Rrugët romake

djathtas|parapamje|309x309px| Një rrugë romake në Pompei
parapamje|350x350px| Perandoria Romake në kohën e Hadrianit (sundoi 117–138), duke treguar rrjetin e rrugëve kryesore romake.
**Rrugët romake** (    [ˈwiae̯ roːˈmaːnae̯] ; njëjës:  [ˈwia roːˈmaːna] ; që do të thotë "rruge romake") ishin infrastruktura fizike gjithashtu dhe jetike për mirëmbajtjen dhe zhvillimin e shtetit romak, dhe mendohet te jene ndertuar para rreth 300 para Krishtit përmes zgjerimit dhe konsolidimit të Republikës Romake dhe Perandorisë Romake .  Ato siguruan mjete efikase për lëvizjen tokësore të ushtrive, zyrtarëve, civilëve, transportin e brendshëm të komunikimeve zyrtare dhe mallrave tregtare .  Rrugët romake ishin të disa llojeve, duke filluar nga rrugët e vogla lokale deri te autostradat e gjera në distanca të gjata të ndërtuara për të lidhur qytetet, qytetet kryesore dhe bazat ushtarake. Këto rrugë kryesore ishin shpesh të shtruara me gurë dhe të metalizuara, të përdredhura për kullim dhe rrethoheshin nga shtigje këmbësore, frerë dhe kanale kullimi. Ato u vendosën përgjatë rrjedhave të vëzhguara me saktësi, dhe disa u prenë nëpër kodra ose u kryen mbi lumenj dhe përrenj mbi ura. Seksionet mund të mbështeten mbi tokë moçalore në bazamente me trapa ose të grumbulluara.  

Në kulmin e zhvillimit të Romës, jo më pak se 29 autostrada të mëdha ushtarake rrezatuan nga kryeqyteti dhe 113 provincat e Perandorisë së vonë ishin të ndërlidhura nga 372 rrugë të mëdha.  E gjithë përbëhej nga më shumë se    rrugë, nga të cilat mbi  ishin të shtruar me gurë.   Vetëm në Gali, jo më pak se  të rrugëve thuhet se janë përmirësuar, dhe në Britani të paktën  . 

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Në Itinerarin e Antoninus, përshkrimi i sistemit rrugor është si më poshtë:  

Me përjashtim të disa pjesëve periferike, si Britania në veri të Murit, Dakia dhe disa provinca në lindje të Eufratit, e gjithë Perandoria u depërtua nga këto *itinera* (shumësi i *iter* ). Vështirë se ka një zonë në të cilën mund të presim që të dërgohet një zyrtar romak, në shërbim civil ose ushtarak, ku nuk gjejmë rrugë. Ata arrijnë Murin në Britani ; vraponi përgjatë Rhenit, Danubit dhe Eufratit ; dhe mbulojnë, si me një rrjet, provincat e brendshme të Perandorisë. Një hartë rrugore e perandorisë zbulon se ajo përgjithësisht ishte e lidhur me një rrjet të dendur *viae* të përgatitura.  Përtej kufijve të saj nuk kishte rrugë të asfaltuara; megjithatë, mund të supozohet se shtigjet e këmbësorëve dhe rrugët e papastërta lejonin disa transport. 

Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

## Ligjet dhe traditat 
parapamje|Animacion i rrugëve romake në latinisht me titra në anglisht
Ligjet e Dymbëdhjetë Tabelave, të datuara rreth vitit 450 para Krishtit, kërkonin që çdo rrugë publike (latinisht *nëpërmjet* ) të ishte 8&nbsp;Këmbët romake (ndoshta rreth 2,37 m) të gjera ku janë të drejta dhe dyfishi i asaj gjerësie ku janë të lakuar. Këto ishin ndoshta gjerësitë minimale për një *via* ; në Republikën e mëvonshme, gjerësia prej rreth 12 këmbësh romake ishin të zakonshme për rrugët publike në rajonet rurale, duke lejuar kalimin e dy karrocave me gjerësi standarde (4 këmbë) pa ndërhyrje në trafikun e këmbësorëve.  Praktikat aktuale ndryshonin nga ky standard. Tabelat urdhërojnë romakët të ndërtojnë rrugë publike dhe t'u japin udhëtarëve të drejtën të kalojnë mbi tokë private ku rruga është në gjendje të keqe. Prandaj, ndërtimi i rrugëve që nuk do të kishin nevojë për riparime të shpeshta u bë një objektiv ideologjik, si dhe ndërtimi i tyre sa më i drejtë që të ishte e mundur për të ndërtuar rrugët më të shkurtra të mundshme, dhe për të kursyer materiale.

E drejta romake përcaktoi të drejtën për të përdorur një rrugë si *servitus*, ose detyrim. *Ius eundi* ("e drejta për të shkuar") krijoi një pretendim për të përdorur një *iter*, ose shteg këmbësorësh, përgjatë tokës private; *ius agendi* ("e drejta e drejtimit të makinës"), një *actus*, ose pistë karroce. A *via* kombinonte të dy llojet e *servituteve*, me kusht që të kishte gjerësinë e duhur, e cila përcaktohej nga një *arbitër* . Gjerësia e paracaktuar ishte *latitudo legitima* prej 8&nbsp;këmbët.

E drejta romake dhe tradita ndalonin përdorimin e automjeteve në shume zona urbane, perjashtim përveç në disa raste te rralla . Gratë e martuara dhe zyrtarët qeveritarë për biznes mund të hipnin ne to . *Lex Iulia Municipalis* i kufizoi karrocat tregtare për hyrjen gjatë natës në qytet brenda mureve dhe brenda një milje jashtë mureve te tyre .

