Pastrehësia dhe shëndeti mendor

Në një studim të bërë nga shoqëritë perëndimore, njerëzit e pastrehë kanë përhapje më të lartë të çrregullimeve mendore krahasuar me popullsinë e përgjithshme. Ata gjithashtu kanë më shumë mundësi që të krijojnë varësi nga alkooli dhe droga. Është konstatuar që 20-25% e personave të pastrehë, krahasuar me 6% të personave të cilët jetojnë nëpër shtëpitë e tyre kanë sëmundje mendore. Sipas statistikave të tjera rreth 1/3 e personave të pastrehë kanë sëmundje mendore. Në janar të vitit 2015, sondazhi më i gjerë i ndërmarrur ndonjëherë zbuloi se 564.708 njerëz ishin të pastrehë gjatë vetëm një nate në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Varësisht nga grupmosha në fjalë dhe  mënyrës së si definohen të pastrehët, vlerësimi i konsensusit që nga viti 2014 ishte që minimum 25% e të pastrehëve amerikanë apo 140,000 individë ishin të sëmurë mendor në ndonjë moment të caktuar. 45% e të pastrehëve apo ndryshe rreth 250,000 individë kishin ndonjë sëmundje mendore. Studimet kanë zbuluar se ekziston një ndërlidhje ndërmjet pastrehësisë dhe burgosjes. Personat me sëmundje mendore ose ata me probleme të abuzimit të substancave dolën të jenë të burgosur në një frekuencë më të lartë se popullata e përgjithshme. Fischer dhe Breakey kanë identifikuar të sëmurët kronik me probleme mendore si një nga katër nëntipet kryesore të personave të pastrehë; të tjerët janë njerëz të rrugës, alkoholist kronik dhe njerëz që vuajnë nga ankthi i shkaktuar në situata të caktuara. Rasti i parë i dokumentuar nga një psikiatër i cili trajton çështjen e pastrehësisë dhe shëndetit mendor ishte në vitin 1906 nga Karl Wilmanns.

## Konteksti historial 
### Shtetet e Bashkuara 
Në Shtetet e Bashkuara, ekzistojnë modele të gjëra të reformave brenda historisë së kujdesit psikiatrik për personat me sëmundje mendore.  Këto modele aktualisht kategorizohen në tre cikle të mëdha të reformave. Cikli i parë i njohur ishte shfaqja e trajtimit moral dhe azilit, e dyta përbëhet nga lëvizja e higjienës mendore dhe spitali psikopatik (shtetëror) dhe cikli me i fundit përfshinë çinstitucionalizimin dhe shëndetin mendor të komunitetit.  Në një artikull që adreson zhvillimet historike dhe reformat e trajtimit për të sëmuret mendor, Joseph Morrissey dhe Howard Goldman pranojnë regresionin aktual të mirëqenies sociale publike për popullatat e sëmura mendore. Ata konkretisht deklarojn se "forcat historike që ҫuan në transinstitucionalizimin e të sëmureve mendor nga bajamet në spitalet mendore shtetrore në shekujt XIX dhe XX, tani janë kthyer mbrapsht pas politikave të fundit të deinstitucionalizimit". Në fund të fundit, Morrissey dhe Goldman argumentojn se ndërsa secili tranzicion zgjeronte sistemin e shëndetit mendor amerikan në perpjekjet strukturore të sotme "pluraliste të publikut dhe privat", secili nuk arriti te bënte efekte të qëndrueshme në natyren e mospërfillshme shoqërore të sëmundjes kronike mendore, duke përfshirë efektet e lidhura të varfëris dhe mbetën pa strehë.

