Industria në Kosovë

**Industria në Kosovë** karakterizohet me trende të ngadalshme të zhvillimit. Në vitin 2009, Industria përbënte 22.60 të PBB-së dhe një fuqi punëtore të përgjithshme prej 800,000 punonjësish. Është në vendin e 150 -të, krahasuar me pjesën tjetër të botës.  Ka shumë arsye për këtë lloj stagnimi, duke filluar nga pushtimet e njëpasnjëshme, trazirat politike dhe Lufta e fundit e Kosovës (1999). 

## Vështrim i përgjithshëm 
Kosova ka disa sektorë të industrisë, ku më të zhvilluarit janë: Hekuri dhe me ngjyra, Metalurgjia dhe Minierat . Në veri të Kosovës, afër qytetit të Mitrovicës, gjendet një zonë e madhe industriale e rrënuar e njohur si kompleksi minerar i Trepçës . Gjatë viteve 1980, ajo punësoi 20,000 punëtorë dhe përbënte 70 për qind të të gjithë pasurisë minerale të Jugosllavisë. Një ekonomist e përshkroi Trepçën si një "konglomerat kolosal i përbërë nga më shumë se dyzet miniera, shkritore dhe fabrika ndihmëse - e cila në kulmin e saj gjeneronte 25% të të gjithë prodhimit industrial rajonal dhe figuronte ndër eksportuesit kryesorë të ish-Jugosllavisë". Sipas të njëjtit studim, "Në nëntokën e Kosovës, një nga më të pasurat e Evropës, fshihen depozita të mëdha të linjitit, plumbit, zinkut, metaleve joferrike, ari, argjendi dhe nafta", në krye të 17 miliardë tonëve. qymyr 

Që nga viti 2019, operimi i minierës dhe shkritores së Ferronikelit në Drenas ishte "eksportuesi më i madh në Kosovë, duke përbërë rreth 40% të eksporteve të vendit". 

Sektorë të tjerë të zhvilluar të industrisë në Kosovë janë Energjia, Industria e Tekstilit dhe Ushqimit, Turizmi, etj.

Korporata Energjetike e Kosovës Sh.A (KEK) është korporata e vetme energjetike në Republikën e Kosovës. KEK-u është i integruar vertikalisht dhe është inkorporuar ligjërisht në vitin 2005. KEK-u ishte pjesë e sistemit energjetik të Jugosllavisë dhe ishte i fokusuar në prodhimin e energjisë nga thëngjilli, me energji të furnizuar nga termocentralet jashtë Kosovës. Nga fundi i viteve 1990, biznesi kryesor i Korporatës u bë prodhimi i thëngjillit dhe energjisë në Kosovë, përmes dy minierave të qymyrit të hapura - minierës së Mirashit dhe minierës së Bardhit  - dhe dy termocentraleve, termocentralit PP Kosova A dhe Termocentrali Kosova B, i cili mbulon territorin e Kosovës. Ka rreth 400,000 klientë dhe 8,000 punonjës në sektorë të ndryshëm. 

Nuk ka pasur privatizim të sektorëve të tjerë; prandaj shumica e tyre janë jofunksionale. 

## Historia e Industrisë 
### Para Luftës së Kosovës (1999) 
Në vitin 1455 minierat e Artanës (Novobërdës) u shkatërruan plotësisht nga turqit që e pushtuan, kur rreth 40.000 banorë u dërguan në Azi, si skllevër. 

Anglezët e blenë koncesionin në vitin 1926 dhe ndërmarrja “Trepca Mines Limited” ekzistonte me këtë emër nga viti 1927 deri në fund të Luftës së Dytë Botërore. 

Në vitet 1950, struktura e industrisë së Kosovës ishte e varfër. Metalurgjia me ngjyra bëri përpjekjet më të mëdha dhe i dha më shumë vlerë prodhimit dhe punësoi pothuajse gjysmën e punonjësve në industrinë minerare. Materialet e ndërtimit përbënin një të tetën e saj, sa qymyri, dhe gjysmën e saj, industria e duhanit, e drurit dhe e tekstilit. 

