Muzika arabe

**Muzika arabe** () është muzika e botës arabe me të gjitha stilet dhe zhanret e saj të larmishme muzikore . Vendet arabe kanë shumë stile të pasura dhe të larmishme muzikore dhe gjithashtu shumë dialekte gjuhësore, ku secili vend dhe rajon ka muzikën e vet tradicionale .

Muzika arabe ka një histori të gjatë bashkëveprimi me shumë stile dhe zhanre të tjera muzikore rajonale. Ajo përfaqëson muzikën e të gjithë popujve që përbëjnë botën arabe sot .

## Historia 
### Periudha para islame 
Arabia para-islamike ishte djepi i shumë arritjeve intelektuale, duke përfshirë muzikën, teorinë muzikore dhe zhvillimin e instrumenteve muzikore .  Në Jemen, qendra kryesore e shkencave, letërsisë dhe arteve arabe para-islamike, muzikantët përfituan nga patronazhi i Mbretërve të Sebait, të cilët inkurajuan zhvillimin e muzikës.   Për shumë shekuj, arabët e Hexhazit e njihnin se muzika më e mirë e vërtetë arabe vinte nga Jemeni, dhe menestrelat Hadhrami konsideroheshin superiorë.  Muzika para-islamike e Gadishullit Arabik ishte e ngjashme me atë të muzikës së Lindjes së Mesme të Lashtë  . Shumica e historianëve bien dakord se ekzistonin forma të dallueshme të muzikës në gadishullin arabik në periudhën para-islamike midis shekullit të 5-të dhe të 7-të pas Krishtit. Poetët arabë të asaj kohe - të quajtur ''shu`ara' al-Jahiliyah* ( arabisht : شعراء الجاهلية) ose "poetë xhahili", që do të thotë "poetët e periudhës së injorancës" - recitonin poezi me nota të larta.  Ai identifikoi dymbëdhjetë tone në shkallën muzikore arabe, bazuar në vendndodhjen e gishtërinjve në dhe telat e oudit. 

Abulfaraxhi (897–967) shkroi *Kitab al-Aghani*, një përmbledhje enciklopedike me poezi dhe këngë që përfshin mbi 20 vëllime në botimet moderne.

Al-Farabi (872–950) shkroi një libër të shquar mbi muzikën islame të titulluar *Kitab al-Musiqa al-Kabir* (Libri i Madh i Muzikës). Sistemi i tij i pastër arab i toneve përdoret ende në muzikën arabe. 

Al-Gazaliu (1059–1111) shkroi një traktat mbi muzikën në Persi, i cili shpallte: "Ekstazia do të thotë gjendja që vjen nga dëgjimi i muzikës".

Në vitin 1252, Safi al-Din zhvilloi një formë unike të notacionit muzikor, ku ritmet përfaqësoheshin nga përfaqësimi gjeometrik . Një përfaqësim i ngjashëm gjeometrik nuk do të shfaqej në botën perëndimore deri në vitin 1987, kur Kjell Gustafson publikoi një metodë për të përfaqësuar një ritëm si një grafik dy-dimensional. 

#### Al-Andalusia 
[parapamje|Këngë për lahutë. Shekulli i 13-të, [Al-Andalus|Al Andalusia]]
Deri në shekullin e 11-të, Iberia Islamike ishte bërë një qendër për prodhimin e instrumenteve. Këto mallra u përhapën gradualisht në të gjithë Francën, duke ndikuar te trubadurët francezë dhe duke arritur përfundimisht në pjesën tjetër të Evropës. Fjalët angleze lahutë, rebec dhe naker rrjedhin nga arabishtja oud, rabab ose magreb rebab dhe naqareh .  

### Shekulli i 16-të deri në shekullin e 19-të 
[parapamje|Muzikantët në Alepin osman, shekulli i 18-të. Një turk rreh [Defi|daf, një i krishterë luan tenbur, një dervish luan nej, një i krishterë luan kemangi dhe i pesti rreh nakare.]]
Bartol Gyurgieuvits (1506–1566) kaloi 13 vjet si skllav në Perandorinë Osmane . Pasi u arratis, ai botoi *De Turcarum ritu et caermoniis'' në Amsterdam në vitin 1544. Është një nga librat e parë evropianë që përshkruan muzikën në shoqërinë islame. 

