Shkatërrimi i trashëgimisë serbe në Kosovë

Objektet kulturore dhe fetare **serbe në Kosovë** janë vandalizuar dhe shkatërruar sistematikisht gjatë disa periudhave historike, gjatë sundimit osman, Luftës së Parë Botërore, Luftës së Dytë Botërore, sundimit komunist jugosllav, Luftës së Kosovës dhe trazirave të vitit 2004.

Sipas Qendrës Ndërkombëtare për Drejtësi Tranzicionale, 155 kisha dhe manastire ortodokse serbe u shkatërruan nga shqiptarët e Kosovës ndërmjet qershorit 1999 dhe marsit 2004. Monumentet mesjetare në Kosovë, të themeluara nga dinastia Nemanjić, është një sit i kombinuar i Trashëgimisë Botërore që përbëhet nga katër kisha dhe manastire të krishtera ortodokse serbe. Në vitin 2006, prona u regjistrua në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik.

## Perandoria Osmane 
Manastiri i Banjskës i themeluar nga mbreti serb Stefan Milutin u dogj pas pushtimit osman dhe manastiri u plaçkit gjatë pushtimit osman të Serbisë mesjetare. Ajo u dëmtua përsëri gjatë shekullit të 16-të, pas së cilës u braktis derisa u ndërtua një xhami mbi rrënojat në shekullin e 17-të.  Në fillim të shekullit të 17-të, kishat e manastirit u bënë një prishje sistematike dhe konsiderohet gjerësisht se në të njëjtin qytet është përdorur material ndërtimor për të ndërtuar xhaminë e Sinan Pashës, por pretendime të tilla nuk janë vërtetuar.

Në fund të shekullit të 17-të, turqit osmanë plaçkitën manastirin e Visoki Deçanit, por nuk bënë dëme serioze. Në gjysmën e parë të shek . 

Kisha e Shën Nikollës e shekullit të 16-të në komunën e Lipjanit është rrënuar në shekullin e 19-të dhe materiali ndërtimor është shitur për ndërtimin e hekurudhës së Kosovës.   Kalaja mesjetare e Novobërdës dhe qyteti u dëmtuan rëndë nga shpërbërja në 1892 kur gurthemeli iu referua ndërtimit të kazermave në Prishtinë.

## Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore 
Gjatë Luftës së Parë Botërore, thesaret e manastirit të Visoki Deçanit u plaçkitën nga Ushtria Austro-Hungareze, e cila pushtoi Serbinë midis 1915 dhe 1918.

Pas pushtimit të Jugosllavisë (6–18 prill 1941) në Luftën e Dytë Botërore, pjesa më e madhe e Kosovës iu bashkua Shqipërisë së pushtuar nga Italia në një "Shqipëri të Madhe" të zgjeruar. Gjatë pushtimit, një pjesë e popullatës serbe iu nënshtrua dëbimit, torturës, shkatërrimit të pronës private, shkatërrimit dhe dëmtimit të manastireve, kishave, monumenteve kulturore-historike dhe varrezave. Monumentet e treta kushtuar Betejës së Kosovës u shkatërruan totalisht në vitin 1941.  Para vitit 1968, shteti jugosllav ka kryer shkatërrimin e kishave, renditjen e pronave të kishës si trashëgimi kulturore shtetërore, sekuestrimin e objekteve të kishës dhe manastirit për t'u ekspozuar në muzetë shtetërore, si dhe përvetësimin e pronave për funksione shtetërore.  Gjatë protestave të 1968 dhe 1981, objektet fetare ortodokse serbe ishin objektiv i vandalizmit, ndërsa vandalizmi vazhdoi gjatë viteve 1980.   Pati përpjekje për të shkatërruar Deviçin, për të dëmtuar Visoki Deçanin dhe për të përdhosur Graçanicën dhe Vetminë e Shën Pjetrit të Korishës. Në mars 1981, Manastirit Patriarkal të Pejës iu vu zjarri, i cili shkatërroi një seksion banimi prej 2000 metrash katrorë së bashku me mobiljet me vlerë, libra të rrallë liturgjikë dhe disa nga thesari i manastirit.  

