Ortografia e Esperantos

**Gjuha esperanto** shkruhet me një alfabet latin me njëzet e tetë shkronja, me shkronja të mëdha dhe të vogla. Kjo plotësohet nga shenja pikësimi dhe nga logograme të ndryshme, siç janë shifrat 0–9, shenjat e monedhës si $ € ¥ £ ₷, dhe simbolet matematikore. Krijuesi i gjuhës esperanto, L. L. Zamenhof, shpalli parimin "një shkronjë, një tingull", megjithëse ky është një udhëzues i përgjithshëm dhe jo i rreptë.

Njëzet e dy nga shkronjat janë identike në formë me shkronjat e alfabetit anglez (q, w, x dhe y janë lënë jashtë). Gjashtë të tjerat kanë shenja diakritike: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ dhe ŭ - domethënë, c, g, h, j dhe s cirkumfleks, dhe *u e* shkurtër. 

## Alfabeti standard 
Ortografia standarde e esperantos përdor shkrimin latin.

## Vlerat e zërit 
Shkronjat kanë përafërsisht vlerat tingëllore të IPA-s, me përjashtim të c [t͡s] dhe shkronjave me diakritikë: ĉ [t͡ʃ], ĝ [d͡ʒ], ĥ [x], ĵ [ʒ], ŝ [ʃ], ŭ [u̯] . J transkribon dy tinguj, bashkëtingëllore [j] (tingulli anglez y, si në y ou ) dhe vokalik [i̯] .:        a    b    t͜s   t͜ʃ   d    e    f    ɡ    d͜ʒ   h    x    i    i̯   ʒ     k    l    m    n    o    p    r    s    ʃ     t    u    u̯   v    z

 Në gjuhën Esperanto ekziston një përputhje pothuajse e plotë një-për-një midis shkronjave dhe tingujve. Diftongët si *aŭ* dhe *eŭ* përfaqësohen nga dy shkronja të veçanta. Shkronja ⟨j⟩ ka funksion të dyfishtë: përdoret si bashkëtingëllore (afër [j]) dhe si pjesë e diftongëve, në mënyrë të ngjashme me semivokalen ⟨ŭ⟩. Nëse tingulli /dz/ konsiderohet fonemë më vete, atëherë esperantoja përfshin edhe digrafin ⟨dz⟩. Alofoni të dukshme ndodhin te zanoret (në varësi të strukturës së rrokjes, për shembull, në rrokjet e hapura kundrejt atyre të mbyllura) si dhe në asimilimin e bashkëtingëlloreve /m/ dhe /n/, ku /n/ shpesh shqiptohet [ŋ] para g dhe k, veçanërisht nga folësit që vijnë nga gjuhë me këtë tipar fonetik.

Ndryshimi fonemik në esperanto shpesh kufizohet në raste të asimilimit, veçanërisht në sekuenca të bashkëtingëlloreve si *kz* në fjalë si *ekzemplo* (“shembull”), e cila në të folur të rrjedhshme zakonisht shqiptohet si /ɡz/. Megjithatë, folësit puristë synojnë të ruajnë shqiptimin /kz/. Në shkrimet origjinale të Zamenhof-it, bashkëtingëlloret që krijojnë mundësi për asimilim zakonisht ndahen nga një zanore epentetike, si *o*, për të shmangur devijime fonetike, ndonëse kjo praktikë nuk ndiqet gjithmonë nga të gjithë folësit.

Emrat jo të esperantizuar zakonisht përafrohen fonetikisht në esperanto, bazuar në shqiptimin origjinal të tyre, sidomos nga folës që nuk njohin gjuhën përkatëse. Për shembull, ⟨c⟩ anglisht shqiptohet si *k*, ⟨qu⟩ si *kv*, ⟨w⟩ si *v*, ⟨x⟩ si *ks*, dhe ⟨y⟩ si *j* (nëse është bashkëtingëllore) ose *i* (nëse është zanore). Digrafi anglez ⟨th⟩ zakonisht përshtatet si *t*. Kur nuk ekzistojnë korrespondenca të drejtpërdrejta, përdoren përshtatje fonetike bazuar në ortografinë ose fonologjinë e esperantos. Kështu, *Winchester* (qyteti në anglisht) mund të transkriptohet si *Vinĉester*, dhe * Changzhou* si *Ĉanĝo* ose më saktësisht *Ĉangĝoŭ* (pavarësisht se nuk ka tingull *g* në shqiptimin kinez), varësisht nga përpjekja për ruajtjen e shqiptimit origjinal pasi esperanto nuk ka tingullin *ng* ose *ou*. Theksi zakonisht ruhet, kur është i njohur.

