Reka e Epërme

parapamje|300x300px|Harta e Rekës së Epërme. (Pjesët e lehta janë vendet që konsiderohen etnografikisht të rajonit shkak të ngjashmëritë kulturor dhe gjuhësor, por gjeografikisht janë pjesë e rajonit fqinje Pollog i Epërm)
**Reka e Epërme** (maqedonisht: Горна Река *Gorna Reka*) është një nën-krahinë gjeografike dhe etnografike e rajonit më të madh të Rekës në perëndim të Republikës së Maqedonisë, që përfshin vendbanime në pjesën e sipërme të Komunës së Mavrovës dhe Radostushës dhe Komunës së Gostivarit. Krahina është vendlindje e dy komuniteteve, një mysliman shqiptar dhe tjetri shqipfolës ortodoks që identifikon veten si maqedonas, Reka e Epërme së bashku me rajonin më të gjerë të Rekës është konsideruar gjithashtu (dhe nga pikëpamja shqiptare konsiderohet ende) se i përket rajonit më të madh të Dibrës që përfshin më shumë nën-rajone të përqendruara rreth qytezës së Dibrës në të dy anët e kufirit shqiptaro-maqedonas.

parapamje|majtas|150x150px|Malet Korab dhe luginën e lumit Përroi i Thellë
Rajoni i Rekës së Epërme kufizohet me Kosovën në veri dhe me Shqipërinë në perëndim. Kullotat e begatshme malore si: Bjeshka e Reçit (*Rečka Planina*), Korabi i Nistrovës (*Nistrovski Korab*) dhe Qafa e Kadisë (*Ḱafa Kadis*), përdoren për kullotjen e bagëtive nga popullata vendase.
parapamje|majtas|150x150px|Lumi Përroi i Thellë dhe ujëvarë e saj në sfond

### Vendbanimet 
Vendbanimet e Rekës së Epërme brenda komunës Mavrovë dhe Radostushë përfshijnë: Tanushaj (maq. *Tanuše*), Nivisht (*Nivište*), Rimnicë (*Ribnica*), Zhuzhnjë (*Žužnje*), Nistrovë (*Nistrovo*), Niçpur (*Ničpur*), Vallkavi (*Volkovija*), Kiçinicë (*Kičinica*), Krakarnicë (*Krakornica*), Beliçicë (*Beličica*), Vërben (*Vrben*), Bogdë (*Bogdevo*), Sencë (*Sence*), Vërbjan (*Vrbjani*), Bibaj dhe Grekaj. Vendbanimet e Rekës së Epërme brenda komunës së Gostivarit janë: Va, trajta e shquar: Vau (*Brodec*). Tradicionalisht tre fshatra të tjerë fqinj, Duf dhe Orqushë (*Orḱuše*) në komunën e Mavrovës dhe Radostushës edhe Jalloc e Epërm apo Jallofcë e Epërme (*Gorno Jelovce*) janë të gjitha në rajonin fqinj Pollog e Epërme dhe konsideruar t'u përkasin Rekës së Epërme vetëm për shkak të ngjajshmërive gjuhësore dhe lidhjet kulturore. Gjithashtu për shkak të kryengritjeve në rajonin e Rekës së Epërme, ish vendbanime të tilla si: Tërnicë (*Trnica*), Reç (*Reč*), Dëbovë (*Dubovo*), Shtirovicë (*Štirovica*), Shtrezmir (*Strezimir*) dhe Zavojskë (*Zavojsko*) u dogjën nga forcat serbe dhe bullgare ndërmjet viteve 1912-1916.

### Klima, fauna dhe kafshë të egra 
parapamje|majtas|180x180px|Rruga për në fshatin Beliçicë
Rajoni Reka e Epërme është e vetmja zonë në Maqedoni që ka klimë të ftohtë alpine. Për shkak të lartësisë së madhe, rajoni është i ekspozuar ndaj erërave nga drejtime të ndryshme. Krahina është i ekspozuar ndaj stuhive kryesisht gjatë verës, ndërsa shi, brymë, breshër dhe ylberët bëhen sipas stinorët të motit. Shumica e Rekës së Epërme bashkë me Rekën e Poshtme ndodhet brenda Parkut Kombëtar të Mavrovës. Në sipërfaqjen e Rekës së Epërme, pjesë e rajonit ende përmbajnë pyjet të virgjër dhe llojeve të vjetra dhe unike të pemëve Ahu (latinisht: *Abies borisii-regis*) në veçanti rreth lumit Përroi i Thellë dhe pjesën veriore të luginës së lumit Radikë.

