Ekspedita romake në burimet e Nilit

[parapamje|291px|Ekspedita e [Neronit eksploroi Nilin e Bardhë nga Meroe (pranë Hartumit) deri në Uganda.]]
**Ekspedita romake në burimet e Nilit** do të promovohej nga Neroni për të zbuluar se nga e kishte origjinën lumi i madh afrikan. Do të zhvillohej midis viteve 62 dhe 67 të e.s. nga disa centurionë që iu ngjitën Nilit drejtë Afrikës Qendrore. Ajo bënte pjesë në një numër ekspeditash, të zhvilluara midis viteve 19 p.e.s. dhe 86 të e.s., me qëllim eksplorimin dhe marjen e kontrollit të rrugëve të karvanëve përmes Saharasë, që garantonin tregëtinë midis bregdetit mesdhetar dhe Afrikës Nënsahariane; midis tyre veçohet Ekspedita romake drejtë liqenit Çad dhe lumit Niger. Depërtimi romak në Afrikën Nën-Sahariane u tejkalua vetëm nga ekspansioni islamik, midis shekullit të VIII dhe të XVI, dhe pastaj nga ajo e fuqive evropiane midis shekujve të XV dhe të XIX. Rreth vitit 62 të e.s., Seneka shkruante se Neroni kishte dërguar disa legjionarë drejtë qytetit të Meroe, kryeqyteti i Mbretërisë së Kushit (Nubia), me qëllim të eksploronte të gjithë Nilin në jug të atij kryeqyteti. Kjo ekspeditë u porosit nga perandori romak për të marrë informacione mbi Afrikën Ekuatoriale dhe mbi pasuritë e saj të mundshme.

Një tjetër ekspeditë, e rregjistruar nga Plini i Vjetri në vitin 67 të e.s., me gjasa kishte qëllim të mblidhte informacione për një pushtim të mundshëm të Mbretërisë së Kushit nga ana e Neronit. Gjithësesi, sipas pjesës më të madhe të studjuesve, ekziston mundësia konkrete që dy ekspeditat në të vërtetë të jenë e njëjta. Kjo ekspeditë qe e para në histori duke nisur nga Evropa drejtë Afrikës Ekuatoriale. Me gjasa zgjti disa muaj, duke e tejkaluar fillimisht kënetat sudaneze, të quajtura *Sudd*, gjatë stinës së thatë, dhe pastaj duke arritur zonën e veriut të Ugandës.

## Referenca historike 
Qoftë Seneka ashtu dhe Plini cektin në veprat e tyre, ekspedita të dërguara nga Neroni në Etiopi, emër me të cilin romakët identifikonin të gjitha tokat në jug të Egjiptit përgjatë rrjedhës së Nilit. Seneka, në veçanti, flet për një mision eksplorues me qëllim arritjen e burimit të lumit.

### Seneka 
[parapamje|majtas|379px|Harta e Afrikës së [Ptolemeut botuar në shek. XVI]]
Te *Naturales quaestiones* (rreth vitit 65 të e.s.), Seneka i kushton një traktat përshkrimit të rrjedhës dhe variacioneve të prurjeve të Nilit, *De Nili incremento*, në librin e katërt. Është megjithatë në traktatin mbi tërmetet, *De terrae motu*, i pranishëm në librin e gjashtë, që cek një ekspeditë që Neroni kishte dërguar në vitin 61 të erës sonë.  për të eksploruar burimet e Nilit (*ad investigandum caput Nili*). Seneka sjellë dëshminë e dy centurionëve që morën pjesë në ekspeditë, që arriti një zonë me këneta të gjera me pjesë të padepërtueshme, të përshkuar nga një lum me përmasa të konsiderueshme, nga ata të identifikuar me Nilin, që buronte midis shkëmbinjve. Seneka nuk duket se i interesonte nëse ekspedita e kishte identifikuar apo jo burimin e vërtetë të lumit, por e përdor dëshminë e bërë nga dy ushtarët vetëm për të konfirmuar ekzistencën e ujërave nëntokësore, që i konsideronte si një nga shkaqet e mundshme të tërmeteve. Në fakt pohon se lumi i përshkruar nuk mund veçse të burojë nga një liqen e stërmadh nëntokësor.

Seneka për më tepër ofron një detaj të dytë: ekspedita mori ndihmën e një mbreti të Etiopisë dhe, nëpërmjet atij, nga mbretërit e vendeve fqinje (*cum a rege Aethiopiae instructi auxilio commendatique proximis regibus penetrassent ad ulteriorem*).

