Logjika dhe racionaliteti

parapamje|Terminologjia e argumentimit e përdorur në logjikë.
Meqenëse studimi i argumentit është me rëndësi të qartë për arsyet pse i mbajmë gjërat si të vërteta, logjika është me rëndësi thelbësore për racionalitetin. Argumentet mund të jenë logjike nëse "drejtohen ose vlerësohen sipas parimeve të rrepta të vlefshmërisë", ndërsa ato janë racionale sipas kërkesës më të gjerë se ato bazohen në arsye dhe njohuri.

Logjika dhe racionaliteti janë marrë si koncepte themelore në filozofi. Ato nuk janë e njëjta gjë. Racionalizmi filozofik në formën e tij më ekstreme është doktrina se njohuria në fund të fundit mund të bazohet në arsye të pastër, ndërsa logjicizmi është doktrina se konceptet matematikore, ndër të tjera, janë të reduktueshme në logjikë të pastër.

## Format e arsyetimit 
Arsyetimi deduktiv ka të bëjë me pasojën logjike të premisave të dhëna. Sipas një koncepti të ngushtë të logjikës, logjika ka të bëjë vetëm me arsyetimin deduktiv, megjithëse një konceptim kaq i ngushtë përjashton në mënyrë të diskutueshme pjesën më të madhe të asaj që quhet logjikë informale nga disiplina. Forma të tjera të arsyetimit ndonjëherë merren gjithashtu si pjesë e logjikës, siç janë arsyetimi induktiv dhe arsyetimi abduktiv, të cilat janë forma arsyetimi që nuk janë thjesht deduktive, por përfshijnë përfundime materiale. Në mënyrë të ngjashme, është e rëndësishme të dallohet vlefshmëria deduktive dhe vlefshmëria induktive (e quajtur "forcë"). Një përfundim është i vlefshëm në mënyrë deduktive nëse dhe vetëm nëse nuk ka një situatë të mundshme në të cilën të gjitha premisat janë të vërteta, por përfundimi është i gabuar. Një përfundim është induktivisht i fortë nëse dhe vetëm nëse premisat e tij i japin një shkallë probabiliteti përfundimit të tij.

Nocioni i vlefshmërisë deduktive mund të deklarohet në mënyrë rigoroze për sistemet e logjikës formale në terma të nocioneve të kuptuara mirë të semantikës. Vlefshmëria induktive, nga ana tjetër, kërkon që ne të përcaktojmë një përgjithësim të besueshëm të një grupi vëzhgimesh. Detyra e dhënies së këtij përkufizimi mund të trajtohet në mënyra të ndryshme, disa më pak formale se të tjerat; Disa nga këto përkufizime mund të përdorin induksionin e rregullit të shoqërimit logjik, ndërsa të tjerët mund të përdorin modele matematikore të probabilitetit, siç janë pemët e vendimeve. Për pjesën më të madhe, ky diskutim i logjikës merret vetëm me logjikën deduktive.

Arsyetimi abduktiv është një formë e përfundimit që shkon nga një vëzhgim në një teori që merr parasysh vëzhgimin, duke kërkuar idealisht të gjejë shpjegimin më të thjeshtë dhe më të mundshëm. Në arsyetimin abduktiv, ndryshe nga arsyetimi deduktiv, premisat nuk garantojnë përfundimin. Mund ta kuptojmë arsyetimin abduktiv si "përfundim për shpjegimin më të mirë".

## Mendimi kritik 
Mendimi kritik, i quajtur edhe analizë kritike, është një mendim i qartë dhe racional që përfshin kritikën.

## Dialektika 
Dialektika është një diskurs midis dy ose më shumë personave që mbajnë pikëpamje të ndryshme rreth një teme, por që dëshirojnë të përcaktojnë të vërtetën përmes argumenteve të arsyetuara. Ka qenë objekt studimi që nga kohërat e lashta, por vetëm kohët e fundit ka qenë objekt i përpjekjeve për formalizim.

## Mendimi jologjik dhe proceset joracionale 
Jologjikiteti në aspektin e proceseve të të menduarit, siç përcaktohet nga studiues si Aaron T. Beck, është shtrembërim njohës që shkakton funksionim jonormal. Gjendja e depresionit shpesh ushqehet nga të menduarit jologjik dhe rezulton në viktimat që zhyten në përfundime vetë-shkatërruese. Pacientët që kërkojnë ndihmë psikologjike mund të vuajnë nga problemet e mbi-përgjithësimit, duke u zhytur në përfundime të përgjithshme dhe negative mbi bazën e ngjarjeve jetësore në thelb të parëndësishme. Terapia njohëse e sjelljes mund t'i ndihmojë individët të njohin zakonet e tyre të logjikës së gabuar dhe interpretimeve të shtrembëra të përvojave të kaluara.

Nga ana tjetër, depresioni në kuptimin e "Weltschmerz" në natyrën e tij jo-estetikisht realiste dhe jo-pozitiviste është në thelb logjik dhe racionale. Disa filozofë pohojnë se çështja e vlerës së jetës nuk është përgjigjur në një mënyrë psikologjikisht të kënaqshme pa përqafuar gabimin e arsyetimit rrethor.

Në kontekstin socio-politik, aftësia për të bashkuar interesa dhe pasione të shpërndara dhe kontradiktore në një sintezë jologjike është etiketuar si një forcë e mundshme, megjithëse me dobësi të njëkohshme, nga botime letrare si Blackwood's Magazine:Është e vështirë të mos i lidhësh së bashku këto dy ide shumë karakteristike të jologjikitetit dhe përhershmërisë. Jo se jologjikshmëria është në vetvete një virtyt, por jologjikshmëria për të cilën flasim nuk është thjesht arsyetim i keq. Këtu do të thotë vetëm se më shumë se një parim gjendet për të pohuar veten në... punën sociale. Por këto parime janë shkrirë në një unitet më të lartë. Jologjikshmëria nuk është shkaku i përhershmërisë, por përkundrazi të dyja janë produkte të përbashkëta të një kauze të përbashkët - respekti, domethënë, për forcat e gjalla që ekzistojnë në natyrën njerëzore.

## Shiko edhe 
* Logjika
* Racionaliteti

## Referime