Harabeli

**Harabeli** i njohur edhe si **harabeli i zakonshëm** (***Passer domesticus***) është një zog i familjes së harabelave Passeridae, që gjendet në shumicën e pjesëve të botës. Është një zog i vogël që ka një gjatësi tipike prej  dhe një masë prej  . Femrat dhe zogjtë e vegjël kanë ngjyrë kafe të zbehtë dhe gri, dhe meshkujt kanë shenja më të ndritshme të zeza, të bardha dhe kafe. Një nga rreth 25&nbsp;Një specie në gjininë *Passer*, harabeli shtëpiak është vendas në pjesën më të madhe të Evropës, pellgun e Mesdheut dhe një pjesë të madhe të Azisë. Prezantimet e tij të qëllimshme ose aksidentale në shumë rajone, duke përfshirë pjesë të Australazisë, Afrikës dhe Amerikës, e bëjnë atë shpendin e egër më të përhapur.

Harabeli shtëpiak është i lidhur ngushtë me banimin njerëzor dhe mund të jetojë në mjedise urbane ose rurale. Megjithëse gjendet në habitate dhe klima shumë të larmishme, ai zakonisht shmang pyjet e gjera, kullotat, rajonet polare dhe shkretëtirat e nxehta e të thata larg zhvillimit njerëzor. Për jetesë, harabeli shtëpiak ushqehet rregullisht në shtëpi dhe në stacionet publike të ushqimit të zogjve, por natyrshëm ushqehet me farat e drithërave, bimët me lule dhe barërat e këqija. Megjithatë, është një ngrënës oportunist dhe omnivues dhe zakonisht kap jovertebrorë si insektet dhe larvat e tyre, vemjet dhe shumë ushqime të tjera natyrore.

Për shkak të numrit të tij, përhapjes dhe lidhjes me vendbanimet njerëzore, harabeli shtëpiak është i spikatur në aspektin kulturor. Ai është persekutuar gjerësisht dhe zakonisht pa sukses si një dëmtues bujqësor. Gjithashtu është mbajtur shpesh si kafshë shtëpiake, si dhe është një artikull ushqimor dhe një simbol i epshit, fuqisë seksuale, zakonshmërisë dhe vulgaritetit. Megjithëse është i përhapur dhe i bollshëm, numri i tij ka rënë në disa zona. Statusi i ruajtjes së këtij shpendi është renditur si më pak shqetësues në Listën e Kuqe të IUCN-së .

## Përshkrimi 
Harabeli i zakonshëm është rreth  e gjatë, duke filluar nga  .  Harabeli i shtëpisë është një zog kompakt me gjoks të plotë dhe një kokë të madhe e të rrumbullakosur. Sqepi i tij është i fortë dhe konik me një gjatësi të majës prej , i ndërtuar fort si një adaptim për të ngrënë fara. Bishti i tij është i shkurtër, në  e gjatë. Akordi i krahut është , dhe tarsi është  .   Hapësira e krahëve varion nga  .   

Pendët e harabelit shtëpiak janë kryesisht me nuanca të ndryshme gri dhe kafe. Gjinitë shfaqin dimorfizëm të fortë: femra është kryesisht me ngjyrë të verdhë sipër dhe poshtë, ndërsa mashkulli ka shenja të kokës me ngjyra të theksuara, një shpinë të kuqërremtë dhe pjesë të poshtme gri.  Mashkulli ka një kurorë gri të errët nga maja e sqepit deri në shpinë, dhe ngjyrë kafe gështenje që i rrethon kurorën në anët e kokës. Ka ngjyrë të zezë rreth sqepit, në fyt dhe në hapësirat midis sqepit dhe syve ( lores ). Ka një vijë të vogël të bardhë midis lores dhe kurorës dhe njolla të vogla të bardha menjëherë pas syve (postoculars), me njolla të zeza poshtë dhe sipër tyre. Pjesët e poshtme janë gri të zbehta ose të bardha, ashtu si faqet, mbulesat e veshëve dhe vijat në bazën e kokës. Pjesa e sipërme e shpinës dhe manteli janë kafe të ngrohtë, me vija të gjera të zeza, ndërsa pjesa e poshtme e shpinës, pjesa e pasme dhe mbulesat e sipërme të bishtit janë kafe gri. 

