Patronazhi në Romën e Lashtë

parapamje|291px|Bazë statuje e *patronus civitatis*, A. Pompeius,  50 p.e.s., Terni
Patronazhi (*clientela*) ishte një marrëdhënie e veçantë në Shoqërinë Romake midis *patronus* dhe *cliens* të tij. Përveç marrëdhënies padron-klient midis individëve, kishte edhe mbretëri dhe fise kliente, sunduesit e të cilëve ishin në një marrëdhënie vasaliteti me Shtetit Romak.

Marrëdhënja ishte hierarkike, por detyrimet ishin të ndërsjellta. Patronus ishte mbrojtësi, sponsorizuesi dhe bamirësi i klientit; termi teknik për të këtë mbrojtje ishte *patrocinium*. Megjithëse në mënyrë tipike klienti ishte i një klase shoqërore inferiore, një padron dhe klient mundnin madje të mbanin edhe të njëjtin rang shoqëror, por i pari duhet të zotëronte pasuri, pushtet ose prestigj më të madh, që ti mundësonte atij ta ndihmonte ose ti bënte ndere klientit. 

Nga perandori në krye, deri te të zakonshmit në fund, lidhjet midis këtyre grupeve gjenin shprehje formale në përcaktimin ligjor të përgjegjësive të patronus ndaj cliens. Marrëdhëniet e patronazhit nuk ishin përjashtimisht midis dy popujve, por ekzistonin edhe midis një gjenerali dhe ushtarëve të tij, një themeluesi dhe kolonëve, si dhe një pushtuesi dhe një bashkësie etë huaj në varësi.

## Natyra e *clientela*
[parapamje|majtas|372px|*Mecenati duke paraqitur Artet Liberale*, 1743, nga [Giovanni Battista Tiepolo, që pikturon Augustin në një vendndodhje të përfytyruar si një patronus, të cilit i kërkohet mbështetje]]
Përfitimet e dhëna një klienti mund të përfhsinin përfaqësimin ligjor në gjykata, hua parash, ndikimin e marrëveshjeve sipërmarrëse ose martesat dhe mbështetjen e kaditaturës së një klienti për një detyrë politike ose si prift. Duke organizuar martesat për bijat e tyre, klientët ishin shpesh të aftë të siguronin padronë të rinjë dhe të zgjeronin ndikimin e tyre në fushën politike.

Në shkëmbim për këto shërbime, klientët pritej ti ofronin shërbimet e tyre padronit sipas nevojave. Shërbimi i një klienti ndaj padronit përfshinte shoqërimin e padronit në Romë ose kur ai shkonte në luftë, garantimin e lirimitë të tij nëse mbahej rob, dhe mbështetjen e tij gjatë fushatave politike. 

Kërkesat zakonisht bëheshin nga *clientela* në pritjet e përditshme të mëngjesit (*salutatio matutina*) në shtëpinë e padronit. Padroni do ta priste klientin e tij në mëngjes në atrium dhe tablinum, pas të cilit klientët do ta shoqëronin padronin në forum. Numri i klientëve që shoqëronin padronin e tyre shihej si simbol i prestigjit të padronit.

parapamje|264px|Një stelë për një Kasius, skllavi i liruar i Kuintit, mbishkrimi mbishkrimi shkruan: *Cassio/ Q(uinti) l(iberto)/ Chresimo/ patronus / f(aciendum) c(uravit)*, Novae e lashtë, Svishtov, Bullgari
Një nga sferat kryesore të veprimtarisë brenda marrëdhënies patronus-cliens ishte gjykatat romake, por *clientela* në vetëvete nuk ishte një kontratë ligjore, megjithëse mbështetej nga ligji që nga Periudha e Hershme Romake. Trysnia e dikujt për të përballuar detyrimet ishte së pari morale, e mbështetur te zakonet e lashta, dhe në cilësitë e *mirëbesimit* nga ana e padronit dhe *besnikërisë* nga ana e klientit.

Marrëdhënia e patronazhit nuk ishte e rezrevuar në privatësi, por një rrjet shoqëror, pasi një *patronus* mund të ishte vetë i detyruar ndaj dikujt të një statusi më të lartë ose pasurie më të madhe. Një *cliens* mund të kishte më shumë se një patronus, interesat e të cilëve mund të viheshin në përplasje. Ndërsa *familia* romake ('familje', pr më gjerësisht "shtëpia" bashkë me shërbyesit dhe klientët) ishte bllok ndërtimi i shoqërisë, duke ndërlidhur rrjete patronazhi të krijuara nëpërmjet lidhjeve të ndërlikuara shoqërore.

parapamje|majtas|281px|Stelë mortore e një ish skllave të quajtur Fledimella, ku shkruhet *Salviae - Fledimellae - Sex(tus) Salvius - patronus pie*, nga *Fectio*, Rijksmuseum van Oudheden
Etika e reciprocitetit luante një rol të rëndësishëm në sistemin patronus-cliens. Favoret ebëra nga padroni për klientin dhe nga klienti për padronin nuk e fshinin njëri-tjetrin; por duke bërë ndere dhe kundër-ndere ishte simbolika e marrëdhënies ndërpersonale midis padronit dhe klientit. Si rrjedhojë, akti i kthimit të një nderi bëhej më shumë nga një ndjenjë shpërblimi dhe më pak për shkak se duhej kthyher nderi.

