Rigoletto

***Rigoletto*** është operë në tre akte  nga Giuseppe Verdi . Libreti italian u shkrua nga Francesco Maria Piave bazuar në shfaqjen ''Le roi s'amuse* nga Victor Hugo . Përkundër problemeve serioze fillestare me censurat austriake që kishin në atë kohë kontrollin mbi teatrot veriore italiane, opera pati një premierë triumfuese në La Fenice në Venecia më 11 mars 1851. 

Konsiderohet si e para nga kryeveprat operistike të karrierës së Verdit . Historia e saj tragjike zhvillohet rreth Dukës së Mantuas së shthurur , jesterit të tij (historikisht performues zbavitës i oborrit mbretëror)  Rigoletto dhe vajzës së bukur të Rigolettos- Gilda. Titulli origjinal i operës, *La maledizione'' (Mallkimi), i referohet një mallkimi të vendosur si në Dukën ashtu edhe në Rigoletto nga një oborrtar, vajzën e së cilit Duka e ka joshur me inkurajimin e Rigolettos. Mallkimi ndodh kur Gilda bie në dashuri me Dukën dhe sakrifikon jetën e saj për ta shpëtuar atë nga vrasësi i paguar nga babai i saj. 

## Historia e kompozimit 
parapamje| Verdi rreth vitit 1850
La Fenice e Venedikut porositi Verdin më 1850 të krijojë një operë të re. Ai ishte mjaft prominent gjatë jetës së tij të përjetojë lirinë e zgjedhjës së teksteve ( libretove) vet , për t'i kompozuar muzikën më pas . Fillimisht ai pyeti Francesco Maria Piave ( me të cilin poashtu krijoi Ernani, I due Foscari, Macbeth, Il Corsaro dhe Stiffelio) të hulumtojë shfaqjën teatrale Kean nga Alexandre Dumas, por shpejt zbuluan se duhet të gjejnë një temë tjetër m  

nergjike.e 

Kjo erdhi në formë të Victor Hugo ''Le Roi s'amuse* ("Mbreti argëton veten"). Verdi më vonë sqaroi se "Tema është madhështore, e jashtëzakonshme dhe ka një personazh që është një nga krijimet më të mëdha me të cilat mund të mburret teatri, në çdo vend dhe në të gjithë historinë".  Sidoqoftë, përshkrimi i Hugo për një mbret cinik, i qepur pas femrave( Francis I i Francës ) u konsiderua si e papranueshme dhe skandaloze. Shfaqja ishte ndaluar në Francë pas premierës së saj gati njëzet vjet (të mos vihej përsëri në skenë deri në 1882);  dhe më pas të vinte para Bordit të Censurave Austriake (pasi Austri në atë kohë kontrollohej drejtpërdrejt pjesa më e madhe të Italisë Veriore . ) 

