Jan Timman

**Jan Timman** (14 dhjetor 1951 - 18 shkurt 2026) ishte një mjeshtër i madh shahu holandez, i cili ishte një nga shahistët kryesorë në botë nga fundi i viteve 1970 deri në fillim të viteve 1990. Në kulmin e karrierës së tij, ai konsiderohej si lojtari më i mirë jo-sovjetik dhe njihej si "Më i miri i Perëndimit". Ai e ka fituar Kampionatin Holandez të Shahut nëntë herë dhe ka qenë kandidat për Kampionatin Botëror të Shahut disa herë. Ai humbi ndeshjen për titull të FIDE Kampionatit Botëror 1993 kundër Anatoly Karpov.

## Jeta e hershme
Ai është djali i profesorit të matematikës Rein Timman dhe gruas së tij Anneke, e cila si nxënëse shkolle ishte studente matematike e ish-kampionit të botës Max Euwe. Vëllai i tij më i madh, Ton (1946–2014), mbante titullin e Mjeshtrit të FIDE-s. Jan Timman ishte tashmë një talent i shquar në adoleshencën e tij të hershme dhe në Jerusalem të vitit 1967 luajti në Kampionatin Botëror për Junior, në moshën pesëmbëdhjetë vjeç, duke u renditur i treti.

Timman mori titullin Mjeshtër Ndërkombëtar në vitin 1971 dhe në vitin 1974 arriti statusin e Mjeshtrit të madh, duke e bërë atë të tretin në Holandë pas Max Euwe dhe Jan Hein Donner. Në të njëjtin vit ai fitoi Kampionatin Holandez për herë të parë, pasi kishte përfunduar i dyti në vitin 1972. Ai do ta fitonte atë përsëri në shumë raste të tjera deri në vitin 1996. Suksesi i tij i parë i dukshëm ndërkombëtar ishte në Hastings 1973/74, ku ai ndau fitoren me Tal, Kuzmin, and Szabó. Një sërë fitoresh pasoi shpejt në Sombor 1974 (me Boris Gulko), Netanya 1975, Reykjavík 1976 (me Fridrik Olafsson), Amsterdam IBM 1978, Nikšić 1978, dhe Bled/Portorož 1979.

## Sukseset në turne
Deri në vitin 1982, Timman u rendit i dyti në botë, pas vetëm Anatoly Karpov. Në vitet 1980, ai fitoi një numër turnesh shumë të fortë, duke përfshirë Amsterdam IBM në vitin 1981, Wijk aan Zee në vitet 1981 dhe 1985, Linares në vitin 1988, Euwe Memorial në vitin 1989 dhe turneun e Kupës së Botës në Roterdam në vitin 1989. Suksese të tjera të mëdha përfshinin Las Palmas 1981, Mar del Plata 1982, Bugojno 1984, dhe Sarajevë 1984. Një nga sukseset e tij të dukshme të mëvonshme ishte Turneu i 2-të i Shpejtë Immopar në vitin 1991, një ngjarje fundjave që tërhoqi një sasi të madhe parash me çmime. Në këtë turne me format eliminator, ai mundi Gata Kamsky 1½–½, Karpov 2–0, Viswanathan Anand 1½–½, dhe në fund Kampionin Botëror Garry Kasparov 1½–½ për të fituar çmimin e parë prej afërsisht 75,000 dollarësh amerikanë. Performanca e tij ishte ekuivalente me një vlerësim Elo prej 2950.

## Kandidat për Kampionatin Botëror
Karriera e Timman si kampion bote filloi në turnetë zonalë në Forssa/Helsinki 1972 dhe Reykjavík 1975. Ai dështoi të kualifikohej për fazën tjetër në të dyja rastet. Megjithatë, fitorja e tij në Amsterdam 1978 e çoi atë në turneun e tij të parë ndërzonal në Rio de Zhaneiro, ku ai dështoi të përparonte më tej. Ai përfundoi në mes të fushës në Las Palmas Interzonal 1982, por fitoi Taxco Interzonal 1985 bindshëm për t'u kualifikuar për Ndeshjet e Kandidatëve për herë të parë. Megjithatë, ai humbi në raundin e parë ndaj Artur Yusupov në vitin 1986. Në ciklin tjetër, pasi fitoi Interzonalin e Tilburgut në vitin 1987, ai mundi Valery Salov, Lajos Portisch, dhe Jonathan Speelman, por humbi në finale ndaj Anatoly Karpov në vitin 1990. Ai arriti në raundin final edhe një herë në vitin 1993, pasi kishte mposhtur Robert Hübner, Viktor Korchnoi dhe Yusupov, por këtë herë humbi ndaj Nigel Short. Megjithatë, pasi Short dhe Garry Kasparov luajtën ndeshjen e tyre të Kampionatit Botëror jashtë kujdesit të organit qeverisës të sportit FIDE, Timman u ftua të garonte kundër Karpov për versionin FIDE të titullit botëror. Ai e humbi ndeshjen me 12½ pikë kundër 8½ pikëve.

