Gjuha sarde

[parapamje|Folës jomtar i dialektit nuoreze të [Siniscola|Siniscolas .]]
**Sardenjase** ose **Sarde** (  [ˈsaɾdu],  [ˈlimba ˈzaɾda] ose  [ˈliŋɡwa ˈzaɾda] ) është një gjuhë neolatine e folur nga sardenjasit në ishullin mesdhetar perëndimor të Sardenjës .

Shumë gjuhëtarë romanë e konsiderojnë atë gjuhën që, së bashku me italishten, është më e afërta me latinishten midis të gjithë pasardhëseve të saja gjenealogjike.    Megjithatë, gjuha përfshin gjithashtu elementë të një nënshtrese paralatine (kryesisht paleo-sardenjase dhe, në një shkallë shumë më të vogël, punike ),  si dhe një mbishtresë bizantino-greke, katalane, spanjolle dhe italiane . Këta elementë e kanë origjinën në historinë politike të Sardenjës, shoqëria indigjene e së cilës përjetoi për shekuj konkurrencë dhe nganjëherë konflikt me një sërë të ardhurish kolonizues: para mesjetës, ishulli ishte për një kohë një zotërim bizantin ; më pas, pas një periudhe të konsiderueshme të vetëqeverisjes me Gjyqtarët, kur sardinishtja përdorej zyrtarisht në përputhje me dëshmitë dokumentare, ajo hyri gjatë mesjetës së vonë në sferën e ndikimit të Iberisë, gjatë së cilës katalanishtja dhe spanjishtja kastiljane u bënë gjuhët prestigjioze të ishullit dhe do të mbetej ashtu deri në shekullin e 18-të; dhe së fundi, nga fillimi i shekullit të 18-të e tutje, nën gjuhën bashkëkohore italiane,  duke ndjekur që atëherë politikat gjuhësore të vendit, të cilat, në dëm të gjuhës sarde dhe katalanishtes, çuan në dygjuhësi . 

Megjithëse komuniteti që flet gjuhën sarde mund të thuhet se ka "një nivel të lartë të vetëdijes gjuhësore",  politikat që nxisin përfundimisht humbjen dhe asimilimin e gjuhës kanë ndikuar ndjeshëm tek ajo, folësit aktualë të së cilës janë zvogëluar dukshëm në numër gjatë shekullit të kaluar.  Popullsia etë rriturve në Sardenjë sot nuk do të ishte më në gjendje të zhvillonte një bisedë të vetme në gjuhën etnike,  pasi përdoret ekskluzivisht nga 0.6 përqind e totalit,  dhe më pak se 15 përqind e gjeneratave të reja janë raportuar t'u ketë kaluar pak gjuhë sarde   në një formë të përkeqësuar të përshkruar nga gjuhëtari Roberto Bolognesi si "një zhargon jogramatikor". 

## Vështrim i përgjithshëm 
Si një gjuhë ishullore, sardinishtja konsiderohet gjuha romane më konservatore, si dhe një nga gjuhët më individuale brenda familjes;   nënshtresa e saj ( Paleo-Sardinian ose Nuragjike) është hulumtuar gjithashtu. Në dëshmitë e para të shkruara, që datojnë në shekullin e XI-të, sardinishtja shfaqet si gjuhë tashmë e dallueshme nga dialektet e Italisë.  

Një studim i vitit 1949 nga gjuhëtari italo-amerikan Mario Pei, duke analizuar shkallën në të cilën shtatë gjuhë romane divergjente nga latinishtja klasike në lidhje me vokalizimin e tyre të theksit, dha matjet e mëposhtme të divergjencës (me përqindje më të larta që tregojnë divergjencë më të madhe nga zanoret e theksuara të latinishtes klasike): gjuha sarde 8%, italisht 12%, spanjisht 20%, rumanisht 23,5%, oksitanisht 25%, portugalisht 31% dhe frëngjisht 44%.

Studimi theksoi, megjithatë, se ai përfaqësonte vetëm "një demonstrim shumë elementar, jo të plotë dhe tentativ" se si metodat statistikore mund të masnin ndryshimin gjuhësor, u caktuan vlera pikash "sinqerisht arbitrare" për lloje të ndryshme ndryshimesh dhe nuk krahasuan gjuhët në kampion. në lidhje me çdo karakteristikë ose formë divergjence të ndryshme nga zanoret e theksuara, midis paralajmërimeve të tjera. 

Shkalla e lartë me të cilën gjuha sarde ka ruajtur bazën e saj latine është vërejtur gjithashtu nga gjeografi francez Maurice Le Lannou gjatë një projekti kërkimor në ishull në 1941. 
majtas|parapamje|400x400px| Skicim i gjuhëve romane bazuar në kritere strukturore dhe krahasuese (jo në ato socio-funksionale).
Megjithëse baza leksikore është kryesisht me origjinë latine, gjuha sarde megjithatë ruan një sërë gjurmësh të nënshtresës gjuhësore përpara pushtimit romak të ishullit: disa fjalë dhe veçanërisht toponime rrjedhin nga paleo-sardishtja  dhe, në një masë më të vogël, Fenikase - Punike . Këto etyma mund t'i referohen një nënshtrese të hershme mesdhetare, e cila zbulon marrëdhënie të ngushta me baskishten .