Taksonomia e shkollave

**Taksonomia e shkollave** paraqet një kategorizim të institucioneve arsimore duke u nisur nga disa kritere ose dimensione të ndryshme. Kriteri më i rëndësishëm është ndoshta mosha ose niveli i nxënësve dhe studentëve në institucion, por zakonisht përdoren gjithashtu edhe kritere tjera të kategorizimit si p.sh. burimi i financimit, përkatësia dhe ekskluziviteti gjinor, racor ose etnik, etj.

## Sipas moshës 
### Foshnjat dhe të vegjlit 
Ky nivel arsimimi është për fëmijët deri në moshën rreth 5 vjeç. Në shumicën e vendeve, ajo është ende fakultative, me disa fëmijë që qëndrojnë në shtëpi me prindërit deri në fazën tjetër. Shkollat e këtij lloji shpesh nuk janë pjesë e ndonjë sistemi arsimor formal dhe shumë prej tyre nuk janë pa pagesë edhe në ato vende ku është sistemi shkollor funksional në tërësi.

* Kopshti
* Parashkollor
* Kopsht ditor
* Kopshti i fëmijëve

### Arsimi fillor 
Vitet e para të sistemit arsimor formal njihen më në përgjithësi si " shkolla fillore ", megjithëse ato kanë edhe emrat e mëposhtëm në disa fusha (jo të gjitha plotësisht sinonime):

* Shkollë fillore
* Shkolla gramatikore
* Shkolla parafillore
* Shkollë për fëmijë
* Shkolla e parë
* Shkolla e vogël
* Shkolla e ulët

### Arsimi i mesëm 
Shumë juridiksione nuk kanë nivel formal "të mesëm" midis shkollës fillore dhe shkollës së mesme, por në ato që kanë, "shkolla e mesme" është një term i përgjithshëm për të. Disa zona e trajtojnë "shkollën e mesme të ulët " si një sinonim të këmbyeshëm për "shkollën e mesme", por të tjerat ruajnë një dallim për sa i përket nivelit (e mesme është pak më e lartë) ose stilit (e mesme e lartë është modeluar më afër pas një shkolle të mesme). Disa juridiksione i kanë të dyja, në të cilin rast shkolla e mesme e ulët janë zakonisht klasat 5-6 dhe klasat e mesme 7-8. Disa përdorin edhe shkollën "e mesme".

Në disa zona, nuk ka shkollë të mesme zyrtare, por shkollat e mesme kanë një "ndarje të vogël". Kjo është më e zakonshme në shkollat private.

Në Angli, një " shkollë përgatitore " është një lloj specifik i shkollës së mesme.

### Shkolla e mesme 
Shkolla e mesme mund të fillojë në mosha të ndryshme (zakonisht diku nga 11 deri në 15 vjeç). Ata zakonisht edukojnë fëmijë deri në moshën 18 ose 19 vjeç. Ato njihen me një sërë emrash, tani kryesisht sinonimë:

* Gjimnaz
* Shkollë profesionale-teknike
* Shkollë e mesme gjithëpërfshirëse
* Shkolla e lartë
* Shkolla e mesme e ciklit të lartë
* Shkolla e mesme
* Shkolla e mesme moderne
* Kolegji i formës së gjashtë
* Shkolla përgatitore e kolegjit (ose thjesht "shkollë përgatitore")
* Akademia
* Liceu (sidomos në zonat me ndikim të Evropës Kontinentale)
* Progjimnazi
* Kolegji (arkaik, shih më poshtë)

### Arsimi pas sekondar 
Nuk ka një term të vërtetë gjenerik për të gjithë arsimin pas arsimit të mesëm. Disa lloje të arsimit pas arsimit të mesëm (ose terciar ) përfshijnë:

* Universiteti
* Kolegji gjithëpërfshirës
* Kolegji i Arteve Liberale
* Shkolle teknike
* Seminari
* Shkollë normale (arkaike)
* Kolegji i ri ose kolegj komunitar
* Shkollë profesionale, 
* Shkollë politeknike 
* Universiteti Teknik

Një shënim i veçantë për termin " kolegj ": në përdorimin e Amerikës së Veriut dhe veçanërisht në SHBA, ky *është* një term vërtet i përgjithshëm për të gjithë arsimin pas arsimit të mesëm, duke përfshirë edhe arsimin e lartë dhe universitetin, por gjithashtu mund të kuptohet se do të thotë një institucion më i vogël, katërvjeçar, institucion i diplomës. Diku tjetër, më shpesh kuptohet se nënkupton vetëm kolegjet e reja dhe shkollat profesionale. Një përdorim më i vjetër vazhdon ende në emrat e duhur të disa shkollave të mesme. Në përgjithësi, termi nuk është i përshtatshëm për një audiencë ndërkombëtare pa përkufizim të mëtejshëm.

