Feja historike vedike

[parapamje| Përhapja e kulturës Vedike në [Periudha Vedike|periudhën e vonë Vedike . *Aryavarta* ishte e kufizuar në Indinë veriperëndimore dhe fushën perëndimore të Ganges, ndërsa Magadha e Madhe në lindje ishte e pushtuar nga indo-arianët jo-vedikë.   Vendndodhja e shakave është etiketuar me ngjyrë gështenjë.]]
**Feja historike Vedike**, e njohur gjithashtu si **Vedicizëm** dhe **Vedizëm**, përbënte idetë dhe praktikat fetare të përhapura midis popujve indo-arianë të nënkontinentit veriperëndimor Indian ( Punxhab dhe fusha perëndimore e Gangut ) gjatë periudhës Vedike (1500–500 pes).     Këto ide dhe praktika gjenden në tekstet vedike, dhe disa rituale vedike praktikohen edhe sot.    Feja Vedike është një nga traditat kryesore që i dha formë hinduizmit, megjithëse hinduizmi i sotëm është dukshëm i ndryshëm nga feja historike Vedike.  

Feja Vedike u zhvillua në rajonin veriperëndimor të nënkontinentit Indian gjatë periudhës së hershme Vedike (1500–1100 p.e.s.), por i ka rrënjët në kulturën e stepës euroaziatike Sintashta (2200–1800 p.e.s.), kultura pasuese e Azisë Qendrore Andronovo (2000–900). pes),  dhe Qytetërimi i Luginës së Indit (2600–1900 pes).  Ishte një përbërje e fesë së indo-arianëve të Azisë Qendrore, vetë "një përzierje sinkretike e elementeve të vjetra të Azisë Qendrore dhe atyre të reja Indo-Europiane",  e cila huazoi "besime dhe praktika të veçanta fetare"  nga Baktria. – Kultura Margiana ;  dhe mbetjet e kulturës Harapane të Luginës së Indit. 

Gjatë periudhës së vonë Vedike (1100–500 pes) Brahmanizmi u zhvillua nga feja Vedike, si një ideologji e mbretërisë Kuru - Pançala e cila u zgjerua në një zonë më të gjerë pas rënies së mbretërisë Kuru-Pançala. Brahmanizmi ishte një nga ndikimet kryesore që formësoi hinduizmin bashkëkohor, kur ai u sintetizua me trashëgiminë fetare indo-ariane jo-Vedike të fushës lindore të Gangut (e cila gjithashtu jetësoi Budizmin dhe Jainizmin ), dhe me traditat fetare vendore.    

Ritualet dhe sakrificat specifike të fesë Vedike përfshijnë, ndër të tjera: ritualet Soma ; Ritualet e zjarrit që përfshijnë blatime ( havir ); dhe Ashvamedha ( flijimi i kuajve ).   Ritet e varrimit të varreve si dhe djegiet janë parë që nga periudha Rigvedike.  Hyjnitë e theksuara në fenë Vedike përfshijnë Djausin, Indrën, Agnin, Rudrën dhe Varunën, dhe konceptet e rëndësishme etike përfshijnë ato *satya* dhe *ṛta* .

## Terminologjia 
*Vedizmi* i referohet formës më të vjetër të fesë vedike, kur indo-arianët hynë në luginën e lumit Ind në valë të shumta gjatë mijëvjeçarit të 2-të pes. *Brahmanizmi* i referohet formës së zhvilluar më tej e cila mori formë në pellgun e Gangut rreth shek. 1000 pes.   Sipas Heesterman, "Ai njihet lirshëm si Brahmanizëm për shkak të rëndësisë fetare dhe ligjore që i jep klasës brāhmaṇa (priftërore) të shoqërisë." 

Besimet dhe praktikat vedike të epokës paraklasike ishin të lidhura ngushtë me fenë e hipotezuar proto-indo-evropiane,   dhe tregon marrëdhëniet me ritualet nga kultura e Andronovos, nga e cila populli indo-arian zbriti.  Sipas Anthony, feja e vjetër indike ndoshta u shfaq në mesin e imigrantëve indo-evropianë në zonën e kontaktit midis lumit Zeravshan ( Uzbekistani i sotëm) dhe Irani (i sotëm).  Ishte "një përzierje sinkretike e elementeve të vjetra të Azisë Qendrore dhe atyre të reja Indo-Evropiane"  që huazoi "besime dhe praktika të veçanta fetare"  nga kultura Baktria–Margiana (BMAC).  Ky ndikim sinkretik mbështetet nga të paktën 383nbsp;Fjalë jo-indo-evropiane që u huazuan nga kjo kulturë, duke përfshirë perëndinë Indra dhe pijen rituale Soma .  