## Origjina 
Shkrimi i esperantos ngjan me alfabetet latine të gjuhëve sllave perëndimore, por përdor diakritikë me cirkumfleks (rrethorë ) në vend të karonave për shkronjat ⟨ĉ⟩, ⟨ĝ⟩, ⟨ĥ⟩, ⟨ĵ⟩ dhe ⟨ŝ⟩. Zgjedhja e formave ⟨ĝ⟩ dhe ⟨ĵ⟩, në vend të kombinimeve si ⟨dž⟩ dhe ⟨ž⟩, ruan estetikën leksikografike të gjuhëve latine dhe gjermanike, si në *ĝenerala* (“gjeneral”) dhe *ĵurnalo* (“ditar”). Shkronja ⟨v⟩ përdoret për të përfaqësuar si /v/ ashtu edhe /w/ nga gjuhët e tjera. Ndërkohë, shkronja ⟨ŭ⟩, që shfaqet në diftongët *aŭ* dhe *eŭ*, është e ngjashme me përdorimin e saj në alfabetin bjellorus Łacinka.

Zamenhof përfitoi nga fakti që makinat e shkrimit franceze, në përdorim të gjerë ndërkombëtar në kohën e tij, kishin tast të dedikuar për cirkumfleksin (^), gjë që i lejonte përdoruesit të shkruanin shkronjat e esperantos me diakritikë si ⟨ĉ⟩, ⟨ĝ⟩, ⟨ĥ⟩, ⟨ĵ⟩ dhe ⟨ŝ⟩. Makinat e tilla përfshinin edhe ⟨ù⟩, që shpesh përdorej si zëvendësues për ⟨ŭ⟩. Me përhapjen e kompjuterëve, përdorimi i cirkumfleksit si tast "i vdekur" (çelës të pandryshuar ) vazhdoi në disa tastiera franceze, megjithëse mbështetja për shkronjat e esperantos varet nga softueri. Zgjedhja e Zamenhof-it për këto shenja ishte gjithashtu e njohur për folësit e disa gjuhëve sllave si çekishtja, sllovakishtja dhe bjellorusishtja, që kanë paralelizma të ngjashëm fonetikë dhe ortografikë.

Emrat gjeografikë në esperanto shpesh devijojnë nga drejtshkrimi anglisht, veçanërisht për shkronjat ⟨x⟩, ⟨w⟩, ⟨qu⟩ dhe ⟨gu⟩, siç shihet në *Vaŝintono* (Washington, https://sq.wikipedia.org/wiki/Uashington_D.C.(https://sq.wikipedia.org/wiki/Uashington_D.C.%29)), *Meksiko* (Mexico City ) dhe *Gvatemalo* (Guatemala). Në shumë raste, forma esperante bazohet në shqiptimin ndërkombëtar ose origjinal të emrit dhe jo në drejtshkrimin anglisht, si në *Brajtono* për Brighton. Këto përshtatje ndihmojnë në standardizimin fonetik të emrave në përputhje me rregullat fonologjike të esperantos.

## Variacione 
Për shkak se të gjitha shkronjat me diakritikë në esperanto janë unike, ato shpesh thjeshtohen nëshkrimin me dorë . Diakritiku që priret më së shumti të modifikohet është cirkumfleksi (rrethorja), i cili shpesh paraqitet në formë të thjeshtuar, duke u ngjashmuar me një makron makron ose një theks akut, si në rastet *ḡ* ose *ǵ* që përdoren në vend të *ĝ*-së.

## Emrat e shkronjave të alfabetit 
Zamenhof  krijoi emrat e shkronjave duke shtuar thjesht një prapashtesë **-o** pas çdo bashkëtingëllore, ndërsa zanoret ruanin emrat e tyre të veçantë: *a, bo, co, ĉo, do, e, fo*, etj. Diakritikët u emërtuan shpesh me referencë të hapur. Për shembull, shkronja **ĉ** quhet *ĉo ĉapela* ose *co ĉapela*, nga fjala *ĉapelo* (që do të thotë “kapelë”), ndërsa **ŭ** mund të quhet *ŭo luneta* ose *u luneta*, nga *luno* (“hënë”) e shoqëruar me shtesën zvogëluese *-et-*. Ky sistem është i vetmi që është pranuar dhe përdoret gjerësisht në komunitetin esperantist.

Shkronjat e alfabetit bazë latin ISO që nuk gjenden në alfabetin e esperantos kanë emra të veçantë dhe të dallueshëm, ashtu si në alfabetin grek. Për shembull, ⟨q⟩ quhet *kuo*, ⟨x⟩ *ikso*, dhe ⟨y⟩ *ipsilono*. Shkronja ⟨w⟩ ka pasur emra të ndryshëm, duke përfshirë *duobla vo* (“V dyfishtë”), *vavo* (bazuar në emrin e Waringhien-it), *vuo* (propozim nga Sergio Pokrovskij), si dhe *germana vo* ose *ĝermana vo*  *|(gjermanisht V).*, duke iu referuar shqiptimit gjerman të shkronjës V.

