Peripli

**Peripli** ose **periplusi** është një dokument dorëshkrimor që liston portet dhe vendreferimet bregdetare, në renditje dhe me largësi të përafërta të ndërmjetëve, që kapiteni i një anijeje mund të presë të gjejë përgjatë brigjeve. Në këtë kuptim, peripli ishte një llojë rregjistri që kryente të njëjtin qëllim si *itinerarium*-i i mëvonshëm romak i ndalesave rrugore. Megjithatë, lundërtarët grekë i shtonin shënime të shumëllojta, që, nëse ishin gjeografë profesionistë, siç shumë ishin, bëheshin pjesë e shtesave në gjeografinë greke.

Forma e *periplit* është të paktën aq e vjetër sa historiani më i hershëm grek, joniani Hekateu i Miletit. Veprat e Herodotit dhe Tukididit përmbajnë pasazhe që duket se janë mbështetur në *periple*.

Një *peripël* ishte gjithashtu një udhëzues i lashtë naval për manovrimin gjatë sulmit të *triremat* do ti dilnin nga krahët ose rrethonin mbrojtësit për ti sulmuar ata nga mbrapa.

*Periplus* është forma e latinizuar e fjalës greke  (*periplous*, nga kontraktimi i  – *periploos*), që do të thotë "të lundrosh përqark". Të dyja pjesët, *peri-* dhe *-plous*, ishin prodhimtare në mënyrë të pavarur: folësit e greqishtes e kuptonin termin fjalë për fjalë; megjithatë, ai zhvilloi pak kuptime të veçanta, një nga të cilët u bë termi standard në lundrimin e lashtë të fenikasve, grekëve dhe romakëve.

## Peripël të njohur
Studiuesit njohin mjaft shembuj *periplësh*:

### Fenikas 
* "'*Lundrimi Fenikas Përqark Afrikës* nën patronazhin e faraonit egjiptian Neko II, diku midis viteve 610 dhe 594 p.e.s.. Thuhet se ata e kryen lundrimin në tre vjet, duke lundruar nga Deti i Kuq përqark Afrikës duke u kthyer në grykëderdhjen e Nilit. Në këtë mënyrë ata mund të kenë qenë të parët që përshkuan *Rrugën e Kepit*. Këtë lundrim e raporton edhe Herodoti, ndërsa Straboni, Polibi dhe Ptolemeu e vënë në dyshim. Kjo lidhet me veprimtarinë e ngjeshur të faraonit Neko II për të rritur fuqinë detare të Egjiptit, duke rekrutuar greko-jonianë të zhvendosur, për ti futur në marinën e tij që vepronte si në Mesdhe, ashtu dhe në Detin e Kuq. Thuhet se Neko II kishte nisur punimet për ndërtimin e një kanali që të lidhte Nilin me Detin e Kuq, që do të përfundohej vetëm nën sundimin e mbretit pers Dari i Madh (522-486 p.e.s.), duke u bërë pararendësi i Kanalit modern të Suezit. Sipas historianëve modernë, hollësitë e rrëfimit të Herodotit konfirmojnë të vërtetën e raportimit fenikas, madje sugjerojnë mundësinë se fenikasit e njihnin modelin rruzullor të Tokës. Megjithatë, asgjë e sigurtë rreth njohurive të tyre gjeografike dhe lundrimtare nuk ka mbijetuar, pavarësisht se dihet se atë bënë përparime të rëndësishme në këtë fushë.
* Peripli i Himilko Lundrimtarit, pjesë të cilat janë ruajtur te Plini Plaku dhe Avienusi.
* Peripli i Hano Lundrimtarit, kolonist dhe eksplorator kartagjenas që eksploroi brigjet e Afrikës nga Maroku i tanishëm drejtuar në jug deri në Senegal në shekullin e VI ose të V p.e.s..