#### Azili 
Në kontekstin e skemave shëndërruese të trajtimit moral gjatë fillimit të shekullit XIX, përqëndrimi humanitar i ndërhyrjes publike u lidhë me krijimin e aseteve ose gropave të gjarpërit për trajtimin e të sëmureve mendor. Ideologjia që u shfaq në Europ u përhap në Amerikë, në formën e një reformimi shoqëror të bazuar në besimin se rastet e reja të marrëzise mund të trajtoheshin duke izoluar të semuret për trajtimet e tyre njerezore. Azilet kishin për qëllim të ndërthurin vëmendjen mjekesore, terapinë profesionale, aktivitetet e shoqërizimit dhe mbështetjen fetare, të gjitha në një mjedis të ngrohët.Në Amerikë, Friends Asylum (1817) dhe Hartford Retreat (1824) ishin ndër arsimet e para brenda sektorit privat, megjithatë azilet publike u inkurajuan shpejt, me Dorothea Dix si një nga lobistet kryesore tv saj. Efektiviteti i azileve ishte i varur nga një koleksion i kushteve strukturore dhe të jashtme, kushtet qe ithtarët filluan ti njohin ishin të pa realizueshme për të ruajtur rreth mesit të shekullit XIX. Për shembull, me përhapjen e emigranteve në të gjithë industrializimin, qëllimi origjinal i azileve si lehtësira të vogla u shndërruan në përdorimin e tyre të aktualizuar si "institucione të mëdha kujdestarie" përgjatë fund të viteve 1840. Përiudha e rivleresimit politik në lidhje me alternativat për azilet rreth viteve 1870. Qëllimi legjislativ i azileve shtetërore shumë shpejt përmbushi rolin që shoqëria i kishte drejtuar ato; ato kryesisht u bën institucione për mbrojtjen e komunitetit, me trajtim sekondar.

#### Spitalet mendore shtet**ëror** 
Debatet në lidhje me rolin përkeqësues të azileve dhe psikiatrisë amerikane u perforcuan rreth fundit të shekullit, lindi një reformim i ri. Me themelimin e Komitetit Kombëtar të Higjienës Mendore, u krijuan qendra të trajtimit akut si spitalet psikopatike, shpërndarësit psikiatrik dhe klinikat e drejtimit të fëmijeve. Duke filluar me Aktin e Kujdesit Shteteror në New York, shtetet filluan të marrin përsipër kontroll të plot financiar për të sëmurët mendor, në perpjekje për të kompensuar heqje nga azilët. Midis 1903 dhe 1950, numri i pacienteve në spitalet mendore të shtetit shkoi nga 150,000 në 512,000 këto spitale Morrissey pranon se përkunder problemit të vazhdueshem te semundjes kronike mendore, keto spitale mendore shtetërore ishin në gjendje të siguronin një nivel minimal të kujdesit.

#### Deinstitucionalizimi 
Në fund të Luftës së Dytë Botërore, fluksi i ushtareve të diagnostikuar me "neuroz lufte" nxiti një interes të ri publik në kujdesin e komunitetit. Përveç kësaj, pikëpamje se azilet dhe spitalet shtetërore përkeqesojnë simptomat e sëmundjes mendore duke qenë  "në mënyrë të rëndësishme dehumanizuese dhe antiterapeutike" përhapet në vetëdijen publike. Kur ilaçet psikiatrike si neuroleptikët stabilizuan sjelljen dhe terapia e mjedisit, spitalet shtetërore filluan shkarkimin e pacientëve, me shpresë se programet federale dhe mbeshtetja e komunitetit do të kundërpeshojnë efektet e institucionalizimit. Për më tepër, përgjegjësia ekonomike për përsonat me aftësi të kufizuara filloi të ndryshoj, pasi organizata fetare dhe jofitimprurëse morën rolin e furnizimit të nevojave themelore.

