Sistemi shtetëror në Belgjikë

**Politika e Belgjikës** zhvillohet në kuadrin e një monarkie federale, përfaqësuese demokratike, kushtetuese. Mbreti i belgëve është kreu i shtetit, dhe kryeministri i Belgjikës është kreu i qeverisë, në një sistem shumëpartiak. Pushteti zbatues ushtrohet nga qeveria. Pushteti legjislativ federal i është dhënë qeverisë dhe dy dhomave të parlamentit, Senatit dhe Dhomës së Përfaqësuesve . Federata përbëhet nga komunitete (të bazuara në gjuhë) dhe rajone (territoriale). Filipi është mbreti i shtatë dhe aktual i belgëve, pasi ka hipur në fron më 21 korrik 2013.

Që nga viti 1970, partitë e rëndësishme politike kombëtare belge janë ndarë në përfaqësime të veçanta për interesat e secilit komunitet, përveç mbrojtjes së ideologjive të tyre. Këto parti u përkasin tre familjeve kryesore politike, megjithëse të gjitha afër qendrës: Liberalët e krahut të djathtë, Krishter Demokratët social-konservatorë dhe socialistët që formojnë krahun e majtë . Parti të tjera të reja më të rëndësishme janë partitë e Gjelbërta dhe, sot kryesisht në Flanders, partitë nacionaliste dhe të ekstremit të djathtë. Politika ndikohet nga grupet lobuese, si sindikatat dhe organizatat e punëdhënësve si Federata e Ndërmarrjeve Belge. Rregulli i shumicës shpesh zëvendësohet nga një proces vendimmarrës *de facto* konfederal, ku pakica (frëngjishtfolësit) gëzojnë mbrojtje të rëndësishme përmes shumicës së specializuar (2/3 e përgjithshme dhe shumica në secilën nga 2 komunitetet kryesore).     

## Kushtetuta 
Kushtetuta e Belgjikës, burimi kryesor i ligjit dhe baza e sistemit politik të vendit, u krijua më 7 shkurt 1831. Është ndryshuar disa herë, por reformat më të rëndësishme janë kryer në vitin 1970 dhe në 1993.

Në vitin 1970, në përgjigje të një konflikti civil në rritje midis komuniteteve holandisht-folëse dhe frëngjisht-folëse në Bruksel, qeveria deklaroi se "shteti unitar, struktura dhe funksionimi i tij siç përcaktohet me ligj, ishte vjetëruar". Kushtetuta e re njohu ekzistencën e dallimeve të forta komunitare dhe rajonale brenda Belgjikës, por u përpoq t'i pajtonte këto dallime përmes një shpërndarjeje të pushtetit në komunitetet dhe rajonet.

Në vitin 1993 parlamenti miratoi një paketë kushtetuese që transformonte Belgjikën në një shtet federal të plotë.

## Qeveria 
#### Kreu i shtetit 
**Mbreti i belgëve** është kreu kushtetues i shtetit belg dhe mban postin e përjetshëm. Detyrat e mbretit përcaktohen nga Kushtetuta belge dhe ligjet e tjera të zbatuara sipas saj.

Si kreu titullar i shtetit, mbreti luan një rol ceremonial dhe simbolik në komb. Funksioni i tij kryesor politik është të caktojë një udhëheqës politik për të formuar një kabinet të ri pas zgjedhjeve ose dorëheqjes së një kabineti. Në kushtet kur ka një "votim konstruktiv mosbesimi", qeveria duhet të japë dorëheqjen dhe dhoma e ulët e Parlamentit i propozon mbretit një kryeministër të ri.  Mbreti shihet gjithashtu se luan një rol simbolik unifikues, duke përfaqësuar një identitet të përbashkët kombëtar belg.

Filipi pasoi babain e tij Albert II më 21 korrik 2013 pas abdikimit të tij.

#### Qeveria federale 
Pushteti ekzekutiv mbahet nga kryeministri dhe ministrat, të cilët së bashku formojnë Këshillin e Ministrave, dhe nga Sekretarët e Shtetit, secili prej të cilëve është zëvendës i një ministri dhe është pjesë e qeverisë federale, por nuk është anëtar i Këshilli i Ministrave. 

