Arsimi në Greqinë e lashtë

**Arsimi në Greqinë e lashtë** kishte një traditë homerike dhe aristokratike ndërsa ishte "demokratizuar" shumë sidomos në shekullin V p.e.s. pjesërisht si rezultat edhe i ndikimit nga sofistët, Platoni dhe Isokrati. Më vonë, në periudhën helenistike të Greqisë antike, arsimi në gjimnaze konsiderohej si një kusht themelor për pjesëmarrje në kulturën greke. Vlera e edukimit fizik për grekët dhe romakët e lashtë ka qenë historikisht unike. Në Greqinë e lashtë kishte dy forma themelore të arsimit: formal dhe joformal. Arsimi formal arrihej përmes frekuentimit të një shkollë publike ose nga një mësues privat. Arsimi joformal arrihej nga një mësues i papaguar dhe zakonisht bëhej në një mjedis jo publik. Asokohe arsimi ishte një element përbërës dhe thelbësor i identitetit të një personi. 

Arsimi dhe edukimi formal grek ishte kryesisht për meshkuj por jo edhe për skllevërit.  Në disa polise, u miratuan edhe ligje për të ndaluar arsimimin e skllevërve.   Spartanët gjithashtu mësonin edhe muzikën dhe vallëzimin, por vetëm me qëllim të forcimit të manovrimit të tyre si ushtarë. 

## Sistemi athinas 
### Athina klasike (508–322 p.e.s.) 
parapamje|Pamje e Athinës nga tempulli i Zeusit Olimpik deri te Mali Lycabettus
Arsimi i vjetër në Athinën klasike kishte dy aspekte kryesore: fizik dhe intelektual, ose ajo që njihej prej athinasve si "gumnastike" dhe "mousike".  Gumnastike ishte edukimi fizik që pasqyronte idealet e ushtrisë: forcën, qëndrueshmërinë dhe përgatitjen ushtarake për luftë.  Një përgatitje e mirë trupore (fizike) ishte jashtëzakonisht e rëndësishme për athinasit. Djemtë do të fillonin edukimin fizik ose gjatë ose menjëherë pas fillimit të arsimit fillor. Fillimisht, ata do të mësonin nga një mësues privat, i njohur si *paidotripe*. Përfundimisht, djemtë do të fillonin stërvitjen në *gjimnaz*.  Trajnimi fizik konsiderohej i nevojshëm për të përmirësuar pamjen fizike, përgatitjen për luftë dhe shëndetin e mirë në moshë të shtyrë.  Nga ana tjetër, edukimi muzikor ishte një ndërthurje e muzikës, vallëzimit, vjershave dhe poezisë moderne.  

Nxënësit (studentët) mësonin të shkruanin duke përdorur një majë shkruese, me të cilën do të shkruanin në një tabelë të mbuluar me dyll. Kur fëmijët ishin të gatshëm të fillonin të lexonin vepra të tëra, atyre u jepeshin poezi për ti mësuar përmendësh dhe për ti recituar. Legjendat e  Hesiodit dhe Homerit gjithashtu vlerësoheshin shumë nga athinasit, dhe veprat e tyre shpesh përfshiheshin në planet mësimore. Do theksuar se arsimit të vjetër athinas i mungonte struktura e rëndë duke u përqëndruar vetëm në shkollimin deri në nivelin fillor. Pasi një fëmijë arrinte adoleshencën, arsimi i tij zyrtar mbaronte.  

