Mare Nostrum

[parapamje|upright=1.47|[Perandoria Romake në vitin 117, nën Trajanin, në kohën shtrirjes së saj më të madhe (5 miljonë km2.). Legenda: ]]
***Mare nostrum*** (apo në latinishten klasike *Nostrum Mare*, shqip *Deti Ynë*) qe emri me të cilin romakët quanin Detin Mesdhe. Ishte gjithashtu i shpeshtë edhe përdorimi i termit *Mare Internum*, apo *Internum Mare* (shqip, *Deti i Brendshëm*). Në vitet pasuese të *Risorgimento*s, termini do të merej nga nacionalistët italianë, që e shihnin Italinë si shtetin pasues të Perandorisë Romake dhe që në këtë mënyrë, si e tillë, duhet të rimerte kontrollin e ishte territoreve romake në Mesdhe.

## Perëndorimi romak 
Gjatë shekujve të ndryshëm (që nga periudha e Jul Çezarit deri në shekullin e V të e.s.) Mesdheu qe *Mare Nostrum*, një "liqen romak" i rrethuar nga territore të Perandorisë Romake. Ishte mënyra kryesore e transporit që lidhte zotërimet e ndryshme romake.

[parapamje|majtas|412px|Harta e limaneve dhe flotave kryesore romake nga [Augusti deri te Severi]]
Në Romën e Lashtë, pas pushtimit të Siçilisë, të Sardenjës dhe të Korsikës gjatë Luftërave Punike, të zhvilluara kundër Kartagjenës, termini *Mare nostrum* do të përdorej për t’iu referuar vetëm Detit Tirren. 

Nga viti 30 p.e.s., dominimi romak shtrihej nga Gadishulli Iberik deri në Egjipt, dhe shprehja *Mare nostrum* filloi të përdorej për t’iu referuar gjithë Mesdheut. Për treguar këtë det, përdoreshin edhe disa emra të tjerë, si *Mare Internum* ("Deti i Brendshëm").

Dominimi romak garantohej nga marina e fuqishme romake (në latinisht *classis*, tekstualisht *flota*), që përfshinte të gjitha forcat detare të Shtetit Romak. Flota e Perandorisë Romake kishte dy baza të rëndësishme, ashtu si kategori të tjera më të vogla. Dy flotat kryesore që kontrollonin Mare Nostrum qenë: 
* *Classis Misenensis*. E krijuar në vitin 27p.e.s.. Baza e saj ndodhej në Miseno për të kontrolluar Mesdheun Perëndimor. 
* *Classis Ravennatis*. Me bazë në Ravena, që nga viti 27 p.e.s.. Përdorej për të kontrolluar pjesën lindore të Detit Mesdhe. Në vitin 330 flotat do të zhvendoseshin në Kostandinopojë.

parapamje|531px|Reliev mermeri që paraqet Betejën e Aktiumit në v. 31 p.e.s., fillimi i shek. I të e.s.
Në fakt gjatë Periudhës Perandorake Mesdheu qe një "liqen" paqësor për shkak të mungesës së një rivali detar të Romës dhe Marina Romake u reduktua në detyra patrulluese dhe transportuese.

Si rrjedhojë, tregtia lulëzoi përgjatë *Mare Nostrum*. Rruga më e përdorur e transportit nga grekët, e plotësuar nga rrugët e famshme greke, ishte Mesdheu, që u kthye në arterien kryesore të trafikut tregtar, me një begati në zonën mesdhetare që nuk ishte arritur ndonjëherë më parë. Një pjesë e tregtisë romake me anije ishte e drejtuar për në Indi (duke arritur deri në Kinën e largët).

### Rrugë detare të Mare Nostrum 
parapamje|majtas|347px|Model në miniaturë i një *trirreme* romake.
Arkeologjia nënujore dhe dorëshkrimet e lashta të lashtësisë klasike paraqesin dëshmi të flotave të mëdha tregtare romake. Mbetjet më të rëndësishme të kësaj tregtie janë infrastruktura, si portet, ujëthyesit, magazinat dhe faret e ruajtura në Civitavecchia, Ostia, Portus, Leptis Magna, Caesarea Palaestina dhe enklava të tjera portuale. Në vetë Romën, Monte Testaccio është një tribut i përmasave të kësaj tregtie. Teknologjia në Romën e lashtë i përmirësoi anijet romake (kundrejtë atyre fenikase dhe greke) me veshjen me plumb të strukturave si mbrojtje. Romakët përdorën anije me vela me trup të rrumbullakët. Mbrojtja e vazhdueshme «policore» e Mesdheut gjatë shekujve të ndryshëm që një nga faktorët kryesorë të suksesit të tregtisë romake, duke parë se rrugët romake qenë ndërtuar më shumë për këmbët ose thundrat e kuajve sesa për rrotat dhe nuk mund ta mbështesnin transportin tregtar të mallrave në largësi të mëdha. Anijet Romake të përdorura do të ishin pre të lehta për piratët nëse nuk do të kishte qenë për flotat e galerave liburne dhe trirremat e Marinës Romake.

