Kufijtë ushtarakë dhe fortifikimet romake

[parapamje|412px|Harta e gjithë territoreve të zotëruara dikur nga [Perandoria Romake, bashkë me vendndodhjen e *limes*]]
**Kufijtë ushtarakë dhe fortifikimet romake** ishin pjesë e një strategjie të madhe të mbrojtjes territoriale në Perandorinë Romake, megjithëse kjo është një çështje diskutimi. Nga fillimi i shekullit të II, Perandoria Romake kishte arritur kulmin e zgjerimit të saj territorial dhe në vend që ti zgjeronte vazhdimisht kufijtë e saj si më parë, romakët solidifikuan pozicionin e tyre duke i fortifikuar pozicionet e tyre strategjike me një seri fortifikimesh dhe vendosën vija mbrojtjeje. Historiani Adrian Goldsworthy argumenton se romakët kishin arritur kufijtë natyrorë, të cilët traditat e tyre ushtarake mundën të pushtonin dhe përtej kufijve të perandorisë së hershme dhe të mesme, personat traditat ushtarake të të cilëve i bënë ato ushtarakisht të papushtueshme, megjithë shumë beteja të fituara romake. Në veçanti, Goldsworthy argumenton se luftimi i bazuar te kalorësia i parthianëve, sarmatët dhe persët paraqisnin një sfidë të rëndësishme për zgjerimin e ushtrive romake me bazë këmbësorinë.

## Natyra e fortifikimeve
Kufijtë e Perandorisë Romake, që lëkundeshin përgjatë historisë së perandorisë, ishin një kombinim i kufijve natyrorë (Lumenjtë Rin dhe Danub në veri dhe lindje, Atlantiku në perëndim dhe shkretëtirat në jug) dhe fortifikimet e bëra nga njerëzit që i ndanin tokat e perandorisë nga tokat "barbare" përtej.

Fortifikimet individuale u ndërtuan nga Ushtria Romake që nga ndërtimi i mureve të para qytetare të Romës në shekullin e VII ose tw[shekulli VI p.e.s.]]. Megjithatë, ndërtimi sistematik i fortifikimeve përreth periferisë së perandorisë në një shkallë strategjike do të fillonte rreth vitit 40 të e.s. nën perandor Kaligulën. Gjithësesi, ishte nën sundimin e Adrianit, i cili filloi në vitin 117], që kufijtë romakë u fortifikuan sistematikisht.

parapamje|majtas|389px|Kullë vrojtimi romake dhe senjalizimi në kufirin e poshtëm të Danubit
Adriani e kaloi gjysmën e sundimit të tij 21-vjeçar duke udhëtuar përgjatë perandorisë, duke nxitur ndërtimin e fortesave, kullave dhe mureve në të gjitha skajet e perandorisë. Ndërtimi koherent i këtyre fortifikimeve në një shkallë strategjike (*d.m.th.* për ta mbrojtur perandorinë si e tërë në vend të fortifikimit të vendeve individuale) ndonjëherë njihen si *limes* dhe vijuan deri rreth vitit 270.

Shpesh kufijtë përbëheshin nga fortesa auksiliare, vexillation (p.sh.: Segedunum) ose legjionare si dhe një sistem rrugësh për kalim të shpejtë të trupave dhe, në disa vende, mure të gjata. Ndoshta shembulli më i famshëm i këtyre të fundit është Muri i Hadrianit në Britaninë e Madhe, i cili u ndërtua përgjatë gjithë gjerësisë së ishullit për tu mbrojtur nga sulmet nga tributë e vendosura në Skocinë moderne. I ashtu quajturi *Limes Britannicus* ndoshta është shembulli më i mirë, si Muri i Madh Kinez, i një përpjekjeje për të ndërtuar një fortifikim të vazhduar të bërë nga njerzit përgjatë gjatësisë së të gjithë kufirit, një sipërmarrje masive. Sidoqoftë, nuk është korrekte ti interpretosh kufijtë e tjerë në të njëjtën mënyrë ose ti shikosh ata si një pengesë e padepërtueshme.

Kufijtë e tjerë nuk do të kishin një fortifikim të vazhdueshëm të bërë nga njeriut në të gjithë gjatësinë e tyre. Në vende, një lum, shkretëtirë ose shkrepa shkëmbore mund të ofronte të njëjtin rezultat pa asnjë përpjekje. Gjithashtu, fortifikime aq mbresëlënëse sa Muri i Hadrianit nuk ishin të padepërtueshme: me kështjella miljësh në një largësi dhe patrulla jo të shpeshta, forca të vogla armike do të kishin qenë të afta ti depërtonin mbrojtjet lehtësisht për sulme në shkallë të vogël. Megjithatë, një palë sulmuese do të detyrohej të luftonte gjatë rrugës së kthimit përgjatë portave të mirë-mbrojtura, ta braktiste plaçkën e saj, si bagëtitë, duke e humbur të gjithë qëllimin e sulmit ose të ngecej përballë murit nga legjionet përgjegjëse.

