Klaustrofobia

**Klaustrofobia** është frika nga hapësirat e mbyllura. Mund të shkaktohet nga shumë situata ose stimuj, duke përfshirë ashensorët, veçanërisht kur janë të mbushur me njerëz; dhoma pa dritare dhe dhoma hoteli me dyer të mbyllura dhe dritare të mbyllura. Edhe dhomat e gjumit me bravë nga jashtë, makinat e vogla dhe veshjet me qafë të ngushtë mund të shkaktojnë një ngacmim tek ata me klaustrofobi. Zakonisht klasifikohet si një çrregullim ankthi, i cili shpesh rezulton në sulme paniku. Fillimi i klaustrofobisë u është atribuar shumë faktorëve, duke përfshirë zvogëlimin e madhësisë së amigdalës dhe kushtëzimit klasik.

Një studim tregon se diku nga 5-10% e popullsisë së botës është e prekur nga klaustrofobia e rëndë, por vetëm një përqindje e vogël e këtyre njerëzve marrin një lloj trajtimi për këtë çrregullim.

Termi *klaustrofobi* vjen nga latinishtja *claustrum* "mbyllje në vend" dhe greqishtja ''* , *phóbos'', "frikë".

## Shenjat dhe simptomat 
Klaustrofobia klasifikohet si një çrregullim mendor dhe i sjelljes, veçanërisht një çrregullim ankthi. Simptomat zakonisht zhvillohen gjatë fëmijërisë ose adoleshencës. Zakonisht mendohet se klaustrofobia ka një simptomë kryesore: frika nga mbytja. Në të paktën një, nëse jo disa, nga zonat e mëposhtme: dhoma të vogla, aparate skanimi MRI ose CAT, makina, autobusë, aeroplanë, trena, tunele, shpella nënujore, bodrume, ashensorë dhe shpella.

Të qenit i mbyllur ose të mendosh për të qenë i mbyllur në një hapësirë pa dalje mund të shkaktojë frikën se nuk mund të marrësh frymë siç duhet dhe të mos kesh oksigjen. Nuk është gjithmonë hapësira e vogël ajo që shkakton këto emocione, por është më shumë frika nga mundësitë e asaj që mund të ndodhë kur jeni i kufizuar në atë zonë. Kur nivelet e ankthit fillojnë të arrijnë një nivel të caktuar PPO, personi mund të fillojë të përjetojë:

* djersitje dhe/ose të dridhura
* përshpejtim të rrahjeve të zemrës dhe rritje të presionit të gjakut
* marramendje, të fikët dhe të ngrirë nga frika
* gojë të thatë
* hiperventilim
* ndezje të nxehta
* dridhje ose/dhe një ndjenjë "fluturash" në stomak
* të përziera
* dhimbje koke
* mpirje
* një ndjesi mbytjeje
* shtrëngim në gjoks/dhimbje gjoksi dhe vështirësi në frymëmarrje
* një dëshirë për ta përdorur banjën
* hutim ose çorientim
* frikë nga dëmtimi ose sëmundja

## Shkaqet 
Frika nga hapësirat e mbyllura është një frikë irracionale. Shumica e njerëzve klaustrofobikë që gjenden në një dhomë pa dritare me vetëdije e dinë se nuk janë në rrezik, megjithatë po këta njerëz do të kenë frikë, ndoshta të tmerruar deri në paaftësi, dhe shumë nuk e dinë pse.

### Amigdala 
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Amygdala.gif/220px-Amygdala.gif|alt=Amygdala|parapamje| Struktura e kuqe është amigdala.
Amigdala është një nga strukturat më të vogla në tru, por edhe një nga më të fuqishmet. Amigdala është e nevojshme për kushtëzimin e frikës, ose krijimin e një reagimi lufto ose ik. Një reagim lufto ose ik krijohet kur një stimul shoqërohet me një situatë të rëndë. Cheng beson se rrënjët e një fobie janë në reagimin lufto ose ik.

