Historia e Esperantos

LL Zamenhof e zhvilloi gjuhën esperanton në vitet 1870 dhe 1880. Unua Libro, diskutimi i parë i shtypur i gjuhës, u shfaq në 1887. Numri i folësve të gjuhës esperanto është rritur gradualisht që atëherë, pa shumë mbështetje nga qeveritë dhe organizatat ndërkombëtare. Përdorimi i tij, në disa raste, është ndaluar me ligj ose është shtypur në ndonjë mënyrë tjetër.  

## Jidish i standardizuar 
Rreth vitit 1880, ndërsa ndodhej në Moskë dhe pothuajse njëkohësisht me punën e tij në esperanto, Zamenhof bëri një përpjekje të dështuar për të standardizuar jidishin, bazuar në dialektin e tij të lindjes, Bialystok (Verilindor), si një gjuhë unifikuese për hebrenjtë e Perandorisë Ruse. Ai madje përdori një alfabet latin, me shkronjat *ć, h́, ś, ź* (njëlloj si në draftet e hershme të Esperantos, më vonë *ĉ, ĥ, ŝ, ĵ* ) dhe *ě* për schwa. Megjithatë, ai arriti në përfundimin se nuk kishte të ardhme për një projekt të tillë dhe e braktisi atë, duke iu përkushtuar esperanto-s si një gjuhë unifikuese për të gjithë njerëzimin. Paul Wexler propozoi që esperanto nuk ishte një përzierje arbitrare e gjuhëve kryesore evropiane, por një riprodhim latin i jidishites, një gjuhë amtare e themeluesit të saj. Ky model në përgjithësi nuk mbështetet nga gjuhëtarët kryesorë.

## Zhvillimi i gjuhës para botimit 
Zamenhof do të thoshte më vonë se kishte ëndërruar për një gjuhë botërore që kur ishte fëmijë. Në fillim ai mendoi për një ringjallje të latinishtes, por pasi e mësoi në shkollë, vendosi që ishte shumë e ndërlikuar për të qenë një mjet i zakonshëm i komunikimit ndërkombëtar. Kur mësoi anglisht, ai e kuptoi se lidhëzat e foljeve ishin të panevojshme dhe se sistemet gramatikore mund të ishin shumë më të thjeshta nga sa kishte pritur. Ai kishte ende problemin e memorizimit të një fjalori të madh, derisa vuri re dy shenja ruse të etiketuara *Швейцарская* ( *švejtsarskaja,* një shtëpi portier – nga *швейцар* *švejtsar,* një portier) dhe *Кондитерская* ( *konditerskaja,* një dyqan ëmbëlsirash - nga konditer *konditer* *,* konditer). Pastaj ai e kuptoi se një përdorim i mençur i ndajshtesave mund ta zvogëlonte shumë numrin e fjalëve rrënjësore të nevojshme për komunikim. Ai zgjodhi të merrte fjalorin e tij nga gjuhët romane dhe gjermanike, gjuhët që mësoheshin më gjerësisht në shkolla anembanë botës dhe për këtë arsye do të ishin të njohura për numrin më të madh të njerëzve.

Zamenhof u mësoi një version të hershëm të gjuhës shokëve të klasës së mesme. Pastaj, për disa vite, ai punoi me përkthime dhe poezi për të përsosur krijimin e tij. Në vitin 1895 ai shkroi: "Punova për gjashtë vjet duke e përsosur dhe testuar gjuhën, edhe pse në vitin 1878 më ishte dukur se ishte tashmë plotësisht gati." Kur ishte gati për të botuar, censura cariste nuk e lejoi. I penguar, ai e kaloi kohën duke përkthyer vepra të tilla si Bibla dhe Shekspiri. Kjo vonesë e imponuar çoi në përmirësim të vazhdueshëm. Në korrik 1887 ai botoi Unua Libro ('Libri i Parë*), një hyrje bazë në gjuhë. Kjo ishte në thelb gjuha që flitej sot.

## *Unua Libro* te Deklarata e Boulonjës (1887–1905) 
Unua Libro u botua në vitin 1887. Në fillim lëvizja u rrit më shumë në perandorinë ruse dhe Evropën Lindore, por shpejt u përhap në Evropën Perëndimore dhe më gjerë: në Argjentinë më 1889; në Kanada më 1901; në Algjeri, Kili, Japoni, Meksikë dhe Peru më 1903; në Tunizi në vitin 1904; dhe në Australi, Shtetet e Bashkuara, Guine, Indokinë, Zelandën e Re, Tonkin dhe Uruguai në vitin 1905.

