Historia e Dalmacisë

**Historia e Dalmacisë** ka të bëjë me historinë e zonës që mbulon bregun lindor të detit Adriatik dhe rajonet e tij në brendësi, nga shekulli II p.e.s deri në ditët e sotme.

Përmendja më e hershme e Dalmacisë si provincë erdhi pas krijimit të saj si pjesë e Perandorisë Romake . Dalmacia u shkatërrua nga fiset barbare në fillim të shekullit të IV-të. Sllavët u vendosën në këtë zonë në shekullin e 6-të, kroatët e bardhë vendosën Dalmacinë në shekullin e ardhshëm. Në vitin 1527 Mbretëria e Kroacisë u bë një vend i kurorës së Habsburgëve dhe në 1812 u formua Mbretëria e Dalmacisë . Në vitin 1918, Dalmacia ishte pjesë e Shtetit të Sllovenëve, Kroatëve dhe Serbëve, pastaj në Mbretërinë e Jugosllavisë . Pas Luftës së Dytë Botërore, Dalmacia u bë pjesë e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë në SR Kroaci.

## Antikiteti klasik 
djathtas|parapamje|400x400px| Provinca romake e Dalmacisë (ngjyrë rozë) në Perandorinë Romake Perëndimore

Historia e Dalmacisë filloi në vitin 180 p.e.s. kur fisi nga i cili rrjedh emri i vendit u shpall i pavarur nga mbreti ilir Genti dhe themeloi një republikë. Kryeqyteti i saj ishte Delminium (emri aktual Tomislavgrad ); territori i saj shtrihej në veri nga lumi Neretva në lumin Cetina dhe më vonë në Krka, ku takohej me kufijtë e Liburnisë . 

## Dominimi romak 
Perandoria Romake filloi pushtimin e Ilirisë në vitin 168 pes. duke formuar provincën romake të Ilirikut . Në vitin 156 pes. dalmatët u sulmuan për herë të parë nga një ushtri romake dhe u detyruan të paguanin haraç. Në vitin 10 të erës sonë, gjatë mbretërimit të Augustit, Iliriku u nda në Panoni në veri dhe në Dalmaci në jug, pasi e fundit nga shumë kryengritjet e njohura kolektivisht si Revolta e Madhe Ilire ishte shtypur nga Tiberi në vitin 9 të erës sonë. Pas përfundimit të revoltës, në të gjithë Ilirinë pati një pranim të përgjithshëm të qytetërimit latin dhe nënshtrim ndaj Perandorisë Romake.
parapamje| Emri Dalmaci në panelin e lashtë

Provinca e Dalmacisë u përhap në brendësi të tokës për të mbuluar të gjitha Alpet Dinarike dhe pjesën më të madhe të bregdetit lindor të Adriatikut. Kryeqyteti i saj ishte qyteti Salona (Solin). Perandori Dioklecian e bëri Dalmacinë të famshme duke ndërtuar një pallat për vete disa kilometra në jug të Salonës, në Aspalathos/ Spalatum. Qytete të tjera dalmate në atë kohë ishin: Tarsatica, Senia, Vegium, Aenona, Iader, Scardona, Tragurium, Aequum, Oneum , Issa, Pharus, Bona, Corcyra Nigra, Narona, Epidaurus, Rhizinum, Epidaurus, Scodra, Epidamni, .

Perandori romak Diokleciani (284-305) reformoi qeverinë në Perandorinë Romake të vonë dhe themeloi Tetrarkinë . Ky sistem i ri për herë të parë ndau sundimin e perandorisë në gjykatat perëndimore dhe lindore, secila e kryesuar nga një person me titullin Augustus . Secili nga dy Augusti kishte gjithashtu një pasardhës të caktuar, një Cezar, i cili administronte rreth gjysmën e rrethit që i përkiste Augustit të tij (dhe ishte në varësi të tij). Në ndarjen e Dioklecianit, Dalmacia ra nën sundimin e Oborrit Lindor, të kryesuar nga Diokleciani, por u administrua nga Cezari i tij dhe u emërua pasardhës Galerius, i cili kishte selinë e tij në qytetin e Sirmium . Në vitin 395, Perandori Theodosius I ndau përgjithmonë sundimin perandorak duke u dhënë dy djemve të tij pozicionin e Augustit veçmas në Perëndim dhe në Lindje. Këtë herë, megjithatë, Spalatumi dhe Dalmacia ranë nën Oborrin Perëndimor të Honorius, jo në Oborrin Lindor.
djathtas|parapamje|250x250px| Dalmacia e pavarur - Shtrirja e kontrollit të Marcellinus (454-468) dhe kontrollit të Julius Nepos (468-480).

Në vitin 468 Flavius Julius Nepos u bë sundimtar i Provincës së Dalmacisë. Katër vjet më vonë, në pranverën e vitit 472, perandori perëndimor Anthemius u vra nga gjenerali i tij gjerman Ricimer ; emërimi i pasardhësit të tij i ra ligjërisht perandorit Leo I Trak i Oborrit Lindor. Leo megjithatë vonoi në takimin e tij. Ricimer, së bashku me nipin e tij Gundobad, emëruan Olybrius dhe më pas Glicerius si perandorët e tyre kukull në Perëndim. Kjo nuk u njoh nga Leoni I dhe Oborri Lindor, të cilët i konsideruan ata uzurpatorë. Në 473 Leo emëroi Flavius Julius Nepos, sundimtarin e Dalmacisë, si perandor ligjor perëndimor. Në qershor 474, Nepos lundroi përtej Adriatikut, hyri në Ravenna (selia e oborrit perëndimor), e detyroi Gliceriun të abdikonte dhe siguroi fronin. Megjithatë, vitin e ardhshëm *Magister militum* Orestes e detyroi Nepos të ikte përsëri në Salona (më 28 gusht 475). Romulus Augustulus, i biri i Orestit, u shpall Perandor brenda pak muajsh, por u rrëzua vitin e ardhshëm pas ekzekutimit të babait të tij. Odoacer, gjenerali që rrëzoi Romulus Augustulus, nuk emëroi një perandor kukull, por përkundrazi, nga ana e tij, shfuqizoi fare oborrin perëndimor. Julius Nepos, megjithatë, vazhdoi të sundonte në Dalmaci deri në vitin 480 si Perandori i vetëm ligjor i Perëndimit (Dalmacia ishte ende *de jure* pjesë e administratës së oborrit perëndimor).

