Toka e sheshtë

parapamje| Harta e tokës së sheshtë e vizatuar nga Orlando Ferguson në 1893. Harta përmban disa referenca të pasazheve biblike, si dhe pika të ndryshme të "Teorisë së Globit".
Modeli i **Tokës së sheshtë** është një koncept arkaik dhe i kundërshtuar shkencërisht, gjerësisht dhe faktualisht i formës së Tokës si një rrafsh ose disk. Shumë kultura të lashta u pajtuan me një kozmografi të sheshtë të Tokës, para se të dilnin në dritë fakte për të kundërtën, duke përfshirë Greqinë deri në periudhën klasike (shekulli V p.e.s.), qytetërimet e epokës së bronzit dhe hekurit të Lindjes së Afërt deri në periudhën helenistike (31 p.e.s.) dhe Kinën deri në shekullin e XVII-të.

Ideja e rruzullit Tokësor u shfaq në filozofinë e lashtë greke me Pitagorën (shek. VI para Krishtit). Në fillim të shekullit të IV para Krishtit, Platoni shkroi për një Tokë sferike. Rreth vitit 330 para Krishtit, ish-studenti i tij Aristoteli dha prova të forta empirike për një Tokë sferike. Dija e formës sferike Tokës gradualisht filloi të përhapet përtej botës helenistike .    

Përkundër faktit shkencor dhe efekteve të dukshme të rrumbullaktësisë së Tokës, teoritë (pseudoshkencore) të konspiracionit  të Tokës së sheshtë përkrahen nga shoqëritë moderne të Tokës së sheshtë dhe, gjithnjë e më shumë, nga individë të paorganizuar që përdorin mediat sociale për ta përhapur këtë palo-teori.

## Historia 
### Besimi në tokën e sheshtë 
#### Azia Perëndimore 
[djathtas|parapamje| Harta babilonase *Imago Mundi*, harta më e vjetër e njohur e botës, shekulli i 6-të para Krishtit [Babilonia]]
Në mendimin e hershëm egjiptian  dhe mesopotamian, bota portretizohej si një disk që noton në oqean. Një model i ngjashëm gjendet në tregimin homerik nga shekulli i 8-të para Krishtit, në të cilin "Okeanos, trupi i personifikuar i ujit që rrethon sipërfaqen rrethore të Tokës, është krijuesi i gjithë jetës dhe ndoshta i të gjithë perëndive". 

Tekstet e piramidës dhe tekstet e qefinit të Egjiptit të lashtë tregojnë një kozmografi të ngjashme; Nun (Oqeani) rrethonte *nbwt* ("tokat e thata" ose "ishujt").   

Izraelitët e imagjinonin gjithashtu Tokën si një disk që notonte mbi ujë me një kupë qiellore të harkuar mbi të që ndante Tokën nga qiejt.  Qielli ishte një kube e fortë me Diellin, Hënën, planetët dhe yjet e ngulitur në të. 

#### Greqia 
##### Poetët 
Homeri  dhe Hesiodi  përshkruan një kozmografi disku në Mburojën e Akilit .   Kjo traditë poetike e një deti (Oceanus) që rrethon Tokën ( *gaiaokhos* )dhe e një disku shfaqet gjithashtu në veprat e Stasinit të Qipros,  Mimnermit,  Eskilit,  dhe Apollonit të Rodit . 

##### Filozofët 
djathtas|parapamje| Paraqitja e mundshme e hartës botërore sipas Anaksimandrit
Disa filozofë para-Sokratikë besonin se bota ishte e sheshtë: Talesi (rreth 550 pes) sipas disa burimeve,  dhe Leukipi (rreth 440 pes) dhe Demokriti (rreth 460–370 pes) sipas Aristotelit.   

Talesi mendonte se Toka notonte në ujë si një trung.  Megjithatë, mendohez se Thales në të vërtetë besonte në një Tokë të rrumbullakët.   Anaksimandri (rreth 550 para Krishtit) besonte se Toka ishte një cilindër i shkurtër me një majë të sheshtë rrethore që qëndronte e qëndrueshme sepse ishte e njëjta distancë nga të gjitha gjërat.   Anaksimeni i Miletit besonte se "Toka është e sheshtë dhe kalëron në ajër; në të njëjtën mënyrë Dielli dhe Hëna dhe trupat e tjerë qiellorë, të gjithë të zjarrtë, kalërojnë ajrin për shkak të rrafshtësisë së tyre".  Ksenofani i Kolofonit (rreth 500 para Krishtit) mendonte se Toka ishte e sheshtë, me anën e sipërme të saj që prekte ajrin dhe me anën e poshtme të shtrirë pa kufi. 

Besimi në tokën e sheshtë vazhdoi në shekullin e 5-të para Krishtit. Anaksagora (rreth 450 p.e.s.) binte dakord që Toka ishte e sheshtë,  dhe nxënësi i tij Archelaus besonte se Toka e sheshtë ishte e zhytur në mes si një disk, për të shfajsuar faktin që Dielli nuk lind dhe perëndon në të njëjtën kohë për të gjithë. 