### Grekë 
* *Peripli* i Skylaksit të Kariandës, në Karia, që thuhet se lundroi përgjatë Lumit Ind dhe pastaj në Suez me nismën e Darit të Madh. Ky udhëtim përmendet nga Herodoti dhe peripli i tij citohet nga Hekateu i Miletit, Aristoteli, Straboni dhe Avienusi.
* *Peripli Masaliot*, një përshkrim i rrugëve tregtare përgjatë brigjeve të Atlantikut Evropian, nga lundërtarë anonimë grekë nga *Masalia* (tani Marseja në Francë), me gjasa daton nga shekulli VI p.e.s., i ruajtur gjithashtu te Avienusi.
t; 2. siç njihej në kohën e Hekateut (500 p.e.s.); 3. siç njihej në kohën e Ptolemeut (150 i e.s.)]]
* Pitea i Masilies, (shekulli IV p.e.s.) *Mbi Oqeanin* (), nuk ka mbijetuar; kanë mbetur vetëm disa pjesë të tij, të cituara ose perifrazuara nga autorët e mëvonshëm, duke përshfirë Strabonin, Diodor Sikuli, Plini Plaku dhe te *Ora maritima* e Avienusit.
* Përshkrimi nga *Euthimenesi* i Afrikës Perëndimore (rreth çerekut të tretë të shekullit të VI p.e.s.). Rrëfimet e tij të publikuara nuk kanë mbijetuar, por duket se kanë qenë të njohura, të paktën si dokument i dorës së dytë nga *Plutarku*.
* *Periplusi i Pseudo-Skylaksit* (, *Periplus tes thallases tes eikumenes Europes kai Azias kai Libyes*) i shkruar nga një autor i quajtur Pseudo Skylaks. Këtij peripli përgjithësisht i atribuohet një datë midis shekullit të IV dhe të III p.e.s..
* Peripli i Nearkut shqyrton zonën midis Indusit dhe Gjirit Persik nën urdhërat e Aleksandrit të Madh. Ai qe burim për Strabonin dhe Arrianin, mes të tjerëve.
**Mbi Detin e Kuq* nga Agatharkidi. Fragmente të ruajtura te Diodor Sikuli dhe Foti I.
* Peripli i Skymnit të Hiosit që daton rreth vitit 110 p.e.s., nga i cili kanë mbijetuar vetëm disa fragmente.

* *Peripli Detit Eritreas* ose *Detit të Kuq* (, Períplous tē̂s Erythrâs Thalássēs) është shkruar nga një aleksandrin i helenizuar/romanizuar i shekullit të I të e.s.. Ai jep një itinerar bregdetar të Detit Eritreas (të Kuq), duke filluar nga porti i Berenice Trogloditikas. Përtej Detit të Kuq, dorëshkrimi përshkruan brigjet e Indisë deri në Lumin Gang si dhe brigjet e Afrikës (të quajtur Azania). Autori i panjohur i *Periplit të Detit Eritreas* pohon se Hipalosi, një marinar, njihte "erërat musonike" që e shkurtonin udhëtimin nga India në Detin e Kuq. Gjithashtu sipas dorëshkrimit, Briri i Afrikës quhej "Aromaton akron* (, *Kepi i Erëzave") apo *Aromaton emporion* (, *Empori i Erëzave*), ndërsa Jemeni modern ishte i njohur si "Vendi i Temjanit".
* *Peripli i Detit Euksin* (, *Períplous toû Euxeínou Póntou*, ), një përshkrim i rrugëve detare përgjatë brigjeve të Detit të Zi, i shkruar nga Arriani (, ) në fillim të shekullit të II-të të e.s..
*  () i shkruar nga një autor anonim rreth gjysmës së dytë të shekullit të III.
* Peripli i Detit të Jashtëm () i Marcianit të Heraklesë (, *Markianòs Hērakleṓtēs*; ) i cili përmend vende që nga Oqeani Atlantik deri në Kinë.
* *Peripli i Detit të Brendshëm* ((, *Periplūs tēs entos thalassēs*) i Menipit të Pergamit () që ka mbijetuar falë përfshirjes së një Epitomi të Periplit të Menipit nga Marciani i Heraklesë rreth vitit 400.
* *Topografia e Krishterë* (, ) e Kozma Indikopleustit (, që në shqip përkthehet *Kozmai që lundroi në Indi*) që në shekullin e VI, gjatë sundimit të Justinianit të I bëri disa udhëtime në Indi, të cilat i shkroi rreth vitit 550 në një manastir të Sinait.

### *Rahnāmag-ët* persë
Lundërtarët persë kishin prej kohësh udhëzuesit e tyre lundrues, të quajtur *rahnāmag*  në persishten e mesme (nga lʾs (rāh, “rrugë”) + nʾmk' (nāmag, “libër”). Prej kësaj rrjedh termi  (rāhnāmaj),  (rahnāmaj), një huazim nga persishtja pahlavi, dhe  *rahnāmeh*). Ata listonin portet, vendreferimet bregdetare dhe largësitë përgjatë brigjeve.

Këta udhëzues lundrimi të shumë-cituar, tëë humbur datojnë të paktën nga shekulli XII. Disa prej tyre e përshkruanin Oqeanin Indian si "një det i vështir për tu përshkruar" dhe paralajmëronin se "rënia përqark e detit" e bënte të pamundur rikthimin.

## Shiko edhe
* Tabula Peutingeriane
* Itinerarium
* Hartografia Nautike
* Portolanët
* Historia e detarisë së lashtë
* Marinat dhe anijet e lashta
* Historia Detare
* Lundrimi Përqark Botës
* Studimet Detare

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
*