Aristoteli

thumb|Aristoteli 

**Aristoteli** (384 - 322)  ishte filozof, mendimtar dhe shkencëtar i shquar i Greqisë antike. Ai lindi ne vitin 384 para Krishtit ne Stragirë te Greqis Veriore dhe ishte gjeniu më i madh intelektual i botës antike perëndimore. Ai luhatet midis idealizmit dhe materializmit. Aristoteli ishte themelues i shkollës peripatetike si dhe themelues dhe sistematizues i shumë shkencave dhe disiplinave shkencore. Ai ishte personaliteti universal i kohës së vjetër. Quhet ndryshe edhe "filozof i fatlumturisë". Njihej edhe nga ana e dijetarëve mesjetar arab të cilët e vlerësuan me epitetin "Mësuesi i parë" (; ).

Aristoteli vijuesi i mendimit të shkollës së Sokratit në sistemet e arsyetimit materialist ndryshe nga Platoni kryesisht idealist sipas disa studjuesve të bashkohsisë është një mendimtar i njohur i botës antike dhe përfaqson shkollën e tij në historinë e filozofisë . Aristoteli ishte mësuesi i Aleksandri i Madh në disa dislplina shkencore të kohës duke realizuar formimin e liderit befasues dhe perandorit të ri një fenomen i veçantë ende për studjuesit . Shkrimet e tij mbulojnë shumë lëndë - duke përfshirë fizikën, biologjinë, zoologjinë, metafizikën, logjikën, etikën, estetikën, poezinë, teatrin, muzikën, retorikën, psikologjinë, gjuhësinë, ekonominë, politikën dhe qeverinë - dhe përbëjnë sistemin e parë gjithëpërfshirës të filozofisë perëndimore.

## Biografia 
[thumb|Aristoteli në Shkollën e Athinës (Detaj nga një afresk nga Vatikani, [Raffaello, 1510–1511)]]
Aristoteli lindi në Stragira, të Trakisë , rrjedh nga një familje e arsimuar, në të cilën tradicionalisht kultivoheshin shkencat natyrore dhe mjekësia. I ati i Aristotelit ishte mjek në oborrin mbretëror të mbretit maqedonas Amintesi II, kurse më vonë edhe të Filipit.

Në moshën shtatëmbëdhjetë vjeçare, Aristoteli shkoi në Athinë, në akademinë e Platonit, ku qëndroi plot 20 vjet me radhë, derisa vdiq mësuesi i tij Platoni.

Menjëherë pas vdekjes së Platonit, Aristoteli u largua nga Athina dhe, me kërkesë të Filipit II të Maqedonisë, udhëzoi Aleksandrin e Madh që filloi në vitin 343 pes. Mësimdhënia Alexander i dha Aristotelit shumë mundësi. Ai krijoi një bibliotekë në Liceun që e ndihmoi atë të prodhonte shumë nga qindra libra të tij, të cilat ishin rrotulla të papirusit. Fakti që Aristoteli ishte një nxënës i Platonit kontribuoi në pikëpamjet e tij të mëparshme të Platonizmit, por, pas vdekjes së Platonit, Aristoteli u zhyt në studime empirike dhe u zhvendos nga platonizmi në empirizëm. Ai besonte se të gjitha konceptet dhe njohuritë përfundimisht bazoheshin në perceptimin. Pikëpamjet e Aristotelit mbi shkencat natyrore paraqesin themelet që bazohen në shumë nga veprat e tij.

Sipas Aristotelit, qenia e çdo gjëje apo ndodhie zhvillohet nga shumë mundësi të lëndëve të fshehta me ndihmën e lëvizjeve të fuqisë formuese. Afirmimi dhe përdorimi i sistemit të Aristotelit në mesjetën evropiane është i njohur si Aristotelizmi.

Në njohjen e Aristotelit dhe veprimtarisë së tij, merita të mëdha kanë dijetarët myslimanë në radhë të pare Ibën Sina i njohur në perëndim me emrin Avicena dhe Ibën Rushd (Averroès) nga Kordoba, të cilët me punën e tyre dhe analizat e komentet e shkëlqyera e bënë të kuptueshme dhe akoma më cilësore filozofinë e Aristotelit. 