## Llojet 
[parapamje| Rruga e vjetër romake, që çon nga [Jeruzalemi në Beit Gubrin, ngjitur me autostradën rajonale 375 në Izrael]]
Rrugët romake varionin nga rrugët shume te  thjeshta me kadife deri te rrugët e asfaltuara duke përdorur shtretër të thellë rrugësh me rrënoja të ngjeshur si një shtresë bazë për t'u siguruar që ato të mbaheshin të thata, pasi uji do të rridhte nga mes gurëve dhe fragmenteve të rrënojave, në vend që të bëhej baltë në tokat argjilore. Sipas Ulpianit, kishte tre lloje rrugësh: 

# Rrugët publike, konsullore, pretoriane apo ushtarake  Rrugë private, rurale, zhavorre apo bujqësore Rrugët e lagjes

Rrugë publike, konsullore, pretoriane dhe ushtarake

Lloji i parë i rrugëve përfshinte rrugët publike të larta ose kryesore, të ndërtuara dhe të mirëmbajtura me shpenzime publike dhe me tokën e tyre në pronësi të shtetit. Rrugë të tilla të çonin ose në det, ose në një qytet, ose në një lumë publik (një me rrjedhë të vazhdueshme), ose në një rrugë tjetër publike. Siculus Flaccus, i cili jetoi nën Trajanin (98–117), i quan ata *viae publicae regalesque*,  dhe i përshkruan karakteristikat e tyre si më poshtë:

# Ato vendosen nën *kuratorë* ( komisioner ) dhe riparohen nga *shpenguesit* ( kontraktorët ) me shpenzimet publike; një kontribut fiks, megjithatë, që merret nga pronarët e tokave fqinje. 
# Këto rrugë mbajnë emrat e konstruktorëve të tyre (p.sh Via Appia, Cassia, Flaminia ).  Me termin *viae militariae* krahasoni Rrugën Icknield (p.sh., Icen-hilde-weg, ose "Rruga e luftës e Icenit").  Gaius Gracchus, kur Tribuna e Popullit (123–122 p.e.s.), shtroi ose gërmoi shumë nga rrugët publike dhe u siguroi atyre piketa dhe blloqe montimi për kalorës. Përsëri, Gaius Scribonius Curio, kur Tribune (50 pes), kërkoi popullaritet duke prezantuar një Lex Viaria, sipas të cilit ai do të ishte kryeinspektor ose komisioner për pesë vjet. Dio Cassius përmend si një nga aktet e dhunshme të triumvirëve të vitit 43 pes ( Octavianus, Antony dhe Lepidus ), se ata i detyronin senatorët të riparonin rrugët publike me shpenzimet e tyre gjithashtu edhe shume te tjera.

### Rruget private, rurale zhavore dhe bujqesore 
Kategoria e dytë përfshinte rrugë private ose fshatare, të ndërtuara fillimisht nga individë privatë, të cilëve u ishte dhënë toka e tyre dhe që kishin fuqinë t'i kushtonin ato për përdorimin publik.  Rrugë të tilla përfitonin nga e drejta e kalimit, në favor ose të publikut ose të pronarit të një pasurie të caktuar. Nën titullin *viae privateae* përfshiheshin edhe rrugët që të çonin nga rrugët publike ose të larta në prona ose vendbanime të veçanta. Këto Ulpiani i konsideron si rrugë publike në vetvete.  Rrugët kryesore ose dytësore ose mund të jenë të asfaltuara ose të lira të paasfaltuara, me sipërfaqe zhavorri, siç ishin në Afrikën e Veriut. Këto rrugë të përgatitura por të paasfaltuara ishin *viae glareae* ose *sternendae* ("për t'u shpërndarë"). Përtej rrugëve dytësore ishin *viae terrenae*, "rrugët e dheut".Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

### *Rruget e Lagjes* 
Kategoria e tretë përfshinte rrugët ose në fshatra, ose  rrethe ose , që të çojnë përmes ose drejt një vikusi ose fshati.  Rrugë të tilla kalonin ose në një rrugë të lartë, ose në *viae vicinale* të tjera, pa asnjë komunikim të drejtpërdrejtë me një rrugë të lartë. Ato konsideroheshin publike ose private, sipas faktit të ndërtimit të tyre origjinal nga fonde ose materiale publike ose private. Një rrugë e tillë, ndonëse e ndërtuar privatisht, u bë rrugë publike kur kujtimi i ndërtuesve privatë të saj u shua pergjithmone. 

### Qeverisja dhe financimi 
Me pushtimin e Italisë, viaet e përgatitura u zgjeruan nga Roma dhe afërsia e saj në komunat periferike, ndonjëherë duke mbuluar rrugët e mëparshme. Ndërtimi i *viae* ishte një përgjegjësi ushtarake dhe kështu ishte nën juridiksionin e një konsulli. Procesi kishte një emër ushtarak,viam munire , sikur *via* të ishte një fortifikim. Komunat, megjithatë, ishin përgjegjëse për rrugët e tyre, të cilat romakët i quanin viae vicinales . Bukuria dhe madhështia e rrugëve mund të na tundojnë të besojmë se çdo qytetar romak mund t'i përdorë ato falas, por nuk ishte kështu. Taksat ishin të shumta, veçanërisht në ura. Shpesh ato mblidheshin në portën e qytetit. Kostot e transportit të mallrave u rënduan akoma më shumë nga taksat e importit dhe eksportit. Këto ishin vetëm tarifat për shfrytëzimin e rrugëve. Kostot e shërbimeve gjatë udhëtimit u rritën prej andej.

Financimi i ndërtimit të rrugëve ishte një përgjegjësi e qeverisë romake. Mirëmbajtja, megjithatë, në përgjithësi i ishte lënë krahinës. Zyrtarët e ngarkuar me mbledhjen e fondeve ishin kuratoret viarum . Ata kishin në dispozicion një sërë metodash. Qytetarëve privatë me interes për rrugën mund t'u kërkohet të kontribuojnë në riparimin e saj. Zyrtarët e lartë mund të shpërndajnë para për t'u përdorur për rrugë. Censorët, të cilët ishin përgjegjës për moralin publik dhe punët publike, pritej të financonin riparimet sua pecunia (me paratë e tyre). Përtej këtyre mjeteve, kërkoheshin taksa.

A nepermjet  dy qyteteve të lidhura. *Viae* në përgjithësi ishin të vendosura në qendër në fshat.  Ndërtimi dhe kujdesi i rrugëve publike, qoftë në Romë, në Itali apo në provinca, në të gjitha periudhat e historisë romake konsiderohej si një funksion me peshën dhe rëndësinë më të madhe. Kjo tregohet qartë nga fakti se censuruesit, në disa aspekte, magjistratët më të nderuar romakë, kishin autoritetin më të hershëm madhor për të ndërtuar dhe riparuar të gjitha rrugët dhe rrugët. Në të vërtetë, të gjithë funksionarët e ndryshëm, duke mos përjashtuar as perandorët, të cilët pasuan censuruesit në këtë pjesë të detyrave të tyre, mund të thuhet se kanë ushtruar një juridiksion censorial të transferuar. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

### Kostot dhe përgjegjësitë qytetare 
Transferimi në juridiksionet censoriale u bë shume shpet një domosdoshmëri praktike, si rezultat i rritjes së dominioneve romake dhe punëve të ndryshme që ndaluan censuruesit në kryeqytet. Disa organe zyrtare ad hoc  në vazhdimësi vepruan si autoritete ndërtuese dhe riparuese. Në Itali, përgjegjësia e censurës iu kalua komandantëve të ushtrive romake, dhe më vonë komisionerëve specialë &#x2013; dhe në disa raste ndoshta edhe magjistratëve vendas. Në provinca, konsulli ose pretori dhe legatët e tij morën autoritetin për t'u marrë drejtpërdrejt me kontraktorin. 