## Demografia 
### Popullsia dhe identiteti 
Reka e Epërme është banuar me njerëzit shqipfolës myslimanë dhe krishterë të quajtur në gjuhën maqedone si: *Gornorekanec* (shumës: *Gornorekanci*) Nga të huajt ata janë referuar si *Shkreti*, nga fjala shqipe dhe shprehjes shkretë/i shkret që ka kuptimin "*të varfër*", për shkak të vendit të tyre të izoluar malor dhe rrethanave të vështira jetësore. Për popullsinë shqipfolëse, një pjesë që mbeti të krishterë ortodoksë u asimiluan dhe identifikohen si maqedonas, Për shkak të migrimit e krishterëve ortodoksë në qendrat urbane disa dekada më parë, sot shumica e Rekalinjtë janë shqiptarë myslimanë, me një pakicë shqipfolëse ortodokse, të cilët u vetë-identifikuan si maqedonas. Vendbanimi më i madh mysliman shqiptare sot në Rekën e Epërme është Vërbjan me 625 banorë. Ndërsa vendbanimi kryesor ortodokse sot është Vërben me 142 banorë. Këto familje, disa të pasura, kanë jetuar në ndërtesa mëdha dhe nganjëherë të fortifikuara banesa prej guri me disa kate quajtur *kulla*, ndërsa familjet e tjera kishin shtëpi të vogla. Krahina fqinj Reka e Poshtme (*Dolna Reka*) është e banuar nga myslimanët maqedonas (të njohur si "Torbeši" ose "turq" dmth myslimanët), ndërsa një pakicë janë maqedonasit ortodoksë. Ndërsa Reka e Vogël (*Mala Reka*) është banuar vetëm nga maqedonasit ortodoksë dhe popullatat e Rekës së Vogël dhe Poshtme i përkasin grupit sllave etnografik Mijak/ë ose Mjak/ë, që flasin dialektin maqedonisht të Rekës.

### Ekonomia edhe migrimi stinor dhe i përhershëm 
parapamje|majtas|150x150px|Bariu veshur me gunë dhe me disa burra nga Shtirovicë, 1907
Për shkak të rrethanave të vështira e jetesës dhe nganjëherë trazirat sociopolitike, sidomos në shekullin e XIX, Reka e Epërme ka qenë historikisht një rajon me shumë migrime të përhesrshme e të përkohshme. Kështu më vonë gjatë epokës osmane, meshkujt (kryesisht të rriturit) të Rekës së Epërme shkonin në kurbet për arsye ekonomike. Shpesh ata gjenin punë si bërësit e pastave apo si tregtarët të hallvës, salepit dhe bozës edhe si shitës në kryeqytetin osmane Stamboll apo qytete të rajonit si Shkup dhe Edrene. Në Rumani dhe Bullgari, disa njerëz prej Reka e Epërme ishin të punësuar edhe në industrinë e ndërtimit të banesave, si muratorë ose ndërtuesit, kur nevoja u ngrit në qytete të tilla si Shkodra apo në krahinën rreth tyre.

