Aqeh

**Açeh** (holandishtja: *Atjeh*) është provincë e Indonezisë, ndodhet në veri të ishullit Sumatra. Kryeqyteti i provincës është Banda Aceh.  Është afër ishujve Andaman dhe Nicobar të Indisë dhe ndahet prej tyre nga Deti Andaman. Açeh është i vetmi provincë indonziane ku zyrtarisht praktikohet ligji Islam.

Açeh është vendi ku filloi përhapja feja islame në Indonezi dhe ishte faktori i përhapjes së fesë islame në Azinë Juglindore. Islami arriti në Açeh rreth vitit 1250 pas erës sonë.

## Etimologjia
Açeh së pari ishte i njohur si **Aceh Darussalam** (1511–1959), pastaj u bë i njohur si **Daerah Istimewa Aceh** (1959–2001), **Nanggroë Aceh Darussalam** (2001–2009) dhe **Aceh** (2009–present).

## Historia
Sipas arkeologëve, vendi së pari u okupua rreth vitit 10,000 vite para erës sonë.

Nuk dihet në lidhje me historinë para-islamike të Açehut, megjithatë ekzistojnë disa artefakte që ndërlidhin epokën para-islamike me budizmin dhe kulturën Dharmike, mundësisht që vinin nga rajoni Srivijaya ose Indokina, si dhe me zakonin para-islamik të vjetër malajas. Për shembull, zbulimi i kokës së prerë të skulpturës së gurëve të Avalokiteśvarës, zbuluar në Açeh. Imazhet e budës qiellor Amitãbha i stolisur kurorën e tij; përpara dhe secilës palë. Arti Srivijajan vlerësohet në shekullin e 9-të të epokës sonë. Mbledhja e Muzeut Kombëtar të Indonezisë, Xhakartë.

### Fillimet e Islamit në Azinë Juglindore
[thumb| image_map e [Sulltanati Samudera Pasai|Pasait, mbretërisë së parë islame në Azinë Juglindore|left]]
Açeh mendohet të jetë një nga qendrat e hershme të Islamit. Kur udhëtari venecian Marko Polo kaloi nga Sumatra në rrugën e tij në shtëpi nga Kina në vitin 1292 ai gjeti se Peureulak ishte një qytet mysliman, ndërsa aty afër 'Basma (n)' dhe 'Samara' nuk ishin. 'Basma (n)' dhe 'Samara' thuhet shpesh se janë Pasai dhe Samudra por provat nuk janë bindëse. Varri i Sulltanit Malik es-Salih, sundimtari i parë mysliman i Samudrës, është gjetur dhe datohet nga viti 696 pas hixhretit (1297 pas erës sonë). Kjo është dëshmia më e hershme e qartë e një dinasti muslimane në zonën Indoneziane-Malaje dhe më shumë varre të gdhendura nga shekulli i trembëdhjetë tregojnë se ky rajon vazhdoi nën sundimin mysliman. Ibën Batuta, një udhëtar maroken, duke kaluar nëpër rrugën e tij drejt Kinës më 1345 dhe 1346, gjeti që sunduesi i Samudrës ishte një ndjekës i shkollës Shafi'i.

Farmacisti portugez Tomé Pires ka thënë në librin e tij të shekullit të 16-të *Suma Orienta*l se shumica e mbretërve të Sumatrës nga Açeh përmes Palembang ishin muslimanë. Në Pasai, në atë që tani është Regjimenti i Açeh Veriut, ka pasur një port lulëzues ndërkombëtar. Pires ia atribuoi themelimin e Islamit në Pasai me 'dinakërinë' e tregtarëve muslimanë. Megjithatë, sundimtari i Pasai nuk kishte mundur të konvertonte njerëzit e brendshëm.

### Sulltanati i Açehut
Sulltanati i Açehut u themelua nga sulltani Ali Mughayat Syah në vitin 1511.

Më vonë, gjatë epokës së saj të artë, në shekullin e 17-të, territori i saj dhe ndikimi politik u zgjeruan deri në Satun në jug të Tajlandës, Johor në Gadishullin Malajas dhe Siak në atë që sot është provincë e Riaut. Siç ishte rasti me shumicën e shteteve të para-kolonialeve jo-Javanese, fuqia e Açehenit u zgjerua nga deti në vend të brendësisë. Ndërsa u zgjerua në brigjet e Sumatranit, konkurrentët kryesorë ishin Johor dhe Malacca portugeze në anën tjetër të Ngushticës së Melakas. Ishte ky fokus i tregtisë detare që pa Açehun të mbështetej në importet e orizit nga Java e veriut, në vend që të zhvillonte mjaftueshmërinë e vetes në prodhimin e orizit.

