Vandalët

parapamje|252x252px|Lëvizja e vandalëve nga vitet 400 p.e.s. deri 430 e.s
**Vandalët**, të quajturit edhe **Wandalen**, **Vandali**, **Vandili**, **Vandilier** dhe **Vanduli**, kanë qënë një popull gjerman, që klasifikohet në grupin gjuhësor gjermanikolindor.  Në kohën e Tacitus-it Vandalët u ngulitën së pari në verilindje të "Gjermanisë", më vonë u shtrinë gjithmonë e më tepër dhe gjatë shekullit V u shpërngulën më tej, në kuadër të pushtimeve barbare në pjesën më të madhe në drejtim të Spanjës dhe të Afrikës Veriore.  Me shkatërrimin e mbretërisë së vandalëve në shekullin e VI nga trupat romakolindore ata i humbën gjurmët e tyre.

## Historia e Vandalëve 
### Periudha e hershme 
[parapamje|[Harta e fiseve gjermanike rreth 100 n.&nbsp;Chr. (pa Skandinavinë)]]

Prejardhja e vandalëve nuk është shumë e qartë, të paktën për sa u përket burimeve shkrimore janë dhëne prononcime shumë të shpërndara, gjë që diskutohet shumë intensivisht në shkencë.  Sipas Pliniusit të Vjetër dhe Tacitit vandalët u ngulitën në shekujt të parë mbas përllogaritjes së  shekujve sipas mënyrës kristiane.  Ata u ngulitën në lindje të Oder, por në jug të burgundeve.

Përkatësia në lidhjen kulturore me Lugier është e mundshme, më e pakta mund të përmendet që vandalet e hershem barazohen në shumë burime.  Në shekullin e 2. dokumentohen pjese të ndryshme fisesh vandale si : Silingët në Schlesien dhe Asdingen ose edhe Hasdingët në Hungarinë e vonë dhe në Rumani, nga ku nën udhëheqjen e Mark Aurel gjatë luftërave të Markomannëve depërtuan në Perandorinë Romake.  Megjithëse është – Si më pothuajse të gjitha *gentes* e Periudhës së Migrimit të  Madh – e paqartë, se çfarë lidhjesh ka midis popujve të këtij emër dhe atyre të federatave,qe shfaqen me pas  ne Antikitetin e Vonët ne burimet përkatëse.  Nën Konstantin-in është dëshmuar tashmë ngulimi i Hasdingëve në Pannoni.

### Vandalët dhe pushtimet barbare 
Prejardhja dhe ngjizja e grupit etnik të vandalëve nuk është sqaruar përfundimisht.  Në kundërshtim me studimet të vjetra sot bëhen përpjekje, që të kuptohen proceset, që çonin në formimin e identiteteve etnike, dhe nuk është më fjala për ata që "bredhin", popuj komplet...  Nga Plinius, Tacitus dhe Ptolemaios përmenden Vandilier si grup etnik në zonën Visla, por e përkufizonin në mënyre të ndryshme.  Si edhe te  „Gotonen“/„Gutonen“/„Goten“ është e njohur vazhdimësia e emrit, megjithatë nuk mund të ketë prononcim për proceset etnike për gjerat që kanë ndodhur mbas këtij emëri.

Rreth vitit 400 mund të konstatohen në veri të Danubit të poshtëm dhe të mesëm lëvizje shndërrime  të mëdha, shkaktuar ndoshta nga depërtimi i Hunëve.  Vandalët u tërhoqën së bashku me Alanët dhe Suebët në drejtim të perëndimit drejt Galisë.

Që nga shekulli I. politika romake u përpoq të arrinte  hegjemoninë e Perandorisë Romake jashtë kufijve të perandorisë përmes rrugëve paqësore : përmes kontratave me Federatat, nëpërmjet rekrutimit të ushtarëve dhe nga tregtia e mallrave komerciale dhe luksoze.  Perandoria Romake ishte një zonë ekonomikisht dhe politikisht të qëndrueshme me një fuqi të madhe tërheqëse për shoqëri "barbare".  Me kohë dolën edhe luftëtarë të specializuar, ndryshime sociale dhe konflikte të brendshme.  Fise u shpërbënë, dhe u krijuan njësi të reja siç edhe përmenden në tekste historike popujt e Vandalëve dhe të Suebëve.  Jo siç guxohet të thuhet e shkruhet shpesh në antikiteti i vonë, arrati nga uria dhe të ftohtët paskëshin qenë arsyeja për lëshimin e identitetit të vjetër dhe ndërtimin e një identiteti të ri, përkundrazi thyerja për mundësi te reja në landshaftet e qyteteve.