Që në fillim, si kompozitori ashtu edhe libretisti e dinin se ky hap nuk do të ishte i lehtë. Ndërsa Verdi shkroi një letër drejtuar Piave: "Përdorni katër këmbë, vraponi nëpër qytet dhe më gjeni një person me ndikim që mund të marrë lejen për të bërë *Le Roi s'amuse* ."  Guglielmo Brenna, sekretari i La Fenice, premtoi që ata nuk do të kishin probleme me censuruesit. Ai gaboi dhe thashethemet filluan të përhapet në fillim të verës se prodhimi do të ishte i ndaluar. Në gusht, Verdi dhe Piave u vendosën në Busseto, qytetin e lindjes së Verdi, për të përgatitur një skemë mbrojtëse pasi vazhduan punën në opera. Megjithë përpjekjet e tyre më të mira, duke përfshirë korrespodencën e furishme me La Fenice, censori austriak De Gorzkowski prerazi mohoi pëlqimin për prodhimin e "La Maledizione" (titulli i tij në progres) në një letër të dhjetorit 1850 duke e cilësuar operën "një rebel [shembulli] të imoralitetit"  
parapamje| Posteri i La Fenice për premierën botërore të *Rigoletto*
Piave angazhua për të rishikuar libretton , duke tërhequr përfundimisht nga ajo një opera tjetër, *Il Duca di Vendome'', në të cilën sovrani ishte një dukë dhe të dy gjuetarët dhe mallkimi u zhdukën. Verdi ishte plotësisht kundër kësaj zgjidhje të propozuar, duke preferuar të negociojë drejtpërdrejt me censuruesit mbi secilën pikë të punës.  Brenna, sekretari simpatik i La Fenice, ndërmjetësoi mosmarrëveshjen duke u treguar austriakëve disa letra dhe artikuj që përshkruanin karakterin e keq, por me vlerë të madhe, të artistit. Deri në janar 1851 palët kishin vendosur për një kompromis: aksioni i operas do të zhvendosej dhe disa nga personazhet do të riemëroheshin. Në versionin e ri, Duka do të kryesonte Mantua dhe do t'i përkiste familjes Gonzaga . (Shtëpia e Gonzagës ishte zhdukur prej kohësh nga mesi i shekullit të 19-të dhe Dukedomi i Mantua nuk ekzistonte më. ) Skena në të cilën ai u tërhoq në dhomën e gjumit të Gildës do të fshihej, dhe vizita e tij në *Taverna* (han) nuk do të ishte më e qëllimshme, por rezultat i një mashtrimi. *Jesteri i ndjekur* (fillimisht u quajt Triboulet ) u riemërua Rigoletto (nga fjala franceze *rigoler* ) nga një parodi e një komedie nga Jules-oudouard Alboize de Pujol : *Rigoletti, ou Le dernier des fous* (Rigoletti, ose e fundit nga budallenjtë) e 1835.  Deri më 14 janar, titulli përfundimtar i operës ishte *Rigoletto* .  

Verdi përfundimisht përfundoi veprën më 5 shkurt 1851, pak më shumë se një muaj para premierës. Piave tashmë kishte rregulluar që setet të dizajnoheshin, ndërsa Verdi ishte akoma duke punuar në fazat përfundimtare të Aktit 3. Këngëtarëve iu dha një pjesë e muzikës së tyre për të mësuar deri më 7 shkurt. Sidoqoftë, Verdi mbajti të paktën një të tretën e rezultatit te Busseto. Ai e solli atë me vete kur arriti në Venedik për provat më 19 shkurt dhe do të vazhdojë të rafinojë orkestrimin gjatë gjithë periudhës së provave.  Për premierën, La Fenice kishte zgjedhur Felice Varesi në rolin e Rigoletto, tenorin e ri Raffaele Mirate si Duka, dhe Teresa Brambilla si Gilda (megjithëse Verdi do të kishte preferuar Teresa De Giuli Borsi ).  Për shkak të një rreziku të lartë të kopjimit të paautorizuar, Verdi kërkoi fshehtësi ekstreme nga të gjithë këngëtarët dhe muzikantët e tij, veçanërisht Mirate: "Duka" kishte lejën e përdorimin e partit të tij vetëm për disa mbrëmje para premierës dhe u bë të betohej që ai të të mos këndojë apo madje as të fishkëllimë melodinë e "La donna è mobile" përveçse gjatë provave.  

parapamje| Teresa Brambilla, Gilda e parë
*Rigoletto* u dha premierë më 11 Mars 1851 në  La Fenice të shitur komplet salla si pjesa e parë e një projekt-ligji të dyfishtë me baletin e Giacomo Panicas, *Faust* . Gaetano Mares edirigjoi dhe setet u hartuan dhe ekzekutuan nga Giuseppe Bertoja dhe Francesco Bagnara .  Nata e hapjes ishte një triumf i plotë, sidomos *skena dramatike* dhe aria cinike e Dukës, " La donna è mobile ", e cila u këndua në rrugë të nesërmen  Shumë vite më vonë, Giulia Cora Varesi, e bija e Felice Varesi (origjinal Rigoletto), përshkroi performancën e babait të saj në premierë. Varesi ishte shumë i pakëndshëm nga gunga e rreme që duhej të vishte; ai ishte aq i pasigurt saqë, edhe pse ishte mjaft këngëtar me përvojë, ai pati një sulm paniku kur ishte radha e tij për të hyrë në skenë. Verdi menjëherë kuptoi se ishte i paralizuar dhe e shtyu atë në skenë, kështu që u shfaq me një rënie të ngathët. Publiku, duke menduar se ishte një maskë e qëllimshme, u argëtua shumë. 