Kujdesi për rrugët dhe rrugët brenda territorit romak iu kushtua në kohët më të hershme censurësve. Ata përfundimisht bënë kontrata për shtrimin e rrugëve brenda Romës, duke përfshirë Clivus Capitolinus, me lavë, dhe për shtrimin e rrugëve jashtë qytetit me zhavorr. Janë siguruar edhe trotuare . Edilet, ndoshta për shkak të përgjegjësisë së tyre për lirinë e trafikut dhe policimin e rrugëve, bashkëpunuan me censuruesit dhe organet që i pasuan. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

Duket se në mbretërimin e Klaudiusit (41–54 pas Krishtit) kuestoret  ishin bërë përgjegjës për shtrimin e rrugëve të Romës, ose të paktën e ndanë atë përgjegjësi me quattuorviri viarum .  Është sugjeruar se kuestorët ishin të detyruar të blinin të drejtën e tyre për një karrierë zyrtare me shpenzime personale në rrugë. Sigurisht që nuk mungonin precedentët për këtë liberalizëm të imponuar dhe ndryshimi i bërë nga Klaudi mund të ketë qenë thjesht një ndryshim në natyrën e shpenzimeve të vendosura ndaj kuestorëve.

### Organet zyrtare 
Organet zyrtare që pasuan të parët censurues në kujdesin e rrugëve dhe rrugëve ishin dy në numër.Ato kane qene: 

# *Kater burra qe pastrojne rrugen ne qytete*, me juridiksion brenda mureve të Romës;
# *Duoviri pastron rruget jashte qytetit*, me juridiksion jashtë mureve.

Të dy këta trupa ishin ndoshta me origjinë shume te lashte , por viti i vërtetë i institucionit të tyre nuk dihet.  Pak mbështetje mund të vendoset te Pomponius, i cili thotë se *quattuorviri* u krijuan *eodem tempore* (në të njëjtën kohë) si *praetor peregrinus* (dmth rreth 242 pes) dhe *Decemviri litibus iudicandis*  (koha e panjohur).  Autoriteti i tyre shtrihej mbi të gjitha rrugët midis portave të tyre përkatëse të daljes në muret e qytetit dhe momentit të pare historik përtej.  Dinjiteti i një kuratori të tillë dëshmohet nga një pasazh i Ciceronit . Ndër ata që e kryen këtë detyrë në lidhje me rrugë të veçanta ishte Jul Cezari, i cili u bë *kurator* (67 p.e.s.) i Via Appia dhe i shpenzoi paratë e tij bujarisht për të. Disa persona duket se kanë vepruar vetëm dhe kanë marrë përgjegjësi për rrugë të caktuara.

Në rrethet e vendit, siç u tha, magistri pagorum kishte autoritetin për të ruajtur *viae vicinales* .  Në vetë Romë, çdo i zoti i shtëpisë ishte ligjërisht përgjegjës për riparimet e asaj pjese të rrugës që kalonte nga shtëpia e tij. 

Augustus, duke i gjetur kolegjet joefektive, veçanërisht duke gjetur bordet që merren me mirëmbajtjen e rrugëve te ndryshmne , e zvogëloi teper shume numrin e magjistratëve nga 26 në 20. Shfuqizimi i plotë i *duovirit* dhe më vonë marrja e pozicionit si mbikëqyrës (sipas Dio Cassius) i sistemit rrugor që lidh Romën me pjesën tjetër të Italisë dhe provincat më gjerë. Në këtë cilësi, ai në fakt i kishte dhënë vetes dhe çdo perandori pasues një autoritet të madh, i cili fillimisht i përkiste censurësve të qytetit. Tabela *quattuorviri* u mbajt ashtu siç ishte të paktën deri në mbretërimin e Hadrianit midis 117 dhe 138 pas Krishtit.  Për më tepër, ai emëroi pretorianët në zyrat e "rrugëbërësit" dhe duke i caktuar secilit me dy liktorë . Gjithashtu duke e bërë zyrën e kuratorit të secilës prej rrugëve të mëdha publike një magjistratë të përhershme dhe jo një komision të përkohshëm.

Personat e emëruar sipas sistemit të ri ishin të rangut senatorial ose të kalorësisë, në varësi të rëndësisë relative të rrugëve që u ishin caktuar. Ishte detyrë e çdo kuratori të lëshonte kontrata për mirëmbajtjen e rrugës së tij dhe të shikonte që kontraktori që ndërmori punën në fjalë ta kryente atë me besnikëri, si në sasi ashtu edhe në cilësi. Augustus autorizoi gjithashtu ndërtimin e kanalizimeve dhe hoqi pengesat për trafikun, siç bënë aedilët në Romë. 

Ishte në karakterin e një kuratori perandorak (ndonëse ndoshta i armatosur me fuqi të jashtëzakonshme) që Korbuli denoncoi magjistratët dhe zyrtarët e rrugëve italiane për në Tiberi. Ai i ndoqi ata dhe familjet e tyre me gjoba dhe burgim për 18 vjet (21–39 pas Krishtit) dhe më vonë u shpërblye me një konsulencë nga Kaligula, i cili gjithashtu ndante zakonin për të dënuar qytetarët e lindur mirë të punonin në rrugë. Vlen të përmendet se nën sundimin e Klaudit, Korbuli u soll para drejtësisë dhe u detyrua të kthente paratë që u ishin zhvatur viktimave të tij. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

### *Kuratorë të* tjerë 
*Kuratorë* të posaçëm për një mandat duket se janë emëruar me raste, edhe pas institucionit të magjistratëve të përhershëm që mban këtë titull.  Perandorët që pasuan Augustin ushtronin një kontroll vigjilent mbi gjendjen e autostradave publike. Emrat e tyre gjenden shpesh në mbishkrimet e restauruesve të rrugëve dhe urave. Kështu, Vespasiani, Titi, Domitiani, Trajani dhe Septimius Severus u përkujtuan në këtë cilësi në Emérita. 