#### Azia Lindore 
Në Kinën e lashtë, besimi mbizotërues ishte se Toka ishte e sheshtë dhe katrore, ndërsa qiejt ishin të rrumbullakët,  një supozim praktikisht i pasfiduar deri në shfaqjen e astronomisë evropiane në shekullin e 17-të.    Sinologu anglez Cullen thekson faktin se nuk kishte koncept të një Toke të rrumbullakët në astronominë e lashtë kineze ku qiejt përshkruheshin si një çadër që mbulon Tokën ose si një sferë pa përmbajtje ndërkohë që trupat qiellorë pluskojnë lirisht.

parapamje| Ilustrim i bazuar në atë të një kozmografi aziatik shekulli i 12-të

### Teori alternative ose të përziera 
#### Greqia: Toka sferike 
Pitagora në shekullin e 6-të para Krishtit dhe Parmenidi në shekullin e 5-të shpallën se Toka është sferike,  dhe kjo pikëpamje u përhap me shpejtësi në botën helene. Rreth vitit 330 para Krishtit, Aristoteli pohoi në bazë të teorisë fizike dhe provave vëzhguese se Toka ishte sferike dhe raportoi një vlerësim të perimetrit të saj. Perimetri i Tokës u përcaktua për herë të parë rreth vitit 240 para Krishtit nga Eratosteni. Tashmë në shekullin II pas Krishtit, Ptolemeu kishte nxjerrë hartat e tij nga një glob dhe zhvilloi sistemin e gjerësisë gjeografike, gjatësisë gjeografike dhe klimës . *Almagesti* i tij u shkrua në greqisht dhe u përkthye vetëm në latinisht në shekullin e 11-të nga përkthimet arabe.

#### Azia Jugore 
parapamje| Një imazh i fermës së erës Thorntonbank (afër bregut belg) me pjesët e ulëta të kullave më të largëta të fshehura gjithnjë e më shumë nga horizonti, duke demonstruar lakimin e Tokës
Tekstet Vedike e përshkruajnë kozmosin në shumë mënyra.  Një nga tekstet më të hershme kozmologjike indiane e paraqet Tokën si një stivë disqesh të sheshta.

Rreth shekullit të 5-të të erës sonë, tekstet e astronomisë së pranuar të Azisë Jugore, veçanërisht të Aryabhata -s, supozojnë një Tokë sferike ndërsa zhvillojnë metoda matematikore për astronominë sasiore me qëllim mbajtjen e kalendarit dhe kohës.

### Miti i përhapjes së tokës së sheshtë 
Duke filluar nga shekulli i 19-të, lindi një mit historik që thoshte se doktrina mbizotëruese kozmologjike gjatë Mesjetës ishte ajo e Tokës e sheshtë. Një përkrahës i hershëm i këtij miti ishte shkrimtari amerikan Uashington Irving, i cili pohoi se Christopher Columbus duhej të kapërcente kundërshtimin e besimtarëve të kishës për të fituar sponsorizimin për udhëtimin e tij të eksplorimit. Mbështetës të mëvonshëm të rëndësishëm të kësaj pikëpamjeje ishin John William Draper dhe Andrew Dickson White, të cilët e përdorën atë si një element kryesor në mbrojtjen e tyre të tezës  se ekzistonte një konflikt afatgjatë dhe thelbësor midis shkencës dhe fesë.  Disa studime të lidhjeve historike midis shkencës dhe fesë kanë treguar se teoritë e antagonizmit të tyre të ndërsjellë shpërfillin shembujt e mbështetjes së tyre reciproke. 

Studimet e mëvonshme të shkencës mesjetare kanë treguar se shumica e studiuesve në Mesjetë, përfshirë ata të lexuar nga Kristofor Kolombi, pohonin se Toka ishte sferike.

## Ndikimet dhe faktet empirike të një toke sferike 
Forma pothuaj-sferike e Tokës mund të konfirmohet nga vëzhgime të shumta nga sipërfaqja e Tokës, mjetet fluturuese dhe anijet kozmike. Forma e saj shkakton disa dukuri të cilat nuk do të ishin të pranishme në rastin e një Toke të sheshtë. Disa nga këto dukuri do të ishin të mundura në forma të tjera, siç janë disku i anuar ose tori, por asnjë formë nuk do ti shpjegonte të tëra.

### Dukja e objekteve të largëta mbi sipërfaqen e Tokës 
Në një Tokë të sheshtë, sipërfaqja e saj nuk do të mund ti fshehte objektet e largëta. Kjo do të thotë se nëse nuk do të kishte pengesa (siç janë pallatet psh) do të ishte e mundur të shikoheshe mali më i afërt e deri tek Everesti, ashtu siç ne shohim Diellin ose yje të tjera në qiell sepse nuk ka pengesa. Një sipërfaqje sferike ka një horizont i cili është më afër kur shihet nga një lartësi më e ulët. Në teori, një person me sytë 1.8 m mbi sipërfaqe mund të shikoje deri në 4.79 kilometra larg, ndërkohë që një person mbi majën e Kullës Eiffel në 273 metra mund të shohë deri në 58.98 kilometra larg.

## Referencat kulturore 
Termi *njeri-tokë-sheshtë*, i përdorur me një kuptim nënçmues për të nënkuptuar këdo që ka pamje qesharake të vjetruara ose të pamundura, i paraprin *tokë sheshtas*. U regjistrua në vitin 1908: "Më pak vota nga sa do të kishte menduar dikush për çdo kandidat njerëzor, po të ishte edhe një njeri-tokë-sheshtë". Sipas *Oxford English Dictionary, flat-Earther* përdoret për herë të parë në vitin 1934 në revistën *Punch*: "Pa qenë një tokë-sheshtë fanatik, [Mercator] e perceptoi telashin ... të përleshjes me globe ... për të zbuluar Detet e Jugut." 

## Referime