Megjithëse sistemi i emrave të shkronjave funksionon mirë për inicializmat si *ktp* (për “etj.”), ai mund të jetë problematik kur përdoret për emrat e shkronjave. Disa dallime bashkëtingëllore janë të vështira për shumë folës nga kombësi të ndryshme, pasi esperanto rrallë i përdor këto tinguj për të dalluar kuptime, pra nuk krijon shumë çifte minimale. Këtu përfshihen çiftet problematikë si: *ĵo–ĝo*, *ĥo–ho* (ose *ĥo–ko*), *co–ĉo* (ose *co–so*, *co–to*), *lo–ro* dhe *ŭo–vo* (ose *vo–bo*).

Për më tepër, gjatë një bisede telefonike me zhurmë, dallimi  në shprehje  i disa prej këtyre tingujve bëhet shumë i vështirë. Çiftet si *po–bo*, *to–do*, *ĉo–ĝo*, *ko–go*, *fo–vo*, *so–zo*, *ŝo–ĵo* dhe tingujt hundorë *mo–no* shpesh ngatërrohen për shkak të interferencës së zhurmës.

Janë propozuar disa mënyra për të zgjidhur problemin e ngatërrimit të emrave të shkronjave.Gaston Waringhien  sugjeroi ndryshimin e zanoreve të kufizuesve  të zëshëm për të lehtësuar dallimin në shqiptim. Ai propozoi gjithashtu ndryshimin e emrave të disa bashkëtingëlloreve si *h*, *n* dhe *r*, për t’i dalluar më qartë nga *ĥ*, *m* dhe *l*. Rezultati i këtij sistemi është një listë emrash më e përdorur në komunitetin esperantist:

*a, ba, co, ĉo, da, e, fo, ga, ĝa, ha, ĥo, i, jo, ĵa, ko, lo, mo, na, o, po, ra, so, ŝo, to, u, ŭo, va, za.*

Megjithatë, ky sistem kërkon ende përmendje të hapur të shenjave diakritike dhe nuk siguron dallim të besueshëm midis disa çiftsh si *ba–va*, *co–so*, *ĉo–ŝo* ose *ĝa–ĵa*.

Një nga propozimet më të afërta me normat ndërkombëtare, dhe për rrjedhojë më të lehta për t’u mësuar dhe mbajtur mend, është ai i bërë nga Kálmán Kalocsay. Ashtu si në sistemin origjinal të Zamenhof-it, zanoret përfaqësojnë vetveten, por ky sistem ndjek standardin ndërkombëtar të vendosjes së zanores *e* pas një bashkëtingëlloreje si parazgjedhje (për shembull *be, ce, de, ge*), dhe para sonorantëve (*el, en*) dhe frikativëve pa zë (*ef, es*).

Në këtë sistem:

* Zanorja *a* përdoret për ⟨h⟩ dhe për shpërthyesit pa zë ⟨p⟩, ⟨t⟩, ⟨k⟩, duke pasur emrat ndërkombëtarë *ha* për ⟨h⟩ dhe *ka* për ⟨k⟩.
* Emri francez *ĵi* përdoret për ⟨ĵ⟩.
* Emri grek *ĥi* (chi) përdoret për ⟨ĥ⟩.
* Emri anglez *ar* përdoret për ⟨r⟩.
* Shkronja ⟨v⟩ ka zanoren *i* të *ĵi*, duke e dalluar nga ⟨b⟩.
* Fërkuesja tjetër e zërit, ⟨z⟩, nuk ka zanore, për të shmangur palatalizimitn dhe ngatërrimin me *ĵi*.
* Diftongu offglide ⟨ŭ⟩ quhet *eŭ*, e vetmja mundësi reale e fonotaktikës esperanto përveç *aŭ*.
* Shkronja ⟨m⟩ quhet *om*, për ta dalluar nga ⟨n⟩, dhe zanorja *o* vendoset në mënyrë strategjike në sekuencën alfabetike.

Shkronjat me diakritikë vendosen në fund të rimës alfabetike, duke zëvendësuar vendet e shkronjave *w*, *x*, *y* të alfabetit latin për të ruajtur modelin e shkronjave të njohura që shumë njerëz mësojnë në fëmijëri.

Abecedari i modifikuar i Kalocsay është:

''a, be, ce, de, e, ef, ge, ha, i, je, ka, el, om, en, o, pa, ar, es, ta, u, vi, ĉa, ĝe, ĥi kaj ĵi, eŝ, eŭ kaj ze, plus ku', ikso, ipsilono, jen la abece-kolono.*

(Rreshti i fundit do të thotë: "dhe ja ku është kolona ABC").

