Saraji i Dolmabahçes

**Saraji i Dolmabahçes** (Turqisht: *Dolmabahçe Sarayı*, shqiptimi [doɫmabahˈtʃe saɾaˈjɯ]) ndodhet në rrethin Beshiktash të Stambollit, Turqi, në bregdetin evropian të ngushticës së Stambollit, shërbeu si qendra kryesore administrative e Perandorisë Osmane nga viti 1856 deri më 1887 dhe nga viti 1909 deri më 1922 (Saraji Yıldız u përdor në periudhën e ndërmjetme).

## Historia 
parapamje|majtas|Abdylmexhiti I
parapamje|Fasada e Selamllikut
Saraji i Dolmabahçes u porosit nga Sulltani i 31-të i Perandorisë, Abdylmexhiti I, dhe u ndërtua midis viteve 1843 dhe 1856. Më parë, Sulltani dhe familja e tij kishin jetuar në Saraji i Topkapësë, por pasi Topkapë mesjetare nuk kishte stil bashkëkohor, luks dhe rehati, krahasuar me sarajet e monarkëve evropianë, Abdulmejid vendosi të ndërtojë një saraji të ri modern pranë vendit të ish Saraji Beşiktaş Sahil, i cili u shkatërrua. Haxhi Said Aga ishte përgjegjës për punimet e ndërtimit, ndërsa projekti u realizua nga arkitektët Garabet Balyan, djali i tij Nigoğayos Balyan dhe Evanis Kalfa (anëtarë të familjes armene Balyan të arkitektëve të gjykatës osmane).

Ndërtimi kushtoi pesë milion lira ari osmane, ekuivalenti i rreth 1.5 miliard dollarë në vlerat e sotme (2013). Kjo shumë korrespondonte me afërsisht një të katërtën e të ardhurave vjetore nga taksat. Në të vërtetë, ndërtimi u financua përmes zhvlerësimit, nga emetimi masiv i parave të letrës, si dhe nga kreditë e huaja. Shpenzimet e mëdha vunë një barrë të madhe mbi çantën e shtetit dhe kontribuan në përkeqësimin e situatës financiare të Perandorisë Osmane, e cila përfundimisht shuajti borxhin e saj publik në tetor 1875, me vendosjen pasuese në vitin 1881 të kontrollit financiar mbi "njeriun e sëmurë të Evropës" nga fuqitë evropiane.

Saraji ishte shtëpia e gjashtë Sulltanëve nga viti 1856, kur u banua për herë të parë, deri në heqjen e Kalifatit në vitin 1924: Mbreti i fundit që jetoi këtu ishte Kalifi Abdylmexhit Efendiu. Një ligj që hyri në fuqi më 3 mars 1924 transferoi pronësinë e sarajit në trashëgiminë kombëtare të Republikës së re Turke. Mustafa Qemal Ataturku, themeluesi dhe Presidenti i parë i Republikës së Turqisë, përdori sarajin si një rezidencë presidenciale gjatë verave dhe miratoi disa nga veprat e tij më të rëndësishme këtu. Ditët e fundit të trajtimit mjekësor Ataturku i kaloi në këtë saraj, ku vdiq më 10 nëntor 1938.

Sot, saraji menaxhohet nga *Milli Saraylar Daire Başkanlığı* (Drejtoria e Sarajeve Kombëtare) përgjegjëse për Asamblenë e Madhe Kombëtare të Turqisë.

## Vendodhja 
parapamje|Pamje e afërt e sarajit nga Bosfori
Vendndodhja e Dolmabahçe ishte fillimisht një gji në Bosfor i cili u përdor për ankorimin e flotës Osmane. Zona u rikuperua gradualisht gjatë shekullit të 18-të për t'u bërë një kopsht perandorak, i vlerësuar shumë nga sulltanët osmanë; është nga ky kopsht që emri *Dolmabahçe* (Kopsht i mbushur) vjen nga *dolma* turke që do të thotë "e mbushur" dhe *bahçe* që do të thotë "kopsht". saraje të ndryshme të vogla verore dhe pavijone druri u ndërtuan këtu gjatë shekujve 18 dhe 19 duke formuar përfundimisht një kompleks saraji të quajtur Beşiktaş Waterfront Palace. Sipërfaqja prej 110,000 m² është e kufizuar nga Bosfori në anën lindore, ndërsa një greminë e pjerrët e kufizon atë në anën perëndimore, e tillë që pas ndërtimit të monobllokut të ri 45,000 m² saraji Dolmabahçe një hapësirë relativisht e kufizuar ka mbetur për një kompleks kopshti i cili do të normalisht rrethojnë një saraj të tillë.

## Dizajni 
Dolmabahçe është saraji më i madh në Turqi. Ajo ka një sipërfaqe prej 45,000 m2 dhe përmban 285 dhoma, 46 salla, 6 banja (*hamam*) dhe 68 tualete.