Ndërsa flukset migratore të përhershme gjatë periudhës së vonë osmane ishin kryesisht për në fshatrat fqinje, dhe rajonet ku sot këto popullata shpesh formojnë disa familje brenda një vendbanim mes popullsisë së tyre më të gjerë shqiptare. Ndërsa në Patishka Reka, ata mbetën ortodoksë dhe shqipfolës deri në Luftën e Dytë Botërore, para se të zhvendosen në Shkup. Disa banorë Rekalinj prej Vërbjani kanë emigruar në dekadat e fundit në fshatin fqinje mysliman maqedonas Zheranicë me shërbimet komunale në Rekën e Poshtme dhe sot ata janë afërsisht disa 258 persona. Ndërsa të krishterët ortodoksë emigruan prej vitit 1950 në kryeqytetin jugosllav, Beograd, dhe qytete të tjera, si në Shkup dhe në qytetin e afërt të Gostivarit, ku ata formojnë popullsinë kryesore të lagjes Durtllok. Rekalinjtë të rinj në kohët e fundit kanë emigruar edhe në vendet perëndimore, Dialekti të Rekës përmban veçoritë gjuhësore që e dallojnë atë nga varietete të tjera të shqipes. Për shembull, tingulli shqiptar *q* shpeshherë i thënë si zanor i rëndë *ç* në disa dialekte veriore, është i thënë si një zanor i butë *ç* në Rekën e Epërme. Ndryshe nga dialektet e veriut të Shqipërisë, të cilat kryesisht shqiptojnë karaktere *gj* si një zanor të fortë *xh*, në Rekën e Epërme nganjëherë është thënë si *gj* e butë, e ngjashme të disa dialekte shqiptare të jugut. Dialekti e Rekës ka ruajtur edhe shqiptim hundës e zanoreve *ā* (shpesh si *ë* në shqipen standarde) dhe *ō* ku fjalët të tilla si dh*ë*mb, dh*ë*ndër dhe k*ë*mb janë shqiptuar si dh*ā*mb, dh*ō*ndr dhe k*ō*mb. Ndërsa një vepër etnografik prej Bajazid Elmaz Doda nga Shtirovica me titull *Albanisches Bauerleben im oberen Rekatal bei Dibra (Makedonien)* upërfundua në vitin 1914. Vepra është lavdëruar nga Elsie dhe studiues të tjerë si Andrea Pieroni për informacion të detajuar dhe të rëndësishme për Rekën e Epërme.

Shembulli i parë vërtetuar të letërsisë shqipe duke qenë i pranishëm në Rekën e Epërme është një ungjill në gjuhën shqip (Dhjata e Re) prej shekullit 19 e shkruar në alfabetin grek dhe mbajtur në një kishë të fshatit Duf. Gjatë kohës monarkist jugosllave, shkollimi është bërë në gjuhën serbisht dhe nuk kishte shkollim në gjuhën shqip. Si të tilla banorët bashkëkohor të Rekës së Epërme nuk kanë njohurim e plotë të gjuhës shqip.

### Përdorimi i gjuhës 
parapamje|150x150px|Burrat e Shtirovicës bisedonin në anë të kodrës, 1907
Në kohët bashkëkohore, shqiptarët myslimanë që jetojnë në Rekën e Epërme janë dygjuhësh në nivele të ndryshme të gjuhës maqedonisht. Për shkak të trashëgimisë së migrimit stinor për punë, tregti dhe emigrimit, Rekalinjtë me kalimin e kohës janë bërë shumëgjuhës në gjuhë të ndryshme si turqisht, greqisht, serbisht, bullgarisht, rumanisht, frëngjisht dhe anglisht.

## Veshjet 
### Veshje femëror 
parapamje|majtas|300x300px|Veshje femëror i Rekës së Epërme

Veshje tradicional e Rekës së Epërme, ndonëse ka ngjashmëri me veshje të zonave përreth, është i njohur për stilin e saj të veçantë rajonale dhe përdorimin e ngjyra të shumta, si dhe lule komplekse dhe modelet e tjera. Disa sende të veshjeve tradicional veshur nga gratë përfshijnë rroba si *fustan* dhe mbi këto ishte *peshtelka* ose përparëse shumëngjyrësh. Stoli të tjerë për raste të veçanta si veshkat që ishin të veshur në ballin e përbërë nga rreshtat e florinjve të varur prej argjendit edhe *patkojt* veshur në anën e pasme të kokës me stolitë shtesë dhe dekorime. Vajzat e reja ndonjëherë vishnin një *kunora* (kurorë) bërë nga lule. Veshur mbi ato rroba është një *xhamadan*, që është si një xhaketë burrash i shkurtër të ngushtë dhe i bardhë me qëndisje të zezë në anët. Në këtë ditë vajzat gjithashtu mblidheshin, argëtonin dhe gatuan një pastë të kripur quajtur *fli*. Drejt fundit të shkurtit, myslimanët dhe krishterët bëjnë një ceremoni në të enjten e quajtur *todore* (trajta e shquar: *todorja*) që nënkupton Theodora. Aktivitetet e bëra kanë qenë të rrinjtë i fshatit udhëhequr me këngat për në shtëpinë e një grua të moshuar me lloj pëlhurash të vjetra dhe drugët prej një vegjë. Më 14 maj *Shën Eremia* ishte dita për të mbjellë groshë që farat ishin të lagur me ujë të shenjtë, e bekuar nga një prift dhe pas perëndimit të diellit të mbjellur në dheun. Gjatë mbrëmjes, fëmijët vendosnin zilet rreth qafave të tyre dhe vraponin jashtë shtëpisë dhe goditnin enët metalike për të përzënë gjarpërinjtë dhe urithët nga vendi. Festat të tjera që kremtohen janë dita *Shnkol* (Shën Nikolla/Koll) dhe *Blagavesht*, (quajtur në shqip si Ungjillëzimi i Hyjlindëses Mari/Mëri) që është i njohur edhe nga myslimanët, për shkak të bashkëjetesës me popullsinë ortodokse. që janë të ngrënë edhe nga *hoxha* (imami) vendase. Qypat janë marrë në kishë dhe më vonë në shtëpi për të pirë familja. Ndërsa në të njëjtën datë, ditën e festës *Shën Barbara* kremtohet në Beliçicë me bukë të bekuar dhe pjesëtuar në mesin e familjes.

