Promahon-Topolnica

**Promahon–Topolnicа** (Προμαχώνας–Topolnica) është emri i një vendbanimi parahistorik i vendosur në kufirin bullgaro-grek, jo larg bregut të djathtë të lumit Struma—në hyrje të Grykës së Rupelit. Ai ndodhet midis fshatit bullgar Topolnicë dhe (Promahon, Προμαχώνας) në Greqi.

Administrativisht, vendbanimi është i ndarë në dy pjesë: sektori bullgar—Topolnica dhe sektori grek—Promahon. Deri në vitin 1992, kur nisën kërkimet arkeologjike në sektorin grek Promahon, lokaliteti ishte i njohur ekskluzivisht me emrin e tij bullgar—Topolnica. Pikërisht ky vendbanim i dha emrin kulturës Topolnica–Akropotamos—një kulturë e madhe e Neolitit të vonë e përhapur në luginën e lumit Struma.

Materialet nga sektori bullgar Topolnicë ruhen në Instituti Arkeologjik Kombëtar me Muze (NAIM-BAN), Muzeu Historik Kombëtar (Bullgari), Muzeun Historik Rajonal – Bllagoevgrad dhe Muzeun Historik – Petriç, ndërsa materialet nga sektori grek Promahon janë depozituar në Muzeun Arkeologjik në Serres dhe në bazën në sanatoriumin pranë (Sidirókastro).

## Vendndodhja 

{ "type": "FeatureCollection", "features": [
{ "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] }

parapamje|djathtas| Ivan Vajsov, Georgi Ganecovski dhe Javor Bojadziev pranë piramidës kufitare nr. 63, sektori Topolnica, fotografi 1988|257px

Vendbanimi parahistorik Promahon–Topolnicë ndodhet në kufirin midis Bullgarisë dhe Greqisë, në cepin jugperëndimor të Bullgarisë, pranë piramidës kufitare nr. 63. Kufiri shtetëror bashkëkohor e ndan lokalitetin në dy pjesë: pjesa në Bullgari njihet si sektori Topolnica, ndërsa në Greqi—si sektori Promahon.

Vendbanimi shtrihet rreth 1 km në perëndim të bregut të djathtë të lumit Struma, 2 km në jug të fshatit bullgar Topolnica (Bullgari) dhe 3,5 km në veriperëndim të fshatit Promahon (Greqi). Ai është vendosur në skajin e një prej tarracave të zgjatura aluviale të lumit, në këmbët e shpatave lindore të malit Belasica. Kjo është pjesa perëndimore e një prej luginave të gjera të pellgut të Strumës, e cila në lindje kufizohet me malin Slavyanka (Ali Botush). Është shumë e mundshme që në të kaluarën ujërat e lumit Struma të kenë rrjedhur më afër vetë vendbanimit.

Në Bullgari, vendi ku ndodhet lokaliteti njihet me emrin Kremenicë. Karakteristikat gjeologjike të rajonit tregojnë se vendbanimi është ndërtuar mbi një kon erozioni të madh.

Vendbanimi parahistorik zë një sipërfaqe prej rreth 40 dekare. Pozicioni i tij dominues gjeografik tregon se banorët kontrollonin komunikimin përmes Grykës së Rupelit dhe, rrjedhimisht, rrugën tregtare përgjatë lumit Struma.

Promahon–Topolnicë përfaqëson një nyje të rëndësishme lidhëse midis kulturave neolitike të Greqisë Veriore dhe atyre të Bullgarisë Jugperëndimore dhe Serbisë. Në fund të mijëvjeçarit VI dhe në fillim të mijëvjeçarit V p.e.s., vendbanimi kishte një rol kyç në parahistorinë e kësaj pjese të Gadishullit Ballkanik dhe në praktikat kultike të rajonit. Jeta në të zgjati rreth 400 vjet, afërsisht midis viteve 5100 dhe 4700 p.e.s.