Anëtarët e Qeverisë Federale, të cilët zyrtarisht emërohen nga Mbreti, në fakt janë marrë nga partitë politike që formojnë koalicionin qeveritar.

Qeveria Federale duhet të gëzojë besimin e Dhomës së Përfaqësuesve.

Numri i përgjithshëm i ministrave, pa përfshirë kryeministrin, nuk mund të kalojë 15. Gjithashtu, numri i ministrave holandisht dhe frëngjishtfolës duhet të jetë i barabartë, me përjashtim të mundshëm të kryeministrit. 

Ministrat drejtojnë departamentet ekzekutive të qeverisë. Kryeministri dhe ministrat e tij administrojnë qeverinë dhe shërbimet e ndryshme publike dhe ministrat duhet të mbrojnë politikat dhe performancën e tyre personalisht përpara Dhomës.

#### Qeveritë rajonale dhe komunitare 
Parlamentet dhe qeveritë rajonale dhe komunitare kanë juridiksion mbi transportin, punët publike, politikën e ujit, çështjet kulturore, arsimin, shëndetin publik, mjedisin, strehimin, zonimin dhe politikën ekonomike dhe industriale. Ata mbështeten në një sistem të ndarjes së të ardhurave për fondet. Ata kanë autoritetin të vendosin shumë pak taksa (kryesisht shtesa) dhe të kontraktojnë kredi. Për më tepër, ata kanë marrë fuqi ekskluzive të traktateve për ato çështje që janë nën juridiksionin e tyre përkatës. Nga totali i shpenzimeve publike (pagesat e interesit nuk merren parasysh), më shumë se 30% është e autorizuar nga rajonet dhe komunitetet, megjithëse financimi i tyre vjen mbi 80% nga buxhetet kombëtare belge; në të njëjtën kohë, qeveria kombëtare kontrollon 100% të sigurimeve shoqërore dhe kufizon rreptësisht politikën tatimore nga entitetet e federalizuara. Si rezultat, institucionet belge ende kontrollojnë mbi 90% të niveleve efektive të taksave globale për individët dhe kompanitë.

Edhe pse që nga viti 1993 neni 35 i Kushtetutës kërkon krijimin e një liste që specifikon kompetencat federale në krahasim me kompetencat rajonale dhe të komuniteteve, një listë e tillë nuk u krijua kurrë. Prandaj, qeveria federale vazhdon të ushtrojë të gjitha kompetencat që nuk i dedikohen në mënyrë eksplicite niveleve më të ulëta.

Partitë flamande në përgjithësi favorizojnë një autonomi shumë më të madhe të komunitetit (dhe rajonal), duke përfshirë autonominë financiare dhe tatimore, ndërsa partitë frankofone në përgjithësi e kundërshtojnë atë. Partitë që flasin frëngjisht priren të favorizojnë më shumë kontroll shtetëror. 

Që nga tetori 2019, drejtuesit rajonalë janë si më poshtë:

#### Pushteti krahinor dhe vendor 
Dy rajonet më të mëdha, Flanders dhe Wallonia, janë të nënndara më tej në pesë provinca secila. Rajoni i Kryeqytetit të Brukselit është i ndarë drejtpërdrejt në 19 komuna. Në total, Belgjika numëron 581 bashki. Pushteti krahinor dhe vendor është kompetencë ekskluzive e rajoneve. Prandaj, duhet parë artikujt përkatës për informacion më të detajuar mbi qeverisjen provinciale dhe vendore.

Në rajonin e Brukselit, ekziston një formë tjetër e qeverisjes së ndërmjetme, e përbërë nga institucionet e secilit prej dy komuniteteve kompetente. Këto institucione (COCOF për frëngjishtfolësit dhe VGC për flamandët) kanë kompetenca të ngjashme, megjithëse vetëm COCOF ka fuqi legjislative, të dhëna nga Komuniteti Francez. Për çështjet e komunitetit të Brukselit të përbashkëta për të dy komunitetet ekziston një komision i përbashkët i komunitetit .