#### Ndikimet e Azisë Jugore 
Feja Vedike ishte produkt i "një përbërje të kulturave dhe qytetërimeve indo-ariane dhe harapane".  White (2003) citon tre studiues të tjerë të cilët "kanë demonstruar prerazi" se feja Vedike rrjedh pjesërisht nga qytetërimi i Luginës së Indit . 

Tekstet e fesë Vedike janë cerebrale, të rregullta dhe intelektuale, por është e paqartë nëse teoria në tekste të ndryshme Vedike pasqyron në të vërtetë praktikat popullore, ikonografinë dhe aspekte të tjera praktike të fesë Vedike. Feja Vedike ndryshoi kur njerëzit indo-arianë migruan në Rrafshin e Gangut pas shek.&nbsp;1100&nbsp;pes dhe u bënë fermerë të vendosur,    duke u sinkretizuar më tej me kulturat vendase të Indisë veriore.  &#x5B; ''* &#x5D;  Provat sugjerojnë se feja Vedike evoluoi në "dy drejtime sipërfaqësisht kontradiktore", domethënë një sistem gjithnjë e më "i përpunuar, i shtrenjtë dhe i specializuar ritualesh",   e ngjashme me traditën xhainiste dhe budiste.

Aspektet e fesë historike Vedike vazhdojnë ende në kohët moderne. Për shembull, Brahminët Nambudiri vazhdojnë ritualet e lashta Śrauta, dhe ritualet e ndërlikuara Vedike të Śrautës praktikohen në Kerala dhe Andhrën bregdetare .  Populli Kalash që banon në Pakistanin veriperëndimor gjithashtu vazhdon të praktikojë një formë të fesë së lashtë Vedike.   Është sugjeruar gjithashtu nga Michael Witzel se Shinto, feja vendase e Japonisë, përmban disa ndikime nga feja e lashtë Vedike.  

### Brahmanizmi 
#### Brahminizmi historik 
*Brahmanizmi*, i quajtur gjithashtu *Brahminizëm*, u zhvillua nga feja Vedike, duke përfshirë idetë fetare jo-Vedike dhe duke u zgjeruar në një rajon që shtrihet nga nënkontinenti indian veriperëndimor deri në luginën e Gangut.   Brahmanizmi përfshinte korpusin vedik, por edhe tekste post-Vedike si *Dharmasutrat* dhe *Dharmashastrat*, të cilat i dhanë rëndësi klasës priftërore ( brahmine ) të shoqërisë,  Heesterman përmend gjithashtu Smritin post-Vedik ( Puranat dhe Epikat),  të cilat janë përfshirë gjithashtu në traditën e mëvonshme Smarta . Theksi mbi ritualin dhe pozicionin dominues të Brahmanëve u zhvillua si një ideologji e zhvilluar në mbretërinë Kuru-Pancala dhe u zgjerua në një zonë më të gjerë pas rënies së mbretërisë Kuru-Pancala.  Ai bashkëjetoi me fetë vendore, të tilla si kultet Yaksha .   

Periudha post-Vedike e Urbanizimit të Dytë pa një rënie të Brahmanizmit.   Me rritjen e subjekteve politike, të cilat kërcënuan të ardhurat dhe patronazhin e brahminëve ruralë duke përfshirë; Lëvizen Sramanike, pushtimet e perandorive lindore nga Magadha duke përfshirë Perandorinë Nanda dhe Perandorinë Maurja,   dhe gjithashtu pushtimet dhe sundimi i huaj i Nënkontinentit Indian veriperëndimor që sollën entitete të reja politike.  Kjo u tejkalua duke ofruar shërbime të reja  dhe duke përfshirë trashëgiminë fetare indo-ariane jo-Vedike të fushës lindore të Gangut dhe traditat fetare vendore, duke i dhënë jetë hinduizmit bashkëkohor.       Ky "brahmanizëm i ri" u bëri thirrje sundimtarëve, të cilët tërhiqeshin nga fuqitë e mbinatyrshme dhe këshillat praktike që mund të jepnin Brahmanët,  dhe rezultoi në një ringjallje të ndikimit brahmanik, duke dominuar shoqërinë indiane që nga epoka klasike e Hinduizmi në shekujt e hershëm të e.s. 