Në një artikull të vitit 1996 të publikuar në të përmuajshmen *Nigrizia*, Giovanni Vantini, studjues që i përket urdhërit të Misionarëve Kambonianë të Zemrës së Jezusit, ka identifikuar në Meroe qytetin në të cilin romakët takuan mbretin e Etiopisë, dhe e ka interpretuar përshkrimin e kënetës të bërë nga centurionët si një referim të qartë të Liqenit No, të formuar nga bashkimi i lumit Bahr el-Ghazal me Nilin e Bardhë. Kaskada, me një zbritje prej rreth 50 metrash, gjendet në afërsi të Liqenit Albert dhe formohen nga një degë e Nilit të Bardhë, i dalë nga Liqeni Viktoria. Hamendjet e Vantinit janë rimarrë nga Gianpaolo Romanato në biografinë e tij mbi Daniele Comboni-n.

[parapamje|358px|Ujëvara Murçison në [Uganda, me gjasa e arritur nga legjionarët romakë në kohën e Neronit.]]
### Plini i Vjetri 
Pas disa vitesh, në vitin 70 të e.s.., Plini i Vjetri shkroi për një ekspeditë të Neronit në afrim të një lufte pushtuese në Etiopi, duke përmendur një ekspeditë të mëparshme të dërguar nga Publius Petroniusi, prefekti i Egjiptit gjatë sundimit të Augustit, me synim pushtimin e qytetit të Meroes (200&nbsp;km në veri të Hartumit të tanishëm). Plini e përshkruan relativisht me përpikmëri itinerarin e ekspeditës, paraprirjet, qytetet e zaptuara dhe largësitë e përshkuara, duke mundësuar të krahasohet ekspedita neroniane me atë augustiane. Në veçanti, disa informacione të dhëna nga Seneka gjejnë konfirmim nga vepra e Plinit.

### Udhëtimi pasues i Diogjenit 
Përmbledhja e ekspeditës ishte me siguri e njëhur për tregtarët grekë dhe romakë që qëndronin në Egjipt, sa që Diogjeni, një tregtar greko-romak që jetoi midis viteve 70 dhe 130 të e.s., duke u kthyer nga një nga udhëtimet e tij, lundroi përgjatë *Sinus Arabicus* (Deti i Kuq) dhe, pasi preku Adulisin dhe Raptan, udhëtoi drejtë brendësisë së kontinentit, deri në dy liqenë të mëdhenj, mbi të cilët ngriheshin male me borë, nga ku mendoi se buronte Nili. Ai i quajti përkatësisht "Malet e Hënës" majat me borë të maleve Meru dhe Kilimanxharo, "Liqenet e Hënës" Liqenin Viktoria, Liqenin Ejasi dhe Liqenin Natron, Ashtu si Klaud Ptolomeu, i cili dëshmoi se në qendër të kontinentit afrikan ndodheshin me siguri ata liqene të mëdhenj të ushqyer nga "Malet e Hënës", nga të cilët dilte Nili.

## Shiko gjithashtu
* Eksplorimi
* Neroni
* Nubia
* Ptolemeu
* Afrika Qendrore
* Lumi Niger
* Nili
* Lundrimi fenikas përqark Afrikës
* Peripli
* Periplusi i Pseudo-Skylaksit
* Historia e detarisë së lashtë
* Marinat dhe anijet e lashta
* Ekspansioni islamik
* Eksplorimi Evropian i Afrikës
* Gjeografia e Etiopisë
* Eksplorimet detare portugeze
* Kristofor Kolombi
* Marko Polo
* Vasco da Gama
* Udhëtimi përqark botës
* Epoka e Lundrimit me Vela
* Republikat Detare
* Portolanët
* Epoka e zbulimeve
* Ekspedita e Magelanit
* David Livingstone
* Liqeni Viktoria
* Jus
* Amicitia
* Hospitium
* Civitas
* Colonus (person)
* Dediticii
* Municipium
* Peregrinus
* Patronazhi në Romën e Lashtë
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Dux
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Equites
* Festivalet Romake
* Forumet Romake
* Gens
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Horacët dhe Kuriacët
* Instrumentum regni
* Itinerari
* Itinerarium Antonin Augusti
* Itinerarium Burdigalensis - Hierosolymitanum
* Kalendari Romak
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pallatet perandorake të Romës
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Principati (Roma)
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Lucius Annaeus Seneca
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Varronis De re rustica
* Proçesionet fallike
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citimet fundore 
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Gianpaolo Romanato, *L'Africa nera fra cristianesimo e Islam. L'esperienza di Daniele Comboni (1831-1881)'', Corbaccio, Milano, 2003.
* 
* 
* 
* 
* 
* Vantini, Giovanni: Nigrizia, 1996.
*