## Vepra (Corpus Aristotelicum) 
*Logica - Organon (Όργανον)
**Categoriae (Κατηγοριαι)
**De interpretatione (Περὶ Ἑρμηνείας)
**Analytica priora (Ἀναλυτικῶν προτέρων) Α-Β
**Analytica posteriora (Ἀναλυτικῶν ὑστέρων) Α-Β
**Topica (Τοπικῶν) Α-Θ
**De Sophisticis Elenchis (Περὶ σοφιστικῶν ἐλέγχων)
*Physica (Φυσικῆς Ἀκροάσεως) Α-Θ
*De caelo (Περὶ οὐρανοῦ) Α-Δ
*De generatione et corruptione (Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς) Α-Β
*Meteorologica (Μετεωρολογικῶν) Α-Δ
*De mundo ad Alexandrum (Περὶ κοσμοῦ πρὸς Ἀλεξάνδρων)*
*De anima (Περὶ ψυχῆς) Α-Γ
*Parva naturalia
**De sensu et sensibilibus (Περὶ αἰσθήσεως καὶ αἰσθητῶν)
**De memoria et reminiscentia (Περὶ μνήμης καὶ ἀναμνήσεως)
**De somno et vigilia (Περὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως)
**De insomnis (Περὶ ἐνυπνίων)
**De divinatione per somnum (Περὶ τῆς καθ’ ὕπνον μαντικῆς)
**De longitudine et brevitate vitae (Περὶ μακροβιότητος καὶ βραχυβιότητος)
**De juventute et senectute (Περὶ νεότητος καὶ γήρως)
**De vita et morte (Περὶ ζωῆς καὶ θανάτου)
**De respiratione (Περὶ ἀναπνοῆς)
*De spiritu (Περὶ πνεύματος)
*Historia animalium (Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι) Α-Κ
*De partibus animalium (Περὶ ζῴων μορίων) Α-Δ
*De motu animalium (Περὶ ζῴων κινήσεως)
*De animalium incessu (Περὶ πορείας ζῴων) 
*De generatione animalium (Περὶ ζῴων γενέσεως) Α-Ε
*De coloribus (Περὶ χρωμάτων)*
*De audibilibus (Περὶ ἀκουστῶν)*
*Physiognomica (Φυσιογνωμονικῶν)*
*De plantis (Περὶ φυτῶν) Α-Β*
*Mirabilium auscultationes (Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων)*
*Problemata (Προβλημάτων) Α-ΚΑ-ΚΘ,ΛΑ-ΛΗ*
*De lineis insecabilibus (Περὶ ἀτόμων γραμμῶν)*
*De ventorum situ et nominibus (Ἀνέμων θέσεις καὶ προσηγορίαι)*
*De Melisso, Xenophane, Gorgia (Περὶ Ξενοφάνους, Περὶ Ζήνωνος, Περὶ Γοργίου)*
*Metaphysica (Τῶν μετὰ τὰ φυσικά) Α-Κ
*Ethica Nicomachea (Ἠθικῶν Νικομαχείων) Α-Κ
*Magna moralia (Ἠθικῶν Μεγάλων) Α-Β*
*Ethica Eudemia (Ἠθικῶν Εὐδημίων) Α-Η
*De virtutibus et vitiis (Περὶ ἀρετῶν καὶ κακίων)*
*Politica (Πολιτικά) Α-Θ
*Oeconomica (Οἰκονομικῶν) Α-Β*
*Ars Rhetorica (Τέχνης ῥητορικῆς) Α-Γ
*Ars Poetica (Περὶ ποιητικῆς) 

## Shiko edhe 
* Liceumi antik
* Shkolla Peripatetike
* Akademia e Platonit

## Burime tjera 
* Aristotle for Everybody
* Eugene Gendlin (2012). ''Line by Line Commentary on Aristotle's De Anima*, Volume 1: Books I & II; Volume 2: Book III. Spring Valley, New York: The Focusing Institute. Available online in PDF.
* Terence Irwin (1988). *Aristotle's First Principles*. Oxford: Clarendon Press, ISBN 0-19-824290-5.

## Lidhje të jashtme 
* *Stanford Encyclopedia of Philosophy*:
* Aristotle (general article) 
*Aristotle in the Renaissance 
*Biology 
*Causality 
*Commentators on Aristotle *Ethics 
*Logic 
*Mathematics 
*Metaphysics 
*Natural philosophy 
*Non-contradiction 
*Political theory 
*Psychology 
*Rhetoric
* Aristoteles-Park in Stagira  
* Massachusetts Institute of Technology  
* Perseus Project at Tufts University.
* University of Adelaide  
* P. Remacle
* The 11-volume 1837 Bekker edition of *Aristotle's Works'' in Greek (PDF ) 
* Aristotle Collection  (translation).

## Referime