Pas vdekjes së Julius Nepos në 480, Perandoria u ribashkua zyrtarisht nën sundimin e një froni të vetëm, nën perandorin Zeno në Kostandinopojë . Dalmacia vazhdoi si një pronë romake, e sunduar nga Kostandinopoja, dhe kështu ishte pjesë e shtetit të referuar në historiografi si Perandoria Bizantine (edhe pse historikisht ajo vazhdoi të njihej si "Perandoria Romake" gjatë gjithë ekzistencës së saj). Rënia e Perandorisë Perëndimore e la këtë rajon nën sundimtarët gotikë, Odoacer dhe Teodoriku i Madh, nga viti 480 deri në 535, kur u shtua nga Justiniani I në Perandorinë Lindore (Bizantine) .

Rreth vitit 639, pjesa e brendshme e Dalmacisë ra pas pushtimit të avarëve dhe sllavëve, dhe qyteti i Salonës u plaçkit. Shumica e qytetarëve të zhvendosur u larguan nga deti në ishujt e afërt të Adriatikut . Pas rikthimit të sundimit bizantin në zonë, popullsia romake u kthye në kontinent nën udhëheqjen e fisnikut të njohur si Severus i Madh. Ata zgjodhën të banonin në Pallatin e Dioklecianit në Spalatum, për shkak të fortifikimeve të forta dhe mjedisit të mbrojtur. Pallati ishte shkretuar prej kohësh në këtë kohë dhe pjesa e brendshme u shndërrua në një qytet nga refugjatët e Salonës, duke e bërë Spalatumin kryeqytetin efektiv të Provincës.

Përgjatë shekujve në vijim, efektivisht deri në fillim të shekullit të 13-të dhe Kryqëzatën e Katërt, Spalatum do të mbetej një zotërim i perandorëve bizantinë, edhe pse pjesa e brendshme e tij rrallë do të ishte nën kontrollin bizantin dhe sundimi *de facto* mbi qytetin do të ushtrohej shpesh nga kroatët ., sundimtarë venecianë ose hungarez . Në përgjithësi, qyteti gëzonte autonomi të konsiderueshme gjatë kësaj kohe, për shkak të dobësisë periodike dhe/ose preokupimit të administratës perandorake bizantine.

## Mesjeta 
Pas shpërnguljes së madhe sllave në Iliri në gjysmën e parë të shekullit të 6-të, Dalmacia u nda dukshëm midis dy komuniteteve të ndryshme:

* Vendi i brendshëm i populluar nga fise sllave - të cilat ishin afërsisht kroate. Kishte gjithashtu vendas ilirë të romanizuar, dhe keltë në veri.
* Enklavat bizantine të populluara nga pasardhësit vendas që flisnin romanisht të Ilirëve dhe romakëve (duke folur dalmatisht ), të cilët jetonin të sigurt në Raguza, Iadera, Tragurium, Spalatum dhe disa qytete të tjera bregdetare, si Cattaro . 

### Dalmacia kroate 
Sllavët që migruan shpejt formuan mbretërinë e tyre, Principatën e Kroacisë Bregdetare, e sunduar nga princat sllavë. Një fis i veçantë i quajtur Guduscani jetonte në pjesën veriperëndimore të Dalmacisë Romake. Borna i Kroacisë (803–821) ishte një nga sundimtarët më të hershëm të regjistruar të Principatës së Bregdetit të Kroacisë . Në vitin 806, Principata e Dalmacisë iu shtua përkohësisht Perandorisë Franke, por qytetet iu kthyen Bizantit me Traktatin e Aachenit në 812. Traktati gjithashtu kishte zgjeruar paksa Principatën e Dalmacisë drejt lindjes.

Vendosja e marrëdhënieve të përzemërta midis qyteteve dhe dukës kroate filloi me mbretërimin e Dukës Mislav (835), i cili nënshkroi një traktat zyrtar paqeje me Pietro, dozhin e Venedikut në vitin 840 dhe gjithashtu filloi t'u jepte toka kishave nga qytetet. .

Duka kroat i Dalmacisë Trpimir (845–864), themeluesi i Shtëpisë së Trpimirit, e zgjeroi shumë Dukatin e ri për të përfshirë territore deri në lumin Drina, duke mbuluar kështu të gjithë Bosnjën në luftërat e tij kundër khanëve bullgarë.

Saraçenët kishin bastisur qytetet më jugore në 840 dhe 842, por ky kërcënim u eliminua nga një fushatë e përbashkët franko-bizantine e vitit 871.

Duka i Kroatëve Tomislav kishte krijuar Mbretërinë e Kroacisë në 924 ose 925 dhe u kurorëzua në Tomislavgrad pasi mbrojti dhe aneksoi Principatën e Panonisë. Mbretëria e tij e fuqishme shtriu ndikimin më tej drejt jugut deri në Duklja .

Ndërsa Dukati Litoral Kroat u bë një Mbretëri pas vitit 925, kryeqytetet e saj ishin në Dalmaci: Biaći, Nin, Split, Knin, Solin dhe gjetkë. Gjithashtu, fiset fisnike kroate, që kishin të drejtë të zgjidhnin dukën kroate (më vonë mbret), ishin nga Dalmacia: Karinjani dhe Lapçani, Poleçiqi, Tugomiriqi, Kukari, Snaçiqi, Gusići, Šubići (nga e cila më vonë u zhvillua familja fisnike shumë e fuqishme Zrinski. ), Mogorovići, Lačničići, Jamometići dhe Kačić . Brenda kufijve të Dalmacisë së lashtë romake, fisnikët kroatë të Krk, ose Krčki (nga e cila më vonë u zhvillua familja fisnike shumë e fuqishme Frankopan ) ishin gjithashtu nga Dalmacia.

Ndërkohë, mbretërit kroatë kërkuan haraç nga qytetet bizantine, Tragurium, Iadera dhe të tjerë, dhe konsoliduan pushtetin e tyre në qytetet e banuara thjesht nga kroatët si Nin, Biograd dhe Shibenik . Qyteti i Shibenikut u themelua nga mbretërit kroatë. Ata gjithashtu konstatuan kontroll mbi dukatet kufitare jugore. Sundimtarët e shtetit mesjetar kroat që kishin kontroll mbi bregdetin dalmat dhe qytetet ishin dukat Trpimir, Domagoj, Branimir dhe mbretërit Tomislav, Trpimir II, Kreshimir I, Stjepan Držislav, Petar Krešimir IV dhe Dmitar Zvoni .