### Festat myslimane 
parapamje|Xhamia e fshatit Vërbjan
Sa për festimet fetar islame rreth kohës së *Diten e Vers* (Ditën e Verës), një festë e ngjashme të pranverës *Sultan Nevrus* (Sulltan Nevruz), mbahet për të përkujtuar ardhjen e lulëzimit të natyrës dhe fundin e dimërimit të kafshëve, një proces që shihet si një zgjim të jetës prej Perëndisë. Gopčević pohoi se banorët Rekalinjtë ishin "sllave të shqiptarizuar". Gjuhëtari rus Afanisiy Selishchev në 1930 shkroi se banorët e Rekës së Epërme ishin sllave që iu nënshtruan shqiptarizimit, për shkak pjesërisht të disa toponimeve duke qenë variante të përkthyera prej formave sllave. Etnografi serb Toma Smiljanić nga Tresançe, Reka e Poshtme theksoi se në prag të Luftës së Parë Botërore Reka kishte 274 shtëpi vendase, 107 shtëpi me origjinë nga tokat që janë në Shqipëri e sotme arritur pas një periudhë të zgjatur dhe 9 shtëpi nga rajonet të tjera. Për shkak të disa emrave atësinë e familjeve, filologu serb Dušan Nedeljković thoshte për disa familje Rekalinj të kishin origjinë vllahe që së bashku me origjinën sllave ishin të shqiptarizuar. Historiani Nick Atanasovski, i cili e bëri një studim të krahinës Rekë e Poshtme thotë se nënkrahinat e Rekës të Vogël, Poshtme dhe Epërme ishin nënshtruar prej islamizimit, edhe jo nga kolonizimit. Ndërsa antropologu Mirjana Mirčevska që e bëri studimin në Rekën e Epërme gjatë viteve 2000-të, thekson se popullsia mysliman dhe ortodoks ishte kryesisht me origjinë sllave maqedonase, me elemente të mundshme shqiptar në etnogjenezën e tyre. Gjatë shekullit të 18-të Mirčevska shkruan se popullsia u islamizua dhe shqiptarizua pas ardhjes së katolikëve dhe myslimanët shqiptar prej tokat në Shqipërinë e sotme.

Vasil Kanchov, një etnograf bullgar i cili mblodhi statistikat të detajuara etno-gjuhësore i popullsisë bashkëhor të Maqedonisë ka shkruar në 1900 se Reka e Epërme ishte i banuar nga shqiptarët mysliman dhe ortodokse. Ndërsa filologu shqiptare Edible Selimi-Osmani kush bëri hulumtimin në Rekën e Epërme gjatë viteve 1990-të dhe 2000-të konsideron popullsinë vendas të jetë me origjinë shqiptar. Gjuhëtari Qemal Murati, duke iu referuar dy popullsisë myslimane dhe ortodokse si shqiptarë theksoi se dijetarët të cilët sugjeruan që popullsia të Rekës së Epërme janë sllavët të shqiptarizuar e kanë bërë këtë pozicion për shkaqe nacionalist në mënyrë që të mohojnë elementin historik shqiptar në rajon. Në fillim të 2010-të, dijetari Andrea Pieroni dhe një grup i hulumtuesve me prejardhje të ndryshme kombëtare bënë hulumtim dhe një studim krahasues të terminologjisë i kaluar dhe të tashme botanik të Rekës së Epërme. Në gjetjet e tyre ata e arritën përfundimin se popullsia Rekalinjtë ishin një që "kishte qenë i ndikuar shumë nga kultura sllave - dhe jo anasjelltas, siç tha Spiridon Gopčević".