### Shekulli i 20-të deri sot 
[parapamje|[Umm Kulthum]]
Në fillim të shekullit të 20-të, Egjipti ishte i pari në një sërë vendesh arabe që përjetoi një shfaqje të papritur të nacionalizmit, pasi u bë i pavarur pas 2000 vjetësh sundimi të huaj. Këngët angleze, franceze dhe evropiane u zëvendësuan nga muzika kombëtare egjiptiane. Kajro u bë një qendër për inovacionin muzikor.

Këngëtaret femra ishin ndër të parat që përqafuan një qasje laike. Interpretuesja egjiptiane Umm Kulthum dhe këngëtarja libaneze Fairuz ishin shembuj të shquar të kësaj. Të dyja kanë qenë të njohura gjatë dekadave që pasuan dhe janë konsideruar legjenda të muzikës arabe. Këngëtarja marokene Zohra Al Fassiya ishte këngëtarja e parë femër që arriti popullaritet të gjerë në rajonin e Magrebit, duke interpretuar këngë tradicionale arabe andaluziane dhe më vonë duke regjistruar albume të shumta të sajat.
parapamje|Fairuz
Gjatë viteve 1940 dhe 1960, muzika arabe filloi të merrte një ton më perëndimor.&nbsp;– Artistët egjiptianë Umm Kulthum dhe Abdel Halim Hafez, së bashku me kompozitorët Mohammed Abdel Wahab dhe Baligh Hamdi, ishin pionierë në përdorimin e instrumenteve perëndimore në muzikën egjiptiane. Deri në vitet 1970, disa këngëtarë të tjerë e kishin ndjekur shembullin dhe lindi një rrymë e muzikës pop arabe . Muzika pop arabe zakonisht përbëhet nga këngë në stilin perëndimor me instrumente dhe tekste arabe. Meloditë shpesh janë një përzierje midis muzikës lindore dhe asaj perëndimore.

Muzika pop perëndimore u ndikua gjithashtu nga muzika arabe në fillim të viteve 1960, duke çuar në zhvillimin e muzikës surf, një zhanër i muzikës rock që më vonë i dha jetë garage rock dhe punk rock .  Pionieri i surf rock-ut, Dick Dale, një kitarist libanezo-amerikan, u ndikua shumë nga muzika arabe që mësoi nga xhaxhai i tij, veçanërisht meloditë dhe aftësitë e oud-it të cilat më vonë i zbatoi në interpretimin e tij në kitarë elektrike kur regjistroi surf rock në fillim të viteve 1960.  Fayza Ahmed, Warda (me të cilën ishte i martuar për një dekadë), Sabah dhe këngëtarë të tjerë. Ai kishte bashkëpunuar gjithashtu me këngëtaren legjendare Aziza Jalal   e cila promovoi këngët e saj Mestaniak dhe Haramt El Hob Alaya, një nga këngët më të mira arabe në vitet '80. 

Në vitet 1990, artistët arabë që morën këtë stil ishin Amr Diab, Moustafa Amar, Najwa Karam, Elissa, Nawal Al Zoghbi, Nancy Ajram, Haifa Wehbe, Angham, Fadl Shaker, Majida Al Roumi, Wael Kfoury , Mylahaole , As., Yara, Samira Said, Hisham Abbas, Kadhem Al Saher, Ehab Tawfik, Mohamed Fouad , Diana Haddad, Mohamed Mounir, Latifa, Cheb Khaled, George Wassouf, Hakim, Fares Karam, Julia Boutros, dhe A. Në vitin 1936, Radio Iraku u themelua nga muzikantët hebrenj irakianë, Saleh dhe Daoud al-Kuwaity . Vëllezërit luajtën një rol pionier në muzikën moderne të Irakut. Salehu konsiderohej babai i mekamit irakian dhe shkroi këngën e parë.  Ai gjithashtu kompozoi për këngëtarë të famshëm të asaj epoke në Irak dhe në botën arabe, si Salima Murad, Afifa Iskandar, Nazem al-Ghazali, Umm Kulthum, Mohammed Abdel Wahab . 

Një nga arsyet kryesore për mbizotërimin e instrumentistëve hebrenj në muzikën irakiane të fillimit të shekullit të 20-të ishte një shkollë për fëmijë hebrenj të verbër në Bagdad e themeluar në fund të viteve 1920 nga *kanunji* ("lojtar i kanunit") Joseph Hawthorne ( ''Yusef Za'arur* ) ( Hebraisht : דינד ללוואלד-יוסף זערור).

Salima Pasha ishte një nga këngëtaret më të famshme të viteve 1930-1940. Respekti dhe adhurimi për Pashën ishin të pazakonta në atë kohë, pasi performanca publike nga gratë konsiderohej e turpshme në rajon dhe shumica e këngëtareve femra rekrutoheshin nga bordello.   