#### Arsimi i lartë 
Arsimi i lartë në Athinë zuri të zhvillohej vetëm rreth vitit 420 p.e.s.  Filozofë si Sokrati ( *rreth* 470–399 p.e.s.), si dhe lëvizja sofiste, e cila çoi në një fluks mësuesish të huaj, krijuan një kalim nga arsimi i vjetër në një arsim të lartë të ri.  Njerëz të tillë besonin se arsimi duhet të jetë një mjet për të zhvilluar njeriun në tërësi, përfshirë edhe intelektin e tij.  Futja e niveleve të arsimit të mesëm siguroi një strukturë dhe thellësi më të madhe në kornizën ekzistuese të arsimit të vjetër.  Fushat më të përqendruara të studimit përfshinin matematikën, astronominë, harmoninë dhe dialektikën - të gjitha me theks në zhvillimin e arsimit filozofik. U pa si e nevojshme që individët të përdornin njohuritë brenda një kornize logjike dhe të arsyeshme.  Skllevërit nuk e lejuan ligjërisht që të kishin qasje në arsim. 

Pasi Greqia u bë pjesë e Perandorisë Romake, grekët e arsimuar u përdorën si skllevër nga romakët e pasur - duke bërë që kjo të ishte mënyra kryesore me të cilën u arsimuan dhe edukuan romakët e pasur. Kjo çoi në vazhdimin e kulturës greke edhe në sferën romake.  

#### Mësuesë klasikë athinas 
t - ekspozitë në Louvre]]
##### Sokrati (470-399 p.e.s.) 
Sokrati është filozof i shquar dhe mësuesi më i madh i botës antike greke. Konsiderohet si *"babai i filozofëve"*. Edhe pse me prejardhje ishte nga një familje demokratike (i ati skulptor ndërsa e ëma mami) ai e kritikoi demokracinë athinase. Sokrati ishte ideolog i *"aristokracisë shpirtërore"* të Athinës. Ai ishte edhe kundërshtar i sofistëve. Përkundër tyre ai angazhohet për urtësi (për të menduar të thelluar) si dhe për përkryerje morale të njeriut. Pikëpamjet e tij i mbështeti në dituri dhe në njohjen e vetvetës, ndaj apelonte: Njihe vetveten! (Gnothi seauton!)   

##### Platoni (428–348 p.e.s.) 
[parapamje|170px|Busi i [Platonit - ekspozitë në Louvre]]
Platoni ishte një filozof në Athinën klasike që kishte qenë student i Sokratit, duke u bërë përfundimisht njëri nga studentët e tij më të njohur. Pas ekzekutimit të Sokratit, Platoni u largua nga Athina me zemërim, duke refuzuar politikën si një karrierë dhe duke udhëtuar për në Itali dhe Siçili.  Të paktët individë të aftë për të arritur një nivel të tillë do të bëheshin filozofë, udhëheqësit e qytetit (shtetit)  ideal të Platonit.  Largimi i tij nga Akademia sinjalizoi edhe largimin e tij nga Athina. Aristoteli u largua për t'u bashkuar me Hermeias, një ish-student në Akademi, i cili ishte bërë sundimtar i Atarneus dhe Assos në bregdetin veriperëndimor të Anadollit ( Turqia e sotme).  Ai qëndroi atje deri në vitin 342 p.e.s. kur mori një ftesë nga Mbreti Filip i Maqedonisë për t'u bërë arsimtar i djalit të tij trembëdhjetëvjeçar Aleksandër. Aristoteli pranoi ftesën dhe u transferua në Pella për të filluar punën e tij me djalin e Filipit që shumë shpejt do të bëhej i njohur si Aleksandri i Madh.  Pas ekzaminimit, këshilli ose do të vendoste që fëmija ishte i përshtatshëm për të jetuar ose do të refuzonte fëmijën gjë që e dënonte me vdekje nga braktisja dhe ekspozimi.  

