Françesko Laparelli

**Françesko Laparelli da Cortona** (5 Prill 1521 &#x2013; 20 Tetor 1570) ishte  arkitekt Italian. Ai ishte ndihmës i Mikelanxhelos dhe më vonë u dërgua nga Papa për të mbikëqyrur ndërtimin e Valetës në Maltë. 

## Karriera e hershme 
Laparelli lindi në Kortona më 5 Prill 1521,  anëtar i një prej familjeve më të pasura dhe më të shquara të Kortonës. Si i ri, ai u praktikua në ushtrimin e armëve, studioi matematikë dhe arkitekturë përgjatë modeleve të përcaktuara nga Euklidi dhe Vitruvi, dhe praktikoi vizatimin. Ai u ndikua fuqimisht nga takimi dhe puna me Gabrio Serbelloni, i cili u dërgua në Kortona nga Cosimo I de 'Medici, Duka i Madh i Toskanës për të siguruar mbrojtjen e qytetit gjatë konfliktit midis Firences dhe Sienës . 

Në 1560 Francis Laparelli u thirr në Romë nga Papa Piu IV, me kërkesë të kushëririt të tij Serbelloni, me detyrën për të rivendosur fortifikimet e Civitavecchia . Në të njëjtin vit ai projektoi fortifikime për të mbrojtur grykën e re të Tiberit dhe në 1561 drejtoi punimet e mbrojtjes në Kodrën e Vatikanit . Në 1565 ai përfundoi pesëkëndëshin e madh të bastionuar të Castel Sant'Angelo, bëri përparim në mbrojtjen e Vatikanit, bashkëpunoi me Michelangelo Buonarroti në punën në kupolën e madhe të Bazilikës së Shën Pjetrit dhe shkroi për qëndrueshmërinë e kupolës. 

## Malta 
[parapamje| Harta e [Valeta|Valetës në vitet 1580]]
[parapamje| [Shën James Kavalier|Saint James Cavalier, pjesë e fortifikimeve të Valetës që ruan modelin e Laparellit.]]
parapamje| Statuja e Françesko Laparelli dhe Girolamo Cassar, Valetë
Rrethimi i Madh katër-mujor i Maltës u hoq në shtator 1565, por ishulli u shkatërrua. Mjeshtri i Madh Jean Parisot de la Valette i vendosur për të rindërtuar, duke zgjedhur tokën e lartë të malit Sciberras si vend për kështjellën e re. Françesko Laparelli u caktua për t'u marrë me ndërtimet.  Ai u dërgua në Maltë nga Papa Pius V, i cili gjithashtu siguroi para për rindërtimin. 

Laparelli arriti në ishull në dhjetor 1565 dhe u dha raportin e tij të parë kalorësve më 3 janar 1566. Ai tha se fortifikimet në Birgu, Senglea dhe Shën Elmo kishin vuajtur aq keq sa do të duheshin katër mijë punëtorë që punonin 24 orë në ditë për të bërë riparime themelore. Në vend të kësaj, ai rekomandoi qasjen më të shpejtë dhe më të lirë të ndërtimit të një fortifikimi të ri në malin Sciberras. Në një raport të 13 janarit 1566 Laparelli bëri një rast më të fuqishëm për qytetin e ri, duke thënë se 12,000 këmbë dhe 200 kalë do të duheshin për të mbajtur ishullin pa të, por vetëm 5,000 këmbë nëse do të ndërtohej. Kalorësit dërguan mesazhe në gjykatat Evropiane në të cilat kërcënonin të largoheshin nga Malta nëse nuk ndihmoheshin nga paratë dhe trupat. Më 14 Mars 1566, pasi morën premtime nga Spanja dhe të tjerët, ata vendosën të vazhdonin më tej. 

Laparelli paraqiti planin e qytetit bazuar në një model rrjeti për të lejuar flladet e detit të rrjedhin më lehtë në qytet gjatë verës, dhe projektoi sistemin e kullimit. Ai specifikoi se muret do të rrethonin qytetin dhe Fort Saint Elmo do të rindërtohej në majë të gadishullit Scebarras.  Guri i themelit të qytetit të ri të Valetës u vendos në mars të vitit 1566.  Filipi II i Spanjës dërgoi Giovan Giacomo Paleari Fratino për të kontrolluar modelin e fortifikimeve. Giacomo Bosio ka regjistruar ligjërimin midis el Fratino dhe Laparelli që u zhvillua në fillim të prillit 1566.  Propozimi përfundimtar, i botuar më 18 qershor 1566, ishte për një qytet të fortifikuar që zgjati gadishullin deri në Fort Saint Elmo, me katër bastione dhe dy kalorës që ruanin anën e tokës. Në 1567 plani u rafinua për të mbuluar thellimin e hendekut tokësor dhe ndërtimin e cisternave, depove, revistave dhe ndërtesave të tjera thelbësore. 

Laparelli u largua nga Malta në 1569 për të ndihmuar në luftën detare të papatit kundër turqve.  Ndërtimet kryesore nuk kishte filluar ende.  Para se të ishte në gjendje të kthehej, ai vdiq në 1570 në moshën 49 vjeç në Kretë nga murtaja.  Ndërtesa e Valetës u vazhdua nga ndihmësi i tij maltez, Girolamo Cassar .

## Punime kryesore 
* Cortona: Fortezza Medicea o del Girifalco (me Gabrio Serbellonin ) (1556)
* Cortona: këmbana e katedrales (1566)
* Valletta, Maltë: fortifikimet e qytetit (1566)

## Referime 
### Referime 
### Referime 
*
*
*
*
*

### Leximi më tej 
* Filippo De Venuti, *Vita del capitano Francesco Laparelli da Cortona.*. Cortona: Accademia Etrusca, 1979.
* Pier Ludovico Occhini, *Un grande italiano del cinquecento: Francesco Laparelli a Malta*. «Atti e memorie della R. Accademia Petrarca di Lettere, Arti e Scienze», Nuova Serie, Vol. XX – XXI, Arezzo 1936.
* Guido Zoppici, *Orazione in lode del Capitano Francesco Laparelli*. Cortona, 1846.
* Pier Ludovico Occhini, *Regesto Codice Autografo* in *Un grande italiano del cinquecento: Francesco Laparelli a Malta, «Atti e memorie della R. Accademia Petrarca di Lettere, Arti e Scienze»*. Nuova Serie, Vol. XX – XXI, Arezzo 1936.
* Girolamo Mancini, *Il Contributo dei cortonesi alla coltura italiana*, Firenze 1902 (?). 
* Mirri E.(ed.), catalogo della mostra "Francesco Laparelli architetto cortonese a Malta", (con scritti di Giovannangelo Camporeale, Liletta Fornasari, Bruno Gialluca, Aura Gnerucci-Maria Teresa Idone-Dania Marzo, Pietro Matracchi, Edoardo Mirri, Giacomo Pirazzoli, Patrizia Rocchini,  Giovanni Scarabelli, Roger Vella Bonavita, Andrea Vignini), Cortona 2009.