## Historia e kërkimeve 
Vendbanimi parahistorik Promahon–Topolnica u zbulua në vitin 1979 nga Dimitrina Bëçvarova, atëherë drejtoreshë e muzeut në qytetin Petriç. Në atë periudhë ajo zhvillonte seri vëzhgimesh në terren me pjesëmarrjen e nxënësve, anëtarë të rrethit “Historiani i ri”. Lokaliteti u regjistrua edhe në vitin 1980 nga ekspedita bullgaro-polake “Struma”, e cila studion rrjetin e vendbanimeve përgjatë pellgjeve të lumenjve Strumeshnica dye Struma e Mesme. Vëzhgimet u kryen nën drejtimin e Meçislav Domaradski. Në to morën pjesë edhe: Liljana Perniçeva-Perec, Malgozhata Gremska-Kulov dhe Ilija Kulov.

Kërkimet arkeologjike në vendbanim filluan në vitin 1980 dhe zgjatën më shumë se 20 vjet. Gërmimet në sektorin Topolnica u kryen pa ndërprerje nga viti 1980 deri në 1991 dhe u drejtuan nga Henrieta Todorova, Todor Dimov, Javor Bojadziev dhe Ivan Vajsov. Në atë kohë vendi ishte një zonë kufitare “e mbyllur” e ruajtur rreptësisht, ndaj kërkimet kryheshin në një interval të kufizuar kohor.

Kërkimet në sektorin grek Promahon filluan në vitin 1992 dhe vazhduan deri në 2002 Ato u drejtuan nga Haido Kukuli-Hrisanthaki dhe Joanis Aslanis. Në kuadër të projektit greko-bullgar, në to mori pjesë edhe një ekip bullgar i udhëhequr nga Henrieta Todorova, ku përfshiheshin: Javor Bojadziev, Ivan Vajsov, Veselin Draganov, Kalin Dimitrov dhe të tjerë.

BG_Soldat_1993.tif|Takim i arkeologut grek Joanis Aslanis dhe restauratorit Panajotis Zanetaqis me rojet kufitare bullgare dhe greke gjatë gërmimeve në vitin 1993
Menjo_Todorova_Ivo.tif|Menjos Menidis, Henrieta Todorova dhe Ivan Vajsov gjatë kërkimeve në sektorin Promahon (2000)
Pro_2003_Haido_01.tif|Haido Kukuli-Hrisanthaki gjatë kërkimeve në sektorin Promahon (2002)
Pro_2003_Panajotis.tif|Panajotis Zanetaqis, restauratori kryesor i kërkimeve arkeologjike në sektorin Promahon (2001)

## Metodologjia e kërkimeve 
Përveç metodave tradicionale arkeologjike, vendbanimi neolitik Promahon–Topolnicë është studiuar edhe me metoda gjeofizike Me metodat e gjeoelektrikës (sondazh elektrik vertikal) u studiuar e gjithë territori i vendbanimit, ndërsa me metodat e gjeomagnetikës—sektori bullgar Topolnica dhe një pjesë e vogël e sektorit grek Promahon. Rezultatet e këtyre studimeve tregojnë se vendbanimi i hershëm kishte një sipërfaqe më të vogël dhe ishte i rrethuar me një ledh të gjerë, me anë të jashtme më të pjerrët dhe anë të brendshme më të thiktë.

Pro_1995_07.jpg|Dimitar Stoev, Kiril Velkovski dhe Mihail Georgiev. Punë terreni—përpunimi i të dhënave nga kërkimet gjeofizike në sektorin Promahon në vitin 1995.
P4150425.tif|Miroslav Ançev, Stojan Ivanov, Ivan Vajsov dhe Petër Zidarov. Kërkime gjeofizike në vitin 2010.
Promahon-Topolnica-2011.jpg|Ivan Suvandjiev, Dimitar Stoev dhe Kiril Velkovski. Matja e rezistencës elektrike vertikale në lokalitetin Promahon–Topolnicë, sektori Topolnicë, 2011.
Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg|Model 3D i ledhit të regjistruar me metoda gjeofizike në Promahon–Topolnicë, faza I. Ekzistenca e tij është konfirmuar edhe gjatë kërkimeve arkeologjike në sektorin Promahon.

## Rezultatet e kërkimeve arkeologjike 
Vendbanimi parahistorik Promahon–Topolnica ka tri faza kryesore zhvillimi. Ato paraqiten më së miri në stratigrafinë e tempullit të gërmuar në sektorin Promahon.

