L. Frank Baum

**Lyman Frank Baum** (15 maj 1856 – 6 maj 1919) ishte një autor amerikan kryesisht i famshëm për librat e fëmijëve, veçanërisht *Magjistari i mrekullueshëm i Ozit* dhe vazhdimet e tij. Ai shkroi 14 romane në serinë e Ozit, plus 41 romane të tjerë, 83 tregime të shkurtra, mbi 200 poema dhe të paktën 42 skenare. Ai bëri përpjekje të shumta për të sjellë veprat e tij në skenë dhe mediumin e poshtër të filmit; përshtatja e librit të parë të Ozit më 1939 u bë një pikë referimi e kinemasë së shekullit të 20-të. Punimet e tij parashikuan vendndodhje të tilla të shekujve të mëvonshëm si televizioni, realiteti i shtuar, kompjuterët laptop (*The Master Key*), telefonat celular (*Tik-Tok i Ozit*), gratë në profesione me rrezikshmëri të lartë dhe me veprim të rëndë (*Mary Louise in the Country*) dhe gjithëpërfshirja e reklamave për veshje (''Aunt Jane's Nieces at Work*).

## Fëmijëria dhe jeta e hershme
Baum lindi në Chittenango, New York, në vitin 1856 në një familje të devotshme metodiste. Ai kishte prejardhjen gjermane, skoceze-irlandeze dhe angleze. Ai ishte i shtati nga nëntë fëmijët e Cynthia Ann (née Stanton) dhe Benjamin Ward Baum, vetëm pesë prej të cilëve mbijetuan në moshën e rritur. "Lyman" ishte emri i vëllait të babait të tij, por ai gjithmonë nuk e pëlqeu atë dhe preferoi emrin e tij të mesëm "Frank".

[parapamje|left|Baumi i ri në [Akademia Ushtarake Peekskill|Akademinë Ushtarake Peekskill]]

Babai i tij pati sukses në shumë biznese, duke përfshirë bërjen e fuçive, shpimin e naftës në Pensilvani dhe pasuri të paluajtshme. Baum u rrit në pasurinë e gjerë të prindërve të tij të quajtur Rose Lawn, të cilin me dashuri e kujtoi si një lloj parajse. Rose Lawn ishte vendosur në Mattydale, New York. Frank ishte një fëmijë me ëndërr, shëndetlig, i kujdesshëm në shtëpi me vëllezërit e motrat e tij. Që në moshën 12 vjeç, ai kaloi dy vite të mjerueshme në Akademinë Ushtarake Peekskill, por pasi ishte disiplinuar ashpër për ëndërrimin e ditës, ai pati një sulm të mundshëm psikogjenik në zemër dhe u lejua të kthehej në shtëpi.

Baum filloi të shkruante herët në jetë, ndoshta i nxitur nga babai i tij duke i blerë një [shtypshkronjë të lirë. Ai gjithmonë kishte qenë afër vëllait të tij të vogël Henry (Harry) Clay Baum, i cili ndihmoi në prodhimin e *The Rose Lawn Home Journal*. Vëllezërit botuan disa revista, duke përfshirë reklamat nga bizneset lokale, të cilat ua dhanë falas familjes dhe miqve. Në moshën 17-vjeçare, Baum themeloi një revistë të dytë amatore të quajtur *The Stamp Collector*, shtypi një pamflet 11-faqesh të quajtur *Complete Stamp Dealers' Director* të Baumit, dhe filloi një tregti vulash me miqtë.

Në mars 1880, ai themeloi një ditar tregtar mujor, *The Poultry Record*, dhe më 1886, kur Baum ishte 30 vjeç, u botua libri i tij i parë: *The Book of the Hamburgs: A Brief Treatise upon the Mating, Rearing, and Management of the Different Varieties of Hamburgs*.

Baum kishte një aftësi për të qenë në qendër të vëmendjes së argëtimit në shtëpi, përfshirë edhe gjatë kohërave të vështirësive financiare. Shitja e tij e fishekzjarreve e bëri [Dita e pavarësisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës|4 korrikun të paharrueshëm. Krishtlindjet ishin edhe më festive. Baum ishte veshur si Babadimri për familjen. Babai i tij do të vendoste pemën e Krishtlindjes pas një perdeje në sallon e përparme, në mënyrë që Baum të fliste me të gjithë ndërsa ai dekoronte pemën pa njerëz që arrinin ta shihnin. Ai e mbajti këtë traditë tërë jetën.

## Karriera
### Teatri
Baum u fut në infatimin e tij të jetës - dhe duke u larguar nga suksesi financiar - me teatrin. Një kompani teatrale lokale e hodhi poshtë për të rimbushur stokun e tyre të kostumeve me premtimin e roleve drejtuese që vijnë në rrugën e tij. I zhgënjyer, Baum u largua nga teatri - përkohësisht - dhe shkoi të punojë si nëpunës në kompaninë e mallrave të thata të kunatit të tij në Syracuse. Kjo përvojë mund të ketë ndikuar në tregimin e tij "*Vetëvrasja e Kiaros*", botuar së pari në revistën letrare *Elefanti i Bardhë*. Një koleg i tij një ditë u gjet i mbyllur në një dhomë dyqan i vdekur, ndoshta nga vetëvrasja.