### Agoge 
Dominimi ushtarak kishte një rëndësi të madhe për spartanët e Greqisë antike. Prandaj, spartanët strukturuan sistemin e tyre arsimor si një formë ekstreme e kampit ushtarak, të cilin ata e quajtën *"agoge"*.  Ndjekja e njohurive intelektuale shihej si e parëndësishme, dhe kështu të mësuarit akademik, si leximi dhe shkrimi, u mbajtën në minimum. Jeta e një djali spartan ishte e përkushtuar pothuajse tërësisht në shkollën e tij, e cila kishte vetëm një qëllim: prodhimin e një *falange* të pathyeshme të shtetit spartan. Arsimi dhe edukimi formal për një mashkull spartan fillonte rreth moshës 7 vjeçare, kur shteti e merrte djalin nga kujdestaria e prindërve të tij dhe e dërgonte atë që të jetonte në një kazermë së bashku me shumë djem të tjerë të moshës së tij. Për të gjitha qëllimet dhe synimet, kazermat ishin shtëpia e tij e re, dhe meshkujt e tjerë që jetonin në kazerma, ishin familja e tij. Për pesë vitet e ardhshme, deri në moshën dymbëdhjetë vjeçare, djemtë do të hanin, flinin dhe stërviteshin brenda kazermave të tyre duke marr udhëzime dhe mësime nga një qytetar i rritur mashkull, i cili kishte përfunduar të gjithë stërvitjen e tij ushtarake dhe kishte provuar edhe betejën në luftë.  

Gjatë kësaj periudhe, instruktori theksonte disiplinën dhe ushtrimin dhe kujdesej që nxënësit (studentët) e tij të merrnin pak ushqim dhe veshje minimale në përpjekje për të aftësuar djemtë që të mësojnë se si të ushqehen, të vjedhin dhe të durojnë urinë ekstreme, këto aftësi të domosdoshme në rast të luftës eventuale.  Ata djem që mbijetonin në fazën e parë të stërvitjes vazhdonin në një fazë të dytë në të cilën dënimet bëheshin edhe më të ashpra ndërsa stërvitja fizike dhe pjesëmarrja në sporte bëhej pothuajse pa ndalesë në mënyrë që të ndërtojnë forcën dhe durimin.  Gjatë kësaj faze, e cila zgjaste derisa meshkujt të arrinin moshën tetëmbëdhjetë vjeçare, luftimet brenda njësisë inkurajoheshin, bëheshin beteja tallëse, lavdëroheshin aktet guximtare ndërsa shenjat e frikës dhe mosbindjes ndëshkoheshin rëndë.  

Gjatë betejave tallëse, të rinjtë përgatiteshin në *fallangje* duke mësuar që të manovronin sikur të ishin një entitet i vetëm dhe jo një grup individësh.  Për të qenë më efikas (efektiv) gjatë manovrave, studentët aftësoheshin gjithashtu edhe në vallëzim dhe muzikë, sepse konsiderohej se kjo do të rriste aftësinë e tyre për të lëvizur këndshëm si një njësi e vetme.  Në fund të kësaj faze të njohur si *agoge*, pritej që *ndjekësit* të gjuanin dhe të vrisnin një helot, një skllav grek.  Nëse studenti kapej ai do të dënohej dhe disiplinohej - jo për kryerjen e vrasjes, por për paaftësinë e tij për të kryer vrasjen pa u zbuluar.

### Efebia 
Studentët *diplomonin* nga *agoge* në moshën 18 vjeçare kur merrnin titullin *efebes* (ephebe) dhe në këtë mënyrë fillonte periudha e njohur si *"efebia"*.  Pasi të bëhej *efebes*, mashkulli do të betohej (zotohej) për besnikëri të rreptë dhe të plotë ndaj Spartës dhe do të bashkohej me një organizatë private për të vazhduar trajnimin në të cilin do të garonte në gjimnastikë, gjueti dhe performanca me betejat e planifikuara duke përdorur armë të vërteta. Pas dy vjetësh, në moshën 20 vjeçare, stërvitja mbaronte dhe burrat e rritur tani vlerësoheshin zyrtarisht si ushtarë spartan. 