### Depërtimi në Perandorinë romake 
parapamje|411: Shpërndarja në Gadishullin Iberik midis Alanëve, Suebëve, Asdingëve (Veriperëndim) dhe Silingëve (Jug), Verilindja mbeti si fillim romake
Natën e Vitit të Ri të vitit 406 kapërceu një aleancë vandalësh së bashku me një grup të madh alanësh dhe suebësh Renin dhe u stacionua në provincën romake Galia (shih *Kalimi i Renit më 406*); Arsyeja  mund të ketë qenë arratisje nga Hunët që po depërtonin në atë zonë. Federatët frenkë, që u kundërvunë atyre, u shpartalluan. Historia e shekullit të 5. pasohet nga një seri luftërash për pushtet, dhe çdo herë u ofruan  trupa jo romake kundra njëri tjetrit.  Grupe të pavarura gotësh që vepronin nën Alarich I. në Itali dhe te vandaleve, alaneve dhe suebëve, paraqisnin një faktor pushteti të mëvetësishëm.

Në vitin 409 lidhja kaloi alano-vandalo-suebe për në Spanjë dhe themeloi atje nukle shtetërore  të ndryshme  dhe  jetëshkurtra. Mbretëria suebe në Galici qëndroi deri nga fundi i shekullit të 6.  Në të shkuarën është hamendësuar, që arabisht emërtimin për Spanjën, Al-Andalus (që ka mbetur deri mes sot si përcaktim i hapësirës së Andaluzisë) të ketë ruajtur  një përcaktim  arab për atë që quhej „Vendi i Vandalëve“. Kjo pikëpamje është e diskutueshme sot për sot.  Mbas një fushate romake, në rrjedhën e së cilës ishin futur edhe ushtri të gotëve perëndimore, u shkatërruan këto struktura politike në Spanjë; vandalët silingas u asgjësuan në Baetica pothuajse plotësisht, vandalët asdingas u bashkuan me alanët. Së bashku ata kaluan në maj të vitit 429 për në Afrikë.

### Mbretëria vandale në Afrikë 
parapamje|Mbretëria e  Vandalëve në kohën e zgjerimit më të madh 526

Mbreti i ri Geiserich i udhëhoqi Vandalët (afërsisht 15.000 deri 20.000 luftëtarë  dhe familjet e tyre - Prokopi flet për në tërësi për 80.000 njerëz)ne  429  për ne Afrikën Veriore. Sipas Prokopit gjenerali romak Bonifatius i pati „ftuar“ vandalët,për tu mbrojtur  me ndihmën e tyre nga një intrigë  jo e hapur e shtëpisë perandorake, por më pas iu kundërvu invazorëve. Si do që të ketë qenë kjo pikëpamje është diskutueshme, për vete faktit që Bonifatius ishte në atë  moment në një marrëdhënie të mirë me Ravenna. E sigurtë është, që Vandalët synuan mbi pasurite e provinces romake ne Afrikë, si zemra e mbetjes perendimore të perandorise, që ushqente Italine me drithera
dhe gjeneronte një pjesë jo të vogël të të ardhurave nga taksat. Vandalët  marshuan përmes  Marokut dhe Algjerisë së sotme dhe rrethuan dhe respektivisht plaçkitën mjaft qytete. Në këtë rast vdiq edhe  Hippo Regius Augustinus. Disa fise Berbere u bashkuan atyre. Edhe përfaqësues të rrymave kristiane të besimit të Donatismus i mbështetën Vandalët,sepse ata u premtuna që nën zotërimin e tyre do të merrnin mbështetje nga persekutimi i kishes romake shtetërore. Bonifatius, që i kishte ujdisur punet me  familjen prandorake,po i luftonte ata tashmë, por u thirr për në Itali, për të luftuar kundër Aëtius. Atje gjeti edhe vdekjen.