### Periudha mesjetar osmane 
Gjatë shekullit të 14, Reka e Epërme ishte pjesë të sundimin e Përlepit, të familjes Mrnjavčević, deri në 1395, kur territori i nënshtrua Bajazitit I të Perandorisë Osmane. Në 1467, defterët osman e listojnë rajonin e Rekës si një vilajet dhe në Rekën e Epërme ka pasur 15 fshatra të banuara dhe 3 të pabanuara. Fshatrat të regjistruara për herë të parë ishin: Shtirovicë, Rimnicë, Vërben, Niçpur, Nistrovë, Vallkavi, Zhuzhnjë, Va, Krakarnicë, Shtrezmir, dhe Rimniçicë (ish-fshat), kurse fshati Vërbjan ishte vendbanimi më i madh. Në 1519, disa familjet myslimane janë të numëruara në defterët osman në fshatrat si Vërbjan, Sencë, Rimniçicë dhe Rimnicë e Vogël (tr. *Kuçuk*). Disa emra të regjistruara në këto defterët prej nga një derivim vlleh dhe apo shqiptare ishin: *Vlashe Tanush*, *Gon Vlash*, *Duka* apo *Doka Mihail*, *Lazar* bir i *Kalina(s)*, *Miho Shalis*, *Kirk Bard*, *Gin Sherk* apo *Shirk*, *Gego Sherk* dhe të tjerët. Kurse disa banorë mysliman dhe ortodokse Rekalinjtë ende ruajnë kujtimet për lidhjet farefisnor dhe paraardhësit përbashkëta të largët. Për shkak të izolimit dhe kushteve të vështira së jetesës në Rekën e Epërmë, disa banorë u kthyen në banditizëm gjatë shekullit 18 dhe 19, ndërsa të tjerët migruan në qytetet dhe rajonet për punë. Në periudhën e vonë osmane, fshatrat krishterë ortodokse të Rekës së Epërme kishin priftërinj bullgar apo serbe. Ndërsa disa individë ortodokse Rekalinj si Josif Bageri kishin dhënë një kontribut të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

### Periudha jugosllave 
parapamje|150x150px|Në një livadh të ish-fshatit Tërnicë, një monument dedikuar për civilët dhe partizanët që vdiqën në Beleçicë, 1944
Sundimi osman vazhdoi deri Luftës së Parë Ballkanike (1912-13) kur me ardhjen e ushtrisë serbe Reka e Epërme u aneksua në shtetin Serb. Në 1913 shqiptarët mysliman të rajonit dhe udhëhequr nga Imam Malik Mema bënë kryengritje kundër forcave serbe dhe arritën të çlirojnë rajonin dhe gjithashtu disa fshatra në krahinën të Gostivarit. Gjatë Luftës së Parë Botërore, rezistenca vendas vazhdoi kur rajoni ra nën sundimin bullgar. Gjatë kësaj kohe të viteve 1912-1916, forcat serbe dhe bullgar i dogjën fshatrat Tërnicë, Reç, Dëbovë, Shtirovicë dhe Shtrezmir. Pas Luftës së Dytë Botërore, Reka e Epërme u bë pjesë e Jugosllavisë komuniste. Reka e Epërme mbeti izoluar dhe të pazhvilluar që rezultoi me migrimet në qendrat e largëta urbane si në Beograd, Shkup dhe Gostivar edhe në vendet perëndimore. Në kohët e fundit, ka pasur forma të ndryshme të rilindjes kulturore brenda Rekës së Epërme si festivalin *Takimet e Rekës së Epërme*, e cila u mbajt për herë të parë gjatë muajit gusht të vitit 2014 në fshatin Rimnicë. Ndërsa një shoqatë kulturore me emrin *Josif Bageri* është themeluar nga disa anëtarë Rekalinj të shquar prej të dy prejardhje mysliman dhe krishterë që synojnë ruajtjen socio-kulturore, historike dhe gjuhësore të trashëgimisë të Rekës së Epërme. Ndërkohë, në mesin të krishterëve Rekalinj ortodoks polemika janë ngritur mbi identitetin e tyre dhe me kishën. Kjo thirrje i fundit është takuar me një përgjigje të ftohtë dhe vakët prej më shumë të komunitetit ortodokse Rekalinj.