#### Qendrat e shëndetit mendor në komunitet 
Si përgjigje ndaj të metave të deinstitucionalizimit, një lëvizje reformuese rimodeli kontekstin e të sëmureve kronik mendor brenda thjerrezave të shendetit publik dhe problemeve të mirë qenies sociale. Krijuesit e politikave me qëllim anashkaluan spitalet mendore të shtetit duke shpërndarë fonde federale direkt për agjensit lokale. Për shembull, Akti i Qendrave te Shëndetit Mendor të Komunitetit (CMHC) i vitit 1963 u bë ligj i cili financoi ndërtimin dhe stafin e qindra qendrave federale për të ofruar një sërë shërbimesh, duke përfshirë shtrimin në spital të pjesëshëm, kujdesin urgjent, konsultimin dhe trajtimin.Megjithe përpjekjet, qendrat e themeluara të komunitetit të sapo-themeluara "nuk arritën të plotësojnë nevojat e pacienteve akute dhe kronik të shkarkuar në numer në rritje nga spitalet publike". Me zvogëlimin e bashkëpunimit shtetëror dhe fondeve federale për mirëqenien sociale, qëndrat e komunitetit në thelb u vërtetuan të pa afta" për të siguruar shumë programe thelbësore dhe perfitime ", duke rezultuar në një rritje të pastrehësise dhe indigjenitetit, ose mungesë të qasjes në nevojat themelore. Argumentohet se një mbështëtje e tepruar në shendetin e komunitetit "ka lënë mijëra pacient të mëparshëm të pastrehë ose që jetojnë në banesa nën standarde, shpesh pa trajtim, mbikëqyrje ose mbështetje sociale.

## Faktorët personalë 
**Përcaktuesit neurobiologjikë**

  Shëndeti mendor i popullsisë së pastrehë është dukshëm më i keq se popullsia e përgjithshme, me perhapjen e çrregullimeve mendore deri në katër herë më të larta. Gjithashtu, konstatohet se psikopatologjia dhe abuzimi i substancave shpesh ekzistojne para fillimit të pastrehë. Duke mbështetur konstatimin se çrregullimet mendore janë një faktor i fortë rreziku për të pastrehet. Ҁështjet e vazhdueshme me çrregullime mendore siç janë çrregullimet afektive dhe ankthi, abuzimi i substancave dhe skizofrenia janë ngritur për të pastrehët.

#### Trauma 
Ekzistojnë modele të përvojës biografike që janë të lidhura me problemet e më vonshme të shëndetit mendor dhe rrugët drejt pastrehesisë. Shtetet që raportuan përvoja të fëmijërisë, të përshkruara si "ndjenja e padëgjuar në fëmijëri, përvojat e pafavorshme të fëmijërisë dhe pakënaqësia e përgjithshme në fëmijëri" për t'u bërë "faktorë të fuqishëm rreziku" për pastërtinë e të . Për shembull, Martens thekson dimensionin e dukshëm të paqëndrueshmërisë familjare dhe rezidenciale, pasi ai përshkruan mbizotërimin e kujdestarisë ose vendosjen në shtëpi të grupeve për adoleshentët e pastrehë. Ai vëren se 58% e adoleshentëve të pastrehë kishin përjetuar një lloj vendosjeje jashtë shtëpisë, duke ikur ose larguar në fillim nga shtëpia.  Për më tepër, deri në 50% e adoleshentëve të pastrehë raportojnë përvojë me abuzimi fizik dhe gati një e treta raportojnë abuzim seksual. Përveç konfliktit në familje dhe abuzimit, ekspozimi i hershëm ndaj faktorëve si varfëria, paqëndrueshmëria e banesave, dhe përdorimi i alkoolit dhe drogës, të gjitha rrisin ndjeshmërinë e dikujt ndaj pastrehë. Pasi të varfërohet, dimensioni shoqëror i të pastrehëve manifestohet nga ekspozimi i gjatë ndaj marrëdhënieve demoralizuese dhe mundësive të pabarabarta.

**Trauma dhe rinia e pastrehë**

Të rinjtë që përjetojnë këto situata janë më të ndjeshëm ndaj zhvillimit të rregullimit të Stresit Post traumatik (PTSD). Traumat e zakonshme psikologjike të përjetuara nga të rinjtë e pastrehë përfshijnë, viktimizimin seksual, neglizhencën, përvojat e dhunës dhe abuzimin.

## Faktorët shoqërorë 
**Drene et al** thekson rolin e disavantazhit shoqëror me shfaqje të sëmundjes mendore. Ai shprehet se "hulumtimi mbi sëmundjen mendore në lidhje me problemet sociale si krimi, papunësia dhe pastrehësia shpesh injorojnë kontekstin më të gjerë shoqëror në të cilin ngulitet sëmundja mendore.