Lëndët e para, si gruri dhe materialet ndërtimore tregtoheshin vetëm nëpërmjet rrugëve detare, meqë kostoja e transportit nëpërmjet detit ishte 60 herë më e ulët sesa nëpërmjet tokës. Ushqimet dhe prodhimet bazë si drithërat për të bërë bukë dhe rrotulla papirusi për të bërë libra importoheshin nga Egjipti Ptolemik dhe nga Libia dhe Numidia në Itali në mënyrë të vazhdueshme përgjatë të gjithë shekujve të Perandorisë Romake.

## Përdorimi modern
### Përdorimi nga nacionalistët italianë 
Bashkimi i Italisë në vitin 1861 solli me vete bindjen se Italia, politikisht dhe strategjikisht, meritonte një perandori të vetën përtejdetit, pranë atyre të fuqive të tjera evropiane, duke futur për herë të parë një koncept të rinovuar dhe modern të *Mare nostrum*.

Nacionalizmi italian gjatë "Garës për Afrikën" të viteve 1880, luftoi për krijimin e kolonive italiane.

«*Edhe nëse bregdeti tripolin nuk do të ishte veçse një tokë shkretëtirore, edhe nëse nuk do të mund të dërgonim as vetëm një nga qytetarët tanë, as të vendosnim një empor të vetëm tregtar, ne duhet ta marim në zotërim për mos t’u mbytur në *mare nostrum*.» — Emilio Lupi. Edhe në prill të vitit 1926, në një fjalim në Tripoli, shprehu idenë e një *mare nostrum*, me një thalasokraci italiane në Mesdhe.

Mussolini ëndërronte të rikthente fuqinë e Perandorisë së Lashtë Romake në periudhën moderne dhe e konsideronte Italinë fuqinë kryesore mesdhetare pas Luftës së Parë Botërore. Prandaj deklaroi se "shekulli XX është shekulli i fuqisë italiane" dhe u përpoq ta bënte marinën italiane midis më të fuqishmëve në botë për të mundur të kontrollonte Detin Meshe.

[parapamje|309px|Projekti musolinian i një perandorie të madhe italiane – pas fitores pasuese të Aksit – do të përfshinte [Egjiptin, Sudanin, Xhibutin dhe Kenien Lindore. Kjo perandori e madhe (me kufij të gjelbër) duhet të ishte vazhdimsia në Afrikë e Italisë së Madhe (kufijtë me portokalli)]]
Kur Italia hyri në Luftën e Dytë Botërore (më 10 qershor 1940) tashmë ishte një fuqi e madh mesdhetare, që kontrollonte brigjet e veriut dhe të jugut të basenit qendror mesdhetar. Rënia e Francës (1940) do të largonte kërcënimin kryesor në perëndim, ndërsa pushtimi italian i Shqipërisë (1939) dhe pushtimi pasues i Greqisë dhe një pjese të Egjiptit, do të ndërmereshin për të kërkuar ta shtrinte kontrollin e Aksit në lindje. Në të vërtetë, shteti që e mbizotëronte Mesdheun në vitin 1940 ishte Mbretëria e Bashkuar, që kontrollonte Ngushticën e Gjibraltarit dhe Kanalin e Suezit, përveç zotërimit të bazave të fuqishme detare të Gjibraltarit, Maltës, Aleksandrisë së Egjiptit dhe Qipros.

Mussolini ëndërronte të krijonte një Itali të Madhe në "Mare nostrum" të tij dhe përgjatë Luftës së Dytë Botërore bashkë me hierarkë të tjerë projektoi – në rast se do të bëhej një konferencë paqeje pas fitores së Boshtit - një zmadhim i Perandorisë Italiane, që do të shtrihej nga brigjet mesdhetare të Egjiptit në brigjet e Oqeanit Indian të Somalisë dhe Kenies Lindore. Ky projekt bazohej në bashkimin e dy seksioneve të Perandorisë Italiane të vitit 1939 (Libia italiane dhe Afrikën Lindore Italiane) nëpërmjet pushtimit të Egjiptit dhe të Sudanit. Asaj do ti shtohej Somalia Britanike (e pushtimi përkohësisht në verën e vitit 1940), Xhibuti dhe pjesa lindore e Kenias Britanike. Projekti parashikonte një kolonizim të madh italianësh (mbi një milionë për tu vendosur kryesisht në Etiopi dhe Eritre dhe rreth gjysmë milioni në Libi, dhe kontrollin e Kanalit të Suezit.

Pas pushtimit italo-gjerman të Greqisë dhe Jugosllavisë në prill 1941, *Duce* filloi të përdorte shprehjen (fillimisht në një fjalim kremtues në Athinë) *Mare Nostrum Italiano*, duke iu referuar Mesdheut. Në nëntor 1942 u pushtua Tunizia, që iu shtua administrativisht "Quarta Sponda" të Italisë së Madhe, deri në humbjen e saj në maj 1943. Ky objektiv, gjithësesi, u kundërshtua gjatë gjithë fushatës nga marinat aleate dhe nga lëvizjet e rezistencës së ushtrive aleate në tokë, deri në rrëzimin përfundimtar të Boshtit dhe kapitullimin italian të 8 shtatorit 1943.

#### Zonat e Mesdheut të kontrolluara nga Italia 
Italia kontrollonte (drejtpërdrejtë ose indirekt) brigjet e shteteve dhe territoreve vijuese mesdhetare kur Benito Musolini fliste për një *Mare Nostrum Italiano* në fjalimet e tij të mbajtura midis viteve 1941 dhe 1943:
* *Franca jugore*: nga qershori 1940 deri në shtator 1943, bregdeti afër Mentones; nga nëntori 1942 deri në shtator 1943, tetë departamente jug-lindore të Francës deri në Lumin e Ronës.
* *Korsika*: nga nëntori 1942 deri në shtator 1943.
* *Principata e Monakos*: nga nëntori 1942 deri në shtator 1943.
* *Dalmacia*: nga prilli 1941 deri në shtator 1943; Governatoriati i Dalmacisë u bashkua me Mbretërinë e Italisë në të njëjtin muaj, në prill 1941.
* *Jugosllavia*: nga prilli 1941 deri në shtator 1943, të gjitha brigjet e Shtetit të Pavarur të Kroacisë dhe Malin e Zi Italian.
* *Shqipëria*: nga prilli 1939 deri në shtator 1943 (ishulli shqiptar i Sazanit ishte pjesë integrale e Italisë që nga viti 1918).
* *Greqia*: nga prilli 1941 deri në shtator 1943, i gjithë bregdeti kontinental nga Epiri deri në Thesali, përveç pjesës më të madhe të ishujve të Detit Egje dhe të pjesës lindore të Kretës.
* *Ishujt e Dodekanezit*: nga viti 1912 deri në shtator 1943.
* *Libia*: koloni italiane që nga viti 1911 deri në janar 1943.
* *Tunizia*: nga nëntori 1942 deri në maj 1943.
* *Egjipti*: nga qershori 1940 deri në nëntor 1942, në mënyrë të herë pas heshme, u kontrollua bregdeti perëndimor deri në El Alamejn.

### Përdorimi në periudhën bashkëkohore 
*Mare Nostrum* është titulli i një romani best-seller nga shkrimtari spanjoll Vicente Blasco Ibáñez, i botuar në vitin 1918. Bazuar te ai në vitin 1948 do të dilte një film.

Termi Mare Nostrum do të zgjidhej si tema e Konferencës Përuruese të Shoqërisë së të Drejtës dhe Kulturës së Mesdheut, e zhvilluar në qershor 2012 në Fakultetin e Ligjit të Universitetit të Studimeve të Kaljarit, në Sardenjë. Në këtë përdorim bashkëkohor, termi u përdor për të treguar larminë e kulturave mesdhetare, me vëmendje të veçantë në shkëmbimet dhe bashkëpunimin midis kombeve të Mesdheut.

Në periudhë më të afërt me këtë shprehje është emërtuar operancioni i rëndësishëm i shpëtimit në det i emigrantëve në vijim të mbytjes së anijes në Lampeduza më 3 tetor 2013.

## Shiko gjithashtu
* Deti Mesdhe
* Deti Tirren
* Caput Mundi
* Shteti i Detit
* Luftërat osmano-venedikase
* Lufta e Dytë Punike
* Lufta e Moresë
* Portolanët
* Nacionalizmi italian
* Perandoria Italiane
* Italia fashiste
* Pushtimi i Jugosllavisë
* Pushtimi italian i Shqipërisë
* Shqipëria nën pushtimin italian (1939–1943)
* Kolonitë italiane në Shqipëri
* Shteti i pavarur i Kroacisë
* Përshendetja romake
* Shteti i Pavarur i Malit të Zi
* Pushtimi i Greqisë nga Fuqitë e Boshtit
* Jus
* E drejta romake
* Amicitia
* Hospitium
* Imperium
* Civitas
* Municipium
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Të Drejtat Latine
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arti romak
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Imperator
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Dux
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Equites
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Instrumentum regni
* Itinerari
* Kalendari Romak
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Konsulli Romak
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Mansio
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Marina Romake
* Miliarium
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Principati (Roma)
* Roma e Lashtë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Tregtia romake me Indinë
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Urbanistika Romake
* Ushtria Romake
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake

## Citime fundore 
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, *La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Léon Homo, *Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452* (Leeds, 1990).
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani*, vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*