*Rigoletto* ishte një sukses i shkëlqyeshëm për triumfin e parë italian të La Fenice dhe e Verdit që nga premiera e vitit 1847 e *Macbeth* në Firence. Fillimisht pati një paraqitje prej 13 shfaqjesh dhe u ringjall në Venecia vitin e ardhshëm dhe përsëri në 1854. Përkundër një prodhimi mjaft katastrofik në Bergamo menjëherë pas xhirimit të saj fillestar në La Fenice, opera shpejt hyri në repertorin e teatrove italiane. Me 1852, ajo kishte premierë në të gjitha qytetet kryesore të Italisë, edhe pse ndonjëherë nën tituj të ndryshëm për shkak të tekave të censurës (p.sh. si *Viscardello,* *Lionello,* dhe *Clara de Perth).*  Nga viti 1852 ajo gjithashtu filloi të performohet në qytete të mëdha në mbarë botën, duke arritur aq larg sa Aleksandria dhe Kostandinopoja më 1854 dhe të dy Montevideo dhe Havana më 1855. Premiera e Mbretërisë së Bashkuar u dha më 14 maj 1853 në atë që është sot Royal Opera House, Covent Garden në Londër me Giovanni Matteo Mario si Duka i Mantua dhe Giorgio Ronconi si Rigoletto. Në SH.B.A., opera u pa për herë të parë më 19 shkurt 1855 në Akademinë e Muzikës në New York në një shfaqje nga Maxa Maretzek Company Italian Opera .    

## Rolet 
## Përmbajtja  
: Vendi: Mantua 
: Koha: Shekulli i gjashtëmbëdhjetë  

### Akti 1 
*Skena 1: Mantua.* *Një sallë e mrekullueshme në pallatin dukal.* *Dyert në pjesën e pasme të hapura në dhoma të tjera, të ndriçuara me madhështi.* *Një turmë zotërish dhe zonjash me kostume të mëdha shihen duke ecur nëpër dhomat e pasme;* *Festimet janë në kulmin e tyre.* *Muzika dëgjohet nga prapaskena.* *Duka dhe Borsa hyjnë nga një derë e pasme.* 
majtas|parapamje|220x220px| Akti 1, sc. 1: ''Le Roi s'amuse e* Victor Hugo
Në një ballo në pallatin e tij, Duka këndon një jetë kënaqësie me sa më shumë gra të jetë e mundur dhe përmend që ai veçanërisht kënaqet me oborrtarët e tij: " *Questa o quella'' ". Ai ia përmend Borsas se ka parë një bukuroshe të panjohur në kishë dhe dëshiron ta zotërojë atë, por gjithashtu dëshiron të joshë Konteshën e Cepranos. Rigoletto, jesteri i oborrit mbretëor të Dukës, tallet me burrat e zonjave të cilave Duka po iu kushton vëmendje, duke përfshirë edhe Count Cepranon dhe këshillon Dukën që t'a heq qafesh me burg ose vdekje. Duka qesh me kënaqësi, por Ceprano nuk argëtohet. Marullo, një nga të ftuarit në ballo, informon oborrtarët se Rigoletto ka një "dashnor", i cili i mahnit ata. (Marullo nuk është në dijeni se "dashnori" është në fakt vajza e Rigolettos. ) Oborrtarët me sugjerim të Cepranos, vendosin të hakmerren ndaj Rigolettos për talljën që u ka bërë ai. Festimet ndërpriten me ardhjen e të moshuarit Count Monterone, vajzën e të cilit Duka kishte joshur. Rigoletto e provokon më tej duke e tallur për pafuqinë e tij për të u hakmarrë për nderin e vajzës së tij. Monteroni përballet me Dukën dhe menjëherë arrestohet nga rojet e Dukës. Para se të dëbohej në burg, Monterone mallkon të dy Dukën për sulmin ndaj vajzës së tij dhe Rigoletto për talljen me zemërimin e tij të drejtë. Mallkimi e tmerron Rigoletto-n, i cili beson bestytni popullore se mallkimi i një plaku ka fuqi të vërtetë. 
parapamje| Akti 1, Skena 2 skenë e vendosur nga Giuseppe Bertoja për premierën botërore të *Rigoletto*
*Skena 2: Fundi i një rruge pa dalje.* *Në të majtë, një shtëpi me pamje diskrete me një oborr të vogël të rrethuar me mure.* *Në oborr ka një pemë të gjatë dhe një ulëse mermeri; në mur, një derë që të çon në rrugë; sipër murit, një tarracë.* *Dera e katit të dytë hapet në tarracën e sipërpërmendur, e cila gjithashtu mund të arrihet nga një shkallë përpara.* *Në të djathtë të rrugës është muri shumë i lartë i kopshtit dhe një anë e pallatit të Ceprano dhe* ë*shtë natë.* 