#### Stigma 
*Lee* argumenton se konceptualizimet shoqërore të pastrehësisë dhe varfërisë mund të përzihen, duke çuar në shfaqje të ndryshme të stigmës publike. Në punën e tij përmes sondazheve kombëtare dhe lokale, të anketuarit kanë prirur të theksojnë deficitet individuale mbi "forcat strukturore dhe fatin e keq" për individët e pastrehë. Në të kundërt, të anketuarit priren të shoqërojnë dështimet personale më shumë me personat e varfër sesa të pastrehët.

Sidoqoftë, individët e pastrehë janë "të vetëdijshëm për tiparet negative që u janë imponuar atyre - dembel, i ndyrë, i papërgjegjshëm i rrezikshëm - bazuar në etiketën e pastrehë". Në përpjekje për të përballuar kërcënimin emocional të stigmës, individët e pastrehë mund të mbështeten tek njëri-tjetri për "shoqërizim jo gjykues". Sidoqoftë, puna e tij vazhdon të theksojë se të pastrehët e sëmurë mendorë shpesh privohen nga rrjetet sociale si kjo.

**Izolimi shoqëror**

Njerëzit që janë të pastrehë kanë tendencë të izolohen nga shoqëria, gjë që kontribuon negativisht në shëndetin e tyre mendor. Studimet kanë treguar se ata që janë të pastrehë dhe kanë një grup të fortë mbështetësish kanë tendencë të jenë më të shëndetshëm fizikisht dhe mendërisht. Përveç stigmës së marrë nga popullsia e pastrehë, një aspekt tjetër që kontribuon në izolimin shoqëror është shmangia me qëllim e mundësisë shoqërore të praktikuar nga komuniteti i të pastrehëve nga turpi i zbulimit të gjendjes së tyre të tanishme të pastrehë. Izolimi shoqëror lidhet drejtpërdrejt me stigmën sociale në atë shoqërizim të pastrehë jashtë komunitetit të pastrehë do të ndikojë në mënyrën se si perceptohen të pastrehët. Kjo është arsyeja pse individët e pastrehë që flasin me ata që nuk janë të pastrehë inkurajohen pasi që mund të luftojë stigmën që shpesh shoqërohet me pastrehë.

**Pabarazia racore** 

Një dimension i të pastrehëve amerikanë është përqindja e pakët e minoriteteve. Në një kampion të marrë nga Los Angeles, 68 përqind e burrave të pastrehë ishin afrikano-amerikan. Në të kundërt, mostra Hollandeze kishte 42% Hollandeze, me 58% të popullsisë së pastrehë nga kombësitë e tjera. Për më tepër, Le vëren se pakicat kanë një rrezik të rritur të "modelit të përsëritur të daljes dhe hyrjes.’’

### Pengesat institucionale 
Shinn dhe Gillespie (1994) argumentuan se megjithëse abuzimi me substancat dhe sëmundja mendore është një faktor kontribuues për të pastrehët, shkaku kryesor është mungesa e banesave me të ardhura të ulëta. Elliot dhe Krivo theksojnë kushtet strukturore që rrisin ndjeshmërinë ndaj pastrehë. Brenda studimit të tyre, këta faktorë kategorizohen në mënyrë specifike në "strehim të padisponueshëm të ulët, varfëri të lartë, kushte të dobëta ekonomike dhe mbështetje të pamjaftueshme komunitare dhe institucionale për të sëmurët mendorë." Nëpërmjet analizës së tyre korrelacionale, ata forcojnë gjetjen që fushat me më shumë shpenzime për kujdesin e shëndetit mendor kanë "nivele të ulëta të pastrehësisë". Për më tepër, gjetjet e tyre theksojnë se midis analizuarve.