### Dalmacia Jugore 
[djathtas|parapamje|300x300px| [Pagania, Zahumlje, Travunia dhe Duklja ndodheshin në pjesën jugore të ish-provincës romake të Dalmacisë .]]
Zona e Dalmacisë Jugore ishte e ndarë në katër principata të vogla të quajtura Pagania, Zahumlje, Travunia dhe Duklja . Pagania ishte një dukat i vogël midis Cetinës dhe Neretvës . Territoret e Zahumlje dhe Travunia u përhapën shumë më tej në brendësi se kufijtë aktualë të Dalmacisë. Duklja (Doclea Romake) filloi në jug të Dubrovnikut dhe u përhap deri në Liqenin e Shkodrës .

#### Pagania 
Pagania mori emrin e saj për shkak të paganizmit të banorëve të saj, kur fiset fqinje ishin të krishtera. Populli i ngjashëm me piratët e Pagania/Narentës (emërtuar sipas lumit Narenta ) i shprehu aftësitë e tyre të egërsisë duke piratizuar Adriatikun e kontrolluar nga Venediku midis 827 dhe 828, ndërsa flota veneciane ishte më larg, në ujërat siciliane . Sapo flota e Republikës së Venedikut u kthye, neretvianët u kthyen; kur venedikasit u larguan, neretvianët do të fillonin menjëherë bastisjet e reja. Në 834 dhe 835, ata kapën dhe vranë disa tregtarë venecianë që ktheheshin nga Benevent . Për të ndëshkuar Neretvianët, Dozhët venecian nisën një ekspeditë ushtarake kundër tyre në 839. Lufta vazhdoi me përfshirjen e kroatëve dalmatë, por shpejt u nënshkrua një armëpushim, megjithëse, vetëm me kroatët dalmat dhe disa nga fiset pagane. Në vitin 840, venecianët nisën një ekspeditë kundër princit neretvian *Ljudislav*, por pa sukses. Në 846, filloi një operacion i ri që sulmoi tokën e Paganisë, duke shkatërruar një nga qytetet e saj më të rëndësishme ( *Kaorle).* Kjo nuk i dha fund rezistencës neretviane, pasi ata vazhduan të bastisnin dhe të vidhnin nga pushtuesit venecianë.

Vetëm në vitin 998 venedikasit fituan epërsinë. Dozhi Peter II Orseolo më në fund i shtypi neretvianët dhe mori titullin duka i dalmatëve ( *Dux Dalmatianorum* ), megjithëse pa kundërshtuar suzereninë bizantine . Në vitin 1050, Neretvianët ishin pjesë e Mbretërisë së Kroacisë nën Mbretin Stjepan I.

#### Zahumlje 
Zahumlje e ka marrë emrin nga mali *Hum* afër Bonës, ku rridhte lumi i Bunës . Ai përfshinte dy qytete të vjetra: *Bona* dhe *Hum* . Zahumlje përfshinte pjesë të rajoneve moderne të Hercegovinës dhe Dalmacisë jugore. Sundimtari i parë i njohur i Zahumljes ishte Mikaeli i Zahumljes, ai u përmend së bashku me Tomislav të Kroacisë në letrën e Papa Gjon X të vitit 925. Në të njëjtin vit, ai mori pjesë në këshillat e para të kishës në Split . Mikaeli, me tituj të mëdhenj të oborrit bizantin si *anthypatos* dhe patrician ( *patrikios* ), mbeti sundimtar i Zahumljes gjatë viteve 940, duke ruajtur marrëdhënie të mira me Papën .

#### Travunia 
Travunia ishte fillimisht një qytet, Trebinja e sotme, që u gradua në feud në kohën e fisnikut Krajina Belojević . Ajo u drejtua nga kjo familje deri në shekullin e ardhshëm, kur Boleslav Petroviq, djali i Predimirit sundoi Serbinë. Në atë kohë kishte Zhupaninë: *Libomirin, Vetanicën, Rudinën, Crusçevizën, Vrmonë, Risenën, Draçevizën, Kanalin, Gërnovizën* . Është aneksuar gjatë sundimit të Pavle Branoviqit .

Dragomir Hvalimiroviç rikthen titullin Travunia, por vritet në vitet 1010, dhe tokat detare aneksohen nga bizantinët dhe më pas nga Serbia. Grdeša, me gjenealogji të panjohur, i është dhënë sundimi i Travunia nën Uroš II Prvoslav . Është pjesë e Serbisë deri në vitin 1377, kur boshnjaku Ban Tvrtko merr zonën.

### Republika e Venecias dhe Mbretëria e Hungarisë 
djathtas|parapamje|350x350px| Harta e Republikës së Venedikut, rreth vitit 1000. Republika është në të kuqe të errët, kufijtë në të kuqe të hapur.
Ndërsa qytetet-shtetet dalmate humbën gradualisht çdo mbrojtje nga Bizanti, duke mos qenë në gjendje të bashkoheshin në një ligë mbrojtëse të penguar nga mosmarrëveshjet e tyre të brendshme, atyre iu desh t'i drejtoheshin për mbështetje ose Venedikut ose Hungarisë . Secili nga dy fraksionet politike kishte mbështetje brenda qyteteve dalmate, bazuar kryesisht në arsye ekonomike.

Venedikasit, me të cilët dalmatët ishin të lidhur tashmë nga gjuha dhe kultura, mund të përballonin të pranonin terma liberalë pasi qëllimi i tyre kryesor ishte të parandalonte zhvillimin e çdo konkurrenti të rrezikshëm politik ose tregtar në Adriatikun lindor. Komuniteti i detarëve në Dalmaci e shikonte Venedikun si zonjë të Adriatikut. Në këmbim të mbrojtjes, qytetet shpesh i siguronin një kontigjent ushtrisë ose marinës së suzerenit të tyre, dhe ndonjëherë paguanin haraç ose në para ose në natyrë. Arbe (Rab), për shembull, i paguante Venecias dhjetë paund mëndafsh ose pesë paund ari çdo vit.