Në rastet ku shkronjat janë ende të ngatërruara, si për shembull *es* kundrejt *eŝ* ose *a* kundrejt *ha*, mund të përmendet diakritika (p.sh. *eŝ ĉapela*) ose mënyra e artikulimit të tingullit (p.sh. *ha brueta*, që do të thotë “kruajtje me frymëmarrje”). Gjithsesi, shpesh herë përdoruesit preferojnë të përdorin strategji të huazuara nga anglishtja, si p.sh. “aitch” për shkronjën H.

## Alfabetet e drejtshkrimit 
Një strategji alternative për emërtimin e shkronjave në esperanto është përdorimi i një alfabeti drejtshkrimor, i njohur si *literuma alfabeto*. Në këtë sistem, secila shkronjë zëvendësohet me një fjalë të zakonshme që fillon me atë shkronjë, duke e bërë më të lehtë komunikimin dhe dallimin në të folur ose përmes telefonit.

Një shembull i një liste të përdorur është ai i përpiluar nga Erich-Dieter Krause në fjalorin e tij gjermanisht-esperanto. Kjo listë përfshin fjalë si:

*Asfalto, Barbaro, Centimetro, Ĉefo, Doktoro, Elemento, Fabriko, Gumo, Ĝirafo, Hotelo, Ĥaoso, Insekto, Jubileo, Ĵurnalo, Kilogramo, Legendo, Maŝino, Naturo, Oktobro, Papero, Kuo, Rekordo, Salato, Ŝilingo, Triumfo, Universo, Universo-hoketo, Vulkano, Ĝermana vo, Ikso, Ipsilono, Zinko.*

Kjo metodë është e ngjashme me përdorimin e fjalëve kod për shkronjat në gjuhë të tjera (p.sh. “Alfa”, “Bravo”, “Charlie” në NATO), dhe përdoret shpesh për të shmangur keqkuptimet në komunikim.

Një propozim nga Simon Edward Adrian Payne në Monato: [1]

*akvo, baldaŭ, cedro, ĉirkaŭ, dolĉa, eĥo, fajfi, golfo, ĝis, hejme, ĥoro, iĝi, jaĥto, ĵuri, korpo, lingvo, morgaŭ, nokto, ofte, pelvo, kuo, riĉa, sankta, ŝaŭmi, tempo, uzi, ŭa-ŭa, vespo, vavo, ikso, ipsilono, zorgi*

Një tjetër strategji për emërtimin e shkronjave në esperanto është propozuar nga Gerrit François Makkink, i cili përzgjedh fjalë kryesisht tetrasilabike për secilën shkronjë. Qëllimi është që rrokja që fillon me shkronjën përkatëse të marrë theks dytësor, duke e bërë më të lehtë identifikimin e saj në komunikim. Megjithatë, vetëm në rastin e fjalës *Varsovio* dy rrokjet e theksuara fillojnë me shkronjën.

Lista e fjalëve të propozuara nga Makkink për alfabetin drejtshkrimor përfshin:

*Akademio, bondeziro, centjariĝo, Ĉe-metodo, delegito, Esperanto, Fundamento, gramatiko, ĝisrevido, harmonio, ĥorkantado, internacia, jubileo, ĵurnalisto, kalendaro, Ludoviko, modernigo, necesejo, okupita, propagando, kuo, redaktoro, sekretario, ŝatokupo, telefono, universala, u-supersigno, Varsovio, vuo, ikso, ipsilono, Zamenhofo.*

Ky sistem përdoret për të shmangur keqkuptimet dhe për të siguruar një komunikim të qartë, veçanërisht në situata telefonike apo ndërkombëtare.

Lidhja Ndërkombëtare e Radioamatorëve Esperantistë (ILERA) përdor adaptimin e mëposhtëm të Alfabetit Ndërkombëtar të Drejtshkrimit të Radiotelefonisë (alfabeti "fonetik" i ICAO-s dhe NATO-s):

*alfa, bravo, carli, delta, eko, fokstrot, golf, hotel, india, juliet, kilo, lima, majk, november, oskar, papa, kebek, romeo, siera, tango, uniform, viktor, ŭiski* ~ *viski, eksrej, janki, zulu*

ILERA gjithashtu modifikon numrat *ses'' '6' dhe *sep* '7' në *sis* dhe *sepen* për t'i bërë ato më të dallueshme, dhe përdor formën nominale *nulo* për zero.

## Transliterimi ASCII 
Për shkak të pamundësisë së përdorimit të lehtë të shkronjave me diakritikë në shumë media, si makina shkrimi apo kompjuterë të hershëm, janë zhvilluar dy konventa kryesore për të shkruar esperanton me alfabetin bazë latin ISO, kur ortografia e plotë me diakritikë është e papërshtatshme.