Në një nivel psikologjik, Lee vëren se "natyra stresuese e kohërave të vështira (papunësia e lartë, një treg i ngushtë strehimi, etj.) Ndihmon në krijimin e dobësive personale dhe zmadhon pasojat e tyre." Për shembull, varfëria është një përcaktues kryesor i marrëdhëniet midis keqësimit të sëmundjes mendore dhe keqadministrimit social; shoqërohet me ulje të vetë-efikasitetit dhe përballimit. Për më tepër, varfëria është një parashikues i rëndësishëm i rezultateve të jetës, të tilla si "cilësia e jetës, funksionimi social dhe profesional, shëndeti i përgjithshëm dhe simptomat psikiatrike", të gjitha aspektet përkatëse të stabilitetit shoqëror. Kështu, faktorët sistemikë priren të ndërlikojnë mendor paqëndrueshmëri për të pastrehët. Trajtimi i pastrehësisë përfshin përqendrimin në faktorët e rrezikut që kontribuojnë në pastërtinë, si dhe avokimin për ndryshime strukturore.

## Pasojat 
### Burgosja 
Argumentohet se personat me sëmundje mendore kanë më shumë të ngjarë të arrestohen, thjesht nga një rrezik më i lartë i faktorëve të tjerë të shoqëruar me burg, siç janë abuzimi me substancat, papunësia dhe mungesa e arsimit zyrtar. Për më tepër, kur objektet korrektuese u mungon koordinimi i duhur me burimet e komunitetit pas lëshimit, shanset për recidivizëm rriten për personat që janë të pastrehë dhe që vuajnë nga një sëmundje mendore. Do shtet në Shtetet e Bashkuara burgos më shumë individë me sëmundje të rëndë mendore sesa shtron në spital. Incarkerimet janë për shkak të mungesës së trajtimeve siç janë shtretërit spitalorë psikiatrik. Në përgjithësi, sipas Raphael dhe Stoll, mbi 60% e të burgosurve të Shteteve të Bashkuara raportojnë probleme të shëndetit mendor. Vlerësimet nga Anketimi i të burgosurve. në Objektet Korrektuese Shtetërore dhe Federale (2004) dhe Anketën e të burgosurve në burgjet locale(2002) raportojnë se prevalenca për sëmundje të rënda mendore (psikozat dhe çrregullimet bipolare / maniak-depresive) është 3,1–6,5 herë më e lartë se norma e vërejtur për popullatën e përgjithshme.Në lidhje me pastrehësinë, konstatohet se 17.3% e të burgosurve me sëmundje të rëndë mendore përjetuan një gjendje të pastrehë para burgosjes së tyre, në krahasim me 6.5% të të burgosurve të pa diagnostikuar. Autorët argumentojnë se një pjesë e konsiderueshme e të sëmurëve mendorë të deinstitucionalizuar u kaluan në ambiente korrektuese, duke thënë saktësisht se " vlerësimet e efektit transinstitucional sugjerojnë që deinstitucionalizimi ka luajtur një rol relativisht të vogël në shpjegimin e rritjes fenomenale të niveleve të burgosjes në Sh.B.A.

## Praktikat e rregullimit të bazuar në prova 
* Sistemi i integruar i shërbimit, ndërmjet dhe brenda agjencive në hartimin e politikave, financimin, qeverisjen dhe ofrimin e shërbimeve.
* Banesa me pengesa të ulëta me shërbime mbështetëse.
* Ndërtimi i Ekipeve të Komunitetit Pohues (ACT) dhe Ekipet e Komunitetit Pohues të Ligjit Ligjor (FACT).
* Trajtimi i asistuar i komunitetit (ACT).
* Shërbime kontakti që identifikojnë dhe lidhin të pastrehët me sistemin e shërbimeve sociale dhe ndihmojnë për të lundruar në rrjetin e shërbimeve të ndërlikuara, të fragmentuara.

* Një financim i projektit me bazë komunitare me bashkëpunime midis individëve dhe organizatave.