### Faza I (5250—5100 p.e.s.) 
Në fazën e parë të jetës së vendbanimit këtu u ndërtua një tempull i madh nëntokësor, i gërmuar rreth 3 m në shtresën sterile. Ai ishte dykatësh. Pjesa e poshtme, e gërmuar, shërbente për kryerjen e ritualeve flijuese. Atje u zbuluan një numër i madh bukranionesh—pjesë frontale të kafkave të demave. Muret vertikale të tempullit ishin përforcuar me shtylla druri të vendosura vertikalisht, ku vareshin kafkat e përmendura të demave. Kafkat ishin përpunuar më parë: pjesa zverkore hiqej dhe me okër të kuq lyheshin sipërfaqet ballore. Në disa vende të mureve kishte veshje druri, të pikturuar me dekorim gjeometrik shumëngjyrësh. Në nëntokë hynin me shkallë përmes një hapjeje në dyshemenë e tempullit. Është e mundshme që konstruksioni i çatisë së tempullit të gërmuar të ketë qenë i sheshtë, oval në formë, i ndërtuar nga një konstruksion masiv druri. Enët qeramike të depozituara në nëntokë, stolat cilindrikë të lartë e të zbrazët të përdorur për prodhimin e instrumenteve goditëse, askosët, kafkat e shumta të demave, figurina antropomorfe (disa prej tyre të papjekura dhe të modeluara trashë), llamba prej balte etj. objekte specifike, si dhe shtresëzimet e shumta, tregojnë ciklikitetin e ritualeve kultike të praktikuara në tempull

Faktikisht, vendbanimi i kësaj periudhe paraqet një kompleks të ndërtuar rreth tempullit dhe të rrethuar me një ledh të gjerë balte. Është shumë e mundshme që ndërtesat të kenë pasur lidhje të drejtpërdrejtë me praktikat kultike, duke e shndërruar vendbanimin në një qendër kultike rajonale. Gropat e mëdha të shtyllave të zbuluara sugjerojnë se ndërtesat kishin mbështetje masive druri dhe ishin të grupuara në komplekse (klastera) që bashkonin disa ndërtesa nën një çati të përbashkët të rrafshët, e cila përdorej edhe në jetën e përditshme. Dëshmi për këtë janë elementet e rëna nga çatia, të suvatuara me baltë, të vatrave dhe dyshemeve prej balte. Ka pak gjasa, por nuk mund të përjashtohet, që një pjesë e ndërtesave të kenë qenë dykatëshe. Nëntoka e ndërtesave të fazës së parë ishte e gërmuar rreth 50 cm në sterilë.

Vendbanimi i parë u shkatërrua nga zjarri, gjë që vërtetohet nga zbulimi i një shtrese të fuqishme hiri që vulos shkatërrimet. Nuk përjashtohet (por ende e paprovuar) që djegia të ketë qenë pasojë e një ndërhyrjeje të jashtme.

Specifikë për qeramikën e kësaj faze është prania e një sasie të madhe “qeramike speciale”, e zbukuruar me një substancë të dendur me bazë katrani të zi bimor (lëng i nxjerrë nga rrënjët dhe lëvorja e bimëve halore dhe gjetherënëse), i përzier me grimca të imta pluhur (gabimisht e quajtur bitum). Substanca e dendur përdorej për ngjitjen e paneleve gjeometrike ornamentale të bëra nga lëvorja e bardhë e thupres—gjurmë të saj janë zbuluar në muret e disa enëve qeramike. Zbulimi i tyre në nëntokën e tempullit tregon qartë karakterin kultik të kësaj kategorie enësh.

Karakteristike për qeramikën e kësaj periudhe është edhe shfaqja e qeramikës së zbukuruar në stilin Promahon (kompozime ornamentale të realizuara me fusha të gjera të lyera me të kuqe, si dhe një kategori specifike enësh qeramike—e ashtuquajtura qeramikë “black-topped” (me majë të zezë). Për herë të parë shfaqen edhe askosë, një pjesë me dekorim të gdhendur dhe me tipare të theksuara antropo-zoomorfe.

