Kolegji ilirik i Loretos

**Kolegji ilirik i Loretos**  (*Collegio Illirico di Loreto*) ishte një institucion arsimor i Kishës Katolike që ndodhej në qytetin italian të Loretos, afër Ankonës.

## Historia 
### Fillimi 
Kolegji ilirik i Loretos kishte për qëllim arsimimin e klerikëve të ardhshëm që vinin nga rajoni që dikur quhej Iliriku rajon ky që kishte mbetë nën sundimin turk. Ai u themelua nga Papa Gregori XIII. në vitin 1580. Rektori i parë ishte At Toma Raggio.

Kolegji drejtohej nga jezuitët. Patronazhi i ra një kardinali. Faltorja lokale Marian e mbështeti këtë institucion të nderuar arsimor.

Fillimisht, kolegji pranoi 30 kadetë të cilët ndoqën shkollën e mesme dhe teologjinë morale në kolegj. Meqenëse kolegji u themelua në mënyrë që studentët e tij t'i shërbenin më vonë Kishës dhe rajonit të tyre të lindjes, kadetët u betuan se pas diplomimit të tyre do të bëheshin priftërinj dhe se do të ktheheshin në atdheun e tyre e do t'i shërbenin Kishës atje.

Orientimi gjeografik ishte për rajonet që ishin nën Perandorinë Osmane në Ballkan. Meqenëse lëvizja e lirë e njerëzve nga ato rajone ishte shumë më e vështirë, shumica e të pranishmëve ishin nga zona e Dalmacisë, e cila atëherë ishte nën sundimin venedikas, dhe pjesa më jugore ishte Republika e lirë e Dubrovnikut. Me kalimin e kohës, jezuitët u përpoqën ta zgjeronin këtë institucion edhe për njerëzit që kishin më shumë nevojë për të. Megjithatë, kanunet e mbështetësve të tyre, faltoret e Marisë, reaguan ndaj kësaj dhe e shfuqizuan atë në vitin 1593.

### Restaurimi i parë 
Veprimtaria e tij u rivendos nga Papa Urban VIII. në vitin 1624 . Përsëri, ajo u menaxhua nga jezuitët, dhe mbështetësit ishin kanunet e faltores Loreto Marian. Numri i kandidatëve u rrit, nga 30 fillestarë në 36. Prej tyre, 12 ishin planifikuar për ta nga Dalmacia (nën administrimin e Venedikut) dhe 24 nga rajonet kroate nën sundimin turk.

Kolegji pati edhe një herë probleme me mbështetësit që ndoqën politikën e tyre, duke mos u kujdesur për dispozitat e Papës. Prandaj, kolegji pranoi më pak njerëz sesa kapaciteti i parashikuar, ku 16 ishin nga zona e Dalmacisë dhe 4 nga zona nën sundimin turk.

Filozofia dhe teologjia ishin lëndët themelore dhe programi zgjaste gjashtë vjet. Me shfuqizimin e jezuitëve në 1773, drejtuesit ndryshuan, kështu që kolegjiumi drejtohej në mënyrë alternative nga priftërinjtë dioqezanë, dominikanët dhe barnabitët . Kështu ishte derisa trupat e Napoleonit erdhën në 1797 dhe autoritetet e reja mbyllën institucionet e kishës dhe laicizuan shtetin dhe mbyllën kolegjin.

### Restaurimi i dytë 
Me rënien e sistemit napoleonik, kolegji nuk u rivendos menjëherë. Më në fund u restaurua nga Papa Gregori XVI në 1834, dhe kolegji u quajt Kolegji ilirik i Picenës - *Collegio illirico-piceno* . Mori kadetë nga Italia dhe 12 kadetë nga Iliriku - Ballkani dhe nga fqinjësia ballkanike. Kolegji u drejtua përsëri nga jezuitët . Ai ekzistonte derisa Shteti Papnor pushoi së ekzistuari në 1860 në procesin e bashkimit të Italisë .

## Përmbushja e pritshmërive 
Kolegji kroat në Loreto që në ditët e para është përballur me probleme të shumta, si në vendin e punës, ashtu edhe në rajonet nga ku ka marrë kadetët, kështu që nuk ka mundur të realizojë plotësisht atë që ishte synuar në themelimin e tij. Megjithatë, ai arriti të edukojë shumë peshkopë, shkrimtarë, misionarë dhe pastorë . Prandaj, kolegji kroat nga Loreto arriti shumë për kishën katolike dhe kulturën e besimtarëve katolikë në rajonet e bregdetit ballkanik, Shqipëri dhe Bullgari (ku punonin shumë misionarë). Edhe pse kryesisht pranonte kadetë nga Kroacia jugore dhe jugperëndimore, kolegji arriti të edukojë kadetë edhe nga Bosnja dhe territori i Dioqezës së sotme të Gjakovës-Srijem .

## Pedagogë dhe studentë të njohur 
Në këtë institucion arsimor u përgatit edhe Gjon Nikollë Kazazi nga Gjakova, i cili në vitin 1727 u diplomua me gradën shkencore të doktorit në filozofi dhe teologji. Njëri nga studentët e Kolegjit ilirik të Loretos ishte edhe Bartol Kashiqi. Vepra e tij *Institutiones linguae illyricae* nga viti 1604 ishte një shabllon për veprën ''Blago jezika slovinskika illi slovnik kom komme slovenje latinski i Diacki' nga'' Jakov Mikalja, i cili botoi fjalorin e tij në Loreto në 1649. Kolegji u ndoq edhe nga shërbëtori i Zotit  Nikola Bijanković, i cili më vonë u bë peshkopi i Makarskës, Ivan Penić, i cili më vonë u bë vikar i jashtëm i peshkopit të Peçit, Luka Natali, i cili më vonë u bë peshkop, Andrija Natali, i cili më vonë u bë famullitar i përgjithshëm i peshkopit të Beogradit, poeti dhe përkthyesi kroat Đuro Ferić Gvozdenica  i Kolegjit Ilir ishte Lovro Grizogono, një nga mariologët më të mëdhenj kroatë. 

## Shih edhe 
* Iliriku
* Kolegji ilirik i Fermos
* Shkolla e shqiptarëve në Venedik

## Referime