Imperator

[parapamje|291px|Shtatore mermeri e Augustit të Prima Porta, që e paraqit atë në një pozë *imperator* ([shekulli I)]]
Titulli ***imperator*** fillimisht ishte pak a shumë i barazvlefshëm me *komandant* nën Republikën Romake. Më vonë, ai u bë pjesë e titullaturës së perandorëve romakë si *praenomen* i tyre. Perandorët romakë përgjithësisht e mbështetnin autoritetin e tyre mbi tituj dhe pozicione të shumta, në vend të parapëlqimit të ndonjë titulli të vetëm. Gjithësesi, *imperator* përdorej relativisht vazhdimisht si një element i titullit të sunduesit romak përgjatë Principatit dhe Perandorisë së Vonë Romake. Ai shkurtohej në "IMP" në mbishkrime. Fjala është një formë emërore e foljes , që do të thotë "të urdhërosh, të komandosh". Fjala shqipe perandor rrjedh ashtu si shumica e fjalëve perëndimore për perandor rrjedhin nga kjo fjalë.

## *Imperatores* gjatë Mbretërisë Romake 
Kur Roma sundohej nga mbretërit, për të qenë i aftë të sundonte, mbreti duhet të vishej me autoritetin dhe pushtetin e plotë mbretëror. Kështu, pas comitia curiata që u mbajt për të zgjedhur mbretin, mbretit gjithashtu duhet ti jepej imperium.

## *Imperatores* gjatë Republikës Romake 
[parapamje|majtas|372px|*Sestertius* romak i perandor [Titit me shkrimin e titujve dhe emrave: T CAESAR VESPASIAN (Titus Caesar Vespasianus) IMP IIII (Imperator Quartum) PON (Pontifex) TR POT II (Tribunicia Potestate Secundum) COS II (Consul Secundum). IMP IIII tregon katër fitore të mëdha nga Titi dhe katër brohoritjet e lidhura si perandor.]]
Në literaturën dhe epigrafinë e Republikës Romake, një *imperator* ishte një magjistrat me imperium. Gjatë Republikës së Vonë Romake dhe Luftërat e vona Civile Republikane, *imperator* ishte kryesisht titulli honorifik i marë nga disa komandantë ushtarakë. Pas një fitore veçanërisht të madhe, trupat e ushtrisë në fushë do ta shpallnin komandantin e tyre *imperator*, një brohoritje e nevojshme për një gjeneral për të aplikuar në Senat për një triumf. Pasi brohoritej *imperator*, gjenerali fitimtar kishte të drejtën për të përdorur titullin pas emrit të tij deri në kohën e triumfit të tij, kur ai do ta linte titullin ashtu dhe imperiumin e tij.

Meqë një triumf ishte qëllimi i shumë komandantëve politikisht ambiciozë, historia republikane është plotë me raste ku legjionet mernin rryshfet për ta brohoritur komandantin e tyre *imperator*. Titulli *imperator* iu dha së pari Aemilius Paulit në vitin 189 p.e.s., për fushatat e tij kundër luzitanëve në vitet 191–189 p.e.s.. Në vijim, iu dha Lucius Kornelius Sulës në vitin 95 p.e.s. si guvernator ose pro-konsull i provincës Kiliciane për kthimin e tij të Ariobarzanes I në fronin e Kapadokisë. Pastaj në vitin 90 p.e.s. Lucius Julius Çezarit, në vitin 84 p.e.s. Gne Pompeius Magnit, në vitin 60 p.e.s. Gaius Julius Çezarit, i afërm i të mëpërshmit përmendur si Lucius Julius Çezar, gjatë viteve 50 p.e.s. Gaius Julius Çezarit (në Gali), në vitin 45 p.e.s. prapë Gaius Julius Çezarit, në vitin 43 p.e.s. Decim Junius Brutit dhe në vitin 41 p.e.s. Lucius Antoniusit (vëllai i vogël dhe aleati i më të famshmit Mark Antonit). Në vitin 15 Gjermanik Julius Çezari ishte gjithashtu *imperator* gjatë sundimit të babait të tij birësues Tiberit.

[parapamje|347px|Kurora perandorake e [Perandoria e Shenjtë Romake|perandorit gjermaniko-romak me shkrimin "ROMANORU[M] IMPERATOR AUG[USTUS]" (perandor i romakëve, August) në krahun e djathtë të harkut.]]
## Përdorimi në Perandorinë Lindore dhe shtete të tjera post-romake 
Pas Rënies së Perandorisë Romake Perëndimore në shekullin e V, latinishtja vijoi të përdorej si gjuhë zyrtare e Perandorisë Lindore Romake. Perandorët romakë të kësaj periudhe (historiografikisht të quajtur perandorë bizantinë) quheshin *imperatores* në tekstet latine, ndërsa në fjala *basileus* (mbret) dhe *autokrator* (perandor) përdoreshin në greqisht.