Hungaria, nga ana tjetër, mundi mbretin e fundit kroat në vitin 1097 dhe pretendoi të gjitha tokat e fisnikëve kroatë që nga traktati i vitit 1102. Mbreti Coloman vazhdoi të pushtonte Dalmacinë në 1102-1105. Fermerët dhe tregtarët që bënin tregti në brendësi favorizuan Hungarinë si fqinjin e tyre më të fuqishëm në tokë që pohoi privilegjet e tyre komunale. Në varësi të pëlqimit mbretëror, ata mund të zgjedhin kryemagjistratin, peshkopin dhe gjyqtarët e tyre. E drejta e tyre romake mbeti e vlefshme. Ata madje u lejuan të lidhnin aleanca të veçanta. Asnjë i huaj, madje as një hungarez, nuk mund të banonte në një qytet ku ai nuk ishte i mirëpritur; dhe njeriu që nuk e pëlqente sundimin hungarez mund të emigronte me gjithë shtëpinë dhe pasurinë e tij. Në vend të haraçit, të ardhurat nga doganat në disa raste ndaheshin në mënyrë të barabartë nga mbreti, kryemagjistrati, peshkopi dhe bashkia.

Megjithatë, këto të drejta dhe privilegjet e ngjashme të dhëna nga Venecia u shkelën shumë shpesh. Garnizonet hungareze ishin vendosur në qytete të padëshiruara, ndërsa Venecia ndërhyri në tregti, emërimin e peshkopëve ose mbajtjen e domeneve komunale. Rrjedhimisht, dalmatët qëndruan besnikë vetëm përderisa kjo u përshtatej interesave të tyre, dhe kryengritjet ndodhnin shpesh. Edhe në Zara janë regjistruar katër shpërthime midis viteve 1180 dhe 1345, megjithëse Zara u trajtua me konsideratë të veçantë nga zotërinjtë e tij venecianë, të cilët e konsideronin zotërimin e tij si thelbësor për epërsinë e tyre detare.

Popullsia dikur rivale romake dhe sllave më në fund filloi të kontribuonte në një qytetërim të përbashkët, dhe Raguza (Dubrovniku) ishte shembulli kryesor i kësaj. Deri në shekullin e 13-të, këshilltarët nga emrat raguzanë ishin përzier, dhe në shekullin e 15-të literatura raguzane madje shkruhej në gjuhën sllave (nga e cila rrjedh drejtpërdrejt kroatishtja), dhe qyteti shpesh quhej me emrin e tij sllav, Dubrovnik. Vetëm në vitin 1918 Raguza u quajt zyrtarisht "Dubrovnik", me krijimin e Jugosllavisë .

Besnikëria e dyshimtë e dalmatëve prirej të zgjaste luftën midis Venedikut dhe Hungarisë, e cila u ndërlikua më tej nga mosmarrëveshjet e brendshme kryesisht për shkak të përhapjes së herezisë bogomile dhe nga shumë ndikime të jashtme.

Qytetet Zara (Zadar), Spalato (Split), Trau (Trogir) dhe Raguza (Dubrovnik) dhe territoret përreth, secili ndërruan duart disa herë midis Venedikut, Hungarisë dhe Bizantit gjatë shekullit të 12-të.

Në 1202, ushtritë e Kryqëzatës së Katërt i dhanë ndihmë Venedikut duke pushtuar Zadarin për të. Në 1204 e njëjta ushtri pushtoi Bizantin dhe më në fund eliminoi Perandorinë Lindore nga lista e pretendentëve në territorin dalmat.

Fillimi i shekullit të 13-të u shënua nga një rënie në armiqësitë e jashtme. Qytetet dalmate filluan të pranonin sovranitetin e huaj (kryesisht të Republikës së Venecias ), por përfundimisht ata iu rikthyen dëshirës së mëparshme për pavarësi. Pushtimi mongol e dëmtoi rëndë Hungarinë, aq shumë sa në vitin 1241, mbreti Bela IV iu desh të strehohej në Dalmaci (në kalanë e Klisit). Mongolët sulmuan qytetet dalmate për disa vitet e ardhshme, por përfundimisht u tërhoqën.

Kroatët nuk konsideroheshin më nga populli i qytetit si një popull armiqësor, në fakt pushteti i disa manjatëve kroatë, veçanërisht kontëve Shubiq të Bribirit, ishte herë pas here suprem në rrethet veriore (në periudhën midis 1295 dhe 1328). .

Në vitin 1346, Dalmacia u godit nga Vdekja e Zezë. Situata ekonomike ishte gjithashtu e varfër dhe qytetet vareshin gjithnjë e më shumë nga Venediku.

Stephen Tvrtko, themeluesi i mbretërisë bosnjane, ishte në gjendje në vitin 1389 të aneksonte bregdetin e Adriatikut midis Kotorrit (Cattaro) dhe Shibenikut, dhe madje pretendoi kontrollin mbi bregdetin verior deri në Fiume ( Rijeka ), përveç Zarës (Zadar) të sunduar nga Venediku. ), dhe aleatin e tij të pavarur, Raguzën (Dubrovnik). Kjo ishte vetëm e përkohshme, pasi hungarezët dhe venecianët vazhduan luftën e tyre mbi Dalmacinë sapo Tvrtko vdiq në 1391.

Një luftë e brendshme e Hungarisë, midis mbretit Sigismund dhe shtëpisë napolitane të Anzhu, reflektoi edhe në Dalmaci: në fillim të shekullit të 15-të, të gjitha qytetet dalmate mirëpritën flotën napolitane me përjashtim të Dubrovnikut (Raguzës). Duka boshnjak Hrvoje kontrolloi Dalmacinë për Angevinët, por më vonë kaloi besnikërinë te Sigismund.

Për njëzet vjet, kjo luftë dobësoi ndikimin hungarez. Në 1409, Ladislaus i Napolit ia shiti Venecias *të drejtat* e tij mbi Dalmacinë për 100,000 Dukat . Venecia gradualisht pushtoi pjesën më të madhe të Dalmacisë deri në vitin 1420. Në 1437, Sigismund njohu sundimin venecian mbi Dalmacinë në këmbim të 100,000 Dukatëve. Qyteti i Omishit iu dorëzua Venecias në 1444 dhe vetëm Raguza (Dubrovnik) e ruajti përkohësisht lirinë e saj.
[parapamje|200x200px| [Republika e Raguzës (Dubrovnik) para vitit 1808]]
Sundimi i Venecias në pjesën më të madhe të Dalmacisë do të zgjasë gati katër shekuj (1420 - 1797).