## Lufta e Kosovës dhe pasojat 
Bombardimet e NATO-s në mars-qershor 1999 rezultuan në dëmtimin e Manastirit të Graçanicës, kompleksit të katër kishave të Manastirit Patriarkal të Pejës, si dhe Visoki Deçanit dhe pikturave murale të Hermitazhit të Shën Pjetrit të Korishës, ndër kishat më të dukshme.    Karima Bennoune, raportuese speciale e Kombeve të Bashkuara në fushën e të drejtave kulturore, iu referua shumë raporteve për sulme të shumta kundër kishave të kryera nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës.  Në vitin 2014, John Clint Williamson njoftoi gjetjet hetimore të Task Forcës Speciale Hetimore të BE-së dhe ai tregoi se një element i caktuar i UÇK-së pas përfundimit të luftës (qershor 1999) synonte qëllimisht popullatat pakicë me akte persekutimi që përfshinin edhe përdhosje dhe shkatërrim të kishave dhe objekte të tjera fetare. Fabio Maniscalco, një arkeolog italian, specialist për mbrojtjen e pronës kulturore, përshkroi se anëtarët e UÇK-së kapën ikona dhe stolitë liturgjike ndërsa plaçkisnin dhe se ata vazhduan të shkatërronin kishat dhe manastiret ortodokse të krishtera me bomba mortajash pas mbërritjes së KFOR-it. 

Në shoqërinë shqiptare të Kosovës pas konfliktit, thirrjet për hakmarrje për dhunën e mëparshme të kryer nga forcat e regjimit të Sllobodan Millosheviqit gjatë luftës qarkulluan përmes kulturës publike.  Shkatërrimi i trashëgimisë arkitekturore serbe u interpretua nga shqiptarët brenda atij konteksti pas konfliktit si arkitekturë duke u bërë një zëvendësues për forcat e mbajtura përgjegjëse për kryerjen e dhunës gjatë luftës që duheshin hakmarrë, në veçanti qeveria e Millosheviçit dhe ushtria e saj.  Një fabrikim i tillë i interpretimit të arkitekturës si dhunë pa hak rezultoi në ndërmjetësimin e një ideje të pranishme në atë kohë që shkatërrimi i kishave dhe manastireve përfshinte jo vetëm hakmarrjen për dhunën gjatë luftës së viteve 1998-1999; por edhe për një zinxhir veprimesh të dhunshme reale ose të imagjinuara që shkojnë shumë larg si ndërtimi mesjetar i kishave mbi objektet fetare "kriptoshqiptare". 

## Trazirat e vitit 2004 
[parapamje|230px|[Kisha e Shën Gjergjit (Sinodale)|Katedralja e Shën Gjergjit në Prizren]]
Mediat shqiptare kosovare të pasluftës, të mbështetura dhe të kontrolluara nga grupet e rezistencës shqiptare, shkaktuan një klimë frike në mesin e gazetarëve vendas për të parandaluar mbulimin e balancuar të dhunës së ushtruar nga të dyja palët.

Në një apel urgjent,  të lëshuar më 18 mars nga seanca e jashtëzakonshme e Mbledhjes së Zgjeruar të Sinodit të Shenjtë të Kishës Ortodokse Serbe (), u raportua se një numër i kishave dhe faltoreve serbe në Kosovë ishin dëmtuar ose shkatërruar. nga rebelët. Të paktën 30 vende u shkatërruan plotësisht, pak a shumë u shkatërruan ose u shkatërruan më tej (lokacione që ishin shkatërruar më parë).  Përveç kishave dhe manastireve, dhjetëra ndërtesa mbështetëse (të tilla si ndërtesa famullie, ndërtesa ekonomike dhe rezidenca), duke e çuar numrin afër 100 ndërtesave të SPC të shkatërruara.  Të gjitha kishat dhe objektet e KSHP-së në Prizren u shkatërruan.  Lista përfshin disa vende të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

Dhuna u përhap shpejt në pjesë të tjera të Kosovës, me komunitetet serbe të Kosovës dhe simbolet fetare dhe kulturore të sulmuara nga turmat e shqiptarëve.  Disa nga këto lokacione ishin gjoja nën mbrojtjen e KFOR-it në atë kohë. Gjatë trazirave dhe dhunës u vranë tetë serbë të Kosovës. Ndër pasuritë e dëmtuara ishte trashëgimia kulturore dhe arkitekturore e popullit serb, dhe si rezultat 35 kisha, duke përfshirë 18 monumente të kulturës, u shkatërruan, u dogjën ose u dëmtuan rëndë. 

## Rindërtimi 
Komisioni për Zbatimin e Rindërtimit (RIC) për objektet fetare ortodokse serbe në Kosovë është një projekt i financuar nga BE për të promovuar rindërtimin e trashëgimisë kulturore  Ajo ka 35 vende nën përgjegjësinë e saj.  Projekti i rivitalizimit të kalasë së Novobërdës u financua nga Bashkimi Evropian dhe u zbatua nga UNESCO dhe UNMIK. 

## Shih edhe 
* Enklavat serbe në Kosovë
* Krimet e Luftës në Kosovë
* Shkatërrimi i trashëgimisë shqiptare në Kosovë

## Referime