Mashkulli është më i zbehtë në pendët e freskëta jo të çiftëzimit, me maja të bardha në shumë pupla. Veshja dhe pastrimi i fytyrës ekspozojnë shumë nga shenjat e ndritshme kafe dhe të zeza, duke përfshirë pjesën më të madhe të njollës së zezë në fyt dhe gjoks, të quajtur "bib" ose "badge".   Distinktivi është i ndryshueshëm në gjerësi dhe madhësi të përgjithshme, dhe mund të sinjalizojë status shoqëror ose gjendje fizike. Kjo hipotezë ka çuar në një "industri të vërtetë shtëpiake ' studimesh, të cilat kanë treguar vetëm në mënyrë përfundimtare se njollat rriten në madhësi me moshën.  Sqepi i mashkullit është gri i errët, por i zi në sezonin  çiftëzimit. 

Femra nuk ka shenja të zeza ose kurorë gri. Pjesët e sipërme dhe koka e saj janë kafe me vija më të errëta rreth mantelit dhe një mbiqielli të zbehtë të dallueshëm. Pjesët e poshtme të saj janë gri-kafe të zbehtë. Sqepi i femrës është gri-kafe dhe bëhet më i errët në pendët e çiftëzimit duke iu afruar të zezës së sqepit të mashkullit.  

Të miturit janë të ngjashëm me femrën e rritur, por me ngjyrë kafe më të thellë poshtë dhe më të zbehtë sipër, me cilia më të zbehta dhe më pak të përcaktuara. Të miturit kanë skaje më të gjera të puplave të zbehta dhe kanë tendencë të kenë pendë më të lirshme dhe më të çrregullta, si të rriturit në ndërrim të ndryshkut. Meshkujt e mitur kanë tendencë të kenë fyt më të errët dhe sythe të bardha si meshkujt e rritur, ndërsa femrat e mitura kanë tendencë të kenë fyt të bardhë. Megjithatë, gjinia e të miturve nuk mund të përcaktohet me besueshmëri nga penda: disa meshkuj të mitur nuk kanë asnjë shenjë të mashkullit të rritur, dhe disa femra të mitura kanë tipare mashkullore. Sqepi i zogjve të rinj është i verdhë i çelët deri në kashtë, më i zbehtë se sqepi i femrës. Meshkujt e papjekur kanë versione më të zbehta të shenjave të mashkullit të rritur, të cilat mund të jenë shumë të padallueshme në pendët e freskëta. Deri në sezonin e tyre të parë të çiftëzimit, zogjtë e rinj në përgjithësi janë të padallueshëm nga të rriturit e tjerë, megjithëse mund të jenë ende më të zbehtë gjatë vitit të tyre të parë.  

Shumica e vokalizimeve të harabelave shtëpiakë janë variacione të cicërimës së tyre të shkurtër dhe të shpeshtë. E transkriptuar si *chirrup*, *tschilp* ose *philip*, kjo notë bëhet si një thirrje kontakti nga zogjtë që mblidhen në tufa ose që pushojnë; ose nga meshkujt për të shpallur pronësinë e folesë dhe për të ftuar çiftëzimin. Në sezonin e çiftëzimit, mashkulli e jep këtë thirrje në mënyrë të përsëritur, me theks dhe shpejtësi, por jo shumë ritëm, duke formuar atë që përshkruhet ose si një këngë ose një "thirrje ekstatike" e ngjashme me një këngë.   Zogjtë e vegjël gjithashtu japin një këngë të vërtetë, veçanërisht në robëri, një cicërimë të ngjashme me atë të zogut të gjelbër evropian . 

Meshkujt agresivë lëshojnë një version të tingëlluar të britmës së tyre, të transkriptuar si "çur *-çur-rr-it-it-it-it* ". Kjo britmë përdoret gjithashtu nga femrat në sezonin e çiftëzimit, për të vendosur dominim mbi meshkujt ndërsa i zhvendosin ata për të ushqyer të vegjëlit ose për të inkubuar vezët.  Harabelat shtëpiakë lëshojnë një britmë alarmi nazal, tingulli bazë i të cilit transkriptohet si *quer*, dhe një britmë të mprehtë *chree* në ankth të madh.  Një tjetër vokalizim është "britma e qetësimit", një *britmë* e butë që jepet për të penguar agresionin, zakonisht e dhënë midis zogjve të një çifti të çiftëzuar.  Këto vokalizime nuk janë unike për harabelat shtëpiakë, por ndahen, me variacione të vogla, nga të gjithë harabelat. 

## Shih edhe 
* Shpendi
* Zogu tallës
* Dita Botërore e Harabelit

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Referime