Arti dhe arkitektura mozarabe

parapamje| Harqe mozarabe në Kishën e Santiago de Peñalba (El Bierzo, Spanjë)
**Arti mozarab** është një stil artistik i hershëm mesjetar që është pjesë e stilit para-romak dhe u shfaq në al-Andaluzi dhe në mbretërinë e Leónit. Është emëruar sipas Mozarabëve (nga ''musta'rab* që do të thotë "i arabizuar"), të krishterëve të Andaluzisë. U zhvillua nga të krishterët hispanikë që jetonin në territorin arabo-musliman dhe në territoret në zgjerim të kurorës së Leónit, në periudhën nga pushtimi arabo-islamik i Gadishullit Iberik (711) deri në fund të shek. të 11-të. Gjatë kësaj periudhe, disiplina të tilla si piktura, argjendaria dhe arkitektura me ndikime të theksuara të Kalifatit u kultivuan në një kontekst bashkëjetese mesjetare – të krishterë, hebraikë dhe mysliman – ku territoret ndryshonin vazhdimisht në madhësi dhe status. Emra të tjerë për këtë stil artistik janë *arti leonez* ose arti i ripopullimit.

## Përshkrimi 
Arti mozarab është një shprehje artistike e larmishme dhe hibride që lulëzoi kryesisht në al-Andaluzi dhe në Mbretërinë e Leónit gjatë shekujve të 9-të dhe të 10-të. Karakterizohet nga një bashkim ndikimesh, veçanërisht andaluziane, dhe shfaq një vazhdimësi klasike, qoftë në traditën visigote të veriut ose Kalifatin e rafinuar të Kordobës, i rrënjosur në origjinën bizantine.

Në rrafshnaltën Leoneze, midis lumenjve Duero, Esla, Cea dhe Pisuerga, u shfaqën ndërtime të ndryshme, duke filluar nga kishat modeste njënefshe me absida drejtkëndëshe, tipike për ripopullimin e hershëm, deri te komplekset komplekse manastike si San Cebrián de Mazote, Santa María de Wamba, Santiago de Peñalba, dhe San Miguel de Escalada, mes të tjerëve.
parapamje| Kryqi i Peñalbës, një vepër argjendari mozarab të shek. të 10-të.
Elitat leoneze ishin përkrahësit kryesorë të këtij arti, nga monarkia te figurat civile dhe kishtare brenda mjedisit mbretëror, siç ishte Peshkopi Genadio i Astorgës ose fisniku galician Rudesind i Celanovas. Pavarësisht se ishin të krishterë nga veriu, ata u ndikuan nga shijet andaluziane, siç shihet në rastin e Mbretit Alfonso III, i cili madje e dërgoi të birin në oborrin e Banu Qasi në Zaragoza.

Arti mozarab përzien dy tradita, një të krishterë veriore dhe një myslimane jugore, të cilat, pavarësisht dallimeve të tyre, ndanin një rrënjë klasike mesdhetare. Në perceptimin e njerëzve në atë kohë, nuk kishte dallime konceptuale midis tyre; ata i konsideronin të dyja si pjesë të një tradite të përbashkët. Ky art dallohet për larminë e tij të madhe formale, duke qenë një stil i përzier dhe origjinal në kontekstin e artit evropian para-romak. Ndërtimet shfaqën një përzierje unike stilesh, të frytshme në eksperimentimin me strukturat e harkuara, kupolat, kapitelet, relievet dhe teknikën e pikturës murale "romake" me ndikim andaluzian.