## Historia e tekstit 
[parapamje| Një Yupa, post sakrifice i kohës së Vasishkës, shekulli i 3-të i e.s. Isapur, afër [Mathura|Mathurës . Muzeu i Mathurës .]]
Tekstet që datojnë në periudhën vedike, të kompozuara në sanskritishten Vedike, janë kryesisht katër Samhitat Vedike, por Brahmanat, Aranjakat dhe disa nga Upanishadët më të vjetër  vendosen gjithashtu në këtë periudhë. Vedat regjistrojnë liturgjinë e lidhur me ritualet dhe sakrificat. Këto tekste konsiderohen gjithashtu si pjesë e shkrimit të shenjtë të hinduizmit bashkëkohor. 
Kush e di me të vërtetë?
Kush do ta shpallë këtu?
Kur u prodhua? Kur është ky krijim?
Zotat erdhën më vonë, me krijimin e kësaj gjithësie.
Atëherë kush e di se kur u formësua?
— Nasadija Sukta, *Rigveda*, 10:129-6

## Karakteristikat 
Ideja e rimishërimit, ose saṃsāra, nuk përmendet në shtresat e hershme të teksteve historike të fesë Vedike si *Rigveda* .   Shtresat e mëvonshme të *Rigvedës* përmendin ide që sugjerojnë një qasje drejt idesë së rilindjes, sipas Ranade.  

Shtresat e hershme të Vedave nuk e përmendin doktrinën e Karmës dhe rilindjen, por përmendin besimin në një jetë të përtejme .   Sipas Sayers, këto shtresa më të hershme të literaturës Vedike tregojnë adhurimin e paraardhësve dhe rite të tilla si *sraddha* (ofrimi i ushqimit ndaj paraardhësve). Tekstet e mëvonshme Vedike si *Aranyakat* dhe *Upanishadët* tregojnë një soteriologji të ndryshme të bazuar në rimishërimin, ata tregojnë pak shqetësim për ritet e paraardhësve dhe fillojnë të interpretojnë filozofikisht ritualet e mëparshme.    Ideja e rimishërimit dhe karmës i ka rrënjët në Upanishadët e periudhës së vonë Vedike, para Budës dhe Mahavirës .   Në mënyrë të ngjashme, shtresat e mëvonshme të letërsisë Vedike si *Upanishadi Brihadaranjaka'' (c.&nbsp;800&nbsp;BCE) – si në seksion&nbsp;4.4 – diskutoni versionet më të hershme të doktrinës së Karmës si dhe shkakësinë.  

Fesë së lashtë Vedike i mungonte besimi në rimishërim dhe koncepte të tilla si Saṃsāra ose Nirvana . Ishte një fe e ndërlikuar animiste me aspekte politeiste dhe panteiste . Adhurimi i paraardhësve ishte një përbërës i rëndësishëm, ndoshta përbërësi qendror, i fesë së lashtë Vedike. Elementet e kultit të paraardhësve janë ende të zakonshëm në hinduizmin modern në formën e konceptit Śrāddha .  &#x5B; '** &#x5D; 

### Panteoni 
[djathtas|parapamje| Detaje e Phra Prang, kullës qendrore të Wat Arun ("Tempulli i Agimit") në [Bangkoku|Bangkok, Tajlandë, që tregon perëndinë e lashtë Vedike Indra dhe Erawan me tre koka ( Airavata ).&#x5B; **' &#x5D;]]
Megjithëse haset një numër i madh emrash për devat në Rigveda, numërohen vetëm 33&nbsp;Deva, njëmbëdhjetë nga toka, hapësira dhe qielli.  Panteoni vedik njeh dy klasa, Devat dhe Asurat . Devat ( Mitra, Varuna, Aryaman, Bhaga, Amsa, etj.) janë hyjnitë e rendit kozmik dhe shoqëror, nga universi dhe mbretëritë e deri te individi. Rigveda është një përmbledhje himnesh për hyjnitë e ndryshme, më së shumti Indra heroike, Agni zjarri flijues dhe lajmëtar i perëndive, dhe Soma, pije e shenjtë e hyjnizuar e indo-iranianëve.  Gjithashtu i shquar është Varuna (shpesh i çiftuar me Mitrën) dhe grupi i "Të gjithë perëndive", Vishvadevat . 

### Të urtët 
Në traditën hindu, të urtët e nderuar të kësaj epoke ishin Yajnavalkya,   Atharvan,  Atri,  Bharadvaja,  Gautama Maharishi, Jamadagni,  Kashyapa,  Vasistha,  Bhrigu,  Kutsa,  Pulastya, Kratu, Pulaha, Vishwamitra Narayana, Kanva, Rishabha, Vamadeva, dhe Angiras. ''* &#x5D;

### Etika - satya dhe rta 
Etika në Vedat bazohet në koncepte si *satya* dhe *ṛta* . 

Në Vedat dhe sutrat e mëvonshme, kuptimi i fjalës satya (  ) evoluon në një koncept etik për vërtetësinë dhe konsiderohet një virtyt i rëndësishëm.   Do të thotë të jesh i vërtetë dhe në përputhje me realitetin në mendimin, fjalën dhe veprimin e dikujt. 

