Directorium ad passagium

**Directorium ad passagium** titulli i plotë i të cilit është **Directorium ad faciendum passagium transmarinum**  është një traktat latin anonim prej 24,000 fjalësh mbi kryqëzatat, i paraqitur Mbretit Filip VI të Francës më 26 korrik 1330 ose 1332. Traktati propozon pushtimin e Tokës së Shenjtë, Perandorisë Bizantine dhe Rusisë dhe nënshtrimin e tyre ndaj Kishës Katolike ; përshkruan se si mund të arrihet kjo; dhe përshkruan se si mund të administrohen territoret e pushtuara. 

U prodhuan dy përkthime në frëngjisht, një nga Jean de Vignay në vitin 1333 dhe një tjetër nga Jean Miélot në vitin 1455. Të dyja janë transmetuar në dorëshkrime të ilustruara pasur. Ka gjithsej 15 dorëshkrime që kanë mbijetuar në latinisht ose frëngjisht. Autorësia e traktatit ka qenë çështje e shumë spekulimeve.

## Autori 
Autori i *Directoriumit* është i panjohur. Regjistri mbretëror francez e jep atë vetëm si "një prelat i mençur, më parë dominikan dhe tani kryepeshkop në perandorinë e Kostandinopojës ". Në traktat ai pretendon se ka udhëtuar larg e gjerë dhe ka jetuar si misionar në Persi . Ai vizitoi Kostandinopojën, Sokotrën dhe pretendon se ka udhëtuar në jug deri në Madagaskar . Rrëfimi i tij për Rusinë sugjeron njohuri të dorës së parë. Ai mund të ketë qenë i përfshirë në bashkimin e kishës së Armenisë Kilikiane me Romën. 

Teksti mund të ketë qenë anonim që nga fillimi. Charles Köhler, i cili e redaktoi tekstin, supozoi se edhe mbreti i Francës nuk e dinte emrin e autorit.  Nuk i ishte i njohur Jean de Vignay, i cili e përktheu atë në vitin 1333.  Një traditë e hershme ia atribuon *Directoriumin* një murgu të quajtur Burcard ose Brochard ( *Brocardus monacus* ),  zakonisht i identifikuar me Burchard të Malit Sion . Kjo është e pambështetshme,  por u përhap nga përkthimi francez i Jean Miélot, i cili ia atribuon atë ''Brochard l'Allemand* .  Prandaj, Köhler i referohet autorit si Pseudo-Brocardus.  Ai sugjeron me kujdes se autori i tij ishte William i Adamit, por kjo është kundërshtuar.   Supozimi modern se autori i tij ishte Gjoni nga Kuria, kryepeshkop në Persi, është gjithashtu i pakënaqshëm. 

## Përmbledhje 
*Directoriumi* është i ndarë në dy libra dhe dymbëdhjetë pjesë, që korrespondojnë me "dy shpatat" dhe Dymbëdhjetë Apostujt . Libri i parë është katër herë më i gjatë se i dyti dhe përmban tetë nga dymbëdhjetë pjesët. Autori fillon duke lavdëruar Filipin VI për qëllimin e tij për të udhëhequr një kryqëzatë. Meqenëse ai nuk mund të ofrojë as ndihmë ushtarake dhe as financiare, ai ofron *Drejtoriumin'' në vend të tij. Ai bazohet, thotë ai, në përvojat e tij personale pas 24 vitesh jetese në tokat e pafe.  Më poshtë është një përmbledhje e dymbëdhjetë pjesëve:

### Pjesa 1 
Pjesa e parë numëron katër arsyet ose motivet për ndërmarrjen e një kryqëzate:

# Së pari, është shembulli i paraardhësve të shquar të Filipit, të cilët i dëbuan myslimanët nga Akuitania, Provenca, Spanja dhe Toka e Shenjtë . 
# Së dyti, është detyra e monarkut të krishterë për të zgjeruar kufijtë e Krishterimit. Këto janë zvogëluar ndjeshëm për shkak të herezisë dhe përhapjes së Islamit . Në fakt, të krishterët e vërtetë (domethënë, katolikët) janë reduktuar vetëm në një pjesë të vogël të Evropës ose rreth një të njëzetën e botës së banuar. Autori thekson se Azia është më e madhe nga sa supozohet dhe pretendon se ka udhëtuar si misionar deri në paralelin e 24-të në jug . Ai gjithashtu përshkruan vendet jo-katolike të Evropës me disa detaje: për të kaluar Rusinë (e cila kufizohet me Boheminë dhe Poloninë ) është një marshim dyzet ditësh dhe Bullgaria njëzet të tjera.  Nga përshkrimi i tij i Rusisë, duket se ai kishte kaluar ca kohë në tokat në veri të Detit të Zi .  Megjithatë, Evropa Katolike i tejkalon pjesët e tjera të botës në aftësi luftarake, në virtyt dhe sjellje, në përdorimin e mençur të pasurive të saj dhe në qeverisjen e saj të mirë. 
# Së treti, ka dhembshuri për të krishterët që vuajnë dhe ata që u poshtëruan nga gabimet e grekëve . Nga këta, autori rendit popujt e mëposhtëm në veri të Detit të Zi dhe Kaukazit: gotët, zikuitët, avogasët, gjeorgjianët, alanët dhe fiset nga të cilat rrjedhin hunët e Atilës . Territoret e të gjithë këtyre u deshën 80 ditë për t'u kaluar. Ai përmend gjithashtu të krishterët e nënshtruar ndaj perandorit të Persisë, përkatësisht trapezuntinët, armenët, jakobitët dhe nestorianët . Ai vëren se Arka e Noeut u ndal në Armeni. Së fundmi, ai përmend të krishterët e Afrikës Lindore. Ai pretendon se ka vizituar një ishull në Oqeanin Indian - me shumë mundësi Sokotrën - ku vendasit praktikonin pagëzimin dhe rrethprerjen. Ai e konsideron Etiopinë një komb të fuqishëm dhe kënaqet me faktin se Nubia - të cilën ai e trajton si pjesë të kombit etiopian - ndonjëherë e kishte mundur sulltanin e Egjiptit . Ai regjistron një profeci nubiane se ata një ditë do të shkatërronin egjiptianët dhe arabët, do të plaçkitnin Mekën dhe do të digjnin trupin e Muhamedit . 
# Së katërti është motivi i devotshëm: dëshira natyrore e një të krishteri për të parë tokat dhe vendet e shenjtëruara nga prania e Jezusit . Ky fragment nuk ka asnjë vlerë historike apo gjeografike. 

### Pjesa 2 
Pjesa e dytë numëron pesë preambulat (përgatitjet ose parakushtet) që duhet t'i paraprijnë kryqëzatës:

# Preambula e parë është lutja dhe thirrja për ndihmë hyjnore. 
# E dyta është një jetë më e virtytshme. Rënia e Jerusalemit në vitin 1187 i atribuohet mëkatit. Kleri latin në Tokën e Shenjtë veçohet për kotësinë, lakminë, mungesën e disiplinës dhe përtacinë. Në këtë pikë trajtohen referencat për traktatet ushtarake të Vegetius dhe Valerius Maximus . 
# E treta është pajtueshmëria midis fuqive të krishtera. Kjo është veçanërisht e rëndësishme duke pasur parasysh se fuqitë detare të shquara të Krishterimit, Aragonës dhe Gjenovës, ishin në atë kohë në luftë. Gjithashtu në luftë ishin Napoli dhe Siçilia, prodhimet dhe portet e të cilave ishin kaq të vlefshme për furnizimin e një kryqëzate. Filipi VI nxitet të përdorë ndikimin e tij për të sjellë Alfonsin IV të Aragonës, Robertin e Napolit dhe Frederikun III të Siçilisë në paqe. Autori e di nga përvoja personale se Frederiku III është i përkushtuar ndaj kryqëzatës dhe një udhëheqës ushtarak i shkëlqyer. 
# E katërta janë furnizimet ushtarake: motorë rrethimi ( *balistae* ), mjete për minierimin e fortifikimeve dhe anije luftarake. Theksohet rëndësia e Gjenovës dhe Venedikut për kryqëzatën, veçanërisht kolonitë strategjike gjenoveze të Caffës dhe Perës . 
# E pesta është një flotë e përhershme në Mesdheun lindor për të ndaluar të gjithë tregtinë midis Evropës dhe Egjiptit dhe për të parandaluar Egjiptin të dërgojë ose të marrë ndihmë detare. Ashtu si Marino Sanudo në veprën e tij *Liber secretorum fidelium crucis* (1307), autori beson se Egjipti varet për forcën e tij ushtarake nga importet e armëve, hekurit dhe drurit dhe do t'i nënshtrohet shpejt një bllokade . 

