Radiokirurgjia

thumb|240px|Fotografi intraoperative që tregon një sistem radiografik
**Radiokirurgjia** është kirurgji duke përdorur rrezatim, domethënë shkatërrim të zonave të zgjedhura saktësisht të indeve duke përdorur rrezatim jonizues dhe jo ekseksion me teh. Ashtu si format e tjera të terapisë me rrezatim (i quajtur edhe radioterapi), zakonisht përdoret për të trajtuar kancerin. Radiokirurgjia u përcaktua fillimisht nga neurokirurgu suedez Lars Leksell si "një fraksion i vetëm me dozë të lartë rrezatimi, i drejtuar stereotaktikisht në një rajon intrakranial të interesit". 

Në radiokirurgjinë stereotaktike, fjala "stereotaktikë" i referohet një sistemi koordinativ tre-dimensional që lejon korrelacionin e saktë të një objektivi virtual që shihet në imazhet diagnostikuese të pacientit me pozicionin aktual të synuar në pacient. Radiokirurgjia stereotaktike gjithashtu mund të quhet terapi rrezatuese stereotaktike e rrezatimit të trupit ose radioterapi ablative stereotaktike kur përdoret jashtë sistemit nervor qendror.

## Historia
Kirurgjia stereotaktike u zhvillua për herë të parë në vitin 1949 nga neurokirurgu suedez Lars Leksell për të trajtuar caqe të vogla në tru që nuk ishin të përshtatshme për operacionin konvencional. Instrumenti fillestar stereotaktik që ai konceptoi përdori sonda dhe elektroda. Përpjekja e parë për të furnizuar elektrodat me rrezatim u bë në vitet pesëdhjetë të hershme, me rreze x. Parimi i këtij instrumenti ishte goditja e objektivit brenda-kranial me rreze të ngushta rrezatimi nga drejtime të shumta. Shtigjet e rrezeve konvergojnë në vëllimin e synuar, duke dhënë një dozë vdekjeprurëse kumulative të rrezatimit atje, ndërsa kufizojnë dozën në indet ngjitur të shëndetshëm. Dhjetë vjet më vonë ishte bërë përparim i rëndësishëm, për shkak në masë të konsiderueshme për kontributin e fizikanëve Kurt Liden dhe Börje Larsson. Në këtë kohë, rrezet protonike stereotaktikë kishin zëvendësuar rrezet X. Rrezja e grimcave të rënda të paraqitura si një zëvendësim i shkëlqyeshëm për thikën kirurgjikale, por sinkrociklotroni ishte tepër i ngathët. Leksell vazhdoi të zhvillojë një mjet praktik, kompakt, të saktë dhe të thjeshtë i cili mund të trajtohej nga vetë kirurgu. Në vitin 1968 kjo rezultoi në thikë Gamma, e cila u instalua në Institutin Karolinska dhe përbëhej nga disa burime radioaktive kobalt-60 të vendosura në një lloj përkrenare me kanale qendrore për rrezatim me rrezet gama. Ky prototip u krijua për të prodhuar lezione rrezatimi në formë të çarë për procedurat funksionale neurokirurgjike për të trajtuar dhimbjen, çrregullimet e lëvizjes ose çrregullimet e sjelljes që nuk i përgjigjen trajtimit konvencional. Suksesi i kësaj njësie të parë çoi në ndërtimin e një pajisje të dytë, që përmbante 179 burime kobalt-60. Kjo njësi e dytë me thikë Gamma është krijuar për të prodhuar lezione sferike për të trajtuar tumoret e trurit dhe keqformimet arterovenoze intrakraniale (AVM). Njësi shtesë u instaluan në vitet 1980 të gjitha me 201 burime kobalt-60.

Paralelisht me këto zhvillime, një qasje e ngjashme u krijua për një përshpejtues të grimcave lineare ose Linac. Instalimi i përshpejtuesit linear klinik 4 MeV filloi në qershor 1952 në Njësinë e Kërkimeve Radioterapeutike të Këshillit të Kërkimeve Mjekësore në Spitalin Hammersmith, Londër. Sistemi u dorëzua për fizikë dhe testime të tjera në shkurt të vitit 1953 dhe filloi të trajtojë pacientët në 7 shtator të atij viti. Ndërkohë, puna në Laboratorin e Mikrovalës Stanford çoi në zhvillimin e një përshpejtuesi 6 MV, i cili u instalua në Spitalin Universitar Stanford, California, në vitin 1956. Njësitë Linac u bënë shpejt pajisje të favorizuara për radioterapi konvencionale të fraksionuar, por ajo zgjati deri në vitet 80 para se të përkushtohej Radiokirurgjia Linac u bë realitet. Në vitin 1982, neurokirurgu spanjoll J. Barcia-Salorio filloi të vlerësojë rolin e radiokirurgjisë foton të gjeneruar nga kobalti me bazë Linac për trajtimin e AVM dhe epilepsisë. Në vitin 1984, Betti dhe Derechinsky përshkruan një sistem radiografik me bazë Linac. Winston dhe Lutz avancuan më tej teknologjitë prototipike radiotekurike me bazë Linac duke përfshirë një pajisje të pozicionuar stereotaktike të përmirësuar dhe një metodë për të matur saktësinë e përbërësve të ndryshëm. Duke përdorur një Linac të modifikuar, pacienti i parë në Shtetet e Bashkuara u trajtua në Brigham and Women's Hospital, Boston, Massachusetts në shkurt 1986.

## Referime