### Legjislativi 
Fuqitë legjislative në Belgjikë ndahen në nivel kombëtar, rajonal dhe komunitar.

Parlamenti Federal belg përbëhet nga Senati (holandisht: **Senaat**, frëngjisht: **Sénat**) dhe Dhoma e Përfaqësuesve (holandisht: **Kamer van Volksvertegenwoordigers**, frëngjisht: **Chambre des Représentants**). Dhoma e Përfaqësuesve ka 150 anëtarë; Senati ka 60 anëtarë. Të 150 përfaqësuesit zgjidhen drejtpërdrejt përmes një sistemi të përfaqësimit proporcional. Senati përbëhet nga 50 senatorë të zgjedhur nga kuvendet e komuniteteve dhe krahinave, dhe 10 senatorë të zgjedhur nga të tjerët.

Që nga reformat kushtetuese të vitit 1993 dhe 2013, dy dhomat e kuvendit nuk ulen në një nivel barazie: përveç rasteve që kanë të bëjnë me strukturën kushtetuese, institucionale ose federale ose marrëdhëniet ndërkombëtare, nuk kërkohet as pëlqimi i Senatit (pra -të quajtura "ligje njëdhomësh", të votuar vetëm nga Dhoma, siç është buxheti) ose mund të shpërndahen nga Dhoma. Dhoma e Përfaqësuesve është gjithashtu dhoma e vetme që i voton besimin Qeverisë.

Secili nga pesë komponentët e sistemit federal (Shoqëria flamishtfolëse, Shoqëria frëngjishtfolëse, Shoqëria gjermanishtfolëse, Krahina Valone dhe Krahina e Kryeqytetit të Brukselit) kanë këshillin ose parlamentin e tyre njëdhomësh të zgjedhur drejtpërdrejt. Ata votojnë dekrete (ose urdhëresa në Bruksel), që kanë të njëjtën vlerë dhe janë në të njëjtin nivel juridik me ligjet federale.

Ndikimi i partive kryesore politike dhe liderëve partiakë është i madh. Shumë ekspertë  vlerësojnë se kryetarët e partive kryesore janë dukshëm më të fuqishëm se ministrat e zakonshëm dhe i gjithë Parlamenti. Për këtë arsye, sistemi politik belg shpesh quhet partikraci . 

### Gjyqësori 
Sistemi gjyqësor bazohet në të drejtën civile dhe buron nga kodi i Napoleonit. Ai ka një rishikim gjyqësor të akteve legjislative. Ai pranon juridiksionin e detyrueshëm të GJND-së, me rezerva. Gjykata e Apelit është një nivel poshtë Gjykatës së Kasacionit, një institucion i bazuar në Gjykatën Franceze të Kasacionit. Gjykata e Kasacionit (holandisht: *Hof van Cassatie*, frëngjisht: *Cour de Cassation*) është gjykata më e rëndësishme në Belgjikë. Gjyqtarët emërohen përgjithmonë nga mbreti belg.

## Zgjedhjet dhe partitë 
### Sistemi zgjedhor 
Zgjedhjet për Dhomën e Përfaqësuesve të Belgjikës bazohen në sistemin e përfaqësimit proporcional me listë të hapur. Disa muaj përpara zgjedhjeve, secila parti formon një listë kandidatësh për çdo qark. Partitë lejohen të vendosin në listat e tyre aq kandidatë sa ka vende të disponueshme. Formimi i listës është një proces i brendshëm që ndryshon me secilën palë. Vendi në listë konsiderohet se luan një rol në zgjedhjen e një kandidati, duke u dhënë një shikueshmëri më të fortë atyre që janë në listë; Megjithatë, ky fenomen duket se ka humbur rëndësinë që nga reforma e fundit zgjedhore.

Votuesve belgë u jepen pesë opsione. Ata mund të:

* Votojnë për një listë në tërësi, duke treguar kështu miratimin e rendit të vendosur nga partia;
* Votojnë për një ose më shumë kandidatë individualë, pavarësisht nga renditja e tij/saj në listë (një "votë preferenciale");
* Votojnë për një ose më shumë nga "zëvendësuesit" (zëvendësuesit);
* Votojnë për një ose më shumë kandidatë dhe një ose më shumë zëvendësues;
* Vota e pavlefshme ose bosh kështu që askush nuk e merr votën.