### Arritja e zotërimit detar në Mesdheun perëndimor 
Mbas pushtimit te zonave më të mëdha nga Geiserich qeveria e mbretërisë lidhi në vitin 435 një kontratë me pushtuesit, që u pranoi atyre zona në Mauretani (të dy provincat Mauretania Tingitana dhe Mauretania Caesariensis) dhe Numidiia. Në vitin 439 u pushtua duke thyer kontratën Karthago, qyteti më i madh i perëndimit pas Romes, ku i ra në dorë të vandalëve flota romake e stacionuar atje. Vandalët dhe Alanët ngritën një mbretëri në Provincat e pasuar afrikane Byzacena und Proconsularis (afërsisht në zonat e Tunizisë së sotme), në vitin 442 u njoh edhe nga Valentinian III. Me ndihmën e anijeve të kapura (Vandalët si e vetmja aleance gjermanike një flotë që ia vlen të përmendet) ata bënë të mundur  pushtimin e Sardenjas, Korsikas dhe Baleareve. Në Afrikën e Veriut Geiserich  morri pasuritë e perandorit  nën zotërimin e tij,por nuk e preku pronën private romake. Shpejt vandalët morrën stilin e jetës rromake, por e izoluan veten  permes besimit te tyre arian nga shtresa e larte e rajonit.

parapamje|Paraqitje fantazie nga shekulli i  19. per grabitjen e Romes  nga vandalët 455

### Që nga plaçkitja e Romës deri te rënia e tyre 
Më 455 grabitën vandalët dhe alanët nën mbretin Geiserich Romën. Koncepti që erdhi nga Shekulli XVIII dhe u fiksua në fomën Vandalizëm si përcaktim për „shkatrrim fanatik për hir të shkatërrimit“  në këtë rast nuk është as historikisht i vërtetë e as realist. Vandalët plaçkitën qytetin e Romës madje  me themel dhe jo pa brutalitet (ndersa banoret nuk u nganë në baze te lutjes se papes ), por pa inat të verbër shkatërrimi; shumë më tepër u vodhën në mënyre sistematike sende me vlerë të madhe. Kjo vetëm që nuk ishte një ekspedite plaçkitjeje  por ishte një sulm në nivelet më të larat të politikës së perandorisë: Kaiser Valentinian III. e pati premtuar bijën e tij Eudocia si nuse për pasuesin e tronit vandalo-alanian Hunerich, edhe për të siguruar  këtë lidhje dinastish të favorshme mbas vrasjes së Valentinians, u sulmua kryeqyteti. Vandalët sollën me vete një plaçkë të madhe me vete, po ashtu u rrembye një numër i pa masë njerezish, ndër ta edhe vejusha e Valentinianit, por edhe  para së gjithash, të gjithe zejtaret që nevoiteshin në mbreterine vandale. Në të njeten kohë u futen në haspirën e zotërimit vandal Sardinien, Korsika,  Balearen dhe në fund edhe Sicili (edhe pse vetëm për një kohë të shkurtër). Me këtë rast Vandalet kontrollonin përfundimisht furninizmin me drithera të pjesës perëndimore të perandorisë.

Gjate plaçkitjes së Romes ndodhi që vdiq edhe perandori Petronius Maximus. Kjo ndodhi jo siç pretendohet shpesh, nga dora e Vandalen (psh ka një tabllo të shekullit XIX, ku tregohet këputja e kokës së tij): Maximus u dallua kur po arratisej nga Roma i veshur si një qytetar i thjeshtë, dhe u mbyt me gurë nga Trupat ndihmese burgudase. Pasardhësi i Maximus Maiorianus krijoi nga Germanet, Hunnet dhe Skithet nje armate te re  te madhe  dhe i dergoi ata me një flote gjigande  për në Kartagjene. Kur flota romake u ankorua e pambrojtur  në portin e Alicantes, ajo u surprizua  në vitin 461 nga Vandalet dhe u asgjesua. Ushtria romake fushore u shkaterrua gjatë marrshimit për në Itali.