Në gjenerimin e një reagimi lufto ose ik, amigdala vepron në mënyrën e mëposhtme: Bërthamat e përparme të amigdalës shoqërohen me frikë nga njëra-tjetra. Bërthamat dërgojnë impulse te bërthamat e tjera, të cilat ndikojnë në ritmin e frymëmarrjes, zgjimin fizik, lirimin e adrenalinës, presionin e gjakut, rrahjet e zemrës, reagimin ndaj frikës në sjellje dhe përgjigjet mbrojtëse, të cilat mund të përfshijnë ngrirjen. Këto reagime përbëjnë një 'dështim autonom' në një sulm paniku.
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Neuron_upclose.jpg/220px-Neuron_upclose.jpg|alt=Neuron upclose|parapamje| Sinapsi i trurit
Një studim i bërë nga Fumi Hayano zbuloi se amigdala e djathtë ishte më e vogël te pacientët që vuanin nga çrregullime paniku. Zvogëlimi i madhësisë ndodhi në një strukturë të njohur si grupi bërthamor kortikomedial, të cilit i përket bërthama CE. Kjo shkakton ndërhyrje, e cila nga ana tjetër shkakton reaksione jonormale ndaj stimujve aversivë tek ata me çrregullime paniku. Te njerëzit klaustrofobikë, kjo përkthehet si panik ose reagim i tepruar ndaj një situate, në të cilën personi e gjen veten të kufizuar fizikisht.

### Kushtëzimi klasik 
Klaustrofobia rezulton kur mendja lidh izolimin me rrezikun. Shpesh vjen si pasojë e një përvoje traumatike të fëmijërisë, edhe pse fillimi mund të vijë në çdo moment të jetës së një individi. Një përvojë e tillë mund të ndodhë shumë herë, ose vetëm një herë, për të lënë një përshtypje të përhershme në mendje. Shumica e pjesëmarrësve klaustrofobikë në një eksperiment të kryer nga Lars-Göran Öst raportuan se fobia e tyre ishte "fituar si rezultat i një përvoje kushtëzimi.". Në shumicën e rasteve, klaustrofobia duket se është rezultat i përvojave të kaluara.

### Përvojat e kushtëzimit 
Disa shembuj të përvojave të zakonshme që mund të rezultojnë në fillimin e klaustrofobisë te fëmijët (ose te të rriturit) janë si më poshtë:

* Një fëmijë (ose, më rrallë, një i rritur) mbyllet në një dhomë të zezë dhe nuk mund të gjejë derën ose çelësin e dritës.
* Një fëmijë mbyllet në një kuti.
* Një fëmijë është mbyllur në një dollap.
* Një fëmijë bie në një pishinë të thellë dhe nuk mund të notojë.
* Një fëmijë ndahet nga prindërit në një turmë të madhe dhe humbet.
* Një fëmijë fut kokën mes hekurave të një gardhi dhe më pas nuk mund të dalë.
* Një fëmijë zvarritet në një vrimë dhe ngec, ose nuk mund të gjejë rrugën e kthimit.
* Një fëmijë lihet në makinën, kamionin ose furgonin e prindërve.
* Një fëmijë ndodhet në një zonë të mbushur me njerëz pa dritare (një klasë, bodrum, etj.) dhe përplaset me njerëz të tjerë, ose vendoset atje si mjet ndëshkimi.

Termi 'përvoja e kaluar', sipas një autori, mund të shtrihet deri në momentin e lindjes. Në "Klaustrofobia dhe frika nga vdekja dhe të vdekurit" e John A. Speyrer, lexuesi është sjellë në përfundimin se frekuenca e lartë e klaustrofobisë është për shkak të traumës së lindjes, për të cilën ai thotë se është "një nga përvojat më të tmerrshme që mund të kemi gjatë jetës sonë”, dhe pikërisht në këtë moment të pafuqishëm foshnja zhvillon klaustrofobinë.
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/GE_Signa_MRI.JPG/220px-GE_Signa_MRI.JPG|alt=GE Signa MRI|parapamje| Në një MRI, pacienti futet në tub.
Imazhet me rezonancë magnetike (MRI) mund të shkaktojnë klaustrofobi. Një skanim MRI përfshin qëndrimin pa lëvizur për ca kohë në një tub të ngushtë. Në një studim që përfshinte klaustrofobinë dhe MRI-në, u raportua se 13% e pacientëve përjetuan një sulm paniku gjatë procedurës. Procedura ka qenë e lidhur jo vetëm me nxitjen e klaustrofobisë 'paraekzistuese', por edhe me shfaqjen e gjendjes në disa njerëz. Sulmet e panikut, të përjetuara gjatë procedurës mund ta ndalojnë personin të përshtatet me situatën, duke përjetësuar kështu frikën.
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Miners_in_small_spaces.jpg/220px-Miners_in_small_spaces.jpg|alt=Miners in small spaces|parapamje| Kushtet brenda një miniere
SJ Rachman tregon për një shembull ekstrem, duke cituar përvojën e 21 minatorëve. Këta minatorë u bllokuan nën tokë për 14 ditë, gjatë të cilave, gjashtë prej minatorëve vdiqën nga mbytja. Pas shpëtimit të tyre, dhjetë nga minatorët u studiuan për dhjetë vjet. Të gjithë, përveç njërit, u ndikuan shumë nga përvoja, dhe gjashtë zhvilluan fobi në "situata kufizuese". I vetmi minator që nuk shfaqi asnjë simptomë të dukshme ishte ai që vepronte si udhëheqës.

