Mitropolia e Malit të Zi dhe Bregdetare

parapamje|Mitropolia e Malit të Zi dhe Bregdetare (Litorale)
**Mitropolia e Malit të Zi dhe Bregdetare e Kishës Ortodokse** () është eparkia (dioqeza) më e madhe e Kishës Ortodokse Serbe në Malin e Zi modern. E themeluar në vitin 1219 nga Shën Sava, si *Eparkia e Zetës*  ajo vazhdoi të ekzistojë, pa ndërprerje, deri në kohën e sotme dhe mbeti një nga dioqezat më të shquara të Kishës Ortodokse Serbe.  Peshkopi i tanishëm Mitropolitan është Joanikije. Titulli i tij zyrtar është *Metropolitan i Malit të Zi dhe Bregdetare* (). 
parapamje|Selia në Manastirin e Cetinës

## Historia 
Eparkia e Zetës u themelua në vitin 1219 nga Sava i dinastisë Nemanjiq, kryepeshkopi i parë i Kishës Ortodokse Serbe autoqefale. Pas marrjes së autoqefalisë nga Patrikana Ekumenike e Kostandinopojës dhe konfirmimit nga Perandori Bizantin, Kryepeshkopi Sava organizoi zonën nën juridiksionin e tij kishtar në nëntë peshkopata. Njëra prej tyre ishte Peshkopia e Zetës (gjysma jugore e Malit të Zi modern dhe pjesa veriore e Shqipërisë moderne). Selia e peshkopëve të Zetës ishte Manastiri i Kryeengjëllit të Shenjtë Mihail në Prevlakë (afër Tivatit modern). Ipeshkvi i parë i Zetës ishte dishepulli i Shën Savës, Ilarion ( fl. 1219).   

Pas shpalljes së Patriarkanës Serbe të Pejës në vitin 1346, peshkopata e Zetës ishte në mesin e disa eparkive të ngritura në gradën e nderit të mitropolitit, me vendim të këshillit shtetëror-kishë, të mbajtur në Shkup, dhe të kryesuar nga perandori serb Stefan Dushan.

Pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe (1371), rajoni i Zetës udhëhiqej nga Shtëpia e Balshiqëve dhe në vitin 1421 u integrua në Despotatin Serb. Gjatë asaj periudhe, Republika e Venedikut gradualisht pushtoi rajonet bregdetare të Zetës, duke përfshirë qytetet e Kotorrit, Budvës dhe Tivarit dhe Ulqinit. Mitropolia e Zetës u prek drejtpërdrejt nga përparimi venedikas. Në vitin 1452, venedikasit shkatërruan Manastirin e Katedrales në Prevlakë, për të lehtësuar planet e tyre për konvertimin gradual të të krishterëve ortodoksë lindorë nga këto pjesë të bregdetit në besimin katolik romak. Pas kësaj, selia e Mitropolisë u zhvendos disa herë, duke u transferuar midis Manastirit të Shën Markut në Budva, Manastirit të Preçista Krajinska, Manastirit të Shën Nikollës në Vranjina (Liqeni i Shkodrës) dhe Manastirit të Shën Nikollës në Obod (Rijeka Crnojevića). Më në fund, ai u zhvendos në Cetinje, në rajonin e Malit të Zi të Vjetër, ku u ndërtua Manastiri i Cetinjes në vitin 1484, nga princi Ivan Crnojeviq i Zetës. 

Duke filluar nga fundi i shekullit të 15-të, rajonet malore të Zetës u bënë të njohura si *Crna Gora* (    ), që do të thotë Mali i *Zi*, pra Mali i *Zi*. Më 1493, djali dhe pasardhësi i Princit Ivan, Princi Gjuragj Crnojeviq (1490-1496), hapi një shtypshkronjë në Cetinje, të drejtuar nga Hieromonk Makarije, dhe prodhoi librin e parë ndonjëherë që u shtyp midis sllavëve të jugut.  Ishte "Cetinje Octoechos", një përkthim serbo-sllavisht nga origjinali greqisht i një libri shërbimi që përdoret edhe sot e kësaj dite në ciklin e përditshëm të shërbesave në Kishën Ortodokse. Në vitin 1496, e gjithë Zeta, përfshirë Malin e Zi, ra në duart e turqve, por Mitropolia mbijetoi. 