### Edukimi i grave spartane 
Gratë spartane, ndryshe nga homologet e tyre athinase, merrnin një arsim formal të mbikëqyrur dhe kontrolluar nga shteti.  Pjesa më e madhe e shkollimit publik për gratë spartane ishte e përqendruar rreth edukimit fizik. Deri në moshën tetëmbëdhjetë vjeçare gratë mësonin vrapimin, mundjen, hedhjen e diskut, dhe gjithashtu hedhjen e shtizës.  Aftësitë e grave të reja testoheshin rregullisht në gara siç ishin lojërat vjetore në Heraea të Elisit,  Përveç edukimit fizik, vajzat e reja mësoheshin gjithashtu të këndonin, kërcenin dhe të luanin në instrumente, shpesh edhe nga poetë të tilla, si Alcman ose nga gratë e moshuara të polisit.  Sistemi arsimor spartan për femrat ishte shumë i rreptë sepse qëllimi i tij ishte të stërviste nënat e ardhshme të ushtarëve në mënyrë që të ruante forcën e fallangave të Spartës, të cilat konsideroheshin shumë të rëndësishme për mbrojtjen e shtetit dhe kulturës spartane. 

## Mësues të tjerë grekë 
### Pitagora (570–490 p.e.s.) 
Pitagora ishte njëri nga shumë filozofët grekë. Ai e kaloi jetën në ishullin Samos dhe është i njohur për kontributet e tij në matematikë. Pitagora mësoi filozofinë e jetës, fesë dhe matematikës në shkollën e tij në Kroton, e cila ishte një koloni greke. Shkolla e Pitagorës është e lidhur me teoremën që thotë se sipërfaqja e katrorit të ndërtuar mbi hipotenuzë është e barabartë me shumën e sipërfaqeve të ndërtuara mbi katete. Studentët e Pitagorës ishin të njohur si pitagorian. 

#### Pitagorianët 
Pitagorianët ndoqën një mënyrë jetese shumë specifike. Ata ishin të njohur për miqësinë, bujarin dhe ndershmërinë. Pitagorianët gjithashtu besonin në një jetë tjetër gjë që i shtyu të ishin njerëz që nuk kishin asnjë lidhje me pronat personale pasi gjithçka ishte komunale; ata ishin gjithashtu vegjetarianë. Njerëzit në një shoqëri pitagoriane njiheshin si matematikoi (μαθηματικοί, greqisht për "nxënësit").  

#### Mësimet 
Ekzistojnë dy forma për të cilat udhëzonte Pitagora: ekzoterike dhe ezoterike. Ekzoterike ishte mësimi i ideve përgjithësisht të pranuara. Këto mësime zgjasnin tre vjet për matematikoi. Ezoterike ishin mësime me kuptim më të thellë. Këto mësime nuk kishin një kufi kohor. Ata i nënshtroheshin atyre kur Pitagora mendonte se studenti ishte gati. Në ezoterik, studentët do të mësonin filozofinë e kuptimeve të brendshme.  

#### Matematika dhe muzika 
Disa nga aplikimet e Pitagorës në matematikë mund të shihen në marrëdhëniet e tij muzikore me matematikën si p.sh. ideja e proporcioneve dhe raporteve. Pitagorianët njihen për formulimin e konkordeve numerike dhe harmonisë. Ata bashkojnë tinguj duke këputur një tel, fakt që muzikanti kishte për qëllim të zhytej në një pikë matematikisht të shprehur. Sidoqoftë, nëse proporcioni matematikor midis pikave në tel do të prishej, tingulli do të bëhej i paqëndrueshëm. 

#### Diktumi i shkollës 
Shkolla e Pitagorës kishte një diktim që thoshte *Gjithçka është numër*. Kjo do të thotë që gjithçka në botë ka një numër që e përshkruan.  Për shembull, numri **gjashtë** është numri që ka të bëjë me krijimin, numri **pesë** është numri që lidhet me martesën, numri **katër** është numri që lidhet me drejtësinë, numri **tre** është numri që ka të bëjë me harmoninë, numri **dy** është numri që lidhet me mendimin, dhe numri **një** është numri që lidhet me arsyen. 