### Materiale dhe metoda 
*Viaet* dalloheshin jo vetëm sipas karakterit të tyre publik apo edhe privat, por sipas materialeve të përdorura dhe metodave të ndjekura në ndërtimin e tyre. Ulpiani i ndau keto  në keto menyra: 

# Një rrugë tokësore: Një rrugë e thjeshtë me tokë të rrafshuar.
# Rrugë me zhavorr: Rrugë e tokëzuar me sipërfaqe të zhavorrit.
# Rrugë e asfaltuar: Rrugë e rregullt e ndërtuar, e shtruar me blloqe drejtkëndëshe prej guri të vendit, ose me blloqe poligonale llave.

Romakët, megjithëse sigurisht trashëguan një pjesë të artit të ndërtimit të rrugëve nga etruskët, e huazuan njohurinë e ndërtimit të *viae munitae* sidomos nga Kartagjenasit sipas Isidores së Seviljes . 

#### *Nëpër terren* 
*Viae terrenae* ishin rrugë shume të rrafshta me tokë të rrafshuar. Këto ishin gjurmë të thjeshta të konsumuara nga këmbët e njerëzve dhe te kafshëve gjithashtu , dhe ndoshta nga karrocat me rrota dhe parrota. 

#### *Nëpërmjet glareata* 
*Viae glareatae* ishin rrugë të tokëzuara me një sipërfaqe të zhavorrit ose një nënsipërfaqe zhavorri dhe shtruar sipër. Livi flet për censuruesit e kohës së tij si të parët që kontraktuan për shtrimin e rrugëve të Romës me gurë stralli, për shtrimin e zhavorrit në rrugët jashtë qytetit dhe për formimin e shtigjeve të ngritura anash.  Në këto rrugë, sipërfaqja ishte e ngurtësuar me zhavorr dhe megjithëse trotuaret u futën menjëherë më pas, blloqet u lejuan të qëndronin thjesht në një shtrat me gurë të vegjël.  Një shembull i këtij lloji gjendet në rrugën Praenestine . Një shembull tjetër gjendet pranë Via Latina . 

# Mbetjet e shumta ekzistuese të *viae publicae* . Këto shpesh ruhen mjaft mirë për të treguar se rregullat e ndërtimit, për aq sa lejohej materiali vendas, u respektuan me imtësi në praktikë.
# Udhëzimet për bërjen e trotuareve të dhëna nga Vitruvius . *Trotuari* dhe *via munita* ishin identike në ndërtim, me përjashtim të shtresës së sipërme ose sipërfaqes. Kjo përbëhej, në rastin e parë, prej mermeri ose mozaiku, dhe në të dytën, nga blloqe guri ose llavë.
# Një pasazh në Statius që përshkruan riparimet e Via Domitiana, një rrugë degëzuese e Via Appia, që të çon në Neapolis .

Pasi inxhinieri i ndërtimit shikoi vendin e rrugës së propozuar dhe përcaktoi përafërsisht se ku duhej të shkonte, agromensorët shkuan në punë duke rilevuar shtratin e rrugës. Ata përdorën dy pajisje kryesore, shufrën dhe një pajisje të quajtur *groma*, e cila i ndihmoi të merrnin kënde të drejta. *Gromatici*, ekuivalenti romak i shkopinjve, vendosën shufra dhe vendosën një vijë të quajtur *rigorozitet* . Duke qenë se ata nuk posedonin asgjë si një tranzit, një topograf i inxhinierisë civile u përpoq të arrinte drejtësinë duke parë përgjatë shufrave dhe duke urdhëruar *gromatici* t'i lëvizte sipas nevojës. Me ndihmën e *gromës* ata shtruan një rrjetë në planin e rrugës. Nëse anketuesi nuk mund të shihte pikën e tij përfundimtare të dëshiruar, shpesh do të ndizet një zjarr sinjalizues në pikën përfundimtare për të udhëhequr gjeodezin. 

Më pas, *bibliotekarët* filluan punën e tyre duke përdorur parmendë dhe, ndonjëherë me ndihmën e legjionarëve, me lopata gërmonin shtratin e rrugës deri në shkëmbin e themelit ose të paktën në tokën më të fortë që mund të gjenin. Gërmimi u quajt *fossa*, fjala latine për hendek. Thellësia ndryshonte sipas terrenit. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandorqendër|parapamje| Pamja e përgjithshme e një rruge dhe shtegu të tillë të metalizuar tregohet në një rrugë ekzistuese të Pompeit. 
Metoda ndryshonte sipas lokalitetit gjeografik, materialeve të disponueshme dhe terrenit, por plani ose ideali në të cilin synonte inxhinieri ishte gjithmonë i njëjtë. Shtrati i rrugës ishte shtresuar. Rruga është ndërtuar duke mbushur hendekun. Kjo u bë duke shtruar shkëmbin mbi gurë të tjerë. Në hendek u hodhën sasi të mëdha rrënojash, zhavorri dhe guri, çfarëdo mbushjeje që kishte. Ndonjëherë vendosej një shtresë rëre, nëse mund të gjendej. Kur arrinte deri në 1 yd (1 m) ose më shumë nga sipërfaqja, ajo mbulohej me zhavorr dhe gërvishtej, një proces i quajtur *pavire* ose *pavimentare* . 
majtas|parapamje| Një rrugë në Pompei, e shtruar me gurë shtrimi poligonal
Sipërfaqja e sheshtë ishte atëherë dyshemeja. Mund të përdoret si rrugë, ose mund të ndërtohen shtresa shtesë. Një statujë ose "themeli" gurësh të sheshtë të vendosur në çimento mund të mbështesë shtresat shtesë. Hapat e fundit përdorën beton me bazë gëlqereje, të cilin e kishin zbuluar romakët. Ata duket se kanë përzier llaçin dhe gurët në hendek. Së pari një shtresë e vogël betoni i trashë, rudus, pastaj një shtresë e vogël betoni i imët, bërthama, shkoi në trotuar ose statujë. Brenda ose mbi bërthamë hyri një rrjedhë gurësh shtrimi poligonal ose katror, ​​të quajtur summa crusta. Korja u kurorëzua për kullim.