## Përgjigjet moderne 
Përmes krahasimeve gjatësore të familjeve të strehuara të pastrehë dhe familjeve të varfëra të varfëra, ekziston një koleksion i tufave sociale që ngadalësojnë trajektoren e dikujt drejt pastrehisë. Një numër i këtyre faktorëve përfshijnë "të ardhurat nga e drejta, një subvencion strehimi dhe kontakti me një punonjës social".Përpjekjet moderne për të ulur pastërtinë e shtëpisë përfshijnë "modelet e strehimit të parë", ku individët dhe familjet vendosen në shtëpi të përhershme me shërbime opsionale përfundimtare. të të pastrehëve, si strehimore të urgjencës, spitale mendore dhe burgje. Në përgjithësi, kjo qasje alternative ka treguar rezultate pozitive. Për shembull, një studim raporton një përqindje të ruajtjes së banesave 88% për ato në Strehimin e Parë, krahasuar me 47% duke përdorur programe tradicionale.Për më tepër, një rishikim i strehimit mbështetës të përhershëm dhe menaxhimit të çështjeve mbi shëndetin zbuloi se ndërhyrjet duke përdorur "modelet e strehimit të parë" mund të përmirësojnë rezultatet e shëndetit tek individët pa shtëpi kronike, shumë prej të cilëve vuajnë nga çrregullime të përdorimit të substancave dhe sëmundje të rëndë mendore. Përmirësimet përfshijnë ndryshime pozitive në statusin e vetë-raportuar të shëndetit mendor, përdorimin e substancave dhe mirëqenien e përgjithshme. Këto modele gjithashtu mund të ndihmojnë në zvogëlimin e pranimeve në spital, kohëzgjatjen e qëndrimit në njësitë psikiatrike spitalore dhe vizitat e dhomave të urgjencës.Janë bërë gjithashtu përparime për të veshur çështjen e izolimit social brenda komunitetit të pastrehë.Në numrin e fundit, 3,000 nga 500,000 banorët në Qarkun Sonoma ishin të pastrehë. Nga ata 3,000 afërsisht 35% raportuan se vuanin nga sëmundje mendore dhe çdo vit këta numra vazhdojnë të rriten. Shkurtimet masive të fondeve dhe mbylljet e objekteve në të gjithë zonën kanë detyruar këta individë të gjejnë trajtim në dhomat e urgjencës lokale dhe madje edhe në burgun e qarkut. Kjo dëshmon të jetë shumë e kushtueshme për qarkun, dhe një rregullim shumë i përkohshëm për ata që janë në rreziqet e një krize të shëndetit mendor. Sëmundja mendore nuk shërohet kurrë pas një vizite në spital, por përkundrazi kërkon trajtim dhe kujdes të vazhdueshëm shumë më larg se një krizë. Studimet kanë treguar që trajtimi afatgjatë mund të përmirësojë cilësinë e jetës për shumë individë dhe mund të zvogëlojë numrin e të pastrehëve në komunitet. Ndihma e pandërprerë rrit shumë shanset për të jetuar në mënyrë të pavarur dhe në masë të madhe zvogëlon shanset e pastrehë dhe burgosje. Frika rrethon futjen e qendrave të strehimit dhe trajtimit të të pastrehëve të sëmurë mendorë në lagje, pasi ato shpesh shoqërohen me rritjen e përdorimit të drogës dhe aktivitetit kriminal. Studimet tregojnë se nuk është domosdoshmërisht kështu. Një studim i tillë u krye për të vlerësuar përfitimet e modelit të Strehimit të Parë, i cili përqendrohet në rivendosjen e shpejtë në akomodime të përhershme pa kërkesa të sobisë ose trajtimit, por lehtëson qasjen në burimet e trajtimit në mënyrë që të ndihmojnë individët të arrijnë qëllimet e tyre të shëndetit mendor / të sobrit pasi të jenë strehuar. Individët e pastrehë të sëmurë mendorë me të dhëna kriminale u studiuan gjatë një periudhe 2-vjeçare, dhe pasi u vendosën në programin e Strehimit të Parë, vetëm 30% ri-ofenduan. Rezultatet e përgjithshme të studimit treguan një ulje të madhe të ri-dënimit, rritje të sigurisë publike dhe një ulje të niveleve të krimit. Një rënie e konsiderueshme në përdorimin e drogës u pa gjithashtu me zbatimin e modelit të Strehimit të Parë. Conductedshtë kryer një studim që tregoi një rritje 50% të mbajtjes së banesave dhe një rritje prej 30% të mbajtjes së trajtimit me metadon në pjesëmarrësit e programit. Të sëmurët mendorë përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së pastrehë në Qarkun Sonoma, dhe pa mundësi trajtimi afatgjatë ata detyrohen të bëjnë një cikël jetese që rrezikon si ata, ashtu edhe komuniteti. Përmirësimi i madh i opsioneve të tyre të trajtimit afatgjatë mund të çojë në ambiente jetese të përhershme dhe të qëndrueshme të cilat mund të zvogëlojnë popullsinë e pastrehë, të përmirësojnë nivelin e krimit dhe të rrisin sigurinë e përgjithshme të publikut.

