Erich Fromm

**Erich Seligmann Fromm** (23 mars 1900 – 18 mars 1980) ishte një psikolog social gjermano-amerikan, psikoanalist, sociolog, filozof humanist dhe socialist demokrat . Ai ishte një hebre gjerman që iku nga regjimi nazist dhe u vendos në Shtetet e Bashkuara. Ai ishte një nga themeluesit e Institutit William Alanson White të Psikiatrisë, Psikoanalizës dhe Psikologjisë në New York City dhe ishte i lidhur me Shkollën e Frankfurtit të teorisë kritike.

## Biografia 
Erich Fromm lindi më 23 mars 1900, në Frankfurt am Main, fëmija i vetëm i Rosa (Krause) dhe Naftali Fromm.  Studimet akademike i filloi në vitin 1918 në Universitetin e Frankfurtit të Mainit me dy semestra të jurisprudencës . Gjatë semestrit të verës të vitit 1919, Fromm studioi në Universitetin e Heidelberg, ku filloi të studionte sociologji nën Alfred Weber (vëllai i sociologut Max Weber ), psikiatër-filozof Karl Jaspers dhe Heinrich Rickert . Fromm mori doktoraturën. në sociologji nga Heidelberg në vitin 1922 me një disertacion “Për të drejtën hebraike”.

Fromm në atë kohë u përfshi fuqishëm në Sionizëm, nën ndikimin e rabinit fetar sionist Nehemia Anton Nobel.  Ai ishte shumë aktiv në *Studentenverbindungen* hebreje dhe organizata të tjera sioniste. Por ai shpejt u largua nga sionizmi, duke thënë se ai binte ndesh me idealin e tij të një "mesianizmi dhe humanizmi universalist". 

Gjatë mesit të viteve 1920, ai u trajnua për t'u bërë psikanalist përmes sanatoriumit psikoanalitik të Frieda Reichmann në Heidelberg . Ata u martuan në vitin 1926, por u ndanë pak më vonë dhe u divorcuan në 1942. Ai filloi praktikën e tij klinike në 1927. Në vitin 1930 ai iu bashkua Institutit të Frankfurtit për Kërkime Sociale dhe përfundoi trajnimin e tij psikoanalitik.

Pas marrjes së pushtetit nga nazistët në Gjermani, Fromm u zhvendos fillimisht në Gjenevë dhe më pas, në 1934, në Universitetin e Kolumbisë në Nju Jork. Së bashku me Karen Horney dhe Harry Stack Sullivan, Fromm i përket një shkolle neo-Frojdiane të mendimit psikoanalitik. Horney dhe Fromm kishin secili një ndikim të dukshëm në mendimin e tjetrit, me Horney duke ndriçuar disa aspekte të psikanalizës për Fromm dhe ky i fundit duke sqaruar sociologjinë për Horney. Marrëdhënia e tyre përfundoi në fund të viteve 1930.  Pasi u largua nga Kolumbia, Fromm ndihmoi në formimin e degës së Nju Jorkut të Shkollës së Psikiatrisë në Uashington në vitin 1943 dhe në vitin 1946 bashkëthemeloi Institutin William Alanson White të Psikiatrisë, Psikoanalizës dhe Psikologjisë. Ai ishte në fakultetin e Kolegjit Bennington nga viti 1941 deri në vitin 1949 dhe dha mësime në Shkollën e Re për Kërkime Sociale në Nju Jork nga 1941 deri në 1959.

Kur Fromm u transferua në Mexico City në 1949, ai u bë profesor në Universitetin Kombëtar Autonom të Meksikës (UNAM) dhe krijoi një seksion psikoanalitik në shkollën mjekësore atje. Ndërkohë, ai dha mësim si profesor i psikologjisë në Universitetin Shtetëror të Miçiganit nga viti 1957 deri në 1961 dhe si profesor ndihmës i psikologjisë në divizionin e diplomuar të Arteve dhe Shkencave në Universitetin e Nju Jorkut pas vitit 1962. Ai dha mësim në UNAM deri në pensionimin e tij, në 1965, dhe në Shoqërinë Meksikane të Psikoanalizës (SMP) deri në 1974. Në vitin 1974, ai u zhvendos nga Mexico City në Muralto, Zvicër, dhe vdiq në shtëpinë e tij në vitin 1980, pesë ditë para ditëlindjes së tij të tetëdhjetë. Gjatë gjithë kohës, Fromm mbajti praktikën e tij klinike dhe botoi një seri librash.

Thuhet se Fromm ishte një ateist por e përshkroi pozicionin e tij si " misticizëm joteist ".

## Teoria psikologjike 
Duke filluar me veprën e tij të parë  të vitit 1941, *Escape from Freedom* (i njohur në Britani si *Frika e Lirisë* ), shkrimet e Fromm-it u shquan po aq për komentet e tyre shoqërore dhe politike, aq edhe për bazat e tyre filozofike dhe psikologjike. Në të vërtetë, *Arratisja nga Liria* shihet si një nga veprat themeluese të psikologjisë politike . Vepra e tij e dytë e rëndësishme, *Njeriu për veten: Një Hetim në Psikologjinë e Etikës*, botuar për herë të parë në 1947, vazhdoi dhe pasuroi idetë e *Arratisjes nga Liria* . Të marra së bashku, këta libra përvijuan teorinë e Fromm-it për karakterin njerëzor, e cila ishte një rrjedhje e natyrshme e teorisë së Fromm-it për natyrën njerëzore. Libri më i popullarizuar i Fromm ishte *Arti i Dashurisë*, një bestseller ndërkombëtar i botuar për herë të parë në vitin 1956, i cili përmbledhte dhe plotësonte parimet teorike të natyrës njerëzore që gjenden te *Arratisja nga Liria* dhe *Njeriu për Vet* - parime që u rishikuan në shumë nga veprat e tjera kryesore të Fromm.

Në qendër të botëkuptimit të Fromit ishte interpretimi i tij i Talmudit dhe Hasidizmit . Ai filloi të studionte Talmudin si i ri nën rabin J. Horowitz dhe më vonë nën rabin Salman Baruch Rabinkow, një Hasid Chabad . Ndërsa punonte drejt doktoraturës së tij në sociologji në Universitetin e Heidelberg,  Fromm studioi Tanya nga themeluesi i Chabad, rabini Shneur Zalman i Liadi . Fromm gjithashtu studioi nën Nehemia Nobel dhe Ludwig Krause ndërsa studionte në Frankfurt. Gjyshi i Fromit dhe dy stërgjyshërit nga ana e babait të tij ishin rabinë, dhe një xhaxha i madh nga ana e nënës së tij ishte një dijetar i njohur Talmud. Megjithatë, Fromm u largua nga judaizmi ortodoks në vitin 1926, drejt interpretimeve laike të idealeve të shkrimeve të shenjta.

Guri i themelit të filozofisë humaniste të Fromit është interpretimi i tij i historisë biblike të mërgimit të Adamit dhe Evës nga Kopshti i Edenit . Duke u mbështetur në njohuritë e tij për Talmudin, Fromm vuri në dukje se aftësia për të dalluar midis së mirës dhe së keqes përgjithësisht konsiderohet si një virtyt, por studiuesit biblikë përgjithësisht e konsiderojnë Adami dhe Eva të kenë *mëkatuar* duke mos iu bindur Perëndisë dhe duke ngrënë nga Pema e Dijes . Megjithatë, duke u larguar nga ortodoksia tradicionale fetare për këtë, Fromm *lartësoi* virtytet e njerëzve që ndërmarrin veprime të pavarura dhe përdorin arsyen për të vendosur vlera morale në vend që t'u përmbahen vlerave morale autoritare.

Përtej një dënimi të thjeshtë të sistemeve të vlerave autoritare, Fromm përdori historinë e Adamit dhe Evës si një shpjegim alegorik për evolucionin biologjik njerëzor dhe ankthin ekzistencial, duke pohuar se kur Adami dhe Eva hëngrën nga Pema e Dijes, ata u ndërgjegjësuan se ishin të ndarë nga natyra, ndërkohë që ishin ende pjesë e saj. Kjo është arsyeja pse ata ndiheshin "të zhveshur" dhe "të turpëruar": ata kishin evoluar në qenie njerëzore, të vetëdijshëm për veten, për vdekshmërinë e tyre dhe për pafuqinë e tyre përpara forcave të natyrës dhe shoqërisë, dhe nuk ishin më të bashkuar me universin siç ishin në ekzistencën e tyre instiktive, paranjerëzore si kafshë. Sipas Fromm, vetëdija për një ekzistencë njerëzore të përçarë është një burim faji dhe turpi, dhe zgjidhja e kësaj dikotomie ekzistenciale gjendet në zhvillimin e fuqive unike njerëzore të dashurisë dhe arsyes. Megjithatë, Fromm e dalloi konceptin e *tij* të dashurisë nga nocionet *popullore* joreflektuese si dhe dashuria *paradoksale frojdiane* (shih kritikën nga Marcuse më poshtë ).

Fromm e konsideroi dashurinë një aftësi krijuese ndërpersonale dhe jo një emocion, dhe ai e dalloi këtë aftësi krijuese nga ato që ai i konsideronte si forma të ndryshme të neurozave narcisiste dhe tendencave sado-mazokiste që zakonisht mbahen si provë e "dashurisë së vërtetë". Në të vërtetë, Fromm e shihte përvojën e "të dashuruarit" si dëshmi të dështimit të dikujt për të kuptuar natyrën e vërtetë të dashurisë, për të cilën ai besonte se kishte gjithmonë elementet e përbashkëta të *kujdesit*, *përgjegjësisë*, *respektit* dhe *njohjes* . Duke u mbështetur nga njohuritë e tij për Tevratin, Fromm vuri në dukje historinë e Jonait, i cili nuk dëshironte t'i shpëtonte banorët e Ninevisë nga pasojat e mëkatit të tyre, si demonstrim i besimit të tij se cilësitë e *kujdesit* dhe *përgjegjësisë* përgjithësisht mungojnë në shumicën e marrëdhënieve njerëzore. Fromm pohoi gjithashtu se pak njerëz në shoqërinë moderne kishin *respekt* për autonominë e njerëzve të tjerë, aq më pak *njohuri* objektive të asaj që njerëzit e tjerë dëshironin dhe kishin nevojë vërtet.

Fromm besonte se liria ishte një aspekt i natyrës njerëzore që ne ose e përqafojmë ose i arratisemi. Ai vuri re se përqafimi i lirisë sonë të vullnetit ishte i shëndetshëm, ndërsa ikja nga liria përmes përdorimit të mekanizmave të arratisjes ishte rrënja e konflikteve psikologjike. Fromm përshkroi tre nga mekanizmat më të zakonshëm të arratisjes:

* *Konformiteti automatik* : ndryshimi i vetvetes ideale për t'iu përshtatur një perceptimi të tipit të preferuar të personalitetit të shoqërisë, humbja e vetvetes së vërtetë gjatë procesit; *Konformiteti automatik* e zhvendos barrën e zgjedhjes nga vetja në shoqëri;
* *Autoritarizëm* : dhënia e kontrollit të vetes tek një tjetër. Duke ia dorëzuar lirinë dikujt tjetër, ky akt heq lirinë e zgjedhjes pothuajse tërësisht.
* *Destruktiviteti* : çdo proces që tenton të eliminojë të tjerët ose botën në tërësi, të gjitha për t'i shpëtuar lirisë. Fromm tha se "shkatërrimi i botës është përpjekja e fundit, pothuajse e dëshpëruar për të shpëtuar veten nga shtypja prej tij". 

Fjala biofili është përdorur shpesh nga Fromm si një përshkrim i një orientimi psikologjik produktiv dhe " gjendjes së qenies ". Për shembull, në një shtojcë të librit të tij *The Heart of Man: Its Genius For Good and Evil*, Fromm shkroi si pjesë e kredos së tij humaniste :

"Unë besoj se njeriu që zgjedh përparimin mund të gjejë një unitet të ri përmes zhvillimit të të gjitha forcave të tij njerëzore, të cilat prodhohen në tre orientime. Këto mund të paraqiten veçmas ose së bashku: biofilia, dashuria për njerëzimin dhe natyrën, dhe pavarësia dhe liria." 

Erich Fromm postuloi nevojat themelore të mëposhtme:

 

## Kritika 
b Tek *Erosi dhe Qytetërimi*, Herbert Marcuse është kritik ndaj Fromm: Në fillim, ai ishte një teoricien radikal, por më vonë ai u kthye në konformizëm. Marcuse gjithashtu vuri në dukje se Fromm, si dhe kolegët e tij të ngushtë Sullivan dhe Karen Horney, hoqën teorinë e libidos së Frojdit dhe konceptet e tjera radikale, të cilat kështu e reduktuan psikanalizën në një grup etike idealiste, e cila vetëm përqafon status quo-në .  Përgjigja e Fromm, si në *Shoqërinë e shëndoshë*  dhe në *Anatominë e shkatërrimit njerëzor*,  argumenton se Frojdi me të vërtetë meriton një meritë thelbësore për njohjen e rëndësisë qendrore të të pavetëdijshmes, por gjithashtu se ai prirej të riformonte konceptet e tij që përshkruanin veten si ndryshueshmërinë e volumit pasiv ose të kontrollit shoqëror. Fromm argumenton se studiues të mëvonshëm si Marcuse i pranuan këto koncepte si dogmë, ndërsa psikologjia sociale kërkon një qasje më dinamike teorike dhe empirike. Duke iu referuar aktivizmit politik të majtë të Fromm si intelektual publik, Noam Chomsky tha "Më pëlqyen qëndrimet e Fromm, por mendova se puna e tij ishte goxha sipërfaqësore". 

## Publikimet 
* *Escape from Freedom* (US), *The Fear of Freedom* (UK) (1941) 
* *Man for Himself: An Inquiry into the Psychology of Ethics* (1947) 
* *Psychoanalysis and Religion* (1950) 
* *The Forgotten Language: An Introduction to the Understanding of Dreams, Fairy Tales, and Myths* (1951) 
* *The Sane Society* (1955) 
* *The Art of Loving* (1956) 
* ''Sigmund Freud's Mission: An Analysis of his Personality and Influence* (1959)
* *Zen Buddhism and Psychoanalysis* (1960) 
* *May Man Prevail? An Inquiry into the Facts and Fictions of Foreign Policy* (1961) 
* *Marx's Concept of Man* (1961) 
* *Beyond the Chains of Illusion: My Encounter with Marx and Freud* (1962) 
* *The Dogma of Christ and Other Essays on Religion, Psychology and Culture* (1963) 
* *The Heart of Man: Its Genius for Good and Evil* (1964) 
* (editor) *Socialist Humanism: An International Symposium*, (1965)
* *You Shall Be as Gods: A Radical Interpretation of the Old Testament and Its Tradition* (1966) 
* *The Revolution of Hope: Toward a Humanized Technology* (1968) 
* *The Nature of Man* (1968) 
* *The Crisis of Psychoanalysis: Essays on Freud, Marx and Social Psychology* (1970) 
* (with Michael Maccoby). *Social Character in a Mexican Village: A Sociopsychoanalytic Study* (1970) 
* *The Anatomy of Human Destructiveness* (1973) 
* *To Have or To Be?* (1976) 
* *Greatness and Limitation of Freud's Thought* (1979) 
* *On Disobedience and Other Essays* (1981) 
* *The Working Class in Weimar Germany: A Psychological and Sociological Study* (1984) 
* *For the Love of Life* (1986) 
* *The Revision of Psychoanalysis* (1992) 
* *The Art of Being* (1993) 
* *The Art of Listening* (1994) 
* *On Being Human* (1994) 
* *The Essential Erich Fromm: Life Between Being and Having* (1995) 
**Love, Sexuality, and Matriarchy: About Gender* (1997) Edited and with an introduction by Rainer Funk.
* *The Erich Fromm Reader* (1999) 
* *Beyond Freud: From Individual to Social Psychoanalysis* (2010) 
* *The Pathology of Normalcy'' (2010) 
## Shih edhe 
* Psikohistoria
* Filozofia perëndimore

## Referime