Një faktor tjetër që mund të shkaktojë fillimin e klaustrofobisë është "informacioni i marrë. "Siç thotë Aureau Walding në "Shkaktarët e klaustrofobisë", shumë njerëz, veçanërisht fëmijët, mësojnë se kujt dhe çfarë duhet t'ia kenë frikën duke parë prindërit ose bashkëmoshatarët. Kjo metodë nuk vlen vetëm për vëzhgimin e një mësuesi, por edhe për vëzhgimin e viktimave. Kushtëzimi klasik zëvendësues përfshin gjithashtu kur një person sheh një person tjetër të ekspozuar drejtpërdrejt ndaj një situate veçanërisht të pakëndshme. Kjo do të ishte analoge me vëzhgimin e dikujt duke u ngecur në një hapësirë të ngushtë, të mbytur ose ndonjë nga shembujt e tjerë që u renditën më lart.

### Fobia e përgatitur 
Ka hulumtime që sugjerojnë se klaustrofobia nuk është tërësisht një fobi e kushtëzuar ose e mësuar në mënyrë klasike. Nuk është domosdoshmërisht një frikë e lindur, por ka shumë të ngjarë që quhet një *fobi e përgatitur*. Siç thotë Erin Gersley në "Fobitë: Shkaqet dhe Trajtimet", njerëzit janë gjenetikisht të predispozuar të kenë frikë nga gjërat që janë të rrezikshme për ta. Klaustrofobia mund të bjerë nën këtë kategori për shkak të "shpërndarjes së saj të gjerë ... fillimi i hershëm dhe përvetësimi në dukje i lehtë, dhe veçorive të saj jo-kognitive.". Përvetësimi i klaustrofobisë mund të jetë pjesë e një mekanizmi të mbijetesës evolucionare të mbetur, një frikë e fjetur nga bllokimi dhe/ose mbytja që dikur ishte e rëndësishme për mbijetesën e njerëzimit dhe mund të zgjohej lehtësisht në çdo kohë. Mjediset armiqësore në të kaluarën do ta kishin bërë të nevojshme këtë lloj frike të programuar paraprakisht, dhe kështu mendja njerëzore zhvilloi aftësinë për "kushtëzimin efikas të frikës ndaj klasave të caktuara të stimujve të rrezikshëm".

Rachman jep një argument për këtë teori në artikullin e tij: "Fobitë". Ai pajtohet me deklaratën se fobitë në përgjithësi kanë të bëjnë me objekte që përbëjnë një kërcënim të drejtpërdrejtë për mbijetesën e njeriut dhe se shumë nga këto fobi fitohen shpejt për shkak të një "gatishmërie biologjike të trashëguar". Kjo sjell një fobi të përgatitur, e cila nuk është e lindur, por mësohet gjerësisht dhe lehtë. Siç shpjegon Rachman në artikull: "Karakteristikat kryesore të fobive të përgatitura janë se ato fitohen shumë lehtë, janë , të qëndrueshme, biologjikisht domethënëse dhe ndoshta [jonjohëse]." "Selektive" dhe "biologjikisht domethënëse" do të thotë se ato lidhen vetëm me gjëra që kërcënojnë drejtpërdrejt shëndetin, sigurinë ose mbijetesën e një individi. "Jo-kognitive" sugjeron që këto frika janë fituar në mënyrë të pandërgjegjshme. Të dy faktorët tregojnë teorinë se klaustrofobia është një fobi e përgatitur që tashmë është e paraprogramuar në mendjen e një qenieje njerëzore.