### Pjesa 3 
Pjesa e tretë ka të bëjë me katër rrugë të mundshme për kryqëzatën. Dy të parat diskutohen dhe hidhen poshtë.

# Rruga e parë e diskutuar është ajo e propozuar nga Ramon Llull : rruga tokësore përmes Afrikës së Veriut. Kjo është refuzuar për shkak se është shumë e gjatë dhe përfshin një pjesë të plotë të shkretëtirës. Për më tepër, pasi të kenë përshkuar pjesën më të madhe të rrugës (dhe shkretëtirën), kryqtarët do të duhej së pari të mposhtnin sundimtarin më të fuqishëm mysliman, sulltanin e Egjiptit, përpara se të arrinin në Tokën e Shenjtë. Kryqëzata e Tetë, e udhëhequr nga Luigji IX i Francës, e cila sulmoi Tunizin, hidhet poshtë si një kryqëzatë mundësish. 
# Rruga e dytë është rruga detare nga një port francez ( Aigues-Mortes, Marsejë ose Nicë ) me një ndalesë në Qipro . Udhëtimi detar përshkruhet si "burg, me mundësinë shtesë për t'u mbytur". Autori me sa duket nuk i ka shijuar udhëtimet e tij me det. Në përgjithësi, ai e konsideron shumë të shtrenjtë dhe të rrezikshme për një ushtri të tërë. Mungesa e ndonjë porti katolik në Tokën e Shenjtë e bën gjithashtu atë jopraktik. 
# Rruga e tretë është përmes Italisë. Kishte tre mundësi, të gjitha që rezultonin në kalimin e ushtrisë nga Vlahia dhe grumbullimin në Selanik : rruga përmes Akuilesë dhe Dalmacisë dhe dy rrugët poshtë Italisë që kalonin Adriatikun ose në Brindizi (pastaj përmes Korfuzit dhe Shqipërisë ) ose në Otranto (pastaj përmes Epirit ). Katolicizmi i shqiptarëve theksohet dhe dobësia ushtarake e jo-katolikëve përgjatë këtyre rrugëve. 
# Rruga e katërt është ajo tokësore përmes Gjermanisë dhe Hungarisë, e cila ishte katolike deri në Serbi ( *Rassia* ) dhe Bullgari. Kjo është rruga e preferuar e autorit. Ai beson se Karli i Madh ndoqi këtë rrugë për të çliruar Tokën e Shenjtë, megjithëse kjo është një legjendë. 

### Pjesa 4 
Pjesa e katërt është një diskutim i zgjeruar i rrugëve të zgjedhura. Lejohet që kontingjentet provençale dhe italiane të kalojnë nëpërmjet Italisë ose detit (por jo nëpërmjet Afrikës). Përgatitjet e duhura për kalimin e Adriatikut duhet të bëhen paraprakisht. Mbreti i Francës duhet të kalojë në rrugë tokësore dhe të kalojë me forcë nëpër Bullgari. 

### Pjesa 5 
Pjesa e pestë diskuton mundësinë e negocimit të traktateve me sundimtarët e krishterë, por jo-katolikë të Bizantit dhe Serbisë. Këtu grekët trajtohen si etërit e të gjitha herezive (përfshirë Arianizmin ), të cilët i çuan popujt e tjerë lindorë në rrugë të gabuar dhe që vazhdimisht i kanë tradhtuar dhe keqtrajtuar katolikët. Kryqëzata e Katërt (1202–1204) dhe plaçkitja e Kostandinopojës trajtohen si akte të drejta. Mikaeli VIII Paleologu quhet uzurpator dhe akuzohet për masakrimin e katolikëve në Kostandinopojë në vitin 1261. Autori i referohet një kronike të kohëve të fundit të sundimtarëve të Serbisë për t'i akuzuar ata për keqbërje të rënda. Përfundimi i tij është se një pushtim i Perandorisë Bizantine dhe i Serbisë do të ishte një luftë e drejtë për të rivendosur Perandorinë Latine . 