Pas vitit 1496, *Eparkia e Cetinjes* (), si dhe eparkitë e tjera të Kishës Ortodokse Serbe, vazhduan të ekzistojnë nën sundimin e ri osman. Ajo kishte juridiksion dioqezan mbi Zetën e Vjetër, e njohur tani si Mali i Zi i Vjetër, duke mbajtur selinë e saj në Cetinje. Ajo kishte ndikim shpirtëror mbi territorin midis Bjelopavliqi dhe Podgoricës deri në lumin Bojana. Eparkia përfshinte gjithashtu disa pjesë të Hercegovinës, nga Grahovo në Çevo. Nga viti 1557 deri në vitin 1766, eparkia ishte nën juridiksionin e vazhdueshëm të Patrikanës Serbe të Pejës. 

Gjatë shekujve të 16-të dhe të 17-të, peshkopët dhe udhëheqësit lokalë të krishterë udhëhoqën rezistencë të armatosur kundër osmanëve në disa raste, me një farë shkalle suksesi. Megjithëse osmanët sundonin nominalisht sanxhakun e Malit të Zi, malet malazeze nuk u pushtuan kurrë plotësisht. Peshkopët dhe udhëheqësit lokalë shpesh u bashkuan me Republikën e Venedikut. Në fillim të shekullit të 17-të, malazezët luftuan dhe fituan dy beteja të rëndësishme në Ljeshkopolje (1603 dhe 1613), nën udhëheqjen dhe komandën e mitropolitit Rufim Njegush. Kjo ishte hera e parë që mitropoliti udhëhiqte dhe mundte osmanët. 

Pasardhësit e tij vazhduan të njëjtën politikë. Mitropolitanëve Sava II Petroviq-Njegosh (1735–1750, 1766-1781) dhe Vasilije Petroviq-Njegosh (1750-1766) duhej të balanconin mes osmanëve, venedikasëve dhe rusëve.   Gjatë asaj kohe, mitropolitët e Cetinjës vazhduan të shuguroheshin nga Patriarkët Serbë të Pejës (deri në vitin 1766),  dhe më vonë nga Mitropolitët Serbë të Karlovcit në monarkinë e Habsburgëve (deri në 1830). Pas mandatit të shkurtër të Arsenije Plamenac (1781-1784), disa politika të reja u prezantuan nga Mitropoliti Petar I Petrović-Njegoš (1784-1830),  i cili nisi procesin e bashkimit midis Malit të Zi të Vjetër dhe rajonit të Brdës.  I njëjti proces u përfundua nga pasardhësi i tij Petar II Petrović-Njegoš (1830–1851),  i cili mori shenjtërimin nga Sinodi i Shenjtë Rus në 1833,  duke krijuar një praktikë që zgjati deri në 1885. Si reformator i administratës shtetërore, Petari II bëri përgatitjet për ndarjen e pushtetit shpirtëror nga ai laik  dhe me vdekjen e tij u zbatua një ndarje e tillë.  Pasardhësit e tij u bënë: Princi Danilo Petroviq-Njegosh si sundimtar laik dhe mitropoliti Nikanor Ivanoviç si udhëheqës shpirtëror, mitropoliti i ri i Malit të Zi.  