I preokupuar me mallkimin e plakut, Rigoletto afrohet tek shtëpia ku po fsheh vajzën e tij nga bota , ndërkohë që vrasësi me pagese Sparafucile i afrohet dhe i ofron shërbimet e tij. Rigoletto i refuzon për momentin, por lë të hapur mundësinë e punësimit të Sparafucile më vonë, nëse lind nevoja. Sparafucile endet, pasi përsërit disa herë emrin e tij. Rigoletto sodit ngjashmëritë midis dy prej tyre: "Pari siamo"; Sparafucile vret burrat me shpatën e tij ndërsa Rigoletto përdor "një gjuhë të keqe" për të vrarë viktimat e tij. Rigoletto hap një derë në mur dhe përqafon vajzën e tij Gilda. Ata përshëndesin njëri-tjetrin ngrohtësisht: "Figlia!" "Mio padre!". Rigoletto ka fshehur vajzën e tij nga Duka dhe pjesa tjetër e qytetit dhe ajo nuk e njeh brengën as çfarë profesioni ka babai i saj. Meqenëse ai e ka ndaluar atë të paraqitet në publik, ajo nuk ka qenë askund tjetër përveç në kishë dhe nuk e di as emrin e babait të saj. 

Kur Rigoletto largohet, Duka shfaqet dhe dëgjon se Gilda i rrëfen infermierës së saj Giovanna se ndihet fajtore pasi nuk i kishte thënë babait të saj për një djalë të ri që kishte takuar në kishë. Ajo i rrëfen se ajo u dashurua në të, por që ajo do ta donte edhe më shumë po të ishte student dhe i varfër. Ndërsa po shpreh dashurinë e saj, Duka hyn, i gëzuar. Gilda, e alarmuar, e thërret Giovannan, pa e ditur se Duka e kishte dëgjuar atë që nga larg. Duke pretenduar se është student, Duka e bind Gildën për dashurinë e tij: "È il sol dell'anima". Kur ajo pyet emrin e tij, ai me ngurrim e quan veten Gualtier Maldè. Duke dëgjuar ca zhurma dhe nga frika se babai i saj është rikthyer, Gilda e largon shpejtë Dukën , pasi ata me nguti i japin njëri tjetrit premtime dashurie: "Addio, addio". Vetëm tani, Gilda mediton për dashurinë e saj për Dukën, për të cilën beson se është student: "Gualtier Maldè! Caro nome che il mio cor ". 