Rregullimi i marrëdhënieve të patronazhit besohej nga historianët grekë Dionisi dhe Plutarku se ishin një nga shqetësimet e hershme të Romulit. Në këtë mënyrë, ajo datohet që me Themelimin e Romës. Një person i rëndësishëm e tregonte prestigjin e tij ose ''* nëpërmjet numrit të cliens që ai kishte.

## *Patronus* dhe *libertus*
Kur një skllav lirohej, pronari i mëparshëm bëhej patronus i tij. Liberti *(, skllavi i liruar)* kishte detyrime shoqërore ndaj patronusit të tij, të cilat mund të përfshinin bërjen fushatë në emër të padronit të tij për tu zgjedhur, duke kryer punët e kërkuara ose duke kryer porosi ose dërguar lajmërime, ose duke vijuar një marrëdhënie seksuale që kishte filluar gjatë skllavërisë. Në shkëmbim, patronus pritej të siguronte njëfarë shkalle sigurie materiale për klientin e tij. Duke e lejuar klientin e dikujt të bëhej nevojtar ekstrem ose të ngatërrohej në proçedime të padrejta ligjore do të pasqyrohej te padroni, duke i zvogëluar prestigjin.

## Ndryshimi i natyrës së patronazhit
[parapamje|396px|Mbishkrim latin nga vitet [158–159, ku një funksionar përshkruhet si *patronus coloniae*, Timgad (Thamugadi i lashtë), Algjeri]]
Marrëdhëniet e ndërlikuara të patronazhit ndryshuan me trysnitë shoqërore përgjatë Republikës së Vonë, kur terma si *patronus*, *cliens* dhe ** përdoreshin në një kuptim më të kufizuar se *amicitia'', 'miqësia', duke përfshirë ato politike dhe aleancat, ose *hospitium*, lidhja reciproke "mik–mikpritës" midis familjeve. Mund të jetë e vështirë për të dalluar midis ''* ose , amicitia dhe hospitium, pasi përfitimet dhe detyrimet e tyre mbivendosen.

*Clientela* tradicionale filloi ta humbiste rëndësinë si një institucion shoqëror gjatë shekullit të II p.e.s.; Fergus Millar dyshon se ajo ishte forca mbizotëruese në zgjedhjet romake, që janë parë shpesh si të tilla.

Përgjatë evoluimit nga Republika në Perandorinë Romake u pa një larmi e madhe padronësh. Patronus nga të gjitha pozicionet e pushtetit kërkonin të ndërtonin pushtetin e tyre nëpërmjet kontrollit të klientelave dhe burimeve. Gjithmonë e më shumë patronazhi u shtri mbi tërë bashkësitë e tjera, që mbështetur në dekretet politike, mernin dashamirësinë e një individi që bëhej patronus i bashkësisë, ose nëpërmjet adoptimit formal nga bashkësia të një patronus. Domethënia e *clientela* ndryshoi bashkë me rendin shoqëror gjatë antikitetit të vonë. Gjatë shekullit të X, *clientela* donte të thoshte një kontigjent i armatosur të gatshëm për ta shtrënguar vullnetin e zotit të tyre. Një djalë i ri që shërbente në një funksion ushtarak, ndarazi nga shpura që përbënte *familia* e fisnikut ose *shtëpia*, në dokumente mund të quhej *vavasor*.

## Patronazhi komunitar
[parapamje|majtas|372px|Një hartë që tregon kolonitë romake në mesin e [shekulli II|shek. II]]
Mjaft romakë me ndikim, si Çezari dhe Augusti, krijuan marrëdhënie cliens–patronus në rajonet e pushtuara. Kjo mund të shihet te marrëdhënia e Çezarit me *aedui* të Galisë, ku ai qe i aftë të rikthente ndikimin e tyre mbi fiset e tjera gale, që dikur ishin klientët e tij. Në vijim atij iu kërkua në disa raste të kryente detyrat e një patronusi nga *aedui* dhe kështu konsiderohej nga shumë në Romë, si patroni i *aedui*. 

Augusti themeloi koloni në të gjitha pjesët e perandorisë gjatë pushtimeve të tij, që e shtrinë ndikimin e tij deri në territoret më të largëta. Ai bëri gjithashtu shumë akte dashamirësie ndaj të gjithë Romës si të tërë, duke përfshirë dhënie ushqimesh dhe parash, ashtu si dhe vendosjen e ushtarëve në kolonitë e reja, që ai sponsorizoi, që vunë në borxh  shumë njerëz ndaj tij.

