Dalmacia Venedikase

**Dalmacia Venedikase** i referohet territoreve të Dalmacisë nën sundimin e Republikës së Venedikut, kryesisht nga fillimi i shekullit të 15-të deri në fund të shekullit të 18-të (1420–1797), megjithëse Venediku kishte kontrolluar tashmë një numër qytetesh dhe ishujsh dalmatë që nga viti 1000 pas Krishtit.  Ai zgjati deri në vitin 1797, kur Republika e Venedikut ra në duart e forcave të Napoleon Bonapartit dhe Dalmacia u përfshi më pas në Perandorinë Austriake si Mbretëria e Dalmacisë . 

## Gjeografia 
Republika e Venedikut kishte zotërime në Ballkan dhe në Detin Mesdhe lindor, duke përfshirë Shqipërinë Venedikase në Detin Adriatik dhe Ishujt Jonikë Venedikas në Greqinë perëndimore. Zotërimet e saj në Dalmaci shtriheshin nga gadishulli i Istrias deri në atë që sot është Mali i Zi bregdetar: ato përfshinin të gjitha ishujt dalmatë dhe territoret kontinentale nga malet qendrore të Velebit deri në kufijtë veriorë të Republikës së Raguzës . Me Traktatin e Passarowitz të vitit 1718, Venediku i zgjeroi zotërimet e saj në Dalmaci në masën e tyre më të madhe: bëri disa përparime të vogla, duke marrë zonat e Sinj, Imotski dhe Vrgorac në brendësi të Dalmacisë. 

## Historia 
[alt=Map of the western Balkans around 925|parapamje|Mbretëria e Kroacisë dhe [Thema e Delmacisë|Dalmacia Bizantine (tema) rreth.&nbsp;925.]]
Konfliktet midis venedikasve dhe kroatëve, si dhe kombeve ose fiseve të tjera sllave në bregdetin e Adriatikut, përfshirë narentinët, filluan shumë herët, në shekullin e 7-të dhe të 8-të, sepse venedikasit kërkonin kalim të lirë për galeratë e tyre tregtare dhe nuk donin të paguanin taksa . Nga mesi i shekullit të 9-të u formua tema bizantine e Dalmacisë e kufizuar në ishujt dhe qytetet bregdetare të qytet-shteteve dalmate (Zadar, Split, Cres, Rab, Trogir, Krk, Dubrovnik, Kotor), prandaj, rajoni mesjetar i Dalmacisë ishte një zonë e gjerë dhe e gjatë detare e Adriatikut Lindor, por me një zonë shumë të ngushtë bregdetare. Pranë vijës bregdetare dhe në brendësi të saj, kontrolli dhe ndikimi ishte në duart e sllavëve, kryesisht dukëve dhe mbretërve kroatë që kishin oborre mbretërore në Klis pranë Splitit, Bijaći pranë Trogirit,  Knin, Nin,  dhe Biograd na Moru ndër të tjerë. 

Duke filluar me Doge Pietro II Orseolo, i cili sundoi Venedikun nga viti 991 pas Krishtit, vëmendja venedikase ndaj Venetos kontinentale u zbeh padyshim nga një shtytje e fortë drejt kontrollit të Detit Adriatik. Konfliktet e brendshme u qetësuan dhe tregtia me Perandorinë Bizantine u nxit nga traktati i favorshëm ( *Grisobolus* ose Demi i Artë ) me Perandorin Basil II . Dekreti perandorak u dha tregtarëve venecianë liri nga taksa Kommerkion e paguar nga të huajt e tjerë dhe vetë bizantinët. Në vitin 1000 pas Krishtit, një ekspeditë anijesh veneciane në Istria dhe Dalmaci bregdetare siguroi sovranitetin venedikas në zonë dhe piratët narentinë u shtypën përgjithmonë. Me këtë rast, Doge Orseolo e quajti veten "Duka i Dalmacisë", duke filluar perandorinë koloniale të Venedikut. Ai ishte gjithashtu përgjegjës për vendosjen e ceremonisë së famshme të " Martesës së Detit ". Në këtë kohë, Venediku kishte një kontroll të fortë mbi Detin Adriatik, i forcuar nga ekspedita e djalit të Pietros, Ottone, në vitin 1017. Megjithatë, nga vitet 1030, pas rënies së Doge Otto Orseolo, mbretërit kroatë Stjepan I dhe djali i tij Petar Krešimir IV arritën të merrnin përsëri pothuajse të gjithë bregdetin, kështu që ky i fundit mbajti titullin *Mbret i Kroacisë dhe Dalmacisë* .