# **Sistemi h**   Ky sistem, i propozuar nga L. L. Zamenhof, zëvendëson shkronjat e lakuara të esperantos me digrafe që përfshijnë shkronjën **h**. Kështu:
#* ĉ → ch
#* ĝ → gh
#* ĥ → hh
#* ĵ → jh
#* ŝ → sh
#* ŭ → u  Për të shmangur ngatërrimet, përdoret gjithashtu apostrofi ose vizë lidhëse për të qartësuar sekuencat, si në shembullin "ses-hora". Ky sistem ka një pamje më konvencionale dhe është përdorur prej kohësh në komunitetin esperantist.
# **Sistemi x**   Me avancimin e përpunimit të tekstit në kompjuterë, u zhvillua një sistem më praktik që përdor digrafe me shkronjën **x** për të gjitha shkronjat me diakritikë:
#* ĉ → cx
#* ĝ → gx
#* ĥ → hx
#* ĵ → jx
#* ŝ → sx
#* ŭ → ux  Ky sistem është bërë shumë i popullarizuar, sidomos sepse shkronja **x** nuk përdoret në ortografinë standarde të esperantos, gjë që e bën shumë të thjeshtë konvertimin automatik nga teksti i shkruar me sistemin x në ortografinë me diakritikë. Për më tepër, sistem x jep rezultate më të mira në renditjen alfabetike në softuerë të ndryshëm.

**Shembuj:**

Fjala esperanto *ŝanĝi* ("për të ndryshuar") shkruhet:

* në sistemin h: **shanghi**
* në sistemin x: **sxangxi**

Fjala *ĵaŭde* ("të enjten") shkruhet:

* në sistemin h: **jhaude**
* në sistemin x: **jxauxde**

## Pikësimi 
Në Esperanto, si në shumicën e gjuhëve, përdorimi i pikësimit nuk është plotësisht i standardizuar dhe ndikohet nga traditat e ndryshme kombëtare të folësve. Megjithatë, ekzistojnë disa rregulla dhe zakone të përgjithshme që ndihmojnë në komunikimin e qartë dhe të saktë.

#### Presjet 
Presjet në esperanto përdoren shpesh për të ndarë fjali të varura, veçanërisht përpara lidhëzave si **ke** (që) ose korrelativëve që fillojnë me **ki-**.

**Shembull:**

*Mi ne scias, kiel fari tion.*

(Nuk di si ta bëj këtë.)

Gjithashtu, presja përdoret si shenjë për pikën dhjetore në numra. Për ndarjen e mijëra, përdoren hapësira jo-ndërprerëse ose ndonjëherë apostrofë.

**Shembuj:**

* 12 345,6789
* $3'300'000

#### Shenjat e pyetjes dhe çudisë 
Pikëpyetja **(?)** dhe pikëçuditësja **(!)** përdoren në fund të një fjalie për të treguar pyetje ose ndjenja të forta. Ato mund të shfaqen edhe brenda një fjalie. Në pyetje, fjalët pyetëse zakonisht vendosen në fillim të fjalisë, duke eliminuar nevojën për pikëpyetje të përmbysura në stilin spanjoll.

Në esperanto, periodat (pikët) përdoren për të treguar inicializmat, si në shembullin **ktp** ose **ktp.** që është shkurtim për *kaj tiel plu* (et cetera). Megjithatë, periodat nuk përdoren për shkurtesat që mbajnë prapashtesa gramatikore. Në këto raste, shpesh zëvendësohen shkronjat që mungojnë me një vizë lidhëse.

**Shembuj:**

* *D-ro* ose *Dro* për *Doktoro* (Dr)
* Numrat rendorë shënohen me mbiemra **a** dhe kallëzorin **n** të shkruar pas numrit, p.sh. **13a** ose **13a** për "i 13-ti".
* Shkurtesa **k** përdoret pa pikë për fjalën **kaj** (dhe).
* Shenja dalluese **&** nuk përdoret në esperanto.
* Numrat romakë shpesh shmangen në shkrim.

#### Vizat lidhëse 
Viza ndarëse përdoren për të sqaruar kompozitat dhe për të bashkuar prapashtesat gramatikore me emra të huaj që nuk janë esperantizuar ose nuk kanë prapashtesën nominale **-o**.

**Shembull:**

* *Kalocsay-n* ose *Kálmán-on* për të treguar kallëzorin e emrave të huaj.

#### Grimca *ĉi* 
Grimca afërt **ĉi** përdoret me korelativa, si në shprehjet **ĉi tiu** ("ky") dhe **ĉi tie** ("këtu"). Ajo mund të përdoret edhe në mënyrë poetike me emra dhe folje, p.sh. **ĉi jaro** ("këtë vit") dhe **esti ĉi** ("të jesh këtu").

Kur këto fraza shndërrohen në mbiemra ose ndajfolje, përdoret vizë lidhëse për të bashkuar fjalët:

* **ĉi-jare** ("këtë vit")
* **ĉi-landa birdo** ("një zog i kësaj toke").