### Arsimi pasuniversitar 
Shkollat që ofrojnë arsim pasuniversitar janë shpesh, por jo gjithmonë, një njësi e një universiteti më të madh. Kategoritë përfshijnë:

* Shkollë pasuniversitare
* Shkollë profesionale
** Shkollë mjekësore
** Shkollë drejtësie
** Shkolla e biznesit

## Sipas burimit të financimit 
Një tjetër klasifikues kryesor është nëse institucioni financohet nga shteti apo jo.(1) Kjo është e ndërlikuar nga përdorimi kontradiktor ndërkombëtar.

* Shkollat publike (ose, në MB dhe në pjesë të Komonuelthit, shkolla shtetërore) marrin pothuajse të gjithë financimin e tyre nga qeveria. Shumica janë të hapura për të gjithë studentët.
** Shkollat magnet janë një lloj shkolle publike me regjistrim të kufizuar sipas rezultateve të testit të vendosjes ose pranimit. Në disa raste përdoren edhe kuota racore ose etnike. Disa shkolla magnetike quhen gjithashtu "shkolla provimi" që ofrojnë një kurrikulë të specializuar dhe kanë pranim konkurrues.
** Shkollat çarter, të cilat filluan në vitet 1990, janë në pjesën më të madhe të Shteteve të Bashkuara dhe në Alberta, Kanada . Ato financohen si shkollat e tjera publike, por drejtohen në mënyrë të pavarur nga çdo distrikt shkollor, me organe të veçanta mbikëqyrëse.
** Në SHBA, "shkollat shtetërore" u referohen kryesisht universiteteve të financuara nga publiku.
** Shkollat gjithëpërfshirëse janë shkolla shtetërore që nuk zgjedhin arritjet e tyre bazuar në arritjet akademike ose aftësitë.
** Në Kanada, " shkollat e veçanta " janë shkolla fetare të famullisë.
** Në Angli, akademitë janë shkolla shtetërore të cilat i marrin fondet e tyre direkt nga qeveria qendrore dhe të cilave u lejohet një liri e madhe operacionale dhe administrative në mënyrën se si funksionojnë.
** Në Zelandën e Re, shkollat e integruara në shtet janë ish shkolla private të cilat janë integruar në sistemin arsimor shtetëror të vendit, duke u bërë shkolla shtetërore, por duke ruajtur karakterin e tyre fetar ose filozofik.
* Shkollat private ose shkollat e pavarura (ose, në Mbretërinë e Bashkuar dhe pjesë të Komonuelthit, shkollat publike) janë ato në pronësi të një entiteti privat (joqeveritar) dhe që normalisht marrin një pjesë ose të gjithë financimin e tyre përmes shkollimit që u ngarkohet studentëve individualë.
** Shkollat famullitare janë ato të bashkangjitura në një famulli ose kongregacion të caktuar, ose ndoshta shkolla fetare në përgjithësi.
** Në Angli, " Grammar school " është një lloj i veçantë i shkollës për nxënësit më të aftë. Shkollat e ciklit të lartë në Angli mund të gjenden ose në sektorin shtetëror (dmth. të financuara nga publiku) ose në sektorin privat (dmth. shkollat me tarifa).

Shënim (1): Ndërsa financimi i plotë publik (aka shteti) në përgjithësi nënkupton një shkollë publike në Amerikën e Veriut, teknikisht ky nuk është gjithmonë rasti dhe nuk është përkufizimi i mirëfilltë i një shkolle publike. Një qeveri mund të sigurojë fonde të plota për një student për të shkuar në një shkollë private, si kuponat e shkollës, madje duke paguar për të gjithë studentët në një shkollë të tillë, por ai mbetet privat, pasi një organizatë private zotëron dhe kontrollon shkollën. Anasjelltas, një shkollë "publike" mund të vendosë tarifa të larta dhe të kërkojë burime të tjera financimi private, por të jetë "publike" për shkak të zotërimit dhe kontrollit të shkollës nga "publiku" (p.sh., ajo është në pronësi të një bordi të shkollës publike, ose të tjera autoriteti publik).