Një shembull gjendet në një rrugë të hershme bazalt nga Tempulli i Saturnit në Clivus Capitolinus . Ai kishte shtruar travertin, blloqe bazalti poligonal, shtrojë betoni (zëvendësuar për zhavorrin) dhe një ulluq te madhe uji i shiut. 
djathtas|parapamje| Mbetjet e rrugës së perandorit Trajan përgjatë Danubit (shih Serbinë Romake )
djathtas|parapamje| Këmbësoria ndihmëse romake që kalon një lumë, ndoshta Danubin, në një urë ponton gjatë Luftërave Daciane të perandorit Trajan (101–106)

### Kalimet me pengesa 
Romakët preferonin të krijonin zgjidhje për pengesat në vend që t'i anashkalonin ato. Daljet e gurëve, grykave ose terrenit kodrinor ose malor kërkonin prerje dhe tunele. Një shembull i kësaj gjendet në rrugën romake nga Căzănești pranë Portave të Hekurt . Kjo rrugë ishte gjysmë e gdhendur në shkëmb, rreth 5ft deri në 5ft 9në (1,5 deri në 1,75m), pjesa tjetër e rrugës, mbi Danub, ishte bërë me strukturë druri, që dilte nga shkëmbi. Rruga funksiononte si një rrugë tërheqëse, duke e bërë Danubin të lundrueshëm. Pllaka përkujtimore Tabula Traiana në Serbi është gjithçka që ka mbetur nga rruga tashmë e zhytur në ujë.

### Ura dhe xhade 
Urat romake, të ndërtuara nga romakët e lashtë, ishin urat e para të mëdha dhe të qëndrueshme të ndërtuara. Kalimet e lumenjve arriheshin me ura, ose *ponte* . Pllakat e vetme kaluan mbi lumenj. Një urë mund të jetë prej druri, guri ose të dyja. Urat prej druri ndërtoheshin mbi shtylla të zhytura në lumë, ose në kalata guri. Ura më të mëdha ose më të përhershme kërkonin harqe . Këto ura më të mëdha ishin ndërtuar me gurë dhe kishin harkun si strukturë bazë (shih urën harkore ). Shumica përdorën gjithashtu beton, të cilin romakët ishin të parët që e përdorën për ura. Urat romake ishin ndërtuar aq mirë sa që një numër i tyre mbeten në përdorim edhe ne ditet e sotme.

Shtigjet u ndërtuan mbi tokë moçalore. Rruga fillimisht u shënua me shtylla. Midis tyre ishin zhytur sasi të mëdha guri në mënyrë që të ngrinin xhadenë në më shumë se  mbi kënetë. Në provinca, romakët shpesh nuk shqetësoheshin me një xhade prej guri, por përdornin rrugë me trungje ( *pontes longi* ).

## Shfrytëzimi ushtarak dhe qytetar 
Sistemi i rrugëve publike të romakëve ishte tërësisht ushtarak në qëllimet dhe frymën e tij.  Ai u krijua për të bashkuar dhe konsoliduar pushtimet e popullit romak, qoftë brenda apo pa kufijtë e Italisë. Një legjion në marshim solli trenin e tij të bagazheve ( *impedimenta* ) dhe ndërtoi kampin e tij ( *castra* ) çdo mbrëmje në anë të rrugës, dhe ne cdo cep te tij.

### Piketat dhe shënuesit 
Pikat kryesore e ndanë via Appia- n edhe para vitit 250 para Krishtit në milje të numëruara dhe shumicën e *viaeve* pas vitit 124 para Krishtit. Fjala moderne "milje" rrjedh nga latinishtja *milia passuum*, "një mijë hapa ", secila prej të cilave ishte pesë këmbë romake, ose gjithsej  . Një moment historik, ose *miliarium*, ishte një kolonë rrethore mbi një bazë të fortë drejtkëndëshe, e vendosur për më shumë se  në tokë, që qëndronte  e lartë,  në diametër dhe peshonte më shumë se 2 tonë. Në bazë ishte shënuar numri i miljeve në lidhje me rrugën në të cilën ishte. Në një panel në lartësinë e syve ishte distanca deri në Forumin Romak dhe informacione të tjera të ndryshme për zyrtarët që bënë ose riparuan rrugën dhe kur. Këto miliare janë dokumente të vlefshme historike tani. Mbishkrimet e tyre janë mbledhur në vëllimin XVII të *Corpus Inscriptionum Latinarum* . 

Romakët kishin një preferencë për standardizimin kudo që të ishte e mundur, kështu që Augusti, pasi u bë komisar i përhershëm i rrugëve në vitin 20 pes, ngriti *miliarium aureum* (" piketa e artë") pranë Tempullit të Saturnit . Të gjitha rrugët konsiderohej se fillonin nga ky monument bronzi i praruar. Në të renditeshin të gjitha qytetet kryesore të perandorisë dhe distancat me to. Konstandini e quajti atë *kërthiza Romae* ("kërthiza e Romës") dhe ndërtoi një monument të ngjashëm - megjithëse më kompleks - në Kostandinopojë, Milion .

Piketat lejuan që distancat dhe vendndodhjet të njiheshin dhe të regjistroheshin saktësisht. Nuk kaloi shumë kohë dhe historianët filluan t'i referoheshin momentit historik në të cilin ndodhi një ngjarje e rendesishme.

### Hartat dhe grafikët e itinerareve 
[djathtas|parapamje| *[Tabula Peutingeriane|Tabula Peutingeriana* (me qendër Italinë e Jugut).]]
Hartat e kombinuara topografike dhe të rrugëve mund të kenë ekzistuar si artikuj të veçantë në disa biblioteka romake, por ato ishin të shtrenjta, të vështira për t'u kopjuar dhe jo në përdorim të përgjithshëm. Udhëtarët që dëshironin të planifikonin një udhëtim mund të konsultoheshin me një itinerar i cili në formën e tij më themelore ishte një listë e thjeshtë e qyteteve dhe qytezave përgjatë një rruge të caktuar dhe distancat midis tyre.  Ishte vetëm një hap i shkurtër nga listat në një listë master, ose një planifikues skematik i rrugëve në të cilin rrugët dhe degët e tyre përfaqësoheshin pak a shumë paralelisht, si në *Tabula Peutingeriana* . Nga kjo listë kryesore, pjesët mund të kopjohen dhe shiten në rrugë. Më në detaje përdoreshin simbole të ndryshme për qytetet, stacionet rrugore, rrjedhat e ujit, etj. Qeveria romake herë pas here do të krijonte një itinerar kryesor rrugor. Të parët e njohur u porositën në vitin 44 para Krishtit nga Julius Cesar  dhe Mark Antony . Tre gjeografë grekë, Zenodoxus, Theodottus dhe Polyclitus, u punësuan për të vëzhguar sistemin dhe për të përpiluar një itinerar kryesor; Detyra kërkoi mbi 25 vjet dhe itinerari kryesor i gdhendur në gurë që rezultoi u vendos pranë Panteonit . Udhëtarët dhe shitësit e itinerareve mund të bënin kopje prej tij.