[parapamje|majtas|379px|Mbishkrim i artë kushtimor në *Äusseres Burgtor* të Pallatit të Hofburgut në Vjenë i "FRANCISCUS. I. IMPERATOR. AUSTRIAE. MDCCCXXIV." (Franci I, perandor i Austrisë, [1824), që sundoi si Franci II, perandori i fundit gjermaniko-romak deri në vitin 1806]]
Duke filluar nga viti 1077, Alfonso krijoi përdorimin e stilit *ego Adefonsus imperator totius Hispaniae* ("Unë, Alfonso, perandor i të gjithë Spanjës") dhe përdorimi i tij shpejtë u bë i rregullt. Ky titull u përdor përgjatë gjithë periudhës 1079–1081, që përfaqëson kulmin e prendimeve të tij perandorake para pushtimit të qytetit të Toledos, kryeqyteti i vjetër i visigotëve. Në vitin 1080, ai do të fuste formën *ego Adefonsus Hispaniarum imperator* ("Unë, Alfonso, perandor i Spanjave"), që ai e përdori prapë në vitin 1090. Titulli i tij më i përpunuar perandorak ishte *ego Adefonsus imperator totius Castelle et Toleto necnon et Nazare seu Alave* ("Unë, Alfonso, perandor i të gjithë Kastiljes dhe i Toledos gjithashtu i Nájeras, ose Álavas").

Pasi Perandoria Osmane pushtoi Gadishullin Ballkanik (Rumelia në turqisht do të thotë "tokat e Romës") dhe Kostandinopojën, sunduesi osman shpalli se ishte Çezar i Romës (*sultan-ı iklim-i Rûm*). Në shekullin e XV Bajaziti II vendosi marrëdhënie diplomatike me disa shtete të krishtera evropiane dhe i dërgoi një dokument Mbretit të Polonisë, në të cilin ai përdorte titullin *Sultan Dei gratia Asie, Grecie etc. Imperator Maximus* ("me hirin e Zotit, perandor i Azisë dhe Greqisë"). Si paraardhësi i tij, Selimi I e titullonte veten *imperator* në korrespondencën diplomatike (*per la Divina favente clementia Grande Imperator di Constantinopoli, di Asia, Europa, Persia, Syria et Egypto et Arabia et de li mari etc.*) për shkak të sukseseve të tij ushtarake.

## *Imperatrix* 
I barasvefshmi femëror *imperatrix* përdorej rrallë. Ciceroni e përdorte atë ironikisht për Klodian në vitin 56 p.e.s., por nuk do të ishte deri në mesin e shekullit të V që një perandori në fuqi, Pulkeria Augusta, do ta përdorte titullin.

## Derivimet 
*Imperator* është rrënja për fjalën perandor në shumicën e gjuhëve romance. Ajo është gjithashtu rrënja e fjalës shqipe perandor dhe mbret, si dhe fjalës angleze "emperor", e cila ka hyrë nëpërmjet huazimit nga frëngjishtja *empereur*, ndërsa mbiemrat e ndërlidhur si "imperial" u huazuan drejtpërdrejtë nga latinishtja.

## Shiko gjithashtu
* Perandori
* Perandoria
* Lucius Aemilius Paullus
* Pompeu
* Jul Çezari
* Mark Antoni
* Tiberi
* Perandori romak
* Perandoria Romake
* Lista e Perandorëve Romakë
* Perandoria Bizantine
* Lista e Perandorëve Bizantinë
* Perandoria Gjermaniko-Romake
* Kaiser
* Cari
* Dekorata ushtarake
* Jus
* Ius civile
* Jus trium liberorum
* Justitia
* Dymbëdhjetë Tabelat
* E drejta romake
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Auctoritas
* Besimet e lashta mesdhetare
* Agentes in rebus
* Censori
* Consilium principis
* Consistorium
* Frumentarii
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Magister militum Ilirikum
* Cirku Romak
* Contio
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Diktatori romak
* Dominati (Roma)
* Dux
* Equites
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Goto-grekët
* Harku i Triumfit
* Honestiores dhe humiliores
* Imperium
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Kalendari Romak
* Këshilli i Plebejve
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendi i Centurionëve
* Kuvendi i Kuriatit
* Kuvendet Romake
* Kuvendi Tribal
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Letrat e Ciceronit
* Lidhja Latine
* Ligjëratat e Ciceronit
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Monarkia romake
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Patronazhi në Romën e Lashtë
* Patronus
* Perandoria Romake
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Potestas
* Primus inter pares
* Principati (Roma)
* Provocatio ad populum
* Republika Romake
* Rogatio
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Ushtria Romake
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore 
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* Taciti, [Annals](https://en.wikisource.org/wiki/The_Annals_(Tacitus)/Book_1#58)

### Burime historiografike moderne
* Filippo Coarelli, *Roma*, Laterza 2008.
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
*  
* 
* 
* de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In *A Companion to the Roman Army*. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Léon Homo, *Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* Lomas, Kathryn, and Tim Cornell, eds. 2003. *"Bread and Circuses": Euergetism and Municipal Patronage in Roman Italy*. London: Routledge.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani*, vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*