Letërsia latine

**Letërsia latine** përfshin ese, histori, poema, drama dhe shkrime të tjera të shkruara në gjuhën latine. Fillimi i letërsisë zyrtare latine daton në vitin 240 para Krishtit, kur shfaqja e parë skenike u luajt në Romë. Letërsia latine do të lulëzonte për gjashtë shekujt e ardhshëm. Epoka klasike e letërsisë latine mund të ndahet përafërsisht në periudhat e mëposhtme: Letërsia e hershme latine, Epoka e Artë, Periudha Perandorake dhe Antikiteti i Vonë.

Latinishtja ishte gjuha e romakëve të lashtë, por ishte gjithashtu *lingua franca* e Evropës Perëndimore gjatë Mesjetës, kështu që letërsia latine përfshin jo vetëm autorë romakë si Ciceroni, Virgjili, Ovidi dhe Horaci, por përfshin edhe shkrimtarët evropianë pas rënies së perandorisë, nga shkrimtarët fetarë si Aquinas (1225–1274), tek shkrimtarët laikë si Francis Bacon (1561–1626), Baruch Spinoza (1632–1677) dhe Isaac Newton (1642–1727).

## Historia 
### Letërsia e hershme latine 
Megjithëse letërsia në latinisht ndoqi një zhvillim të vazhdueshëm gjatë disa shekujve, fillimet e letërsisë zyrtare latine filluan me shfaqjen e rregullt të komedive dhe të tragjedive në Romë në vitin 240 para Krishtit, një vit pas përfundimit të Luftës së Parë Punike. Këto komedi dhe tragjedi fillestare u përshtatën nga drama greke nga Livius Andronicus, një rob lufte grek që ishte sjellë në Romë si skllav në 272 para Krishtit. Androniku gjithashtu përktheu *Odisenë e Homerit* në latinisht duke përdorur një formë vargjesh tradicionale latine të quajtur metër Saturnian . Më 235 para erës sonë, Gnaeus Naevius, një qytetar romak, vazhdoi këtë traditë të prodhimit të dramave që ishin ripunime të origjinaleve greke, ose *fabula pallitae*, dhe ai e zgjeroi këtë duke prodhuar gjithashtu një lloj të ri drame, *fabula praetexta* ose tragjedi të bazuara në mitet romake dhe në histori, duke filluar nga viti 222 para Krishtit. Më vonë, Naevius kompozoi një poemë epike në Saturnian Meter mbi Luftën e Parë Punike, në të cilën ai kishte luftuar gjithashtu.

Poetë të tjerë epikë ndoqën Naevius-in. Quintus Ennius shkroi një epikë historike, *Annals* (menjëherë pas vitit 200 para Krishtit), duke përshkruar historinë romake nga themelimi i Romës deri në kohën e tij. Ai adoptoi heksametrin daktilik grek, i cili u bë forma standarde e vargjeve për epikat romake. Ai u bë i famshëm edhe për dramat e tij tragjike. Në këtë fushë, pasardhësit e tij më të dalluar ishin Marcus Pacuvius dhe Lucius Accius . Këta tre shkrimtarë kanë përdorur rrallë episode nga historia romake. Në vend të kësaj, ata shkruan versione latine të temave tragjike që grekët i kishin trajtuar tashmë. Por edhe kur ata kopjuan grekët, përkthimet e tyre nuk ishin kopje të drejtpërdrejta. Nga dramat e tyre kanë mbijetuar vetëm fragmentet.
parapamje| Kato Plaku
Dihet shumë më tepër për komedinë e hershme latine, pasi ekzistojnë 26 komedi të hershme latine – 20 prej të cilave shkroi Plautus, dhe gjashtë të tjerat prej të cilave shkroi Terence. Këta burra i modeluan komeditë e tyre në shfaqjet greke të njohura si Komedia e Re . Por ata i trajtuan lirshëm komplotet dhe formulimet e origjinaleve. Plautus shpërndau këngë përmes shfaqjeve të tij dhe rriti humorin me lojëra fjalësh dhe fjalë të mençura, plus veprime komike nga aktorët. Shfaqjet e Terences ishin më të sjellshme në ton, duke u ballafaquar me situatat e brendshme. Veprat e tij siguruan frymëzim për komeditë franceze dhe angleze të shekullit të XVll pas Krishtit, madje edhe për komedinë moderne amerikane.

Proza e periudhës njihet më së miri përmes Mbi *bujqësinë* (160 para Krishtit) nga Kato Plaku . Kato shkroi gjithashtu historinë e parë latine të Romës dhe të qyteteve tjera italiane. Ai ishte i pari burrështetas romak që i vendosi fjalimet e tij politike me shkrim si një mjet për të ndikuar në opinionin publik.

Letërsia e hershme latine përfundoi me Gaius Lucilius, i cili krijoi një lloj të ri poezie në 30 librat e tij të *Satirave* (shekulli II para Krishtit). Ai shkroi me një ton të lehtë bisedues për librat, ushqimin, miqtë dhe ngjarjet aktuale.

### Epoka e Artë 
Tradicionalisht, lartësia e letërsisë latine i është caktuar periudhës prej vitit 81 para Krishtit deri në vitin 17 pas Krishtit, megjithëse studimet e fundit kanë vënë në dyshim supozimet që privilegjonin veprat e kësaj periudhe mbi veprat e mëparshme dhe ato të mëvonshme. Kjo periudhë zakonisht thuhet se ka filluar me fjalimin e parë të njohur të Ciceronit dhe përfundoi me vdekjen e Ovidit .

#### Epoka e Ciceronit 
[majtas|parapamje| [Ciceroni]]
Ciceroni është konsideruar tradicionalisht mjeshtër i prozës latine. Shkrimi që ai prodhoi nga rreth vitit 80 para Krishtit deri në vdekjen e tij në 43 para Krishtit tejkalon atë të çdo autori latin, vepra e të cilit mbijeton në aspektin e sasisë dhe shumëllojshmërisë së zhanrit dhe lëndës, si dhe zotërimit të përsosmërisë së patejkalueshme stilistike. Veprat e shumta të Ciceronit mund të ndahen në katër grupe:

1. Letra; 

2. Traktate retorike; 

3. Vepra filozofike dhe

4. Fjalim

Letrat e tij japin informacion të detajuar për një periudhë të rëndësishme në historinë romake dhe ofrojnë një pamje të gjallë të jetës publike dhe private midis klasës qeverisëse romake. Veprat e Ciceronit mbi oratorinë janë burimet tona më të vlefshme latine për teoritë antike mbi edukimin dhe retorikën. Veprat e tij filozofike ishin baza e filozofisë morale gjatë Mesjetës. Fjalimet e tij frymëzuan shumë liderë politikë evropianë dhe themelues të Shteteve të Bashkuara.
parapamje| Orator romak
Jul Cezari dhe Sallusti ishin shkrimtarë të shquar historik të kohës së Ciceronit. Cezari shkroi komente mbi luftërat galike dhe civile në një stil të drejtpërdrejtë për t'i justifikuar veprimet e tij si gjeneral. Ai shkroi përshkrimet e njerëzve dhe motivet e tyre.

Lindja e poezisë lirike në latinisht ndodhi në të njëjtën periudhë. Tekstet e shkurtra të dashurisë së Catullus shquhen për intensitetin e tyre emocional. Catullus gjithashtu shkroi poezi që sulmuan armiqtë e tij. Bashkëkohësi i Katulit, Lucretius shpjegoi filozofinë Epikuriane në një poemë të gjatë, *De rerum natura*.

Një nga shkrimtarët më të ditur të periudhës ishte Marcus Terentius Varro. I quajtur "më i dituri i romakëve" nga Quintiliani, ai shkroi për një larmi të jashtëzakonshme temash, nga feja te poezia. Por vetëm shkrimet e tij mbi bujqësinë dhe gjuhën latine janë ruajtur në formën e tyre të plotë.

#### Epoka e Augustit 
[majtas|parapamje| [Virgjili]]
Perandori Augustus tregoi një interes personal për veprat letrare të prodhuara gjatë viteve të pushtetit të tij nga viti 27 para Krishtit deri në vitin 14 pas Krishtit. Kjo periudhë nganjëherë quhet Epoka Augustane e Letërsisë Latine. Virgjili ka botuar *Eklogjet* e tij baritore, *Gjeorgjikët* dhe *Eneidën*, një poemë epike që përshkruan ngjarjet që çuan në krijimin e Romës. Virgjili tregoi sesi Enea, heroi trojan, u bë paraardhësi i popullit romak. Virgjili dha gjithashtu justifikim hyjnor për sundimin romak mbi botën. Edhe pse Virgjili vdiq para se të mund të bënte prekjen e fundit në poezinë e tij, ajo u njoh shpejt si vepra më e madhe e letërsisë latine.

Miku i Virgjilit, Horaci shkroi epose, o*de*, s*atira* dhe l*etra* . Përsosja e *Odes* në përmbajtje, formë dhe stil ka magjepsur lexuesit për qindra vjet. *Satirat* dhe *letrat* diskutojnë problemet etike dhe letrare në një mënyrë urbane, në mënyrë të mprehtë. *Arti i Poezisë së Horacit*, ndoshta i botuar si një vepër më vete, ndikoi shumë në teoritë e mëvonshme poetike. Ai deklaroi rregullat bazë të shkrimit klasik siç i kuptonin dhe i përdornin romakët. Pas vdekjes së Virgjilit, Horaci ishte poeti udhëheqës i Romës.

Elegjia latine arriti zhvillimin e saj më të lartë në veprat e Tibullusit, Propertiusit dhe Ovidit. Pjesa më e madhe e kësaj poezie ka të bëjë me dashurinë. Ovidi shkroi gjithashtu *Fasti*, i cili përshkruan festivalet romake dhe origjinën e tyre legjendare. Vepra më e madhe e Ovidit ishte *Metamorfozat, e cila* gërsheton mite të ndryshme në një histori me ritme të shpejta, magjepsëse. Ovidi ishte një shkrimtar i mprehtë që shkëlqeu në krijimin e personazheve të gjallë dhe të pasionuar. *Metamorfozat* ishin burimi më i njohur i mitologjisë greke dhe romake përgjatë Mesjetës dhe Rilindjes. Ai frymëzoi shumë poetë, piktorë dhe kompozitorë.

Në prozë, Livi prodhoi një histori të popullit romak në 142 libra. Vetëm 35 mbijetuan, por që ato janë një burim madhor informacioni për Romën. 

### Periudha Perandorake 
Nga vdekja e Augustit në vitin 14 pas Krishtit deri në rreth 200, autorët romakë theksuan stilin dhe provuan mënyra të reja dhe befasuese të të shprehurit. Gjatë mbretërimit të Neronit nga viti 54 deri në vitin 68, filozofi stoik Seneka shkroi një numër dialogësh dhe letrash mbi tema të tilla morale si mëshira dhe bujaria. Në *Pyetjet e tij Natyrore*, Seneka analizoi tërmetet, përmbytjet dhe stuhitë. Tragjeditë e Senekës ndikuan shumë në rritjen e dramës tragjike në Evropë. Nipi i tij Lucan shkroi *Pharsalia* (rreth 60), një poemë epike që përshkruan luftën civile midis Cezarit dhe Pompeut. *Satyricon* (rreth 60) nga Petronius ishte novela e parë picaresque latine. Mbijetojnë vetëm fragmente të veprës së plotë. Ai përshkruan aventurat e personazheve të ndryshëm të klasës së ulët në situata absurde, ekstravagante dhe të rrezikshme, shpesh në botën e krimeve të vogla.

Poezitë epike përfshinin *Argonautica* e Gaius Valerius Flaccus, duke ndjekur historinë e Jasonit dhe Argonautëve në kërkimin e tyre për Qethin e Artë, *Thebaid* e Statius, pas konfliktit të bijve të Edipit dhe të Shtatë kundër Tebës, dhe *Punica* e Silius Italicus, pas Luftës së Dytë Punike dhe pushtimeve të Haniblit në Itali. Në duart e Martial, epigrami arriti cilësinë thumbuese që ende lidhet me të. Juvenal satirizoi zv.

Historiani Takitus pikturoi një pamje të paharrueshme të errët të perandorisë së hershme në *Historitë* dhe *Analet* e tij, të dyja të shkruara në fillim të shekullit ll. Bashkëkohësi i tij Suetonius shkroi biografitë e 12 sundimtarëve romakë nga Jul Cezari deri në Domitian . Letrat e Plinit të Ri përshkruanin jetën romake të asaj periudhe. Kuintiliani kompozoi veprën më të plotë mbi arsimin antik që zotërojmë. Veprat e rëndësishme nga shekulli II përfshijnë *Netët* e Atticës së Aulus Gellius, një përmbledhje anekdotash dhe raportesh të diskutimeve letrare midis miqve të tij; dhe letrat e oratorit Marcus Cornelius Fronto drejtuar Marcus Aurelius. Vepra më e famshme e periudhës ishte *Metamorfoza*, e quajtur edhe Gomari *i Artë*, nga Apuleius. Ky roman ka të bëjë me një të ri, i cili aksidentalisht është shndërruar në gomar. Historia është e mbushur me tregime dashurie dhe magjie.

### Latinishtja në Mesjetë, Rilindja dhe Moderniteti i Hershëm 
Letërsia latine pagane tregoi një shpërthim të fundit vitaliteti nga fundi i shekullit lll deri në shekullin V. Ammianus Marcellinus në histori, Quintus Aurelius Symmachus në oratori dhe Ausonius dhe Rutilius Claudius Namatianus në poezi. *Mosella* nga Ausonius demonstroi një modernizëm të ndjenjës që tregon fundin e letërsisë klasike si e tillë.

Në të njëjtën kohë, burra të tjerë hodhën themelet e letërsisë së krishterë latine gjatë shekullit lV dhe të shekullit V. Ata përfshinin etërit e kishës Agustini i Hipo, Jerome dhe Ambrose, dhe poeti i parë i madh i krishterë, Prudentius.

Gjatë Rilindjes pati një kthim në latinishten e kohëve klasike, e quajtur për këtë arsye neolatine. Kjo gjuhë e pastruar vazhdoi të përdoret si *lingua franca* midis të diturve në të gjithë Evropën, me veprat e mëdha të Dekartit, Francis Bacon dhe Baruch Spinoza të kompozuara të gjitha në latinisht. Ndër librat e fundit të rëndësishëm të shkruar kryesisht në prozë latine ishin veprat e Swedenborg (v. 1772), Linnaeus (v. 1778), Euler (v. 1783), Gauss (v. 1855) dhe Isaac Newton (v. 1727), dhe latinishtja mbetet një aftësi e nevojshme për lexuesit modernë të veprave të mëdha të modernes së hershme të gjuhësisë, letërsisë dhe filozofisë.

Disa nga poetët kryesorë anglezë shkruan në latinisht dhe anglisht. Poemat e Miltonit të vitit 1645 janë një shembull, por kishte edhe Thomas Campion, George Herbert dhe kolegu i Miltonit Andrew Marvell. Disa me të vërtetë shkruanin kryesisht në latinisht dhe vlerësoheshin për elegancën dhe klasicizmin e stilit të tyre. Shembuj të tillë ishin Anthony Alsop dhe Vincent Bourne, të cilët u shquan për mënyrën e zgjuar që e përshtatën vargun e tyre për të përshkruar detajet e jetës në shekullin e XVlll, duke mos u larguar kurrë nga pastërtia e diksionit latin. Një nga të fundit që u dallua për cilësinë e vargjeve të tij latine deri në shekullin e XlX ishte Walter Savage Landor. 

## Karakteristikat 
Shumë shkrime latine pasqyrojnë interesin e romakëve për retorikën, artin e të folurit dhe të bindjes. Të folurit publik kishte një rëndësi të madhe për romakët e arsimuar, sepse shumica e tyre donin karriera politike të suksesshme. Kur Roma ishte një republikë, të folurit efektiv shpesh përcaktonte se kush do të zgjidhej ose cilat projektligje do të kalonin. Pasi Roma u bë një perandori, aftësia për të bërë përshtypje dhe për të bindur njerëzit me fjalët e folura humbi shumë nga rëndësia e saj. Por trajnimi në retorikë vazhdoi të lulëzonte dhe të ndikonte në stilet e të shkruarit. Një pjesë e madhe e retorikës përbëhet nga aftësia për të paraqitur një ide të njohur në një mënyrë mahnitëse të re që tërheq vëmendjen. Autorët latinë u bënë mjeshtër të këtij arti të shumëllojshmërisë.

### Gjuha dhe forma 
Latinishtja është një gjuhë shumë e lakuar, me shumë forma gramatikore për fjalë të ndryshme. Si rezultat, mund të përdoret me një thelb dhe shkurtësi të panjohur në anglisht. Gjithashtu i jepet mundësi shtjellimit, sepse sintaksa e saj e ngushtë mban së bashku edhe fjalinë më të gjatë dhe më komplekse si një njësi logjike. Latinishtja mund të përdoret me koncizitet, si në veprat e Sallust dhe Tacitus. Ose mund të ketë fraza të gjera, gjithëpërfshirëse, si në veprat e Livit dhe fjalimet e Ciceronit .

Latinishtes i mungon fjalori poetik që shënjon poezinë greke. Disa poetë të mëparshëm latinë u përpoqën ta plotësonin këtë mangësi duke krijuar fjalë të reja të përbëra, siç kishin bërë grekët. Por shkrimtarët romakë rrallë shpikën fjalë. Përveç në poezinë epike, ata prireshin të përdornin një fjalor të njohur, duke i dhënë vlerë poetike nga kombinimet e fjalëve dhe efektet e pasura zanore. Poetët kryesorë të Romës kishin aftësi të mëdha teknike në zgjedhjen dhe rregullimin e gjuhës. Ata kishin gjithashtu një njohuri të ngushtë për poetët grekë, temat e të cilëve shfaqen pothuajse në të gjithë letërsinë romake.