## Sipas gjinisë 
Historikisht, shumica e shkollave ishin të ndara sipas gjinisë (dhe shumë më tepër ishin vetëm meshkuj sesa femra). Norma moderne është që shkollat të jenë bashkëedukuese ; Shumica dërrmuese e shkollave të financuara nga publiku në botën anglishtfolëse janë të tilla, megjithëse kjo nuk është universale në mbarë botën. Shumë shkolla private, fetare dhe laike, mbeten shkolla njëgjinore .

## Nga raca, gjuha, etnia 
Deri në mesin e shekullit të 20-të, shkollat në pjesën më të madhe të SHBA-së ishin të ndara në mënyrë të qartë racore . Ky nuk është më rasti, megjithëse një numër institucionesh të arsimit të lartë ende e quajnë veten historikisht kolegje të zeza .

aaa aaa aaa Në shumë zona të botës ku bashkëjetojnë etni të ndryshme, veçanërisht kur në ato komunitete fliten gjuhë të ndryshme, shpesh organizohen sisteme paralele shkollore për t'u shërbyer atyre. Motivimet për këtë mund të ndryshojnë; një sistem i tillë mund të jetë shtypës nëse njëri nga sistemet paralele është inferior ndaj tjetrit, por mund të jetë fuqizues nëse i mundëson një komuniteti pakicë të përjetësojë gjuhët, traditat dhe normat e tij.

## Sipas rregullave të banimit 
* Shkollat rezidenciale janë ato ku shumica ose të gjithë nxënësit jetojnë në shkollë.
** Shkolla me konvikt është një term për shkollat rezidenciale që mbart konotacionet e të qenit private, të vjetra dhe/ose elitare.
* Një shkollë ditore është një shkollë private ku nuk jeton asnjë nxënës në shkollë; termi përdoret në kontekste ku kjo nuk është e paracaktuar dhe daton nga një kohë kur shumica e shkollave private ishin shkolla me konvikt.

## Sipas ekskluzivitetit 
* Shkollat selektive janë ato që lejojnë studentët të hyjnë vetëm nëse kanë arritur rezultate të suksesshme në një provim pranues vjetor. Këto shkolla janë zakonisht shkollat e renditura më të larta në Australi, ku ato janë veçanërisht të përhapura në Uellsin e Ri Jugor dhe Victoria .
* Shkollat pjesërisht selektive kanë përshpejtuar orët e caktuara për nxënësit që kanë arritur sukses.
* Shkollat gjeografikisht selektive lejojnë të hyjnë vetëm nxënës nga një zonë e caktuar. Në disa raste këto shkolla janë selektive në lejimin e nxënësve jashtë kësaj zone.

## Të ndryshme 
* Shkollat ushtarake janë shkolla të mesme, të drejtuara nën regjime të rrepta disiplinore dhe që ofrojnë trajnime ushtarake, por gjithashtu ofrojnë një arsim të mesëm të përgjithshëm. (Kryesisht SHBA )
* Shkollat klasike dhe të krishtera e strukturojnë arsimin sipas triviumit të lashtë të arteve liberale. Ata shpesh kërkojnë studimin e latinishtes, logjikës formale dhe retorikës formale.
* Shkollat ndërkombëtare janë shkolla që promovojnë arsimin ndërkombëtar .
* Shkolla e artit është një institucion arsimor me fokus parësor në artet pamore .
* Shkolla speciale është një shkollë për nxënësit me nevoja të veçanta.
* Shkolla e specializuar është një shkollë e mesme që specializohet në një disiplinë të caktuar. (MB)
* Shkolla e specializuar është një shkollë e mesme që specializohet në një disiplinë të caktuar. (SHBA, ish-BRSS)
* Shkolla alternative është një institucion që ofron arsim alternativ .
* Shkolla laboratorike është një shkollë fillore ose e mesme që funksionon në bashkëpunim me një universitet, kolegj ose institucion tjetër të edukimit të mësuesve dhe përdoret për trajnim.
* Shkolla K-12 është shkollë që i shërben klasave të arsimit fillor dhe të mesëm.
* Shkolla e mesme për të rritur është një shkollë e mesme e krijuar për arsimimin e të rriturve .
* Shkolla K-8 është një shkollë që shërben klasa në nivelin fillor dhe të mesëm. (Kryesisht SHBA)

## Shih edhe 
* Arsimi
* Shkolla
* Institucioni arsimor
* Klasifikimi Standard Ndërkombëtar i Arsimit