Mbretëria vandale u bë në vitin 468, qëllimi i një operacioni të madh të përbashkët të perandorisë perëndimore, nën Peradorin Antemiusi dhe Perandorisë Romakolindore nën Leo I., që megjithatë dështoi në një mënyre madhështore. Geiserich mundi që ti ,vinte flakën flotës së madhe romake dhe ta asgjesonte. Mbas dështimit të një fushate të metejshme romake në vitin 470-474, iu garantua  Vandaleve në një kontratë të bërë midis peradorit romako lindor Geiserich zoterimi i Afrikes dhe i ishujve, por megjithate Vandalet nuk ishin më në gjendje ti kontrollonin gjithmone në mënyrë efektive këto rajone. Edhe në brendësi ndodhi shpesh që pasuesit e Geiserichut patën probleme, meqë Vandalet ishin ariane, kurse pjesa derrmuese e popullsise romake mbeti edhe më tej katolike; ndodhi shpesh që pati persekutime, ku burimi më i rëndësishëm (sigurisht tendencioz) është vepra e Victor von Vita. Para së gjithash vandalet duhej të mbroheshin nga sulmet që bëheshin gjithonë e më të ashpra të Maureven resp. Berbereve,  qe nen Masties arritën të marrin shpejt  kontrollin  e zonave malore. Veç kësaj pati edhe perplasje të dinastive për zoterimin nga pasardhesit. Nëse në kundershtim me qëndrimin e burimeve të antikitetit te vonë, qëndron paragjykimi i ngritur për një shthurje masive të vandalëve, mund të dyshohet, në fund të fundit keëa do teë duhej të mbroheshin nga sulmet e vazhdueshme të jashtme.

Fundi erdhi atëherë kur grindjet për fronin në Romen Lindore brenda për brenda mbretërisë Vandale u mor si shkas  për një ekspedite ushtarake të re: Sipas këndvështrimit të romakeve kontrata e viti 474 vlente vetëm për Geiserichin dhe për pasuesin legjitim të tij të drejtpërdrejte; kur Gelimerët në vitin 530 hipën në fron në mënyre të padrejtë si Uzurpator,marrëdhëniet midis Karthago dhe Konstantinopel u keqësuan shumë shpejtë. Në vitin 533/34 trupat romako lindore nën udhëheqjen e  Belisar, një komandant ushtarak i perandorit Justinian I., sulmoi mbretërnë vandale. Numri i luftëtareve vandale  ishte shumë i pakët në numër, për të mundur ti përballonin të dy disfatat e rënda (Ad Decimum, Tricamarum), të cilat Belisari i kishte arritur me fat dhe shkathtësi. Gelimer u soll në Konstandinopojë dhe iu desh të nënshtrohej në kudër të fushatës triumfuese të perandorit, dhe vitet e fundit të jetës së tij i kaloi në mënyrë të qetë dhe të këndëshme në një pronë bujqësore në Galatien. Një numër i madh i të burgosurve vandalë të luftes, u soll në verë të viti 534 për në Konstandinopojë dhe më vonë nga Roma Lindore u futen si trupa në luftën kunder Persëve. Afrika Veriore u integrua sërish në perndorinë Romake. Rezistenca e fundit e armatosur vandale u shpërbë nën Guntarith në vitin 546. Në burime nuk shfaqen më fare vandalet. Mbetjet e pakta të popullsisë civile gjermanike u deportuan në pjesën më të madhe në drejtim të lindjes, ndërkoë që shumë vandalë shërbenin në ushtrine prandorake.

### Pasqyra e historisë së Vandalëve 
* Rreth  375 : Hunët e shkëputur në mënyre të paqarte nga Gotët i detyruan vandalët drejt perëndimit.
* Kalimi i Renit i vitit 406: Vandalet kaluan me jo-germaniket Alanen dhe  Sueben mbi Rain dhe plackiten Galine.
* 409 Kalimi për në Spannjë;
* 411 Vendosje ne Baetica dhe ne  Galici
* 415-418 humbje të rënda per ata qe kishin nderhyre per romaket pra per gotet perendimore, pothuajse asgjesim i plote i vandaleve silinge.
* 429 Vandalët hasdingas depërtojnë së bashku me  mbetjen e  silingëve dhe alanëvenën udhëheqjen e mbretit  Geiserich nga jugu i Spanjës  për në Afrikën e Veriut dhe pushtojnë atje provincat romake. Nga 430 deri më 439  Hippo Regius është kryeqyteti i vandalëve. Gjate rrethimit  vandal te Hippo Regius vdes ne qytet peshkopi Augustinus von Hippo.
* 439 Vandalët pushtojnë provincën e pasur Afrika Proconsularis, Tunesia e sotme veriore, dhe e bejne Karthago zur Hauptstadt des Vandalenreiches.
* 455 Pushtimi  dhe plaçkitja e Romës;  Balearet, Korsika, Sardenja dhe Sicilia futen në mbretërinë e vandalëve.
* Poashtu edhe me  455 konfiskim i objekteve katolike liturgjike dhe mbyllje te kishave.
* 474 perandori romakolindor  Zenon zoterimin e vandaleve ne Afriken Veriore.
* 477 Geiserich vdes dhe djali i tij Hunerich bëhet mbret.
* 483- 484 Persekutimi i madh i katolikeve nen udheheqjen e Hunerich
* 24. shkurt 484: Një dekret kërkon kalimin e të gjithë katolikëve në Arianizëm dero më 1. qershor.
* 484 Gunthamund bëhet mbret.
* 496 mbreti Gunthamund zëvendesohet nga Thrasamund.
* 523 mbreti Hilderich lejon katoliziscizmin.
* 530 Gelimer rrëzon Hilderich dhe bëhet mbret, reprezalje të reja kundër katolikëve
* 534 perfundimi i zoterimit  te vandaleve ne Afrken Veriore me Poshtimin e zones nga perandori i Romes lindore  Justinian I..
* 553 Mbreti Gelimer, mbreti i fundit i Vandaleve, vdes ne eksil (ne perandorine e Romes lindore).