Në vitet e para, esperanto u përdor kryesisht në botime nga Zamenhof dhe përdorues të hershëm si Antoni Grabowski, në korrespondencë të gjerë (kryesisht tani e humbur), në revistën La Esperantisto, të botuar nga viti 1889 deri në vitin 1895 dhe vetëm herë pas here në takime personale.[parapamje| Një folës i gjuhës esperanto, i regjistruar në [Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara .]]Në vitin 1894, nën presionin e Wilhelm Trompeter, botuesit të revistës *La Esperantisto*, dhe disa përdoruesve të tjerë kryesorë, Zamenhof me ngurrim propozoi një reformë radikale që do të votohej nga lexuesit. Ai propozoi reduktimin e alfabetit në 22 shkronja (duke eliminuar shkronjat e theksuara dhe shumicën e tingujve të tyre), ndryshimin e shumësit në *-i*, përdorimin e një kallëzore pozicionale në vend të mbaresës *-n*, heqjen e dallimit midis mbiemrave dhe ndajfoljeve, reduktimin e numrit të pjesoreve nga gjashtë në dy dhe zëvendësimin e tabelës së korrelativëve me fjalë ose fraza më latine. Këto reforma u refuzuan me shumicë dërrmuese, por disa u përcollën në reformat pasuese (siç është gjuha ido ) dhe kritikat ndaj gjuhës. Në dekadën pasuese, esperanto u përhap në Evropën Perëndimore, veçanërisht në Francë. Deri në vitin 1905, tashmë botoheshin 27 revista (Tulli 1988).

Një konferencë e vogël ndërkombëtare u mbajt në vitin 1904, e cila çoi në kongresin e parë botëror në gusht 1905 në Boulogne-sur-Mer, Francë. Ishin të pranishëm 688 folës të esperanto-s nga 20 kombësi. Në këtë kongres, Zamenhof zyrtarisht dha dorëheqjen nga udhëheqja e lëvizjes esperanto, pasi nuk donte që paragjykimet personale ndaj tij (ose antisemitizmi ) të pengonin përparimin e gjuhës. Ai propozoi një deklaratë mbi parimet themelore të lëvizjes së Esperantos, të cilën e mbështetën pjesëmarrësit e kongresit.

## Deklarata e Bolonjës deri më sot (1905–ende) 
Kongresi Botëror i Esperantos është mbajtur çdo vit që nga viti 1905, përveç gjatë dy luftërave botërore dhe pandemisë COVID-19 .parapamje| Një faqe kalendar sovjetik për 22 tetor 1935 duke përfshirë edhe *oktobro'' esperanto ndër përkthime të tjera.Territori autonom i Moresnet Neutral, midis Belgjikës dhe Gjermanisë, kishte një përqindje të konsiderueshme folësish të gjuhës esperanto midis popullsisë së tij të vogël dhe shumë etnike. Pati një propozim që esperanto të bëhej gjuha e saj zyrtare. Në vitin 1908, u pranua përfundimisht së bashku me holandishten, gjermanishten dhe frëngjishten. Në Qytetin e Lirë të Danzigut ekzistonte gjithashtu një grup i madh esperanto folës si ai i udhëhequr nga Anna Tuschinski.

Në fillim të viteve 1920, një mundësi e madhe dukej se po shfaqej për esperanton kur delegacioni iranian në Lidhjen e Kombeve propozoi që ajo të miratohej për përdorim në marrëdhëniet ndërkombëtare, pas një raporti nga Nitobe Inazō, një delegat zyrtar i Lidhjes së Kombeve gjatë Kongresit të 13-të Botëror të Esperantos në Pragë. Dhjetë delegatë e pranuan propozimin me vetëm një zë kundër, delegatin francez, Gabriel Hanotaux, i cili përdori të drejtën e vetos në Këshill të Francës për të shtypur të gjitha përpjekjet e Lidhjes për njohjen e Esperantos, duke filluar me votimin e parë më 18 dhjetor 1920 dhe duke vazhduar gjatë tre viteve të ardhshme. [ citim i nevojshëm ] Hanotaux nuk e pëlqente faktin që gjuha frënge po humbiste pozicionin e saj si gjuhë ndërkombëtare dhe e shihte esperanton si një kërcënim. Megjithatë, dy vjet më vonë 'Lidhja' rekomandoi që shtetet anëtare të saj të përfshijnë esperanton në kurrikulat e tyre arsimore. Francezët u hakmorën duke ndaluar të gjitha mësimet në gjuhën esperanto në shkollat dhe universitetet franceze. Ministria Franceze e Arsimit tha se pranimi i Esperantos do të thoshte se "frëngjishtja dhe anglishtja do të zhdukeshin dhe se standardi letrar i botës do të degradohej". Megjithatë, shumë njerëz i shohin vitet 1920 si kulmin e lëvizjes së esperanto-s.