### Pjesa 6 
Pjesa e gjashtë diskuton lehtësinë e pushtimit të Bizantit. Ai pretendon se ka qenë dëshmitar i rrëzimit të Perandorit Androniku II në vitin 1328. I njëjti perandor u mund nga Kompania Katalane pranë Adrianopojës . Perandori nën trashëgimtarët e Paleologut ishte i rrethuar nga armiq dhe i paaftë për t'u mbrojtur. Vetë autori pretendon se nuk ka vizituar kurrë një vend ku nuk ka parë skllevër grekë. Vetëm Persia kishte mbi 400,000, të gjithë të detyruar të braktisnin besimin e tyre të krishterë. Perandori mbretërues, Androniku III, ishte një budalla që u paguante haraç katalanasve, tatarëve dhe turqve . Për më tepër, e ashtuquajtura Patriarkana Ekumenike i nënshtrohej një budallai të tillë. Grekët ishin budallenj, femërorë, të shthurur dhe mendjemëdhenj. Pushtimi i perandorisë së tyre nuk do të ishte i vështirë. 

### Pjesa 7 
Pjesa e shtatë është një diskutim i hollësishëm se si të rrethohej Kostandinopoja. Qyteti ishte i madh, por popullsia e tij e vogël. Një sulm tokësor duhet të bëhej kundër Portës së Artë, i ndihmuar nga një sulm detar. Do të nevojiteshin desh dhe materiale për lundrim, dhe anijet duhet të pajiseshin me motorë rrethimi. Autori sugjeron përdorimin e anijeve të mbuluara të quajtura *barbotae* dhe motorëve të rrethimit të quajtur *uxeria* . Këto përfshinin desh me kapele hekuri të mprehta të varura nga litarë në mënyrë që të mund të lëkundeshin pas portave. Ai përshkruan një mënyrë për të vendosur 500 burra në mur menjëherë përmes "kështjellave" në anije. Ai pretendon se e ka parë këtë metodë të përdoret me sukses kundër turqve nga Martino Zaccaria, disa nga fitoret e të cilit ai i pa. Ai pret që Kostandinopoja të mund të merrej brenda një dite. Më pas, Selaniku dhe Adrianopoja nuk do të rezistonin gjatë. 

### Pjesa 8 
Pjesa e tetë, që përfundon librin e parë, përshkruan administrimin e tokave të pushtuara. Gjithashtu trajton temën e lënë pas dore të pushtimit të Serbisë në një lloj shtojce.

# Katolikët që braktisnin besimin e tyre dhe *Calogeri* (murgjit grekë) do të dëboheshin. Njerëzit do t'i drejtoheshin Kishës Katolike dhe në këmbim Perandori Latin i rivendosur do t'u hiqte taksat. Arsimi në latinisht dhe Inkuizicioni do të futeshin për të çrrënjosur herezinë greke. Autori paraqet një përshkrim shumë të detajuar të konventave greke, faltoreve private dhe oratorive, të cilat do të shtypeshin si strofulla konspiracioni. 
# Serbia nuk kishte qytete të rrethuara me mure. Ajo zotëronte gjithashtu një popullsi të konsiderueshme katolike - latinë në qytetet e Antivarit, Dulcignos dhe Shkodrës dhe shqiptarët - që do të merrnin me gatishmëri anën e pushtuesve katolikë. Autori vlerëson se vetëm 1,000 kalorës dhe 5,000-6,000 këmbësorë do të nevojiteshin për ta pushtuar atë. Ai e përshkruan territorin serb si një tokë të bukur dhe pjellore të pasur me pasuri minerale. 

### Pjesa 9 
Libri i dytë fillon, në pjesën e nëntë, me një diskutim mbi popujt e ndryshëm lindorë. Më të pabesueshëm ishin armenët - me përjashtim të pjesshëm të Uniatëve të Kilikisë. Vetë autori ishte një nga dy dominikanët e ngarkuar nga Papa Gjoni XXII për të sjellë bashkimin e tyre me Romën në vitin 1318. Ai pohon se ky bashkim u shkaktua më shumë nga frika sesa nga dashuria. Pas armenëve vijnë *Gasinuli* (me prejardhje të përzier latine dhe greke), sirianët (domethënë, jakobinët), *Murtati* (me prejardhje të përzier turke dhe greke) dhe të konvertuarit nga Islami (të cilët quhen "neofitë të pagëzuar"). Autori ka një mendim të ulët për të gjithë ata. Megjithatë, të gjithë janë të dobishëm për kryqëzatën dhe Filipi duhet të përdorë çdo strategji dhe indulgjencë për t'i fituar ata. Vrasësit, për të cilët autori ka dëgjuar, por nuk i ka parë kurrë, nuk duhet të pranohen në praninë e mbretit. 