Ndërsa ka disa opsione për të votuar për më shumë se një person, votuesit nuk mund të votojnë për kandidatët e më shumë se një liste kandidatësh (parti). Duke vepruar kështu, vota është e pavlefshme.

Fushatat politike në Belgjikë janë relativisht të shkurtra, duke zgjatur vetëm rreth një muaj. Ato u nënshtrohen disa kufizimeve:

* Ka kufizime në përdorimin e tabelave .
* Për të gjitha aktivitetet e tyre, përfshirë fushatat, partitë politike duhet të mbështeten në subvencionet dhe detyrimet qeveritare të paguara nga anëtarët e tyre.
* Një ligj për shpenzimet zgjedhore kufizon shpenzimet gjatë fushatës.

Belgjika është një nga vendet e pakta që ka votim të detyrueshëm, duke pasur kështu një nga përqindjet më të larta të pjesëmarrjes në votime në botë. 

Zgjedhjet për Dhomën e Përfaqësuesve (Parlamenti Federal) mbahen normalisht çdo pesë vjet dhe përkojnë me ato për Kuvendin Evropian. Para vitit 2014, ato mbaheshin çdo katër vjet dhe mbaheshin veçmas. Parlamentet e komunitetit dhe rajonal zgjidhen çdo pesë vjet dhe zgjedhjet e tyre përkojnë edhe me ato për Parlamentin Evropian. Zgjedhjet për anëtarët e këshillit komunal dhe krahinor të Belgjikës mbahen çdo gjashtë vjet.

Zgjedhjet e fundit komunale dhe krahinore u mbajtën në vitin 2018 dhe zgjedhjet e fundit federale dhe rajonale u mbajtën në vitin 2019.

## Sindikatat 
Belgjika është një vend shumë i sindikuar dhe puna e organizuar është një ndikim i fuqishëm në politikë. Rreth 53% e të gjithë punonjësve të sektorit privat dhe të shërbimeve publike janë anëtarë të sindikatave. Jo thjesht një lëvizje "bukë e gjalpë" në kuptimin amerikan, sindikatat belge marrin qëndrime për arsimin, financat publike, shpenzimet e mbrojtjes, mbrojtjen e mjedisit, të drejtat e grave, abortin dhe çështje të tjera. Ato ofrojnë gjithashtu një sërë shërbimesh, duke përfshirë administrimin e përfitimeve të papunësisë.

Tre organizatat kryesore të sindikatave të Belgjikës janë Konfederata e Sindikatave të Krishterë (CSC/ACV) (1,705,000 anëtarë), Federata e Përgjithshme e Punës Belgjike (FGTB/ABVV) (1,198,000 anëtarë) dhe Konfederata e Përgjithshme e Sindikatave Liberale të Belgjikës (CGSLBB). /ACLVB) e cila ka 230,000 anëtarë.

Deri në vitet pesëdhjetë, FGTB/ABVV ishte konfederata më e madhe, që atëherë, megjithatë, CSC/ACV është bërë forca kryesore e sindikatave. Në zgjedhjet më të fundit të këshillit të punës të mbajtura në vitin 2004, CSC/ACV mori afërsisht 53% të votave, Konfederata Socialiste mori 36%, dhe Konfederata Liberale 10%.

Konfederata e Sindikatave Katolike të Punës (CSC/ACV). E organizuar në vitin 1912, CSC/ACV hedh poshtë konceptin marksist të "luftës së klasave" dhe kërkon të arrijë një rend shoqëror të drejtë të bazuar në parimet e krishtera. CSC/ACV nuk është zyrtarisht e lidhur me homologët e saj politikë partiakë, partitë kristiandemokrate (CD&V dhe CDH), por ushtron ndikim të madh në këshillat e tyre.