### Automjetet dhe transporti 
djathtas|parapamje| Karrocë romake (rindërtim)
Jashtë qyteteve, romakët ishin kalorës të zjarrtë dhe hipnin ose ngisnin mjaft lloje automjetesh, disa prej të cilave përmenden këtu. Përdoreshin karroca të drejtuara nga qetë. Karrocat me kuaj mund të udhëtonin deri në  në ditë,  këmbësorë  . Për qëllime përshkrimi, automjetet romake mund të ndahen në makinë, karrocë dhe karrocë. Makinat përdoreshin për të transportuar një ose dy individë, karrocat përdoreshin për të transportuar festa dhe karrocat për transportin e ngarkesave.

Nga makinat, më e popullarizuara ishte *carrus*, një formë standarde karre që zbriste te romakët nga një antikitet më i madh. Pjesa e sipërme ishte e hapur, pjesa e përparme e mbyllur. Njëri mbijeton në Vatikan. Në të kishte një shofer dhe një pasagjer. Një *karro* me dy kuaj ishte një *biga* ; tre kuaj, një *trigë* ; dhe katër kuaj një *kuadriga* . Gomat ishin prej hekuri. Kur nuk ishte në përdorim, rrotat e tij hiqen për ruajtje më të lehtë.

Një version më luksoz, *carpentum*, transportonte gra dhe zyrtarë. Kishte një mbulesë të harkuar prej pëlhure dhe vizatohej nga mushka. Një version më i lehtë, *cisium*, i barabartë me një koncert, ishte i hapur sipër dhe përpara dhe kishte një vend. Tërhequr nga një ose dy mushka ose kuaj, përdorej për punë në taksi, ndërsa taksitarët quheshin *cisiani* . Ndërtuesi ishte një *cisarius* .

Nga karrocat, shtylla kryesore ishte *raeda* ose *reda*, e cila kishte katër rrota. Anët e larta formonin një lloj kutie në të cilën ishin vendosur ndenjëset, me një nivel në secilën anë për hyrje. Ai mbante disa njerëz me bagazhe deri në kufirin ligjor prej 1000 *librae* romake (£), ekuivalente moderne  . Ajo vizatohej nga grupe qesh, kuajsh ose mushkash. Një majë pëlhure mund të vihej për mot, në të cilin rast ngjante me një vagon të mbuluar.

*Raeda* ishte ndoshta mjeti kryesor për udhëtim në rrugë. *Raedae meritoriae* u punësuan trajnerë. *Fiscalis raeda* ishte një trajner i qeverisë. Shoferi dhe ndërtuesi quheshin të dy si *raedarius* .

Nga karrocat, kryesorja ishte *plaustrum* ose *plostrum* . Kjo ishte thjesht një platformë dërrasash të lidhura me rrota dhe një pemë kryq. Rrotat, ose *timpana*, ishin të forta dhe ishin disa centimetra (inç) të trasha. Anët mund të ndërtohen me dërrasa ose shina. Nganjëherë mbi të vihej një shportë e madhe prej thurjeje. Një version me dy rrota ekzistonte së bashku me tipin normal me katër rrota të quajtur *plaustrum maius* .

Ushtria përdori një vagon standard. Shërbimi i tyre i transportit ishte cursus clabularis, sipas vagonit standard, i quajtur carrus clabularius, clabularis, clavularis ose clabulare. Ajo transportonte bagazhet e një kolone ushtarake. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor

### Stacionet e rrugës dhe bujtina udhëtarësh 
[majtas|parapamje| Mbetjet e pallatit në Letocetum *[Mansio|,* Wall, Staffordshire, Angli]]
Për zyrtarët jo-ushtarakë dhe njerëzit me punë zyrtare që nuk kishin legjion në shërbim të tyre, qeveria ruante stacionet e rrugës, ose *pallate* ("vend qëndrimi"), për përdorimin e tyre. Për identifikimin kërkoheshin pasaporta . *Pallatet* ishin të vendosura rreth  veç. Aty udhëtari zyrtar gjeti një *vilë* të plotë kushtuar përdorimit të tij. Shpesh një kamp ushtarak i përhershëm ose një qytet u rrit rreth *pallatit* . Për udhëtarët jozyrtarë që kishin nevojë për freskim, pranë *pallateve u vendosën një sistem privat "bujtinash" ose cauponae* *.* Ata kryenin të njëjtat funksione, por ishin disi të pavlerë, pasi frekuentoheshin nga hajdutë dhe prostituta. Grafitet dekorojnë muret e të paktëve rrënojat e të cilëve janë gjetur.

Udhëtarët e butë kishin nevojë për diçka më të mirë se cauponae . Në ditët e para të viae , kur ekzistonte pak dispozita jozyrtare, shtëpitë e vendosura pranë rrugës u kërkohej me ligj që të ofronin mikpritje sipas kërkesës. Shtëpitë e shpeshta pa dyshim u bënë *tabernatë* e para, të cilat ishin bujtina, në vend të "tavernat" që njohim sot. Me rritjen e Romës, u rritën edhe *tabernaet* e saj, duke u bërë më luksoze dhe duke fituar reputacion të mirë ose të keq, sipas rastit. Një nga hotelet më të mirë ishte *Tabernae Caediciae* në Sinuessa në Via Appia . Kishte një depo të madhe që përmbante fuçi me verë, djathë dhe proshutë. Shumë qytete të sotme u rritën rreth një kompleksi *taberna*, si Rheinzabern në Rheinland dhe Saverne në Alsace .

Një sistem i tretë i stacioneve të rrugës që u shërbenin automjeteve dhe kafshëve: *mutacionet* ("stacionet në ndryshim"). Ato gjendeshin çdo  . Në këto komplekse, shoferi mund të blinte shërbimet e karrocave, karrocave dhe *equarii medici*, ose veterinerëve. Duke përdorur këto stacione në stafetën e karrocave, perandori Tiberius nxitoi  në 24 orë për t'u bashkuar me vëllain e tij, Drusus Germanicus,   i cili po vdiste nga gangrena si pasojë e një rënie nga kali.