Pas okupimit të Melakas portugeze në vitin 1511, shumë tregtarë islamikë që kalonin Ngushticën e Malakës zhvendosën tregtinë e tyre në Banda Aceh dhe rriti pasurinë e sundimtarëve të Acehenit. Gjatë sundimit të sulltanit Iskandar Muda në shekullin e 17-të, ndikimi i Açehut u shtri në pjesën më të madhe të Sumatrës dhe Gadishullit Malajas. Açeh u bashkua me Perandorinë Osmane dhe Kompaninë Holandeze të Indisë Lindore në luftën e tyre kundër portugezëve dhe Sultanatit Johor. Fuqia ushtarake e Açehenit u dobësua gradualisht pas kësaj, dhe Açeh hoqi territorin e saj të Pariaman në Sumatra te holandezët në shekullin e 18-të.

Deri në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë, megjithatë, Açeh ishte bërë një fuqi gjithnjë e më me ndikim për shkak të vendndodhjes së saj strategjike për kontrollin e tregtisë rajonale. Në vitet 1820 ajo ishte prodhuesi i më shumë se gjysmës së furnizimit në botë të piperit të zi. Tregtia e piperit krijoi pasuri të reja për Sulltanatin dhe për sundimtarët e shumë porteve më të vogla që kishin qenë nën kontrollin e Açehut, por tani ishin në gjendje të pohonin më shumë pavarësi. Këto ndryshime kërcënuan fillimisht integritetin e Açehut, por një sulltan i ri Tuanku Ibrahim, i cili kontrollonte mbretërinë nga viti 1838 në 1870, rivendosi pushtetin mbi portet aty pranë.

Sipas Traktatit anglo-holandez të vitit 1824, britanikët ua dorëzuan pasurinë koloniale Sumatrës holandezëve. Në traktat, britanikët përshkruan Açehun si një nga pasuritë e tyre, megjithëse nuk kishin kontroll mbi Sulltanatin. Fillimisht, sipas marrëveshjes, holandezët ranë dakord të respektojnë pavarësinë e Açehut. Në vitin 1871, megjithatë, britanikët ranë kundërshtimin e mëparshëm ndaj një pushtimi holandez të Açehut, ndoshta për të parandaluar Francën ose Shtetet e Bashkuara të fitonin një terren në rajon. Megjithëse as holandezët as britanikët nuk dinin specifikat, kishte pasur zëra që nga vitet 1850 që Açeh kishte qenë në komunikim me sundimtarët e Francës dhe të Perandorisë Osmane.

### Okupimi japonezë
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, trupat japoneze pushtuan Açehun. Ylematë Açehnese luftuan kundër holandezëve dhe japonezëve, duke u revoltuar kundër holandezëve në shkurt të vitit 1942 dhe kundër japonezëve në nëntor të vitit 1942. Revoltimi u udhëhoq nga Shoqata e Dijetarëve të të Gjithë Acehve (PUSA). Japonezët pësuan 18 të vdekur në kryengritje, ndërsa ata therën deri në 100 ose mbi 120 açehnane. Revolta ndodhi në Bayu dhe u përqendrua në shkollën fetare të fshatit Tjot Plieng. Gjatë revoltës, trupat japoneze të armatosura me mortaja dhe mitralozë u akuzuan nga shpata që mbante Acehnese nën Tengku Abdul Djalil në Buloh Gampong Teungah dhe Tjot Plieng më 10 dhe 13 nëntor. Në maj 1945, Acehnese u rebeluan përsëri. Partia fetare e ulemave fituan mbizotërim për të zëvendësuar partinë e kryekomandantëve të rrethit që më parë bashkëpunuan me holandezët.

### Pavarësia e Indonezisë
Pas Luftës së Dytë Botërore, lufta civile shpërtheu në vitin 1945 midis partisë së kryekomandantëve të rrethit, që mbështetën kthimin e një qeverie holandeze dhe partinë fetare të ulemave që mbështetën shtetin e sapo shpallur të Indonezisë. Ulematë fituan, dhe zona mbeti e lirë gjatë Luftës indoneziane të Pavarësisë. Vetë ushtria holandeze nuk u përpoq të pushtonte Açehun. Lufta civile ngriti udhëheqësin e partisë fetare të ulemave, Daud Beureu'eh, në pozitën e guvernatorit ushtarak të Açehut.

## Guvernatorët
## Referime