## Periudha e hershme moderne 
### Republika e Venedikut (1420–1796) dhe Dalmacia 
Pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, qytetet ilire në bregdetin dalmat vazhduan të flisnin latinisht dhe gjuha e tyre u zhvillua relativisht e pavarur nga gjuhët e tjera romane, duke përparuar drejt një varianti rajonal dhe më në fund në një gjuhë të veçantë neolatine të quajtur dalmatisht (sot e zhdukur). . Referenca më e hershme për gjuhën daton nga shekulli i 10-të dhe vlerësohet se rreth 50,000 njerëz e flisnin atë në atë kohë përgjatë Adriatikut lindor në bregdetin dalmat nga Fiume (Rijeka) deri në jug deri në Kotor (Cattaro) në Mal të Zi (sipas gjuhëtari Matteo Bartoli ).

Folësit dalmat jetuan kryesisht në qytetet bregdetare të Zadarit, Trogirit, Splitit, Dubrovnikut dhe Kotorrit ( *Zara, Traù, Spalato, Ragusa* dhe *Cattaro* në italisht dhe në dalmat ), secili prej këtyre qyteteve kishte një dialekt lokal, si dhe në ishuj. i Krk, Cres dhe Rab ( *Veglia, Cherso* dhe *Arbe* )

Pothuajse çdo qytet zhvilloi dialektin e vet, por dialektet më të rëndësishme për të cilat kemi informacione janë dialekti *vegliot*, një dialekt verior, i folur në ishullin Krk ( *Veglia* në italisht, *Vikla* në dalmatisht) dhe dialekt i *Raguzanit*, një dialekt jugor, i folur në Dubrovnik ( *Raguza* në italisht dhe dalmatisht).

Dialekti i Zarës u zhduk duke u shkrirë me gjuhën veneciane për shkak të ndikimit të fortë dhe afatgjatë të Republikës së Venedikut, ashtu si edhe dy dialektet e tjera deri në asimilimin nga folësit sllavë.

Dialektin dalmat të Raguzës e dimë nga dy shkronja, nga viti 1325 dhe 1397, dhe shumë tekste mesjetare, të cilat tregojnë një gjuhë të ndikuar shumë nga gjuha veneciane . Burimet e disponueshme përfshijnë pothuajse 260 fjalë raguzane. Fjalët e mbijetuara përfshijnë *pen* (bukë), *teta* (baba), *chesa* (shtëpi) dhe *fachir* (për të bërë), të cilat u cituan nga një italian, Fillipo Diversi, kreu i shkollës së Raguzës në vitet 1430.

Republika e Raguzës dikur kishte një flotë të rëndësishme, por ndikimi i saj u ul. Ne e dimë se gjuha ishte në telashe përballë zgjerimit kroat, pasi Senati i Raguzanit vendosi që të gjitha debatet të mbaheshin në *Lingua veteri ragusea* (Raguzanë e lashtë romantike) dhe përdorimi i *lingua sclava* ( kroatisht ) ishte i ndaluar. Megjithatë, në shekullin e 17-të, Raguzani doli jashtë përdorimit dhe u zhduk.
parapamje|400x400px| Republika e Venecias në 1560 dhe *Republika e Raguzës* (Dubrovnik)
Gjuhët e tjera ndikuan dalmatishten, por pa fshirë rrënjët e saj latine (superstrate): sllavët, më pas Republika e Venedikut . Disa qytete të rajoneve kanë emra italianë, dhe të tjerë kryesisht ilirë të romanizuar (si Zara, Spalato, etj. )

Dokumentet më të vjetra të ruajtura të shkruara në dalmatisht janë disa inventarë të shekullit të 13-të, në dialektin raguzan. Një letër e shek. Përçarja e krishterë ishte një faktor i rëndësishëm në historinë e Dalmacisë. Ndërsa dega e Kishës Katolike në Nin e mbajtur nga Kroacia ishte nën juridiksionin papnor, ata ende përdornin liturgjinë sllave . Si popullsia latine e qyteteve ashtu edhe Selia e Shenjtë preferuan liturgjinë latine, e cila krijoi tensione midis dioqezave të ndryshme. Popullsia kroate preferonte priftërinjtë vendas, të martuar dhe me mjekër, dhe mbanin mesha në kroatisht, kështu që ata kuptoheshin.

Përçarja e madhe midis krishterimit lindor dhe perëndimor 1054 e intensifikoi më tej përçarjen midis qyteteve bregdetare dhe territorit të brendshëm, me shumë nga sllavët në brendësi që preferonin Ortodoksinë Lindore . Zonat e Bosnjës dhe Hercegovinës së sotme kishin gjithashtu një kishë indigjene boshnjake, e cila shpesh ngatërrohej me bogomilët .

Ndikimi latin në Dalmaci u rrit dhe praktikat bizantine u shtypën më tej në sinodet e përgjithshme 1059-1060, 1066, 1075-1076 dhe në sinodet e tjera lokale, veçanërisht duke ulur peshkopinë e Ninit, duke instaluar kryepeshkopatat e Spalatum dhe Split . Dioklea ( Mali i Zi ), dhe në mënyrë eksplicite ndalon përdorimin e çdo liturgjie përveç greqishtes ose latinishtes.

Në shekullin e 13-të Republika e Venecias mori kontrollin përfundimtar të bregdetit të Malit të Zi dhe krijoi *Shqipërinë Veneciane* .

Dalmacia nuk arriti kurrë një unitet politik apo racor dhe nuk u formua kurrë si komb, por arriti një zhvillim të jashtëzakonshëm të artit, shkencës dhe letërsisë. Politikisht, qytetet-shtetet neolatine dalmate shpesh ishin të izoluara dhe të detyruara ose të riktheheshin në Republikën Veneciane për mbështetje, ose u përpoqën ta bënin vetë.

Pozicioni gjeografik i shteteve-qyteteve dalmate mjafton për të shpjeguar ndikimin relativisht të vogël të ushtruar nga kultura bizantine gjatë gjashtë shekujve (535-1102) gjatë të cilave Dalmacia ishte pjesë e Perandorisë Lindore . Nga fundi i kësaj periudhe sundimi bizantin prirej gjithnjë e më shumë të bëhej thjesht nominal, ndërsa ndikimi i Republikës së Venedikut u rrit.

