Inxhineria e Sistemeve

[parapamje|Inxhinieria e sistemeve zbatohet në projekte të ndërlikuara, si dizajni i qarqeve të shtypura, robotika, ndërtimi i urave, integrimi i softuerëve dhe projektimi i anijeve kozmike. Inxhinieria e sistemeve përdor një mori mjetesh që përfshijnë modelimin dhe simulimin, [Analiza|analizën e kërkesave dhe planifikimin për të menaxhuar kompleksitetin.]]
 
Inxhinieria e sistemeve është një disiplinë që bashkon aspekte të inxhinierisë dhe menaxhimit, duke u fokusuar në projektimin, integrimin dhe administrimin e sistemeve komplekse gjatë gjithë ciklit të tyre jetësor. Në thelbin e saj, inxhinieria e sistemeve përdor parimet e të menduarit sistemor për të organizuar këtë trup njohurish. Rezultati individual i përpjekjeve të tilla, një **sistem i inxhinieruar** mund të përkufizohet si një kombinim i komponentëve që punojnë në sinergji për të kryer së bashku një funksion të dobishëm.

Çështje të tilla si inxhinieria e kërkesave, besueshmëria, logjistika, koordinimi i ekipeve të ndryshme, testimi dhe vlerësimi, mirëmbajtja dhe shumë disciplina të tjera që shpesh quhen "komplekse,", të nevojshme për projektimin, zhvillimin, zbatimin dhe çmontimin përfundimtar të sistemit, bëhen më të vështira kur merren me projekte të mëdha ose komplekse. Inxhinieria e sistemeve merret me proceset e punës, metodat e optimizimit dhe mjetet e menaxhimit të rrezikut në projekte të tilla. Ajo mbivendoset me disiplina teknike dhe të përqendruara te njeriu, të tilla si inxhinieria industriale, inxhinieria e sistemeve të prodhimit, inxhinieria e sistemeve të procesit, inxhinieria mekanike, inxhinieria e procesit te prodhimit, inxhinieria e prodhimit, inxhinieria e kontrollit, inxhinieria e softuerëve, inxhinieria elektrike, kibernetika, inxhinieria hapësinore, studimet organizative, inxhinieria civile dhe menaxhimi i projekteve . Inxhinieria e sistemeve siguron që të gjitha aspektet e mundshme të një projekti ose sistemi të merren në konsideratë dhe të integrohen në një tërësi.

Procesi i inxhinierisë së sistemeve është një proces zbulimi që është mjaft i ndryshëm nga një proces prodhimi . Një proces prodhimi përqendrohet në aktivitete të përsëritura që arrijnë rezultate me cilësi të lartë me kosto dhe kohë minimale. Procesi i inxhinierisë së sistemeve duhet të fillojë duke zbuluar problemet reale që duhen zgjidhur dhe duke identifikuar dështimet më të mundshme ose me ndikimin më të lartë që mund të ndodhin. Inxhinieria e sistemeve përfshin gjetjen e zgjidhjeve për këto probleme.

## Histori 
majtas|parapamje|Vendosja e funksioneve të cilësisë (QFD) për proceset e zhvillimit të produkteve të ndërmarrjes
Termi *inxhinieri sistemesh* i ka gjurmët në vitet 1940 në  Laboratorët Telefonikë Bell.  Nevoja për të identifikuar dhe manipuluar vetitë e një sistemi në tërësi, të cilat në projekte komplekse inxhinierike mund të ndryshojnë shumë nga shuma e vetive të pjesëve, motivoi industri të ndryshme, veçanërisht ato që zhvillonin sisteme për ushtrinë amerikane, për ta zbatuar këtë disiplinë.  

Kur nuk ishte më e mundur të mbështeteshe në evolucionin e dizajnit për të përmirësuar një sistem dhe mjetet ekzistuese nuk ishin të mjaftueshme për të përmbushur kërkesat në rritje, filluan të zhvilloheshin metoda të reja që adresonin drejtpërdrejt kompleksitetin. Evoluimi i vazhdueshëm i inxhinierisë së sistemeve përfshin zhvillimin dhe identifikimin e metodave të reja dhe teknikave të modelimit. Këto metoda ndihmojnë në një kuptim më të mirë të kontrollit të dizajnit dhe zhvillimit të sistemeve inxhinierike ndërsa ato bëhen më komplekse. Mjetet e njohura që përdoren shpesh në kontekstin e inxhinierisë së sistemeve u zhvilluan gjatë kësaj periudhe, duke përfshirë Gjuhën Universale të Sistemeve (USL), Gjuhën e Unifikuar të Modelimit (UML), Vendosjen e Funksionit të Cilësisë (QFD) dhe Përkufizimin e Integrimit (IDEF).

Në vitin 1990, u themelua një shoqatë profesionale për inxhinierinë e sistemeve, Këshilli Kombëtar për Inxhinierinë e Sistemeve (NCOSE), nga përfaqësues të disa korporatave dhe organizatave amerikane.NCOSE u krijua për të adresuar nevojën për përmirësime në praktikat dhe arsimin e inxhinierisë së sistemeve. Si rezultat i përfshirjes në rritje nga inxhinierët e sistemeve jashtë SHBA-së, emri i organizatës u ndryshua në Këshilli Ndërkombëtar për Inxhinierinë e Sistemeve (INCOSE) në vitin 1995.  Shkollat në disa vende ofrojnë programe pasuniversitare në inxhinierinë e sistemeve, dhe gjithashtu janë të disponueshme opsione për edukim të vazhdueshëm për inxhinierët praktikë.

## Koncept 
Inxhinieria e sistemeve nënkupton vetëm një qasje dhe, së fundmi, një disiplinë në inxhinieri. Qëllimi i arsimit në inxhinierinë e sistemeve është të formalizojë në mënyrë të thjeshtë qasje të ndryshme dhe në këtë proces, të identifikojë metoda të reja dhe mundësi kërkimore, të ngjashme me ato që ndodhin në fusha të tjera të inxhinierisë .Si një qasje, inxhinieria e sistemeve është gjithëpërfshirëse dhe ndërdisiplinore.

### Origjina dhe fushëveprimi tradicional 
Fusha tradicionale e inxhinierisë përfshin konceptimin, projektimin, zhvillimin, prodhimin dhe funksionimin e sistemeve fizike. Inxhinieria e sistemeve, siç është konceptuar në mënyrë origjinale, hyn brenda kësaj fushe. 'Inxhinieria e sistemeve', në këtë kuptim të termit, i referohet ndërtimit të koncepteve inxhinierike.

### Evolucioni në një fushëveprim më të gjerë 
Përdorimi i termit 'inxhinier sistemi' ka evoluar me kalimin e kohës për të përfshirë një koncept më të gjerë dhe më gjithëpërfshirës të 'sistemeve' dhe të proceseve inxhinierike. Kjo evolucion i përkufizimit ka qenë subjekt i debateve të vazhdueshme, dhe termi vazhdon të përdoret si për një fushë më të ngushtë ashtu edhe për një fushë më të gjerë.