Në vitin 1941, Bashkimi Sovjetik filloi të kryente arrestime masive, deportime dhe vrasje të shumë esperantistëve dhe të afërmve të tyre nga frika e një lëvizjeje anti-nacionaliste, por kjo u ndërpre nga pushtimi nazist.

Hitleri shkroi në Mein Kampf se esperanto u krijua si një gjuhë universale për të bashkuar diasporën hebraike.

Krijimi i një Lidhjeje Kombëtare Gjermane të Esperantos pa hebrenj nuk mjaftoi për të qetësuar nazistët. Mësimi i gjuhës esperanto nuk lejohej në kampet gjermane të të burgosurve të luftës gjatë Luftës së Dytë Botërore. Esperantistët ndonjëherë arrinin ta anashkalonin ndalimin duke i bindur rojet se po mësonin italisht, gjuhën e aleatit më të ngushtë të Gjermanisë.

Në vitet e para të Bashkimit Sovjetik, esperanto mori një masë mbështetjeje qeveritare dhe u krijua një Shoqatë Sovjetike e Esperantos e njohur zyrtarisht. Megjithatë, në vitin 1937, Stalini e përmbysi këtë politikë dhe përdorimi i esperantos u ndalua në mënyrë efektive deri në vitin 1956. Pas Luftës Civile Spanjolle, Spanja Frankiste mori masa të ashpra ndaj anarkistëve dhe nacionalistëve katalanas, ndër të cilët folja e esperantos kishte qenë mjaft e përhapur; por në vitet 1950, lëvizja esperanto u tolerua përsëri, me Francisco Franco që pranoi patronazhin nderi të Kongresit Botëror të Esperantos në Madrid .

Lufta e Ftohtë, veçanërisht në vitet 1950 dhe 1960, e pengoi edhe lëvizjen esperanto-s, pasi kishte frikë nga të dyja palët se esperanto mund të përdorej për propagandë armike. Megjithatë, gjuha përjetoi një lloj rilindjeje në vitet 1970 dhe u përhap në pjesë të reja të botës, siç ishte shpërthimi i saj i vërtetë në popullaritet në Iran në vitin 1975. Deri në vitin 1991, kishte mjaftueshëm esperantistë afrikanë për të justifikuar një kongres pan-afrikan. Gjuha vazhdon të përhapet, megjithëse nuk njihet zyrtarisht nga asnjë vend dhe është pjesë e kurrikulës arsimore shtetërore vetëm për disa vende.

Në vitin 2022 u themelua një klub esperanto në Stacionin Amundsen-Scott të Polit Jugor, duke e bërë Antarktidën kontinentin e fundit me esperantistë të organizuar.

## Evolucioni i gjuhës 
Deklarata e Bolonjës (1905) i kufizoi ndryshimet në gjuhën esperanto. Në atë deklaratë thuhej, ndër të tjera, se baza e gjuhës duhet të mbetet *Fundamento de Esperanto* ("Themeli i Esperantos", një grup veprash të hershme nga Zamenhof), i cili do të jetë i detyrueshëm përgjithmonë: askush nuk ka të drejtë të bëjë ndryshime në të. Deklarata gjithashtu lejon që konceptet e reja të shprehen sipas gjykimit të folësit, por rekomandon që kjo të bëhet në përputhje me stilin origjinal.

