Romakët në Afrikën Nën-Sahariane

[parapamje|379px|Ekspeditat romake në Afrikën Nën-Sahariane në perëndim të [Nilit]]
Midis shekullit të I p.e.s. dhe shekullit të IV të e.s., do të zhvilloheshin ekspedita dhe eksplorime për në Liqenin Çad dhe Afrikën Perëndimore nga grupe njësish ushtarake dhe tregtare romakësh që do të kalonin përmes Saharasë dhe në brendësi të Afrikës dhe brigjeve të saj. Megjithatë, pati një prani më domethënëse romake dhe greke në Eritrenë dhe Etiopinë moderne. Motivimi kryesor për ekspeditat ishte të sigurohej burime ari dhe erëzash nga pirateria aksumite.

## Sfondi 
Romakët i referoheshin Afrikës Nën-Sahariane si Aethiopia (Etiopia), që i referohej popullit lëkurë "djegur". Ata gjithashtu kishin kujtimin e afërt të eksploratorit Kartagjenës së Lashtë, Hano Lundrimtarit, që përmendej nga Plini i Vjetri ( 23–79 i e.s.) dhe greku Arriani i Nikomedisë ( 86–160).

## Rrugët trans-sahariane të karvaneve 
[parapamje|majtas|396px|[Leptis Magna, qytet romak në Afrikën Veriore]]
Origjina më e vjetër e rrugës së karvaneve të Saharasë u zbuluan nga arkeologu francez Henri Lhote, që, midis viteve 1935 dhe 1950, studioi në thellësi pikturat shkëmbore neolitike të rajonit që përfshhet midis Libisë jugore, Algjerisë jugore, Nigerit verior dhe Çadit verior. Kjo rrugë ishte ajo që përshkonte rajonet historikisht të banuara nga garamantët dhe, në jug të tyre, nga "trogloditët" (me gjasa tuaregët e tanishëm). Lhote zbuloi një grafit afër puseve të Arlitit, në Nigerin e tanishëm, (qytezë edhe sot e njohur për minierat e saj të uranit, mes më prodhimtaret në botë) midis Ahagarit dhe Esukut, qendra e lashtë berbere e Tademekës në Saharanë jugore, që dëshmonte një karro të mënyrës tipike kretase në përdorim nga garamantët, e konfermuar nga një zbulim analog afër puseve të Ti-m-Misao në rrugën e lashtë midis Ahagarit dhe Adrar des Ifoghas në Mali.

Këto zbulime do të konfirmonin përfundimisht zbulimin e itinerarit më të vjetër të karvaneve të Saharasë, që e përshkonte tërësisht nga brigjet libike të Sirtes deri në Lumin Niger, e datueshme të paktën nga mijëvjeçari i parë para erës sonë, mjaft shekuj para ngulimeve të para të berberëve libianë të njohur. Në vijim (1955), do të zbuloheshin monedha romake dhe qeramika italike deri në Bregun e Fildishtë.

Kërkimet e Lhote siguruan se legjionarët romakë ndoqën rrugën e vjetër të karvaneve përmes Saharasë deri në Lumin Niger. Duke marrë parasysh kohën, ndërmarrja është e jashtëzakonshme, pasi nuk ishte e njohur për romakët shtrirja reale e Saharasë, prandaj nuk ishte lehtësisht e parashikueshme sasia e ujit për tu administruar për tu depozituar që në nisje. Gjithashtu, ata do të duhet të përdornin udhërrëfyes vendas, ndoshta garamantë të mohuar, me qëllim që të mos e humbisnin orientimin. Së fundmi, pajisja e çdo ushtari individual – me shumë mundësi – përfshinte nga armatura klasike prej metali (lorica) dhe helmentën në metal, me qëllim që ta përballonin më mirë të nxehtin përvëlues të atyre gjerësive, ashtu siç çanta ishte gati tërësisht e padobishme, duke parë se nuk është aspak e përshtatshme të ndërtoheshin kampe të fortifikuara midis dunave të rërës. Duhet konsideruar edhe fakti se Nigeri ka rrjedhën më të çuditshme midis lumenjve të mëdhenj, një formë bumerangu, që prej shekujsh ka qenë një enigmë për gjeografët. Në fakt romakët mendonin se Nigeri ishte pjesë e Nilit.

