Gjuha sllavishte kishtare

**Sllavishtja kishtare** (  , crĭkŭvĭnoslověnĭskŭ językŭ, fjalë për fjalë "gjuhë kishtare-sllave"), e njohur gjithashtu si **sllavishtja e kishës**,  **sllavishtja e re kishtare** ose **sllavishtja e re e kishës**, është gjuha liturgjike konservatore sllave e përdorur nga Kisha Ortodokse Lindore në Bullgari, Bjellorusi, Bosnje dhe Hercegovinë, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi, Poloni, Ukrainë, Rusi, Serbi, Republikë Çeke dhe Sllovaki, Slloveni dhe Kroaci . Gjuha shfaqet gjithashtu në shërbesat e Kishës Ortodokse Ruse Jashtë Rusisë, Dioqezës Ortodokse Karpato-Ruse Amerikane dhe herë pas here në shërbimet e Kishës Ortodokse në Amerikë.
djathtas|parapamje|Një shembull i tipografisë kompjuterike të sllavishtes kishtare ruse

Për më tepër, sllavishtja kishtare përdoret nga disa kisha që e konsiderojnë veten ortodokse, por nuk janë në kungim me Kishën Ortodokse, si Kisha Ortodokse Malazeze dhe Kisha e Vërtetë Ortodokse Ruse. Besimtarët e vjetër rusë dhe bashkëbesimtarët përdorin gjithashtu sllavishten kshtare.

Sllavishtja e kishës përdoret gjithashtu nga kishat katolike greke në vendet sllave, për shembull greko-katolikët kroatë, sllovakë dhe rutenianë, si dhe nga kisha katolike (përsëritjet kroate dhe çeke).

Në të kaluarën, sllavishtja kishtare përdorej gjithashtu nga kishat ortodokse në tokat rumune deri në fund të shekullit të 17-të dhe në fillim të shekullit të 18-të,  si dhe nga kroatët katolikë në Mesjetën e Hershme .

## Zhvillimi historik 
Sllavishtja kishtare përfaqëson një fazë të mëvonshme të sllavishtes së vjetër kishtare dhe është vazhdimi i traditës liturgjike të prezantuar nga dy vëllezër selanikas, shenjtorët Ciril dhe Metod, në fund të shekullit të 9-të në Nitër, një qytet kryesor dhe qendër fetare dhe shkencore e Moravisë së Madhe (ndodhet në Sllovakinë e sotme). Aty u bënë përkthimet e para sllave të Biblës dhe liturgjisë nga greqishtja koine .

Pas kristianizimit të Bullgarisë në vitin 864, Shën Klementi i Ohrit dhe Shën Naumi i Presllavit kishin një rëndësi të madhe për besimin ortodoks lindor dhe për liturgjinë e vjetër kishtare sllave në Perandorinë e Parë Bullgare . Suksesi i kthimit të bullgarëve lehtësoi kthimin në krishtërim e popujve sllavë lindorë, veçanërisht të njerëzve rusë, paraardhësve të bjellorusëve, rusëve dhe ukrainasve .  Një ngjarje e madhe ishte zhvillimi i shkrimit cirilik në Bullgari në Shkollën Letrare Presllave në shekullin IX. Shkrimi cirilik dhe liturgjia në sllavishten e vjetër kishtare, e quajtur edhe bullgarishtja e vjetër, u shpallën zyrtare në Bullgari në 893.   

Vërtetimi i traditave kishtare sllave shfaqet në shkrimin e hershëm cirilik dhe glagolitik. Glagolitiku në ditët e sotme ka dalë jashtë përdorimit, megjithëse të dy shkrimet janë përdorur që nga periudha më e hershme e dëshmuar.

Libri i parë i shtypur në gjuhën sllave të kishës ishte *Missale Romanum Glagolitice* (1483) në glagolitik këndor, i ndjekur së shpejti nga pesë libra liturgjikë cirilik të shtypur në Krakov në 1491.

## Recensionet 
Gjuha sllave kishtare është në të vërtetë një grup prej të paktën katër dialektesh të ndryshme (përmbledhje ose redaktime;    , izvod), me dallime thelbësore midis tyre në fjalor, drejtshkrim (madje edhe në sistemet e shkrimit), fonetikë dhe aspekte të tjera. Recensioni më i përhapur, rusishtja, ka disa nën-dialekte lokale nga ana tjetër, me shqiptime paksa të ndryshme.