CSC/ACV është sindikata kryesore në të gjitha provincat flamande dhe në provincën e Luksemburgut të Wallonisë. Ajo ka pothuajse të njëjtën forcë me konfederatën socialiste në zonën e Brukselit. Presidenti i saj aktualisht është  .

Konfederata Socialiste Belge e Punës (FGTB/ABVV). FGTB/ABVV rrjedh nga Lëvizja Socialiste e Sindikatave, e themeluar në fund të shekullit të 19-të në zonat industriale të Valones, Bruksel dhe zonat urbane të Flanders. Sot FGTB/ABVV është sindikata kryesore në provincat e Hainaut, Namur dhe Liège dhe përputhet me CSC/ACV në Bruksel. FGTB/ABVV udhëhiqet nga Presidenti Michel Nollet.

## Ndarja gjuhësore 
Belgjika është një vend në të cilin gjuha është një çështje kryesore politike. Në shekullin e 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, flamandët nuk gëzonin të njëjtat të drejta si frëngjishtfolësit, si de facto ashtu edhe de jure . Kur vendi u themelua në 1830 nën një sistem votimi të regjistrimit, vetëm rreth 1% e popullsisë së rritur mund të votonte: fisnikëria, borgjezia e lartë dhe klerikët e lartë, të gjithë frëngjishtfolës. Një lëvizje flamande luftoi në mënyrë paqësore për të fituar të drejta të barabarta, duke marrë shumicën e tyre. Probleme të vogla ekzistojnë edhe mes gjermanishtfolësve dhe frëngjishtfolësve.

Në shekullin e III pas Krishtit, Frankët gjermanikë migruan në atë që sot është Belgjika. Zonat veriore më pak të populluara u bënë gjermanike, ndërsa në pjesën jugore, ku prania romake kishte qenë shumë më e fortë, latinishtja vazhdoi pavarësisht migrimeve të frankëve. Ky kufi gjuhësor pak a shumë ka qëndruar.

Revolucioni Industrial i fundit të shekullit të 18-të dhe shekullit të 19-të theksoi më tej ndarjen veri-jug. Wallonia frankofone u bë një zonë e hershme e lulëzimit industrial, e pasur dhe dominuese politikisht. Flanders holandisht-folëse mbeti bujqësore dhe ishte ekonomikisht dhe politikisht e larguar nga Wallonia dhe kryeqyteti. Elita gjatë shekullit të 19-të dhe gjysmës së parë të shekullit të 20-të fliste frëngjisht, madje edhe në zonën holandishtfolëse. Në shekullin e 20-të, dhe veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore, Flanders pa një lulëzim ekonomik ndërsa Wallonia u bë ekonomikisht e ndenjur. Ndërsa flamandët u bënë më të arsimuar dhe më të mirë, dhe kërkuan një pjesë të drejtë dhe të barabartë të pushtetit politik, tensionet midis dy komuniteteve u rritën.

Demonstrimet gjuhësore në fillim të viteve 1960 çuan në 1962 në vendosjen e një kufiri formal gjuhësor dhe u bënë rregulla të hollësishme për të mbrojtur pakicat në zonat kufitare të përziera gjuhësisht. Në vitin 1970, Kushtetuta u ndryshua. Këshillat kulturorë flamandë dhe frankofonë u krijuan me autoritet në çështjet që lidhen me gjuhën dhe kulturën për të dy grupet gjuhësore.

Megjithatë, rishikimi kushtetues i vitit 1970 nuk e zgjidhi përfundimisht problemin. Një amendament i diskutueshëm deklaroi se Belgjika përbëhet nga tre komunitete kulturore ( Komuniteti Flaman, Komuniteti Francez (-folës) dhe Komuniteti gjerman-folës ) dhe tre rajone ekonomike ( Flandra, Wallonia dhe Brukseli ) secilit që do t'i jepet një masë e konsiderueshme e autonomi politike. Megjithatë, vetëm në vitin 1980 mund të arrihet një marrëveshje se si të zbatohej kjo dispozitë e re kushtetuese.