## Diagnoza 
Klaustrofobia është frika e mbylljes në një hapësirë të vogël. Zakonisht klasifikohet si një çrregullim ankthi dhe shpesh rezulton në një sulm mjaft të rëndë paniku. Gjithashtu ngatërrohet ndonjëherë me Kleitrofobinë (frika nga të qenit i bllokuar).

Diagnoza e klaustrofobisë zakonisht shfaqet nga një konsultim rreth kushteve të tjera të lidhura me ankthin. Duhet të plotësohen disa kritere për t'u diagnostikuar me fobi specifike. Ky kriter përfshin:

* një frikë e pafund penguese ose e tepruar, e shkaktuar nga ekzistenca ose parashikimi i një situate specifike
* reagimi i ankthit kur shfaqet stimuli; mund të rezultojë në sulme paniku te të rriturit ose, për fëmijët, një shpërthim, kapje, të qara, etj.
* pranimi nga pacientët e rritur se frika e tyre rrjedh nga kërcënimi ose rreziku i parashikuar
* përfshirja në procedura për të shmangur objektin ose situatën e frikshme, ose prirjen për t'u përballur me situatën, por me parehati ose ankth
* evazioni i personit ndaj objektit ose situatës pengon jetën dhe marrëdhëniet e përditshme
* fobia është e vazhdueshme, zakonisht për 6 muaj ose më gjatë
* simptomat nuk mund t'i atribuohen kushteve të tjera mendore themelore, të tilla si çrregullimi obsesiv-kompulsiv (OCD) ose çrregullimi i stresit posttraumatik (PTSD)

### Shkalla 
Kjo metodë u zhvillua në vitin 1979, duke interpretuar dosjet e pacientëve të diagnostikuar me klaustrofobi dhe duke lexuar artikuj të ndryshëm shkencorë rreth diagnostikimit të çrregullimit. Pasi u zhvillua një shkallë fillestare, ajo u testua dhe u mpreh nga disa ekspertë në këtë fushë. Sot, ai përbëhet nga 20 pyetje që përcaktojnë nivelet e ankthit dhe dëshirën për të shmangur situata të caktuara. Disa studime kanë vërtetuar se kjo shkallë është efektive në diagnostikimin e klaustrofobisë.

### Pyetësor 
Kjo metodë u zhvillua nga Rachman dhe Taylor, dy ekspertë në këtë fushë, më 1993. Kjo metodë është efektive në dallimin e simptomave që rrjedhin nga frika nga mbytja. Në vitin 2001, ai u modifikua nga 36 në 24 artikuj nga një grup tjetër ekspertësh në terren. Ky studim është vërtetuar shumë efektiv edhe nga studime të ndryshme.

## Mjekimi 
### Terapia kognitive 
Terapia kognitive është një formë e pranuar gjerësisht e trajtimit për shumicën e çrregullimeve të ankthit. Mendohet gjithashtu të jetë veçanërisht efektive në luftimin e çrregullimeve ku pacienti në fakt nuk ka frikë nga një situatë, por përkundrazi, ka frikë se çfarë mund të rezultojë nga të qenit në një situatë të tillë.

### Ekspozimi *in vivo* 
Kjo metodë i detyron pacientët të përballen me frikën e tyre duke u ekspozuar plotësisht ndaj çfarëdolloj frike që po përjetojnë. Kjo zakonisht bëhet në mënyrë progresive, duke filluar me ekspozime më të vogla dhe duke shkuar lart drejt ekspozimeve të rënda. Për shembull, një pacient klaustrofobik do të fillonte duke shkuar në një ashensor dhe do të vijonte deri në një MRI. Disa studime kanë vërtetuar se kjo është një metodë efektive në tejkalimin e fobive të ndryshme, përfshirë klaustrofobinë. SJ Rachman ka testuar gjithashtu efektivitetin e kësaj metode në trajtimin e klaustrofobisë dhe zbuloi se ajo ul frikën dhe mendimet/konotacionet negative me një mesatare prej afro 75% te pacientët e tij. Nga metodat që ai testoi në këtë studim të veçantë, kjo ishte deri tani ulja më domethënëse.

