Perandoria Spanjolle

**Perandoria Spanjolle**, nganjëherë e referuar si **Monarkia Hispanike** ose **Monarkia Katolike**, ishte një perandori koloniale që ekzistoi midis 1492 dhe 1976. Në lidhje me Perandorinë Portugeze, ajo nisi Epokën Evropiane të Zbulimeve. Ajo arriti një shkallë globale, duke kontrolluar pjesë të mëdha të Amerikës, Afrikës, ishujve të ndryshëm në Azi dhe në Oqeani, si dhe territore në pjesë të tjera të Evropës. Ishte një nga perandoritë më të fuqishme të periudhës së hershme moderne, duke u bërë e njohur si "perandoria në të cilën dielli nuk perëndon kurrë". Në shtrirjen e saj më të madhe në fund të viteve 1700 dhe në fillim të viteve 1800, Perandoria Spanjolle mbuloi mbi 13 milionë kilometra katrorë, duke e bërë atë një nga perandoritë më të mëdha në histori.

Një veçori e rëndësishme në formimin e perandorisë së Spanjës ishte bashkimi dinastik midis Isabelës I të Kastijes dhe Ferdinandit II të Aragonit në vitin 1469, të njohur si Monarkët Katolikë, i cili nisi kohezionin politik, fetar dhe shoqëror, por jo bashkimin politik. Kastija (e formuar në 1230 nga Mbretëritë e Leonit dhe të Asturiave) u bë mbretëria dominuese në Iberi për shkak të juridiksionit të saj mbi perandorinë në Amerikë. Struktura e perandorisë u përcaktua më tej nën Habsburgët spanjollë (1516-1700), dhe nën monarkët spanjollë Burbonë, perandoria u vu nën kontroll më të madh të kurorës dhe rriti të ardhurat e saj nga Inditë. Autoriteti i kurorës në Inditë u zgjerua nga dhënia papale e kompetencave të patronazhit, duke i dhënë asaj fuqi në sferën fetare.

Në fillim, Portugalia ishte i vetmi kërcënim serioz për hegjemoninë spanjolle në Botën e Re. Për t'i dhënë fund kërcënimit të zgjerimit portugez, Spanja pushtoi fqinjin e saj iberik në 1580, duke mundur forcat portugeze, franceze dhe angleze. Pas fitores spanjolle në Luftën e Trashëgimisë Portugeze, Filipi II i Spanjës mori kurorën portugeze në 1581, dhe Portugalia dhe territoret e saj jashtë shtetit u vunë nën sundimin e tij me të ashtuquajturin Bashkimin Iberik, i konsideruar nga disa historianë si një pushtim spanjoll. Filipi respektoi një shkallë të caktuar autonomie në territoret e tij iberike dhe, së bashku me këshillat e tjerë të gadishullit, themeloi Këshillin e Portugalisë, i cili mbikëqyrte Portugalinë dhe perandorinë e saj dhe "ruajti ligjet, institucionet dhe sistemin monetar të saj dhe u bashkua vetëm në ndarjen e një sovrani të përbashkët”. Në 1640, ndërsa Spanja po luftonte në Katalonjë, në Itali, në Gjermani dhe në Holandë, Portugalia u revoltua dhe rivendosi pavarësinë e saj nën Shtëpinë e Braganzës. Mbretëritë iberike ruajtën identitetet e tyre politike, me administrim të veçantë dhe konfigurime juridike. Megjithëse fuqia e sovranit spanjoll si monark ndryshonte nga një territor në tjetrin, monarku veproi si i tillë në një mënyrë të bashkuar mbi të gjitha territoret e sundimtarit nëpërmjet një sistemi këshillash: bashkimi nuk do të thoshte uniformitet.

Pas luftërave italiane kundër Francës, të cilat përfunduan në 1559, Spanja doli me kontrollin mbi gjysmën e Italisë (Mbretëria e Napolit, Sicilia, Sardenja dhe Dukati i Milanos) me Traktatin e Cateau-Cambrésis. Holanda Habsburge ra nën sundimin spanjoll pas abdikimit të Perandorit të Shenjtë Romak, Karli V, në 1555. Një luftë kundër sundimit spanjoll shpërtheu në Holandë, me spanjollët të paaftë për të qetësuar provincat veriore. Megjithatë, nën udhëheqjen e Alesandro Farnese, spanjollët arritën të nënshtrojnë provincat jugore, të cilat u bënë Holanda spanjolle (Belgjika dhe Luksemburgu i sotëm). Këto territore mbetën nën sundimin spanjoll deri në Luftën e Trashëgimisë Spanjolle.

Duke filluar me ardhjen e Kristofor Kolombit në 1492 dhe duke vazhduar për më shumë se tre shekuj, Perandoria Spanjolle do të zgjerohej në Ishujt e Karaibeve, në gjysmën e Amerikës së Jugut, në pjesën më të madhe të Amerikës Qendrore dhe në një pjesë të madhe të Amerikës së Veriut. Në shekullin e 16-të, Perandoria Spanjolle pushtoi dhe inkorporoi perandoritë e Aztekëve dhe të Inkasve, duke mbajtur elitat indigjene besnike ndaj kurorës spanjolle dhe të konvertuarit në krishterim si ndërmjetës midis komuniteteve të tyre dhe qeverisë mbretërore. Pas një periudhe të shkurtër delegimi të autoritetit nga kurora në kontinentin amerikan, kurora vendosi kontrollin mbi ato territore dhe krijoi Këshillin e Indive për të mbikëqyrur sundimin atje. Më pas, kurora krijoi mëkëmbësi në dy zonat kryesore të vendbanimit, në Spanjën e Re dhe në Peru, të dy rajone me popullsi të dendur indigjene dhe me pasuri minerale. Majat u pushtuan përfundimisht në 1697. Lundrimi Magellan-Elcano - rrotullimi i parë rreth  Tokës - hodhi themelet për perandorinë e Paqësorit të Spanjës dhe për kontrollin spanjoll mbi Inditë Lindore. Në fillim të viteve 1500, forcat spanjolle pushtuan disa qytete myslimane në Afrikën e Veriut, duke i detyruar ata t'i paguanin haraç Spanjës.

Struktura e qeverisjes së perandorisë së saj jashtë shtetit u reformua ndjeshëm në fund të shekullit të 18-të nga monarkët Burbonë. Edhe pse Kurora e Kastijes u përpoq ta mbante perandorinë e saj një sistem të mbyllur ekonomik nën sundimin e Habsburgëve, Kastija nuk ishte në gjendje t'i furnizonte Inditë me mallra të mjaftueshme konsumi për të përmbushur kërkesën. Kjo i lejoi tregtarët e huaj nga Gjenova, nga Franca, nga Anglia, nga Gjermania dhe nga Holanda të përfitonin nga tregtia, me argjendin nga minierat e Perusë dhe të Spanjës së Re që derdhej në pjesë të tjera të Evropës. Reparti tregtar i Sevijes (më vonë Kadiz) shërbeu si ndërmjetës në tregti. Monopoli tregtar i kurorës u thye në fillim të shekullit të 17-të, me kurorën që bashkëpunoi me repartin e tregtarëve për arsye fiskale në anashkalimin e sistemit të supozuar të mbyllur. Spanja ishte kryesisht në gjendje të mbronte territoret e saj në Amerikë, me holandezët, anglezët dhe francezët që morën vetëm ishujt dhe postat e vogla të Karaibeve, duke i përdorur ato për t'u përfshirë në tregti kontrabandë me popullsinë spanjolle në Inditë.

Spanja përjetoi humbjet e saj më të mëdha territoriale gjatë fillimit të shekullit të 19-të, kur kolonitë e saj në Amerikë filluan të luftojnë luftërat e tyre për pavarësi. Deri në vitin 1900, Spanja kishte humbur gjithashtu kolonitë e saj në Karaibe dhe në Paqësor, dhe kishte mbetur vetëm me zotërimet e saj afrikane. Në Amerikën Latine, ndër trashëgimitë e marrëdhënieve të saj me Iberinë, spanjishtja është gjuha mbizotëruese, katolicizmi feja kryesore dhe traditat politike të qeverisë përfaqësuese mund të gjurmohen në Kushtetutën spanjolle të 1812-ës.

## Shënime 
## Referime