Baum nuk mund të qëndronte kurrë larg skenës. Ai interpretoi në shfaqje nën emrat skenik të Louis F. Baum dhe George Brooks. Në vitin 1880, babai i tij e ndërtoi atë një teatër në Richburg, New York, dhe Baum u nis për të shkruar shfaqje dhe për të mbledhur një kompani për të vepruar në to. *The Maid of Arran* dëshmoi një sukses modest, një melodramë me këngë të bazuara në romanin e William Black, *A Princess of Thule*. Baum shkroi dramën dhe kompozoi këngë për të (duke e bërë atë një muzik prototipik, pasi këngët e saj lidhen me narracionin), dhe veproi në rolin kryesor. Halla e tij Katharine Gray ishte themeluesi i Shkollës Oratory të Syracuse, dhe Baum reklamoi shërbimet e tij në katalogun e saj për të mësuar teatër, duke përfshirë biznesin në skenë, duke shkruar lojëra, regjinë, përkthimin (frëngjisht, gjermanisht dhe italisht), rishikimin dhe opereta.

Më 9 nëntor 1882, Baum u martua me Maud Gage, një vajzë e Matilda Joslyn Gage, një aktiviste e votimit të grave dhe feministe. Ndërsa Baum ishte duke turneuar me *The Maid of Arran*, teatrin në Richburg e kapi zjarri gjatë një prodhimi të dramave të sallonit me titull ironi të Baumit, duke shkatërruar teatrin, si dhe kopjet e vetme të njohura të shumë prej skenareve të Baum.

### Shkrimet
Gazeta e Baum dështoi në vitin 1891, dhe ai, Maud dhe katër djemtë e tyre u zhvendosën në pjesën Humboldt Park, Çikago, ku Baum mori një punë raportimi për *Evening Post*. Duke filluar në vitin 1897, ai themeloi dhe redaktoi një revistë të quajtur *The Show Window*, e njohur më vonë si *Merchants Record and Show Window*, e cila u përqëndrua në shfaqjet e dritareve të dyqaneve, strategjitë e shitjes me pakicë dhe tregtimin vizual. Departamentet kryesore të kohës krijuan fantazi të hollësishme të Krishtërimit, duke përdorur mekanizma të orës që i bënin njerëzit dhe kafshët të shfaqeshin të lëviznin. Ish revista *Show Window* është ende aktualisht në veprim, e njohur tani si revista *VMSD* Në vitin 1900, Baum botoi një libër në lidhje me shfaqjet e dritareve në të cilat theksoi rëndësinë e manekineve në tërheqjen e klientëve. Ai gjithashtu duhej të punonte si një shitës udhëtues.

Në vitin 1897, ai shkroi dhe botoi *Nëna Patë në Prose*, një koleksion të vjershave të Nënës Patë të shkruara si histori proze dhe ilustruar nga Maxfield Parrish. *Nëna Patë* ishte një sukses i moderuar dhe i lejoi Baumit të hiqte dorë nga puna e tij e shitjes (e cila kishte ndikuar negativisht në shëndetin e tij). Në vitin 1899, Baum u bashkua me ilustruesin W. W. Denslow për të botuar *Father Goose, His Book*, një përmbledhje me poezi të pakuptimta. Libri ishte një sukses, duke u bërë libri më i shitur për fëmijë i vitit.

Në vitin 1900, Baum dhe Denslow (me të cilët ai ndau të drejtat e autorit) botoi *Magjistari i mrekullueshëm i Ozit'' për një vlerësim kritik dhe sukses financiar. Libri ishte më i shituri për fëmijë për dy vjet pas botimit të tij fillestar. Baum vazhdoi të shkruante trembëdhjetë romane të tjera bazuar në vendet dhe njerëzit e Tokës së Ozit.

## Vdekja
Më 5 maj 1919, Baum pësoi një goditje në tru. Të nesërmen ai rrëshqiti në gjendje kome, por u zgjua shkurtimisht dhe i tha fjalët e tij të fundit për gruan e tij, "Tani ne mund t'i kapërcejmë rërat që po ndryshojnë. Frank vdiq më 6 maj 1919. Ai u varros në Varrezat e Forest Lawn Memorial Park të Glendale.

Libri i tij i fundit i Ozit, *Glinda of Oz*, u botua më 10 korrik 1920, një vit pas vdekjes së tij. Seria e Ozit u vazhdua shumë kohë pas vdekjes së tij nga autorë të tjerë, veçanërisht Ruth Plumly Thompson, i cili shkroi njëzet e një libra shtesë.

## Referime