Kultura e Beratit

**Kultura e Beratit** është një nga më të pasurat dhe më të veçantat në Shqipëri. Ky qytet është një qendër e madhe e trashëgimisë kulturore shqiptare, ku bashkëjetojnë elementë të ndryshëm të historisë, fesë dhe artit, duke krijuar një atmosferë unike.

## Vështrim 
Bashkëjetesa e komuniteteve fetare dhe kulturore gjatë disa shekujve, duke filluar nga shekulli IV para erës sonë deri në shekullin e 18-të është e dukshme në Berat. Qyteti gjithashtu dëshmon për përsosmërinë arkitekturore të ndërtimit tradicional të banesave ballkanike, të cilat datojnë në fund të shekullit të 18-të dhe të 19-të. Disa nga monumentet e asaj periudhe historike mund të shiheshin në Kalanë e Beratit, kishat e epokës bizantine si Kisha e Shën Mërisë së Blahernës (shek. 13), Xhamia e Beqarëve, Muzeu Kombëtar Etnografik, Xhamia e Sulltanit (ndërtuar midis 1481 dhe 1512), Xhamia e Plumbit në 15555.    

Kalaja e Beratit është e ndërtuar mbi një kodër shkëmbore në bregun e djathtë të lumit Osum dhe aksesohet vetëm nga jugu. Pasi u dogjën nga romakët në vitin 200 para Krishtit, muret u forcuan në shekullin e 5-të nën Perandorin Bizantin Theodosius II dhe u rindërtuan gjatë shekullit të 6-të nën Perandorin Justinian I dhe përsëri në shekullin e 13-të nën Despotin e Epirit, Michael Komnenos Doukas, kushëri i Bizantit. Hyrja kryesore, në anën veriore, mbrohet nga një oborr i fortifikuar dhe ka tre hyrje më të vogla. Sipërfaqja që përfshin kalaja bëri të mundur strehimin e një pjese të konsiderueshme të banorëve të qytetit. Ndërtesat brenda kalasë janë ndërtuar gjatë shekullit të 13-të dhe për shkak të arkitekturës së tyre karakteristike ruhen si monumente kulture. Popullsia e kalasë ishte e krishterë dhe kishte rreth 20 kisha (shumica e ndërtuara në shekullin e 13-të) dhe vetëm një xhami, për përdorim të garnizonit mysliman, (nga të cilat mbijetojnë vetëm disa rrënoja dhe baza e minares). Kishat e kalasë janë dëmtuar ndër vite dhe kanë mbetur vetëm disa.

Kisha e Shën Mëri Vllahernës që daton nga shekulli i 13-të, ka piktura murale të shekullit të 16-të të Nikollë Onufrit, djalit të piktorit më të rëndësishëm shqiptar pas mesjetar, Onufrit . Në një shesh të mbjellë me pemë të vogël, në një kodër brenda mureve të kalasë, qëndron Kisha e Shën Trinisë së shekullit të 14-të. Është ndërtuar në formë kryqi dhe ka murale bizantine. Jashtë mureve ndodhet Kisha e Shën Mëhillit (Shën Mëhill), e ndërtuar në shek. Kjo kishë arrihet nga një shteg i pjerrët, por krejtësisht i sigurt. Pranë hyrjes, pas një roje, ndodhet kisha e vogël e Shën Teodorit (Shen Todher), e cila ka piktura murale të vetë Onufrit. Më interesante është katedralja e Shën Nikollës, e cila është restauruar mirë dhe tani është një muze kushtuar Onufrit. Onufri ishte piktori më i madh i shekullit të 16-të në Shqipëri. Jo vetëm që ishte mjeshtër i teknikave të afreskut dhe ikonave, por ishte i pari që futi një ngjyrë të re në pikturë, të kuqen me shkëlqim, të cilën francezët e quajtën “E kuqja e Onufrit”. Përveç kësaj, Onufri prezantoi njëfarë realizmi dhe një shkallë individualiteti në shprehjen e fytyrës.  