Për më tepër, një ushtri e madhe do të kishte qenë e aftë ta çante pengesën e kufirit duke përdorur pajisje rrethimi. Vlera e kufirit qëndronte jo në padepërtueshmërinë e tij absolute, por, siç argumenton S. Thomas Parker, në pengimin e armikut: duke u shkaktuar një vonesë ose duke lajmëruar se mund të përdorej për të mbledhur forca të mëdha në vend. Kufijtë ishin në këtë mënyrë ndoshta shihen më mirë si një mjet që lejonte një forcë më të madhe ekonomike në mbrojtjen e një kufiri, se përndryshe do të ishte e nevojshme të mundësohej i njëjti nivel mbrorjtjeje.

Pas vitit 270, mbajtja e një kufiri solid të padepërtueshëm u braktis nga Kostantini I në favor të një politike, ose të qëllimshme ose të detyruar nga rrethanat të "mbrojtjes në thellësi". Kjo kërkonte mbajtjen e një mbrojtje më të butë, në një zonë me perimetër më të thellë, me pika të përqëndruara të forta përgjatë thellësisë së saj. Idea ishte se një forcë pushtuese me një madhësi të mjaftueshme mund ta depërtonte perimetrin fillestar, por duke e bërë këtë me një element befasie ose lëvizje të shpejtë do të ishte e detyruar të linte mjaftë pika të forta të mbrojtura (fortresa) mbrapa saj, duke penguar linjat e saj të furnizimit dhe komunikimeve dhe duke rrezikuar rrethimin e forcës.

Në fund të perandorisë kufijtë u bënë edhe më elastikë, me pak përpjekje të shpenzuara në mbajtjen e kufijve mbrojtëse. Në vend të kësaj, ushtritë u përqëndruan afër zemrës së perandorisë dje armiqtë lejoheshin të depërtonin në brendësi në raste deri në Gadishullin Italian, përpara se të përballej në betejë.

## Kufijtë veriorë
[parapamje|264px|[Muri i Hadrianit i parë nga Vercovicium]]
### Britania
Pas pushtimit të shumë të masës tokësore modern të Britanisë së Madhe, romakët e ndalën zgjerimin e tyre verior në skajet jugore të Kaledonisë, në atë që tani është Skocia Qendrore. Kjo i la ata me një kufi të ndarë me një popull që bënte sulme të përsëritura dhe kryengritje kundër tyre. Ndryshe nga kufijtë e tjerë përgjatë perandorisë, nuk kishte kufij natyrorë të përkonin me vendin, si shkretëtirat ose lumenjtë e gjerë që ta përshkonin të gjithë gadishullin, kështu në vend të një serie mbrojtjesh, në Skocinë Jugore deri në atë Qendrore u ndërtua mure në mënyrë që ta mbronin provincën e *Britannia* nga kaledonët dhe më vonë nga piktët.

Megjithëse kufiri nuk ishte një mur i vazhdueshëm, një seri fortifikimesh, i njohur si Gask Ridge në Skocinë e Mesme, mund të jetë shumë mirë kufiri më i hershëm i fortifikuar tokësor i Romës. I ndërtuar në vitin 70 ose 80 të e.s., ai u zëvendësua më vonë nga Muri i Hadrianit, dyzet vjetë më vonë dhe pastaj Muri përfundimtar Antonin njëzet vjetë pas tij. Në vend se të paraqiste një seri post-pararojash të njëpasnjëshme, kufiri duhet të shihet si i lëkundur – Muri Antonin për shembull u ndërtua midis viteve 142 dhe 144, u braktis nga viti 164 dhe u ripërdor shkurtimisht në vitin 208.

Megjithëse të dhënat janë të rralla, ka të dhëna se kufiri u lëkund midis fortifikimeve të ndryshme në varësi të fuqisë vendore të ushtrisë. Ka dëshmi arkeologjike për djegje të përhapur të fortifikimeve, por është e diskutueshme nëse këto përfaqësonin fortesa të shkatërruar, të sulmuara nga armiku, ose pjesë të një proçesi normal të Ushtrisë Romake për të shkatërruar fushimet e veta të fortifikuara gjatë braktisjes, në mënyrë që mos ta pajiste armikun me një bazë të fortifikuar me shpenzimet e tyre.

Këto fortifikime veriore ndonjëherë quhen *Limes Britannicus*. Garnizoni mesatar i mureve fortifikuese mendohet se ka qenë rreth 10,000 veta. Bashkë me një mur të vazhueshëm (përveç në rastin e Gask Ridge), aty ekzistonte një rrugë e shtruar menjëherë pas murit për transportimin e trupave. Përgjatë murit ekzistonin pak fortesa të mëdha për legjionet ose vexillation-e, ashtu dhe një seri kështjellash miljare - efektivikisht kulla roje që ishin të paafta për të mbrojtur shtrirjen e murit ndaj asgjëje tjetër përveç sulmeve të vogla, por ishin të afta të sinjalizonin fortesat legjionare nëpërmjet sinjaleve të zjarreve në krye të kullave.

Në perandorinë e vonë, Britania Romake e gjeti veten gjithmonë e më të brishtë ndaj sulmeve të jashtme, paralelisht me sulmet e ndjera përgjatë gjatësisë së kufijve perandorak. sidoqoftë, meqë Britannia nuk ndante urë tokësore me Evropën Kontinentale, metoda e sulmit dhe kësthu metodat e mbrojtjes nga varionin nga standardi perandorak. Një seri fortesash navale u ndërtua përgjatë brendetit jug-lindor, fillimisht për të luftuar piraterinë, por më vonë për tu mbrojtur nga sulmet dhe kërcënimet e pushtimit nga saksonët, që në vijim çuan në pushtimin sakson të Ultësirës Britanike nga viti 600 dhe pasqyrohet në emrin e sistemit të fortifikimit: Litus Saxonicum (Bregdeti Sakson), i cili shtrihej deri në brigjet veriore të Francës. Secila fortesë bregdetare mbronte si kundër sulmit të drejtpërdrejtë ashtu dhe strehonte një nën-flotë të vogël navale, që mund të patrullonte bregdetin kundër piratëve dhe sulmuesve.

### Evropa Kontinentale
Në Evropën kontinentale, kufijtë përgjithësisht ishin të përcaktuar mirë, zakonisht duke ndjekur rrjedhat e lumenjve kryesorë, si Rini dhe Danubi. Gjithësesi, ata nuk ishin gjithmonë vijat përfundimtare kufitare: provinca origjinale e Dacisë, në Rumaninë moderne, ishte tërësisht në veri të Danubit dhe provinca e *Germania Magna*, e cila nuk duhet të ngatërrohet me *Germania Inferior* dhe *Germania Superior*, ishte toka midis Rinit, Danubit dhe Elbës (megjithëse kjo provincë u humb tre vjetë pas krijimit të saj si pasojë e Betejës së Pyllit Teutoburg). *Limes* që shtrihej përgjatë vijës Rin-Danub ishte i njohur si Limes Germanicus. 

Ai përbëhej nga:
* Limes Germanicus inferor (kufiri verior gjermanik), i cili shtrihej nga Deti i Veriut në Katvijk në Holandë përgjatë Rinit;
* Limes Germanicus superior (në mënyrë ngatërruese, i quajtur gjithashtu Limes Raeticus ose thjeshtë "Limes") fillonte nga Rini në Rheinbrohl (distrikti Nojvid) përgjatë maleve Taunë deri te lumi Main (në lindje të Hanaut), pastaj përgjatë Mainit deri në Miltenberg dhe nga Osterburken (Neckar-Odenëald-Kreis) në jug të Lorch (Ostalbkreis) në një vijë pothuajse të drejtë prej më shumë se 70&nbsp;km;
* Limes i mirëfilltë Raeticus shtrihej nga Lorch deri në Ajning (pranë Kelhajmit) në Danub. Gjatësia e përgjithshme ishte . Ai përfshinte të paktën 60 kështjella dhe 900 kulla-vrojtuese.

Në Daki, limes midis Detit të Zi dhe Danubit ishin një përzierje e fushimeve dhe mureve mbrotjëse: *Limes Moesiae* ishte vendtakimi i të dyve dhe ndonjëherë treve, vijave të *vallum*, me një kamp të madh dhe shumë kampe të vegjël të përhapur përgjatë fortifikimeve.