Më vonë Rigoletto kthehet: "Riedo! ... perché?". Ndërsa oborret armiqësore jashtë kopshtit me mure ( besojnë se Gilda është dashnorja e Rigolettos, pa dijeni që ajo është vajza e tij)bëhen gati për të rrëmbyer vajzën e pafuqishme dhe të shkretë . Ata i thonë Rigoletto-s se ata janë duke rrëmbyer konteshën Ceprano. Ai sheh që ata janë të maskuar dhe kërkon një maskë për veten e tij; ndërsa ata po lidhin maskën në fytyrën e tij, ata gjithashtu ia mbështjellin sytë . I verbër dhe i mashtruar, ai e mban shkallën të qëndrueshme ndërsa ngjiten lart në dhomën e Gildës: Kor: "Zitti, zitti". Me ndihmën e paditur të babait të saj Gilda është marrë me vete nga oborrtarët. Mbetur i vetëm, Rigoletto heq maskën e tij dhe hap sytë, kur e kupton se në fakt ishte Gilda ajo që u mor me vete. Ai rrëzohet në dëshpërim, duke kujtuar mallkimin e plakut. 

### Akti 2 
*Një dhomë në pallatin dukal.* *Ka dyer nga të dy anët si dhe një më e madhe në skajin më të largët nga anët e të cilave varen portrete me gjatësi të plotë të Dukës dhe gruas së tij.* *Ka një karrige të mbështetur në një tryezë të mbuluar me kadife dhe orendi të tjera.* 

Duka është i shqetësuar se Gilda është zhdukur: "Ella mi fu rapita!" dhe "Parmi veder le lagrime". Atëherë oborrtarët hyjnë dhe e njoftojnë se kanë rrëmbyer dashnorën e Rigoletto-s: Kori "Scorrendo uniti". Sipas përshkrimit të tyre, ai e njeh atë si Gilda dhe nxiton në dhomën ku mbahet ajo: "Possente amor mi chiama". Rigoletto hyn duke kënduar dhe ngjallur mospërfillje, por gjithashtu duke kërkuar me ankth gjurmë të Gildas për të cilën ai ka frikë se mund të ketë rënë në duart e Dukës.Oborrtarët bëhen gjoja se nuk po e vërejnë ankthin e tij, por në heshtje qeshin me njëri-tjetrin. Një djalë  arrin me një mesazh nga gruaja e Dukës - Dukesha dëshiron të flasë me burrin e saj - por oborret përgjigjen sugjerimisht se Duka nuk mund të shqetësohet për momentin. Rigoletto e kupton këtë duhet të nënkuptojë që Gilda është me Dukën. Për habinë e oborrtarëve, ai zbulon se Gilda është vajza e tij. Ai së pari kërkon, pastaj me lot iu lutet oborrtarëve ta kthejnë atë tek ai: "Cortigiani, vil razza dannata" . Rigoletto përpiqet të futet në dhomën në të cilën po mbahet Gilda por oborrtarët bllokojnë rrugën e tij. Pas një kohe, Gilda paraqitet dhe Rigoletto i urdhëron oborrtarët që ta lënë vetëm me të. Ata largohen nga dhoma duke besuar se Rigoletto është çmendur. Gilda i përshkruan babait të saj atë që i ka ndodhur asaj në pallat: "Tutte le feste al tempio" dhe ai përpiqet ta ngushëllojë. Monteroni urdhërohet nëpër dhomë drejt burgut dhe ndalet përpara portretit të Dukës për të u penduar që mallkimi i tij nuk ka pasur efekt. Ndërsa rojet e çojnë Monteron në burg, Rigoletto përgjon se plaku gabohet; ai, Rigoletto i pandershëm, do të bëjë shi dhe vetëtima nga qielli mbi kokën e shkelësit. Ai e përsërit këtë zotim ndërsa Gilda lutet për mëshirë për dashnorin e saj Duka: Duet: "Si! Vendetta, tremenda vendetta!". 