Industritë që gjeneruan më së shumti të ardhura në vitin 1987 ishin: energjia elektrike, prodhimi i makinerive, metalurgjia e zezë, tekstili, pajisjet elektrike, punimet e metaleve, industria e përpunimit ushqimor, këpucët dhe industria e drurit deri në vitin 1980 arriti një nivel të konsiderueshëm zhvillimi, por në vitet 1990 kishte stagnim në zhvillim, prodhim, punësim dhe eksport. Kjo fazë dhe lufta kontribuan në kolapsin pothuajse të plotë të industrisë së Kosovës. 

***Prodhime të tjera: Në periudhën 1965-1985 janë ndërtuar disa fabrika për përpunimin e metaleve si:***

* Prodhimi i akumulatorëve të plumbit në Mitrovicë dhe Pejë,
* Përpunimi i arit dhe argjendit në Prizren,
* Fabrika e llamarinës së veshur me zink në Vushtrri,
* Fabrika për prodhimin e baterive nikel-kadmium në Gjilan. 

### Pas luftës së Kosovës (1999) 
Kosova ishte në gjendje shumë të rëndë ekonomike dhe sociale, gjegjësisht ishte në gjendje të jashtëzakonshme. Kishte nevojë të menjëhershme për strehimore, ushqim, strehim dhe rinovim shtëpish dhe apartamentesh. Pas fazës së emergjencës, procesi i komercializimit filloi në fabrika të cilat nuk arritën të rifillonin prodhimin në shumë fabrika (përveç disa). 

Procesi i privatizimit filloi në vitin 2003, por pati vonesa dhe nuk funksionoi siç duhet për shumë arsye. 

## Burimet minerale 
[parapamje|155x155px| [Qymyri]]

Territori i Kosovës posedon rezerva të konsiderueshme të thëngjillit prej rreth 14 miliardë tonësh, sasi të vogla të lëndës bërthamore, burime të nivelit të ulët të energjisë gjeotermale dhe zonë potenciale të gazit natyror . Kosova ka depozita minerale me nivelin evropian, kryesisht ka rezerva të mëdha të argjendit, zinkut, qymyrit, plumbit, zinkut, bakrit, hekurit, nikelit dhe boksitit . Që plotëson standardet e klasifikimit të tregtisë ndërkombëtare (UNFC, JORC ).  Në vitin 2005, Drejtoria për Miniera dhe Minerale dhe Banka Botërore vlerësuan se Kosova kishte 13.5 miliardë euro minerale.  Megjithatë, Kosova ka një densitet të lartë të popullsisë dhe ndërtesave sipas standardeve të Evropës Juglindore, dhe shfrytëzimi i plotë i këtyre burimeve me një kosto të pranueshme mjedisore mund të mos jetë i lehtë. 

**Boksiti**

Rajoni bartës i boksitit në Kosovë është pjesa e masivit të shkëmbinjve ultramafikë të Rahovecit . Origjina dhe paraqitjet që shtrijnë malin e boksitit Gremnikut, 5 deri në  në juglindje të Klinës. Boksiti i Kosovës bën pjesë në grupin e ferro-boksitit për shkak të përmbajtjes së lartë të hekurit. Dinamika e rezervave të boksitit është rreth 2.7 Mt dhe rezervat e gurit gëlqeror arrijnë shifrën shoqëruese prej rreth 40 Mt17. Miniera filloi punën në vitin 1966. Në 1990, që nga viti 1966, janë përdorur 3255615 t boksit. Prodhimi më i madh vjetor kaloi 200,000 ton/vit. 

**Kuarci**

Kuarci mineral industrial me cilësi të lartë gjendet në Kosovën lindore, qendrore dhe jugore. Shfaqjet dhe fushat më të njohura gjenden në: Strezoc, në jug të Binçës Bukovikut në perëndim dhe Debeldë. Rezervat e kuarcit në Strezoc vlerësohen të jenë në zonë dhe mali 2.53. Binça, 3.1 Mt dhe Bukovikut (juglindje të Kosovës) përmban rreth 19 Mm³. 

**Ari**

Në Republikën e Kosovës paraqitet në paragjenezë ari me mineral bakri, plumb dhe zink të pastër (lindur) në vendburimet aluviale të lumit. Tani ari dhe argjendi i gjerë nxirren vetëm nga xehet e plumbit-zinkut. Mineralizimi i arit shoqërohet me depozitime të plumbit dhe zinkut. Në minierën e Novobërdës përmbajtja e arit është më e lartë dhe kjo minierë njihet si vendburimi i gazit me përbërje më të lartë të arit në Kosovë. Burimet e minierës së arit në Artana vlerësohen të jenë 2700&nbsp;kg. Sipas fushave, vlerësohet përmbajtja e arit: Stanterg: 0,6 g/t, Bellobërdë: 0,7 g/t, Cernac: 1,0 g/t, Hajvali: 0,5 g/t, Kizhnica: 1,1 g/t, Badoc: 12:25 g. /t, Artanë: 1.6 g/t, Crepulë: 12:13 g/t18.  Miniera më e njohur e arit në Kosovë është Miniera e Tërpezës. 

**Magneziti**

Kosova posedon dy miniera të magnezitit (MgCO 3 ) në Golesh dhe Strezovc. Të dy fillimisht u punuan si gurore dhe të dy u zhvendosën në operacione nëntokësore përpara mbylljes së tyre në 1999. Para vitit 1990, operacioni Golesh prodhonte 110,000 t magnezit, 22,000 t magnezi të sinterizuar dhe 10,000 t magnezi kalciti kaustik në vit. Miniera e Goleshit arrihet përmes një boshti, ku si Strezovc arrihet përmes një adit horizontal në shpatin e kodrës. 

**Nikeli**
[djathtas|parapamje| [Nikeli|Copë e nikelit]]
Ish-operacionet e minierave të hapura të bazuara në ritin e vonë u ndërmorën në Çikatovë (Dushkajë dhe Sukë) dhe Gllavicë. Rezervat e mbetura të minueshme janë llogaritur si 13.2 Mt me mesatare 1.42% nikel dhe 0.05% kobalt . Prodhimi u ndal në 1999 dhe ende nuk ka rifilluar. Ndërmarrja shoqërore (NSH) Kompleksi minerar 'Ferronikeli' është shpallur në tender ndërkombëtar konkurrues për privatizim.  Në vitin 1930, fillon prodhimi provë i mineralizimit të sulfurit të plumb-zinkut në këtë vendburim. Gjatë Luftës së Dytë Botërore gjermanët e mbajnë minierën e Trepçës në gjendje pune, por me një nivel të reduktuar të prodhimit. Nga viti 1945 deri në vitin 1990, miniera ka punuar pa ndërprerje, me një kapacitet mesatar prodhimi prej rreth 600.000 tonë në vit. 
Mirëpo, pas luftës, gjatë periudhës 2000 - 2004, miniera nuk ka prodhuar, por ka qenë duke hulumtuar dhe përgatitur për punëtori prodhuese. Kështu në vitin 2005 miniera filloi të prodhojë Pb dhe Zn me kapacitet minimal.

Suksesi më i madh i arritur nga Kombinati Trepça në vitin 1983 ishte kur Trepça eksportoi mallra në vlerë prej 103 milionë dollarësh, duke u renditur e pesta në eksportuesit e saj në ish- Jugosllavi . Për 58 vjet punë prodhuese, Kombinati Trepça ka prodhuar 33 milionë tonë xehe që përmban mesatarisht 9% (Pb dhe Zn), ose rreth 3 milionë tonë metal (Pb dhe Zn). 

Lista e mineraleve përmban shënime nga rajoni i specifikuar duke përfshirë:

* Anglesite
* Ankerite
* Aragonite
* Arsenopyrite
* Baryte
* Bismuth
* Bismuthinite
* Bornite
* Boulangerite
* Bournonite
* Calcite
* Manganoan Calcite
* Cerussite
* Chalcanthite
* Chalcophanite
* Chalcopyrite
* Childrenite
* 'Chlorite Group'
* Coronadite
* Cosalite
* Covellite
* Crandallite
* Cubanite
* Dickite
* Diopside
* Dolomite
* Enargite
* Epidote
* Falkmanite
* Freibergite
* Galena
* 'Garnet'
* Gold
* Gypsum
* Hedenbergite
* Hematite
* Heteromorphite
* Ilvaite
* Indium 
* Jamesonite
* 'Limonite'
* Löllingite
* Ludlamite
* Mackinawite
* Magnetite
* Marcasite
* Melanterite
* 'Melnikovite'
* Muscovite
* var: Illite
* 'Plumosite'
* Polybasite
* 'Psilomelane'
* Pyrargyrite
* Pyrite
* Pyrostilpnite
* Pyrrhotite
* Quartz
* var: Chalcedony
* Rhodochrosite
* Scheelite
* Siderite
* var: Oligonite
* Smithsonite
* Sphalerite
* Marmatite
* Stannite
* Stephanite
* Stibnite
* Struvite
* Tennantite
* Tetrahedrite
* Valleriite
* Vivianite
* Wollastonite

### Industria e Energjisë 
djathtas|parapamje|400x400px| Njëri nga dy termocentralet e Kosovës
Korporata Energjetike e Kosovës Sh.A (KEK) është korporata e vetme energjetike në Republikën e Kosovës. KEK-u është i integruar vertikalisht dhe është inkorporuar ligjërisht në vitin 2005. KEK-u ishte pjesë e sistemit energjetik të Jugosllavisë dhe ishte i fokusuar në prodhimin e energjisë nga qymyri, me energji të furnizuar nga termocentralet jashtë Kosovës. Nga fundi i viteve 1990, biznesi kryesor i Korporatës u bë prodhimi i qymyrit dhe energjisë në Kosovë, përmes dy minierave të hapura të qymyrit - minierës së Mirashit dhe minierës së Bardhit  Ka rreth 1,900,000 klientë dhe 60,000 punonjës në sektorë të ndryshëm. 

### Industria e komponentëve të automobilave 
Fabrika e Amortizatorëve Prishtina dhe Ramiz Sadiku janë dy flamurët më të njohur të industrializimit të komponentëve të automobilave në Kosovë, të cilat prodhonin kryesisht sedilje veturash dhe pjesë të vogla të automjeteve, të cilat prodhonin amortizues për marka të ndryshme të njohura si British Armstrong, Susta gjermane si dhe Peugeot francez ndër të tjera. Ndërmjet viteve 1989 dhe 1990, Fabrika e Amortizatorëve punësonte mbi 1500 punëtorë dhe prodhonte 3.3 milionë njësi çdo vit. 

### Industria e Hekurit 
djathtas|parapamje|300x300px| Fabrika e çelikut - Podujevë
Objekti i parë industrial është ndërtuar në Pejë (1968), në këtë industri kanë punuar 8400 punëtorë (1987). Në Prizren Fabrika 'Famipa'- aksesorë për kuzhinë dhe pajisje sanitare prej ari dhe argjendi. Në Gjakovë 'Metaliku', 'Metalac' në Janjevë, 'Vinex' në Viti dhe fabrika e çelikut për armaturë në Podujevë. Kjo industri prodhonte ambalazhe metalike, soba dhe konstruksione prej kallaji e çeliku, enë alumini etj. 

### Industria me ngjyra 
Duke qenë se Kosova ishte e pasur me metale me ngjyra (magnez, merle, çimento, kaolinë për tjegulla, argjilë, kuarc, zhavorr, etj. ). Gëlqerja e gjallë dhe gëlqere e shuar prodhoheshin në Kaçanik dhe çimentoja prodhohej në Elez Han (240.000 ton në vit). Tullat dhe tjegullat janë prodhuar në Prishtinë, Podujevë, Skenderaj, Pejë dhe Gjakovë, dhe kjo industri ka punësuar më shumë se 12,000 punëtorë (2014). 

### Industria e letrës 
Industria e drurit dhe e letrës ndodhej në disa qendra, ku prodhoheshin dërrasa, panele dhe kompensatë, parket, dyer, dritare, karrige, tavolina, mobilje të ndryshme, letra, letra ambalazhi. Qyteti i Pejës, si zonë e pasur me pyje ka nxitur zhvillimin e kësaj industrie dhe ka pasur Fabrikën më të famshme 'Fabrika e Kombinatit të Drurit dhe e Mobiljeve'. Në Deçan (fabrika e parketeve); 'Radusha' (fabrika e dyerve dhe dritareve) në Istog; Fabrika e letër- muri dhe mobiljeve në Prishtinë; 'Javor' – fabrika e përpunimit të drurit në Podujevë; fabrika e letrës dhe kartonit në Lipjan. Kjo industri punësonte më shumë se 8000 punëtorë. 

### Tekstili 
Me mbi 200 vjet traditë, tekstili ishte sektori i dytë më i madh industrial në Kosovë, pas minierave. Në të kaluarën, produktet nga prodhuesit kosovarë synonin tregun vendor, si dhe tregjet e tjera në të gjithë ish- Jugosllavinë, Evropën Perëndimore dhe Lindore dhe Shtetet e Bashkuara . Në kulmin e saj rreth vitit 1990, secila nga 15 NSH-të e angazhuara në prodhimin e tekstilit punësonte më shumë se 1,000 njerëz dhe shitjet arritën në rreth 600 milionë Euro . 
majtas|parapamje|350x350px| Tezgjah i vjetër prej druri.
Qendrat më të njohura të kësaj industrie ishin 'Kosova' në Prishtinë; 'Polet' në Vushtrri; 'Printex' dhe 'Sintelon' në Prizren; 'Emin Duraku' dhe 'Konfeksion' në Gjakovë; 'Integji' dhe 'Taftingi' në Gjilan. Linja e prodhimit përbëhej, por pa u kufizuar në: pambuku, leshi, pëlhura sintetike, trikotazh, veshje veshjesh, perde, qilima, etj. Sektori i tekstilit punësonte më shumë se 14,000 punëtorë dhe shumica e produkteve të tij eksportoheshin jashtë vendit. 

Zhvillimet e fundit në rajon kanë ngrirë lidhjet kryesore tregtare të industrisë së tekstilit, duke shkaktuar norma më të ulëta prodhimi dhe duke rezultuar në mungesë konkurrence me produktet e huaja. Si rezultat, një pjesë e madhe e ish-punëtorëve të NSH-ve janë bërë të tepërta. Megjithatë, një pjesë e vogël ka krijuar kompani private tekstili. Aktualisht janë rreth 451 kompani private të angazhuara në prodhimin e tekstilit, nga të cilat 90 për qind janë prodhues të produkteve finale. Edhe pse industria e tekstilit ka përjetuar një rimëkëmbje të ndjeshme gjatë viteve të fundit, shumica e bizneseve janë ende të vogla dhe marrin formën e mikrondërmarrjeve. Rrjedhimisht, ato kujdesen vetëm për tregun e Kosovës dhe kryesisht janë të orientuara drejt një tregu të veçantë. 

**Vreshtat dhe Vera**

Arti i kultivimit dhe përpunimit të rrushit në Kosovë është i ngjashëm me atë të trojeve të tjera shqiptare dhe ballkanike. Kultivimi i rrushit ka një histori të lashtë prej më shumë se 2000 vjeçare. Dëshminë për këtë e japin të dhënat historike, toponimet e ndryshme, fjalët e urta dhe shumë objekte arkeologjike. Disa nga pjesët më të rëndësishme arkeologjike të gjetura përfshijnë dy pllaka në fshatin Reti, Komuna e Rahovecit, me mbishkrime teksti në hardhi, gjethe dhe tufë. Për më tepër, një gur varri që daton në shekullin II pas Krishtit, i gjetur në Teqenë e Madhe Helvetia në Rahovec, përmban tekst në latinisht dhe një hardhi rrushi të gdhendur - dëshmi e lashtë një mijë vjetësh e rritjes së rrushit. Republika e Kosovës, me një sipërfaqe prej 3.200 hektarësh me vreshta, është ndër vendet e vogla të verës në Evropë. Vreshtat kultivohen vetëm në një numër të kufizuar komunash. Sektori i rrushit dhe verës është i një rëndësie të veçantë ekonomike për komunat ku kultivohen vreshtat. Regjionet më të mëdha të vreshtave përfshijnë Rahovecin, Suharekën, Prizrenin, Gjakovën, Malishevën dhe komunat tjera me potencial të rritjes së rrushit dhe verës.

**Statusi aktual i Vreshtarisë**
Bazuar në regjistrin e vreshtave, Republika e Kosovës ka 3200 hektarë vreshta. I gjithë sektori i vreshtarisë është në pronësi private. Dy ndërmarrje të mëdha që funksionojnë në Rahovec (Stone Castle) dhe Suharekë (Agrokosova Holding) janë privatizuar me procedurë speciale spin-off dhe aktualisht kanë një sipërfaqe aktive prej 850 hektarësh me vreshta, që përbëjnë 27% të sipërfaqes së përgjithshme të vreshtave aktive në Kosovë. .

**Kultivarët e Rrushit**

Kultivaret/varietetet e rrushit në Kosovë kryesisht (rreth 65%) i përkasin rrushit të kuq. Kultivarët më të përfaqësuar janë: Vranac, Smederevkë, Prokupë me origjinë autoktone (Ballkani), dhe pjesë të kultivarëve kryesisht me origjinë franceze: Gamay, Pinot Noir, Merlot dhe Cabernet Sauvignon.

**Kushtet Klimatike**
Kosova ka një klimë të butë kontinentale, me ndikim mesdhetar që prek Rrafshin e Dukagjinit përmes Luginës së Drinit të Bardhë. Kosova ka dimër të ftohtë dhe verë të nxehtë. Kushtet agro-klimatike janë të përshtatshme për kultivimin e rrushit, veçanërisht për kultivarët e hershëm, ndërsa ato të vonshme mund të jenë problematike në kohën e vjeljes. Kosova ka 276 ditë me diell në vit, duke ndihmuar kështu të piqet rrushi dhe duke e sjellë Kosovën të barabartë me disa rajone të njohura të verërave nga ky këndvështrim. Rrushi zakonisht rritet në zona të pjerrëta kodrinore me ekspozim të mirë ndaj diellit. Lartësia mbidetare në zonat ku rritet rrushi në Kosovë sillet nga 350 deri në 600 metra. Kushtet e tokës janë të përshtatshme për zhvillimin e vreshtave, që do të thotë se në shumë raste toka pothuajse nuk përdoret për qëllime të tjera. Pozicioni gjeografik i vendit tonë ofron kushte optimale klimatike mesdhetare për rritjen e rrushit me sasi dhe cilësi të lartë prodhimi. Ndikimi i Luginës së Drinit të Bardhë dhe lumenjve të shumtë që rrjedhin nga Lindja në Perëndim krijojnë një shumëllojshmëri klimash dhe mikroklimash, duke krijuar një interes të gjerë ekonomik për rritjen e vreshtave. Drita e bollshme, temperaturat e mjaftueshme aktive, reshjet e shumta në vjeshtë, dimër dhe pranverë që krijojnë rezerva të mjaftueshme uji nën tokë, të gjitha kontribuojnë në prodhimin e rrushit duke filluar nga mesi i korrikut deri në mes të tetorit, me vlera të larta konsumi.

#### Prodhimi i Rakisë 
Kultivuesit e shpërndarë të rrushit të vendit dhe prodhuesit e orientuar në masë janë të përshtatshëm për prodhimin e Rakisë (rakia e distiluar e rrushit) Ndërsa teknikat e pabarabarta të vreshtarisë midis kultivuesve të vegjël të rrushit mund të ndikojnë në cilësinë e verërave, procesi i distilimit që krijon raki mund të maskojë ndryshimet në cilësi. të rrushit dhe ende krijojnë një produkt që është i fuqishëm dhe i pijshëm. 

### Turizmi 
[djathtas|parapamje| Ujëvara e [Ujëvarat e Mirushës|Mirushës]]
Vlerat natyrore të Kosovës paraqesin resurse cilësore turistike. Përshkrimi i potencialit të vendit në turizëm është i lidhur ngushtë me pozitën gjeografike të Kosovës. Pozicioni i saj në Evropën Juglindore, me një pozicion qendror në Gadishullin Ballkanik, përfaqëson një udhëkryq i cili historikisht daton që nga koha ilire dhe romake . Jugu malor i Kosovës ka potencial të madh për turizëm dimëror. Skijimi, një nga mundësitë më interesante për investitorët e huaj në këtë rajon është vendpushimi i skijimit Brezovica në malet e Sharrit. Ajo ofron kushte perfekte të motit dhe borës për sezonet e skive nga nëntori deri në maj. 
[majtas|parapamje| Qendra e skijimit në [Brezovica|Brezovicë]]
Brezovica gjithashtu përfshin tre hotele me 680 dhoma, dy restorante dhe nëntë skilift me kapacitet transporti prej 10.000 skiatorë në orë. Në afërsi të Aeroportit të Prishtinës (60&nbsp;km) dhe Aeroporti i Shkupit (70&nbsp;km), resorti është një destinacion i mundshëm për turistët ndërkombëtarë dhe ka potencialin të bëhet destinacioni më i dëshiruar i turizmit dimëror në Ballkan .

Gjithashtu në malet e Sharrit në jug të vendit, në kufi me Maqedoninë e Veriut dhe Shqipërinë, Kosova ofron për privatizim rreth 22,000 hektarë tokë kryesisht të paprekur në zonën malore, që i përkasin ndërmarrjes shoqërore "Sharrprodhimi". Rajoni ofron mundësi të shkëlqyera turistike, si ski, eko-turizëm, paragliding, biçikletë malore, ngjitje shkëmbinjsh, trekking, kajak, kalërim, etj. Toka e Sharrprodhimit në komunën e Dragashit është jashtëzakonisht e bukur. Është padyshim një pronë e jashtëzakonshme për eko-turizmin dhe do t'i shitet vetëm një investitori të dëshmuar i cili është i përkushtuar ndaj një programi zhvillimi të qëndrueshëm dhe racional i cili do të ketë mbështetje të fortë vendore. Përveç vendpushimeve turistike të lartpërmendura, Kosova në përgjithësi është e pasur me male, liqene artificiale dhe lumenj dhe për këtë arsye ofron edhe mundësi kryesore për gjueti dhe peshkim . 

## Shih edhe 
* Linjiti në Kosovë
* Miniera e Trepçës
* Turizmi në Kosovë
* Bujqësia në Kosovë
* Historia e Dardanisë
* Ekonomia e Kosovës
* Burimet natyrore të Kosovës

## Lidhje të jashtme 
* http://www.theodora.com/wfbcurrent/kosovo/kosovo_international_rankings_2013.html
* https://web.archive.org/web/20140302174701/https://ritdml.rit.edu/bitstream/handle/1850/14112/Sytrime_Dervisholli_CapstoneProject_Report_8-31-2011.pdf
* http://www.invest-ks.org/repository/docs/Top10IPAK2012_758339.pdf 
* https://web.archive.org/web/20131104072918/http://www.eciks.org/english/publications/InvestinginKosovo_2011_Web.pdf
* http://www.invest-ks.org/repository/docs/factsheet-press_585369.pdf 
* http://www.invest-ks.org/repository/docs/Kosovo_Presentation_on_Energy_Potentials_-_World_Bank_708477.pdf 
* https://web.archive.org/web/20130404212338/http://www.eciks.org/english/publications/investing_in_kosovo/content/iguide_3.html

## Referime