Në territoret nën sundimin mysliman, komunitetet mozarabe mirëmbanin disa nga tempujt visigota për ritualet e tyre fetare, duke ndërtuar rrallë të rinj për shkak të autorizimeve të kufizuara për ndërtesa të reja kishash. Zhvendosja e kufirit krishtero-mysliman në pellgun e lumit Duero çoi në ndërtimin e tempujve të rinj, duke përqendruar të gjithë kapacitetin artistik të disponueshëm për të përmbushur nevojat e ripopullimit. Ndërsa kushtet e jetesës në Andaluzinë myslimane u bënë më pak të durueshme dhe mbretëritë e krishtera në gadishullin verior u zgjeruan, disa mozarabë zgjodhën të emigronin në territoret e ofruara. Kultura e tyre hispano-gotike mbivendosej me elementë myslimanë, duke kontribuar me elemente inovative në të gjitha aspektet  në mbretëritë e vonshme krishtere.

Ndërsa ekziston një nëngrup i jashtëzakonshëm tempujsh, i grupuar si pjesë e artit të dallueshëm të Mbretërisë së Leónit ose *artit të përzier*, këta tempuj mozarabë kanë të ngjarë të jenë vepër e muladisëve ose myslimanëve të konvertuar në të krishterë që migruan nga Al-Andalusi. Shembujt përfshijnë Santiago de Peñalba dhe San Miguel de Escalada, tempuj me ndikime kordobane dhe që konsiderohen si dy nga arritjet e mëdha artistike në shoqërinë kufitare të Mbretërisë së Leónit gjatë shek. të 10-të.

## Literatura mozarabe 
djathtas|parapamje| Beatus i Facundusit: Gjykimi i Babilonisë
Eksponenti kryesor është letërsia fetare: mesharë mozarabë, antifone dhe libra lutjesh, të krijuar në skriptoriumet e manastireve. Shembuj të cilësisë dhe origjinalitetit të miniaturave dhe dorëshkrimeve të ndriçuara janë *Commentarium in Apocalypsin* (*Komentar mbi Apokalipsin*) nga Beatus i Liébanas, Beatus i Facundusit ose Beatus i Tábaras. Ose antifonarë si *Antifonari Mozarab i Katedrales së Leónit* (*Antifonario mozárabe de la Catedral de León*).

Toledo dhe Kordoba ishin qendrat më të rëndësishme mozarabe. Nga Kordoba ishte abati Speraindeo, i cili shkroi një *Apologjetikë kundër Muhamedit*. Dhe shumë e rëndësishme për historinë e studimeve filozofike është *Apologjetika e abatit Sansón* (864).

## Arkitektura mozarabe 
parapamje| Piktura murale të stilit kalifat në Santiago de Peñalba
parapamje| Manastiri i San Miguel de Escalada
Arkitektura mozarabe është një përzierje elementësh që sfidojnë klasifikimin e lehtë, shpesh duke shfaqur ndikime nga origjina paleokristiane, visigote ose asturiane, ndërsa në raste të tjera, mbizotërimi mysliman ka përparësi. Karakteristikat kryesore që përcaktojnë arkitekturën mozarabe përfshijnë:

* Një zotërim i shkëlqyer i teknikës së ndërtimit, duke përdorur kryesisht gurë të prerë në gjatësi dhe gjerësi.
* Mungesa ose moskokëçarja e dekorimit të jashtëm.
* Diversiteti në planet e dyshemesë, sigurisht shumica bie në sy nga përmasat e vogla dhe hapësirat jo të vazhdueshme të mbuluara nga kupola (me ije, të segmentuara, me brinjë të transeptit në formë patkoi, etj.).
* Përdorimi i harkut në formë patkoi, një hark shumë i ngushtë me pjerrësi që është dy të tretat e rrezes.
* Përdorimi i alfizit.
* Përdorimi i kolonës si mbështetëse, e kurorëzuar nga një kapitel korintian i dekoruar me elementë bimorë shumë të stilizuar.
* Streha shtrihet nga jashtë dhe mbështetet në majë të korbelave të lobeve.