Inxhinieria tradicionale e sistemeve shihej si një degë e inxhinierisë në kuptimin klasik, domethënë, siç zbatohet vetëm në sistemet fizike, siç janë anijet kozmike dhe avionët. Kohët e fundit, inxhinieria e sistemeve ka evoluar për të marrë një kuptim më të gjerë, veçanërisht kur njerëzit shiheshin si një komponent thelbësor i një sistemi. Peter Checkland, për shembull,përshkruan kuptimin më të gjerë të inxhinierisë së sistemeve duke thënë se 'inxhinieria' 'mund të kuptohet në kuptimin e saj të përgjithshëm; mund të inxhinierosh një takim ose një marrëveshje politike.'"  

Në përputhje me fushëveprimin më të gjerë të inxhinierisë së sistemeve, Trupi i Njohurive të Inxhinierisë së Sistemeve (SEBoK)  ka përcaktuar tre lloje të inxhinierisë së sistemeve:

* Inxhinieria e Sistemeve të Produkteve (PSE) është inxhinieria tradicionale e sistemeve që fokusohet në projektimin e sistemeve fizike që përbëhen nga hardueri dhe softueri.
* Inxhinieria e Sistemeve të Ndërmarrjes (INE) ka të bëjë me pikëpamjen e ndërmarrjeve, domethënë organizatave ose kombinimeve të organizatave, si sisteme.
* Inxhinieria e Sistemeve të Shërbimit (SSE) ka të bëjë me inxhinierinë e sistemeve të shërbimit. Checkland e përcakton një sistem shërbimi si një sistem që konceptohet si shërbim ndaj një sistemi tjetër.  Shumica e sistemeve të infrastrukturës civile janë sisteme shërbimi.

### Pikëpamje holistike 
Inxhinieria e sistemeve fokusohet në analizimin dhe nxjerrjen e nevojave të klientit dhe funksionalitetit të kërkuar që në fillim të ciklit të zhvillimit, dokumentimin e kërkesave, dhe më pas vijon me sintetizimin e dizajnit dhe validimin e sistemit duke marrë parasysh problemin në tërësi dhe ciklin jetësor të sistemit. Kjo përfshin kuptimin e plotë të të gjithë palëve të interesuara. Oliver et al. pretendojnë se procesi i inxhinierisë së sistemeve mund të ndahet në:

* Një *proces teknik i inxhinierisë së sistemeve*
* Një *proces menaxhimi i inxhinierisë së sistemeve*

Brenda modelit të Oliver-it, qëllimi i Procesit të Menaxhimit është të organizojë përpjekjen teknike gjatë ciklit jetësor, ndërsa Procesi Teknik përfshin vlerësimin e informacionit të disponueshëm, përcaktimin e masave të efektshmërisë, krijimin e një modeli të sjelljes, krijimin e një modeli të strukturës, kryerjen e analizës së kompromisit (trade-off) dhe krijimin e një plani të ndërtimit dhe testimit në mënyrë të rrjedhshme.

Në varësi të aplikimit të tyre, megjithëse ekzistojnë disa modele që përdoren në industri, të gjitha synojnë të identifikojnë lidhjen midis fazave të ndryshme të përmendura më sipër dhe të përfshijnë reagime. Shembuj të modeleve të tilla përfshijnë modelin Waterfall dhe modelin VEE (i quajtur edhe modeli V). 

### Fushë ndërdisiplinore 
Zhvillimi i një sistemi shpesh kërkon kontribut nga disiplina të ndryshme teknike.  Duke ofruar një pamje të sistemit (të tërësishme) të përpjekjes së zhvillimit, inxhinieria e sistemeve ndihmon në bashkimin e të gjithë kontribuuesve teknikë në një përpjekje të përbashkët të ekipit, duke krijuar një proces të strukturuar zhvillimi që vazhdon nga koncepti te prodhimi, te funksionimi dhe, në disa raste, te përfundimi dhe hedhja. Në një proces blerjeje, kjo disiplinë integruese dhe gjithëpërfshirëse kombinon kontributet dhe balancon kompromiset midis kostos, afatit kohor dhe performancës, duke mbajtur një nivel të pranueshëm rreziku që mbulon tërë ciklin jetësor të objektit. 

Kjo perspektivë shpesh pasqyrohet edhe në programet arsimore, në kuptimin që kurset e inxhinierisë së sistemeve mësohen nga pedagogë nga departamente të tjera inxhinierike, gjë që ndihmon në krijimin e një mjedisi ndërdisiplinor.  

### Menaxhimi i kompleksitetit 
Nevoja për inxhinieri sistemesh lindi me rritjen e kompleksitetit të sistemeve dhe projekteve, duke rritur në mënyrë eksponenciale mundësinë e fërkimit të komponentëve dhe, për rrjedhojë, mosbesueshmërinë e projektimit. Kur flasim në këtë kontekst, kompleksiteti përfshin jo vetëm sistemet inxhinierike, por edhe organizimin logjik njerëzor të të dhënave. Në të njëjtën kohë, një sistem mund të bëhet më kompleks për shkak të një rritjeje në madhësi, si dhe me një rritje të sasisë së të dhënave, variablave ose numrit të fushave që përfshihen në projektim. Stacioni Ndërkombëtar Hapësinor është një shembull i një sistemi të tillë.
[parapamje|[Stacioni Hapësinor Ndërkombëtar|Stacioni Ndërkombëtar Hapësinor është një shembull i një sistemi shumë kompleks që kërkon inxhinieri sistemesh.]]
Zhvillimi i algoritmeve të kontrollit më të zgjuar, projektimi i mikroprocesorëve dhe analiza e sistemeve mjedisore gjithashtu hyjnë në fushëveprimin e inxhinierisë së sistemeve. Inxhinieria e sistemeve inkurajon përdorimin e mjeteve dhe metodave për të kuptuar dhe menaxhuar më mirë kompleksitetin në sisteme. Disa shembuj të këtyre mjeteve mund të shihen këtu: 

* *Arkitektura e sistemit*
* *Modeli i sistemit, modelimi dhe simulimi*
* *Optimizimi matematik*
* *Dinamika e sistemit*
* *Analiza e sistemeve*
* *Analiza statistikore*
* *Inxhinieri besueshmërie*
* *Marrja e vendimeve*

Marrja e një qasjeje ndërdisiplinore në inxhinierinë e sistemeve është në vetvete komplekse, sepse sjellja dhe ndërveprimi midis komponentëve të sistemit nuk janë gjithmonë të përcaktuara qartë ose të kuptuara menjëherë. Përcaktimi dhe karakterizimi i këtyre sistemeve dhe nën-sistemeve, si dhe i ndërveprimeve mes tyre, është një nga qëllimet kryesore të inxhinierisë së sistemeve. Duke bërë këtë, arrihet të kapërcehet me sukses hendeku që ekziston midis kërkesave joformale të përdoruesve, operatorëve, organizatave të marketingut dhe specifikimeve teknike.
majtas|parapamje|Fusha e aktiviteteve të inxhinierisë së sistemeve
Parimet e inxhinierisë së sistemeve&nbsp;– gjithëpërfshirje (holizmi), sjellja emergjente, kufiri, etj.&nbsp;– mund të aplikohet në çdo sistem, kompleks ose jo, me kusht që të përdoret mendimi sistematik në të gjitha nivelet.  Përveç mbrojtjes dhe hapësirës ajrore, shumë kompani të bazuara në informacion dhe teknologji, firma të zhvillimit të softuerëve dhe industri në fushën e elektronikës dhe komunikimeve kërkojnë inxhinierë sistemesh si pjesë të ekipit të tyre. 