Mbishkrimi i parë me emrin e Onufrit u gjet në vitin 1951, në kishën e Shelqanit. Kisha e Kastorisë ka një datë 23 korrik 1547 dhe një referencë për origjinën e Onufrit : *Unë jam Onufri dhe vij nga qyteti i Beratit* . Stili i Onufrit në pikturë u trashëgua nga djali i tij, Nikolla (Nikolla), ndonëse jo aq i suksesshëm sa babai i tij. Në muzeun e Onufrit gjenden vepra të Onufrit, djalit të tij, Nikollës dhe piktorëve të tjerë. Ka edhe një sërë ikonash dhe disa shembuj të shkëlqyer të punës së argjendarëve fetarë (enë të shenjta, këllëf ikonash, kopertina librash ungjillorë, etj.). Ungjijtë e Beratit, që datojnë nga shekulli IV, janë kopje (origjinalet ruhen në Arkivin Kombëtar në Tiranë). Vetë kisha ka një ikonostas prej druri të gdhendur, me dy ikona të Krishtit dhe të Virgjëreshës Mari. Bien në sy edhe froni i peshkopit dhe foltorja. Pranë rrugës që zbret nga kalaja ndodhet Xhamia e Beqarëve (Xhami e Beqareve), e ndërtuar në vitin 1827. Ky ka një portik dhe dekorim të jashtëm me lule, bimë dhe shtëpi. “Beqarët” ishin shitësit e rinj të dyqaneve (në praktikë përgjithësisht të pamartuar), të cilët tregtarët në Berat i përdornin si milicinë e tyre private. 

Xhamia Mbret më i vjetri në qytet i ndërtuar në mbretërimin e Bajazidit II (1481–1512),  shquhet për tavanin e tij të hollë. Është muze në periudhën moderne.  

Teqeja e Halvetit mendohet se është ndërtuar në shek. Ajo u rindërtua nga Ahmet Kurt Pasha në 1782. I përket rendit sufi Khalwati.Pranë teqesë supozohet se është varri i Sabbatai Zevit, një hebre osman i cili u dëbua në Dulcigno (Ulqin i sotëm), i cili krijoi polemika midis ndjekësve të tij me konvertimin e tij në Islam .  

Një muze historik hebre me emrin Muzeu Solomon ndodhet në Beratin jugor dhe përmban ekspozita rreth Holokaustit në Shqipëri dhe mbijetesën e hebrenjve gjatë luftës në vend.  

Qyteti është i njohur për arkitekturën dhe peizazhin e tij historik dhe njihet si " *Qyteti i një mijë dritareve* ", për shkak të shumë dritareve të mëdha të shtëpive të vjetra të dekoruara me pamje nga qyteti. Është e paqartë nëse me të vërtetë do të thotë "mijë" (një mijë) apo "një mbi një" (një mbi një). Në të vërtetë, lagja është ndërtuar në një vend shumë të pjerrët dhe dritaret duken të jenë njëra mbi tjetrën. Pamje të ngjashme mund të shihen në Melnik, Bullgari, Gjirokastër në Shqipëri, si dhe Catanzaro në Itali, ku dikur jetonte një minoritet shqiptar. 

Kështjella ka pamje nga lumi dhe qyteti modern, si dhe lagjja e vjetër e krishterë përtej lumit. Është një zonë e ruajtur mirë me rrugë të ngushta, shtëpi turke dhe kisha ortodokse.  

Berati modern përbëhet nga tre pjesë të ndarë nga lumi Osum : Gorica (“mal i vogël” në sllavishten e vjetër kishtare ), Mangalem dhe Kalaja, kjo e fundit është një lagje banimi brenda kalasë së vjetër bizantine që ka pamje nga qyteti. Qyteti ka gjithashtu një xhami të shekullit të 15-të dhe një numër kishash të Kishës Ortodokse Shqiptare, autoqefalia e së cilës u shpall atje në 1922. Disa nga kishat strehojnë vepra të piktorit të njohur të shekullit të 16-të Onufri . 

Muzeu Kombëtar Etnografik i Beratit u hap në vitin 1979.  Ai përmban një larmi objektesh të përditshme nga e gjithë historia e Beratit. Muzeu përmban mobilje jo të lëvizshme të cilat mbajnë një sërë sendesh shtëpiake, këllëf druri, dollap muri, si dhe oxhaqe dhe një pus. Pranë pusit ndodhet një shtypës ulliri, presje leshi dhe shumë enë të mëdha qeramike, që zbulojnë një pamje të kulturës historike vendase të qytetarëve beratas.    

Ura e Goricës, e cila lidh dy pjesë të Beratit, është ndërtuar fillimisht nga druri në vitin 1780 dhe është rindërtuar me gurë në vitet 1920.  Ura me shtatë harqe është  i gjatë dhe  i gjerë dhe është ndërtuar rreth  mbi nivelin mesatar të ujit.  

## Shih edhe 
* Rrethi i Beratit
* Qarku i Beratit
* Kultura e Shqipërisë

## Referime