## Kufijtë Lindorë
Kufijtë lindorë ndryshuan me konën, nga të cilët më i qëndrueshme ishte Lumi i Eufratit, që e kufizonte me Perandoria Parthiane në Iranin modern dhe Irakun perëndimor. Roma përparoi përtej Eufratit për njëfarë kohe pas mundjes së rivalëve të saj, parthianëve në vitin 116, kur Trajani pushtoi Ktesifonin dhe krijoi provincat e reja në Asiri dhe Babiloni. Më vonë atë vit ai mori kryeqytetin parthian, Susën dhe rrëzoi mbretin parthian Kosroun e I. Sidoqoftë, romakët nuk e romanizuan të gjithë Perandorinë Parthiane, duke e lënë Parthamaspates si një mbret kukull në fron për të sunduar mbi ish territoret parthiane me përjashtim të Irakut modern, që u bë provinca e Asirisë dhe Mesopotamisë.

## Kufijtë Jugorë
[parapamje|majtas|396px|Fushatat e Faustit midis viteve [197 dhe 202 kontribuan tepër në zgjerimin e Limes Tripolitanus, midis Neptes dhe Golaias]]
Në kulmin e shtrirjes së perandorisë, kufijtë jugorë ishin shkretëtirat e Arabisë dhe Saharasë, që përbënin një pengesë natyrore ndaj zgjerimit. Perandoria kontrollonte brigjet e Mesdheut dhe malet përballë. Megjithatë romakët u përpoqën dy herë të pushtonin efektivisht Oazin e Shivës (dhe dështuan) dhe e kontrollonin Nilin shumë kilometra në Afrikë deri në kataraktin e parë, pranë kufirit modern midis Egjiptit dhe Sudanit.

Për *Mauretania* kishte një mur të vetëm me fortesa në të anët e tij, Limes Mauretaniae. Në vende të tjera, si *Siria* dhe *Arabia Petraea*, në vend të tij ishte një rrjet vendbanimesh dhe fortesash kufitare të mbajtura nga Ushtria Romake.

* *Limes Arabicus*, (i quajtur *Limes Uranus*) ishte kufiri i provincës romake të Arabia Petraea përkundrejtë shkretëtirës.
* *Limes Tripolitanus* ishte kufiri në Libinë moderne përkundrejtë Saharasë.
* *Fossatum Africae*
* *Limes Mauretaniae*
* *Fossa regia*

## Kufijtë Perëndimorë
Kufijtë perëndimorë ishin kryesisht të mbrojtur nga Oqeani Atlantik dhe të pafortifikuar.

## Shiko gjithashtu
* Limes 
* Muret mbrotjëse romake
* Muret e lashta të Durrësit
* Muri i Hadrianit
* Muri i Trajanit
* Muri i Antoninit
* Valetudinarium
* Limes Britannicus
* Limes Dacicus
* Claustra Alpium Iuliarum
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Muri i Madh Kinez
* Historia e Murit të Madh Kinez
* Muri i Berlinit
* Agentes in rebus
* Agger
* Albaniana (fortesë romake)
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Arx
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Burgus
* Castellum
* Castra
* Cirku Romak
* Contio
* Cursus honorum
* Çitadela
* Ujësjellësi Romak
* Dominati (Roma)
* Domus
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Frumentarii
* Harku i Triumfit
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Itinerari
* Kalendari Romak
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kohorta (njësi ushtarake)
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Limes Alutanus
* Limes Danubii
* Limes Moesicus
* Limes Pannonicus
* Limes Porolissensis
* Limes Sarmatiae
* Limes Transalutanus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Llaçi romak
* Ludi
* Luftërat dalmato-romake
* Lufta e Dytë Punike
* Luftërat e hebrenjve
* Lufta e parë judeo-romake
* Luftërat iliro-romake
* Luftërat judeo-romake
* Lufta jugurtine
* Lufta kimbrike
* Luftërat romako-greke
* Luftërat romako-maqedonase
* Luftërat romako-parthiane
* Luftërat romako-perse
* Legjioni romak
* Magjistratët romakë
* Magister militum Ilirikum
* Mansio
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Martesa në Romën e lashtë
* Mitologjia romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Monarkia romake
* Mos maiorum
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Optimates dhe populares
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Pronoia
* Principati (Roma)
* Republika Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Soli (hyjni)
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Tirones
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Turma (njësi ushtarake)
* Ujësjellësi Romak
* Ura romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vigiles
* Vila Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## REFERENCAT
## Bibliografia
* Curry, Andrew. "Roman Frontiers." *National Geographic*, shtator 2012: fq. 106-127
* *Nuovo Atlante Storico De Agostini*, nga "Instituto Geografico De Agostini",  Novara 1995.
* *Corso di storia antica e medievale 1* (seconda edizione) by Augusto Camer and Renato Fabietti 

## Lidhje të jashtme
* Official website of the *Verein Deutsche Limes-Straße* (gjermanisht)
* Limes Tripolitanus