Karakteristikat e përgjithshme të kompleksit qeramik tregojnë pa mëdyshje se vendbanimi është një nga periferiat e kulturës Vinça V2 në veriperëndim, e cila ka imponuar me sukses praktika të caktuara kultike në rajon. Kësaj faze i përkasin edhe të dhënat e para për shfaqjen e një popullsie jugore—kultura Topolnica–Akropotamos.

Topolnica_1988.jpg|Promahon–Topolnicë. Foto e përgjithshme e sektorit Topolnicë (1988).
Hausmodel_01.jpg|Fragment fasade nga një model balte i një tempulli (?) me koka demash në reliev, të lyera me të kuqe. Sektori Promahon.
Promahon_2002.tif|Nëntoka e tempullit të fazës I në sektorin Promahon (2001).
Promahon-2002_10.jpg|Profili i tempullit të gërmuar, i zbuluar në sektorin Promahon (2002).
Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg|Figurina antropomorfe e ulur me fëmijë në duar, e zbuluar në nëntokën e tempullit në sektorin Promahon – faza I.
Bitum_Ceramic.tif|Enë qeramike me dekorim të aplikuar me katran bimor. Ndërtesa 2 në sektorin Topolnica. Faza I. Sot pjesë e ekspozitës së përhershme të NAIM-BAN.
Topolnica_Ritual_lamp.tif|Llambë rituale qeramike nga sektori Topolnicë. Faza I. Sot pjesë e ekspozitës së përhershme të RIM-Bllagoevgrad.
Vajsov-2007_black-topped.tif|Enë qeramike me sipërfaqe dyngjyrëshe “black-topped” dhe kanelyra në pjesën e sipërme të zezë (sektori Topolnica). Sot pjesë e ekspozitës së përhershme të NAIM-BAN.

### Faza II (5100—4900 p.e.s.) 
Në fazën e dytë vendbanimi zgjerohet ndjeshëm. Kjo është koha e kulturës Topolnica–Akropotamos. Ledhi mbrojtës i fazës së parë pushon së ekzistuari. Vendbanimi ka stratigrafi horizontale dhe ‘’‘dy nënfaza (A dhe B)’’’. Fazat tregojnë një vijueshmëri zhvillimore të gjurmueshme. Shfaqet masivisht qeramika me dekorim të pikturuar specifik për rajonin: stili Strumë (pikturuar me vija të gjera kafe të errët), stili Akropotamos (pikturuar me vija të holla kafe të errët) dhe stili Dimitra (fusha të gjera të kuqe, të kornizuara me vija të holla kafe të errët). Pozicioni stratigrafik i qeramikës së pikturuar në stilin Strumë tregon se ajo i paraprin asaj në stilin Akropotamos, çka është kyçe për ndarjen e nënfazave. Në realitet, në disa vende të dy stilet janë bashkëkohore. Herë pas here, dekorimi i gjerë kafe i errët në stilin Strumë shfaqet së bashku edhe me dekorimin më të hershëm të gjerë grafiti. Kronologjikisht, shfaqja e dekorimit me grafit në Promahon–Topolnica konsiderohet si dekorimi më i hershëm me grafit në Ballkan.

Ndërtesat e vendbanimit të dytë tashmë ishin mbi tokë, me formë afërsisht katrore dhe me konstruksion druri me shtylla. Në atë kohë në vendbanim kishte edhe ndërtesa kultike, njëra prej të cilave është ndërtesa 1 (sektori Topolnicë), e zbuluar në vitin 1982. Ndërtesa ka formë afërsisht katrore—5,00 × 5,20 m. Është e orientuar verilindje—jugperëndim. Ka dy hyrje të kundërta—njëra nga verilindja dhe njëra nga jugperëndimi. Në të u zbulua një furrë e madhe me dy “xhepa” anësorë, ku vendoseshin gurë të nxehur paraprakisht. Ky mënyrë e akumulimit shtesë të energjisë termike është unike jo vetëm për Bullgarinë.

Pranë furrës u zbulua një podium i madh prej balte, mbi të cilin ishte formuar një kompozim statik me tri figura masive antropomorfe. Figura qendrore është ndërtuar rreth një shtylle druri vertikale. Jashtë, pranë hyrjes verilindore, kishte një enë antropomorfe të dekoruar pasur, me dekorim të pikturuar në stilin Akropotamos, pjesa e sipërme e së cilës u zbulua në një pjesë të lëruar të brazdës kufitare aty pranë. Në ndërtesë u gjetën edhe enë të tjera me dekorim në stilin Akropotamos dhe një enë e importuar me sipërfaqe të zezë të tipit Larisa. Këtu u zbulua edhe një llambë e madhe prej balte. Ky kompleks unik kultik është i vetmi i këtij lloji në Bullgari dhe dëshmon ekzistencën e praktikave kultike stacionare, të orientuara antropo-zoomorfisht.

Haus_No_1.tif|Ndërtesa 1, tempull i fazës II (sektori Topolnica, fotografi 1981).
Haus-1-Topolnica-1981.jpg|Furra në ndërtesën 1 (sektori Topolnica, fotografi 1981).
Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg|Kompozim stacionar masiv prej balte me tri figura antropomorfe nga ndërtesa 1 (sektori Topolnica). Sot dy figurat anësore janë pjesë e ekspozitës së përhershme të NIM-Sofje.
Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg|Pjesa e sipërme e një ene antropomorfe e zbuluar pranë murit verilindor të ndërtesës 1, sektori Topolnica.

### Faza III 
Më vonë këtu u vendos një grup mobil i popullsisë së eneolitit të hershëm (kultura Dikili Tash–Slatino). Këta të ardhur merreshin me nxjerrjen dhe përpunimin e mineralit të bakrit. Në zonat e studiuara deri tani, megjithatë, nuk janë regjistruar struktura banimi të kësaj periudhe. Janë zbuluar vetëm disa gropa të cekëta dhe instalime të lidhura me përpunimin e mineralit të bakrit, si: një furrë metalurgjike e gërmuar ku u zbulua ena metalurgjike e ruajtur, si dhe dy komplekse me nga katër–pesë gropa të cekëta—shkrirëse, në sipërfaqen e të cilave u gjetën gjurmë malakiti. Këto fakte e konfirmojnë vëzhgimin se vendi është përdorur për një kohë të shkurtër për përpunimin e mineralit të bakrit.

Përveç qeramikës tipike të periudhës me dekorim të gdhendur të tipit Gradeshnica, këtu janë zbuluar edhe fragmente të tasave të mëdhenj, të zbukuruar jashtë dhe brenda me dekorimin e hollë të grafitit të njohur nga vendbanimet Slatino (Bullgari) dhe Dikili Tash (Greqi).

Pro_Metalurgi_03.tif|Shkrirëse metalurgjike për bakër (sektori Promahon 1994).
Pro Metalurgi.jpg|Enë metalurgjike qeramike e zbuluar në furrën metalurgjike të gërmuar në sektorin Promahon.

## Publikime shkencore 
### Monografi 
* 2018. Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.

### Kumtesa shkencore 
* 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13.
* 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311)
* 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311)
* 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311)
* 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84.
* 1997a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Selanik 1997), 123–127.
* 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311)
* 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311)
* 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311)
* 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Selanik 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311)
* 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311)
* 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica.—Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629.
* 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311)
* 2002.	Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Selanik, Hellas. Abstracts book. Selanik, 2002, 193–194.
* 2005. 	Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Selanik 2005), 91–110. (ISSN:1106-5311)
* 2011. 	И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания).—Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.
* 2012. 	И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране).—Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.

### Studime dhe artikuj 
* 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας.—In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Selanik 1998), 7–24.
* 2007a.  Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78. (ISBN: 978-954-8191-11-1)
* 2007b. I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory.—In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120. (ISBN:978-954-8191-11-1)
* 2014a. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča.—In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260. (ISBN: 978-960-9621-14-4)
* 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203.
* 2014c. G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results.—In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451. (ISBN: 978-960-9621-14-4)
* 2014d. G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector.—Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.
* 2017. G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica.—In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316. (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0)

### Publikime në internet 
* 2013.Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica

### Postera 
* 2012. Zooarkeologjia e luginës së Strumës në Neolitin e Vonë: rasti i sektorit grek të vendbanimit Promahon–Topolnica (rezultate paraprake) POSTER.
* 2014. 	PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.

### Prezantime nga konferenca 
* 2012. Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Selanik 2012)
* 2015. G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica
* 2023.Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)

## Referime