## Galleria 

File:Majtas një burrë nga Reçi dhe djathtas një burrë nga Shtrezmiri.jpg|Dy burra të Rekës së Epërme: Një burrë nga Reç në të majtë dhe një burrë nga Shtrezmir në të djathtë.
File:Maqedoni. Ardhja e krushqëve në Shtirovicë.jpg|Ardhja e krushqëve në Shtirovicë.
File:Maqedoni. Dy të rinj të Shtirovicës duke treguar opingat e tyre.jpg|Dy të rinj të Shtirovicës duke treguar opingat e tyre.
File:Maqedoni. Një burrë duke pirë duhan në Rekën e Epërme pranë Dibrës.jpg|Një burrë duke pirë duhan në Rekën e Epërme pranë Dibrës.
File:Maqedoni. Shqiptar i ri në Rekën e Epërme pranë Dibrës.jpg|Shqiptar i ri në Rekën e Epërme pranë Dibrës.
File:Maqedoni. Shqiptarë në Rekën e Epërme pranë Dibrës.jpg|Shqiptarë në Rekën e Epërme pranë Dibrës.
File:Kukja vo Brodec, GV -1907.jpg|Kullë e re në Va, 1907
File:Brodec, GV -1907.jpg|Fshati Va, 1907
File:Albanec od Gorna Reka.jpg|Shqiptar nga Reka e Epërme, afër Dibrës, 1907
File:Gornorekanska albanska svadba-1907.jpg|Dasëm në malet e Rekës së Epërme, 1907
File:Church in Krakornica.jpg|Kisha Shën Mëhilli Kyeengjëll, Krakarnicë
File:Volkovia-Upper-Quarter.jpg|Pamje nga lagja e poshtme e shtëpive malore, Vallkavi
File:Sv.Dimitrija-Volkovija.JPG|Pamje e Kishës Shën Dhimitër, Vallkavi
File:Trnica.JPG|Motel Korab ndodhet në tokat e ish fshatit Tërnicë
File:Vrben pogled.jpg|Fshati Vërben
File:Gornje Malo,Vrben.jpg|Lagje: *Mëhallë e Epërme*, Vërben
File:Vrbenski manastir.jpg|Manastir i Vërbenit
File:Vrbjani Pogled.jpg|Fshati Vërbjan
File:Autumn in Vrbjani village.jpg|Vjeshtë në Vërbjan
File:Autumn season just prior to coming of Winter in Vrbjani village.jpg|Sezoni i vjeshtës pikërisht para ardhjes së Dimrit, Vërbjan
File:Winter in Verbjani.jpg|Dimër në Vërbjan
File:Црква „Св. Никола“ во Беличица.jpg|Kisha Shënkollë, Beliçicë
File:Куќи во Беличица.jpg|Shtëpi të vjetra, Beliçicë
File:Куќи во Беличица 2.jpg|Pamje e fshatit Beliçica prej pranë kishës 
File:Црква Св.Варвара с.Жужње Маврово.JPG|Kisha Shën Varvarë, Zhuzhnjë
File:Ribnica-MK.JPG|Pamje të fshatit Rimnicë
File:Ribnica-i-Tanushe-Korabska-Vrata-MK.JPG|Pamje e fshatrave Rimnicë dhe Tanushaj me majat dhe malet në prapavijë

## Njerëz të njohur 
* Josif Bageri, (lindur në vitin 1870 në Nistrovë - 1916) - një aktivist i rilindjes shqiptare të shekullit të XIX
* Bajazid Elmaz Doda (lindur në vitin 1888 në Shtirovicë - 1933) - shkrimtar, fotograf dhe i besuar i Baronit Nopcsa
* Mateja Matevski, shkrimtar