Gjatë mbretërimit të gjatë të princit dhe (nga viti 1910) mbretit Nikolla I Petroviq (1860-1918), i cili ishte një patriot serb,  aspiratat politike në rritje të qeverisë së tij përfshinin jo vetëm sigurimin e fronit serb për dinastinë e tij, por edhe rinovimin e Patriarkanës së vjetër serbe të Pejës. Me rastin e ngritjes së Malit të Zi në gradën e Mbretërisë, në vitin 1910,  kryeministri i Malit të Zi, Lazar Tomanoviq, deklaroi: *Mitropolia e Cetinjës është e vetmja seli peshkopale e Shën Savës që ka qenë i ruajtur pa ndërprerje edhe sot e kësaj dite, dhe si i tillë përfaqëson fronin e ligjshëm dhe një pasardhës të Patriarkanës së Pejës*. Aspiratat e tilla u forcuan pas çlirimit të Pejës gjatë zgjerimit të suksesshëm të territorit shtetëror të Malit të Zi në vitin 1912,  kur u krijua një eparki tjetër për disa territore të aneksuara që deri atëherë i përkisnin Eparkisë së Rashkës dhe Prizrenit. Rajonet e saj të aneksuara në Mal të Zi u riorganizuan si Eparkia e re e Pejës (1913).  Që nga ajo kohë, *Sinodi i Shenjtë* filloi të funksionojë me kapacitet të plotë, me tre peshkopë.

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore (1914–1918), Mbretëria e Malit të Zi u bashkua me Mbretërinë e Serbisë më 26 (13 os) Nëntor 1918, me shpalljen e Kuvendit të sapozgjedhur të Podgoricës  dhe menjëherë pas kësaj, më 1 dhjetor të po atij viti, u krijua Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve,  e njohur pas vitit 1929 si *Mbretëri të Jugosllavisë*. Bashkimi politik dhe kombëtar u krye nën kujdesin e dinastisë Karagjorgjeviç, dhe kështu një rivalitet i gjatë dinastik midis dy familjeve mbretërore, dinastisë Petroviq-Njegosh të Malit të Zi dhe dinastisë Karagjorgjeviç të Serbisë, u zgjidh përfundimisht, pa të ndërsjellë marrëveshje. 

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia u pushtua nga fuqitë e Boshtit në vitin 1941, dhe territori i Malit të Zi u organizua si guvernatori italian i Malit të Zi (1941-1943), i ndjekur nga pushtimi gjerman i Malit të Zi (1943-1944). Mitropolia u prek rëndë gjatë pushtimit dhe gjatë luftës humbën jetën më shumë se njëqind priftërinj dhe klerikë të tjerë nga territori i Malit të Zi. Gjatë asaj kohe, fashisti malazez Sekula Drljeviq u përpoq të krijonte një *Mbretëri të pavarur të Malit të Zi*, si një shtet satelit i Italisë Fashiste dhe Gjermanisë Naziste, por ai projekt dështoi për shkak të mungesës së mbështetjes nga njerëzit. Përpjekja e tij u sfidua nga Kryengritja e 13 Korrikut në 1941, e cila pati mbështetje nga të dyja anët e spektrit politik. Mitropoliti Joanikije Lipovac bashkëpunoi ngushtë me disa lëvizje të krahut të djathtë dhe gjithashtu u përpoq të ndërmjetësonte me zyrtarët vendas italianë dhe gjermanë në Malin e Zi të pushtuar, duke provokuar kështu armiqësinë e partizanëve jugosllavë të krahut të majtë. Në vitin 1944, kur komunistët jugosllavë morën pushtetin, ai duhej të ikte, por u arrestua dhe u ekzekutua pa gjyq në vitin 1945. Në vitin 2001, ai u shenjtërua si martir i shenjtë nga kisha ortodokse serbe.