Një analizë nga Qendra e Ekselencës së Inxhinierisë së Sistemeve INCOSE (SECOE) tregon se përpjekja optimale e shpenzuar për inxhinierinë e sistemeve është rreth 15-20% e përpjekjes totale të projektit.  Megjithatë, deri vonë nuk është kryer asnjë studim sasior në një shkallë më të gjerë që përfshin një gamë të gjerë industrish. Studime të tilla janë duke u zhvilluar për të përcaktuar efektivitetin dhe për të përcaktuar sasinë e përfitimeve të inxhinierisë së sistemeve.  

Inxhinieria e sistemeve inkurajon përdorimin e modelimit dhe simulimit për të vërtetuar supozimet ose teoritë mbi sistemet dhe ndërveprimet brenda tyre.  

Përdorimi i metodave që lejojnë zbulimin e hershëm të dështimeve të mundshme, në inxhinierinë e sigurisë, është i integruar në procesin e projektimit. Në të njëjtën kohë, vendimet e marra në fillim të një projekti, pasojat e të cilit nuk kuptohen qartë, mund të kenë implikime të mëdha më vonë në jetën e një sistemi, dhe është detyra e inxhinierit modern të sistemeve të eksplorojë këto çështje dhe të marrë vendime kritike. Asnjë metodë nuk garanton se vendimet e sotme do të jenë ende të vlefshme kur një sistem të hyjë në shërbim vite ose dekada pas konceptimit të parë. Megjithatë, ekzistojnë teknika që mbështesin procesin e inxhinierisë së sistemeve. Shembujt përfshijnë metodologjinë e sistemeve të buta, metodën e dinamikës së sistemit të Jay Wright Forrester dhe Gjuhën e Unifikuar të Modelimit (UML) - të gjitha aktualisht duke u eksploruar, vlerësuar dhe zhvilluar për të mbështetur procesin e vendimmarrjes inxhinierike.

## Arsimi 
Arsimi në inxhinierinë e sistemeve shpesh shihet si një zgjatim i kurseve të rregullta të inxhinierisë,  duke reflektuar qëndrimin e industrisë se studentët e inxhinierisë kanë nevojë për një sfond themelor në një nga disiplinat tradicionale të inxhinierisë (p.sh. inxhinieri hapësinore, inxhinieri civile, inxhinieri elektrike, inxhinieri mekanike, inxhinieri prodhimi, inxhinieri industriale, inxhinieri kimike ) - plus përvojë praktike, në botën reale për të qenë efektivë si inxhinierë sistemesh. Programet universitare të specializuara në inxhinierinë e sistemeve po rriten në numër, por mbeten të rralla, diplomat që përfshijnë materiale të tilla paraqiten më shpesh si një diplomë Bachelor në Inxhinieri Industriale. Zakonisht programet (ose më vete ose në kombinim me studime ndërdisiplinore) ofrohen duke filluar në nivelin pasuniversitar si në drejtime akademike ashtu edhe profesionale, duke rezultuar në dhënien e një diplome MS / MEng ose Ph.D. / EngD .

INCOSE, në bashkëpunim me Qendrën e Kërkimit të Inxhinierisë së Sistemeve në Institutin e Teknologjisë Stevens, mban një drejtori të përditësuar rregullisht të programeve akademike në mbarë botën në institucione të akredituara në mënyrë të përshtatshme.  Që nga viti 2017, ajo liston mbi 140 universitete në Amerikën e Veriut që ofrojnë më shumë se 400 programe universitare dhe pasuniversitare në inxhinierinë e sistemeve. Njohja e gjerë institucionale e fushës si një nëndisiplinë e veçantë është mjaft e kohëve të fundit; botimi i vitit 2009 i të njëjtit botim raportoi numrin e shkollave dhe programeve të tilla në vetëm 80 dhe 165, përkatësisht.

Arsimi në inxhinierinë e sistemeve mund të merret si *i përqendruar në sisteme* ose *i përqendruar në fusha* :

* Programet *e përqendruara në sisteme* e trajtojnë inxhinierinë e sistemeve si një disiplinë të veçantë dhe shumica e kurseve mësohen duke u përqendruar në parimet dhe praktikën e inxhinierisë së sistemeve.
* Programet *e përqendruara në domen* ofrojnë inxhinierinë e sistemeve si një opsion që mund të ushtrohet me një fushë tjetër kryesore në inxhinieri.

Të dyja këto modele synojnë të edukojnë inxhinierin e sistemeve i cili është në gjendje të mbikëqyrë projekte ndërdisiplinore me thellësinë e kërkuar të një inxhinieri kryesor. 

## Temat e inxhinierisë së sistemeve 
Mjetet e inxhinierisë së sistemeve janë strategji, procedura dhe  që ndihmojnë në kryerjen e inxhinierisë së sistemeve në një projekt ose produkt . Qëllimi i këtyre mjeteve varion nga menaxhimi i bazës së të dhënave, shfletimi grafik, simulimi dhe arsyetimi, deri te prodhimi i dokumenteve, importi/eksporti neutral dhe më shumë. 

### Sistemi 
Në fushën e inxhinierisë së sistemeve, ekzistojnë shumë përkufizime të asaj që është një sistem . Më poshtë janë disa përkufizime autoritative:

ANSI/EIA-632-1999:"Një agregim i produkteve përfundimtare dhe produkteve mundësuese për të arritur një qëllim të caktuar.”

DAU Bazat e Inxhinierisë së Sistemeve:Një përbërje e integruar njerëzish, produktesh dhe procesesh që ofron një kapacitet për të përmbushur një nevojë ose objektiv të caktuar.”

IEEE Std 1220-1998:"Një grup ose rregullim elementesh dhe procesesh që janë të ndërlidhura dhe sjellja e të cilave plotëson nevojat e klientit/operimit dhe siguron mirëmbajtjen gjatë gjithë ciklit jetësor të produkteve.”

INCOSE Systems Engineering Handbook:“Një entitet homogjen që shfaq sjellje të paracaktuar në botën reale dhe që është i përbërë nga pjesë heterogjene të cilat individualisht nuk e shfaqin këtë sjellje, si dhe nga një konfigurim i integruar i komponentëve dhe/ose nën-sistemeve.”

INCOSE:“Një sistem është një konstrukt ose një koleksion elementesh të ndryshme që së bashku prodhojnë rezultate të paarritshme nga elementet veç e veç. Elementet, ose pjesët, mund të përfshijnë njerëz, pajisje harduerike, softuer, ambiente, politika dhe dokumente; pra, gjithçka që kërkohet për të prodhuar rezultate në nivel sistemi. Rezultatet përfshijnë cilësi, veti, karakteristika, funksione, sjellje dhe performancë në nivel sistemi. Vlera e shtuar nga sistemi si tërësi, përtej asaj që kontribuojnë pjesët individualisht, krijohet kryesisht nga marrëdhëniet ndërmjet pjesëve, pra nga mënyra se si ato janë të ndërlidhura.”

ISO/IEC 15288:2008: "Një kombinim elementesh ndërvepruese të organizuara për të arritur një ose më shumë qëllime të deklaruara.”

NASA Systems Engineering Handbook: “(1) Kombinimi i elementeve që funksionojnë së bashku për të krijuar aftësinë për të përmbushur një nevojë. Elementet përfshijnë të gjitha pajisjet harduerike, softuerike, pajisjet e tjera, objektet, stafin, proceset dhe procedurat e nevojshme për këtë qëllim.(2) Produkti final (i cili kryen funksione operacionale) dhe produktet mundësuese (të cilat ofrojnë shërbime mbështetëse gjatë gjithë ciklit jetësor të produkteve operacionale përfundimtare) që së bashku përbëjnë një sistem.”

### Proceset e inxhinierisë së sistemeve 
Proceset e inxhinierisë së sistemeve përfshijnë të gjitha aktivitetet krijuese, manuale dhe teknike që janë të domosdoshme për të përcaktuar një produkt dhe që duhet të kryhen për ta shndërruar përkufizimin e sistemit në një specifikim të dizajnit mjaftueshëm të detajuar për prodhimin dhe vendosjen (implementimin) e produktit. Dizajnimi dhe zhvillimi i një sistemi mund të ndahet në katër faza, secila me përkufizime të ndryshme: 

* Përkufizimi i detyrës (përkufizim informues)
* Faza konceptuale (përkufizimi kryesor)
* Faza e projektimit (përkufizimi formues)
* Faza e zbatimit (përkufizimi i prodhimit)

Në varësi të aplikimit të tyre, mjetet përdoren për faza të ndryshme të procesit të inxhinierisë së sistemeve: 
qendër

### Duke përdorur modele 
Modelet luajnë role të rëndësishme dhe të larmishme në inxhinierinë e sistemeve. Një model mund të përcaktohet në disa mënyra, duke përfshirë: 

* Një abstraksion i realitetit i projektuar për t'iu përgjigjur pyetjeve specifike rreth botës reale
* Një imitim, analog ose përfaqësim i një procesi ose strukture të botës reale; ose
* Një mjet konceptual, matematikor ose fizik për të ndihmuar një vendimmarrës.

Së bashku, këto përkufizime janë mjaftueshëm të gjera për të përfshirë modelet e inxhinierisë fizike të përdorura në verifikimin e një dizajni sistemi, si dhe modelet skematike si një diagram bllok i rrjedhës funksionale dhe modelet matematikore (domethënë sasiore) të përdorura në procesin e studimit tregtar. Ky seksion përqendrohet në të fundit. 

Arsyeja kryesore për përdorimin e modeleve dhe diagrameve matematikore në studimet tregtare është të ofrojë vlerësime të efektivitetit të sistemit, performancës ose atributeve teknike dhe kostos nga një grup sasish të njohura ose të vlerësueshme. Në mënyrë tipike, nevojitet një koleksion modelesh të veçanta për të ofruar të gjitha këto variabla rezultatesh. Zemra e çdo modeli matematik është një grup marrëdhëniesh sasiore kuptimplote midis inputeve dhe daljeve të tij. Këto marrëdhënie mund të jenë aq të thjeshta sa mbledhja e sasive përbërëse për të marrë një total, ose aq komplekse sa një grup ekuacionesh diferenciale që përshkruajnë trajektoren e një anijeje kozmike në një fushë gravitacionale . Idealisht, marrëdhëniet shprehin shkakësi, jo vetëm korrelacion.  Për më tepër, çelësi i aktiviteteve të suksesshme të inxhinierisë së sistemeve janë gjithashtu metodat me të cilat këto modele menaxhohen në mënyrë efikase dhe efektive dhe përdoren për të simuluar sistemet. Megjithatë, fusha të ndryshme shpesh paraqesin probleme të përsëritura të modelimit dhe simulimit për inxhinierinë e sistemeve, dhe përparimet e reja synojnë të ndërthurin metodat midis komuniteteve të dallueshme shkencore dhe inxhinierike, nën titullin 'Inxhinieria e Sistemeve të Bazuara në Modelim dhe Simulim'.  &#x5B; '''' &#x5D;

### Modelimi i formalizmave dhe përfaqësimeve grafike 
Fillimisht, kur qëllimi kryesor i një inxhinieri sistemesh është të kuptojë një problem kompleks, përfaqësimet grafike të një sistemi përdoren për të komunikuar kërkesat funksionale dhe të të dhënave të një sistemi.  Përfaqësimet grafike të zakonshme përfshijnë:

* Diagrami i bllokut të rrjedhës funksionale (FFBD)
* Dizajn i bazuar në model
* Diagrami i rrjedhës së të dhënave (DFD)
* Grafiku N2
* Diagrami IDEF0
* Diagrami i rastit të përdorimit
* Diagrami i sekuencës
* Diagrami i bllokut
* Grafiku i rrjedhës së sinjalit
* Hartat e funksioneve USL dhe hartat e tipeve
* Kornizat e arkitekturës së ndërmarrjes

Një paraqitje grafike lidh nënsistemet ose pjesët e ndryshme të një sistemi përmes funksioneve, të dhënave ose ndërfaqeve. Secila prej metodave të mësipërme përdoret në një industri bazuar në kërkesat e saj. Për shembull, grafiku N2 mund të përdoret aty ku ndërfaqet midis sistemeve janë të rëndësishme. Një pjesë e fazës së projektimit është krijimi i modeleve strukturore dhe të sjelljes së sistemit.

Pasi të kuptohen kërkesat, tani është përgjegjësi e një inxhinieri sistemesh t'i përsosë ato dhe të përcaktojë, së bashku me inxhinierë të tjerë, teknologjinë më të mirë për një punë. Në këtë pikë, duke filluar me një studim tregtar, inxhinieria e sistemeve inkurajon përdorimin e zgjedhjeve të ponderuara për të përcaktuar opsionin më të mirë. Një matricë vendimesh, ose metoda Pugh, është një mënyrë (QFD është një tjetër) për të bërë këtë zgjedhje duke marrë parasysh të gjitha kriteret që janë të rëndësishme. Studimi profesional nga ana tjetër informon dizajnin, i cili përsëri ndikon në paraqitjet grafike të sistemit (pa ndryshuar kërkesat). Në një proces SE, kjo fazë përfaqëson hapin përsëritës që kryhet derisa të gjendet një zgjidhje e realizueshme. Një matricë vendimesh shpesh popullohet duke përdorur teknika të tilla si analiza statistikore, analiza e besueshmërisë, dinamika e sistemit ( kontrolli i reagimit ) dhe metodat e optimizimit.

### Mjete të tjera 
#### Gjuha e Modelimit të Sistemeve 
Gjuha e Modelimit të Sistemeve (SysML), një gjuhë modelimi e përdorur për aplikimet e inxhinierisë së sistemeve, mbështet specifikimin, analizën, projektimin, verifikimin dhe validimin e një game të gjerë sistemesh komplekse. 

#### Gjuha e Modelimit të Ciklit Jetësor 
Gjuha e Modelimit të Ciklit Jetësor (LML) është një gjuhë modelimi me standard të hapur, e projektuar për inxhinierinë e sistemeve, e cila mbështet të gjithë ciklin jetësor: fazat konceptuale, të përdorimit, të mbështetjes dhe të daljes në pension. 

## Fushat dhe nënfushat e lidhura 
Shumë fusha të lidhura mund të konsiderohen të lidhura ngushtë me inxhinierinë e sistemeve. Fushat e mëposhtme kanë kontribuar në zhvillimin e inxhinierisë së sistemeve si një entitet i veçantë:

### Inxhinieria e sistemeve njohëse 
Inxhinieria e sistemeve njohëse (INK) është një qasje specifike për përshkrimin dhe analizën e sistemeve njeri-makinë ose sistemeve socioteknike .  Tre temat kryesore të INK janë se si njerëzit përballen me kompleksitetin, si kryhet puna me përdorimin e artifakteve dhe si sistemet njeri-makinë dhe sistemet socioteknike mund të përshkruhen si sisteme njohëse të përbashkëta. INK që nga fillimi i saj është bërë një disiplinë shkencore e njohur, ndonjëherë e referuar edhe si inxhinieri njohëse . Koncepti i një Sistemi të Përbashkët Njohës (SNK) është përdorur gjerësisht si një mënyrë për të kuptuar se si sistemet komplekse socioteknike mund të përshkruhen me shkallë të ndryshme rezolucioni. Më shumë se 20 vjet përvojë me INK është përshkruar gjerësisht.  

### Menaxhimi i konfigurimit 
Ashtu si inxhinieria e sistemeve, menaxhimi i konfigurimit, siç praktikohet në industrinë e mbrojtjes dhe hapësirës ajrore, është një praktikë e gjerë në nivel sistemi. Fusha është paralele me detyrat e inxhinierisë së sistemeve; ku inxhinieria e sistemeve merret me zhvillimin e kërkesave, ndarjen në artikujt e zhvillimit dhe verifikimin, menaxhimi i konfigurimit merret me kapjen e kërkesave, gjurmueshmërinë deri te artikulli i zhvillimit dhe auditimin e artikullit të zhvillimit për të siguruar që ai ka arritur funksionalitetin dhe rezultatet e dëshiruara që inxhinieria e sistemeve dhe/ose Inxhinieria e Testimit dhe Verifikimit kanë marrë dhe provuar përmes testimit objektiv.

### Inxhinieri kontrolli 
Inxhinieria e kontrollit dhe projektimi dhe zbatimi i sistemeve të kontrollit, e përdorur gjerësisht në pothuajse çdo industri, është një nënfushë e madhe e inxhinierisë së sistemeve. Kontrolli i shpejtësisë në një automobil dhe sistemi i udhëzimit për një raketë balistike janë dy shembuj. Teoria e sistemeve të kontrollit është një fushë aktive e matematikës së aplikuar që përfshin hetimin e hapësirave të zgjidhjeve dhe zhvillimin e metodave të reja për analizën e procesit të kontrollit.

### Inxhinieri industriale 
Inxhinieria industriale është një degë e inxhinierisë që merret me zhvillimin, përmirësimin, zbatimin dhe vlerësimin e sistemeve të integruara të njerëzve, parave, njohurive, informacionit, pajisjeve, energjisë, materialit dhe procesit. Inxhinieria industriale mbështetet në parimet dhe metodat e analizës dhe sintezës inxhinierike, si dhe në shkencat matematikore, fizike dhe shoqërore së bashku me parimet dhe metodat e analizës dhe projektimit inxhinierik për të specifikuar, parashikuar dhe vlerësuar rezultatet e marra nga sisteme të tilla.

### Inxhinieri e Sistemeve të Prodhimit 
Inxhinieria e Sistemeve të Prodhimit (PSE) është një degë në zhvillim e Inxhinierisë që synon të zbulojë parimet themelore të sistemeve të prodhimit dhe t'i përdorë ato për analiza, përmirësim të vazhdueshëm dhe dizajn. 

### Dizajni i ndërfaqes 
Projektimi i ndërfaqes dhe specifikimi i saj kanë të bëjnë me sigurimin që pjesët e një sistemi të lidhen dhe të ndërveprojnë me pjesë të tjera të sistemit dhe me sisteme të jashtme sipas nevojës. Projektimi i ndërfaqes gjithashtu përfshin sigurimin që ndërfaqet e sistemit janë në gjendje të pranojnë karakteristika të reja, duke përfshirë ndërfaqet mekanike, elektrike dhe logjike, duke përfshirë telat e rezervuar, hapësirën e prizës, kodet e komandës dhe bitët në protokollet e komunikimit. Kjo njihet si zgjerueshmëri . Ndërveprimi Njeri-Kompjuter (HCI) ose Ndërfaqja Njeri-Makinë (HMI) është një aspekt tjetër i projektimit të ndërfaqes dhe është një aspekt kritik i inxhinierisë moderne të sistemeve. Parimet e inxhinierisë së sistemeve zbatohen në projektimin e protokolleve të komunikimit për rrjetet lokale dhe rrjetet me sipërfaqe të gjerë .

### Inxhinieri mekatronike 
Inxhinieria mekatronike, ashtu si inxhinieria e sistemeve, është një fushë shumëdisiplinore e inxhinierisë që përdor modelimin e sistemeve dinamike për të shprehur konstrukte të prekshme. Në këtë drejtim, është pothuajse e padallueshme nga Inxhinieria e Sistemeve, por ajo që e dallon është fokusi në detaje më të vogla sesa në përgjithësime dhe marrëdhënie më të mëdha. Si e tillë, të dyja fushat dallohen nga fushëveprimi i projekteve të tyre dhe jo nga metodologjia e praktikës së tyre.

### Hulumtimi i operacioneve 
Hulumtimi operacional mbështet inxhinierinë e sistemeve. Hulumtimi operacional, shkurtimisht, merret me optimizimin e një procesi nën kufizime të shumëfishta.  

### Inxhinieri performance 
Inxhinieria e performancës është disiplina e sigurimit që një sistem përmbush pritjet e klientëve për performancë gjatë gjithë jetëgjatësisë së tij. Performanca zakonisht përkufizohet si shpejtësia me të cilën ekzekutohet një operacion i caktuar ose aftësia për të ekzekutuar një numër operacionesh të tilla në një njësi kohe. Performanca mund të degradohet kur operacionet e vendosura në radhë për t'u ekzekutuar pengohen nga kapaciteti i kufizuar i sistemit . Për shembull, performanca e një rrjeti me ndërrim paketash karakterizohet nga vonesa e tranzitit të paketave nga fillimi në fund ose numri i paketave të ndërruara në një orë. Projektimi i sistemeve me performancë të lartë përdor modelim analitik ose simulues, ndërsa ofrimi i zbatimit me performancë të lartë përfshin testime të plota të performancës. Inxhinieria e performancës mbështetet shumë në statistika, teorinë e radhës dhe teorinë e probabilitetit për mjetet dhe proceset e saj.

### Menaxhimi i programit dhe menaxhimi i projekteve 
Menaxhimi i programit (ose menaxhimi i projekteve) ka shumë ngjashmëri me inxhinierinë e sistemeve, por ka origjina më të gjera sesa ato inxhinierike të inxhinierisë së sistemeve. Menaxhimi i projekteve është gjithashtu i lidhur ngushtë si me menaxhimin e programeve ashtu edhe me inxhinierinë e sistemeve. Të dyja përfshijnë planifikimin si mjet mbështetës inxhinierik në vlerësimin e shqetësimeve ndërdisiplinore nën procesin e menaxhimit. Në veçanti, marrëdhënia e drejtpërdrejtë e burimeve, karakteristikave të performancës dhe rrezikut me kohëzgjatjen e një detyre ose lidhjet e varësisë midis detyrave dhe ndikimeve në të gjithë ciklin jetësor të sistemit janë shqetësime të inxhinierisë së sistemeve.

### Inxhinieri propozimesh 
Inxhinieria e propozimeve është zbatimi i parimeve shkencore dhe matematikore për të projektuar, ndërtuar dhe operuar një sistem zhvillimi propozimesh me kosto efektive. Në thelb, inxhinieria e propozimeve përdor "procesin e inxhinierisë së sistemeve" për të krijuar një propozim me kosto efektive dhe për të rritur mundësitë e suksesit të propozimit.

### Inxhinieri besueshmërie 
IInxhinieria e besueshmërisë është disiplinë që siguron që një sistem të përmbushë pritshmëritë e klientit për besueshmëri gjatë gjithë jetës së tij (d.m.th., të mos dështojë më shpesh se sa pritet). Përveç parashikimit të dështimit, është po aq e rëndësishme edhe parandalimi i tij. Inxhinieria e besueshmërisë aplikohet në të gjitha aspektet e sistemit. Ajo lidhet ngushtë me mirëmbajtshmërinë, disponueshmërinë (pavarësinë ose RAMS, të cilën disa e preferojnë), dhe mbështetjen e integruar logjistike. Inxhinieria e besueshmërisë është gjithmonë një komponent kritik i inxhinierisë së sigurisë, si në analizën e mënyrave dhe efekteve të dështimit (FMEA) dhe analizën e pemës së gabimeve të rrezikut, ashtu edhe i inxhinierisë së sigurisë kibernetike.

### Menaxhimi i riskut 
Menaxhimi i riskut, praktika e vlerësimit dhe trajtimit të riskut, është një nga pjesët ndërdisiplinore të Inxhinierisë së Sistemeve. Në zhvillimin, blerjen ose aktivitetet operative, përfshirja e riskut në kompromiset me karakteristikat e kostos, orarit dhe performancës, përfshin menaxhimin e konfigurimit kompleks iterativ të gjurmueshmërisë dhe vlerësimit deri te planifikimi dhe menaxhimi i kërkesave në të gjitha fushat dhe për ciklin jetësor të sistemit që kërkon qasjen teknike ndërdisiplinore të inxhinierisë së sistemeve. Inxhinieria e Sistemeve ka Menaxhimin e Riskut që përcakton, përshtat, zbaton dhe monitoron një proces të strukturuar për menaxhimin e riskut i cili është i integruar në përpjekjen e përgjithshme. 

### Inxhinieri sigurie 
Teknikat e inxhinierisë së sigurisë mund të aplikohen nga inxhinierë jo-specialistë gjatë dizajnimit të sistemeve komplekse për të minimizuar probabilitetin e dështimeve kritike për sigurinë. Funksioni i "Inxhinierisë së Sigurisë së Sistemit" ndihmon në identifikimin e "rreziqeve të sigurisë" në dizajnet e reja dhe mund të ofrojë asistencë me teknika për të "zbutur" efektet e kushteve (potencialisht) të rrezikshme që nuk mund të eliminohen nga dizajni i sistemeve.

### Inxhinieri sigurie 
Inxhinieria e sigurisë mund të shihet si një fushë ndërdisiplinore që integron komunitetin e praktikës për projektimin e sistemeve të kontrollit, besueshmërinë, sigurinë dhe inxhinierinë e sistemeve. Mund të përfshijë nën-specialitete të tilla si vërtetimi i përdoruesve të sistemit, objektivat e sistemit dhe të tjerë: njerëzit, objektet dhe proceset.

### Inxhinieri softuerësh 
Që nga fillimet e saj, inxhinieria e softuerëve ka ndihmuar në formësimin e praktikës moderne të inxhinierisë së sistemeve. Teknikat e përdorura në trajtimin e kompleksiteteve të sistemeve të mëdha me intensitet të lartë softuerik kanë pasur një efekt të madh në formësimin dhe riformësimin e mjeteve, metodave dhe proceseve të Inxhinierisë së Sistemeve.

## Shih edhe 
 

# Arcadia (inxhinieri)
# Inxhinieri kontrolli
# Rishikimi i dizajnit (qeveria e SHBA-së)
# Menaxhimi i inxhinierisë
# Menaxhimi i informacionit të inxhinierisë
# Inxhinieria e sistemeve të ndërmarrjeve
# Inxhinieria industriale
# Ndërdisiplinariteti
# Inxhinieria e ciklit të jetës
# Listë e temave të prodhimit
# Listë e mjeteve të inxhinierisë së kërkesave
# Listë e inxhinierëve të sistemeve
# Listë e tipeve të inxhinierisë së sistemeve
# Kibernetika menaxhuese
# Inxhinieri e sistemeve e bazuar në model
# Menaxhimi i operacioneve
# Analiza dhe metoda e dizajnit të sistemeve të strukturuara
# Sistemi i inxhinierisë së sistemeve (SoSE)
# Aksidenti i sistemit
# Arkitektura e sistemeve
# Cikli jetësor i zhvillimit të sistemeve
# Të menduarit sistematik (p.sh. teoria e kufizimeve, hartëzimi i rrjedhës së vlerës)
# Modelimi i informacionit të sistemit
# Teoria trikotiledonike e dizajnit të sistemit

## Referime 
#
# Schlager, J. (Korrik 1956). “Inxhinieria e sistemeve: çelësi për zhvillimin modern”. IRE Transactions on Engineering Management. EM-3 (3): 64–66.
# Hall, Arthur D. (1962). Një Metodologji për Inxhinierinë e Sistemeve. Van Nostrand Reinhold. .
# Umbrello, Steven (5 prill 2021). “Lidhja e niveleve të abstraksionit në kuptimin e kontrollit të kuptimshëm njerëzor të armëve autonome: Një qasje me dy nivele”. Ethics and Information Technology. 23 (3): 455–464.
# Sage, Andrew Patrick (1992). Inxhinieria e Sistemeve. Wiley IEEE. .
# Grupi INCOSE Resp (11 qershor 2004). “Origjina e INCOSE”. Arkivuar nga origjinali ne 25 Shtator 2006.
# INCOSE / Academic Council. "Direktoria Botërore e Programeve Akademike të SE dhe IE". Arkivuar nga origjinali më 26 dhjetor 2018. Marrë më 4 shkurt 2019.
# Conquering Complexity: lessons for defence systems acquisition, The Defence Engineering Group. University College London. 2005.
# Systems Engineering Handbook, version 2a. INCOSE. 2004.
# NASA Systems Engineering Handbook. NASA. 1995. SP-610S.
# "Derek Hitchins". INCOSE UK. Marrë më 2 qershor 2007.
# Goode, Harry H.; Robert E. Machol (1957). System Engineering: An Introduction to the Design of Large-scale Systems. McGraw-Hill. f. 8. LCCN 56011714.
# Chestnut, Harold (1965). Systems Engineering Tools. Wiley. .
# Rhodes, Donna; Hastings, Daniel (Mars 2004). The Case for Evolving Systems Engineering as a Field within Engineering Systems. MIT Engineering Systems Symposium.
# Checkland, Peter (1999). Pyster, Autori (red.).
# Mendimi Sistemik, Praktika e Sistemeve. John Wiley & Sons.
# Checkland, Peter (1999). Pyster, Autori (red.).
# Mendimi Sistemik, Praktika e Sistemeve. John Wiley & Sons. 2012. Trupi i Njohurive të Inxhinierisë së Sistemeve. 1.0 ed: Stephens Institute dhe Shkolla e Pasuniversitare Navale.
# Oliver, David W.; Timothy P. Kelliher; James G. Keegan Jr. (1997).
# Inxhinieria e Sistemeve Kompleks me Modele dhe Objekte. McGraw-Hill. fq. 85–94. .
# "The SE VEE". SEOR, Universiteti George Mason. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2007. Marrë më 26 maj 2007.
# Ramo, Simon; Robin K. St.Clair (1998).
# Qasja e Sistemeve: Zgjidhje të Reja për Probleme Kompleksë përmes Kombinimit të Shkencës dhe Shijes Praktike (PDF). Anaheim, Kaliforni: KNI. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 6 gusht 2012. Marrë më 18 gusht 2007.
# ^ "4. Inxhinieria e Sistemeve" (PDF). Udhëzuesi i Marrjes së Mbrojtjes. Universiteti i Marrjes së Mbrojtjes. Marrë më 12 Gusht 2015.
# ^ "Programi i Inxhinierisë së Sistemeve në Universitetin Cornell". Universiteti Cornell. Marrë më 25 Maj 2007.
# ^ "Stafi i Fakultetit dhe Mësimdhënësit ESD". Nënndarja e Sistemeve Inxhinierike, MIT. Marrë më 25 Maj 2007.
# ^ "Kurse Thelbësore, Analiza e Sistemeve – Arkitektura, Sjellja dhe Optimizimi". Universiteti Cornell. Marrë më 25 Maj 2007.
# a b "Parimet Themelore të Inxhinierisë së Sistemeve" (PDF). Botimi i Universitetit të Marrjes së Mbrojtjes. 2001. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 31 Janar 2017.
# ^ Adcock, Rick. "Parimet dhe Praktikat e Inxhinierisë së Sistemeve" (PDF). INCOSE, MB. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 15 Qershor 2007. Marrë më 7 Qershor 2007.
# ^ "Inxhinieria e Sistemeve, Mundësitë e Karrierës dhe Informacioni mbi Pagat". Universiteti George Mason. 1994. Arkivuar nga origjinali më 22 Shtator 2007. Marrë më 7 Qershor 2007.
# “Kuptimi i Vlerës së Inxhinierisë së Sistemeve” (PDF). Arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2007. Marrë më 7 qershor 2007.
# Elm, Joseph P. “Vlerësimi i Efektivitetit të Inxhinierisë së Sistemeve” (PDF). Carnegie Mellon University. Arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2007. Marrë më 16 mars 2023.
# “Vlerësimi i Kostos së Inxhinierisë së Sistemeve me Konsensus”. Marrë më 7 qershor 2007.
# Sage, Andrew P.; Olson, Stephen R. (2001).
# “Modelimi dhe Simulimi në Inxhinierinë e Sistemeve”. Simulation, 76 (2): 90.
# DOI: 10.1177/003754970107600207.
# Arkivuar më 21 tetor 2007. Marrë më 2 qershor 2007.
# Smith, E.C. Jr. (shtator 1962).
# “Simulimi në Inxhinierinë e Sistemeve” (PDF). IBM Systems Journal, 1: 33–50.
# Arkivuar më 4 qershor 2007. Marrë më 16 mars 2023.
# “Rekomandime Didaktike për Edukimin në Inxhinierinë e Sistemeve” (PDF). Marrë më 7 qershor 2007.
# “Perspektivat e Akreditimit të Inxhinierisë së Sistemeve” (PDF). INCOSE. Arkivuar më 15 qershor 2007. Marrë më 7 qershor 2007.
# Steven Jenkins.
# “Një e Ardhme për Veglat e Inxhinierisë së Sistemeve” (PDF). NASA. Arkivuar më 26 shtator 2007. Marrë më 10 qershor 2007.
# “Proceset për Inxhinierinë e një Sistemi”. Electronic Industries Alliance, 1999. Arkivuar më 5 korrik 2010. Marrë më 17 qershor 2018.
# “Bazat e Inxhinierisë së Sistemeve” (PDF). OCW.MIT.edu. janar 2001.
# “Standard për Aplikimin dhe Menaxhimin e Procesit të Inxhinierisë së Sistemeve”. IEEE. Arkivuar më 1 gusht 2009.
# “Doracaku i Inxhinierisë së Sistemeve”. INCOSE, 2007. Arkivuar më 18 mars 2015. Marrë më 10 korrik 2009.
# “Një Konsensus i Kolegjit të INCOSE”. INCOSE, 2006. Arkivuar më 29 tetor 2006. Marrë më 10 korrik 2009.
# “Inxhinieria e sistemeve dhe softuerit – Proceset e ciklit jetësor të sistemit”, 2008. Arkivuar më 6 gusht 2019. Marrë më 10 korrik 2009.
# “NASA Systems Engineering Handbook” (PDF). NASA, 2007. NASA/SP-2007-6105.
# J. Lienig; H. Bruemmer (2017).
# “Bazat e Projektimit të Sistemeve Elektronike”. Springer. fq. 6–7.
# .
# “Analiza dhe Çështjet e Modelimit – Doracaku i NASA Systems Engineering” (PDF), 1995.
# Gianni, Daniele; D’Ambrogio, Andrea; Tolk, Andreas, eds. (2014).
# “Modeling and Simulation-Based Systems Engineering Handbook”. CRC Press. .
# Long, Jim (2002).
# “Marrëdhëniet midis Përfaqësimeve Grafike të Përbashkëta në Inxhinierinë e Sistemeve” (PDF). VitechCorp.
# “Specifikimi OMG SysML” (PDF). SysML Open Source Project. 2007.
# “Specifikimi LML” (PDF). LML Steering Committee. Arkivuar më 6 maj 2014.
# Hollnagel; Woods (1983).
# “Inxhinieria e Sistemeve Kognitive: Verë e re në shishe të reja”. International Journal of Man-Machine Studies, 18(6): 583–600.
# Hollnagel; Woods (2005).
# “Sistemet njohëse të përbashkëta: Bazat e inxhinierisë së sistemeve kognitive”. Taylor & Francis. .
# Hollnagel; Woods (2006).
# “Sistemet njohëse të përbashkëta: Modele në inxhinierinë e sistemeve kognitive”. Taylor & Francis. .
# Li, Jingshan; Meerkov, Semyon M. (2009).
# “Inxhinieria e Sistemeve të Prodhimit”. DOI: 10.1007/978-0-387-75579-3. .
# Postrel, Virginia (27 qershor 2004). “Operacioni Gjithçka”. The Boston Globe.
# Arkivuar nga origjinali më 31 mars 2012. Marrë më 30 nëntor 2005.
# Crissey, Mary (2004). “SHHHH… Është një sekret”. sas com Magazine.
# Arkivuar nga origjinali më 20 shtator 2005. Marrë më 30 nëntor 2005.
# “Paketa e Menaxhimit të Rrezikut”. MITRE, SE Process Office. Marrë më 8 shtator 2016.

## Lexime të mëtejshme 
* Madhavan, Guru (2024). *Probleme të Liga: Si të Ndërtojmë një Botë më të Mirë* . Nju Jork: WW Norton & Company. ISBN&nbsp;978-0-393-65146-1
* Blockley, D. Godfrey, P. *Duke e bërë ndryshe: Sisteme për rimendimin e infrastrukturës, Botimi i dytë*, Publikimet ICE, Londër, 2017.
* Buede, DM, Miller, WD *Projektimi Inxhinierik i Sistemeve: Modele dhe Metoda, Botimi i Tretë*, John Wiley dhe Sons, 2016.
* Chestnut, H., *Metodat e Inxhinierisë së Sistemeve* . Wiley, 1967.
* Gianni, D. et al. (red.), *Manuali i Inxhinierisë së Sistemeve të Bazuara në Modelim dhe Simulim*, CRC Press, 2014 në CRC
* Goode, HH, Robert E. Machol *Inxhinieria e Sistemeve: Një Hyrje në Projektimin e Sistemeve në Shkallë të Madhe*, McGraw-Hill, 1957.
* Hitchins, D. (1997) *Inxhinieri Sistemesh e Klasit Botëror* në hitchins.net.
* Lienig, J., Bruemmer, H., *Bazat e Projektimit të Sistemeve Elektronike*, Springer, 2017  .
* Malakooti, B. (2013). Operacionet dhe Sistemet e Prodhimit me Objektiva të Shumëfishta. John Wiley & Sons. ISBN&nbsp;978-1-118-58537-5
* MITRE, Udhëzuesi i Inxhinierisë së Sistemeve MITRE ( pdf )
* NASA (2007) *Manuali i Inxhinierisë së Sistemeve*, NASA/SP-2007-6105 Rev1, Dhjetor 2007.
* NASA (2013) *Proceset dhe Kërkesat e Inxhinierisë së Sistemeve të NASA-s *   NPR 7123.1B, Prill 2013 Kërkesat Procedurale të NASA-s
* Oliver, DW, etj. *Inxhinieria e Sistemeve Komplekse me Modele dhe Objekte.* *McGraw-Hill*, 1997.
* Parnell, GS, Driscoll, PJ, Henderson, DL (red.), *Vendimmarrja në Inxhinierinë dhe Menaxhimin e Sistemeve*, botimi i 2-të, Hoboken, NJ: Wiley, 2011. Ky është një libër shkollor për studentët e inxhinierisë universitare.
* Ramo, S., St. Clair, RK *Qasja e Sistemeve: Zgjidhje të Freskëta për Probleme Komplekse nëpërmjet Kombinimit të Shkencës dhe Logjikës Praktike*, Anaheim, CA: KNI, Inc, 1998.
* Sage, AP, *Inxhinieri Sistemesh* . Wiley IEEE, 1992. ISBN&nbsp;0-471-53639-3 .
* Sage, AP, Olson, SR, *Modelimi dhe Simulimi në Inxhinierinë e Sistemeve*, 2001.
* SEBOK.org, [Trupi i Njohurive për Inxhinierinë e Sistemeve (SEBoK)](http://sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_(SEBoK))
* Shermon, D. *Inxhinieria e Kostos së Sistemeve*, Gower Publishing, 2009
* Shishko, R., etj. (2005) *Manuali i Inxhinierisë së Sistemeve të NASA-s* . Qendra e NASA-s për Informacionin Hapësinor Ajror, 2005.
* Stevens, R., etj. *Inxhinieria e Sistemeve: Përballimi i Kompleksitetit* . Prentice Hall, 1998.
* Forcat Ajrore të SHBA-së, Abetare dhe Manual i Inxhinierisë së Sistemeve SMC, 2004
* Kolegji i Menaxhimit të Sistemeve të Departamentit të Mbrojtjes të SHBA-së (2001) *Bazat e Inxhinierisë së Sistemeve .* Blerje në Mbrojtje, Shtëpia Botuese e Universitetit, 2001
* Udhëzuesi i Departamentit të Mbrojtjes së SHBA-së për Integrimin e Inxhinierisë së Sistemeve në Kontratat e Blerjes së Departamentit të Mbrojtjes   , 2006
* Menaxhimi i Inxhinierisë së Sistemit të Departamentit të Mbrojtjes të SHBA-së MIL-STD-499

## Lidhje të jashtme 
* Faqja kryesore e ICSEng
* Faqja kryesore e INCOSE-s
* Faqja kryesore e INCOSE UK
* Faqja kryesore e PPI SE Goldmine
* Trupi i Dijes për Inxhinierinë e Sistemeve
* Mjete Inxhinierike të Sistemeve
* Përmbledhje e Inxhinierisë së Sistemeve të Departamentit të Mbrojtjes të AcqNotes
* Divizioni i Inxhinierisë së Sistemeve NDIA