## Ekonomia, shoqëria, gjuha dhe kultura 
Për gjuhën vandale si gjuhë e afërt me gotishten dihet pak.

Asdingët perbeheshin nga dy e me vone vetem nga nje gjini qe kishte prejardhje aristokratike mbreterore. Ata ishin në lidhje krushqie me Sueben .

Vandalët u bëne në 350 kriste ariane . Per ekonomine, shoqerine dhe kulturen e vandaleve perpara fillimit te levizjes se madhe  dihet shume pak. Kultura Przeworskeqe ndodhet sot ne Poloni shihet shpesh si nje kulture ne lidhje me vandalet. Kjo lidhje ngjan te jete shume e pasigurte.  Ne Galli dhe Spanje nuk ngjan te kete gjetje arkeologjije  ne lidhje me vandalet.

Në Afrikën e Veriut vandalët zëvendësuan elitën e Afrikës romake dhe perfituan  nga pasurite e kesaj province. Vandalet ngjanin te kishin kultivuar ne Afrika ne cdo pikepamje stilin romak te jetes, çfarë mund të nxirret nga arti dhe arkitektura e asaj kohe, por edhe nga burimet e shkruara .
Në thelb sunduesit vandalë u integruan  në strukturat ekonomike të botës së mesdheut në antikitetin e vonët, dhe kultura e antikitetit u kultivua gjithashtu në Afrikën Veriore të Vandalizuar. Prerjete monedhave  vandale eshte ende objekt i diskutimit.

## Lista e mbretërve vandalë dhe lidhjet e dinastive te tyre 
* Visimar (rreth 331–337, mbret i Hasdingëve)
* Godigisel (?–406, mbret)
** Gunderich (?–428, mbret 406–428)
** Geiserich (afërsisht. 389-477, mbret 428–477)
*** Theoderich (?–rreth. 480)
**** Godagis († para 484)
*** Hunerich (rreth 420–484, mbret 477–484)
**** Hilderich (mbret 26. maj 523–530 ; 533 ekzekutohet)
*** Gento († para 477)
**** Gunthamund (?–496, mbret 484–496)
**** Thrasamund (?–523, mbret 496–523)
**** Hoamer (i ati nuk njihet, nip i Hilderichs), (†  para 533)
**** Euagees (i ati nuk njihet, nip i Hilderichs), († 533)
**** Geilarith (edhe Gelaris)
***** Gelimer (?–553, mbret 530–534)
***** Ammatas (?–† 533)
***** Tzazo (?–† 533)
****** Gibamund (i ati nuk njihet, nip i Gelimers), (?–† 533)

## Vendosja e  barazimit për konceptet vandalët dhe wendët 
## Literatura 
### Referime 
* Prokopios von Caesarea, *Historien* (oder *Bella*, Buch 3 und 4; *Der Gotenkrieg - der Vandalenkrieg*, Phaidon, Essen 1985, ISBN 3-88851-030-9). *Zeitgenössische Beschreibung aus oströmischer Sicht.*
* Victor von Vita, *Historia persecutionis Africanae provinciae*