Dizajni përmban elemente eklektike nga stilet Barok, Rokoko dhe Neoklasike, të përziera me arkitekturën tradicionale Osmane për të krijuar një sintezë të re. Shtrirja dhe dekori i sarajit pasqyrojnë ndikimin në rritje të stileve dhe standardeve evropiane në kulturën dhe artin osman gjatë periudhës së Tanzimatit. Pjesa e jashtme, në veçanti pamja nga Bosfori, tregon një rregullim klasik evropian me dy krahë i cili ndahet nga një avant-korpus i madh me dy avant-trupa anësorë.

Funksionalisht, nga ana tjetër, saraji ruan elemente të jetës tradicionale të sarajit osman, dhe gjithashtu tipare të shtëpive tradicionale turke. Ajo ndahet në mënyrë rigoroze në një krah jugor (*Mabeyn-i Hümâyûn*, ose Selamllik, pjesa e rezervuara për burrat) që përmban dhomat e përfaqësimit publik, dhe një krah verior (*Harem-i Hümâyûn*, Harem) që shërben si banesë private zonë për Sulltanin dhe familjen e tij. Të dy zonat funksionale janë të ndara nga Salla e Madhe Ceremoniale *(Muayede Salonu)* me një sipërfaqe dysheme prej 2,000 m2 dhe një kupolë të lartë 36 m. Meqenëse haremi duhej të ishte plotësisht i izoluar nga bota e jashtme, hyrja kryesore për vizitorët ndodhet në anën e ngushtë jugore. Atje, dhomat e përfaqësimit janë rregulluar për pritjet e vizitorëve dhe të diplomatëve të huaj. Zona e haremit përfshin tetë apartamente të ndërlidhura për gratë e sulltanit, për të preferuarat dhe konkubinat e tij dhe për nënën e tij, secila me banjën e vet.

## Dhomat 
parapamje|Salla e Kaltërt
parapamje|Salla Rozë
### Salla Mehadh (Hyrja kryesore) 
Një vizitë në sarajin Dolmabahçe fillon në Sallën Medhal. Dhomat që çojnë në Medhal janë drejt detit dhe tokës. Dhomat me pamje nga deti u përdorën nga zyrtarët kryesorë osmanë, Veziri i Madh dhe ministrat e tjerë të shtetit, ndërsa dhomat me pamje nga toka u përdorën nga administratorë të ndryshëm të sarajit dhe shtetit, të tilla si saraji Marshall, Shejh yl-Islam dhe anëtarët i Dhomës së Përfaqësuesve *(Meclis-i Mebusan)* dhe Senatit *(Meclis-i Ayan)*.

Mysafirët fillimisht do të prisnin në këtë sallë dhe më pas do të drejtoheshin brenda në kohën e duhur nga një oficer i protokollit të sarajit. Me të hyrë në Medhal, shihen tavolina të Boulle në të dy anët e dhomës, të cilat përmbajnë monogramin e Sulltanit Abdylmexhid sipër. Monogrami mbretëror i sulltanit është gjithashtu në oxhak. Llambadari anglez i varur në mes të kësaj dhome ka gjashtëdhjetë krahë. Pëlhura Hereke të përdorura si tapiceri për mobiljet dhe si pëlhura janë në hijen mbretërore të së kuqes.

### Dhomat e sekretariatit
Dhoma e dytë pas Medhalit në të djathtë është Salla e Nëpunësit, e referuar gjithashtu si *Dhoma me Tjegulla*. Piktura më e madhe në koleksionin e sarajit, një përshkrim i Procesionit të Surre nga Stefano Ussi, varet në murin e majtë të kësaj salle. Surre u përdor për t'u referuar karvanëve që udhëtuan nga Stambolli në Mekë gjatë muajit Rexheb, duke mbajtur ndihmën monetare të përdorur për të mbështetur mirëmbajtjen dhe dekorimin e Qabes dhe për të siguruar ndihmë financiare për popullsinë lokale të Hixhazit.

Në mur në të djathtë është një pikturë e nënshkruar nga Rudolf Ernst që përshkruan zjarrin në Teatrin Komunal të Parisit dhe një pikturë tjetër të një  Dutch Village Girl nga Delandre. Zbukuruar me mobilje në stilin francez, kjo dhomë përmban gjithashtu vazo prej porcelani shumë të vlefshme.

### Dhoma e Ataturkut 
parapamje|Shtrati i vdekjes së Ataturkut
Mustafa Qemal Ataturku kaloi ditët e fundit të jetës së tij në saraj ndërsa shëndeti i tij u përkeqësua. Ai vdiq në orën 09:05 më 10 nëntor 1938, në një dhomë gjumi të vendosur në ish-zonën e haremit të sarajit. Të gjitha orët në saraj u ndaluan dhe u vendosën në orën 09:05 pas vdekjes së tij. Orët jashtë dhomës së tij tani janë caktuar në kohën aktuale në Turqi, por ora në dhomën në të cilën ai vdiq ende tregon 09:05.

## Lidhje të jashtme 
* sarajet Kombëtare të Turqisë (turqisht)

## Referime