Historia e Trepçës

parapamje|Trepça Mines Limited Contract
**Historia e Trepçës** paraqet të kaluarën e njërit prej lokaliteteve më të vjetra në pjesën veriore të Kosovës, përkatësisht në rajonin e Shalës së Bajgorës, pjesë e Komunës së Mitrovicës dhe në Rrethin e Mitrovicës. Ky kompleks minerar ka pasur një rëndësi të jashtëzakonshme ekonomike dhe strategjike që nga lashtësia, duke qenë një nga burimet kryesore të metaleve të çmuara në Ballkan.   

## Historia 
Eksploatimi i xeheroreve të Trepçës ka një histori të gjatë, që nga periudha antike, kur ilirët dhe më vonë romakët shfrytëzonin burimet e plumbit, argjendit dhe zinkut. Gjatë Mesjetës, minierat e Trepçës ishin nën kontrollin e Perandorisë Bizantine, më pas të Perandorisë Serbe dhe osmanëve, të cilët e konsideronin këtë rajon si një nga burimet kryesore të metaleve të tyre. Miniera vijoi të funksiononte deri në shekullin XVIII, kur për arsye të ndryshme, përfshirë shterimin e disa burimeve të lehtësisht të shfrytëzueshme dhe zhvillimet gjeopolitike, pati një periudhë të gjatë stagnimi.

Me përfundimin e Luftës së Parë Botërore, kur Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve u krijua, pas pak më shumë se 200 vitesh ndërprerje të veprimtarisë minerare, aktiviteti minerar ri-intensifikohet. Pjesa më e madhe e minierës në zonën e Stantërgut nisi të bëhej objekt interesi i kapitaleve të huaja, kryesisht angleze.

Në fillim të vitit 1919, një mision anglez u dërgua me detyrën për të vlerësuar dëmet e shkaktuara në ekonominë e mbretërisë për shkak të pushtimit armik gjatë Luftës së Parë Botërore dhe për të propozuar masat e nevojshme për rindërtimin e zonave të shkatërruara. Një anëtar i këtij misioni, Aleksandar Wray nga Departamenti i Kërkimeve Shkencore dhe Industriale, gjatë verës së vitit 1919 paraqiti një raport gjithëpërfshirës të titulluar **"Gjeologjia dhe burimet minerale të shtetit të serbëve, kroatëve dhe sllovenëve"**. Në këtë raport ai dha një vlerësim të gjendjes së të gjitha minierave që ishin aktive deri në shpërthimin e Luftës së Parë Botërore dhe pjesërisht të shfrytëzuara nga monarkia austro-hungareze. Edhe pse në atë kohë nuk kishte miniera aktive në rajonin e Kopaonikut, Wray vizitoi gjithashtu këtë zonë dhe theksoi ekzistencën e sulfideve të plumbit dhe zinkut, të cilat ishin shfrytëzuar më parë. Ai përmendi vendbanime minerare dhe grumbullime të vjetra të skorjeve, duke veçuar si lokalitete të rëndësishme Stantërgun, Vojetinin dhe Trepçën. Sipas tij, arsyeja kryesore që ky rajon nuk ishte valorizuar deri atëherë ishte mungesa e infrastrukturës dhe komunikacioneve të nevojshme për transport.
parapamje|Muzeu i Kristaleve të Kosovës Trepça
Në vitin 1924, eksploruesit dhe gjeologët anglezë filluan kërkimet intensive në zonat kodrinore dhe ultësirat e Kopaonikut, si dhe në rajonin Kosova-Moravia. Ata identifikuan dhe shënuan në harta rreth 10 mijë gërmime të vjetra, duke dëshmuar për një histori të pasur minerare të rajonit.

Pas Luftërave Ballkanike, i gjithë ky rajon iu dha si koncesion minerar Nikola Pashiqit. Kompania **Selection Trust LTD** hyri në negociata me të për të blerë të drejtën ekskluzive të kërkimit dhe shfrytëzimit të resurseve minerare. Djali i tij, Radomir-Rade Pashiq, për të përcaktuar vlerën e koncesionit, punësoi një ekip ekspertësh të udhëhequr nga profesori Tuçan nga Zagrebi. Në vitin 1925, ky ekip përfundoi studimet e tyre dhe konstatoi se Trepça përmbante rezerva të mëdha të plumbit, zinkut, bakrit, argjendit dhe madje edhe arit.

Në fund të vitit 1925, inxhinieri jugosllav Drashkoci i tërhoqi vëmendjen kompanisë angleze **Selection Trust LTD** për potencialin e Trepçës. Në fillim të vitit 1926, kompania dërgoi një ekip ekspertësh për të hetuar zonën e Stantërgut dhe rrethinat e saj. Pas hulumtimeve të gjera, u konfirmua ekzistenca e trupave të pasur mineral plumb-zink në thellësi prej 830 metrash. Për këtë arsye, **Selection Trust LTD** bleu koncesionin e Trepçës nga Radomir Pashiqi, duke përfshirë një sipërfaqe prej **529,742,261 m²**, që mbulonte Trepçën, Rogoznën dhe Sokolicën.

Më 9 dhjetor 1927, u themelua kompania **Trepça Mines Limited**, me seli në Londër dhe menaxhim të përgjithshëm në Zveçan. Kompania fillimisht kishte **2,400 punëtorë, 60 inxhinierë dhe 50 nëpunës**, me një kapital fillestar prej **300,000 funte sterlina**. Në krye të kompanisë u vendos **Alfred Chester Beatty**, një inxhinier minierash irlandez-amerikan i njohur për investimet e tij në miniera të pasura me xehe.

Që nga viti 1928, menaxhimi i kompanisë iu besua inxhinierit anglez **Howie**. Puna sistematike e kërkimit u intensifikua dhe brenda pak vitesh, rezervat e vërtetuara arritën në **1,750,000 tonë xeheror**. Për shkak të zgjerimit të operacioneve, kapitali aksionar u rrit fillimisht në **200,000 funte sterlina**, dhe në vitin 1929 u vendos të rritej në **1,000,000 funte sterlina** për ndërtimin e infrastrukturës minerare dhe lagjeve të punëtorëve. Gjithashtu, nisi ndërtimi i një **rruge 9 km të gjatë nga Mitrovica në Stantërg**.

Trepça u bë një nga minierat më të mëdha dhe më të rëndësishme në Evropë, veçanërisht për eksportin e metaleve të saj të çmuara. Mbretëria e Jugosllavisë, duke qenë një vend me industri të pazhvilluar, nuk e përdorte plumbin dhe zinkun e prodhuar nga Trepça, prandaj prodhimet e saj ishin kryesisht të destinuara për tregjet e huaja. Ky avantazh e vendosi Trepçën në një pozitë të favorshme konkurruese në tregun evropian, për shkak të kostove të ulëta të transportit dhe cilësisë së lartë të xeherores.

Në përfundim, historia e Trepçës tregon se si një pasuri natyrore me potencial të jashtëzakonshëm u bë objekt i interesave të fuqive të huaja, duke ndikuar thellësisht në zhvillimin ekonomik dhe politik të rajonit.  

## Shih edhe 
* Miniera e Trepçës
* Shala e Bajgorës

## Referime