## Përfundim 
Për disa individë, shtigjet drejt pastrehësisë mund të jenë në rrjedhën e sipërme. P.sh. çështje të tilla si strehimi, niveli i të ardhurave ose statusi i punësimit. Për të tjerët, shtigjet mund të jenë më personale ose individuale. P.sh. çështje të tilla si shëndeti mendor i rrezikuar dhe mirëqenia, sëmundja mendore dhe abuzimi me substancat. Shumë nga këto çështje personale dhe në rrjedhën e sipërme janë të ndërlidhura.

### Bibliografi 
* Shoqata Psikiatrike Amerikane. Task Force mbi të pastrehët Mendërisht i sëmurë (1992), Qengji, H. Richard; Bachrach, Leona L .; Kass, Frederic I. (eds.), Trajtimi i të pastrehëve të sëmurë mendorë: Një raport i Task-Forcës për të Pastrehët Mendurisht I sëmurë, Pub Psikiatrik Amerikan, ISBN 9780890422366
* Bhugra, Dinesh (2007), pastrehësia dhe shëndeti mendor: Studime në psikiatri sociale dhe komunitare, Universiteti i Kembrixhit Press, ISBN 9780521037730
* Conrad, Kendon J .; Ersështjet, Michael D.; Hanrahan, Patricia, eds. (1999), "Parandalimi i pastrehësisë në trajtimin e abuzimit të substancave dhe sëmundjes mendore: Modelet logjike dhe zbatimi i tetë projekteve amerikane", Tremujori i trajtimit të alkoolizmit, Pressology Psychology, ISBN 9780789007506
* Kuhlman, Thomas L. (1994), Psikologjia në rrugë: praktikë e shëndetit mendor me persona të pastrehë, Seritë e Procesit të Personalitetit, 178, J. Wiley & Sons, ISBN 9780471552437
* Seager, Stephen B. (1998), Street Crazy: Tragjedia e Shëndetit Mendor të Amerikës, Westcom Press, ISBN 9780966582772
* Whitbeck, Les B. (2012), Shëndeti Mendor dhe Rritja e Rritja e të Rinjëve midis të Rinjve pa shtëpi, Psikologjia Shtyp, ISBN 9781136910845
* Fazel, S; Khosla, V; Doll, H; Geddes, J (2008). "The Prevalence of Mental Disorders among the Homeless in Western Countries: Systematic Review and Meta-Regression Analysis". PLoS Med. 5 (12 b): e225. doi:10.1371/journal.pmed.0050225. PMC 2592351. .
* "Mental Illness and Homelessness" (PDF). National Coalition for the Homeless. July 2009. Retrieved 12 June 2013.
*  Kami Lloyd. "Homelessness and Mental Health". A Campaign for Mental Healthcare. Archived from the original on 2012-12-31. Retrieved 13 June 2013.
* Org, M. I. P. "Homeless Mentally Ill Facts and Figures". Mental Illness Policy Org. Retrieved 2020-01-19.
*  Greenberg, GA; Rosenheck, RA (2008). "Jail incarceration, homelessness, and mental health: a national study". Psychiatr Serv. 59 (2): 170–177. doi:10.1176/appi.ps.59.2.170.
*  Fischer, Pamela J.; Breakey, William R. (Winter 1985–1986). "Homelessness and Mental Health: An Overview". International Journal of Mental Health. 14 (4): 10.
* Bhugra (2007), p. 19.
*  Gittelman, Martin (2005). "The Neglected Disaster". International Journal of Mental Health. 34 (2): 9–21. doi:10.1080/00207411.2005.11043402. JSTOR 41345126.
* Goldman, Howard; Joseph Morrissey (1985). "The Alchemy of Mental Health Policy: Homelessness and the Fourth Cycle of Reform". American Journal of Public Health. 75 (7): 727–731. doi:10.2105/AJPH.75.7.727. PMC 1646312. .