[parapamje|389px|Harta e Afrikës së [Ptolemeut botuar në shek. XVI]]
## Karakteristikat 
Romakët organizuan ekspedita për të kaluar Saharanë përgjatë pesë rrugëve të ndryshme:

* Përmes Saharasë Perëndimore, drejtë Lumit Niger, afër Timbuktusë moderne;
* përmes Maleve Tibesti, drejtë Liqenit Çad dhe Nigerisë moderne;
* përgjatë Luginës së Nilit përmes Egjiptit, drejtë Luginës së Madhe të Riftit;
* përgjatë bregut perëndimor të Afrikës, drejtë Lumit Senegal;
* përgjatë bregut të Detit të Kuq, drejtë Bririt të Afrikës, dhe ndoshta Zanzibarit modern.

Të gjitha këto ekspedita do të mbështeteshin nga legjionarë dhe kishin një qëllim kryesisht tregtar. Vetëm ajo e zhvilluar nga perandor Neroni duket se ishte një përgatitje për pushtimin e Etiopisë ose Nubisë; në vitin 62 të e.s., një tribun dhe 2 centurionë eksploruan burimet e Nilit.

Një nga objektivat kryesore të eksplorimeve ishte të lokalizohej dhe merrej arë, duke përdorur gamilje për ta transportuar atë përgjatë tokës deri në provincat romake të bregdetit mesdhetar.

Eksplorimet afër brigjeve mbështeteshin nga anije romake dhe ishin thellësisht të lidhura me tregtinë detare.

## Eksplorimet kryesore 
Romakët zhvilluan pesë eksplorime kryesore: dy përgjatë Saharasë Perëndimore, dy në Saharanë Qendrore dhe një në zonën e Liqenit Çad.

### Ekspeditat e Saharasë Perëndimore 
Në Saharanë Perëndimore ishin dy ekspedita romake, pak në jug të Maleve Atlas:

* *Ekspedita e Kornelius Balbit*: Sipas Plinit, ekspedita e parë romake përgjatë Saharasë ishte ajo e drejtuar nga Lucius Kornelius Balbi, i cili në vitin 19 p.e.s. me gjasa arrit Lumin Niger afër Timbuktusë. Ai lundroi nga Sabratha Libjane dhe me dhjetë mijë legjionarë pushtoi kryeqytetin e garamantëve në Fezan. Pastaj ai dërgoi një grup të vogël të legjionarëve të tij më në jug përgjatë Maleve Ahagar për të eksploruar "tokën e luanëve”. Aty ata do të gjenin Lumin Niger, i cili në opinionin e tyre derdhej në Lumin Nil. Në vitin 1955, monedha dhe qeramika romake u gjetën në zonën e Malit.
* *Ekspedita e Svetonius Paulinit*: E dyta u krye në vitin 41 të e.s. nga Gaius Svetonius Paulini, një konsull romak, që drejtoi një ushtri në kërkim të banditëve nga Tlemceni modern përgjatë vargmaleve Atlas, duke arritur Lumin Ger (Ued Guiri modern). Pastaj ai depërtoi në vendin gjysmë-shkretëtirë në jug të Marokut dhe disa nga legjionarët e tij me gjasa shkuan afër Lumit Daras (Senegali modern).

Nga shekulli I i e.s. ka të dhëna (monedha dhe fibulae) të tregtisë dhe kontakteve romake në Akxhuxht dhe Tamkartkart afër Tiçitit në Mauritani.

### Ekspeditat e Saharasë Qendrore 
Dy eksplorimet / ekspeditat kryesore në Saharanë Qendrore ishin:

* *Ekspedita e Flakut*: Në shekullin e I të e.s., Liqeni Çad ishte i stërmadh dhe dy ekspedta romake u zhvilluan për të arritur te ai: Septimius Flaku dhe Julius Materni arritën "liqenin e hipopotamit" (siç quhej Liqeni i Çadit nga Klaudius Ptolemeu). Ata lëvizën nga Tripolitania bregdetare dhe kaluan afër Maleve Tibesti. Të dy i kryen ekspeditat e tyre përmes territoreve të garamantëve dhe qenë të aftë të linin një garnizon të vogël në "liqenin e hipopotamit dhe rinocerontit" pas 3 muajsh udhëtimi në toka shkretëtinore.

Ptolemeu do të shkruante se në vitin 50 të e.s. Septimius Flaku e zhvilloi ekspeditën e tij në mënyrë që të shpaguante kundër sulmuesve nomadë që sulmuan Leptis Magna dhe të arrinte Sebhan dhe territorin e of Aozout. Ai pastaj do të arrinte lumenjtë Bahr Erguig, Çari dhe Logone në zonën e Liqenit Çad, të përshkruar si "toka e etiopëve" (ose zezakëve) dhe e quajti *Agisymba*.
* *Ekspedita e Matiernit*: Ptolemeu shkroi se rreth vitit 90 të e.s. Julius Materni (ose Matierni) zhvilloi një ekspeditë kreyesisht tregtare. Nga Gjiri i Sirtes ai arriti Oazin e Kufras dhe atë të Arkeit, pastaj arriti–pas 4 muajsh udhëtimi me mbretin e garamantëve–në lumenjtë Bahr Salamat dhe Bahr Auk, afër Republikës moderne të Afrikës Qendrore në një rajon pastaj të quajtur Agisymba. Ai do të kthehej në Romë me një rinoceront me dy brirë, që u paraqit në Kolose.