Dalmacia mesjetare kishte përfshirë ende pjesën më të madhe të zonës së brendshme të mbuluar nga provinca e vjetër romake e Dalmacisë. Megjithatë, toponimi i "Dalmacisë" filloi të zhvendoset më shumë drejt përfshirjes vetëm të zonave bregdetare, të Adriatikut, sesa në brendësi të maleve. Nga shekulli i 15-të, fjala " Hercegovina " do të futej, duke shënuar tkurrjen e kufijve të Dalmacisë në zonën e ngushtë bregdetare ku flitej dalmatishtja (e cila po asimilohej në veneciane ).

### Sundimi osman dhe venecian 
[qendër|parapamje|1000x1000px| Harta e [Istria|Istrias dhe Dalmacisë me domenet e lashta të Republikës së Venecias (treguar në fuchsia. Të thyera diagonalisht, territoret që i përkisnin herë pas here]]
Sundimi venedikas në Dalmaci zgjati nga 1420 deri në 1797.

Pasoi një interval paqeje, por ndërkohë përparimi osman vazhdonte.

Hungaria vetë u sulmua nga turqit dhe nuk mund të përballonte më të përpiqej të kontrollonte Dalmacinë. Mbretëritë dhe rajonet e krishtera në lindje ranë një nga një, Kostandinopoja në 1453, Serbia në 1459, Bosnja fqinje në 1463 dhe Hercegovina në 1483. Kështu u takuan kufijtë venecianë dhe osmanë dhe luftërat kufitare ishin të pandërprera.

Dubrovniku kërkoi siguri në miqësi me pushtuesit, dhe në një rast të veçantë, në fakt shiti dy rripa të vogla të territorit të tij ( Neum dhe Sutorina ) osmanëve për të parandaluar hyrjen në tokë nga territori venecian.

Në vitin 1508 , Lidhja armiqësore e Cambrait e detyroi Venedikun të tërhiqte garnizonin e tij për shërbimin në shtëpi, dhe pas përmbysjes së Hungarisë në 1526, turqit mundën lehtësisht të pushtonin pjesën më të madhe të Dalmacisë deri në vitin 1537, kur Rrethimi i Klisit përfundoi me rënien e Kalaja e Klisit tek osmanët. Paqja e vitit 1540 i la Venedikut vetëm qytetet detare, pjesa e brendshme duke formuar një provincë turke, e qeverisur si sanxhaku i Klisit, pjesë e Ejaletit të Bosnjës .
 
Kroatët e krishterë nga trojet fqinje tani u grumbulluan nëpër qytete, duke e tejkaluar numrin e popullsisë rome edhe më shumë dhe duke e bërë gjuhën e tyre kryesore. Komuniteti pirat i " uskoks " fillimisht kishte qenë një grup i këtyre të arratisurve, p.sh. afër Senisë ; shfrytëzimet e saj kontribuan në një përtëritje të luftës midis Venedikut dhe Turqisë (1571–1573). Një tablo jashtëzakonisht kurioze e sjelljeve bashkëkohore paraqitet nga agjentët venecianë, raportet e të cilëve për këtë luftë ngjajnë me ndonjë kronikë kalorësore të mesjetës, plot me beteja, turne dhe aventura të tjera kalorësiake. Ata tregojnë gjithashtu qartë se taksat dalmate ia kalonin shumë mercenarëve italianë në aftësi dhe guxim. Shumë nga këto trupa shërbyen jashtë vendit; në Betejën e Lepantos, për shembull, në 1571, një skuadril dalmat ndihmoi flotat aleate të Spanjës, Venecias, Austrisë dhe Shteteve Papale për të shtypur marinën turke.

Osmanët rivendosën serbët ortodoksë nga Bosnja në zonat e shkreta të Kninska Krajina dhe Bukovica, ndërsa Boka Kotorska mori migrime të vazhdueshme serbe nga Hercegovina dhe Mali i Zi. Republika Veneciane i premtoi popullatës fshatare të zonës së brendshme lirinë nga kufijtë feudalë në këmbim të shërbimit të tyre ushtarak.

Dalmacia përjetoi një periudhë të rritjes intensive ekonomike dhe kulturore në shekullin e 18-të, duke pasur parasysh se si rrugët tregtare me brendësinë u rivendosën në paqe.

Për shkak se venedikasit ishin në gjendje të rimarrë disa nga territoret e brendshme në veri gjatë luftërave turke, toponimi i Dalmacisë nuk ishte më i kufizuar në vijën bregdetare dhe ishujt. Kufiri midis brendësisë dalmate dhe Bosnje-Hercegovinës osmane luhatej shumë deri në Luftën Moreane, kur kapja veneciane e Kninit dhe Sinjit vendosi pjesën më të madhe të vijës kufitare në pozicionin e saj aktual. 
Kjo periudhë u ndërpre papritur me rënien e republikës veneciane në 1797.

## Epoka moderne 
### Dalmacia në epokën e Napoleonit 
djathtas|parapamje| Mbretëria Napoleonike e Italisë nga 1806 deri në 1810 përfshinte Dalmacinë që i përkiste Venedikut deri në 1797
Më vonë në 1797, në traktatin e Campo Formio, Napoleoni I ia dha Dalmacinë Austrisë në këmbim të Belgjikës . Republikat e Raguzës (Dubrovnikut) dhe Poljica ruajtën pavarësinë e tyre dhe Raguza u pasurua nga neutraliteti i saj gjatë luftërave të mëparshme Napoleonike.

Me Paqen e Pressburgut në 1805, Istria, Dalmacia dhe Gjiri i Kotorrit iu dorëzuan Francës.

Në 1805 Napoleoni krijoi Mbretërinë e tij të Italisë rreth detit Adriatik, duke aneksuar asaj ish Dalmacinë Veneciane nga Istria në Cattaro (Kotor).

Në 1806, Republika e Raguzës (Dubrovnikut) përfundimisht iu nënshtrua trupave franceze nën gjeneralin Marmont . Në të njëjtin vit një forcë malazeze e mbështetur nga rusët u përpoq të kundërshtonte francezët duke pushtuar Boka Kotorskën . Forcat aleate i shtynë francezët në Raguzë. Rusët i nxitën malazezët të jepnin ndihmë dhe ata vazhduan të merrnin ishujt e Korçulës dhe Braçit, por nuk bënë përparim të mëtejshëm dhe u tërhoqën në 1807 sipas Traktatit të Tilsit . Republika e Raguzës u aneksua zyrtarisht në Mbretërinë Napoleonike të Italisë në 1808.