### Zyrat postare dhe sherbimet 
Dy shërbime postare ishin në dispozicion nën perandori, një publik dhe një privat. cursus *publicus*, i themeluar nga Augusti, transportonte postën e zyrtarëve me stafetë në të gjithë sistemin rrugor romak. Automjeti për bartjen e postës ishte një *cisium* me një kuti, por për dërgesë speciale, një kalë dhe kalorës ishte më i shpejtë. Mesatarisht, një stafetë kuajsh mund të mbante një letër   në një ditë. Postieri mbante një kapelë karakteristike lëkure, *petanus* . Shërbimi postar ishte një profesion disi i rrezikshëm, pasi postierët ishin shënjestër e banditëve dhe armiqve të Romës. Posta private e të pasurve u transportua nga *tabellarii*, një organizatë skllevërsh e disponueshme për një çmim.

## Vendndodhjet 
Ka shumë shembuj të rrugëve që ende ndjekin rrugën e rrugëve romake.

### Zonat italiane 
djathtas|parapamje| Rrugët italiane dhe siciliane në kohën e Romës së lashtë.
**Rrugët kryesore**

* Via Aemilia, nga Rimini (Ariminum) në Placentia
* Via Appia, rruga Apiane (312 pes), nga Roma në Pulia
* Via Aurelia (241 pes), nga Roma në Francë
* Via Cassia, nga Roma në Toskanë
* Via Flaminia (220 pes), nga Roma në Rimini (Ariminum)
* Via Raetia, nga Verona në veri, përmes kalimit Brenner
* Via Salaria, nga Roma në Detin Adriatik (në Marshime )

* Via Aemilia Scauri (109 pes)
* Via Aquillia, degëzohet nga Appia në Capua në det në Hipponium ( Vibo Valentia )
* Via Amerina, nga Roma në Amelia dhe Perusia
* Via Canalis, nga Udine, Gemona dhe Val Canale në Villach në Carinthia dhe më pas mbi Alpe në Salzburg ose Vjenë
* Via Claudia Julia Augusta (13 pes)
* Via Claudia Nova (47 pas Krishtit)
* Via Clodia, nga Roma në Toskana duke formuar një sistem me Cassia
* Via Domitiana, rruga bregdetare nga Napoli në Formia
* Via Flavia, nga Trieste (Tergeste) në Dalmaci
* Via Gemina, nga Aquileia dhe Trieste përmes Karstit në Materija, Obrov, Lipa dhe Klana, nga ku, afër Rijekës, duke zbritur drejt Trsat (Tersatica) për të vazhduar përgjatë bregdetit dalmat.
* Via Julia Augusta (8 pes), del nga Aquileia
* Via Labicana, në juglindje të Romës, duke formuar një sistem me Praenestina
* Via Latina, në juglindje nga Roma në Casilinum ku u bashkua me Via Appia.
* Via Ostiensis, nga Roma në Ostia
* Via Postumia (148 p.e.s.), nga Aquileia përmes Verona përtej Apenineve në Genova
* Via Popilia (132 pes), dy rrugë të dallueshme, njëra nga Capua në Rhegium dhe tjetra nga Ariminum përmes rajonit të mëvonshëm Veneto
* Via Praenestina, nga Roma në Praeneste
* Via Schlavonia, nga Aquileia nëpër Istria veriore në Senj dhe në Dalmaci
* Via Severiana, Terracina në Ostia
* Via Tiberina, nga Roma në Ocriculum
* Via Tiburtina, nga Roma në Aternum
* Via Traiana, një degë e Via Appia, nga Benevento në Brindisi
* Via Traiana Nova (Itali), nga Liqeni Bolsena në Via Cassia . Njihet vetëm nga arkeologjia

### Zona të tjera 
djathtas|parapamje| Një rrugë në Histria (Sinoe) që supozohet të jetë me origjinë romake (blloqet drejtkëndëshe nuk janë ndërtim i vërtetë romak)
[djathtas|parapamje| Rrugët romake përgjatë [Lumi i Danubit|Danubit]]
**Afrika**

* Rruga kryesore: nga Sala Colonia në Kartagjenë në Aleksandri .
* Në Egjipt : Via Hadriana
* Në Mauretania Tingitana nga Tingis në jug (shih: rrugët romake në Marok )

**Shqipëri / Maqedoni e Veriut / Greqi / Turqi**

* Via Egnatia (146 p.e.s.) që lidh Dyrrhachium (në detin Adriatik ) me Bizantin nëpërmjet Selanikut

**Austri / Serbi / Bullgari / Turqi**

* Via Militaris (Via Diagonalis, Via Singidunum), që lidh Evropën e Mesme dhe Bizantin

**Bullgari / Rumani**

* Via Pontica

**Qipron**

* Nëpërmjet Kolossus. Lidh Pafosin, kryeqytetin romak të ishullit, me Salamisin, qytetin dhe portin e dytë më të madh.

**Franca**

Në Francë, një rrugë romake quhet *voie romaine* në gjuhën popullore.

* Nëpërmjet Agrippës
* Via Aquitania, nga Narbonne, ku lidhej me Via Domitia, në Oqeanin Atlantik përtej Toulouse dhe Bordeaux
* Via Domitia (118 para Krishtit), nga Nimes në Pyrenees, ku bashkohet me Via Augusta në Col de Panissars
* Rruga romake (Nord), që shtrihet nga Dunkirk në Cassel në Nord Departement

parapamje| Rrugët kryesore romake në Germania Inferior
**Germania Inferior (Gjermani, Belgjikë, Holandë)**

* Rruga romake nga Trieri në Këln
* Via Belgica (Boulogne-Këln)
* Lower Limes Germanicus
* Ndërlidhjet midis Lower Limes Germanicus dhe Via Belgica

**Lindja e Mesme**

* Nëpërmjet Maris
* Nëpërmjet Traiana Nova
* Rruga Romake Petra e shekullit të 1-të Petra, Jordani

**Rumania**

* Ura e Trajanit dhe rruga e Portave të Hekurt .
* Via Traiana: rruga Porolissum Napoca Potaissa Apulum.
* Via Pontica: Troesmis Piroboridava Caput Stenarum Apulum Partiscum Lugio

[djathtas|parapamje| Rrugët romake në [Hispania|Hispani, ose Iberia Romake]]
**Spanja dhe Portugalia**