Shumë esperantistë besojnë se kjo deklaratë që stabilizon gjuhën është një arsye kryesore pse komuniteti i folësve të esperantos u rrit përtej niveleve të arritura nga gjuhët e tjera të ndërtuara dhe ka zhvilluar një kulturë të lulëzuar. Gjuhë të tjera të ndërtuara janë penguar në zhvillimin e një komuniteti të qëndrueshëm folës për shkak të ndryshimeve të vazhdueshme. Gjithashtu, shumë zhvillues të gjuhëve të ndërtuara kanë qenë posesiv ndaj krijimit të tyre dhe kanë punuar për të parandaluar të tjerët të kontribuojnë në gjuhë. Një rast i tillë që në fund rezultoi katastrofik ishte Volapuk-u i Schleyer-it . Në të kundërtën, Zamenhof deklaroi se "Esperanto u përket esperantistëve" dhe u la në plan të dytë sapo gjuha u botua, duke u lejuar të tjerëve të merrnin pjesë në zhvillimin e hershëm të gjuhës.

Përshkrimi gramatikor në librat më të hershëm ishte disi i paqartë, kështu që me kalimin e kohës u zhvillua një konsensus mbi përdorimin (i ndikuar nga përgjigjet e Zamenhof-it për disa pyetje) brenda kufijve të përcaktuar nga skica fillestare ( Auld 1988 ). Edhe para Deklaratës së Bolonjës, gjuha ishte jashtëzakonisht e qëndrueshme; vetëm një sërë ndryshimesh leksikore u bënë në vitin e parë pas botimit, përkatësisht duke ndryshuar "kur", "atëherë", "kurrë", "ndonjëherë", "gjithmonë" nga *kian*, *tian*, *nenian*, *ian*, *ĉian* në *kiam*, *tiam*, *neniam* etj., për të shmangur ngatërrimin me format kallëzore të *kia* "çfarë lloj", *tia* "atë lloj", etj. Kështu, esperanto arriti një stabilitet strukturor dhe gramatikor të ngjashëm me atë që gëzojnë gjuhët natyrore në sajë të folësve të tyre amtarë dhe korpusit të vendosur të letërsisë. Dikush mund të mësonte esperanto pa e lëvizur atë nga poshtë këmbëve. Ndryshime mund të ndodhnin dhe ndodhën në gjuhë, por vetëm duke fituar mbështetje të gjerë popullore; nuk kishte asnjë autoritet qendror që të bënte ndryshime arbitrare, siç ndodhi me gjuhën Volapuk dhe disa gjuhë të tjera.

Përdorimi modern i esperantos në fakt mund të ndryshojë nga ai i përshkruar fillimisht në *Fundamento*, megjithëse ndryshimet janë kryesisht semantike (që përfshijnë kuptimin e ndryshuar të fjalëve) sesa gramatikore ose fonologjike. Përkthimi i dhënë për "Më pëlqen kjo", në frazat shembull në artikullin kryesor të Esperantos, ofron një shembull domethënës. Sipas *Fundamento-s*, *Mi ŝatas ĉi tiun* në fakt do të kishte nënkuptuar "Unë e vlerësoj këtë". Përdorimi tradicional është *Tiu ĉi plaĉas al mi* (fjalë për fjalë, "ky është i pëlqyeshëm për mua"), i cili pasqyron frazën e shumicës së gjuhëve evropiane (frëngjisht *celui-ci me plaît*, spanjisht *éste me gusta*, rusisht *это мне нравится* [eto mnye nravitsya *mi*, italisht, *gjermanisht* ]). Megjithatë, origjinali *Ĉi tiu plaĉas al mi* vazhdon të përdoret zakonisht.

Për ndryshimet e mëvonshme në gjuhë, shihni Evolucioni modern i Esperantos .

## Dialektet, projektet e reformës dhe gjuhët e prejardhura 
Esperanto nuk është fragmentuar në dialekte rajonale nëpërmjet përdorimit të gjuhës natyrore. Kjo mund të ndodhë sepse është gjuha e komunikimit të përditshëm vetëm për një pakicë të vogël të folësve të saj. Megjithatë, të paktën tre faktorë të tjerë punojnë kundër dialekteve, përkatësisht forca centripetale e Fundamento-s, ndikimi unifikues i Plena Vortaro-s dhe pasardhësve të saj, të cilët ilustruan përdorimin nga veprat e Zamenhof-it dhe shkrimtarëve kryesorë, si dhe ambiciet transnacionale të vetë komunitetit të të folurit. Fjalori i zakonshëm dhe zhargoni janë zhvilluar deri diku, por tipare të tilla ndërhyjnë në komunikimin universal - thelbin e esperantos - dhe për këtë arsye në përgjithësi janë shmangur.