Në gusht 1980, Kuvendi belg miratoi një projekt-ligj për transferimin e pushtetit dhe amendoi Kushtetutën, duke themeluar:

* Asambleja legjislative e komunitetit flamand (këshilli) dhe qeveria flamande;
* Këshilli legjislativ dhe qeveri e komunitetit frankofon kompetent për çështjet kulturore, gjuhësore dhe arsimore; dhe
* Asambletë dhe qeveritë legjislative rajonale të Valones dhe Flamandëve kompetente për çështjet ekonomike rajonale.

Menjëherë, flamandët i transferuan kompetencat e tyre këshillit legjislativ rajonal dhe qeverisë tek këshilli legjislativ dhe qeveria e komunitetit. Ai u bë kompetent si për çështjet kulturore, gjuhësore dhe arsimore, ashtu edhe për çështjet ekonomike rajonale.

Që nga viti 1984, komuniteti i gjuhës gjermane i Belgjikës (në pjesën lindore të provincës Liège ) ka asamblenë e vet legjislative dhe zbatuese, kompetente për çështjet kulturore, gjuhësore dhe arsimore.

Në 1988–89 Kushtetuta u ndryshua përsëri për t'u dhënë përgjegjësi shtesë rajoneve dhe komuniteteve. Ndryshimi më gjithëpërfshirës ishte transferimi i pothuajse të gjitha përgjegjësive për çështjet arsimore tek komunitetet. Për më tepër, rajoneve dhe komuniteteve iu ofruan të ardhura shtesë, dhe Rajonit të Brukselit iu dha asambleja e vet legjislative dhe ekzekutive.

Një tjetër reformë e rëndësishme kushtetuese u zhvillua në verën e vitit 1993. Ajo e ndryshoi zyrtarisht Belgjikën nga një shtet unitar në një shtet federal . Ai gjithashtu reformoi (me modesti) sistemin parlamentar dydhomësh dhe parashikoi zgjedhjen e drejtpërdrejtë të anëtarëve të këshillave legjislativë të komunitetit dhe rajonal. Provinca dygjuhëshe Brabant u nda në provinca të veçanta flamande Brabant dhe Walloon Brabant, ndërsa në rajonin e kryeqytetit të Brukselit shumica e pushteteve provinciale diku tjetër ushtrohen nga rajoni dhe përgjegjësitë e një guvernatori provincial diku tjetër drejt nivelit federal, nga Qeverisësi i Bruksel-Kryeqytet. Megjithatë, zonat zgjedhore dhe gjyqësore Bruksel-Halle-Vilvoorde nuk u ndanë.

Pavarësisht rishikimeve të shumta kushtetuese, çështja nuk është zgjidhur plotësisht. Ka ende shumë tensione politike midis frëngjishtfolësve dhe holandishtfolësve, dhe, në një shkallë më të vogël, midis frëngjishtfolësve dhe gjermanishtfolësve politikisht shumë më të dobët.

### Kalimi nga armiqësia gjuhësore në atë kulturore dhe politike 
Në fund të shekullit të 20-të, u bë e qartë se kundërshtimi kryesor midis flamandëve dhe valonëve nuk ishte më kryesisht gjuhësor, por ishte zhvendosur në dallime të mëdha politike dhe demografike. Partitë flamande duken më shumë ' anglo-saksone ' në zgjedhjet e politikave, duke u larguar nga filozofitë e 'shtetit të madh'.  Partitë që flasin frëngjisht, duke përfshirë partitë e tyre 'të krahut të djathtë', priren të favorizojnë mbështetjen e madhe të qeverisë dhe shtetit për të varfërit.

Kjo u bë shumë e qartë pas zgjedhjeve të 2007: në Flanders, partitë klasike të krahut të majtë morën vetëm 1/4 e votave. Në anën frëngjishtfolëse, e majta mbante ende 1/2 e votave. Një nga dallimet kryesore përqendrohet në politikën ndaj të gjithëve që marrin alokime. Flamandët favorizojnë fuqimisht një politikë të fokusuar në ndihmën që ata të rifitojnë autonominë e tyre.

## Leximi më tej 
* 
* 
* 
* 
* 
* E. Witte, J. Craeybeckx en A. Meynen, Politieke geschiedenis van België, Standaard, 1997

## Referime