Përdorimi i shenjave të pikësimit në esperanto karakterizohet nga një larmi e madhe dhe fleksibilitet, pa një standard të prerë që nga koha e Zamenhof-it. Në veprat origjinale të Zamenhof, përdorimi i thonjëzave nuk është i përmendur specifikisht, duke supozuar se shtypshkronjtë do të përdornin standardet kombëtare të vendeve të tyre.

Në praktikë, përdoren shumë stile thonjëzash dhe shenja të tjera pikësimi:

* Viza Em (—) përdoret shpesh për ndarje më të forta në tekst.

* **Vija guillemets** («...» ose në disa raste të përmbysura »...«) përdoren në shumë vende evropiane.
* **Thonjëzat e dyfishta** (“...” në stilin amerikan dhe „...” në stilin gjerman) janë gjithashtu të zakonshme.

Që nga epoka e përpunimit të tekstit kompjuterik, thonjëzat në stilin amerikan (“...”) janë bërë më të përhapura ndër esperantistët. Citimet mund të vendosen brenda presjesh ose dy pikave, sipas stilit dhe kontekstit.

Formati i orës dhe datës në esperanto nuk është rregulluar në mënyrë përfundimtare, por shumë esperantistë përdorin format ndërkombëtare për qartësi dhe neutralitet kulturor. Më të zakonshmet janë:

* **ISO 8601**: `1970-01-01` – praktik, pa mëdyshje dhe i qartë në përpunimin elektronik.
* **1-jan-1970** – më lehtë për t’u kuptuar vizualisht nga njerëzit, duke shmangur konfuzionin mes muajit dhe ditës.
* **Forma e plotë** në tekst: *la 1-a de januaro 1970*.

Kjo larmi reflekton qëllimin ndërkombëtar dhe fleksibilitetin e gjuhës esperanto.

## Shkrimi i kapitalit 
Në esperanto, përdorimi i shkronjës së madhe është më i kufizuar se në shumë gjuhë të tjera:

* Përdoret për **fjalën e parë të një fjalie** dhe **emrat e përveçëm** kur funksionojnë si të tillë.
* **Muajt**, **ditët e javës**, **kombësitë**, **gjuhët**, dhe **mbiemrat nga emrat e përveçëm** zakonisht shkruhen me **shkronjë të vogël**: *angla*, *usona*, *lundo*.
* Te **titujt**, përdoren stile të ndryshme: romantik (vetëm fjala e parë me shkronjë të madhe) ose anglisht (të gjitha fjalët leksikore me shkronjë të madhe), sipas zgjedhjes stilistike

Në gjuhën esperanto, përdorimi i shkronjave të mëdha është relativisht i thjeshtuar në krahasim me shumë gjuhë të tjera. Regullat kryesore janë si më poshtë:

#### Emrat dhe fjalitë 
* **Shkronja e parë** e një fjalie gjithmonë shkruhet me **shkronjë të madhe**.
* **Emrat e përveçëm** shkruhen me shkronjë të madhe: *Tereza Bianku*, *Ludoviko Zamenhof*.
* **Emrat e muajve**, **ditëve të javës**, **kombësive**, **gjuhëve**, dhe **mbiemrat e formuar nga emra** shkruhen me **shkronjë të vogël**: *marto* (mars), *lundo* (e hënë), *angla* (gjuha angleze), *usona* (amerikan).

#### Akronimet dhe inicialet 
* **Akronimet** dhe **inicjalizmat** për emra të përveçëm shkruhen zakonisht me **shkronja të mëdha**: *TEJO* (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo).
* **Shkronjat e vogla të mëdha** (small caps) janë një praktikë e zakonshme për të **shënuar mbiemra** në mënyrë neutrale, duke shmangur konfuzionin nga konventat e ndryshme kulturore për radhitjen e emrit dhe mbiemrit.

**Shembuj:**

* *Kalocsay Kálmán* → mbiemri *Kalocsay* mund të shkruhet me **small caps** për të shmangur paqartësitë: **KALOCSAY** Kálmán.
* *Cheung Kwok-wing* → **CHEUNG** Kwok-wing (në kontekst zyrtar, për të dalluar mbiemrin të parin sipas traditës kineze). LeslieCheung Kwok-wing

Në esperanto, drejtshkrimi ndonjëherë zgjerohet përtej normave standarde për të përfshirë **forma të ndërmjetme**, **forma gjysmëformale**, ose **loja gjuhësore**. Disa nga këto përfshijnë përdorimin e **vizave lidhëse**, **shkronjave të mëdha brenda fjalëve**, dhe **germa të përziera**.