## Olimpiada
Timman përfaqësoi Holandën në 13 [[|Olimpiada e Shahut|Olimpiada të Shahut]] nga viti 1972 deri në vitin 2004, duke luajtur në tabelën e sipërme në 11 raste. Në vitin 1976 ai fitoi medaljen e artë për performancën më të mirë individuale në atë tabelë.

## Karriera e mëvonshme
Timman vazhdon të luajë në mënyrë aktive. Në vitin 2004, ai u rendit i pari në një turne në Reykjavík dhe i dyti në Amsterdam. Ai luajti në ekipin holandez që fitoi medaljen e artë në Kampionatin Evropian të Shahut për Ekipet në Göteborg në vitin 2005, së bashku me Loek van Wely, Ivan Sokolov, Sergei Tiviakov, dhe Erik van den Doel. Në vitin 2006, ai fitoi Turneun Sigeman në Malmö, Suedi dhe u rendit i dyti në Howard Staunton Memorial në Londër.

## Stili
Timmanit i pëlqen t’i sfidojë kundërshtarët drejtpërdrejt në fushat e tyre të forta. Yasser Seirawan përshkruan një lojë ku Timman pati një frymëzim të tepruar për të zgjedhur një lojë të ndërlikuar - llojin që Timman e dinte se Seirawan e shijonte vërtet - pavarësisht se kishte përgatitur paraprakisht një variant barazimi. Pafrika e Timmanit ka bërë që ai të humbasë shumë lojëra, por gjithashtu e bën atë një konkurrent të frikshëm sepse askush nuk i pëlqen të humbasë nga pozicionet e tij të preferuara. Raymond Keene e përshkroi stilin e lojës së Timmanit si atë të "një luftëtari, sipas modelit të Emanuel Lasker".

### Shembull loje
Kjo lojë, e luajtur midis Timman dhe Garry Kasparov në Hilversum më 17 dhjetor 1985, është një shembull i mirë i stilit të Timmanit: 
:Timman vs. Garry Kasparov, Hilversum 1985; Ruy Lopez, Variacioni Zaitsev 1.e4 e5 2.Kf3 Kc6 3.Ob5 a6 4.Oa4 Kf6 5.0-0 Oe7 6.Te1 b5 7.Ob3 d6 8.c3 0-0 9.h3 Ob7 10.d4 Te8 11.Kg5 Tf8 12.Kf3 Te8 13.Kbd2 Of8 14.a3 h6 15.Oc2 Kb8 16.b4 Kbd7 17.Ob2 g6 18.c4 exd4 19.cxb5 axb5 20.Kxd4 c6 21.a4 bxa4 22.Oxa4 Db6 23.Kc2 Dc7 24.Ob3 Oa6 25.Tc1 Og7 26.Ke3 Ob5 27.Kd5 Kxd5 28.Oxg7 Mxg7 29.exd5 Ke5 30.Ke4 Kd3 31.Dd2 Ta3 32.Kf6 Txe1+ 33.Txe1 Mxf6 34.Dc3+ Ke5 35.f4 Oa4 36.fxe5 dxe5 (shih diagramin; në këtë pikë, Timman gjen një kombinim që i jep fund lojës.) 37.d6 Dxd6 38.Df3+ Me7 39.Dxf7+ Md8 40.Td1 Ta1 41.Df6+ (Kasparov nuk mund ta mbajë dot mbretëreshën e tij) 1–0

## Referime
## Lidhje të jashtme
* Jan Timman profili dhe lojërat e lojtarit në Chessgames.com