## Piktura mozarabe 
parapamje| Codex Biblicus Legionensis
Piktura mozarabe shquhet për kontributin e saj në dorëshkrimet e ilustruara fetare, me dorëshkrimet e Beatusit që janë ndër arritjet e saj më të rëndësishme. Karakteristikat e pikturës mozarabe përfshijnë ngjyra të gjalla dhe mbresëlënëse, veçanërisht të verdhën intensive, figura me një stil ndonjëherë primitiv dhe fëmijëror, elementë kaligrafikë, kafshë fantastike, shkronja zbukuruese të formuara me figura njerëzore dhe motive arkitekturore të harqeve në formë patkoi dhe gërshetimesh të çuditshme. Ky stil evoluoi nga një ndikim fillestar bizantin-merovinjian në një karakter islamiko-karolinjan, duke përfshirë elementë nga shkolla karolingiane dhe arabeskat islame.

Shembuj të shquar të pikturës mozarabe përfshijnë Morgan Beatus, Tábara Beatus, Valcavado Beatus dhe Gerona Beatus. Për më tepër, Bibla e Leónit e vitit 920 dhe Bibla e Leónit e vitit 960 janë të shquara, ku kjo e fundit konsiderohet si një nga Biblat mozarabe më të dokumentuara.

## Skulptura mozarabe 
parapamje| Bllok guri nga San Cebrián de Mazote (shek. i 10-të)
Skulptura e artit mozarab karakterizohet nga natyra e saj e sheshtë, zakonisht e gdhendur në formë të pjerrtë, duke ndjekur teknikat e përdorura në periudhat e mëparshme. Temat e zakonshme janë shpesh të një natyre bimore dhe gjeometrike, me pak shembuj të përfaqësimeve figurative. Kjo shprehje artistike gjendet kryesisht në kapitole, me vepra të shquara me cilësi të lartë si ato në San Miguel de Escalada ose Santiago de Peñalba.

Një tipar dallues i kësaj epoke është dekorimi me korbela guri ose druri që mbështesin mbulesën e çatisë në ndërtime të ndryshme. Këto korbela shfaqin motive dekorative, zakonisht të përbëra nga vizatime gjeometrike të gdhendura në lobe, duke kontribuar në identitetin stilistik unik të skulpturës mozarabe.

Megjithatë, skulpturat që kanë mbijetuar nga kjo periudhë janë të pakta, me një përjashtim të dukshëm që është një basoreliev i rrallë në San Cebrián de Mazote. Për më tepër, janë gjetur elementë skulpturorë nga San Millán de la Cogolla, të tillë si fildish duke përfshirë krahët e një kryqi dhe një altar të lëvizshëm, duke nxjerrë në pah ndikimin e artit të Kalifatit Kordoban.

## Galeria 

Image:San Baudelio Frontal.jpg|San Baudelio de Berlanga, Soria.  
Image:Lebeña2.jpg|Santa María de Lebeña, Cantabria.
Image:San Juan de la Peña.jpg|San Juan de la Peña, Aragón
Image:AntifonarioDeLeón.jpg|León Antiphonary Folio (Shek. 11-të, Katedralja e Leónit)
Image:Arcos de herradura en la iglesia de Santiago de Peñalba.jpg|Harqet mozarabe të Santiago de Peñalba, León)
Image:S Millan Cogolla Suso inside2.jpg|Brendia e San Millán de Suso (La Rioja)
Image:Lebeña4.jpg|Santa María de Lebeña (Cantabria)
Image:Elephant and Castle (Fresco in San Baudelio, Spain).jpg|Pikturë: *elefant lufte*, nga San Baudelio de Berlanga (Provinca Soria)
File:San baudelio de berlanga.jpg|*Hyrja e Krishtit në Jerusalem'', nga San Baudelio de Berlanga (Provinca Soria), tani në Indianapolis
Image:B Escorial 97v.jpg|Art nga Escorial Beatus
File:KralAlfons7.jpg|Interpretimi i mbretërisë Leoneze i kurorëzimit të Solomonit nga Bibla e shek. të 12-të e San Isidoro de León, e bërë në vitin 1162.

## Lexime të mëtejshme 
* 

## Referime 
## Lidhje të jashtme