Gjatë pushtimit të normanëve në vitin 1074 vdiq Petar Krešimir IV, dhe në shkurt të vitit 1075 venecianët i dëbuan normanët dhe siguruan qytetet dalmate për vete. Dozhi Domenico Selvo e vetëquajti veten dozhi i "Venedikut, Dalmacisë dhe Kroacisë" (më vonë vetëm i "Dalmacisë"), por nuk kishte pushtet nominal mbi Dalmacinë dhe Kroacinë. Në tetor të vitit 1075, Demetrius Zvonimir u kurorëzua mbret i "Kroacisë dhe Dalmacisë" nga Selia e Shenjtë dhe pushteti i tij u ndje edhe në ishujt Krk dhe Cres. Vdekja e tij në vitin 1089 shkaktoi krizë trashëgimie në Kroaci dhe Dalmaci, por megjithëse dozhi Vitale I Michiel bëri me Kolomanin, Mbretin e Hungarisë, një marrëveshje të vitit 1098 - e ashtuquajtura *Conventio Amicitiae* - përcaktoi sferat e interesit të secilës palë duke ia ndarë rajonet bregdetare të Kroacisë Hungarisë dhe Dalmacisë Republikës së Venedikut, Kolomani në vitin 1105 pushtoi me sukses qytetet bregdetare të Dalmacisë.  

Në vitin 1409, gjatë luftës civile 20-vjeçare hungareze midis Mbretit Sigismund dhe Dinastisë Napolitane të Anzhuinëve, pretendenti humbës, Ladislau i Napolit, ia shiti të drejtat e tij mbi Dalmacinë Republikës Veneciane për një shumë të vogël prej 100,000 dukati . Sigismundi u përpoq të rimerrte territorin, por Venecia i mundi trupat e tij në Betejën e Mottës (1412) . Bregdeti Kroat dhe Istria Lindore mbetën pjesë të Kroacisë, ku kroatët, së bashku me aleatët e tyre, hodhën poshtë përpjekjet veneciane për t'i nënshtruar ata. Republika tregtare më e centralizuar mori kontrollin e qyteteve bregdetare deri në vitin 1420 (me përjashtim të Republikës së Raguzës ); ato do të mbeteshin nën sundimin venecian për një periudhë prej 377 vjetësh (1420–1797).  Zona më jugore e Dalmacisë (tani pjesë e Malit të Zi bregdetar) quhej Shqipëria Veneciane gjatë asaj kohe.
parapamje|Një detar dalmat i shekullit të 18-të, *oltramarine* .
[djathtas|parapamje|250x250px|Porta e Vendit në Zara (sot [Zara|Zadar ).]]
[djathtas|parapamje|250x250px|Kalaja Kamerlengo në [Trogir .]]

## Shih edhe 
* Shteti i Detit
* Arbëria Venedikase
* Republika e Venedikut

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Norwich, John Julius. *A History of Venice*. New York: A.A. Knopf, 1982. 
* 
* Wolff, Larry. *Venice and the Slavs: The Discovery of Dalmatia in the Age of Enlightenment*. Stanford University Press. Stanford, 2002   
* Worldstatesmen: List of Dalmatia Governors (http://www.worldstatesmen.org/Croatia.html)

## Referime