### Ekspozimi interoceptiv 
Kjo metodë përpiqet të rikrijojë ndjesitë e brendshme fizike brenda një pacienti në një mjedis të kontrolluar dhe është një version më pak intensiv i ekspozimit in vivo. Kjo ishte metoda përfundimtare e trajtimit të testuar nga SJ Rachman në studimin e tij të vitit 1992. Ajo uli frikën dhe mendimet/konotacionet negative me rreth 25%. Këto shifra nuk përputheshin plotësisht me ato të ekspozimit in vivo ose terapisë njohëse, por megjithatë rezultuan në reduktime të konsiderueshme.

Forma të tjera trajtimi që janë treguar gjithashtu të jenë mjaft efektive janë psikoedukimi, kundërkushtëzimi, hipnoterapia regresive dhe ritrajnimi i frymëmarrjes. Medikamentet që shpesh përshkruhen për të ndihmuar në trajtimin e klaustrofobisë përfshijnë ilaqet kundër depresionit dhe beta-bllokuesit, të cilët ndihmojnë në lehtësimin e simptomave të rrahjeve të zemrës që shpesh lidhen me sulmet e ankthit.

## Shiko edhe 
* Kenofobia
* Agorafobia
* Çrregullimi i ankthit
* Lista e fobive
* Sulmi paniku
* Varrimi i parakohshëm

## Referime 
## Bibliografia 
* Carlson, Neil R., etj. *Psikologjia: Shkenca e Sjelljes,* botimi i 7-të. Allyn & Bacon, Pearson. 2010.
* Cheng, Dominic T., etj. "Aktiviteti i Amigdalës së Njeriut gjatë Shprehjes së Përgjigjeve të Frikës". *Neuroshkenca e sjelljes.* Vëll. 120. Shoqata Amerikane e Psikologjisë. 14 shtator 2006.
* Fritscher, Lisa. " Klaustrofobia: Frika nga hapësirat e mbyllura  ". *Rreth.com.* Kompania New York Times. 21 shtator 2009. Web. 9 shtator 2010.
* Gersley, Erin. " Fobitë: Shkaqet dhe Trajtimet  ". *Revista AllPsych.* AllPsych Online. 17 nëntor 2001. Web. 18 shtator 2010.
* Hayano, Fumi PhD., etj. " Amygdala më e vogël është e lidhur me ankthin tek pacientët me çrregullim paniku ". *Psikiatria dhe Neuroshkencat Klinike.* Vëll. 63, Numri 3. Shoqëria Japoneze e Psikiatrisë dhe Neurologjisë 14 maj 2009.
* Öst, Lars-Göran. "Shkalla e klaustrofobisë: një vlerësim psikometrik". *Hulumtimi dhe terapia e sjelljes* 45.5 (2007): 1053–64.
* Rachman, SJ "Klaustrofobia", në *Phobias: A Handbook of Theory, Research, and Treatment.* John Wiley and Sons, Ltd. Baffins Lane, Chichester, West Sussex, Angli. 1997.
* Rachman, SJ " Fobitë ". *Arsimi.com.* Grupi Gale. 2009. Web. 19 shtator 2010.
* Speyrer, John A. " Klaustrofobia dhe frika nga vdekja dhe vdekja ". *Faqja e Psikoterapisë Primale.* Np&nbsp;3 tetor 1995. Web. 9 shtator 2010.
* Thorpe, Susan, Salkovis, Paul M., & Dittner, Antonia. "Klaustrofobia në MRI: Roli i njohjeve". *Imazhe me rezonancë magnetike.* Vëll. 26, Numri 8. 3 qershor 2008.
* Walding, Aureau. " Shkaqet e klaustrofobisë ". *Livestrong.com.* Fondacioni Livestrong. 11 qershor 2010. Web. 18 shtator 2010.
* " Çfarë e shkakton klaustrofobinë? " *Blog i Neuroshkencës.* Sistemi Shëndetësor i Universitetit NorthShore. 11 qershor 2009. Web. 9 shtator 2010.

## Lidhje të jashtme