### Pjesa 10 
Pjesa e dhjetë (e dyta e librit të dytë) i kushtohet avantazheve të kalimit nëpër Anadollin Turk në vend të Egjiptit. Ideja e lundrimit drejt Armenisë Kilikiane hidhet poshtë për shkak të infrastrukturës së dobët portuale. Përmendet vetëm Portus Palorum, ndërsa porti i Laiazzos injorohet. Duke sulmuar turqit, kryqtarët nuk kanë pse të kenë frikë nga egjiptianët, pasi ata nuk do të guxonin ta hapnin Sirinë për të sulmuar nga Persia. Autori u kujton lexuesve të tij se kani persian Gazan, duke pritur ndihmë nga Perëndimi, kishte pushtuar Sirinë në vitet 1299-1300, duke pushtuar Damaskun. 

### Pjesa 11 
Pjesa e njëmbëdhjetë (e treta e librit të dytë) përshkruan vendet që kryqëzata do të përdorte si qendra furnizimi dhe furnizimi. Në Traki, kishte një treg drithërash në Rodosto dhe një për verë në Ganos . Qyteti më i rëndësishëm në Maqedoni ishte Selaniku, i cili kishte drithëra dhe perime. Sovrania e Negropontes dhe Dukati Katalan i Athinës kishin verë, vaj dhe djathë. Autori thekson se toka e njohur në Bibël si Azia e Vogël dhe për grekët si Anadoll ishte njohur si Turqi ( *Turquia* ). Bregu i saj verior kishte shumë drithëra, mish, peshk, mjaltë dhe dyllë. 

### Pjesa 12 
Pjesa e dymbëdhjetë (e katërta e librit të dytë) jep gjashtë arsye për të pritur një fitore të shpejtë ndaj turqve.

# Zoti nuk do ta toleronte më ligësinë e tyre. 
# Ata ishin të ndarë në shumë bejle të pavarura. 
# Ata ishin shumë më të dobët se në të kaluarën. 
# Ata mbështeteshin për fuqinë e tyre ushtarake te mercenarët dhe skllevërit me origjinë të krishterë, të cilët ishin gjithmonë të gatshëm të ngriheshin nëse u jepej mundësia. 
# Pajisjet e tyre ushtarake linin shumë për të dëshiruar. Kuajt e tyre ishin të vegjël dhe të dobët. Ata mbanin pak armaturë dhe armatimi i tyre ishte i pamjaftueshëm. Ata ishin të aftë të luftonin vetëm në pritë dhe tërheqje të rreme . 
# Ata besonin në një profeci që parashikonte disfatën e tyre nga një zot i frankëve. Në lidhje me këtë, autori raporton se si terrori u përhap në të gjithë Persinë në vitin 1308 pasi Papa Klementi V kishte shpallur një kryqëzatë të re. 

## Interesi historik 
*Directoriumi* ka shumë interes historik. Për shembull, ai shënon se "shqiptarët me të vërtetë kanë një gjuhë mjaft të ndryshme nga latinishtja, megjithatë ata përdorin shkronja latine në të gjitha librat e tyre", gjë që është marrë si një argument se gjuha shqipe ishte tashmë një gjuhë e shkruar që në shekullin e 14-të. Megjithatë, mund të tregojë thjesht se çdo literaturë që qarkullonte në Shqipëri ishte në latinisht. 

## Përkthime të vjetra në frëngjisht 
Jean de Vignay bëri një përkthim të frëngjishtes së vjetër, *Le Directoire pour faire le passage de la Terre Sainte*, për Filipin VI në vitin 1333.  Nëse ai shkroi një prolog, ai ka humbur. Përkthimi pothuajse me siguri është porositur nga mbreti, i cili ndoshta nuk dinte të lexonte latinisht. Se është bërë me nxitim është e dukshme nga pakujdesia dhe fjalëpërfjalësia e tij krahasuar me veprat e tjera të Vignay. Dorëshkrimi i vetëm që ka mbijetuar i këtij përkthimi është një kopje dhe jo origjinali që iu paraqit mbretit. Kopjuesi gabimisht futi një rresht nga *Udhëtimet* e Marco Polo-s . 

Jean Miélot bëri gjithashtu një përkthim në frëngjisht, ''L'Advis directif pour faire le passage d'ultremer'', në vitin 1455 për Dukën Philip the Good të Burgundy-t. Është një përkthim superior, fjalë për fjalë por elegant. Miélot nuk e përdori veprën e Vignay-t. 

## Shih edhe 
* Historia e gjuhës shqipe

## Referime