Republikat Detare

, Gjenova, Piza, Amalfi, Ankona, Gaeta, Noli dhe Raguza]]
**Republikat detare** (), të quajtura edhe **republikat tregtare** (), ishin thalasokraci qytet-shtete italiane që, duke nisur nga mesjeta, gëzuan autonomi politike dhe begati ekonomike, falë veprimtarive të tyre detare.

Termi, i krijuar gjatë shekullit të XIX, në përgjithësi i referohet katër qytet-shteteve italiane, stemat e të cilave, nga viti 1947 paraqiten në stemat dhe flamujt e Marinës Ushtarake dhe Tregtare Italiane: Amalfi, Gjenova, Piza e Venecia. Megjithatë, përveç katër më të shquarave, republika detare janë konsideruar edhe Ankona, Gaeta, Noli i vogël dhe në Dalmaci, Ragusa; konsiderohen gjithashtu republika detare; në disa periudha historike ato patën një rëndësi jo të vogël përkundrejtë disa prej qyteteve më të shquara.

Të shpërndara njëtrajtësisht përgjatë  gadishullit italian, në veri, në qendër dhe në jug, republikat detare qenë të rëndësishme jo vetëm për historinë e lundrimit dhe të tregtisë: gjithashtu për mallrat e çmuara përndryshe të paarritshme në Evropë, në portet e tyre mbërrinin edhe ide të reja artistike dhe lajme mbi vendet e largëta.

Gjatë rrjedhës së shekujve, republikat detare, si më të shquarat, ashtu dhe më pak të njohurat, por jo gjithmonë të parëndësishme, përjetuan zhvillime të mëdha, që nxorën në dritë herë njërën, herë tjetrën, sipas rasteve. Në shekujt e IX dhe të X, ky fenomen nisi me Amalfin dhe Gaetën, që shpejt arritën periudhën e lulëzimit të tyre maksimal. Ndërkohë që Venecia do ta niste ngjitjen e saj gradualisht, qytetet e tjera jetonin akoma periudhën e gjatë paraprake që do ti çonte te autonomia prej nga do të zinte fill prirja e tyre detare.

Nga shekulli X, ato ndërtuan flota anijesh si për mbrojtjen e tyre ashtu dhe për të mbështetur rrjetet e gjera tregtare përgjatë Mesdheut, duke u dhënë atyre një rol thelbësor në rivendosjen e marëdhënieve midis Evropës, Azisë dhe Afrikës, që ishin ndërprerë gjatë Mesjetës. Ato patën gjithashtu një rol thelbësor në kryqëzat dhe nxorën eksploratorë dhe lundërtarë të shquar si Marko Polo dhe Kristofor Kolombi.

Pas shekullit të XI, Amalfi dhe Gaeta ranë me shpejtësi, ndërsa Gjenova dhe Venecia u bënë republikat më të fuqishme. Piza e përjetoi periudhën e saj më të lulëzuar në shekullin e XIII, ndërsa Ankona dhe Raguza lidhën aleancë për ti rezistuar fuqisë veneciane. Duke vijuar në shekullin e XIV, ndërsa Piza ra në pikën e humbjes së autonomisë së saj, Venecia dhe Gjenova vijuan ta mbizotëronin lundrimin, të ndjekura nga Raguza dhe Ankona, që e përjetuan periudhën e tyre të artë gjatë shekullit të XV. Gjatë shekullit të XVI, me humbjen e autonomisë nga Ankona, mbetën vetëm republikat e Venecies, Gjenovës dhe Raguzës, që përjetuan akoma periudha shkëlqimi deri në mesin e shekullit të XVII, të ndjekura nga mbi një shekull rënie e ngadaltë që përfundoi me pushtimet napoleonike.

## Periodizimi i historisë së republikave detare 
Në tabelën e mëposhtme vihen në dukje periudhat e veprimtarive të republikave të ndryshme detare gjatë rrjedhës së shekujve.

 e Mesdheut Lindor, e Grazioso Benincasa (1466) dhe shkollës hartografike të Ankonës]]
## Koncepti i "republikave detare" 
### Para bashkimit të Italisë 
Shprehja *republika detare* u krijua nga historiografia e tetëqintës, gati në përputhje me mbarimin e të fundit prej tyre: asnjë nga këto shtete nuk është vetë-përcaktuar ndonjëherë si *republikë detare*. Historiani që futi shprehjen duke e vendosur në qendër konceptin, qe zviceriani Jean Charles Léonard Simonde de Sismondi në vitin 1807, në veprën . Në tekstin e Sismondit republikat detare shiheshin si qytete të kushtuara mbi të gjitha ndaj luftës me njëra-tjetrën për çështje të lidhura mbi interesat e tyre tregtare, në ndryshim nga komunat e lira, që luftonin së bashku kundër perandorisë, duke mbrojtur trimërisht lirinë e tyre.

### Pas bashkimit italian 
Në dekadat e para pas bashkimit italian, patriotizmi pas *risorgimental* ushqeu një rizbulim të Mesjetës të lidhur me një nacionalizëm romantik, në veçanti me ato këndvështrime që dukej se paraqisnin lavdinë kombëtare dhe luftërat për pavarësi. Fenomeni i "republikave detare" atëherë u ri-interpretua, i çliruar nga paragjykimi negativ dhe i shoqëruar me historinë e lavdishme të komunave të lira; duke u pohuar kështu edhe në nivelin popullor. Duke përkujtuar historinë, qytetet detare italiane, nuk i vinin aq në pah luftërat e ndërsjellta, se sa sipërmarrjet e tyre detare. Në farkën kulturore post-unitare, në fakt, konsiderohej themelore për «formimin e popullit modern italian», të kujtohej që «në gjirin e republikave detare dhe të komunave buroi ajo veprimtari e palodhur që përuroi qytetërimin e ri».

Duhet pasur parasysh se në marina mbretërore italiane (*Regia Marina*), e lindur menjëherë pas bashkimit kombëtar dhe kështu vetën në vitin 1861, kishte përplasje të nxehta midis marinave të ndryshme para-unitare: sarde, toskane, pontifike dhe napoletane; ekzaltimi i shpirtit detar që bashkonte të gjitha republikat detare lejonte të nxirej në dritë një bazë historike e përbashkët, duke tejkaluar ndarjet. Ishte e nevojshme kështu, të largoheshin rivalitetet e vjetra, për këtë qëllim qe shumë e rëndësishme ridorëzimi Pizës, nga ana e Gjenovës, e Vargonjëve që mbyllnin portin e qytetit toskan, të marra gjatë luftërave mesjetare që u dorëzuan në vitin 1860 në shenjë *dashurie vëllazërore* dhe tani *e miqësisë së pandashme* midis dy qyteteve, siç lexohet në tabelën e vendosur pas rikthimit.

Në vitin 1860, studimi i republikave detare si një fenomen përbashkues, i futur në kurrukulimin shkollor, e popullarizoi më shumë konceptin. Nga ai vit e në vijim, programi i licetë kërkonte që nxënësit e vitit të parë të adresonin «*Arsyet e zhvillimit të shpejt të tregtisë detare italiane – Amalfi, Venecia, Gjenova, Ankona, Piza*» dhe «*Bazat e fuqisë së madhe navale italiane*». Për vitin e dytë duhej që mësuesi, në fillim të vitit, të rikujtonte periudhën «*në të cilën u rritën dhe zhvilluan republikat detare*».

 dhe 1860]]
Nga ajo kohë, çdo herë që programet shkollore rinovoheshin, studimi i fenomenit të republikave detare u konfirmua gjithmonë e më shumë. Në vitin 1875 edhe në programin e historisë për institutet teknike u dhanë në vazhdim udhëzime ministeriale; në fakt në tekstin shkollor të Carlo O. Gallit lexohet se «*…midis popujve të Evropës, ai që në mesjetë u ngrit i pari si fuqi e madhe» në lundrim qe populli italian dhe motivi kryesor e kësaj i atribuohet pavarësisë që gëzonin «*…republikat detare të Italisë, midis të cilave meritojnë të përmenden Amalfi, Piza, Gjenova, Ankona, Venecia, Napoli dhe Gaeta*».

Në vitin 1895 lundërtari Augusto Vittorio Vecchi, themelues i *Lega Navale Italiana*, më i njohur si shkrimtar me pseudonimin *Jack la Bolina*, shkroi  (), që pati përhapje të gjerë duke përkujtuar sipërmarrjet ushtarake të qyteteve detare *në rend krono-historik të prejardhjes dhe rënies, nga Amalfi, Piza, Gjenova dhe Ankona te Venecia*.

Siç vërehet, në listat e qyteteve detare përkujtoheshin pesë republika në programet shkollore të vitit 1860 dhe në tekstin e vitit 1875 (Amalfi, Venecia, Gjenova, Ankona dhe Piza), ndërsa në tekstin e vitit 1895 përmenden shtatë midis kryesoreve, duke shtuar Napolin dhe Gaetën, në mënyrë të kufizuar në periudhën para mbizotërimit norman. Të gjithë tekstet, megjithatë, përmendin dy apo tre republika detare kryesore: Gjenova dhe Venecia, apo Gjenova, Venecia dhe Piza.

Por prapë mungonte një histori e marinës italiane që nuk kufizohej vetëm te ajo militare; qe Camillo Manfroni, që e shkroi atë në vitin 1899. Në tekstin e tij, historiani identifikoi periudhën më të lavdishme të historisë detare italiane me periudhën e republikave detare. Në fundin e tetëqintës, miti i këtyre qyteteve kushtuar lundrimit në këtë mënyrë konsolidohej duke u përcjellë në shekullin e XX.

### Nëntëqinta
Numri "katër", që është i lidhur shpesh edhe sot me republikat detare, siç shihet nuk është saktë; pasi ekzistonte një listë e shkurtër, e kufizuar në dy (Gjenova dhe Venecia) apo tre qytete (Gjenova, Venecia dhe Piza) dhe një listë e gjatë, që përfshinte edhe Ankonën, Amalfin dhe Gaetën.

Përcaktuese për përhapjen e listës me katër republika detare qe një publikim i kapitenit Umberto Moretti, që, në vitin 1904, ishte ngarkuar nga *Regia Marina* për të shkruar historinë detare të Amalfit; volumi doli me një titull mjaft domethënës: *“La prima repubblica marinara d’Italia”* (). Nga ajo kohë emri i Amalfit u shoqërua përfundimisht me atë të republikave të tjera detare në listën e shkurtër, duke e zhvendosur baraspeshën animin nga qendra-veriore e vendit me praninë e tij. 

Në vitet 1930 u konsolidua një listë e kufizuar, e përbërë prej vetëm katër emrash: Amalfi, Piza, Gjenova dhe Venecia; në fund, kjo çoi në futjen e simboleve të këtyre katër qyteteve në flamurin e marinës italiane. Flamuri, i aprovuar në vitin 1941, për shkak të luftës u zbatua vetëm në vitin 1947. Në vitin 1955, katër qytetet e përfaqësuara në flamurin e marinës i dhanë jetë garës sugjestive  ().

]]
Vetëm në vitin 1967, me daljen e librit të Armando Lodolinit  (), u rimor lista e gjatë e republikave detare — Amalfi, Piza, Gjenova, Venecia, Ankona, Gaeta — të cilave iu shtua edhe Raguza dalmate. Për sa i përket pastaj Nolit, vetëm në dekadat e fundit është vënë në dukje historia e tij si republikë e vogël detare, së pari e pohuar vetëm në nivel akademik.

Në vitin 2000, presidenti i republikës Ciampi përmblodhi rolin e zhvilluar në histori nga republikat detare me fjalët:
«*…Italia e republikave detare … i rihapi Evropës rrugët e botës*». — Carlo Azeglio Ciampi.

## Përshkrimi 
### Veçoritë 
Elementet që karakterizonin një republikë detare qenë:

t e tyre]]
* pavarësia (*de jure* dhe/ose *de fakto*);
* lindja dhe formimi si qytet-shtete, pavarsisht shtrirjes së mëtejshme;
* autonomia, ekonomia, politika dhe kultura të bazuara thelbësisht te lundrimi dhe te shkëmbimet detare;
* zotërimi i një flote anijesh, të ndërtuara në arsenalin e vetë;
* prania në portet mesdhetare të fondakëve të vetë; dhe konsuj të detit;
* prania në portin e vetë të fondakëve dhe konsujve të detit të qyteteve dhe vendeve të huaja;
* përdorimi i një monedhe të vetën të njohur dhe të pranuar në të gjithë Mesdheun
* përdorimi i ligjeve të veta detare;
* qeverisje me karakter republikan oligarkik;
* pjesëmarrja në kryqëzata dhe/ose në luftimin e piraterisë.

### Origjina, konsolidimi dhe jetëgjatësia 
Ripërtëritja ekonomike që përjetoi Evropa duke nisur nga shekulli IX, e kombinuar me pasigurinë e rrugëve tokësore, bëri që rrugët kryesore tregtare të zhvilloheshin përgjatë brigjeve të Mesdheut: në këtë kontekst, dhe duke parë krizën e fuqive qëndrore, disa qytete portuale qenë në gjendje të fitonin gjithmonë e më shumë autonomi, deri sa zhvilluan një rol të planit të parë në skenën evropiane.

 duke bartur pelegrinë në Tokën e Shenjtë - Ditari i udhëtimit të Conrad Grünenberg]]
Vlen të vërehet se gjashtë prej tyre – Amalfi, Venecia, Gaeta, Gjenova, Ankona dhe Raguza – e nisën historinë e tyre autonome tregtare pasi gati u shkatërruan nga një plaçkitje e tmerrshme, apo u themeluan nga të arratisur nga vende të shkatërruara. Këto qytete, të ekspozuara ndaj sulmeve pirate dhe të lëna pas dore nga fuqitë qëndrore, e organizuan në mënyrë autonome mbrojtjen e vetë, duke e shoqëruar tregtinë detare me mbrojtjen e armatosur. Kështu ato qenë në gjendje, në shekujt e IX, të X dhe të XI, të kalonin në kundërsulm, duke arritur fitore të shumta kundër saraçenëve, duke nisur nga beteja historike e Ostias në vitin 849. Shkëmbimet e këtyre qyteteve arrinin Afrikën e mbi të gjitha Azinë, duke u futur me efikasitet midis fuqive detare bizantine dhe islamike, me të cilat vendosën një raport të ndërlikuar konkurrence dhe bashkëpunimi për kontrollin e rrugëve mesdhetare. Gjithë kjo çoi në një autonomi graduale administrative dhe, në disa raste, në një pavarësi të mirëfilltë nga fuqitë qëndrore, të cilat prej kohe nuk arrinin ti kontrollonin më provincat periferike: Perandoria Bizantine, Perandoria e Shenjtë Romake dhe Papati. Lundrimtaria i detyrohet shumë republikave detare edhe për hartografinë nautike: hartat e shekullit të XIV dhe të XV të mbijetuara i përkasin të gjitha shkollave hartografike të gjenoveze, veneciane dhe ankonitane.

t; nga *Il Milione* i Marko Polos, botimi francez i shek. të XV]]
Nga Lindja, republikat detare importonin një gamë të gjerë mallrash që nuk gjendeshin në Evropë, dhe pastaj duke i rishitur në qytete të tjera të Italisë, Evropës Qëndrore dhe Veriore, duke krijuar një trekëndësh tregtar midis lindjes arabe, Perandorisë Bizantine dhe Italisë. Deri në zbulimin e Amerikës, ato qenë, në këtë mënyrë, nyje thelbësore të shkëmbimeve midis Evropës dhe rajoneve të tjera.

Midis prodhimeve më të rëndësishme, veçohen:
* mjekësore: aloe vera, balsami, xhenxhefili, kamfuri, laudani, kardamomi, rhabarbarumi, astragali;
* erëza: piperi i zi, karafilat indonezianë, arra moskat, kanellë, sheqer të bardhë;
* parfume dhe substanca aromatike për tu djegur: myshk, mastiçHiosi, dru sandali, temjan, ambër gri;
* ngjyrues: indigo, alum, karminë, llak;
* tekstile: mëndafsh, lir egjiptian, konop, brokadë, kadife, damask, qilima;
* prodhime luksi: xhevahirë, gurë të çmuar, korale të çuara, perla, fildish, porcelan, filigran.

Republikat detare patën një ndikim të madh në historinë e artit, falë begatisë së madhe të rrjedhur nga tregtia, në pikën që pesë prej tyre (Amalfi, Gjenova, Venecia, Piza dhe Raguza) tashmë janë futur në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Nëse nuk mund të flitet për një *art detar*, d.m.th. për një rrymë artistike të përbashkët, përjashtimisht për të gjitha republikat detare, një trajtë karakterizuese qe përzierja e elementeve të traditave të ndryshme artistike  mesdhetare, kryesisht elemente Bizantine, Islamike dhe Romanike.

Nga kolonitë e republikave detare rrjedhin, të paktën pjesërisht, bashkësitë e tanishme italiane jashtë Italisë, si në Greqi, Turqi, Liban, Gjibraltar, në Krime, si dhe ishulli gjuhësor tabarkin në Sardenjë dhe bashkësia tashmë e zhdukur e italianëve të Odesës.

]]
## Historia 
### Amalfi 
Amalfi, republika e parë detare që arriti një rëndësi të dorës së parë, e fitoi pavarësinë *de facto* nga Dukati i Napolit në vitin 839. Atë vit, princi i Beneventos, Sikardi, gjatë një lufte kundër bizantinëve, e pushtoi qytetin dhe dëboi popullsinë. Kur ai vdiq nga një komplot pallati, amalfitanët u rrebeluan, dëbuan sundimin longobard dhe formuan republikën e lirë të Amalfit. Amalfitanët krijuan një organizim republikan të drejtuar nga *comites*, mbi të cilët ishin vendosur *praefecturii*, deri në vitin 945, kur Mastalo II mori pushtetin duke u shpallur dukë.

Që nga fundi i shekullit të IX dukati zhvilloi tregti të gjerë me Perandorinë Bizantine dhe Egjiptin. Tregtarët amalfitanë u morën arabëve monopolin e tregtisë mesdhetare dhe në shekullin e X themeluan baza tregtare në Italinë Jugore, Afrikën Veriore dhe Linjden e Mesme. Në shekullin e XI, Amalfi arriti kulmin e fuqisë së tij detare duke patur fondakë në Kostandinopojë, Laodicea, Beirut, Jafa, Tripolin e Sirisë, Qipro, Aleksandri, Ptolemaidëm e Cirenaikës, madje dhe në Bagdad dhe Indi.

 e Katedrales së Amalfit, ndërtuar në shek. e XI]]
Kufijtë e tij tokësorë shtriheshin nga lumi Sarno deri në Vietri në det, ndërsa në perëndim kufizohej me Dukatin e Sorrentos; zotëronte gjithashtu Kaprin, dhuruar nga bizantinët si shpërblim për mundjen e saraçenëve në San Salvatore, në vitin 872. Për më tepër, vetëm për tre vjetë (nga viti 831 deri në vitin 833), dukët e Amalfit, Mansone I dhe Giovanni I morën edhe kontrollin e Principatës së Salernos, që përfshinte të tërë Lukaninë. Flota amalfitane kontribuoi në çlirimin e Detit Tirren nga pirateria saraçene, duke i mundur ata në betejat e Likozës (846), Osties (849) dhe Gariljanos (915).

Në agimin e vitit 1000, Amalfi ishte «*qyteti më i begatë i Longobardisë*» dhe në këndvështrimin e popullsisë (me gjasa 80,000 banorë) dhe zhvillimit, i vetmi i aftë të konkuronte me metropolet e mëdha arabe: priste një monedhë të vetën të artë, tarin, që qarkullonte në të gjithë portet kryesore të Mesdheut; kësaj periudhe i përkasin *Tavole amalfitane'', një kod i të drejtës detare, i mbetur i vlefshëm gjatë gjithë Mesjetës;

Dukët largpamës të Amalfit ditën ta ruanin pushtetin e tyre gjatë shekujve, duke u lidhur, sipas rrethanave, njëherë me bizantinët, njëherë me Papën, apo edhe me myslimanët.

Për një kohë të gjatë, mbi bazën e një leximi të gabuar të një pasazhi të humanistit Flavio Biondo, shpikja e busullës i'u atribua amalfitanit Flavio Gioia. Megjithë traditën këmbëngulëse që rrodhi nga kjo, një lexim korrekt i pasazhit të Biondos tregon se Flavio Gioia nuk ka ekzistuar kurrë dhe se lavdia e amalfitanëve nuk qe ajo e shpikjes së busullës, të importuar në fakt nga Kina, por të qenit të parët që e përhapën përdorimin e saj në Evropë.

Lidhja e ngushtë që qyteti i Amalfit kishte me Lindjen dëshmohet edhe nga arti që lulëzoi në shekujt e pavarësisë, ku u shkrinë harmonikisht ndikimet bizantine dhe arabo-normane.

Nga mesi i shekullit të XI fuqia e dukatit filloi të zbehej: në vitin 1039, edhe si rrjedhojë e përplasjeve të brendshme, u pushtua nga Guaimario IV, princi i Salernos, qyteti historikisht armik i Amalfit, nga kontrolli i të cilit u çlirua në vitin 1052 me dukën Giovanni II, vëllai i tij. Por në vitin 1073 dukatin e pushtoi Robert Guiskardi, i thirrur nga vetë amalfitanët kundër Salernos. Amalfi mbeti në thelb autonom, duke u rrebeluar shpesh ndaj sundimtarëve deri në vitin 1100, kur duka i fundit, Marino Sebaste, u rrëzua nga normanët. Kjo i la Amalfit vetëm një autonomi administrative, të revokuar më pas në vitin 1131 nga Roxheri II i Siçilisë. Pas pushtimit norman, rënia nuk qe e menjëherëshme, pasi, ndërkohë u bë porti detar i shtetit normano-shvabik. dhe fitores së dyfishtë mbi Pizën (Beteja e Melorias, 1284) dhe Venecien (Beteja e Korçulës, 1298): *La Superba*, epitet i qytetit që rrjedh nga vepra e Petrarkës *Itinerarium breve de Ianua ad Ierusalem* (1358) në të cilën e përshkruan si mbizotëruese të Mesdheut dhe Detit të Zi dhe kontrolluese të një pjese të mirë të Ligurisë, Korsikës, Xhudikatin Sard të Torres, Egjeut Verior dhe Krimesë jugore.

Treqinta, nga ana tjetër, shënoi një krizë serioze ekonomike, politike dhe shoqërore për Gjenovën, e cila, e dobësuar nga luftërat e brendshme, e humbi Sardenjën në favor të aragonezëve, u mund nga Venecia në Alghero (1353) dhe në Kjoxha (1379) dhe iu nënshtrua disa herë Francës dhe Dukatit të Milanos.

Republika, megjithatë, në atë kohë rezultonte e pavarur vetëm *de iure*, se faktikisht u gjend nën ndikimin e fuqive kryesore fqinje, në fillim nga francezët dhe spanjollët, pastaj nga austriakët dhe Dera Savoja. Republika ra në vijim të Fushatës së Parë Italiane të Napoleon Bonapartit: e kthyer në Republikën Ligure në vitin 1797, ndërsa në vitin 1805 me Fushatën e Dytë Italiane u aneksuar nga Franca. Në vitin 1815, Kongresi i Vjenës vendosi aneksimin nga Mbretëria e Sardenjës.

Rëndësia artistike e Gjenovës është njohur nga UNESCO, që e ka listuar *Strade Nuove* dhe kompleksin e *Palazzi dei Rolli* mes vendeve të trashëgimisë botërore. Lidhja e pazgjidhshme midis Gjenovës dhe lundrimit dëshmohet nga Lanzerotto Malocello, Ugolino dhe Vadino Vivaldi, dhe mbi të gjitha nga i famshmi Kristofor Kolombi, një nga lundërtarët dhe eksploratorët më të mëdhenj të të gjitha kohëve.

### Piza
Republika Pizane lindi në shekullin e XI. Në këtë periudhë historike, Piza e intensifikoi tregtinë e vetë në Mesdhe duke u përplasur disa herë me anijet saraçene, që, edhe falë aleancës me fuqinë në rritje të Mbretërisë së Siçilisë, i mundi në Rrexho Kalabria (1005), në Anaba të Algjerisë (1034), në Palermo (1064), në Mahdia të Tunizisë (1087). fitoi autonominë *de facto*, të zyrtarizuar më pas në vitin 1081 nga Henri IV, perandor gjermaniko-romak. Njëkohësisht, fuqia e saj politike dhe ekonomike u rrit konsiderueshëm, me të drejtat tregtare të fituara nga Kryqëzatat, falë të cilave mundi të vendoste fondakë të shumtë në Tokën e Shenjtë.

Piza e arriti kulmin e shkëlqimit të saj midis shekullit të XII dhe të XIII, kur anijet e saj kontrollonin Mesdheun Perëndimor dhe në fushën artistike mundi të shprehte Romanikun Pizan, një përzierje e elementeve perëndimore, lindore, islamike dhe klasike.

 dhe Katedralja e Pizës, ndërtuar në shek. e XII]]
Rivaliteti me Gjenovën në [[shekulli XIII|shekullin e XIII] u ashpërsua, duke çuar në betejën navale të Melories (1284), që shënoi fillimin e rënies së fuqisë pizane; në vitin 1299 Korsikën do t’ia dorëzonte Gjenovës,

Në shekullin e XIV, Piza kaloi nga situata komunale në atë të *signoria-s*, duke ruajtur pavarësinë e saj dhe në thelb, mbizotërimin e bregdetit toskan, si dhe duke arritur paen me Gjenovën. Gjithësesi, në vitin 1406, qyteti u rrethua nga milanezët, fiorentinët, gjenovezët dhe francezët dhe u aneksua nga Republika e Firences. Porti vjetër pizan, tani i mbushur nga prurjet e lumit Arno, gjendej në veri të qytetit të tanishëm të Livornos.

Jeta e Leonardo Fibonacci-t, matematikan i shquar pizan, e shpreh mirë marrëdhënien fitimprurëse midis tregtisë, lundrimit dhe kulturës, tipike e republikave detare; ai përpunoi dhe përhapi në Evropë njohuritë shkencore arabe, midis të cilave numrat dhjetorë dhe përdorimin e zeros.

### Venecia
Venecia, e themeluar nga venetët në arrati nga hunët në shekullin e V, nisi një proçes gradual pavarësie nga Perandoria Bizantine, duke nisur nga rënia e Ezarkatit të Ravenës në vitin 751. Në vitin 840 bëri hapa të rëndësishëm përpara, me nënshkrimin e *Pactum Lotharii* me Perandorinë e Shenjtë Gjermaniko-Romake, të firmosur mes doxhit Pietro Tradonico dhe perandorit gjermanik, Lothairi I, pa e konsultuar perandorin bizantin, megjithëse formalisht sovrani i Venecies. Qyteti lagunar u fuqizua nga zhvillimi i marrëdhënieve tregtare me Perandorinë Bizantine, pjesë e të cilës ishte akoma formalisht, për të qenë në vazhdim aleate në luftën kundër arabëve dhe normanëve.

]]
Rreth vitit 1000, Venecia do të niste ekspansionin e saj në Detin Adriatik, duke pastruar piratët që zaptonin brigjet e Istrias dhe Dalmacisë, duke i vendosur ato krahina dhe qytetet e tyre kryesore nën zotërimin e saj.

Institucionalisht Venecia qeverisej nga një oligarki e familjeve kryesore tregtare, në drejtimin e doxhit dhe administrata të artikuluara, duke përfshirë senatin; i rëndësishëm qe *Serrata del Maggior Consiglio* (1297), i cili përjashtonte nga qeverisja ata që nuk i përkisnin familjeve kryesore tregtare. Në Venecie u shkrua *Capitulare nauticum*, një nga kodet e para të lundrimit, të mbërritura deri tani sipas botimit të vitit 1256, por para asaj date prej disa shekujsh.

Midis shekujve të XIV dhe të XVIII , në përgjigje të politikës agresive të Dukatit të Milanos, pushtoi një *Domini di Terraferma* (zotërime të gjera tokësore), që përfshinin Veneton, Friulin, Venecien Xhulie dhe Lombardinë deri në Bresha; kësaj i bashkohej Stato da Mar, një perandori e vërtetë koloniale, e përbërë nga zotërimet e përtej detit, midis të cilave Istria, Dalmacia (përveç Raguzës), një pjesë të Shqipërisë, gati të gjithë Ishujt Grekë dhe Qipron, bashkë me një pjesë të territorit grek. *La Serenissima* pati në këtë mënyrë, shtrirjen më të madhe nga republikave detare, ashtu si dhe shtetin më të fuqishëm të gadishullit italian.

Mbizotërimi Venecian në Mesdheun Lindor në shekujt pasues, megjithë fitoren e Betejës së Lepantos, kërcënohej dhe kompromentohej nga ekspansioni i Perandorisë Osmane Në këtë mënyrë nisi një rënie të ngadaltë, që kulminoi me pushtimin napoleonik të vitit 1797, që e ktheu në një qytet-shtet të varur nga Hapsburgët, deri në bashkimin me Mbretërinë Lombardo-Venete, në vitin 1848.

Artistikisht Venecia pati për shekuj rezonancë evropiane: në Mesjetë, duke shkrirë arkitekturën e saj me stilet romanike, gotike dhe bizantine në arkitekturën e saj; gjatë Rilindjes me piktorë si Ticiani, Giorgione, Tintoretto, Bellini dhe Lorenzo Lotto; në periudhën baroke me kompozitorët Antonio Vivaldi, Giuseppe Tartini dhe Tomaso Albinoni; në Shtatëqintën me *vedutistët* Giambattista Tiepolo dhe Canaletto, komediografin Carlo Goldoni, skulptorin Antonio Canova dhe shkrimtarin dhe aventurierin Xhakomo Kazanova. 

Midis lundërtarëve dhe udhëtarëve më të rëndësishëm venecianë përmenden Alvise Da Mosto, Sebastiano Caboto, hartograf i madh dhe Marko Polo, i famshëm për përshkrimet e udhëtimit të tij në Kinë, *Il Milione*. Giovanni Caboto, vendlindja e të cilit është e pasigurtë (Gaeta, Kastiljone Kiavareze apo Savona), por që fitoi qytetarinë veneciane, qe evropiani i parë që arriti në Kanada.

### Ankona
E përfshirë në Shtetet Papale që nga viti 774, në vitin 839, Ankona do të shkatërrohej nga saraçenët; duke e marrë veten në mënyrë të ngadaltë, rreth vitit 1000 u bë pjesë e Perandorisë së Shenjtë Romake, por gradualisht do të fitonte autonominë, deri sa u bë plotësisht e pavarur në shekullin e XI.

Megjithëse e penguar nga Venecia, që synonte ta monopolizonte Adriatikun, do ta ruante pavarësinë dhe begatinë ekonomike falë aleancës me Perandorinë Bizantine, dhe veçanërisht me Republikën e Raguzës.

Republika e Ankonës dallohet se nuk i sulmoi ndonjëherë i qytetet e tjera detare, nevoja e vazhdueshme për tu mbrojtur, kushtimi i plotë ndaj lundrimit, çinteresimi i plotë për ekspansionin territorial (e kufizuar nga hapsira jetësore për tu mbrojtur dhe për furnizimin ushqimor). të Venecies (gjatë pesë luftërave) dhe nga Papati.

Nëpërmjet Ankonës kalonte rruga tregtare, alternative e asaj veneciane, që nga Lindja e Mesme, duke kaluar përmes Raguzës, Ankonës, Firences dhe Flandrës, që çonte në Angli; prandaj qe porta e lindjes e Italisë Qëndrore. Në rrugët lindore kishte fondakë dhe konsullata në Kostandinopojë dhe në portet kryesore të Perandorisë Bizantine, nga Egjeu dhe Deti i Zi deri në Egjipt. Për më tepër kishte baza edhe në rrugët perëndimore.

Periudhën e shkëqimit të saj më të lartë, Ankona e pati në shekullin e XV, kur papa Eugjeni IV në vitin 1447, e shpalli zyrtarisht si *republikë*. Monedha e Ankonës, *agontano*, pranohej në të gjitha tregjet mesdhetare. Ligjet detare të Ankonës ishin *Statuti del mare*, të formuara gradualisht përgjatë shekullit të XII duke patur parasysh kodet kryesore detare mesjetare. Territori i saj përfshihej midis Adriatikut, lumenjve Ezino, Muzone dhe Aspio, e mbrojtur nga njëzet kështjellat e saj.

Ankona doli shumë herë fitimtare në mbrojtje të lirisë së saj, si në rrethimin e tmerrshëm të vitit 1173, në të cilin trupat perandorake gjermanike e rrethuan nga deti, ndërsa anijet veneciane do të pushtonin portin e saj. Në periudhën nga viti 1348 deri në vitin 1383 pati një ndërprerje të lirisë së saj. Qyteti, në vitin 1348, u pushtua nga Dera Malatesta, ndërsa ishte dobësuar nga murtaja dhe nga zjarre të rëndë. Pastaj, në vitin 1353, do të kalonte nën sundimin e Kishës nëpërmjet veprës së kardinalit luftëtar, Gil Álvarez Carrillo de Albornoz, për tu liruar në vitin 1383, kur fortesa papale që e mbante të nënshtruar, u shkatërrua nga rrebelimi popullor, që rivendosi regjimin e vjetër të autonomisë.

Rënia filloi me Pushtimin e Kostandinopojës, që e dobësoi tregtinë.

Ankona ruan monumente në të cilat, Arti Romanik shkrihet me ndikime bizantine, duke qenë një nga djepet e Rilindjes Adriatikase, në të cilën rizbulimi i artit klasik u shoqërua me vijimësinë formale të Artit Gotik.

Kontributi i Ankonës në eksplorimet detare dhe në tregti është i mirëpërfaqësuar nga Ciriaco Pizzecolli, që lundronte në kërkim të dëshmive të së kaluarës, duke u konsideruar si babai i arkeologjisë, nga Benvenuto Stracca, themelues i të drejtës tregtare dhe në fund nga Grazioso Benincasa, lundërtar dhe hartograf nautik, figura themelore e shkollës hartografike nautike të Ankonës, një nga më të rëndësishmit e shekullit të XV.

### Raguza
Raguza (tani e qujtur Dubrovnik), sipas  të perandorit bizantin Kostandini VII Porfirogjen, u themelua, me gjasa në shekullin e VII, nga banorët e qytetit romak të Epidaurit (Cavtatit modern) pas shkatërrimit të tij nga avarët dhe sllavët rreth vitit 615. Disa nga të mbijetuarit u zhvendosën 25 km në veri të një ishulli të vogël pranë bregdetit ku ata themeluan një ngulim të ri, Lausës. Është pretenduar se një sulm i dytë nga sllavët në vitin 656 rezultoi në shkatërrimin e plotë të Epidaurit. Në shekullin e VII, sllavët u vendosën përgjatë bregdetit. ndërsa qyteti mbeti nën dominimin bizantin deri në vitin 1204, me përjashtim të periudhave të sundimit venecian (1000–1030) dhe më vonë norman (1081–1085, 1172, 1189–1190).

]]
Që në shekullin e VII, Raguza nisi të zhvillonte një tregti aktive në Mesdheun Lindor. Duke nisur nga shekulli XI do të imponohej si qytet tregtar, veçanërisht në Adriatik duke nisur aleancën shekullore me Ankonën, e nevojshme për ti rezistuar prirjes veneciane për ta konsideruar Adriatikun si zotërimin e saj përjashtimor. Pas Traktatit të Zarës (1358), Raguza u bë vullnetarisht vasale e Luigjit të I të Hungarisë, nga i cili mori të drejtën e vetëqeverisjes në shkëmbim të lidhjeve të ndihmës me flotën e saj dhe të pagimit të një tributi vjetor.

Më 27 maj 1358, u arrit marrëveshja përfundimtare në Visegrád, midis Luigjit I dhe kryepeshkopit Ivan Saraka. Qyteti njohu sovranitetin hungarez, por fisnikëria vendore vijoi të sundonte me pak ndërhyrje nga oborri hungarez në Buda. Republika përfitoi nga suzeraniteti i Luigjit I të Hungarisë, mbretëria e të cilit nuk ishte një fuqi navale, dhe me të cilën ata do të kishin pak konflikte interesash. Venecia u detyrua ti pushonte të gjitha pretendimet në Dalmaci. Konti i fundit venecian u largua, dukshëm nxitimthi. Megjithëse nën marrëveshjen e Visegrád-it Raguza ishte formalisht nën juridiksionin e banit të Kroacisë, qyteti i rezistoi me sukses të dy autoriteteve, mbretëror dhe të banit.

Duke e bazuar begatinë e saj te tregtia detare, Raguza u bë fuqi e rëndësishme në Adriatikut Jugor. Apogjeun e saj e arriti në shekullin e XVI, falë përjashtimeve të përshtatshme fiskale për mallrat. dhe një rrjetit të gjerë të fondakëve. Prerja e monedhave të Raguzës, aktive nga viti 1088 deri në vitin 1803, nxori monedha me emërtime të ndryshme, që ndoqën situatat e ndryshme të dominimit formal të republikës.

Me shekullin e XVII, për Republikën e Raguzës nisi një rënie e ngadaltë, si rrjedhojë kryesisht e tërmetit të 6 prillit 1667, që e shkatërroi gati tërësisht,

Territori i republikës përbëhej nga një rrip shumë i hollë bregdetar, i vendosur midis Neumit dhe Kepit Oštra, duke përfshirë edhe ishujt e Mletit, Lastovës, Elafitëve dhe gadishullin e Peleshacit. Raguza do të ishte një nga qytet-shtetet e pakta dalmate që do të rivalizonte me Venecien në Adriatikun Lindor.

Fillimisht, në dokumentet zyrtare të republikës përdorej latinishtja. Në vitet 1420 u fut në përdorim italishtja. Të dyja gjuhët përdoreshin në korrespondencën zyrtare të republikës. Republika u ndikua nga gjuha veneciane dhe dialekti toskan. Popullsia fliste një variant vendor të dialektit shtokavian, i njëjti dialekt, mbi të cilin bazohen kroatishtja, gjuha boshnjake, gjuha malazeze dhe serbishtja. Raguzanishtja e vjetër, një variant i dalmatishtes, që flitej në bregdetin dalmat pas fundit të Perandorisë Romake, me elemente të sllavishtes popullore, zakonisht të referuara si *ilirski* (iliriski), dhe italishtja, ishin mes gjuhëve të përgjithshme. Since it was mainly used in speech, it is poorly documented. Its use started declining in the 15th century. 

Pasuria e monumenteve artistike të Republikës së Raguzës është njohur nga UNESCO, që e ka shpallur qendrën e saj historike Monument të Trashëgimisë Botërore. Raguza është qyteti i vetëm që ka qenë republikë detare dhe nuk bën pjesë në shtetin italian: territori i saj ndodhet në Kroaci.

]]
### Gaeta 
Dukati i Gaetës e fitoi autonominë administrative nga Perandoria Bizantine në vitin 839, nën bashkë-hipatët Costantino dhe Marino I. Mendohet se ata u zëvendësuan rreth vitit 875 nga Doçibili I i Gaetës, që përuroi pikërisht dinastinë Doçibile, nën të cilën, në shekullin e X, qyteti do të arrinte kulmin e fuqisë ekonomike, politike dhe artistike, saqë etiketohej si *Venecia e vogël e Tirrenit*: tregtonte me qytetet më të rëndësishme italiane, kishte konsullata në Berberi, pati ligjet dhe monedhën e vetë, follarin, të përhapur gjerësisht në tregjet italiane.

[Gaeta]] kontrollonte një zonë që, pak a shumë, përputhet me pjesën jugore të provincës së tanishme të Latinës dhe për disa vite zotëroi edhe Ishujt Ponzianë.

Për rëndësinë e shkëmbimeve detare, dukati ishte i pajisur me një organizim të veçant, në të cilin pushteti i dukës kufizohej nga pesha e aristokracisë dhe e një populli që behej gjithmonë e më i fort, i vetëdijshëm dhe i begat. E çliruar nga një rrethim saraçen i vitit 846, me ndihmën e Napolit dhe Amalfit, Gaeta i mundi myslimanët më Ostia (849) dhe në Gariljano (915);

Në vitin 1032, në vijim të një krize dinastike, Doçibilët, që kishin sunduar deri atëherë, u desh tia dorëzonin Gaetën Principatës së Kapuas. Për gjashtëdhjetë vitet pasuese, dukët e pavarur u alternuan me vasalë të Kapuas. Në vitin 1100 dukët e rinj normanë e çliruan qytetin duke e mbajtën të pavarur deri në vitin 1135, kur duka i fundit, Riccardo III, ia dorëzoi atë Roxherit II të Siçilisë. Sipas disa studiuesve, lundërtari Antonio de Noli, eksploratori i brigjeve afrikane, lindi në Noli, por për këtë çështje ekziston një debat i ndezur.

### Marrëdhëniet mes republikave detare 
 deri në v. 1963, kartmonedha 5,000 lirëshe (si dhe 10,000 lirëshe) bartëte alegorinë e dy republikave më të fuqishme e rivale detare: Gjenovës dhe Venecies]]
Marrëdhëniet midis republikave detare rrodhën nga natyra e tyre si shtete përkushtuar lundrimtarisë dhe tregtisë detare. Këto marrëdhënie, herë pas here, u shprehën nëpërmjet marrëveshjeve ekonomike dhe politike, me qëllim sigurmin e përfitimeve të ndërsjellta nga një rrugë tregtare apo mos-ndërhyrja e ndërsjelltë, duke mos e penguar njëra-tjetrën.

Në shekujt e parë, kur nuk ishin bërë aq të fuqishme, sa për tiu kundërvënë njëra-tjetrës, qytetet detare shpesh qenë aleate për çlironin rrugëve të tyre nga korsarët saraçenë. Në këtë mënyrë, shiheshin bashkë Gjenova dhe Piza, Venecia dhe Ankona, Amalfi e Piza: deri në të ashtuquajturën Fushatë të Mahdies, në vitin 1087, u panë përkrahë njëra-tjetrës Gjenova, Gaeta, Piza dhe Amalfi. Por këto situata patën jetëgjatësi të shkurtër: në krye të pak dekadave, kunkurrenca për kontrollin e rrugëve tregtare me Lindjen dhe në Mesdhe shpërtheu luftëra mizore dhe një përzgjedhje të mirëfilltë midis republikave detare: Amalfi do të plaçkitej nga Piza, e cila do të shkatërrohej nga Gjenova, e cila nga ana tjetër do të mundej nga Venecia.

#### Venecia dhe Gjenova 
Marrëdhëniet midis Gjenovës dhe Venecies qenë pothuajse gjithmonë armiqësore dhe konkurrence të fortë, si ekonomike, ashtu dhe ushtarake. Deri në fillim të shekullit të XIII armiqësitë u kufizuan në veprime të rralla piraterie dhe në përplasje të veçuara. Afër vitit 1218, republikat e Venecies dhe Gjenovës arritën një ujdi për ti dhënë fund korsarisë dëmtuese, me garancinë e mbrojtjes reciproke, ndërsa gjenovezëve u garantohej liria e qarkullimit në tokat e Perandorisë Lindore, treg i ri dhe fitimprurës.

 veneciane gjatë Betejës së Korçulës (gravurë e shek. të XIX)]]
##### Lufta e San Sabës dhe konflikti 1293-99 
Konfliki i parë i rëndësishëm midis dy republikave shpërtheu në qytetin e Shën Gjonit të Akres për zotërimin e manastirit të San Sabës; të dyja republikat zotëronin nga një lagje të qytetit. Në vitin 1255 gjenovezët pushtuan dhe plaçkitën zonën veneciane dhe fundosën anijet e saj në port. *La Serenissima*, duke lidhur aleancë me Pizën mbi iteresat e përbashkëta levantine, duke përfshirë Sirinë dhe Palestinën, u përgjigj duke e shkatërruar manastirin e fortifikuar. Arratia e gjenovezëve dhe të baronit të Toronit, Filipit të Montfortes, i dha fund fazës së parë të ekspeditës ndëshkimore.

Që në vitin 1258, vetëm një vit më vonë, tre fuqitë detare u përplasën në betejën e ujërave përkundrejtë Akrit. Pothuajse e gjithë flota gjenoveze u shkatërrua, ndërsa venecianët kapën 300 marinarë dhe disa galera, duke vrarë 1,700 luftëtarë dhe lundërtarë. Venecia dhe Piza kishin nga ana e tyre sovranët e Qipros dhe Jeruzalemit, ndërsa me gjenovezët u rreshtua Ankona.

Gjenovezët u përgjigjën duke u lidhur me Perandorinë e Nikesë, e formuar nga bizantinë të dëbuar nga Kostandinopoja nga venecianët gjatë Kryqëzatës së Katërt, që synonin ta rimerrnin atë. Sipas aleancës së tyre, në vitin 1261 nikeasit e mundën Perandorinë Latine të Kostandinopojës, shtet-kukull i venecianëve, që drejtonte qytetin dhe Gjenova në këtë mënyrë, zëvendësoi monopolin venecian të tregtisë me Detin e Zi.

Kjo zgjati të paktën deri në Betejën e Korçulës (1298) – ku zunë rob admiralin Andrea Dandolo dhe Marko Polon – që, edhe pse u fitua nga Gjenova, i la të dyja rivalet të drobitura.

##### Lufta e Ngushticave 
Ekspansioni gjenovez në Detin e Zi çoi në shpërthimin e një konflikti të ri me Venecien, flota e të cilës, në aleancë me Perandorinë e Lindjes dhe e kryesuar nga Niccolò Pisani, u orvat ti dëbonte gjenovezët nga kolonia e tyre në Gallata, por u smbraps nga Pagano Doria. Dy flotat u përballën prapë në Betejën e Bosforit në vitin 1352, me përfundim jo përcaktues. Por në vitin 1353 venecianët u lidhën me aragonezët, për të sulmuar qytetin gjenovez të Algheros, në Sardenjë: Beteja e Lojeras qe disfata më e madhe gjenoveze deri atëherë. Ligurët u rigrupuan edhe një herë në vitin 1354 pranë ishullthit të Sapienxës, në Peloponez. Por nga beteja fitimitare e Sapienxës, Gjenova nuk diti të përfitonte dhe, vitin tjetër, dy republikat nënshkruan një marrëveshje jo shumë të rëndë, duke u impenjuar të mos dërgonin anije në Tanais për tre vjet.

##### Betejat tokësore dhe Lidhja e Shenjtë 
Rreth mesit të shekullit të XV Gjenova lidhi aleancë me Firencen dhe Milanon, të drejtuar nga Karli i VII i Francës. Ndërkohë, përballë tyre, Venecia ishte afruar me Alfonsin e V të Aragonës, të vendosur në fronin e Napolit. Për shkak të rivalitetit të shteteve italiane, u formuan dy koalicione të mëdha, duke bërë që ndërhyrja e huaj në gadishullin italian të bëhej gjithmonë e më e madhe.

 në një pikturë të National Maritime Museum, Grinuiç, Londër]]
Por ekspansioni i Perandorisë Osmane pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1453, vuri në shënjestër tregtinë lindore të dy republikave. Kështu që ato i braktisën përplasjet e tyre për të marrë pjesë në Lidhjen e Shenjtë, të krijuar nga papa Piu V. Pjesa më e madhe e flotës së krishterë përbëhej nga anije veneciane, rreth 100 galera. Gjenova, nga ana tjetër, luftoi nën flamurin spanjoll, pasi të gjitha anijet e saj ia kishte huazuar Filipit të II të Spanjës. Flota mbresëlënëse e lidhjes së krishterë u grumbullua në gjirin e Lepantos, nën komandën spanjolle të Johanit të Austrisë. Aty, ajo do të përleshej me flotën turke, të komanduar nga Sinan Kapudan Pasha. Beteja e Lepantos u zhvillua më 7 tetor 1571, duke luftuar nga mesdita deri në agimin pasues, duke përfunduar me fitoren e Lidhjes së Krishterë.

Megjithatë, në vijim, osmanët i bënë shumë koloni gjenoveze dhe veneciane të dorëzoheshin, duke i shtrënguan dy republikat të kërkonin një fat të ri: Gjenova e gjeti në financat ndërkombëtare në lindje e sipër, ndërsa Venecia, në zgjerimin tokësor.

Përplasjet e shumta, madje edhe të armatosura, u lanë mënjanë në vitin 1087, kur u ribashkuan kundër armikut të përbashkët. Në verën e atij viti, me një flotë mbresëlënëse prej dyqintë galerash, gjenoveze e pizane, por edhe amalfitane, gaetane dhe salernitane, u nisën për bregdetin mesdhetar të Afrikës. Më 6 gusht, flota zhvilloi një sulm të suksesshëm kundër qytetit tunizian të al-Mahdijes. Më 21 prill 1092 papa Gregori VII do ta ngrinte arkidioqezën e Pizës në rangun e arkidioqezës metropolitane, duke i vendosur peshkopët e Korsikës nën autoritetin e saj.

Kjo ekspeditë fitimtare do ta bindëte papa Urbanin e II që ishte i mundur projekti i një kryqëzate të madhe për çlirimin e Tokës së Shenjtë. Rreth viteve 1110, papa Paskali II u kërkoi pizanëve dhe gjenovezëve të organizonin një kryqëzatë në Mesdheun Perëndimor. Ekspedita qe shumë e suksesshme, duke i çliruar Ishujt Balearë nga myslimanët.]]
##### Lufta e I-rë mes Pizës dhe Gjenovës 
Konçesionet papale ndaj arkipeshkopit pizan e rritën shumë famën e republikës toskane në të gjithë Mesdheun, por gjithashtu, njëkohësisht, edhe zilinë e gjenovezëve, që shpejt u shndërrua në përplasje dhe përleshje për kontrollin e Korsikës. Gjenova e sulmoi Pizën dy herë, në vitin 1066 dhe në vitin 1070, por u mund.

Lufta rinisi në vitin 1119, kur gjenovezët sulmuan disa galera pizane, që u kthye në një luftë të përgjakshme, në det dhe në tokë. Ajo do të zgjaste deri në vitin 1133, e ndërprerë nga armëpushime të ndryshme, ndonjëherë të respektuara, të tjera të shkelura. Luftimet patën rezultate të alternuara duke u përmbyllur me ndarjen mes dy pretendueseve të ndikimeve mbi peshkopatat korsikane. Paqja u ruajt edhe falë ndërhyrjes së papës së atëhershëm Inoçenti II.

##### Lufta e dytë 
Kur perandori gjermanik Frederik Barbarosa zbriti në Itali për tiu kundërvënë fuqisë së komunave italiane, Gjenova e mbështeti kauzën perandorake, megjithëse me disa rezerva të vogla. Ndërsa Piza ia dha mbështetjen e vetë, duke e kushtëzuar nga pjesëmarrja e perandorit në rrethimin e Milanos. Në vitin 1162 dhe në vitin 1163 Frederiku I i Shvabisë i dha Pizës privilegje të shumta, si kontrolli i brigjeve tirrenike deri në Civitavecchia. 

Përleshja pati një pushim me rastin e zbritjes së katërt në Itali të Frederik Barbarosës, por rinisi menjëherë pas largimit të tij. Me rikthimin e perandorit gjermanik, më 6 nëntor 1175 u arrit paqja. Marrëveshja favorizonte Gjenovën, të cilës iu zgjeruan territoret e saj të përtejdetit. Në vijim, Piza dhe Gjenova morën pjesë në fushatën luftarake të drejtuar nga Henri VI i Shvabisë, pasuesi i Barbarosës, kundër Mbretërisë së Siçilisë.

##### Beteja e Xhiljos 
Në vitin 1241 papa Gregori IX kishte organizuar një koncil në Romë për të konfirmuar shkishërimin e perandorit Frederiku i II; Gjenova, atëherë në dorën e guelfëve, u ofrua të mbronte prelatët francezë, spanjollë dhe lombardë, për ti mbrojtur nga gibelinët, me ndihmën e Venecies dhe të papatit. Por flota perandorake, e ndihmuar nga ajo e Pizës, do ti shkatërronte ato midis Ishullit të Xhiljos dhe Ishullit të Montekristos. Beteja e Xhiljos shënjoi kulmin e fuqisë gibeline.

##### Beteja e Melories dhe fundi i Pizës 
Nga viti 1282 deri në vitin 1284 Gjenova dhe Piza iu rikthyen përleshjeve të ashpra: episodi vendimtar i atyre përleshjeve qe Beteja e gjatë navale e Melories, në 6 gusht 1284, në të cilën fitorja i buzëqeshi *Dominante-s*, ndërsa galerat pizane, të mbetura vetëm nga Konti Ugolino della Gherardesca (që shfaqet në Ferrin e Dantes si tradhëtar), qenë të detyruara të tërhiqeshin në portin e Pizës.

Mijëra qenë robërit e dërguar nga gjenovezët në burgjet e Malapagës: midis tyre ishte poeti Rustichello da Pisa, që do të takonte një tjetër rob të shquar, eksploratorin venecian Marko Polo (i zënë në rrjedhën e Betejës së Korçulës). Ai do ti përshkruante këto aventura te libri *Il Milione*.

Disfata, që i kushtoi Pizës mijëra njerëz, shënjoi përfundimin e fuqisë së republikës detare toskane, e cila nuk do të arrinte kurrë më ta rifitonte pozicionin e mbizotërues në Mesdheun Perëndimor. Piza kishte humbur mijëra të rinj në betejë, duke shkaktuar një rrënim popullimi. Rreth pesëdhjetë vjet më vonë, udhëheqësi pizan, Fazio Novello della Gherardesca nënshkroi marrëveshjen e miqësisë me qytetin ligur: por, megjithatë, në vitin 1406, gjenovezët ndihmuan fiorentinët në rrethimin e Pizës nga Republika e Firences, duke çuar në fundin e historisë së lavdishme shekullore të Republikës së Pizës.

t drejtë Puljes]]
#### Venecia dhe Piza 
Përplasja e parë midis Pizës dhe Venecies u shkaktua nga konkurrenca për pjesëmarrjen në Kryqëzatën e Parë. Dy republikat ishin vënë në lëvizje me vonesë: pesë muaj pasi kryqëtarët pushtuan Jeruzalemin, ato nuk kishin mbërritur ende në Tokën e Shenjtë, por po dimëronin në ujërat e Rodosit, ku, në dhjetor 1099, zhvilluan betejën. Dagoberti i Pizës, komandanti i flotës pizane, u mund nga peshkopi venecian Eugenio Contarini. Në këtë mënyrë *La Serenissima* siguroi monopolin e tregtisë me Bizantin.

Në vijim, flota veneciane kontribuoi në pushtimin e Haifës, Por marrëdhëniet midis Pizës dhe Venecies nuk u karakterizuan gjithmonë nga rivaliteti dhe kundërvënia. Në rrjedhën e shekujve, dy republikat detare, nënshkruan marrëveshje të ndryshme, me të cilat vendoseshin zonat e tyre të ndikimit dhe veprimit, në mënyrë që të shmangej pengimi i njëra-tjetrës.

Më 13 tetor 1180, doxhi i Venecies dhe një përfaqësues i konsujve pizanë nënshkruan një marrëveshje për mos-ndërhyrjen reciproke në çështjet adriatikase dhe tirrenike dhe në vitin 1206 Piza dhe Venecia përfunduan një traktat, në të cilin ripohonin zonat përkatëse të ndikimit. Megjithë miqësinë e tyre, Venecia nuk do ta ndihmonte Pizën gjatë krizës së saj: për disa historianë, një gabim, pasi humbi një aleate, duke përforcuar rivalen e saj, Gjenovën.

Në vitet 1494-1509, gjatë zhvillimeve të lidhura me rrethimin e Pizës nga ana e Firences, *La Serenissima*, duke ndjekur politikën e saj të sigurimit të "lirisë së Italisë" me eliminimin e çdo ndërhyrjeje të huaj në tokën italiane, kishte nxituar ti ndihmonte pizanët, që orvateshin të shpëtonin restaurimin e republikës së tyre nga agresioni i Firences, e pa sulmuar nga Karli VIII, sovrani i Francës, i pranishëm në Itali me ushtrinë e tij.

#### Amalfi dhe Piza 
Amalfi e kishte humbur autonominë duke nisur nga gjysma e dytë e shekullit të XI, edhe pse i vijonte shkëmbimet e saj tregtare duke gëzuar, të paktën në këtë periudhë, një autonomi të gjerë administrative. Nën mbrojtjen normane të Uilliamit II të Siçilisë, duka i tretë i Puljes, administratorët e Amalfit në tetor 1126, arritën një marrëveshje fitimprurëse me Pizën fqinje, në mbrojten e interesave të përbashkëta në Tirren. Kjo marrëveshje qe fryt i miqësisë me toskanët, që tashmë zgjaste prej dekadash.

Gjithësesi, Amalfi nuk kishte ushtri të tijën për të mbrojtur interesat tregtare. Kështu që anijet amalfiane nuk raportohet shpesh të jenë anganzhuar në veprime luftarake kundër republikave të tjera detare. Në vitin 1135, nisi lufta midis papa Inoçentit të II dhe perandorit të ri gjermanik Lothairi III – të nihmuar nga republikat e Gjenovës dhe Pizës – kundër mbretit norman Roxheri II, që kontrollonte edhe territorin e Amalfit. Ushtria e Pizës, duke konsideruar se marrëveshja e vitit 1126 nuk ishte më e vlefshme për shkak të nënshtrimit të Amalfit ndaj normanëve, e sulmoi qytetin më 4 gusht 1135, duke e plaçkitur brutalisht.

Megjithëse lufta përfundoi në favor të Roxherit të II, që siguroi njohjen e të drejtave të veta mbi territoret e Italisë Jugore), Amalfi pësoi një goditje shumë të rëndë, me të cilën humbi, bashkë me flotën, edhe autonominë e tij politike.

, treguese të famës legjendare të përleshjes]]
### Amalfi dhe Gaeta 
Amalfi dhe Gaeta qenë shpesh aleate, bashkë me shtete të tjera jugore, për tiu kundërvënë korsarisë saraçene: në vitin 846, bashkë me dukatet e Napolit dhe Sorrentos, mundën për herë të parë myslimanët në Betjën e Likozës. Në vitin 849, dy qytetet morën pjesë në Lidhjen Kampane (bashkë me papa Leonin e IV, në Napoli dhe në Sorrento) për të mbrojtur portin e Ostias dhe në këtë mënyrë, Romën, nga pushtimi saraçen. Beteja e Osties, nga disa studiues të shquar, konsiderohet lidhja e parë e vërtetë ushtarake midis shteteve italiane dhe fitorja më e madhe e një flote të krishterë mbi myslimanët deri në Betejën e Lepantos.

Por fitorja vendimtare kundër myslimanëve erdhi në vitin 915, kur Amalfi dhe Gaeta formuan Lidhjen Romane me papa Xhovanin e X, Napolin, Kapuan, Salernon, Beneventon, Mbretërinë e Italisë (pjesë e Perandorisë së Shenjtë Romake dhe Perandorisë Romake të Lindjes, duke fituar Betejën vendimtare të Gariljanos, me të cilën shkatërruan koloninë e madhe arabo-berbere të Gariljanos, duke e bllokuar kështu zgjerimin mysliman në Itali. Në fund, në vitin 1087 Amalfi dhe Gaeta i bashkuan flotat e tyre me ato të Pizës, Gjenovës dhe Salernos, duke sulmuar me sukses portin tunizian të al-Mahdies.

#### Venecia, Ankona dhe Raguza 
Megjithëse në shekullin e XI Venecia dhe Ankona kishin qenë aleate kundër saraçenëve, Në më shumë se një rast u kalua në përplasje të hapur: *La Serenissima*, e vetëdijshme për fuqinë e vet më të madhe ekonomike dhe ushtarake, nuk e pranonte konkurencën e qyteteve të tjera detare në Adriatik. Për ti rezistuar kësaj prirjeje, Ankona dhe Raguza lidhën aleanca të përsëritura dhe jetëgjata, pothuajse një federatë.

Në shekullin e XIII tensionet vijuan: në vitin 1205 Venecia zaptoi Raguzën dhe në këtë mënyrë drejtoi fatet e saj për më shumë se një shekull, duke e ngadalësuar ekspansionin e saj detar. Qyteti dalmat reagoi duke zhvilluar një rrjet të dendur marrëdhëniesh tregtare me brendësinë e gadishullit ballkanik. Disa studime të reja e konsiderojnë periudhën veneciane të Raguzës jo si një nënshtrim të mirëfilltë, por si një lloj protektorati. Për më tepër, në vitin 1277 lagunarët do të sulmonin portin e Ankonës, por duke pësuar një disfatë të rëndë: duke nisur kështu një luftë të re, të përfunduar në vitin 1281 me Traktatin e Ravenës. Shekulli XIV pa fundin e mbizotërimit venecian të Raguzës (viti 1358), që në këtë mënyrë mundi të rikonfirmonte aleancën e saj të vjetër me Ankonën.

#### Noli dhe Gjenova 
Siç është thënë tashmë, Noli qe një protektorat gjenovez nga viti 1202 deri në fund të pavavërsisë së tij: një zgjedhje që i mundësoi të mos shtypej nga superioriteti i madh i fqinjes, megjithëse me ndonjë kushtëzim të politikës së jashtme. Noli ia shkëmbeu mbrojtjen duke e ndihmuar atë në luftërat kundër Pizës dhe Venecies. d.m.th. një garë rremimi e paraprirë nga një proçesion historik.

Eventi zhvillohet çdo vit midis fundit të majit dhe fillimit të korrikut, duke u organizuar me rrotacion nga qytetet pjesëmarrëse. Deri më tani, skuadra që llogarit më shumë fitore sipas tabelës së nderit, është Venecia, e ndjekur nga Amalfi, Gjenova dhe Piza.

## Shiko edhe 
* Historia Detare
* Marinat dhe anijet e lashta
* Historia e detarisë së lashtë
* Portolanët
* Historia e Italisë
* Epoka e zbulimeve
* Historia e Dalmacisë
* Thalasokracia
* Komanda e Deteve
* Fuqia Detare
* Epoka e Lundrimit me Vela
* Hartografia Nautike
* Nautika
* Galera
* Lundrimi Përqark Botës
* Karavela
* Nau
* Karraka
* Studimet Detare

## Referime 
### Shpjegime
### Referime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ;
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 
* 
*