Në 1809, shpërtheu Lufta e Koalicionit të Pestë dhe forcat franceze dhe austriake luftuan gjithashtu në fushatën Dalmatiane (1809) . Në verë, forcat austriake rimorën Dalmacinë, por kjo zgjati vetëm deri në Traktatin e Schönbrunn, kur Austria i dha Francës një numër provincash shtesë në veri të Dalmacisë, kështu që Napoleoni e largoi Dalmacinë nga Mbretëria e tij e Italisë dhe krijoi Provincat Ilire .

Pjesa më e madhe e popullsisë dalmate ishte katolike romake.

### Sundimi austriak i Habsburgëve 
Në rrjedhën e Luftës së Koalicionit të Gjashtë, Perandoria Austriake i shpalli luftë Francës në 1813, rivendosi kontrollin mbi Dalmacinë në 1815 dhe formoi një Mbretëri të përkohshme të Ilirisë . Në 1822, kjo u eliminua dhe Dalmacia u vendos nën administrimin austriak.

Pas Revolucioneve të 1848-ës dhe veçanërisht që nga vitet 1860, në epokën e nacionalizmit romantik, në Dalmaci u shfaqën dy fraksione kryesore politike. E para ishte ajo pro-kroate ose unioniste, e udhëhequr nga Partia Popullore dhe Partia e të Drejtave, e cila avokonte për një bashkim të Dalmacisë me pjesën e mbetur të Kroacisë që ishte nën administrimin hungarez. E dyta ishte autonomiste, proitaliane, e quajtur Partia Autonomiste .

Perandoria Habsburge kishte axhendën e saj në Dalmaci, e cila kundërshtoi formimin e shtetit italian në Revolucionet e 1848 në shtetet italiane, por mbështeti zhvillimin e kulturës italiane në Dalmaci, duke ruajtur një ekuilibër delikat që u shërbente kryesisht interesave të saj.  Në atë kohë, shumica dërrmuese e popullsisë rurale fliste kroatisht, ndërsa aristokracia e qytetit fliste italisht. Shoqëria e lartë me prirje italiane shpalli idenë e një identiteti kombëtar të veçantë dalmat nën monarkinë multietnike austro-hungareze (jo domosdoshmërisht e bashkuar me Italinë ), e cila, së bashku me një regjistrim të pronave që u dha atyre një përfaqësim politik disproporcional, prirej të ruante Statusi social. 

Dalmacia, veçanërisht qytetet e saj detare, dikur kishin një popullsi të konsiderueshme lokale etnike italiane ( italianët dalmatë ), duke përbërë 33% të popullsisë totale të Dalmacisë në 1803,   por kjo u reduktua në 20% në 1816  Sipas regjistrimeve austriake, italianët dalmatë përbënin 12,5% të popullsisë në 1865,  por kjo u reduktua në 2,8% në 1910. 

## Shekulli 20 
### Gjysma e parë e shekullit të 20-të 
Më 1909 italishtja humbi statusin e saj si gjuhë zyrtare e Dalmacisë vetëm në favor të kroatishtes (më parë njiheshin të dyja gjuhët): kështu italishtja nuk mund të përdorej më në sferën publike dhe administrative. 

Në Luftën e Parë Botërore, Austro-Hungaria u mund dhe u shpërbë, gjë që ndihmoi në zgjidhjen e konfliktit të brendshëm politik në Dalmaci. Sipas Traktatit të Londrës 1915, Italia duhej të arrinte Dalmacinë veriore (duke përfshirë qytetet Zadar, Sebenico (Shibenik) dhe Knin), por pas Luftës së Parë Botërore Italia fitoi vetëm një zonë të reduktuar. Pas luftës, Dalmacia u bë pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë dhe pas negociatave, vetëm Zadari (i quajtur zyrtarisht "Zara" në italisht) dhe ishujt Cherso (Cres), Lussino (Lussinj) dhe Lagosta (Lastovo) mbetën pjesë e Mbretërisë . të Italisë .
djathtas|parapamje|400x400px| Harta e detajuar e tre provincave italiane të Guvernatorit të Dalmacisë : provinca e Zarës, krahina e Spalatos dhe provinca e Cattaro
Kur u formua Banate Kroate në vitin 1939, pjesa më e madhe e Dalmacisë ishte në të.

Në prill 1941, gjatë Luftës së Dytë Botërore, fuqitë e Boshtit pushtuan dhe pushtuan Jugosllavinë. Një muaj më vonë, pjesë të mëdha të Dalmacisë u aneksuan nga Mbretëria e Italisë (në Guvernatën e Dalmacisë ), pjesa tjetër iu la zyrtarisht Shtetit të Pavarur të Kroacisë, por në realitet u pushtua nga forcat italiane që më vonë mbështetën çetnikët në popullsinë serbe. zonave.

Shumë kroatë nga Dalmacia iu bashkuan lëvizjes së rezistencës të udhëhequr nga partizanët e Titos, ndërsa të tjerë iu bashkuan Kroacisë fashiste të Ante Paveliçit . Rezultati ishte një luftë e tmerrshme guerile që shkatërroi të gjithë Dalmacinë.

Në shtator 1943, pas kapitullimit të Italisë, pjesë të mëdha të Dalmacisë u kontrolluan përkohësisht nga partizanët, vetëm për t'u ripushtuar, këtë herë nga Wehrmacht -i gjerman. Në fazat e mëvonshme të luftës, shumë kroatë dalmatë shkuan në mërgim, nga frika e veprimeve hakmarrëse të Rajhut të Tretë, veçanërisht pas thashethemeve të forta se do të formohej një front i dytë dhe se do të kishte një pushtim në bregdetin kroat. Në gjysmën e dytë të vitit 1944, partizanët, të furnizuar nga aleatët, morën më në fund kontrollin e gjithë Dalmacisë. Popullsia italiane e Dalmacisë, e përqendruar në Zara, pësoi humbje të mëdha civile për shkak të bombardimeve të aleatëve në 1944.

