Gjeriatria

**Gjeriatria**, ose **mjekësia gjeriatrike**,  është një specialitet mjekësor i fokusuar në adresimin e nevojave unike shëndetësore të të rriturve të moshuar.  Termi *geriatri* rrjedh nga greqishtja γέρων *geron* që do të thotë "plak" dhe ιατρός *iatros* që do të thotë "shërues". Synon të promovojë shëndetin duke parandaluar, diagnostikuar dhe trajtuar sëmundjet tek të rriturit e moshuar .  Të moshuarit mund të jenë të shëndetshëm, por kanë më shumë të ngjarë të kenë shqetësime kronike shëndetësore dhe të kërkojnë më shumë kujdes mjekësor.  Nuk ka një moshë të përcaktuar në të cilën pacientët mund të jenë nën kujdesin e një **geriatri**, ose **mjeku geriatrik**, një mjek i specializuar në kujdesin e të moshuarve. Përkundrazi, ky vendim udhëhiqet nga nevojat individuale të pacientit dhe strukturat e kujdesit në dispozicion të tyre. Ky kujdes mund t'u sjellë dobi atyre që po menaxhojnë sëmundje të shumta kronike ose po përjetojnë ndërlikime të rëndësishme që lidhen me moshën që kërcënojnë cilësinë e jetës së përditshme. Kujdesi geriatrik mund të tregohet nëse përgjegjësitë e kujdesit bëhen gjithnjë e më stresuese ose komplekse nga ana mjekësore për familjen dhe kujdestarët për t'u menaxhuar në mënyrë të pavarur. 

Ekziston një dallim midis gjeriatrikës dhe gjerontologjisë . Gjerontologjia është studimi multidisiplinar i procesit të plakjes, i përcaktuar si rënia e funksionit të organeve me kalimin e kohës në mungesë të lëndimeve, sëmundjeve, rreziqeve mjedisore ose faktorëve të rrezikut të sjelljes.  Megjithatë, gjeriatria nganjëherë quhet **gjerontologji mjekësore** .

## Historiku 
Një numër mjekësh në Perandorinë Bizantine studionin geriatri, me mjekë si Aëtius i Amidës që me sa duket specializoheshin në këtë fushë. Aleksandri i Tralles e shihte procesin e plakjes si një formë natyrale dhe të pashmangshme të marazmës, të shkaktuar nga humbja e lagështisë në indet e trupit.  Veprat e Aëtiusit përshkruajnë simptomat mendore dhe fizike të plakjes. Theophilus Protospatharius dhe Joannes Actuarius gjithashtu e diskutuan temën në veprat e tyre mjekësore. Mjekët bizantinë zakonisht mbështeteshin në veprat e Oribasiusit dhe rekomandonin që pacientët e moshuar të konsumonin një dietë të pasur me ushqime që ofrojnë "nxehtësi dhe lagështi". Ata gjithashtu rekomandonin larje të shpeshta, masazh, pushim dhe regjime ushtrimesh me intensitet të ulët.

Në *Kanunin e Mjekësisë*, të shkruar nga Avicena në vitin 1025, autori u shqetësua se si "të moshuarit kanë nevojë për shumë gjumë" dhe se si trupat e tyre duhet të lyhen me vaj, dhe rekomandoi ushtrime të tilla si ecja ose kalërimi . Teza III e *Kanunit* diskutoi dietën e përshtatshme për të moshuarit dhe i kushtoi disa seksione pacientëve të moshuar që vuajnë nga kapsllëku .   

Mjeku arab Algizar (  ) shkroi një libër mbi mjekësinë dhe shëndetin e të moshuarve.   Ai shkroi gjithashtu një libër mbi çrregullimet e gjumit dhe një tjetër mbi harresën dhe si të forcohet kujtesa,    dhe një traktat mbi shkaqet e vdekshmërisë . 

Termi *geriatri* u propozua në vitin 1908 nga Ilya Ilyich Mechnikov, laureat i Çmimit Nobel për Mjekësi dhe më vonë në vitin 1909 nga Ignatz Leo Nascher,  ish-Shef i Klinikës në Departamentin e Ambulatorëve të Spitalit Mount Sinai (New York City) dhe një "baba" i geriatrikës në Shtetet e Bashkuara. 

Gjeriatria moderne në Mbretërinë e Bashkuar filloi me "nënën"  e geriatrisë, Marjory Warren .  Warren theksoi se rehabilitimi ishte thelbësor për kujdesin e të moshuarve. Duke përdorur përvojat e saj si mjeke në një infermieri në Londër, ajo besonte se thjesht mbajtja e të moshuarve të ushqyer deri në vdekje nuk ishte e mjaftueshme; ata kishin nevojë për diagnozë, trajtim, kujdes dhe mbështetje. Ajo zbuloi se pacientët, disa prej të cilëve më parë kishin qenë të shtrirë në shtrat, ishin në gjendje të fitonin një shkallë pavarësie me vlerësimin dhe trajtimin e saktë. 

Praktika e geriatrisë në Mbretërinë e Bashkuar është gjithashtu një praktikë me një histori të pasur shumëdisiplinore. Ajo vlerëson të gjitha profesionet, jo vetëm mjekësinë, për kontributet e tyre në optimizimin e mirëqenies dhe pavarësisë së të moshuarve.

Një tjetër novator i gjeriatrikës britanike është Bernard Isaacs, i cili përshkroi "gjigantët" e geriatrikës të përmendur më sipër: palëvizshmëri dhe paqëndrueshmëri, inkontinencë dhe intelekt të dëmtuar .   Isaacs pohoi se, nëse shqyrtohen me kujdes, të gjitha problemet e zakonshme me të moshuarit lidhen me një ose më shumë nga këta gjigantë.