#### Parashtesat me emra të përveçëm 
* Kur një **parashtesë** lidhet me një **emër të përveçëm**, mund të përdoret viza lidhëse për të shmangur paqartësi:
** *la geZamenhofoj* – familja Zamenhof.
** *pra-Esperanto* – para-Esperanto ose "proto-Esperanto".

#### Akronimet rrokjezore dhe fjalët hibride 
* **Akronimet e rrokjeve** (sipas stilit rus) përdoren nganjëherë në esperanto:
** *ReVo* për **Reta Vortaro** (“Fjalori Online”), që tingëllon si fjala *revo* (ëndërr).
* **Germa të përziera** përdoren ndonjëherë për efekt stilistik apo lojë fjalësh:
** *espERAnto* – një akronim për *Esperanta Radikala Asocio* (“Shoqata Radikale e Esperantos”), ku theksohet pjesa “ERA”.

#### Përdorimi formal dhe informal i përemrave 
* Në shkrimet e **Zamenhof**, dallimi midis **vi** informal dhe **Vi** formal theksohej për hir të mirësjelljes ose distancës sociale:
** *Vi* me shkronjë të madhe për **vetën e dytë njëjës formale**.
* Sot, zakonisht shkruhet gjithmonë **vi** me shkronjë të vogël, pavarësisht nga formaliteti apo numri.

## Simboli i Spesmilos 
parapamje| Shenja *Sm*Një element unik në sistemin e shkrimit të esperantos është **shenja spesmilo**, e shënuar me simbolin ⟨₷⟩. Kjo është një monogram **i shkronjave "Sm"** dhe përfaqësonte njësi monetare të quajtur *spesmilo* (nga *specie milo*, që do të thotë "një mijë specie").

#### Përdorim historik 
* Spesmilo ishte një **monedhë ndihmëse ndërkombëtare** e lidhur me lëvizjen esperantiste.
* U përdor nga disa **banka britanike dhe zvicerane** para Luftës së Parë Botërore.
* Njësia synonte të lehtësonte **tregtinë dhe financat ndërkombëtare** midis esperantistëve në një mënyrë neutrale dhe të kuptueshme globalisht.

#### Transkriptimi modern 
* Sot, shenja spesmilo ⟨₷⟩ është **e vjetëruar**, por ende haset si **kuriozitet historik ose simbol kulturor esperantist**.
* Shpesh transkriptohet si **Sm** në tekst, zakonisht në **italik** (*Sm*), për të dalluar nga njësi të tjera monetare.

## Braille, drejtshkrim me gishta dhe kodi Morse 
Versionet esperanto të **kodit Braille** dhe **kodit Morse** janë të përshtatura për të përfshirë **gjashtë shkronjat diakritike** të alfabetit esperanto: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ dhe ŭ. Këto janë të pranishme për të garantuar transkriptim të plotë dhe të saktë të gjuhës në këto sisteme të komunikimit, duke ruajtur veçoritë fonetike të gjuhës.

#### Braille në Esperanto 
* Sistemi Braille për esperanton është një zgjerim i Brailles ndërkombëtar, me karaktere të veçanta për shkronjat me diakritikë.
* Kjo lejon **lexueshmëri të plotë për të verbërit** që flasin ose mësojnë esperanton.
* Revista **Aŭroro**, një **botim periodik në gjuhën Braille esperanto**, ka dalë që nga **viti 1920**, duke e bërë atë një nga botimet më jetëgjata të specializuara në këtë fushë.

#### Kodi Morse për Esperanto 
* Kodi Morse përfshin gjithashtu versione të zgjeruara për shkronjat me diakritikë.
* Adaptimet janë bërë në mënyrë që të **ruhet dallueshmëria fonetike** dhe **të shmangen konfliktet me shkronjat standarde latine**.

Një revistë në gjuhën braille esperanto, *Aŭroro,* është botuar që nga viti 1920.

Gjuha esperanto ka përshtatur **kodin Morse** për të përfshirë gjashtë shkronjat me diakritikë:

* **Ĉ** → një pikë i shtohet kodit të **C**
* **Ĵ** → një pikë i shtohet kodit të **J**
* **Ĝ** → një vijë-pikë i shtohet kodit të **G**
* **Ŝ** → një vijë-pikë i shtohet kodit të **S**
* **Ŭ** → një vijë i shtohet kodit të **U**
* **Ĥ** → katër pikat e **H** zëvendësohen me **katër vija**

Përkundër këtyre përshtatjeve, **në praktikë përdoren shpesh digrafet** tradicionale si *ch, gh, jh, sh*, veçanërisht kur përdorimi i kodit Morse standard është i kufizuar.

#### Braille 
Esperanto gjithashtu ka versionin e vet të **Braille-it**, i cili përfshin një sistem të dedikuar për **shkronjat me diakritikë**. Këto janë adoptuar për të ruajtur qartësinë fonetike dhe lehtësuar leximin për të verbërit.