### Mitologji Vedike 
Miti qendror në bazën e ritualit vedik rrethon Indrën, i cili, i dehur nga Soma, vret dragoin ( *ahi* ) Vritra, duke çliruar lumenjtë, lopët dhe Agimin .

Mitologjia Vedike përmban elemente të shumta që janë të përbashkëta për traditat mitologjike indo-evropiane, si mitologjitë e Persisë, Greqisë dhe Romës, dhe ato të popujve keltë, gjermanikë, baltikë dhe sllavë. Zoti vedik Indra pjesërisht korrespondon me Dyaus Pitarin, Atin Qiellor, Zeusin, Jupiterin, Thorin dhe Tyrin, ose Perunin. Hyjnia Jama, zoti i të vdekurve, hipotezohet se ka lidhje me Jiimën e mitologjisë persiane . Himnet Vedike u referohen këtyre dhe hyjnive të tjera, shpesh 33, të përbëra nga 8&nbsp;Vasu, 11&nbsp;Rudra, 12&nbsp;Aditya, dhe në Rigvedat e vona, Praxhapati . Këto hyjnitë i përkasin 3&nbsp;rajone të universit ose qiejve, tokës dhe hapësirës së ndërmjetme.

Disa hyjnitë kryesore të traditës Vedike përfshijnë këto: Indra, Dyaus, Surya, Agni, Ushas, Vayu, Varuna, Mitra, Aditi, Yama, Soma, Sarasvati, Prithvi dhe Rudra . 

## Fetë pas-Vedike 
parapamje| Himni&nbsp;10.85 e *Rigveda'' përfshin Vivaha-sukta (lart). Recitimi i saj vazhdon të jetë pjesë e ritualeve të dasmës hindu.
Periudha Vedike mendohet të ketë përfunduar rreth 500&nbsp;pes. Periudha midis 800 pes dhe 200 pes është periudha formuese për hinduizmin e mëvonshëm, xhainizmin dhe budizmin .   Sipas Michaels, periudha midis 500 pes dhe 200 pes është një kohë e "reformizmit asketik",  ndërsa periudha midis 200&nbsp;pes dhe 1100&nbsp;es është koha e "hinduizmit klasik", pasi ka "një pikë kthese midis fesë Vedike dhe religjionit hindu".  Muesse dallon një periudhë më të gjatë ndryshimi, përkatësisht midis 800 pes dhe 200&nbsp;pes, të cilën ai e quan "Periudha klasike", kur "praktikat dhe besimet tradicionale fetare u rivlerësuan. Brahminët dhe ritualet që ata kryenin nuk gëzonin më të njëjtin prestigj që kishin në periudhën Vedike". 

Brahmanizmi evoluoi në hinduizëm, i cili është dukshëm i ndryshëm nga brahmanizmi i mëparshëm, edhe pse "është gjithashtu i përshtatshëm të kemi një term të vetëm për të gjithë kompleksin e traditave të ndërlidhura".  Kalimi nga Brahmanizmi i lashtë në shkollat e hinduizmit ishte një formë evolucioni në ndërveprim me traditat jo-Vedike. Ky tranzicion ruajti shumë ide qendrore dhe teozofi të gjetura në Vedat, ndërsa integroi në mënyrë sinergjike idetë jo-Vedike.     Ndërsa një pjesë e shkollave hinduiste, Vedanta, Samkhya dhe Yoga ndajnë shqetësimin e tyre për arratisjen nga vuajtjet e ekzistencës me budizmin. 

### Vazhdimi i ritualit ortodoks 
Sipas Axel Michaels, perënditë Vedike ranë, por nuk u zhdukën, dhe kultet vendore u asimiluan në panteonin Vediko-Brahman, i cili u shndërrua në panteonin Hindu. Hyjnitë si Shiva dhe Vishnu u bënë më të spikatur dhe krijuan shaivizmin dhe vaishnavizmin . 

Sipas David Knipe, disa komunitete në Indi kanë ruajtur dhe vazhdojnë të praktikojnë pjesë të fesë historike Vedike, siç vërehet në shtetet Kerala dhe Andhra Pradesh dhe gjetkë.  Sipas historianit dhe gjuhëtarit sanskrit Michael Witzel, disa nga ritualet e popullit Kalash kanë elemente të fesë historike Vedike, por ka edhe disa dallime si prania e zjarrit pranë altarit në vend të "në altar" si në fenë Vedike.  

## Shënime
## Citime fundfaqeje