Shoqëria Pitagoriane ishte shumë e fshehtë, ndërsa shoqëria arsimore ishte e bazuar në idenë e të jetuarit në paqe dhe harmoni, por në fshehtësi. Për shkak se arsimi dhe shoqëria ishin kaq të fshehta, nuk dihet shumë për njerëzit e Pitagorës. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Polisi
* Athina
* Sparta
* Paidea
* Efebia
* Platoni
* Sokrati
* Sofistët
* Aristoteli
* Akropoli
* Kalokagathia
* Liceumi antik
* Akademia e Platonit
* Arsimi dhe edukata tek ilirët

## Bibliografia 
*Anagnostopoulos, Georgios, ed. (2013). "First Athenian Period". A Companion to Aristotle. Wiley-Blackwell. p.&nbsp;5.
*Aristophanes, *Aristophanes Comoediae*, vol. 2. (ed. F.W. Hall and W.M. Geldart), Clarendon Press, (Oxford, 1907).   
*Aristophanes, Lysistrata and Other Plays (London: Penguin Classics, 2002), 65.
*Αristotle, *Aristotle in 23 Volumes*, Vol. 21, (trans. H. Rackham), Cambridge, MA, Harvard University Press, William Heinemann Ltd. (London, 1944).   
*Beck, Frederick A.G. (1964). Greek Education, 450–350 B.C. London: Methuen & CO LTD. pp.&nbsp;201–202.
*Dittenberg, W., *De Ephebis Atticis Dissertatio*, Dieterich, (Gottingen, 1863)  
*Downey, "Ancient Education," The Classical Journal 52, no.8 (May 1980): 340.
*Freeman K. J. *Schools of Hellas*, MacMillan and Co, (London, 1908).   
*Godley A. D., (trans), *Herodotus*, Cambridge, Harvard University Press, (1920).   
*Jaeger, W., *Paideia, The Ideals of Greek Culture*, Oxford University Press, (Oxford, 1945).  
*Lodge, R.C. (1970). Plato's Theory of Education. New York: Russell & Russell.
*Lynch, John P. (1972). Aristotle's School: A Study of a Greek Educational Institution. Los Angeles: University of California Press. p.&nbsp;33.
*Mahaffy, J. P., *Old Greek Education*, Kegan Paul, (1883).   
*Matsen, Patricia; Rollinson, Philip; Sousa, Marion (1990). Readings from Classical Rhetoric. Edwardsville: Southern Illinois University Press. p.&nbsp;43.
*Muller, K.O., *Dorians*, (Oxford, 1830).  
*O’pry, Kay (2012). "Social and Political Roles of Women in Athens and Sparta". Saber and Scroll. 1: 9.
*Plato (2013). Republic. Cambridge: Harvard University Press. p.&nbsp;186.
*Plato, *Platonis Opera*, (ed. John Burnet), Oxford University Press, (1903).   
*Plutarch (1927). "The Training of Children". Moralia. Loeb Classical Library. p.&nbsp;7.
*Plutarch (1960). The Rise and Fall of Athens: Nine Greek Lives. London: Penguin Classics. pp.&nbsp;168–9.
*Plutarch, The Training of Children, c. 110 CE (Ancient History Sourcebook), 5-6.
*Plutarch, ''Plutarch's Lives*, (trans Bernadotte Perrin), Cambridge, MA, Harvard University Press, William Heinemann Ltd. (London, 1914).  
*Sienkewicz, Joseph, ed. (2007). "Education and Training". Ancient Greece. New Jersey: Salem Press, Inc. p.&nbsp;344.
*Thucydides, Historiae in two volumes, Oxford University Press, (Oxford, 1942).
*Wilkins, A. S., *National Education in Greece*, Cambridge, (London, 1873).   
*Xenophon, *Xenophontis opera omnia'', vol. 1, Oxford, Clarendon Press, (1900, repr.1968).  

### Burimet primare (Greqia e lashtë) 
* Aristotle. Athenian Constitution – via Wikisource. See original text in Perseus program.
* Lycurgus, Contra Leocratem.
* 
* .  See original text .
* 
* .  See original text.

### Burimet sekondare 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime