Harun er-Reshid

**Harun el-Rashid** (Arabisht: هَارُون الرَشِيد‎ *Hārūn Ar-Rašīd*, "Aaron i Drejti" ose "Aaroni i Drejtuari"; 17 mars 763 ose shkurt 766 – 24 mars 809) ishte kalifi i pestë abasid. Data e lindjes së tij është e debatuar, me burime të ndryshme që japin data nga 763 deri në 766. Epiteti i tij *er-Reshid* përkthehet në "Ortodoks", "I Drejti" ose "I Drejtuari". Ai sundoi nga viti 786 deri në vitin 809, i konsideruar tradicionalisht si fillimi i Epokës së Artë Islame.

Haruni krijoi librarinë legjendare Beit el-Hikma ("Shtëpia e Urtësisë") në Bagdad në Irakun e sotëm, dhe gjatë sundimit të tij Bagdadi filloi të lulëzojë si një qendër botërore e dijes, kulturës dhe tregtisë. Gjatë sundimit të tij, familja e Barmakidëve, e cila luajti një rol vendimtar në themelimin e Kalifatit Abasid, ra gradualisht. Në vitin 796, ai e zhvendosi oborrin dhe qeverinë e tij në Rakka në Sirinë e sotme.

Një mision frank erdhi për t'i ofruar miqësi Harunit në vitin 799. Haruni dërgoi dhurata të ndryshme me emisarët në kthimin e tyre në oborrin e Karlit të Madh, duke përfshirë një orë që Karli i Madh dhe grupi i tij e konsideruan si trillim për shkak të tingujve që dilte dhe mashtrimeve që shfaqte çdo herë. Shënohet koha në orë. Pjesë të "Një mijë e një netë" imagjinar janë vendosur në oborrin e Harunit dhe disa nga tregimet e tij përfshijnë vetë Harunin. Jeta dhe gjykata e Harunit kanë qenë objekt i shumë tregimeve të tjera, faktike dhe fiktive.

## Jeta e hershme 
Harun lindi në Ray, atëherë pjesë e Xhibalit në Kalifatin Abbasid, në provincën e sotme të Tehranit, Iran. Ai ishte djali i el-Mehdi, kalifit të tretë abasid (r. 775–786), dhe gruas së tij el-Haizuran, (një ish-skllave nga Jemeni) e cila ishte një grua me personalitet të fortë dhe që ndikoi shumë në punët e shtetit në mbretërimin e burrit dhe të bijve të saj. Duke u rritur, Haruni studioi histori, gjeografi, retorikë, muzikë, poezi dhe ekonomi. Megjithatë, shumica e kohës së tij iu kushtua zotërimit të hadithit dhe Kuranit. Përveç kësaj, ai iu nënshtrua edukimit fizik të avancuar si muxhahid i ardhshëm, dhe si rezultat, ai ushtrua me lojën e shpatës, gjuajtjen me hark dhe mësoi artin e luftës.

Përpara se të bëhej kalif, në vitin 780 dhe përsëri në vitin 782, Haruni kishte udhëhequr tashmë nominalisht fushata kundër armikut tradicional të Kalifatit, Perandorisë Romake Lindore, të sunduar nga Perandoresha Irene. Ekspedita e fundit ishte një ndërmarrje e madhe, madje arriti në periferitë aziatike të Kostandinopojës. Sipas kronikanit mysliman el-Taberi, bizantinët kishin humbur dhjetëra mijëra ushtarë gjatë fushatës së Harunit dhe Haruni punësoi 20,000 mushka për të mbartur plaçkën. Pas kthimit të tij në mbretërinë abaside, kostoja e një shpate ra në një dirhem dhe çmimi i një kali në një dinar të vetëm bizantin ari.

Bastisjet e Harunit kundër bizantinëve ngritën imazhin e tij politik dhe pasi u kthye, atij iu dha pseudonimi *er-Reshid*, që do të thotë "I Udhëhequri i Drejtë". Ai u promovua në princin e kurorës dhe iu dha përgjegjësia e qeverisjes së territoreve perëndimore të perandorisë, nga Siria në Azerbajxhan.

## Kalifati 
Harun u bë kalif në vitin 786 kur ishte në fillim të të njëzetat. Në atë kohë, ai ishte i gjatë, i bukur dhe i hollë, por i fortë, me flokë të valëzuar dhe lëkurë ulliri. Në ditën e pranimit, i lindi djali i tij el-Ma'mun dhe el-Amin pak kohë më vonë: ky i fundit ishte djali i Zubejdës, një mbesë e el-Mansur (themeluesit të qytetit të Bagdadit); kështu që ai mori përparësi ndaj të parës, nëna e të cilit ishte persiane. Pas pranimit të tij, Haruni drejtoi lutjet e së premtes në Xhaminë e Madhe të Bagdadit dhe më pas u ul publikisht ndërsa zyrtarët dhe laikët u rreshtuan njësoj për t'u betuar për besnikëri dhe për të deklaruar lumturinë e tyre për ngjitjen e tij në Emir el-Mu'minin. Ai e filloi mbretërimin e tij duke emëruar ministra shumë të aftë, të cilët vazhduan punën e qeverisë aq mirë sa që e përmirësonin shumë gjendjen e popullit. Haruni e admironte shumë mbretin e lashtë persian Darius dhe, në një farë mase, u përpoq të imitonte sundimin e tij.