Pas vitit 1945, shumica e italianëve dalmatë të mbetur u larguan nga rajoni (350,000 italianë u arratisën nga Istria dhe Dalmacia në eksodin Istrio-Dalmatian ). Ata u trajtuan si mbetje të forcës pushtuese dhe iu dha mundësia të largoheshin për në Itali. Disa vdiqën në të ashtuquajturat *masakra foibe*, megjithëse kjo ishte më e zakonshme në Istria dhe gjetkë sesa në Dalmaci. "Zhdukja" e popullsive italishtfolëse në Dalmaci ishte pothuajse e plotë pas Luftës së Dytë Botërore.  Gjuhëtari Matteo Bartoli llogariti se italianët ishin 33% e popullsisë dalmate gjatë luftërave të Napoleonit, ndërsa aktualisht ka vetëm 300 italianë në Dalmacinë Kroate dhe 500 italianë në Malin e Zi bregdetar.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Dalmacia u nda midis tre republikave të Jugosllavisë socialiste - pothuajse i gjithë territori shkoi në Kroaci, duke i lënë Gjirin Cattaro të Kotorrit në Mal të Zi dhe një brez të vogël bregdeti në Neum në Bosnje-Hercegovinë .

### Shpërbërja e Jugosllavisë 
Në vitin 1990, kur Jugosllavia filloi të shpërbëhej, udhëheqja kroate njoftoi synimin e tyre për të shpallur pavarësinë, të cilën ata do ta shpallnin vërtet në 1991. Fushat e para të betejës dalmate të asaj që më vonë do të quhej Lufta e Atdheut (*Domovinski rat* ) u shfaqën në pjesë të Dalmacisë veriore, ku jetonte një popullsi e konsiderueshme serbe. Ata u rebeluan, nën inkurajimin dhe ndihmën e një sërë qarqesh nacionaliste serbe, dhe organizuan SAO-në e tyre Kninska Krajina dhe filluan të ashtuquajturin Revolucioni Log . Qendra e kësaj zone të trazuar ishte në qytetin verior dalmat të Kninit.

Ushtria Popullore Jugosllave vepronte nga kazermat e saj, të cilat kryesisht ishin të pozicionuara në qytete më të mëdha dhe në pika të rëndësishme strategjike. Në disa qytete më të mëdha, APJ-ja kishte ndërtuar blloqe të mëdha banimi, dhe në fazat e fillimit të luftës besohej se ato ndërtesa do të përdoreshin nga gjuajtësit e mprehtë ose për qëllime zbulimi.

Beteja për kontrollin e Dalmacisë gjatë Luftës Kroate për Pavarësi u zhvillua në tre fronte kryesore:

* fronti tokësor midis Kninit dhe qyteteve Zadar, Shibenik dhe Sinj - shih Operacionin Bregu-91
* fronti i detit pranë qytetit të Splitit - shih Beteja e kanaleve Dalmatiane
* fronti tokësor afër kufirit me Malin e Zi dhe Hercegovinën - shih Rrethimi i Dubrovnikut

Përpjekjet e para për të marrë objektet e APJ-së ndodhën në gusht në Sinj dhe dështuan, por aksioni i madh u zhvillua në shtator 1991. Ushtria dhe policia kroate atëherë ishin më të suksesshme, megjithëse shumica e objekteve të marra ishin dyqane riparimi, magazina dhe objekte të ngjashme, ose të mbrojtura keq ose të komanduara nga oficerë dashamirës për kauzën kroate. Bazat kryesore, të komanduara nga oficerë këmbëngulës dhe të drejtuara nga rezervistë nga Mali i Zi dhe Serbia, u bënë objekt përplasjesh që zakonisht përfundonin me evakuimin e personelit dhe pajisjeve të APJ-së nën mbikëqyrjen e vëzhguesve të EEC. Ky proces përfundoi menjëherë pas armëpushimit të Sarajevës në janar 1992.

Më 2 maj 1991, ndodhi trazira antiserbe e vitit 1991 në Zadar, në të cilën 168 dyqane në pronësi serbe u plaçkitën nga civilët kroatë për të ndaluar veprimet e reja terroriste serbe kundër popullsisë joserbe në atë zonë.

Nga fillimi i vitit 1992, pozicionet ushtarake ishin kryesisht të ngulitura, dhe zgjerimi i mëtejshëm i RSK u ndal. Forcat serbe vazhduan aksionet terroriste përmes granatimeve të rastësishme të qyteteve kroate dhe kjo vazhdoi herë pas here gjatë katër viteve të ardhshme.

Përveç territorit verior që kufizohej me Bosnjën dhe Hercegovinën, Ushtria Popullore Jugosllave pushtoi gjithashtu pjesë të Dalmacisë jugore rreth Dubrovnikut, si dhe ishujt Vis dhe Lastovë . Këto zgjatën deri në vitin 1992.

Forcat Mbrojtëse të Kombeve të Bashkuara (UNPROFOR) u vendosën në të gjithë zonat e UNPA-së, duke përfshirë ato në Dalmacinë veriore, si dhe në Prevlakë .
[djathtas|parapamje|258x258px| [Operacioni "Stuhia"|Operacioni Stuhia rivendosi kontrollin kroat mbi Dalmacinë veriore.]]
Qeveria kroate rivendosi gradualisht kontrollin mbi të gjithë Dalmacinë, në operacionet e mëposhtme ushtarake:

* Shtator 1991: *Lufta e Shtatorit për Shibenikun* - mbrojtja e suksesshme e Shibenikut nga sulmi i APJ-së dhe marrja e bazave të APJ-së në zonë.
* Maj dhe korrik 1992: Operacioni Tiger, JNA u detyrua të tërhiqej nga Vis, Lastovo, Mljet dhe zonat përreth Dubrovnikut.
* Korrik 1992: Lartësitë e Miljevcit në brendësi të Shibenikut, afër Drnishit, u çliruan në incidentin e Rrafshnaltës së Miljevcit.
* Janar 1993: Operacioni Maslenica, forcat kroate çliruan Zadarin dhe brendësinë e Biogradit.
* Në gusht 1995 forcat kroate kryen Operacionin Stuhia, duke i dhënë fund Krajinës dhe duke rivendosur sovranitetin kroat në kufijtë e njohur ndërkombëtarë.

## Shih edhe 
* Dalmacia
* Delmatët
* Gjuha dalmate
* Dalmacia romake

## Referime