parapamje|372px|Eksplorimi romak i Nigerisë
Sipas Raffael Joorde, Materni ishte një diplomat që eksploroi me mbretin e garamantëve territorin në jug të Maleve Tibesti, ndërsa ky mbret do të kryente një fushatë ushtarake kundër subjekteve rrebele ose si një "razzia".

### Zona e Lumit Niger 
Megjithatë, disa historianë (si Susan Raven) besojnë se pati edhe një tjetër ekspeditë romake në Afrikën Qendrore Nën-Sahariane: ajo e Gaius Kalpetan Rantius Kuirinalis Valerius Festit, që mund të ketë arritur Afrikën Ekuatoriale falë Lumit Niger.
* *Ekspedita e Festit*: Plini shkroi se në vitin 70 të e.s. një *legatus legionis*, ose komandant, i Legio III Augusta i quajtur Fest përsëriti ekspeditën e Balbit drejtë Lumit Niger. Festi shkoi në Malet Ahagar lindorë dhe depërtoi Malet Air deri në ulësirën Gadufaua. Festi në fund arriti në zonën në të cilën tani gjendet Timbuktu. Disa akademikë, si Mauny, mendojnë se ai arriti vetëm Rajonin Gat në Libinë jugore, afër kufirit me Algjerinë dhe Nigerin. Gjithësesi, ka të ngjarë që pak nga legjionarët e tij të kenë arritur deri në Lumin Niger dhe të shkonin në jug të pyjeve ekuatoriale, duke lundruar lumin deri në grykëderdhjen e tij në atë që tani është Nigeria. Diçka e ngjashme mund të ketë ndodhur edhe në Ekspeditën Neroniane të Nilit.

## Monedhat romake në Afrikë 
Monedhat romake janë gjetur në zonat e tanishme të Guinesë, Ganës, Nigerisë, Nigerit dhe Togos. Megjithatë, ka shumë të ngjarë që të gjitha këto monedha të jenë futur në një datë shumë më të vonshme sesa nëpërmjet ndërveprimit të drejtpërdrejtë deri në bregdetin perëndimor. Asnjë artikull i vetëm pagabueshmërisht me origjinë në Afrikën në jug të ekuatorit nuk është zbuluar në Botën Greko-Romake ose në Arabinë bashkëkohëse, as nuk ka përmendje të një artikulli të tillë në rregjistrimet e shkruara: ndërsa monedhat janë artikujt e vetëm të lashtë evropian ose arabë që janë gjetur në pjesët qendrore të Afrikës.

## Shiko gjithashtu
* Eksplorimi
* Nubia
* Ptolemeu
* Afrika Qendrore
* Afrika Perëndimore
* Shkretëtira e Saharasë
* Liqeni i Çadit
* Çadi
* Gjeografia e Çadit
* Lumi Niger
* Nigeri
* Nigeria
* Gjeografia e Republikës së Afrikës Qendrore
* Lundrimi fenikas përqark Afrikës
* Peripli
* Periplusi i Pseudo-Skylaksit
* Historia e detarisë së lashtë
* Marinat dhe anijet e lashta
* Ekspansioni islamik
* Eksplorimi Evropian i Afrikës
* Kolonia Holandeze e Kepit
* Gjeografia e Etiopisë
* Eksplorimet detare portugeze
* Kristofor Kolombi
* Marko Polo
* Vasco da Gama
* Udhëtimi përqark botës
* Epoka e zbulimeve
* Ekspedita e Magelanit
* Jus
* Aerarium
* Ekspedita romake në burimet e Nilit
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Masakra e Latinëve
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Equites
* Festivalet Romake
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Kalendari Romak
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Konsulli Romak
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Miliarium
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Peripli
* Caput Mundi
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Principati (Roma)
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Shtetësia Romake
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Tregtia romake me Indinë
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore 
## Bibliografia 
### Burime të lashta
* 
* 
* 
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Mattern, Susan. *Rome and the enemy: imperial strategy in the principate*. University of California Press. San Francisco, 2002 
* 
* 
* 
* 
* Miller, J. Innes. *The Cinnamon Route in the Spice Trade of the Roman Empire*. University Press. Oxford, 1996 
*  
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452* (Leeds, 1990).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Roth, Jonathan. *The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235)*. Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*