* Iter ab Emerita Asturicam, nga Sevilla në Gijón . Më vonë e njohur si *Vía de la Plata* ( *plata* do të thotë "argjend" në spanjisht, por në këtë rast është një kongnate e rreme e një fjale arabe *balata* ), pjesë e adhuruesit të Rrugës së Shën Jakobit . Tani është autostrada A-66.
* Via Augusta, nga Cádiz në Pyrenees, ku bashkohet me Via Domitia në Coll de Panissars, pranë La Jonquera . Ai kalon nëpër Valencia, Tarragona (Tarraco e lashtë) dhe Barcelona .
* Camiño de Oro, që përfundon në Ourense, kryeqyteti i Provincës Ourense, duke kaluar pranë fshatit Reboledo.
* Via Nova (ose Via XVIII), nga Bracara Augusta në Asturica Augusta

**Siria**

* Rruga që lidh Antiokinë dhe Kalcinë .
* Shtresa Diokleciana, përgjatë Limes Arabicus, duke kaluar përmes Palmirës dhe Damaskut, dhe në jug drejt Arabisë .

**Rrugët trans-alpine**

Këto rrugë lidhnin Italinë moderne dhe Gjermaninë.

* Via Claudia Augusta (47) nga Altinum (tani Quarto d'Altino ) në Augsburg nëpërmjet Pass Reschen

[parapamje| Rruga romake në strukturën urbane të [Tarsusi|Tarsus, Provinca Mersin në Turqi]]
**Rrugët trans-pireneatike**

Lidhja e Hispanisë dhe Gallia :

* Ab Asturica Burdigalam

**Turqia**

* Rruga romake në Kiliki në Turqinë jugore
* Rruga Romake e Ankarasë

**Mbretëria e Bashkuar**
djathtas|parapamje| Rruga e Lartë, një rrëzë në distriktin anglez të liqenit, e quajtur sipas rrugës së dukshme romake që kalon mbi majën, e cila pretendohet të jetë rruga më e lartë romake në Britani. Statusi i saj si një rrugë romake është problematike, pasi duket të jetë një korsi e zgavëruar ose e fundosur, ndërsa romakët i ndërtuan rrugët e tyre në një argjinaturë ose argjinaturë.

* Rruga Akeman
* Rruga e kamletit
* Rruga Dere
* Rruga e Ermines
* Rruga e Fen
* Fosse Way
* Rruga Mbreti
* Rrugët Romake Londër-Perëndim të Anglisë
* Rruga e Peddarëve
* Rruga Pye
* Rruga romake nga Silchester në Bath
* Rruga Stane (Chichester)
* Rruga Stane (Colchester)
* Stanegate
* Nëpërmjet Devana
* Rruga Watling

## Shiko gjithashtu 
* Rrugë dhe shtigje historike
* Trashëgimia e Perandorisë Romake
* Inxhinieri ushtarake romake
* Teknologjia e lashtë romake

## Referime 
### Fusnotat 
### Informacion i pergjithshem 
 

### Burimet parësore 
* Siculus Flaccus, De condicionibus agrorum cap. XIX
* Isidori Hispalensis Episcopi Etymologiarum sive Originum Liber XV, 15–16
* Codex Theodosianus:
** 8.5 De cursu publico angariis et parangariis;
** 15.3 De itinere muniendo

* Corpus Iuris Civilis
** C.12.50 De cursu publico angariis et parangariis
** D.8.3.0 De servitutibus praediorum rusticorum.
** D.8.6.2
** D.43.7 De locis et itineribus publicis
** D.43.8 Ne quid in loco publico vel itinere fiat.
** D.43.10 De via publica et si quid in ea factum esse dicatur.
** D.43.11 De via publica et itinere publico reficiendo.
** D.43.19 De itinere actuque privato.

## Leximi më tej 
* Adams, Colin. 2007. *Transporti tokësor në Egjiptin Romak 30 pes–300 pas Krishtit: Një studim në administratën dhe historinë ekonomike.* Oxford: Oxford Univ. Shtypni.
* Coarelli, Filippo. 2007. *Roma dhe rrethinat: Një udhëzues arkeologjik.* Berkeley: Univ. i Kalifornisë Press.
* Davies, Hugh, EH 1998. "Projektimi i rrugëve romake". *Britannia: Journal of Romano-British and Kindred Studies* 29: 1–16.
* Erdkamp, Peter. *Uria dhe shpata: Lufta dhe furnizimi me ushqim në luftërat republikane romake (264–30 para Krishtit).* Amsterdam: Gieben, 1998.
* Isaku, Beniamin. 1988. Kuptimi i 'Limes' dhe 'Limitanei' në burimet antike." *Journal of Roman Studies* 78: 125–47.
* MacDonald, William L. 1982–1986. *Arkitektura e Perandorisë Romake.* 2 vëllime. Botimet e Yale në Historinë e Artit 17, 35. New Haven, CT: Yale Univ. Shtypni.
* Meijer, Fik J. dhe O. Van Nijf. 1992. *Tregtia, transporti dhe shoqëria në botën e lashtë: Një libër burimor.* Londër: Routledge.
* O'Connor, Colin. 1993. *urat romake.* Kembrixh, MB: Cambridge Univ. Shtypni.
* Laurence, Ray. 1999. *Rrugët e Italisë romake.* *Lëvizshmëria dhe ndryshimi kulturor.* Londër: Routledge.
* Lewis, Michael JT 2001. *Instrumentet e rilevimit të Greqisë dhe Romës.* Kembrixh, MB: Cambridge Univ. Shtypni.
* Quilici, Lorenzo. 2008. "Transporti tokësor, Pjesa 1: Rrugët dhe urat." Në *manualin e inxhinierisë dhe teknologjisë në botën klasike në Oxford.* Redaktuar nga John P. Oleson, 551–79. Nju Jork: Universiteti i Oksfordit. Shtypni.
* Talbert, Richard JA, etj. 2000. *Atlasi Barrington i botës greke dhe romake.* Princeton, NJ: Universiteti Princeton. Shtypni.
* Wiseman, TP 1970. "Ndërtimi i rrugëve republikane romake." *Gazetat e Shkollës Britanike në Romë* 38: 122–52.

## Linqe te jashtme 
 

; Hartat 

; Artikuj të përgjithshëm 

; Përshkrimet e rrugëve 

; E drejta romake në lidhje me domenin publik dhe privat 

; Ndërtimi i rrugës Tema e Romes se lashte