## Shih edhe 
* Shqiptarët në Republikën e Maqedonisë

## Leximi më tej 
*Doda, Bajazid Elmaz (2007). *Albanisches Bauerleben im oberen Rekatal bei Dibra (Makedonien)*. Lit-Verlag. ISBN 978-3-8258-0711-5
*Elsie, Robert (2000). "The Christian Saints of Albania". Balkanistica. 13
*Islami, Abaz (2011). "Aspekte Demografike të Rekës nga shekulli XV - 2002". *Studime Albanologjike*. 3
*Murati, Qemal (2011). "Gjuha e humbur: Vëzhgime historike, linguistike, onomastike dhe folklorike rreth shqiptarëve ortodoksë në etnoregjionin e Rekës së Epërme të Mavrovës". *Studime Albanologjike*. 3
*Pajaziti, Ali, et al (2014). *Shqiptarët e Rekës së Epërm përballë sfidave të kohës*. South East European University. Gostivar-Skopje. ISBN 978-608-4503-95-8
*Pieroni, Andrea, et al (2013). "One century later: the folk botanical knowledge of the last remaining Albanians of the upper Reka Valley, Mount Korab, Western Macedonia." *Journal of ethnobiology and ethnomedicine*. 9. (1)
*Toma Smiljanić (1925). *Mijaci, Gorna Reka i Mavrovsko polje*. Zadruga štamparskih radnika "Rodoljub".
*Smiljanić, Toma (1937). *Debarski Poljani i Rekanci*. Narodna Starina.
*Mirčevska, Mirjana P. (2003, 2007). *Verbalni i neverbalni etnički simboli vo Gorna Reka*. Institut za Etnologija i Antropologija. Skopje. ISBN 978-9989-668-66-1
*Osmani, Edibe Selimi (1997). *Rite e besime popullore në viset e Tetovës dhe të Gostivarit*. Asdreni. Skopje.
*Osmani, Edibe Selimi (2012). *Veshja autoktone e femrave të Rekës së Epërme*. Arbëria design. Skopje. ISBN 978-9989-57-828-1
*Osmani, Edibe Selimi (2015). *Veshja autoktone e meshkujve të Rekës së Epërme*. Arbëria design. Skopje.

## Lidhje të jashtme 
### Dokumentarët dhe materiale të tjera kulturor 
*"Горна Река - прв дел &#91;Reka e Epërme – krahina i parë&#93;". *You tube* (video). (dokumentar). Google. Dokumentar për rajonin Reka e Epërme, njerëzit e saj, kulturën dhe traditat nga Mavrovo Film. (në **maqedonisht**). Vizituar në qershor 11, 2016.
*"Takimet e Rekës së Epërme 2015". *You tube* (video). (dokumentar). Google. Video e festivalit kulturor të Rekës së Epërme. Përmban recitale poetike, muzikë (i.e këngë vendase polifonik etj) dhe tradita të tjera. (në **shqip**). Vizituar në qershor 11, 2016.

### Lajmesh (raportet e lajmeve, çështjet aktuale dhe intervistat) 
*"Интересите на Бранислав Синадиновски се чисто профитерски, протестен собир во Маврови Анови &#91;Interesat e Branisllav Sinadinovskit janë thjesht fitimi, një tubim proteste në Hanet e Mavrovës &#93;". *Dnevnik*. TV Sitel. 7-12-2014. (në **maqedonisht**). Vizituar në qershor 11, 2016.
* Eftov, Vasko (shkurt 15, 2016). "Илирида во црквата!? &#91;Ilirida brenda kishës!?&#93;". *Vo Centar*. Kanal 5 Televizija. (në **maqedonisht**). Vizituar në qershor 11, 2016.
* Mema, Marin (tetor 26, 2014). "Të (mos) jesh shqiptar". Top Channel Albania. (në **shqip**). Vizituar në qershor 11, 2016.
* Mema, Marin (mars 30, 2015). "Të (mos) jesh shqiptar". Top Channel Albania. (në **shqip**). Vizituar në qershor 11, 2016.
*Muhaj, Gëzim (prill 8, 2015). "Sinadinovski in Spekter &#91;Sinadinovski në Spekter&#93;". *Spekter*. TV Iliret. (në **shqip** dhe **maqedonisht**). Vizituar në qershor 11, 2016.
* Sadiku, Kushtrim (qershor 11, 2013). "Mysafir: Branko Manojlovski". *Info Magazine*. Klan Kosova. (në **shqip**). Vizituar në qershor 11, 2016.

## Referime