Patronazhi dhe format e tij të shumta lejuan një formë minimale administrimi të lidhur nga marrëdhëniet personale midis palëve dhe kështu në Republikën e Vonë patronazhi shërbente si një model për sundimin. Pushtuesit ose guvernatorët romakë jashtë vendosnin lidhje personale si patronae të bashkësive të tëra, lidhje që pastaj mund të vijoheshin si një detyrim familjar. Një shembull i tillë ishte patronazhi i Marcelit ndaj siçilianëve, pasi Mark Klaudius Marceli kishte pushtuar Sirakuzën dhe Siçilinë. 

Duke i shtrirë Të Drejtat Latine ose shtetësinë te municipiae ose familjet provinciale ishte një mënyrë për të shtuar numrin e klientëve të dikujt për qëllime politike, siç bëri Gne Pompeius Straboni midis transpadanes. Kjo formë patronazhi kontribuoi në rolin e ri të krijuar nga Augusti si sundues i vetëm pas rënies së Republikës, kur ai kultivoi një imazh si padron i perandorisë si të tërë.

Korporata të ndryshme profesionale dhe të tjera lloje, si *collegia* dhe *sodalitates*, jepnin tituj statutor si *patronus* ose *pater patratus* ndaj mirëbërësve.

## Shiko gjithashtu
* Lidhja shoqërore
* Nepotizmi
* Rrjeti shoqëror
* Grupi shoqëror
* Vasali
* Proçesionet fallike
* Jus
* Ius civile
* Jus trium liberorum
* E drejta romake
* Ager publicus
* Albanët (latinë)
* Iliro-romakët
* Amfiteatri Romak
* Amicitia
* Anijet Romake
* Antiquitatum Romanarum
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Auctoritas
* Besimet e lashta mesdhetare
* Aedilen
* Agentes in rebus
* Auguri
* Censori
* Consilium principis
* Consistorium
* Frumentarii
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Imperator
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Magister militum Ilirikum
* Pretori
* Cirku Romak
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Cliens
* Colonus (person)
* Contio
* Curia Calabra
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dediticii
* Domus
* Dux
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fëmijëria në Romën e lashtë
* Filozofia e lashtë romake
* Fiset Italike
* Folklori Romak
* Forumet Romake
* Gens
* Gotthograikia
* Harku i Triumfit
* Historia e Kushtetutës romake
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Hospitium
* Imperium
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Kalendari Romak
* Këshilli i Plebejve
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Martesa në Romën e lashtë
* Misteret greko-romake
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Mos maiorum
* Municipium
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Pallatet perandorake të Romës
* Panem et circenses
* Patricët romakë
* Patronus
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Personalitete romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Potestas
* Primus inter pares
* Provocatio ad populum
* Republika Romake
* Rogatio
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Sabinët
* Samnitët
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Vardariotai
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake
* Villa rustica
* Zgjedhjet në Republikë Romake

## Citime fundore
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* Badian, Ernst. 1958. *Foreign Clientelae (264–70 B.C.)*. Oxford: Clarendon.
* 
* 
* 
* Bowditch, Phebe Lowell. 2001. *Horace and the Gift Economy of Patronage*. Berkeley and Los Angeles: University of Carolina Press.
* Busch, Anja, John Nicols, and Francesco Zanella. 2015. "Patronage". *Reallexikon für Antike und Christentum*, 26:1109–1138.
* 
* 
* Andrea Carandini, *La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
*  
* Filippo Coarelli, *Roma*, Laterza 2008.
* 
* 
* Damon, Cynthia. 1997. *The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage*. Ann Arbor: University of Michigan Press.
* de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In *A Companion to the Roman Army*. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.
* 
* 
* Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Gold, Barbara K. 1987. *Literary Patronage in Greece and Rome*. Chapel Hill and London: University of North Carolina Press.
* Goldbeck, Fabian. 2010. *Salutationes. Die Morgenbegrüßungen in Rom in der Republik und der frühen Kaiserzeit* [Salutationes. The morning greetings in Rome during the Republic and the early Imperial period]. Klio Beihefte, vol. N. F. 16. Berlin: Akademie Verlag, .
* 
* 
* 
* Léon Homo, *Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* Konstan, David. 2005. "Friendship and Patronage". In *A Companion to Latin Literature*. Edited by Stephen Harrison, 345–359. Oxford: Wiley-Blackwell.
* 
* 
* Lomas, Kathryn, and Tim Cornell, eds. 2003. *"Bread and Circuses": Euergetism and Municipal Patronage in Roman Italy*. London: Routledge.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Nauta, Ruurd R. 2002. *Poetry for Patrons: Literary Communication in the Age of Domitian*. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Saller, Richard P. 1982. *Personal Patronage Under the Early Empire*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* Verboven, Koenraad. 2002. *The Economy of Friends: Economic Aspects of Amicitia and Patronage in the late Roman Republic*. Brussels: Latomus.
* 
* Wallace-Hadrill, Andrew, ed. 1989. *Patronage in Ancient Society*. London: Routledge.
* 

## Lidhje të jashtme
* The Roman Client (Smith's Dictionary, 1875) at LacusCurtius.