*  Morrissey, Joseph; Howard Goldman (1986). "Care and Treatment of the Mentally Ill in the United States: Historical Developments and Reforms". The Annals of the American Academy of Political and Social Science. 484 (12): 12–27. doi:10.1177/0002716286484001002.
*  
*  Williams, Donald (1980). "Deinstitutionalization and Social Policy: Historical Perspectives and Present Dilemmas". American Orthopsychiatric Association. 50 (1).
* Shelton, Katherine; Pamela J. Taylor; Adrian Bonner; Marianne van den Bree (2009). "Risk Factors for Homelessness: Evidence from Population-Based Study". Psychiatric Services. 60 (4): 465–472. doi:10.1176/appi.ps.60.4.465. .
* Martens, Willem (2002). "Homelessness and Mental Disorders: A Comparative Review of Populations in Various Countries". International Journal of Mental Health. 30 (4): 79–96. doi:10.1080/00207411.2001.11449534. JSTOR 41344992.
*  Elliott, Marta; Lauren J. Krivo (1991). "Structural Determinants of Homelessness in the United States". Social Problems. 38 (1): 113–131. doi:10.2307/800641. JSTOR 800641.
* Lee, Barrett; Kimberly Tyler (2010). "The New Homelessness Revisited". Annual Review of Sociology. 36: 501–521. doi:10.1146/annurev-soc-070308-115940. JSTOR 25735089. PMC 4045444. .
* Crosby, Shantel; Hsun-Ta Hsu (2018). "Factors that contribute to help-seeking among homeless, trauma-exposed youth: A social-ecological perspective". Children and Youth Services Review. 93: 126–134. doi:10.1016/j.childyouth.2018.07.015.
* Draine, Jeffrey (2002). "Role of Social Disadvantage in Crime, Joblessness, and Homelessness Among Persons With Serious Mental Illness" (PDF). Psychiatric Services. 53 (5): 565–573. doi:10.1176/appi.ps.53.5.565. .
*  Polgar, Michael; Watson, Stephanie (2012). "Homelessness". The Gale Encyclopedia of Mental Health (3rd. ed.). 1: 766–770 – via Gale.
* Hwang, Stephen W.; Kirst, Maritt J.; Chiu, Shirley; Tolomiczenko, George; Kiss, Alex; Cowan, Laura; Levinson, Wendy (2017-01-26). "Multidimensional Social Support and the Health of Homeless Individuals". Journal of Urban Health. 86 (5): 791–803. doi:10.1007/s11524-009-9388-x. ISSN 1099-3460. PMC 2729873. .
* Sanders, Ben (December 2015). "Loneliness and isolation" (PDF). Crisis. Crisis. Retrieved 25 January 2017.
*    "Health & Homelessness". APA.
*  Raphael, Steven; Michael Stoll (2013). "Assessing the Contribution of the Deinstitutionalization of the Mentally Ill to Growth in the U.S. Incarceration Rate". The Journal of Legal Studies. 42 (1): 187–222. doi:10.1086/667773. JSTOR 10.1086/667773.
*  
*  "Rapid Evidence Review: What Housing-related Services and Supports Improve Health Outcomes among Chronically Homeless Individuals?". AcademyHealth: Advancing Research, Policy and Practice. AcademyHealth. Archived from the original on 2016-09-19.
*  Yoon, Bruckner, & Brown, 2013
*  Somers, Rezansoff, Moniruzzaman, Palepu, & Patterson, 2013
*  Palepu, Patterson, Moniruzzaman, Frankish, & Somers, 2013

## Shiko edhe 
* Të pastrehët
* Shëndeti mendor
* Varfëria
* Varfëria ekstreme
* Bamirësia

## Referime