Në vitin 1990, Amfilohije Radoviq u zgjodh Mitropoliti i ri i Malit të Zi dhe Bregdetit. Në atë kohë, regjimi komunist në Jugosllavi ishte në kolaps dhe zgjedhjet e para demokratike në Mal të Zi u mbajtën në vitin 1990. Në vitin 1992 u krijua Republika Federale e Jugosllavisë, e përbërë nga Mali i Zi dhe Serbia. Sipas Kushtetutës së Malit të Zi (1992), liria e besimit u rivendos. Ndryshimet politike u pasuan nga një periudhë e ringjalljes së kishës.  Numri i priftërinjve, murgjve dhe murgeshave, si dhe numri i besimtarëve u rrit dhe shumë manastire dhe kisha famullitare u rindërtuan dhe u rihapën. Për shembull, nga vetëm 10 manastire aktive me rreth 20 murgj dhe murgesha në vitin 1991, Mali i Zi tani ka 30 manastire aktive me më shumë se 160 murgj dhe murgesha. Numri i famullitarëve u rrit gjithashtu nga 20 në 1991 në më shumë se 60 sot. Në vitin 2001, administrata dioqezane në rajon u riorganizua: disa rajone veriore dhe perëndimore u shkëputën nga Mitropolia dhe në atë territor u krijua Eparkia e re e Budimljes dhe Nikshiqit. 

Në pranverën e vitit 2006 u mbajt referendumi i pavarësisë dhe Mali i Zi u bë shtet sovran. Në të njëjtën kohë, Këshilli i Ipeshkvijve të Kishës Ortodokse Serbe vendosi të formojë një Këshill rajonal të Ipeshkvijve për Malin e Zi, i përbërë nga peshkopë që përfaqësojnë dioqezat në territorin e Malit të Zi. Me të njëjtin vendim, Mitropoliti i Malit të Zi dhe Litoral u emërua kryetar i Këshillit rajonal të Ipeshkvijve. Në vjeshtën e vitit 2007, për shkak të sëmundjes dhe moshës së shtyrë të patriarkut serb Pavle Stojçeviq, Mitropoliti Amflohije Radoviq i Malit të Zi u emërua administrator i Fronit Patriarkal, nga Sinodi i Shenjtë i Kishës Ortodokse Serbe. Patriarku i vjetër Pavle vdiq në vitin 2009 dhe Mitropoliti Amfilohije vazhdoi të administronte Fronin Patriarkal deri në zgjedhjen e Patriarkut të ri serb Irinej Gavriloviq në 2010. 

Që kur Mali i Zi u bë një vend sovran në vitin 2006, pas një referendumi të ngushtë të pavarësisë, marrëdhëniet midis autoriteteve shtetërore dhe Mitropolitit u bënë gjithnjë e më komplekse. Si një mbështetës i fortë i sindikalizmit serbo-malazez, Mitropoliti Amfilohije shihej si kundërshtar i pavarësisë së saposhpallur malazeze, dhe kështu iu shtua një dimension i ri politik disa mosmarrëveshjeve kishtare.  Një nga ato mosmarrëveshje lidhej me pretendimet dhe aktivitetet e një kishe ortodokse malazeze të veçantë, e cila u krijua në 1993 nga një grup nacionalistësh malazezë, por nuk u njoh kurrë si kanonike.   Gjatë viteve në vijim, u ngritën mosmarrëveshje të ndryshme, kryesisht mbi çështjen e legjitimitetit historik dhe kanonik dhe të kontrollit efektiv mbi disa objekte dhe prona të kishës. 

Në vitin 2019, marrëdhëniet me shtetin u përkeqësuan më tej pasi autoritetet miratuan një legjislacion të ri për organizatat fetare, i cili u interpretua nga Kisha Ortodokse Serbe se synonte konfiskimin e mundshëm të pronave të kishës. Manifestimet publike masive të zgjatura pasuan në mbështetje të Mitropolit  që zgjatën deri në zgjedhjet parlamentare në gusht 2020 dhe Partia Demokratike e Socialistëve të Malit të Zi (DPS) humbi pushtetin.

## Shih edhe 
* Feja në Malin e Zi
* Kisha Ortodokse Lindore

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime