Hungaria

**Hungaria** (Hungarisht: *Magyarország*), është një vend pa dalje në det në Evropën Qendrore juglindore. Kufizohet me Sllovakinë në veri, Ukrainën në verilindje, Rumaninë në lindje dhe juglindje, Serbinë në jug, Kroacinë dhe Slloveninë në jugperëndim dhe Austrinë në perëndim. Hungaria ka një popullsi prej 9.6 milionë banorësh, kryesisht hungarezë etnikë dhe një pakicë e konsiderueshme rome. Hungarishtja është gjuha zyrtare dhe Budapesti është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i vendit.

Para themelimit të shtetit hungarez, popuj të ndryshëm u vendosën në territorin e Hungarisë së sotme. Principata e Hungarisë u krijua në fund të shekullit të 9-të nga Álmos dhe djali i tij Árpád përmes pushtimit të Pellgut Karpate. Mbreti Stefan I u ngjit në fron në vitin 1000, duke e kthyer mbretërinë e tij në një mbretëri krishtere. Mbretëria e Hungarisë mesjetare ishte një fuqi evropiane, e cila arriti kulmin e saj në shekujt 14-15. Pas një periudhe të gjatë luftërash osmane, forcat e Hungarisë u mundën në Betejën e Mohács dhe kryeqyteti i saj u pushtua më 1541, duke hapur përafërsisht një periudhë 150-vjeçare kur vendi u nda në tre pjesë: Hungaria mbretërore besnike ndaj Habsburgëve, Hungaria Osmane dhe Principata e Transilvanisë kryesisht e pavarur. Hungaria e ribashkuar ra nën sundimin e Habsburgëve në fund të shekullit të 18-të, duke luftuar një luftë pavarësie në 1703-1711, dhe një luftë pavarësie në 1848-1849 derisa një kompromis lejoi formimin e Monarkisë Austro-Hungareze në vitin 1867, fuqia kryesore në fillim të shekullit të 20-të. Austro-Hungaria u shemb pas Luftës së Parë Botërore dhe Traktati i Trianonit në vitin 1920 vendosi kufijtë aktualë të Hungarisë, duke rezultuar në humbjen e 71% të territorit të saj historik, 58% të popullsisë së saj dhe 32% të hungarezëve të saj etnikë.

## Historia 
thumb|right|Árpád

Rreth 896-ës në këtë pjesë hynë hunët (magjarët) të ardhur nga jugu i Uralit. Ardhja e tyre u bë nën udhëheqjen e Prijësit të Madh të tyre të quajtur Arpad. Sulmet shkatërruese të tyre në vendet fqinje në perëndim morën fund në vitin 955 pas fitores së Otos së Madh (Otto der Gosse, prirës i popujve gjerman) në një vend të quajtur fusha Leh (Lechfeld). Pas kësaj kohe që nga 975-ta ndër hunët fillon të depërtojë krishterimi i cili përmbyllë misionin e vetë me ardhjen e Stefanit të shenjtë që më 1001 mori titullin "apostol" i Mbretërit.

Në shekullin e XII në këtë pjesë fillon vendosja e gjermanëve (Siebenbeurger dhe Zips Sachsen). Gjatë vitit 1241 në pjesët e Hungarisë së sodit marshojnë mongolët. Pas shuarjes së familjes së Arpadit (Hause der Arpaden) më 1301 fronin mbretërorë e marrin familje nga shtëpi të ndryshme nga të cilët më i suksesëshmi ishte Matiasi i I-rë Korvinusi (Mathias I. Corvinus) që sundoi brenda viteve 1458-1490. Tjetri, i quajtur Jagilon Ludvig i II-ti (Jagiellon Ludwig II.), ra në betejë kundër osmanëve në Moaks (Mohács) më 1526. Me ramjen e tij, bie edhe pjesa më e madhe e Hungarisë së bashku me Budapestin nën zgjedhjen Osmane. Pjesa tjetër e mbetur e Hungarisë, pjesa perëndimore e Habsburgëve (Habsburger) bie dhe së bashku me Shtatëkështjellarën (Siebenbürgen) formonin një njësi të pa varur hungareze të llojit të principatës (Fürststenturm). Sundimi osmanë në Hungari edhe për kundër përpjekjeve qëndroi deri në luftën e fillua më 1683, luftë e cila me suksese të vogla ja arrin që më 1699 të dëbojë tërësisht osmanët nga Hungaria. Kjo periudhë ka hyrë në historinë e Hungarisë si lufta turke. Pas dëbimit të plotë, i tërë vendi bashkohet me tokat tjera të Austrisë së Habsburgëve, mirëpo në këtë bashkësi ishte faktorë edhe paria hungareze e cila mori vendin e vjetër dhe të drejtat e veçanta.

Gjatë shekullit XVIII në Banat vendosen shvabët (fis gjermanë) e Danubit. Po në këtë kohë fillon Lëvizja e fortë liberale dhe nacionale që e udhëhoqi L. Kosut (L. Kossuth) e cila u shtypë në Revolucionin e viteve 1848/49. Pas këtij revolucioni më 1867, ndërmerren disa reforma të veçanta kushtetuese, të cilat e ri-kthejnë ekzistencën e Hungarisë dhe i siguronin parisë hungareze sundimin në gjysmë pjesën lindore të mbretërisë Austrohungareze. Nga ky vit Hungaria fillon të ekzistojë si vend në një lloj bashkësie, bashkësi të cilën e udhëhiqte mbreti.

Pas luftës së I-rë botërore, komunistët nën udhëheqjen e Bela Kunit (Béla Kun, lindur 1886-1939) më 1919 formojnë përkohësisht një republikë (Ráterepublik). Në marrëveshjen e vitit 1920 të Trianonit, Hungarisë i shkëputen dy të tretat (2/3) e territorit dhe më shumë se gjysma e popullsisë që jetonte në ato pjesë. Më 1920 N. Horthy zgjidhet në postin më të lartë (Reichsverweiser), dhe mbretëria në thelb mbetej edhe më tej.

Për shkak të gjykimit të vërejtjeve mbi pretendimet (të mbajtura në Vjenë) të vitit 1938 dhe 1940, Hungarisë i kthehen territoret e shkëputura më 1920. Ndërsa më 1940, Hungaria i bashkëngjitet paktit trepalësh dhe më 1941 hyri në luftën II-të botërore në anën e gjermanëve. Më 1946 gjitha territoret që kishte ri-marrë Hungaria, i duhej  t´i lëshonte.

Proklamimi i republikës Hungareze u bë më 1946 dhe pastaj më 1949 Hungaria paraqitet si demokraci popullore e afërt me BRSS-në. Një kryengritje e shpërthyer në Budapest dhe vende tjera të Hungarisë më 23 tetor 1956 që kishte për cakë liri më të madhe në brendi dhe jashtë vendit, u shtypë nga forcat e armatosura të BRSS-së.

Nga 1987-ta fillojnë proceset e reformimit politik të udhëhequra nga Reformistët komunistë, proces i cili kishte për qëllim krijimin rendi të ri demokratik perëndimorë në Hungari. Baza e këtyre proceseve zgjati deri më 1989/90, nga maji i 1989 tërheqja e sistemit pengues në kufirin me Austrinë, hapja e kufirit për ikje të qytetarëve të Gjermanisë Demokratike në verën e vitit 1989, hyrja në Këshillin Evropian më 1990 si dhe hyrja në programin e NATO-së, Partneriteti për Paqe, më 1994. Më shpalljen e kandidaturës për hyrje në Bashkësinë Evropiane më 1998, sinjalizon hyrjen në NATO e cila edhe bëhet më 1999.

Nga 1990-2000 president i Hungarisë ishte Á. Góncz dhe kryeministër V. Orbán. (nga 1998).

## Politika 
Hungaria është një republikë parlamentare unitare. Sistemi politik hungarez funksionon sipas një kuadri të reformuar në vitin 2012; ky dokument kushtetues është Ligji Themelor i Hungarisë. Amendamentet në përgjithësi kërkojnë dy të tretat e shumicës së parlamentit; parimet themelore të kushtetutës (siç shprehen në nenet që garantojnë dinjitetin njerëzor, ndarjen e pushteteve, strukturën shtetërore dhe sundimin e ligjit) janë të vlefshme në përjetësi. 199 anëtarë të parlamentit (*országgyűlési képviselő*) zgjidhen në organin më të lartë të autoritetit shtetëror, *Országgyűlés* (Asambleja Kombëtare) njëdhomëshe, çdo katër vjet në një raund të vetëm të zgjedhjeve me një prag zgjedhor prej 5%.

Presidenti shërben si kreu i shtetit dhe zgjidhet nga Asambleja Kombëtare çdo pesë vjet. Presidenti është i investuar kryesisht me përgjegjësi dhe kompetenca përfaqësuese: pranimi i krerëve të huaj të shteteve, emërimi zyrtar i kryeministrit me rekomandimin e Asamblesë Kombëtare dhe shërbimi si komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura. E rëndësishmja, presidenti ka gjithashtu të drejtën e vetos dhe mund të dërgojë legjislacionin në Gjykatën Kushtetuese prej 15 anëtarësh për shqyrtim. Pozicioni i tretë më i rëndësishëm qeveritar në Hungari është Kryetari i Asamblesë Kombëtare, i cili zgjidhet nga Asambleja Kombëtare dhe është përgjegjës për mbikëqyrjen e seancave ditore të organit.

Kryeministri zgjidhet nga Asambleja Kombëtare, duke shërbyer si kreu i qeverisë dhe duke ushtruar pushtetin ekzekutiv. Tradicionalisht, kryeministri është kreu i partisë më të madhe në parlament. Kryeministri zgjedh ministrat e kabinetit dhe ka të drejtën ekskluzive për t'i shkarkuar ata, megjithëse të emëruarit e kabinetit duhet të paraqiten përpara seancave dëgjimore të hapura konsultative përpara një ose më shumë komisioneve parlamentare, t'i mbijetojnë një votimi në Asamblenë Kombëtare dhe të miratohen zyrtarisht nga presidenti.

## Njësitë administrative 
Hungaria është e ndarë në 19 qarqe (*vármegye*). Kryeqyteti (*főváros*) Budapest është një njësi e pavarur. Qarqet dhe kryeqyteti janë 20 njësitë e nivelit të tretë NUTS të Hungarisë. Shteti ndahet më tej në 174 distrikte (*járás*). Distriktet ndahen më tej në qytete dhe fshatra, nga të cilët 25 janë qytete të përcaktuara me të drejta qarku (*megyei jogú város*). Autoritetet vendore të këtyre qyteteve kanë kompetenca të zgjeruara, por këto qytete i përkasin territorit të rrethit përkatës në vend që të jenë njësi territoriale të pavarura. Këshillat dhe bashkitë e qarkut dhe distriktit kanë role të ndryshme dhe përgjegjësi të veçanta në lidhje me qeverisjen vendore. Roli i qarqeve është kryesisht administrativ dhe fokusohet në zhvillimin strategjik, ndërsa institucionet parashkollore, shërbimet publike të ujësjellësit, deponimi i plehrave, kujdesi për të moshuarit dhe shërbimet e shpëtimit administrohen nga bashkitë.

Që nga viti 1996, qarqet dhe qyteti i Budapestit janë grupuar në shtatë rajone për qëllime statistikore dhe zhvillimore. Këto shtatë rajone përbëjnë njësitë e nivelit të dytë të NUTS të Hungarisë. Ato janë Hungaria Qendrore, Transdanubia Qendrore, Rrafshi i Madh Verior, Hungaria Veriore, Transdanubia Jugore, Rrafshi i Madh Jugor dhe Transdanubia Perëndimore.

[290px|thumb|right|[Njësitë administrative - Hungaria|Njësitë administrative në Hungari]]

## Gjeografia 
right|thumb|250px|Kékes, 1014 m

Sipërfaqja e përgjithshme e Hungarisë është 93,030&nbsp;km2, shtrihet rreth koordinatave gjeografike 47 00 **V**, 20 00 **L** dhe 33,883&nbsp;km² të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa 59,147&nbsp;km2 ujë.

Hungaria është një vend kontinental dhe ka një vijë kufitare 2,171&nbsp;km të gjatë.

Klima e Hungarisë është klimë kontinentale me dimër të ftohtë dhe verë me mot të ngrohtë deri të nxehtë.

Pjesa më e madhe e relievit është terren i rrafshët dhe përgjatë kufirit me Sllovakinë janë disa bjeshkë dhe male të ulëta. Pika më e ultë e relievit gjendet përgjatë bregut të lumit Tisa (*ang.: Tisza*) (78m) dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 1,014 metrave në vendin e quajtur Kékes rreth 50&nbsp;km në veriperëndim të Budapestit.

Përpos Danubit, lumë i madh është edhe Tisa që ka rrjedhje paralele me Danubin si dhe Drava. Liqeni më i njohur është liqeni i Ballatonit.

## Ekonomia 
Që nga viti 1990 u bë gradualisht privatizimi i sektorit shtetëror të ekonomisë, i cili mori zhvillim më të vrullshëm menjëherë pas luftës së dytë botërore. Kjo u arrit me kolektivizimin e gati tërë pronësisë private, duke e kthyer atë në pasuri shtetërore. Sektori i bujqësisë në Hungari ka një përhapje të gjerë. Kudo në vend gjenden toka të punuara e fusha të begata me shumëllojshmëri dhe prodhimtari të lartë. Gjithashtu dallohet veçanërisht dhe sektori i blegtorisë. Nxjerrja e qymyrit të gurit, koksit, boksitit si dhe e naftës dhe gazit natyror janë faktorë të rëndësishëm të ekonomisë hungareze. Industria, zhvillimi i të cilës ka filluar që nga viti 1945 është zgjeruar shumë, ku mbi të gjitha prioritet të veçantë kanë marrë industria e maqinerive, ajo e metaleve si dhe ajo kimike.

Eksporti i Hungarisë dallohet për eksportin e makinave, lëndës së parë, produkteve ushqimore tek partnerët kryesorë si Gjermania, Austria, Rusia, Republika Çeke, ajo Sllovake si dhe Polonia e Italia. Në kryeqytetin e vendit në Budapest gjendet porti lumor dhe aeroporti ndërkombëtar Ferihegy. Hungaria është e njohur për prodhimin e makinave bujqësore dhe transportuese. Komunikacioni automobilistik, hekurudhor dhe ai lumor kanë një zhvillim të gjerë. Pavarsisht prodhimit vendas, Hungaria importon sasira të konsiderueshme të naftës, gazit natyror, qymyrgurit dhe xehrorëve të hekurit, kurse eksoporton maqineri bujqësore, automobilë, lokomotiva e vagonë, prodhime të industrisë ushqimore etj.

## Demografia 
Popullsia e Hungarisë numëron rreth 10,09 milion banorë. Nga kjo popullsi shumicën dërmuese e përbëjnë vendasit hungarezë, si dhe pakica kombëtare të popujve rumunë, sllovakë e gjermanë.

## Kultura
Kultura e Hungaris është e hershme, Hungaria ka kultur të vendeve aziatik që poashtu e ka prejardhjen.

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Qeveria
* Kryetari
* Kryeministri
* Faqja zyrtare e turizmit hungarez

**Informata e përgjithshme**
* "Hungaria" nê *Encyclopædia Britannica*
* Hungary nga OECD
* Hungary në BE
* FAO Country Profiles: Hungary
* Daily News Hungary
* Hungary Today – The latest news about Hungary