Nën sundimin e Harun el-Rashīd, Bagdadi lulëzoi në qytetin më të shkëlqyer të periudhës së tij. Haraç i paguar nga shumë sundimtarë për arkitekturën, artet dhe luksin e oborrit të financuar nga kalifi.

Në vitin 796, Haruni e zhvendosi të gjithë oborrin në Rakka në mes të Eufratit, ku kaloi 12 vjet, pjesën më të madhe të mbretërimit të tij. Ai e emëroi juristin hanefi Muhammed esh-Shejbaniu *kadi* (gjykatës), por e shkarkoi atë në vitin 803. Ai e vizitoi Bagdadin vetëm një herë. Disa arsye mund të kenë ndikuar në vendimin për të kaluar në Raka: afërsia me kufirin bizantin, linjat e shkëlqyera të komunikimit nëpërmjet Eufratit në Bagdad dhe nëpërmjet lumit Balih në veri dhe nëpërmjet Palmirës në Damask, toka e pasur bujqësore dhe avantazhi strategjik. Mbi çdo rebelim që mund të lindë në Siri dhe në zonën e mesme të Eufratit. Ebu el-Faraxh el-Isfahani, në antologjinë e tij të poezive, përshkruan jetën e shkëlqyer në oborrin e tij. Në Rakka, Barmakidët menaxhuan fatin e perandorisë dhe të dy trashëgimtarët, el-Amin dhe e-Ma'mun, u rritën atje. Në një moment oborri mbretëror u zhvendos përsëri në er-Raj, kryeqyteti i Horasanit, ku filologu dhe udhëheqësi i famshëm i shkollës Kufan, el-Kisa'i, shoqëroi kalifin me shoqëruesit e tij. Kur el-Kisa'i u sëmur ndërsa ishte në er-Raj, thuhet se Haruni e vizitonte atë çdo ditë. Duket se esh-Shejbaniu dhe el-Kisa'i vdiqën atje në të njëjtën ditë në vitin 804. Haruni citohet të ketë thënë: "Sot Ligji dhe Gjuha kanë vdekur".

Për administrimin e të gjithë perandorisë, ai u rikthye në mentorin e tij dhe bashkëpunëtorin e tij të gjatë Jahja bin Halid bin Barmak. Reshidi e emëroi atë si vezir të tij me kompetenca të plota ekzekutive dhe, për shtatëmbëdhjetë vjet, Jahja dhe djemtë e tij i shërbyen me besnikëri Reshidit në çdo detyrë që ai u besoi atyre.

Haruni bëri pelegrinazhe në Mekë me deve (2,820 km ose 1,750 mi nga Bagdadi) disa herë, p.sh., 793, 795, 797, 802 dhe e fundit në vitin 803. Taberi e përfundon rrëfimin e tij për mbretërimin e Harunit me këto fjalë: "Është thënë se kur vdiq Harun er-Rashid, kishte nëntëqind milionë tek (dirhemë) në thesarin e shtetit."

Sipas besimit shiit, Haruni e burgosi ​​dhe e helmoi Musa ibn Xhaferin, Imamin e 7-të, në Bagdad.

Nën el-Reshid, çdo qytet kishte forcat e veta të zbatimit të ligjit, të cilët, përveç mbajtjes së rendit, duhej të ekzaminonin tregjet publike për të siguruar, për shembull, se ishin përdorur shkallët dhe masat e duhura; të zbatojë pagesën e borxheve; dhe të ndalojnë aktivitetet e paligjshme si kumari, fajdeja dhe shitja e alkoolit.

## Vdekja 
Një revoltë e madhe e udhëhequr nga Rafi ibn el-Laith filloi në Semerkand, e cila e detyroi Harun el-Reshid të shpërngulej në Horasan. Ai fillimisht e largoi dhe arrestoi Ali bin Isa bin Mahan, por revolta vazhdoi e pakontrolluar. Haruni e kishte shkarkuar Aliun dhe e kishte zëvendësuar me Harthama ibn A'jan, dhe në vitin 808 marshoi në lindje për t'u marrë me rebelin Rafi ibn el-Laith, por vdiq në mars 809 ndërsa ishte në Tus. Harun al-Rashid u sëmur dhe vdiq shumë shpejt pasi arriti në fshatin Sanabad në Tus dhe u varros në Dar el-Imara, pallati veror i Humejd ibn Kahtaba, guvernatorit abasid të Horasanit. Për shkak të kësaj ngjarje historike, Dar el-Imarah njihej si Mauzoleumi i Harunijeh. Vendndodhja më vonë u bë e njohur si Meshhed ("Vendi i Martirizimit") për shkak të martirizimit të Imam el-Ridha në 818.

## Bibliografia 
* 

## Referime