Këto rikthime të ndryshme kishtare sllave u përdorën si gjuhë liturgjike dhe letrare në të gjitha vendet ortodokse në veri të rajonit të Mesdheut gjatë Mesjetës, madje edhe në vendet ku popullsia vendase nuk ishte sllave (veçanërisht në Rumani ). Megjithatë, në shekujt e fundit, sllavishtja kishtare u zëvendësua plotësisht nga gjuhët lokale në vendet josllave. Edhe në disa nga vendet sllave ortodokse, gjuha moderne kombëtare tani përdoret për qëllime liturgjike në një masë më të madhe ose më të vogël.

Kisha Ortodokse Ruse, e cila përmban rreth gjysmën e të gjithë besimtarëve ortodoksë, ende i mban liturgjitë e saj pothuajse tërësisht në sllavishten kishtare.  Megjithatë, ekzistojnë famulli që përdorin gjuhë të tjera (ku problemi kryesor ka qenë mungesa e përkthimeve të mira).  Shembujt përfshijnë:

#### Varianti standard (rus) 
Në Rusi, sllavishtja kishtare shqiptohet në të njëjtën mënyrë si rusishtja, me disa përjashtime:
* Sllavishtja kishtare ende ruan *okanje* dhe *jekanje*, dmth. mungon reduktimi i zanoreve në rrokjet e patheksuara. Kjo do të thotë, se gërmat "O" dhe "E" në pozicionet e patheksuara lexohen gjithmonë si  dhe  ~  respektivisht (si në dialektet veriore ruse), ndërsa në shqiptimin standard rusisht ato kanë alofonë (tinguj që përfaqësohen nga i njëjti simbol) të ndryshëm kur nuk theksohen.
* Nuk duhet të ketë zëheqje të bashkëtingëlloreve fundore, megjithëse në praktikë shpesh ka.
* Shkronja е  nuk lexohet kurrë si ё  ~  (shkronja ё nuk ekziston fare në shkrimin e sllavishtes së kishës). Kjo pasqyrohet edhe në huazimet nga sllavishtja kishtare në rusisht: në dyshet e mëposhtme fjala e parë është me origjinë sllave kishtare dhe e dyta është e pastër ruse: небо / нёбо ( *nebo / nëbo* ), надежда / надёжный ( *nadežda / nadëžnyj* ).
* Shkronja Γ tradicionalisht mund të lexohet si tingull fërkimi velar  (ashtu si në dialektet ruse jugore); megjithatë, okluzivi  (si në shqiptimin standard rus) është gjithashtu i mundur dhe është konsideruar i pranueshëm që nga fillimi i shekullit të 20-të. Kur pa zë, bëhet  ; kjo ka ndikuar në shqiptimin rus të Бог ( *Bog* ) si *Boh* [box].
* Mbaresat e mbiemrave -аго/-его/-ого/-яго shqiptohen si të shkruara ( , , ,  ), ndërsa rusishtja -его/- ого shqiptohen me  në vend të  (dhe me reduktimin e zanoreve të patheksuara).

#### Varianti serb 
Në Serbi, sllavishtja kishtare në përgjithësi shqiptohet sipas modelit rus. Recensioni mesjetar serb i sllavishtes kishtare u zëvendësua gradualisht nga recensioni rus që nga fillimi i shekullit të tetëmbëdhjetë. Ndryshimet nga varianti rus janë të kufizuara në mungesën e disa tingujve në fonetikën serbe (nuk ka tinguj që u përgjigjen shkronjave ы dhe щ, dhe në raste të caktuara palatalizimi është i pamundur të rikrijohet, p.sh. ть shqiptohet si т etj. ).

#### Variant ukrainas ose rusën 
Një ndryshim kryesor midis varianteve ruse dhe ukrainase (perëndimore) të sllavishtes kishtare qëndron në shqiptimin e shkronjës jat (ѣ). Shqiptimi rus është i njëjtë me е  ~  ndërsa në ukrainisht është i njëjtë me и  . Variantet greko-katolike të librave të sllavë së kishës të shtypura në variante të alfabetit latin (një metodë e përdorur në Austro-Hungari dhe Çekosllovaki) përmbajnë vetëm shkronjën "i" për jatin. Ndryshime të tjera pasqyrojnë dallimet midis rregullave të palatalizimit të ukrainishtes dhe rusishtes (për shembull,    është gjithmonë "e butë" (e palatalizuar) në shqiptimin rus dhe "e fortë" në atë ukrainas), shqiptimi i ndryshëm i shkronjave  dhe , etj. Një tjetër ndryshim i madh është përdorimi i Ґ në variantin rusën. Г shqiptohet si H dhe Ґ shqiptohet si G. Për shembull Blagosloveno është Blahosloveno në variantet rusën.