Megjithatë, në fillim të shekullit të njëzetë u propozuan projekte të shumta reformash. Pothuajse të gjithë këta Esperantidos lindën të vdekur, por i pari, Ido ("pasardhës"), pati sukses të konsiderueshëm për disa vite. Ido u propozua nga Delegacioni për Miratimin e një Gjuhe Ndihmëse Ndërkombëtare në Paris në tetor 1907. Reformat e saj kryesore ishin në sjelljen e alfabetit, semantikës dhe disa tipareve gramatikore në një përputhje më të ngushtë me gjuhët romane, si dhe heqjen e përputhjes së mbiemrave dhe të rasës kallëzore, përveç rasteve kur ishte e nevojshme. Në fillim, një numër esperantistësh kryesorë mbështetën projektin Ido, por lëvizja ngeci dhe ra, fillimisht me vdekjen aksidentale të njërit prej mbështetësve të saj kryesorë dhe më vonë, ndërsa njerëzit propozuan ndryshime të mëtejshme, dhe numri i folësve aktualë vlerësohet të jetë midis 250 dhe 5,000. Megjithatë, ido ka provuar të jetë një burim i pasur i fjalorit të esperanto-s.

Disa projekte reformash më të fokusuara, që prekin vetëm një tipar të veçantë të gjuhës, kanë fituar disa mbështetës. Një nga këto është riizmi, i cili modifikon gjuhën për të përfshirë gjuhë jo-seksiste dhe përemra neutralë ndaj gjinisë . Megjithatë, shumica e këtyre projekteve janë specifike për kombësitë individuale (për shembull, irizmi nga folësit e anglishtes) dhe të vetmet ndryshime që janë pranuar në komunitetin esperanto kanë qenë reformat e vogla dhe graduale nga poshtë-lart të diskutuara në seksionin e fundit.

Esperantos i njihet merita për ndikimin ose frymëzimin e disa projekteve të mëvonshme gjuhësore konkurruese, të tilla si Occidental (1922) dhe Novial (1928). Këto gjithmonë mbetën shumë prapa esperantos në popullaritetin e tyre. Në të kundërtën, interlingua (1951) e ka tejkaluar shumë idon për sa i përket popullaritetit. Megjithatë, tregon pak ose aspak ndikim nga esperanto.

## Kronologjia e Esperantos 
* 1859: L. L. Zamenhof, krijuesi i gjuhës Esperanto, lindi në Białystok, Rusi (Polonia e sotshme).
* 1873: Familja Zamenhof shpërngulet në Varshavë.
* 1878: Zamenhof feston me shokët e shkollës së mesme përfundimin e projektit të tij të krijimit të një gjuhe universale, *Lingwe Uniwersala*.
* 1879:  Zamenhof ndjek shkollën e mjekësisë në Moske. I ati i tij i djeg të gjithë projektin e tij mbi gjuhën, derisa ai ishte jashtë vendit. Në ndërkohë, Schleyer publikon një skicë të Volapük, gjuha e parë ndihmëse e krijuar që do të mblidhte një numër të madh të folësve. Shumë klube Volapuk, më vonë do të ndryshohen në Esperanto.
* 1881:  Zamenhof rikthehet në Varshavë për të vazhduar shkollën e mjekësisë, dhe fillon me rikrijimin e projektit të tij.
* 1887:  Zamenhof martohet. Në korrik, së bashku me ndihmën financiare të gruas së tij, ai publikon Unua Libro, i pari publikim që prezanton gjuhën Esperanto, në rusisht. Përkthimet në gjuhën polake, gjermane, dhe franceze publikohen më vonë në të njëjtin vit.
* 1888:  Leo Tolstoy bëhet një mbështetës i hershëm. Zamenhof publikon *Dua Libro*, si dhe edicionin e parë në gjuhën angleze të *Unua Libro*, i cili rezulton të jetë i mbushur me gabime.
* 1889: Edicioni i dytë në gjuhën angleze i *Unua Libro* publikohet në Janar, i përkthyer nga Richard H. Geoghegan, dhe mbetet përkthimi standard i tij në gjuhën angleze. Henry Phillips Jr., i Shoqërisë Amerikane të Filozofisë, e përkthen poashtu *Unua Libro* në gjuhën angleze. Volumi i parë i *La Esperantisto* publikohet në Shtator. Gjuha fillon të njihet si gjuha *Esperanto*.
* 1894:  Zamenhof, si kundërpërgjigje ndaj presionit, e fut një reformë radikale në votim, mirëpo refuzohet në masë dërrmuese. Ky verzion i gjuhës Esperanto zakonisht referohet si Esperanto 1894.
* 1895:  *La Esperantisto* ndërpren publikimet.  *Lingvo Internacia* fillon publikimet në Dhjetor.
* 1901:  Zamenhof publikon idetë e tij të një feje universale, të bazuar në filozofinë e Hillel the Elder.
* 1905:  *Fundamento de Esperanto* publikohet në pranverë. Kongresi i parë botëror i Esperanto u mbajt në Boulogne-sur-Mer, me 688 pjesëmarrës dhe u zhvillua plotësisht në gjuhën esperanto. Deklarata e Boulogne hartohet dhe ratifikohet në kongres.
* 1906: Kongresi i dytë botëror i esperanto u mbajt në Gjeneve, Zvicer, duke tërhequr 1200 pjesëmarrës. *La Revuo fillon publikimet.*
* 1907: Zamenhof nominohet për çmimin Nobel për Paqe nga 12 anëtarë të parlamentit anglez. *Ĉekbanko Esperantista (Banka Esperantiste e Kontrollit) u themelua në Londër, duke përdorur spesmilo, një valutë ndihmëse Esperantiste e bazuar në standardin e arit. Një komitet i organizuar nga Louis Couturat në Paris propozon projektin mbi reformën e Ido-së, e cila bëhet konkurruese e shprehur deri në Luften e parë botërore.*
* 1908: Shoqata Universale Esperanto u themelua nga Hector Hodler, një esperantist zviceran 19 vjeçar.
* 1909:  Shoqata ndërkombëtare e punonjësve të hekurudhës esperantiste u themelua në Barcelonë.
* 1910s: Gjuha esperanto mësohet në shkollat publike në Republiken e Kinës, Samos, dhe Maqedoni.
* 1910:  Zamenhof nominohet për cmimin Nobel per Paqe nga 42 anëtarë të parlamentit francez.
* 1914:  L*ingvo Internacia* dhe *La Revuo* ndërprejnë publikimet.
* 1917:  Zamenhof vdiq gjatë luftës së parë botërore.
* 1920: Revista e parë esperantiste për të verbërit, *Aŭroro, fillon të publikohet në ish-* Çekosllovaki*.* *Vazhdon publikimet edhe sot.*
* 1921:  Akademia Franceze e Shkencave rekomandon gjuhën esperanto për komunikim ndërkombëtar shkencor.
* 1922: Gjuha esperanto nuk lejohet në shkollat franceze.
* 1924: Lidhja e Kombeve jep rekomandimin që shtetet anëtare të implementojnë gjuhën esperanto si gjuhë ndihmëse.
* 1920s:  Zyret e ministrisë braziliane të edukimit fillojnë të përdorin gjuhën esperanto për korrespondencë ndërkombëtare. Lu Xun, themeluesi i literaturës moderne kineze, bëhet një mbështetës i gjuhës Esperanto. Montagu C. Butler, u mëson i pari gjuhën esperanto fëmijëve të tij.
* 1933/34: Riorganizimi i lëvizjes neutrale ndërkombëtare Esperanto, nën emrin UEA.
* 1934: Enciklopedia e Esperantos publikohet për herë të parë në Budapest.
* 1935: Kalocsay dhe Waringhien publikojnë *Plena Gramatiko de Esperanto* (Gramatika e plotë e gjuhës esperanto) e cila ka ndikim të madh. Gjuha esperanto dhe gjuhët tjera planifikuese ndalohen *de facto* në Gjermaninë Naziste në Maj*.*
* 1936: Të gjitha organizimet esperantiste në Gjermanine Naziste ndalohen në Qershor me ndalimin e UEA dhe SAT në Qershor nga Heinrich Himmler.
* 1937: Liderët e organizatës Esperanto arrestohen në Bashkimin Sovjetik; Pamundësohen aktivitetet Esperanto.
* 1938: Themelohet organizata Rinia Botërore Esperanto, TEJO.
* 1939–1945: Në luftën e II-te botërore, shumë vende janë të okupuara nga Gjermania dhe Bashkimi Sovjetik, ku organizatat Esperanto shpesh ndaloheshin dhe pamundësohej zhvillimi i aktiviteteve të tyre apo gjenin kufizime në mënyra tjera.
* 1948: Shoqata e punonjësve të hekurudhës ri-themelohet nën titullin IFEF, *Internacia Fervojista Esperanto-Federacio* (Federata ndërkombëtare Esperanto e punonjësve të hekurudhës) me qëllim të zbatimit të gjuhës esperanto në administrimin e hekurudhave të botës (tashmë, të Euro-Azisë).
* 1954: UNESCO vendos marrëdhënie konsultative me Shoqatën Universale Esperanto.
* 1966: Pararendësi i *Pasporta Servo* u lansua në Argjentinë. Pasporta Servo është një rrjet global i folësve të gjuhës Esperanto të cilët mirëpresin Esperantistë që udhëtojne nëpër vendet e tyre.
* 1967: István Nemere themelon *Renkontiĝo de Esperanto-Familioj, organizatën e parë për familjet Esperanto folëse.*
* 1975: Lëvizja Esperanto shpërndahet në Iran, me 3000 individë që mësojnë gjuhën në Tehran.
* 1980: *Internacia Junulara Kongreso (Kongresi ndërkombëtar i Rinisë) në Rauma, Finland ratifikon Manifesto of Rauma, duke artikuluar kështu pikëpamjen e shumicës në lëvizjen Esperanto se gjuha esperanto është qëllim në vete.*
* 1985: UNESCO inkurajon shtimin e gjuhës Esperanto në kurrikulën shkollore te anëtarët e Kombeve të Bashkuara.
* 1987: 6000 Esperantiste marrin pjesë në Kongresin e 72-të botëror Esperanto në Varshavë, duke shënuar 100 vjetorin e themelimit të tij.
* 1991: Konferenca e parë Esperanto pan-Afrikane mbahet në Lomé, Togo.
* 1992: PEN ndërkombëtare pranon një seksion të Esperanto.
* 1999: Poeti esperantist William Auld nominohet për çmimin Nobel në Literature.
* 2001: Lansohet projekti Vikipedio (Wikipedia Esperanto), që rezulton të jetë enciklopedia e parë gjithëpërfshirëse e shkruar në një gjuhë të konstruktuar. Sot është një nga web faqet më të popullarizuara në Esperanto.
* 2004: Zgjedhjet e Parlamentit Europian në Francë, në një platformë që ka synim bërjen e gjuhës Esperanto gjuhë dytësore për të gjitha shtetet e Bashkimit Europian, duke marrë kështu 0.15% të votave.
* 2007: Izraeli nxjerr një vulë për të përkujtuar 120 vjetorin e themelimit të Esperanto (1887-2007). Një imazh i Zamenhof i dizajnuar në tekst që përshkruan jetën e tij, i riprodhuar nga një artikull i Wikipedia në Esperanto. Flamuri i lëvizjes Esperanto shfaqet në skajin e skedës.
* 2009: Senati Brazilian kaloi një projektligj me anë të të cilit gjuha esperanto bëhet një alternativë në kurrikulën e shkollave publike. Deri në vitin 2010, ky projektligj akoma nuk u miratua nga Dhoma e Deputeteve.
* 2015: Kongresi Botëror Esperanto i 100-të u mbajtë në Lille, Francë. Duolingo lanson programin e tij në gjuhën Esperanto.
* 2017: Lansohet Amikumu, një aplikacion që mundeson lidhjen e Esperantistëve në gjithë botën.

## Bibliografia 
* Auld, William. *La Fenomeno Esperanto*. Rotterdam: UEA, 1988.
* Dijk, Ziko van. *Historio de UEA.* Partizánske: Espero, 2012.
* Forster, Peter Glover. *The Esperanto Movement.* Den Haag et al. 1982 (Hull 1977).
* Gobbo, Federico. *Is It Possible for All People to Speak the Same Language? The Story of Ludwik Zamenhof and Esperanto* (PDF).
* König, Malte. *Esperanto*. In: *1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War*, ed. by Ute Daniel, Peter Gatrell, Oliver Janz, Heather Jones, Jennifer Keene, Alan Kramer, and Bill Nasson, issued by Freie Universität Berlin, Berlin 2024-02-05.
* Korĵenkov, Aleksander. *Historio de Esperanto*. Kaliningrad 2005.
* Lins, Ulrich. *La Danĝera Lingvo*. Gerlingen, Germany: Bleicher Eldonejo, 1988. (Also available in Polish http://esperanto.pl/pagephp?tid=311075 )

## Referime