### Akti 3 
*Bregu i djathtë i lumit Mincio .* *Në të majtë është një shtëpi dykatëshe, gjysmë e rrënuar.* *Përmes një harku të madh në katin e parë mund të shihet një tavernë fshati si dhe një shkallë e ashpër prej guri që të çon në një dhomë papafingo me një shtrat të vogël i cili shihet nga jashtë i tëri pasi nuk ka grila.* *Në murin poshtë katit  është një derë që hapet nga brenda.* *Muri është aq i mbushur me vrima dhe çarje sa gjithçka që ndodh brenda shihet lehtësisht nga pjesa e jashtme.* *Në pjesën e prapme të skenës janë zona të shkreta pranë lumit i cili rrjedh prapa një mur të ulët që gjysma i është shembur në gërmadha.* *Përtej lumit është Mantua,* ë*shtë natë.* *Gilda dhe Rigoletto, të dy me ankth, po qëndrojnë në rrugë; Sparafucile është ulur në një tryezë në tavernë.* 

Shihet një pjesë e shtëpisë së Sparafucile, me dy dhoma të hapura për audiencën. Rigoletto dhe Gilda mbërrijnë jashtë. Zëri i Dukës mund të dëgjohet nga brenda, duke kënduar " La donna è mobile ". Motra e Sparafucile, Maddalena, e ka joshur atë në shtëpi. Rigoletto dhe Gilda dëgjojnë nga jashtë ndërsa Duka po flirton me Maddalena. Gilda vajton se Duka është tradhëtar ; Rigoletto e siguron atë se ai po rregullon hakmarrjen: " Bella figlia dell'amore ". 

Rigoletto e urdhëron Gildën të vishet me rrobat e një burri për t'u përgatitur për t'u larguar për në Verona dhe i thotë asaj se planifikon të ndjekë atë më vonë. Pasi ajo largohet, ai përfundon pazarin e tij me vrasësin, i cili është i gatshëm të vrasë mysafirin e tij për 20 skuditë . Rigoletto pastaj tërhiqet. 

Me të rënë errësira ,një stuhi afrohet dhe Duka vendos ta kalojë pjesën tjetër të natës në shtëpi. Sparafucile e drejton në pjesën e gjumit sipër, duke vendosur kështu ta vras në gjumë. 

Gilda ende e do Dukën pavarësisht se e njeh atë si të pabesë, kthehet e veshur si burrë dhe qëndron jashtë shtëpisë. Maddalena, e cila është e tunduar pas Dukës, i lutet Sparafucile të kursejë jetën e tij: "È amabile invero cotal giovinotto / Ah, più non ragiono! . . . " . Sparafucile me dëshirë i premton asaj nëse brenda mesnatës mund të gjendet një viktimë tjetër, ai do të vrasë tjetrin në vend të Dukës. Gilda, duke dëgjuar këtë marrëveshje vendos të sakrifikojë veten për Dukën dhe të hyjë në shtëpi: "Trio: Se pria ch'abbia il mezzo la notte toccato". Sparafucile e godet me thikë dhe ajo rrëzohet, duke u plagosur për vdekje . 

Në mesnatë kur Rigoletto arrin me para, ai merr një kufomë të mbështjellë me një thes dhe i gëzohet triumfit të tij. Duke e peshuar me gurë, ai do të hedhë thesin në lumë kur të dëgjojë zërin e Dukës, duke kënduar me gjumë një reprizë të aries së tij "La donna è mobile". I kujdesshëm, Rigoletto hap thesin dhe i tmerruar zbulon vajzën e tij që po vdes. Për një moment, ajo ringjallet dhe i rrëfehet se është e lumtur të vdesë për të dashurin e saj: "V'ho ingannato". Ajo vdes në krahët e tij. Rigoletto bërtet nga tmerri: "La maledizione!" ( Mallkimi!)  
[parapamje| [Enrico Caruso në rolin e Dukës ]]