Nga pikëpamja tipografike, botimet serbe dhe (perëndimore) ukrainase (kur shtypen në cirilike tradicionale) janë pothuajse identike me ato ruse. Disa dallime të dukshme mund të përfshijnë:
* përdorimi më pak i shpeshtë i shkurtesave në "nomina sacra";
* duke e trajtuar digrafin    si një karakter të vetëm dhe jo si dy shkronja (për shembull, në ndarjen e shkronjave ose në kombinim me shenjat diakritike: në botimet ruse, ato vendosen sipër   , jo midis    dhe    ; gjithashtu, kur shkronja e parë e një fjale shtypet me ngjyra të ndryshme, ajo zbatohet për    në botimet ruse dhe për të gjithë    në serbisht dhe ukrainisht).

### Recensioni i Moskës së Vjetër 
Recensioni i Moskës së Vjetër është ende në përdorim midis Besimtarëve dhe Bashkëbesimtarëve të Vjetër. I njëjti alfabet tradicional cirilik si në recensionin sinodal rus; megjithatë, ka dallime në drejtshkrim sepse recensioni i Moskës së Vjetër riprodhon një gjendje më të vjetër të drejtshkrimit dhe gramatikës në përgjithësi (para viteve 1650). Veçoritë më lehtësisht të vëzhgueshme të librave në këtë recension janë:
* duke përdorur digrafin  jo vetëm në pozicionin fillestar,
* vizë me vizë pa shenjë.

### Recensioni kroat 
Kjo është në përdorim të kufizuar në mesin e katolikëve kroatë. Tekstet shtypen me alfabetin latin kroat (me shtimin e shkronjës  për jatin ) ose me shkrimin glagolitik. 

### Recensioni çek 
Sllavishtja kishtare është në përdorim shumë të kufizuar në mesin e katolikëve çekë. Recensioni u zhvillua nga Vojtěch Tkadlčík në botimet e tij të Missalit Romak:

## Gramatika dhe stili 
Edhe pse recensionet e ndryshme të sllavishtes kishtare ndryshojnë në disa pika, ato ndajnë prirjen e përafrimit të sllavishtes së vjetër kishtare me atë vendase sllave. Lakimi tenton të ndjekë modelet e lashta me pak thjeshtime. Gjashtë kohët origjinale foljore, shtatë rasat nominale dhe tre numrat janë të paprekura në tekstet tradicionale të përdorura më shpesh (por në tekstet e reja të kompozuara, autorët shmangin shumicën e ndërtimeve arkaike dhe preferojnë variante që janë më afër sintaksës moderne ruse dhe kuptohen më mirë nga sllavishtfolësit).

Në recensionin rus, rënia e jerëve reflektohet plotësisht, pak a shumë sipas modelit rus, megjithëse ъ fundore vazhdon të shkruhet. Jusët shpesh zëvendësohen ose ndryshohen në përdorim duke ndjekur modelin rus të shekullit të gjashtëmbëdhjetë ose shtatëmbëdhjetë. Jati vazhdon të zbatohet me vëmendje më të madhe ndaj etimologjisë antike sesa në rusishten e shekullit të nëntëmbëdhjetë. Shkronjat ksi, psi, omega, ot, dhe izhitsa mbahen, si dhe shënimi i bazuar në shkronja të vlerave numerike, përdorimi i thekseve të theksuara dhe shkurtesat ose *titulli* për *nomina sacra* .

Fjalori dhe sintaksa, qoftë në shkrimet e shenjta, liturgji apo mesazhe të kishës, përgjithësisht janë modernizuar disi në një përpjekje për të rritur të kuptuarit. Në veçanti, disa nga përemrat e lashtë janë eliminuar nga shkrimi (si p.sh. етеръ  "një i caktuar (person, etj.)" → нѣкій në recensionin rus). Shumë, por jo të gjitha, ndodhitë e kohës së pakryer janë zëvendësuar me të kryerën.

Kohë pas kohe kanë ndodhur modernizime të tjera të ndryshme të formulave klasike. Për shembull, hapja e Ungjillit të Gjonit, sipas traditës fjalët e para të shkruara nga shenjtorët Kirili dhe Metodi, (искони бѣаше слово) "Në fillim ishte Fjala", u vendosën si "искони бѣ слово" në Biblën e Ostrogut të Ivan Fedorovit (1580/1581) dhe si въ началѣ бѣ слово në Biblën Elizabetiane të vitit 1751, ende në përdorim në Kishën Ortodokse Ruse.

## Shiko gjithashtu 
* Lista e dorëshkrimeve glagolitike
* Sllavishtja e vjetër kishtare
* Ndërsllavishtja

## Referime