nga Ilo Mitkë Qafëzëzi, iu konfiskuan nga Sigurimi. Tre muaj para se të arrestohej e burgosej, përfundoi veprën që më pas do të titullohej *E madhe është gjëma e mëkatit*.

Për t'iu kthyer e drejta e botimit iu përkushtua letërsisë për fëmijë, dhe iu botuan *Pylli i Gështenjave* (1958), *Xinxifillua* (1962) dhe ritregimin e Ciklit të kreshnikëve tek *Tregime të moçme shqiptare* (1965). Pas vdekjes iu botua *Baltë nga kjo tokë* (1973), *Në një cep të Ilirisë së Poshtme* (1983),

Lidhur me jetën e me veprën e tij ka lënë dy tekste autobiografike: *Kujtesa* dhe *Testamenti* (1965), ky i fundit i botuar te e përkohshmja *Hylli i Dritës* më 1994.

### Publicistikë dhe folklor 
Pati lënë një vëllim me afro 200 këngë popullore moldavishte (që kish mbledhur rrugës për në Stalingrad) për botim në Bukuresht shtatorin e 1942, mbante titullin *Cantece Din Moldova Mica* që përfshinte mjaft elemente inedite të folkloristikës rumune.

### Kritikë 
Ndër kritikët më të rëndësishëm të viteve '40, Gjithashtu, në të njëjtin vëllim, është i pari që i prezanton shqiptarëve poetin ukrainas Taras Shevchenko. Në fushën ekonomike - shkruan rreth monedhës dhe kreditit, për problemet ekonomike dhe abuzimet administrative si dhe kundër disa koncensioneve që i ishin dhënë kapitalit italian - Bankës Kombëtare të Shqipërisë dhe Shoqërisë AGIP për të shfrytëzuar tokat vajgurore shqiptare dhe për të mbajtur monopolin e karburanteve në vend.

Disa leksione të tij mbi ekonominë u botuan në vëllimin *Ditari i ekonomistit.* Vepra tjetër *Shënime Ekonomike* u dogj dhe gjenden vetëm pak kopje në Bibliotekën Kombëtare.

### Përkthime 
Lëminë e përkthimeve e nisi që me poetin rumun Eminescu gjatë kohës që ka qenë në Rumani, duke botuar librin me 24 poezi të përkthyera në shqip të poetit rumun. më pas kur përkthente me normë, nga rusishtja përktheu autorë sovjetikë të pranuar nga Zhdanovizmi (të rekomanduar nga këshilltarët kulturorë e politikë sovjetikë)

## Pseudonimet 
Në publicistikën e tij përdorte pseudonimin *Janus*, perëndia dyfytyrëshe romake.

## Tituj 
* *Lasgush Poradeci*, kritikë letrare, 1937.
* *Netë Shqipëtare*, rrëfenja, 1938.
* *Ago Jakupi, e të tjera rrëfime*, 1943.
* *Sulm e lotë*, poema, 1943.
* *Këngë e britma nga qyteti i djegur*, këngë popullore të mbledhura, 1944.
* *Shënime letrare*, kritikë letrare, 1944.
* *Havadan më havadan*, pamflet, 1944.
* *Kapllan Aga i Shaban Shpatës*, tregime, 1944.
* *Dashuria e Barbarit Artan*, 1946.
* *Pylli i gështenjave*, poezi, 1958.
* *Xinxifilua*, përralla, 1962.
* *Tregime të moçme Shqiptare*, përshtatje në prozë, 1965.
* *Tregime të zgjedhura: vjeshta e Xheladin Beut dhe rrëfime të tjera*, novela, 1972.
* *Baltë nga kjo tokë*, poema dhe vjersha, 1973.
* *Në një cep të Ilirisë së poshtme*, tregime, 1983.
* *E madhe është gjëma e mëkatit*, novelë, 1993.
* *Netë moldave*, tregime dhe shënime, 2015.

### Përkthime 
* Aleksander Fadeev, *Shpartallimi*, 1956.
* Ivan Turgenjev, *Kujtimet e një gjahtari*, 1963.
* Maksim Gor'kij, *Tregime* (1956) dhe *Përralla të Italisë* (1960).
* Mihail Saltikov-Sedrin, *Zotërinjtë Gollovliovë* (1964) dhe *Përralla*.
* Nikolai Gogol, *Tregimet e Petërburgut*, *Shpirtra* ndryshuar më pas *Frymë të vdekura*.
* Pablo Neruda, *Zgjohu, druvar* (1958) dhe poezi nga *Bleta e bardhë* (1974).
* Vahtang Baratasvili, *Miq të gëzuar*, 1960.
* Viktor Eftimiu, *Doktor Fausti magjistar*, pjesë teatrale, 1963.

## Bibliografia 
* 

## Referime