Vilajeti i Shkodrës

**Vilajeti i Shkodrës,** ishte një ndarje administrative e nivelit të parë (vilajet) e Perandorisë Osmane që ekzistoi nga viti 1867 deri në 1913, e vendosur në pjesë të asaj që sot është Mali i Zi dhe Shqipëria. Në fund të shekullit të 19-të thuhet se kishte një sipërfaqe prej 13,800 kilometrash katror.

## Historia 
250px|parapamje|Vilajeti i ShkodrësVilajeti i Shkodrës u krijua në 1867. Sanxhaku i Shkodrës u krijua kur Perandoria Osmane fitoi Shkodrën pas Rrethimit të Shkodrës në 1478–9. Një pjesë e madhe e Principatës së Zetës iu shtua territorit të Sanxhakut të Shkodrës në vitin 1499. Në vitin 1514 ky territor u nda nga sanxhaku i Shkodrës dhe u krijua si sanxhak më vete i Malit të Zi, nën sundimin e Skënderbeu Cërnojeviqit. Kur ai vdiq në vitin 1528, sanxhaku i Malit të Zi u bashkua me sanxhakun e Shkodrës, si njësi unike administrative me një shkallë të caktuar autonomie.

Në vitin 1867, sanxhaku i Shkodrës u bashkua me sanxhakun e Shkupit dhe u bë Vilajeti i Shkodrës. Sanxhaqet e saj ishin sanxhaku i Shkodrës, Prizrenit dhe sanxhaku i Dibrës. Në vitin 1877, Prizreni kaloi në Vilajetin e Kosovës dhe Dibra në Vilajetin e Manastirit, ndërsa qyteza e Durrësit (Dıraç) u bë sanxhaku i Durrësit. Pas Luftës Ruso-Turke (1877–1878), komunat e Tivarit, Podgoricës, İşpozit dhe Zhabjakut iu dorëzuan Malit të Zi në 1878. Gjithashtu Ulqini iu dorëzua Malit të Zi në 1881.

Në periudhën e vonë osmane, ndryshe nga zonat e tjera të perandorisë, katolikët shqiptarë në vilajetin e Shkodrës kishin akses në shkollimin në gjuhën shqipe të subvencionuar nga Austro-Hungaria. Kleri katolik vendas u përfshi gjithashtu në zhvillimin e letërsisë shqiptare kryesisht fetare, me qëllim ruajtjen dhe forcimin e besimit katolik romak në rajon. Nëntëmbëdhjetë për qind e vdekjeve të meshkujve në vilajetin e Shkodrës u shkaktuan nga vrasjet për shkak të hakmarrjes dhe gjakmarrjes gjatë periudhës së vonë osmane.

Malisorët (malësorët) jetonin në tre rajone gjeografike brenda sanxhakut të Shkodrës.  Qeveria vlerësoi fuqinë ushtarake të Malisorëve në sanxhakun e Shkodrës duke numëruar mbi 30.000 dhe zyrtarët osmanë ishin të mendimit se malësorët mund ta mposhtnin Malin e Zi vetë me ndihmën e kufizuar shtetërore.

Sanxhaku i Durrësit përmbante fushën pjellore të Zadrimës midis Mirditës dhe lumit Drin. Në vitet 1880 nga pikëpamja shqiptare sanxhakët e Shkodrës dhe të Durrësit së bashku me gjithë vilajetin e Shkodrës i përkisnin krahinës së Gegënisë.
[parapamje|Një hartë që tregon ndarjet administrative të Perandorisë Osmane në 1317 [Kalendari hixhri|Hixhri, 1899 Gregorian, duke përfshirë Vilajetin e Shkodrës dhe sanxhakët e tij.]]
Në vitin 1912 dhe në fillim të vitit 1913 u pushtua nga anëtarët e Lidhjes Ballkanike gjatë Luftës së Parë Ballkanike. Në vitin 1914, territori i Vilajetit të Shkodrës u bë pjesë e Principatës së Shqipërisë, e krijuar në bazë të kontratës së paqes të nënshkruar gjatë Konferencës së Londrës në vitin 1913.

## Ndarjet administrative 
Sanxhakët e Vilajetit: 

* Sanxhaku i Shkodrës përbëhej nga Kazaja e Shkodrës, Kazaja e Tuzit, Kazaja e Lezhës, Kazaja e Pukës, Kazaja e Mirditës, dhe Kazaja e Krujës.
* Sanxhaku i Durrësit përbëhej nga Kazaja e Durrësit, Kazaja e Kavajës, Kazaja e Shijakut, dhe Kazaja e Tiranës

## Demografia 
Gjatë viteve 1880, popullsia e vilajetit të Shkodrës varionte nga 200,000 deri në 300,000 njerëz, e ndarë midis dy sanxhakëve të Shkodrës (shumica katolike) dhe Durrësit (shumica myslimane).

Intelektuali osmano-shqiptar Sami Frashëri gjatë viteve 1880 vlerësoi se popullsia e Shkodrës arrinte në 37,000 banorë, që përbëhej nga tre të katërtat myslimanë dhe pjesa tjetër të krishterë të përbërë kryesisht nga katolikë dhe disa qindra ortodoksë.

### Vlerësimi i vitit 1874 
Sipas vlerësimeve të konsullit rus Ivan Jastrebov, në sanxhakun e Shkodrës kishte 80.000 meshkuj katolikë, 20.000 meshkuj ortodoksë dhe 9.500 meshkuj myslimanë. Shumica e popullsisë fliste gjuhën shqipe. Ai pohoi se ortodoksët dhe një numër myslimanësh flisnin gjuhën serbe.

### Vlerësimi i vitit 1912 
Një botim nga 21 dhjetori 1912 në revistën belge *Ons Volk Ontwaakt* (Kombi ynë zgjohet) vlerësonte 185.200 banorë:

* Shqiptarë myslimanë - 80.000
* serbë myslimanë - 40.000
* Serbë ortodoksë - 30.000
* Shqiptarë katolikë - 14 000
* vlleh ortodoksë - 10.000
* hebrenj - 5000
* Ciganë myslimanë - 5000
* turq myslimanë - 1200

## Referime