Kujdesi për të moshuarit në Mbretërinë e Bashkuar është avancuar nga zbatimi i Kornizave Kombëtare të Shërbimit për të Moshuarit, të cilat përcaktojnë fushat kryesore që duhet t'i kushtohet vëmendje. 

## Fushëveprimi 
Ofruesit e kujdesit geriatrik marrin trajnim të specializuar në kujdesin për pacientët e moshuar dhe promovimin e plakjes së shëndetshme. Kujdesi i ofruar bazohet kryesisht në vendimmarrjen e përbashkët dhe drejtohet nga qëllimet dhe preferencat e pacientit, të cilat mund të variojnë nga ruajtja e funksionit, përmirësimi i cilësisë së jetës ose zgjatja e viteve të jetës. Një mnemonik udhëzues i përdorur zakonisht nga geriatrit në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada është 5 M-të e Geriatrisë, i cili përshkruan mendjen, lëvizshmërinë, kompleksitetin e shumëfishtë, ilaçet dhe çështjet më të rëndësishme për të nxjerrë vlerat e pacientit. 

Është e zakonshme që të moshuarit të menaxhojnë sëmundje të shumëfishta afatgjata (multimorbiditet). Ndryshimet fiziologjike të lidhura me moshën shkaktojnë një rritje të ndjeshmërisë ndaj sëmundjeve, morbiditetit të lidhur me sëmundjet dhe vdekjes. Për më tepër, sëmundjet e zakonshme mund të shfaqen në mënyrë atipike tek pacientët e moshuar, duke shtuar më tej kompleksitetin diagnostik dhe terapeutik në kujdesin ndaj pacientit.

Gjeriatria është një degë shumë ndërdisiplinore që përbëhet nga ofrues të specializuar nga fushat e mjekësisë, infermierisë, farmacisë, punës sociale dhe terapisë fizike dhe okupacionale. Pacientët e moshuar mund të marrin kujdes në lidhje me menaxhimin e medikamenteve, menaxhimin e dhimbjes, kujdesin psikiatrik dhe të kujtesës, rehabilitimin, kujdesin infermieror afatgjatë, ushqyerjen dhe forma të ndryshme të terapisë, duke përfshirë terapinë fizike, profesionale dhe të të folurit. Konsideratat jo-mjekësore përfshijnë shërbimet sociale, kujdesin kalimtar, direktivat e avancuara, prokurën dhe konsiderata të tjera ligjore.

Rënia e rezervës fiziologjike në organe bën që të moshuarit të zhvillojnë disa lloje sëmundjesh dhe të kenë më shumë ndërlikime nga problemet e lehta (siç është dehidratimi nga një gastroenterit i lehtë). Probleme të shumëfishta mund të përkeqësohen: Një ethe e lehtë tek personat e moshuar mund të shkaktojë konfuzion, i cili mund të përparojë në një rënie dhe në një frakturë të qafës së femurit ("thyerje e legenit"). Paraqitja e sëmundjes tek personat e moshuar mund të jetë e paqartë dhe jo specifike, ose mund të përfshijë delirium ose rrëzime. ( Pneumonia, për shembull, mund të paraqitet me ethe të shkallës së ulët dhe konfuzion, në vend të etheve të larta dhe kollës që shihet tek të rinjtë.) Disa të moshuar mund ta kenë të vështirë të përshkruajnë simptomat e tyre me fjalë, veçanërisht nëse sëmundja po shkakton konfuzion, ose nëse kanë dëmtime njohëse . Deliri tek të moshuarit mund të shkaktohet nga një problem i vogël siç është kapsllëku ose nga diçka aq serioze dhe kërcënuese për jetën sa një atak në zemër . Shumë nga këto probleme janë të trajtueshme, nëse shkaku rrënjësor mund të zbulohet.

Plakja konjitive karakterizohet nga rënie në aftësitë fluide si shpejtësia e përpunimit, kujtesa e punës dhe funksioni ekzekutiv, ndërsa aftësitë e kristalizuara si njohuria mbeten të qëndrueshme (Anstey & Low, 2004; Murman, 2015). Ndryshimet që lidhen me moshën në strukturën dhe funksionin e trurit korrespondojnë me këto rënie konjitive (Murman, 2015). Të rriturit e moshuar tregojnë aktivitet më të dobët okupital dhe aktivitet më të fortë prefrontal dhe parietal gjatë detyrave konjitive, ndoshta duke reflektuar kompensim (Cabeza et al., 2004). Ankesat subjektive konjitive janë të zakonshme tek të rriturit e moshuar, veçanërisht në lidhje me kujtesën e punës (Newson & Kemps, 2006). Faktorë të ndryshëm ndikojnë në plakjen konjitive, duke përfshirë gjenetikën, stilin e jetës dhe shëndetin (Bäckman et al., 2004). Dëmtimet konjitive mund të përparojnë në dëmtim të lehtë konjitiv (MCI) ose demencë (Mendoza-Ruvalcaba et al., 2018).

Ekzistojnë teste të ndryshme për të vlerësuar aftësinë njohëse. Këto përfshijnë MMSE-në, Vlerësimin Kognitiv të Montrealit dhe GERRI-n (vlerësimi geriatrik nga instrumenti i vlerësimit të të afërmve), i cili është një mjet diagnostikues për vlerësimin e funksionit njohës, funksionit social dhe humorit tek pacientët geriatrikë. 

## Shih edhe 
* Plakja
* Pleqëria
* Demenca
* Osteoporoza
* Gjerontologjia 

## Literatura 
* 
* 
* 
*
*
*
*

## Lidhje të jashtme 
* Manuali i Gjeriatrisë Merck
* Portali Health-EU – Kujdesi për të moshuarit në BE
* Shoqata Amerikane e Gjeriatrisë

## Referime