Karli V, Perandor i Shenjtë Romak

**Karli V**  (24 shkurt 1500 – 21 shtator 1558) ishte perandori Romak i Shenjtë dhe arkiduka i Austrisë nga viti 1519 deri në vitin 1556, mbret i Spanjës si **Karli I** nga viti 1516 deri në vitin 1556 dhe zot i Vendeve të Ulëta si dhe duka titullar i Burgundisë nga viti 1506 deri në vitin 1555. Ai ishte trashëgimtari dhe më pas kreu i Shtëpisë në rritje të Habsburgëve gjatë gjysmës së parë të shekullit të XVI-të. Zotërimet e tij në Evropë përfshinin Perandorinë e Shenjtë Romake, duke u shtrirë nga Gjermania në Italinë veriore me sundim të drejtpërdrejtë mbi tokat e trashëgimisë austriake dhe vendet e ulëta Burgundiane dhe Spanjën me zotërimet e saj të mbretërive italiane jugore të Napolit, Siçilisë dhe Sardenjës. Në Amerikë, ai mbikëqyri si vazhdimin e kolonizimit afatgjatë spanjoll, ashtu edhe një kolonizim jetëshkurtër gjerman. Bashkimi personal i territoreve evropiane dhe amerikane të Karlit V ishte koleksioni i parë i mbretërive të emërtuara *perandoria në të cilën dielli nuk perëndon kurrë*.

Karli lindi në Flandër me baba kryedukën e Habsburgëve, Filipi i Bukur, djali i perandorit Maksimilian I dhe Marisë së Burgundisë, dhe mama Joanën e Kastiljes, fëmija më i vogël i Izabelës I të Kastiljes dhe Ferdinandit II të Aragonës, monarkëve katolikë të Spanjës. Trashëgimtari i katër gjyshërve të tij, Karli trashëgoi të gjitha zotërimet e familjes së tij në një moshë të re. Pas vdekjes së babait të tij Filip në vitin 1506, ai trashëgoi Holandën Habsburge, të mbajtur fillimisht nga gjyshja e tij nga babai, Mari. Në vitin 1516, duke trashëguar bashkimin dinastik të formuar nga gjyshërit e tij nga nëna, Isabela I dhe Ferdinand II, ai u bë mbret i Spanjës si bashkë-monark i Kurorave të Kastiljes dhe Aragonës, titull që e ndau me nënën e tij, e cila u konsiderua e paaftë për të sunduar për shkak të një  sëmundje mendore. Zotërimet e Spanjës në kohën e ngjitjes së tij në fron përfshinin gjithashtu kolonitë kastiljane të Indive Perëndimore dhe kryesoren Spanjolle, si dhe mbretëritë aragoneze të Napolit, Siçilisë dhe Sardenjës. Me vdekjen e gjyshit të tij Maksimilian nga babai në vitin 1519, ai trashëgoi Austrinë dhe u zgjodh për ta pasuar atë si perandor Romak i Shenjtë. Ai zgjodhi emrin perandorak *Karli V* si titullin e tij kryesor, dhe u vetëquajt si një Karl i Madh i ri.

Karli V rijetësoi konceptin mesjetar të monarkisë universale. Pa një kryeqytet fiks, ai bëri 40 udhëtime nëpër entitete të ndryshme ku sundonte; ai kaloi një të katërtën e mbretërimit të tij duke udhëtuar brenda mbretërive të tij. Edhe pse perandoria e tij erdhi tek ai në mënyrë paqësore si trashëgimi nga martesat strategjike, ai e kaloi pjesën më të madhe të jetës së tij duke bërë luftë, duke shteruar të ardhurat e tij mbretërore dhe duke u lënë borxhe pasardhësve të tij në përpjekjen e tij për të mbrojtur integritetin e Perandorisë së Shenjtë Romake nga Reformimi Protestant, zgjerimi i zotërimeve muslimane të Perandorisë Osmane dhe në një seri luftërash kundër Francës. Luftërat Perandorake u zhvilluan nga *landsknechte* gjermanë, *tercios* spanjollë, kalorësit burgundianë dhe *condottieri* italianë. Karli V mori hua nga bankierët gjermanë dhe italianë dhe, për të shlyer këto kredi, ai u mbështet në ekonominë protokapitaliste të vendeve të ulëta dhe në rrjedhjen e metaleve të çmuara, veçanërisht të argjendit, nga Spanja e Re dhe Peruja drejt Spanjës, gjë që shkaktoi inflacion të përhapur. Gjatë mbretërimit të tij zotërimet e tij u zgjeruan nga pushtimi spanjoll i perandorisë Azteke dhe Inka nga *konkuistadorët spanjollë* Hernán Cortés dhe Francisco Pizarro, si dhe themelimi i Klein-Venedig nga familja gjermane Welser në kërkim të El Dorados legjendare. Për të konsoliduar pushtetin në fillim të mbretërimit të tij, Karli mposhti dy kryengritje në Spanjë (Revolta e *Comuneros* dhe Revolta e Vëllazërisë) dhe dy rebelime gjermane (Revolta e Kalorësve dhe Revolta e Madhe e Fshatarëve). Ai shtypi një rebelim të madh të kolonistëve spanjollë në Peru në vitet 1540.

I kurorëzuar mbret në Gjermani, Karli mbajti anën e Papës Leo X dhe e shpalli Martin Luterin një të jashtëligjshëm në Dietën e Wormsit (1521). Në të njëjtin vit, Françesku I i Francës, i rrethuar nga zotërimet e Habsburgëve, filloi një luftë në Itali që zgjati deri në Betejën e Pavias (1525), e cila çoi në burgimin e përkohshëm të mbretit francez. Çështja protestante u rishfaq në 1527, kur Roma u plaçkit nga një ushtri e ushtarëve rebelë të Karlit, kryesisht të besimit luteran. Në vitet në vijim, Karli V mbrojti Vjenën nga turqit dhe mori një kurorëzim si Mbret i Italisë dhe Perandor Romak i Shenjtë nga Papa Klementi VII. Në vitin 1535, ai aneksoi Dukatin e zbrazët të Milanos dhe pushtoi Tunisin. Megjithatë, humbja e Budës gjatë luftës për mbretërinë e Hungarisë dhe ekspedita e Algjerit në fillim të viteve 1540 frustroi politikat e tij antiosmane. Pas vitesh negociata, Karli V kishte arritur një marrëveshje me Papa Palin III për organizimin e Këshillit të Trentit (1545). Refuzimi i Lidhjes Luterane Schmalkaldic për të njohur vlefshmërinë e këshillit çoi në një luftë, të fituar nga Karli V me burgosjen e princave protestantë. Megjithatë, Henriku II i Francës i ofroi një mbështetje të re çështjes luterane dhe forcoi një aleancë të ngushtë me sulltanin osman Sulejmani Madhështor.

Në fund të fundit, Karli V pranoi Paqen e Augsburgut dhe braktisi projektin e tij shumëkombësh me një seri abdikimesh në 1556 që ndanë domenet e tij trashëgimore dhe perandorake midis Habsburgëve spanjollë, të kryesuar nga djali i tij, Filipi II i Spanjës, dhe Habsburgëve austriakë, të kryesuar nga vëllai i tij Ferdinand. Ferdinandi kishte qenë arkidukë i Austrisë në emër të Karlit që nga viti 1521 dhe pasardhësi i caktuar si perandor që nga viti 1531. Dukati i Milanos dhe Holanda Habsburge gjithashtu u lanë në bashkim personal me Mbretin e Spanjës, megjithëse fillimisht i përkisnin gjithashtu Perandorisë së Shenjtë Romake. Dy dinastitë Habsburge mbetën aleate deri në zhdukjen e linjës spanjolle në vitin 1700. Në vitin 1557, Karli u tërhoq në Manastirin e Yustes në Extremadura, ku vdiq një vit më vonë.

## Shiko edhe
* Perandoria Spanjolle
* Hapsburgët
* Filipi II i Spanjës
* Perandoria e Shenjtë Romake
* Perandoria Austriake
* Perandoria Austro-Hungareze

## Shpjegime
## Referime