### Letërsia dytësore 
* Guido Berndt, Roland Steinacher (Hrsg.): *Das Reich der Vandalen und seine (Vor-)geschichten (Forschungen zur Geschichte des Mittelalters 13, OeAw Denkschriften der phil.-hist. Klasse 366)*. Wien 2008.
* Guido M. Berndt: *Konflikt und Anpassung. Studien zu Migration und Ethnogenese der Vandalen (Historische Studien 489)*. Husum 2007, ISBN 978-3-7868-1489-4.
* Helmut Castritius: *Die Vandalen. Etappen einer Spurensuche*. Stuttgart u.a. 2007, ISBN 3-17-018870-4
* Christian Courtois: ''Les Vandales et l'Afrique*. Paris 1955  *Nach wie vor das unübertroffene monografische Standardwerk.*
* Pierre Courcelle: *Histoire littéraire des grandes invasions germaniques*. 3. Auflage, Paris 1964 (Collection des études Augustiniennes: Série antiquité, 19).
* Hans-Joachim Diesner: *Vandalen*. In: *Paulys Realencyclopädie der class. Altertumswissenschaft* (RE Suppl. X, 1965), S. 957-992.
* Hans-Joachim Diesner: *Das Vandalenreich. Aufstieg und Untergang*. Stuttgart 1966.
* Frank M. Clover: *The Late Roman West and the Vandals*. Aldershot 1993 (Collected studies series 401), ISBN 0-86078-354-5.
* Christoph Eger: *Silbergeschirr und goldene Fibeln. Die vandalische Oberschicht im Spiegel der Schatz- und Grabfunde Nordafrikas.* Antike Welt35/2, 2004,71-76.
* *L’Afrique vandale et byzantine*. Teil 1. Turnhout 2002 (Antiquité Tardive 10), ISBN 2-503-51275-5.
* *L’Afrique vandale et byzantine*. Teil 2, Turnhout 2003 (Antiquité Tardive 11), ISBN 2-503-52262-9.  *Die beiden Bände der Antiquité Tardive mit archäologischen, historischen und numismatischen Beiträgen von Javier Arce, Aicha BenAbed, Fatih Bejaoui, Frank M. Clover, Noel Duval, Cécile Morrisson, Jörg Kleemann, Yves Moderan, Philipp von Rummel u.a.; aktueller Stand der Forschung zum afrikanischen Vandalenreich.*
* Walter Pohl: *Die Völkerwanderung. Eroberung und Integration*. Stuttgart 2002, S. 70-86, ISBN 3-17-015566-0.
* Roland Steinacher: *Vandalen - Rezeptions- und Wissenschaftsgeschichte*. In: Hubert Cancik (Hrsg.): *Der Neue Pauly*. Stuttgart 2003, Band 15/3, S. 942-946, ISBN 3-476-01489-4.
* Andy Merrills, Richard Miles: *The Vandals*. Oxford-Malden/MA 2010.
* Yves Modéran: *Les Maures et l'Afrique romaine. 4e.-7e. siècle''. Rom 2003 (Bibliothèque des Écoles françaises d'Athènes et de Rome, 314), ISBN 2-7283-0640-0.
* *Die Vandalen: die Könige, die Eliten, die Krieger, die Handwerker*. [Publikation zur Ausstellung „Die Vandalen“; eine Ausstellung der Maria-Curie-Sklodowska-Universität Lublin und des Landesmuseums Zamość …; Ausstellung im Weserrenaissance-Schloss Bevern …. Nordstemmen 2003. ISBN 3-9805898-6-2
* Ludwig Schmidt: *Geschichte der Wandalen*. 2. Auflage, München 1942.
* R. Steinacher: *Wenden, Slawen, Vandalen. Eine frühmittelalterliche pseudologische Gleichsetzung und ihr Nachleben bis ins 18. Jahrhundert*. In: W. Pohl (Hrsg.): *Auf der Suche nach den Ursprüngen. Von der Bedeutung des frühen Mittelalters* (Forschungen zur Geschichte des Mittelalters 8). Wien 2004, S. 329-353.
* Badisches Landesmuseum Karlsruhe (Hrsg.): *Das Königreich der Vandalen. Erben des Imperiums in Nordafrika*. Philipp von Zabern, Mainz 2009, ISBN 978-3-8053-4083-0.

## Lidhje të jashtme 
* 
* 
* 
* www.vandalen2009.de – Ausstellung *Erben des Imperiums in Nordafrika. Das Königreich der Vandalen* im Badischen Landesmuseum Karlsruhe, 24. tetor 2009 bis 21. shkurt 2010.

## Referime