Revista në Braille *Aŭroro* është një nga botimet më të hershme në këtë sistem, duke u publikuar që nga **viti 1920**.

#### Alfabeti manual dhe Signuno 
Signuno është një **projekt i alfabet****it manual** **të esperantos**, i cili synon të shërbejë si një **ortografi manuale logografike** për këtë gjuhë. Ai është krijuar me parimin që asnjë lëvizje të mos përdoret, për dallim nga alfabetet e tjera manuale si ai amerikan apo francez.djathtas|parapamje| Alfabeti *Signuno*

* Çdo shkronjë esperantoje ka një **shenjë të veçantë të dorës**, përfshirë edhe shkronjat me diakritikë: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ, Ŭ.
* **J** dhe **Z** janë të ndryshme nga variantet ndërkombëtare për të shmangur lëvizjen si element dallues.
* **Numrat** formohen përmes pozicionit të gishtave:
** 1–4: nga gishti tregues te gishti i vogël
** 6–9: nga gishti i vogël te gishti i madh, me gishtin e mesëm të palosur
** 11–12: nga gishti i madh te treguesi; këto përdoren për muaj dhe orë
** **0**: grusht i mbyllur
** **5**: dorë e hapur
** **10**: formuar si shkronja X

## Skripte të tjera 
parapamje| Alfabeti Shavian i përshtatur për të shkruar esperanto: alfabeti dhe ligaturat
parapamje| *para katër muajsh* (katër muaj më parë) në skenarin e shpikur nga seriali televiziv *Resident Alien* . Skripti lexohet nga e djathta në të majtë; *u* dhe *v* nuk dallohen.
parapamje| Alfabeti i plotë *i Rezidentit të Huaj*, shifrat dhe shenjat e pikësimit; shenjat e pikësimit shfaqen me madhësi të zvogëluar të shkronjave.

Alfabeti shavian, i cili u krijua për anglishten, u modifikua për përdorim me esperanto nga John Wesley Starling. Edhe pse nuk është përdorur gjerësisht, të paktën një broshurë është botuar me shembuj tekstesh shaviane. [1] Jo të gjitha shkronjat janë ekuivalente me vlerat e tyre në anglisht, dhe janë shtuar forma të veçanta të shkronjave ⟨n⟩ dhe ⟨s⟩ për mbaresën e rasës kallëzore dhe lakimet foljore; mbaresat gramatikore dhe fjalët *la* 'the', *aŭ* 'or' dhe *kaj* 'and' shkruhen si ligatura.

Zanoret ndryshojnë domosdoshmërisht nga anglishtja. Esperanto *aeiou* merr shkronjat për anglisht /æ ɛ ɪ ə ɒ/, duke i kushtuar më shumë vëmendje simetrisë grafike sesa besnikërisë fonetike në rastet e *o* dhe *u* . *C* merr shkronjën /θ/, vlera kastiliane e *c* para *e* dhe *i*, dhe *ĥ* që për /ŋ/, inversi i shkronjës /h/ . [ shënimi 4 ] Shkronjat më të ndryshme janë ato për *m* dhe *n*, të cilat janë /ʊ uː/ në anglisht, por që grafikisht janë më të përshtatshme për të qenë shkronja të dallueshme sesa anglishtja Shavian /m n/ .

Seriali televiziv amerikan *Resident Alien* përdor një shkrim të shpikur që nuk dallon *u* dhe *v*, dhe i shpërfill shenjat diakritike, për të transkriptuar esperanton si gjuhë aliene. Është shkruar nga e djathta në të majtë.parapamje| Alfabeti cirilik i Esperantos dhe pangrami *Eble ĉiu kvazaŭ-deca fuŝĥoraĵo ĝojigos homtipon.* (Ndoshta çdo kor i çrregullt kuazi-i përshtatshëm e bën një lloj njeriu të lumtur.)Shkrimi cirilik është përshtatur gjithashtu për të shkruar esperanto. [1]

Romani vizual në gjuhën japoneze i vitit 2017 *The Expression Amrilato* dhe vazhdimi i tij i vitit 2021 *Distant Memoraĵo* paraqesin një gjuhë të quajtur *Juliamo* që është në të vërtetë Esperanto në një alfabet latin të modifikuar.alt=Laŭ Ludoviko Zamenhof bongustas freŝa ĉeĥa manĝaĵo kun spicoj.|parapamje| Një pangram esperanto që tregon  në alfabetin Juliamo.

## Hyrje kompjuterike 
Alfabeti i gjuhës esperanto është pjesë e grupeve të karaktereve Latin-3 dhe Unicode, dhe është përfshirë në WGL4.Pikat e kodit dhe entitetet HTML për karakteret esperanto me diakritikë dhe shenjën spesmilo janë:

## Shih edhe 
* Ortografia
* Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ, Ŭ, ₷

## Referime 
## Shënime