Xhelal Bajar

**Mahmut Xhelal Beu** ose **Celâl Bayar** (16 maj 1883 – 22 gusht 1986) ishte një politikan turk, i cili ishte presidenti i tretë i Turqisë nga viti 1950 deri në 1960; më parë ai ishte Kryeministër i Turqisë nga viti 1937 deri në 1939.

## Karriera politike
Në vitin 1908, Xhelal Beu u bashkua me trupën vullnetare të Komitetit të Bashkimit dhe Progresit, një organizatë politike e Xhonturqve. Ai shërbeu si sekretar i përgjithshëm i degës së sapo themeluar Bursa dhe më vonë e degës në Izmir të partisë.

Në vitin 1919, Bayar u zgjodh në Parlamentin Osman në Stamboll si deputet i Saruhan (sot Manisa). Ndërsa nuk pajtohej me kushtetutën e re të përcaktuar nga Sulltani, në vitin 1920 shkoi në Ankara për t'u bashkuar me Mustafa Qemal Ataturku dhe Lëvizjen e Pavarësisë Turke. Ai u bë një anëtar aktiv i "Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" (Shoqata për Mbrojtjen e të Drejtave të Anatolisë dhe Rumelia), një organizatë tjetër politike e formuar pas Luftës së Parë Botërore. Ai u bë deputeti i Bursës në Asamblenë e Madhe Kombëtare të sapokrijuar të Turqisë. Në të njëjtin vit, ai shërbeu si zëvendës Ministër i Ekonomisë dhe më 27 shkurt 1921 u emërua Ministër i Ekonomisë. Ai drejtoi komisionin e bisedimeve gjatë kryengritjes së Çerkes Ethem. Më 1922, Bayar ishte anëtar i delegacionit turk gjatë Konferencës së Paqes në Lozanë si këshilltar i Ismet Inonu. Pas zgjedhjeve të vitit 1923, ai shërbeu si deputet i Izmirit në Parlament. Më 6 mars 1924 Xhelal Beu u emërua Ministër i Ndërtimit dhe Ndërmarrësve të Shkëmbimeve (deri më 7 korrik 1924). Më 26 gusht 1924, Ataturku themeloi *Türkiye İş Bankası* në Ankara duke përdorur si kryeqytet shufrën e arit të dërguar nga myslimanët në Indi për të mbështetur Luftën Turke të Pavarësisë. Ai ishte Drejtori Menaxhues i asaj që ishte banka më e madhe tregtare turke deri në vitin 1932.

Më 1 nëntor 1937 Mustafa Qemal Ataturku emëroi Bajarin si Kryeministër të Turqisë pasi Ismet Inonu u largua nga qeveria. Ai vazhdoi të shërbejë si kryeministër kur vdiq Ataturku dhe Inonu u bë president në vitin 1938. Dallimet e mendimit me Inönü e bëri që ai të hiqte dorë nga pozicioni më 25 janar 1939.

Deri në vitin 1945, ai ishte anëtar i *Cumhuriyet Halk Partisi* (Partia Republikane Popullore), një parti republikane e cila më së shpeshti gjatë epokës së Ataturkut kishte qenë partia e vetme ligjore. Pastaj më 7 janar 1946, ai themeloi *Demokrat Parti* (party Demokratike), një parti social konservatore ekonomikisht liberale, së bashku me Adnan Menderes, Fuat Köprülü dhe Refik Koraltan. PD fitoi, me 408 nga 487 vende, një shumicë në zgjedhjet e para të përgjithshme në historinë turke më 14 maj 1950. Parlamenti zgjodhi Bajar si President të Turqisë më 22 maj 1950. Ai u rizgjodh më pas në vitin 1954 dhe 1957 , duke shërbyer për 10 vjet si president. Në atë periudhë, Adnan Menderes ishte kryeministri i tij. Ishte nën presidencën e tij që Pogroma e Stambollit kundër grekëve u zhvillua më 6-7 shtator 1955.

### Grusht shteti 1960
Më 27 maj 1960 forcat e armatosura organizuan një grusht shteti. Më 10 qershor ata dërguan Xhelal Bajar së bashku me Adnan Menderes dhe disa anëtarë të tjerë të qeverisë dhe partisë në një gjykatë ushtarake në ishullin e vogël të Yassiada në Detin Marmara. Ai dhe 15 anëtarët e tjerë të partisë u gjykuan për shkelje të kushtetutës dhe u dënuan me vdekje nga një gjykatë kangur e caktuar nga junta më 15 shtator 1961. Komiteti ushtarak në pushtet miratoi dënimin me vdekje për Menderes, Zorlu dhe Polatkan, por dënimi për Bayarin dhe 12 anëtarët e tjerë të partisë u zbritën në burg të përjetshëm. Bayar u dërgua në një burg në Kajser, por ai u la i lirë në 7 nëntor 1964 për shkak të shëndetit të keq.

### Vitet e mëvonshme dhe jeta personale
[parapamje|Xhelal Bajar gjatë [Vizitë shtetërore|vizite shtetërore në Gjermaninë Perëndimore më 1958]]
Bajar u fal në vitin 1966. Të drejtat e plota politike iu rikthyen atij më 1974, por ai refuzoi një ftesë për t'u bërë një anëtar i jetës në Senat, me arsyetimin se mund të përfaqësojë njerëzit vetëm nëse zgjidhet. Ai vdiq më 22 gusht 1986 në Stamboll në moshën 103 vjeç pas një sëmundjeje të shkurtër. Nga 24 prilli 1978, kur vdiq ish-presidenti i Paraguait Federico Chávez, deri në vdekjen e tij Bajar ishte ish-kreu i shtetit më i vjetri në botë.

Bayar ishte i martuar me Reşide Bayar dhe kishin tre fëmijë: Refii (1904–1940), Turgut (1911–1983) dhe Nilyfer (1921– ).

## Referime