## Ndikimi i muzikës arabe 
[parapamje|Piktura arabe e shekullit të 12-të e muzikantëve në [Palermo, Siçili .]]
Shumica e instrumenteve muzikorë të përdorur në muzikën mesjetare dhe klasike evropiane kanë rrënjë në instrumentet muzikore arabe që u përvetësuan nga bota arabe mesjetare.   balaban, castanet nga *kasatan* dhe sonajas de azófar nga *sunuj al-sufr* . 

Violina arabe rabāb, e njohur edhe si violinë me thumba, është instrumenti më i hershëm me tela i njohur dhe paraardhësi i të gjitha instrumenteve evropiane me hark, duke përfshirë rebekun, lirën bizantine dhe violinën.   Oudi arab në muzikën arabe ndan të njëjtin paraardhës me lahutën evropiane. Oudi përmendet gjithashtu si pararendës i kitarës moderne . Kitara ka rrënjë në odin me katër tela, të sjellë në Iberi nga maurët në shekullin e 8-të.  Një paraardhës i drejtpërdrejtë i kitarës moderne është ** (kitarë maure), e cila ishte në përdorim në Spanjë që nga shekulli i 12-të. Deri në shekullin e 14-të, ajo thjesht quhej kitarë. 

Një numër instrumentesh mesjetare konike me formë të shpuar ka të ngjarë të jenë prezantuar ose popullarizuar nga muzikantët arabë,  përfshirë xelamin (nga *zulami* ). 

Disa studiues besojnë se trubadorët mund të kenë pasur origjinë arabe, me Magda Bogin që pohon se tradita poetike dhe muzikore arabe ishte një nga disa ndikime në "poezinë e dashurisë së oborrit" evropian.  Évariste Lévi-Provençal dhe studiues të tjerë deklaruan se tre vargje të një poeme nga William IX i Akuitanisë ishin në një formë të arabishtes, duke treguar një origjinë të mundshme andaluziane për veprat e tij. Studiuesit u përpoqën të përkthenin vargjet në fjalë dhe prodhuan përkthime të ndryshme. Mesjetari Istvan Frank pohoi se vargjet nuk ishin fare arabe, por përkundrazi rezultat i rishkrimit të origjinalit nga një shkrues i mëvonshëm. 

Teoria se tradita e trubadurëve u krijua nga Uilliami pas përvojës së tij me artet maure gjatë luftës kundër Rekonkuistëve në Spanjë është mbështetur nga Ramón Menéndez Pidal dhe Idries Shah . George T. Beech pohon se ekziston vetëm një betejë e dokumentuar që Uilliami luftoi në Spanjë, dhe kjo ndodhi drejt fundit të jetës së tij. Beech shton se Uilliami dhe babai i tij kishin individë spanjollë brenda familjes së tyre të zgjeruar, dhe se ndërsa nuk ka prova që ai vetë dinte arabisht, ai mund të ketë qenë miqësor me disa evropianë që mund të flisnin gjuhën.  por të tjerë sugjerojnë se mund të ketë pasur origjinë arabe. Është argumentuar se rrokjet Solfège ( *do, re, mi, fa, sol, la, ti* ) mund të jenë nxjerrë nga rrokjet e një sistemi solmizimi arab *Durr-i-Mufassal* ("Perlat e Ndarura") ( *dal, ra, mim, fa, sad, lam* ). Kjo u propozua për herë të parë nga Meninski në *Thesaurus Linguarum Orientalum'' (1680). Megjithatë, nuk ka prova dokumentare për këtë teori dhe nuk dihet se ekzistojnë dorëshkrime muzikore arabe që përdorin sekuenca nga alfabeti arab.  Henry George Farmer beson se nuk ka prova të forta mbi origjinën e notacionit dhe për këtë arsye teoria e origjinës arabe dhe teoritë e origjinës së himneve janë po aq të besueshme. 

## Muzika improvizuese në botën arabe 
Etnomuzikologu Ali Jihad Racy flet për stilin e improvizimit në muzikë që është i pranishëm në pjesën më të madhe të botës arabe .  Racy diskuton qëndrimet rajonale ndaj muzikës improvizuese në Lindjen e Mesme, duke përshkruar se improvizimi mund të sugjerojë krijim muzike të rastësishme, të patrajnuar apo edhe jo-profesionale.  Disa rajone e shohin muzikën improvizuese si aftësinë artistike intuitive që shpreh përkohësisht ndjenjën e interpretuesit.  

### Muzikë artistike 
Zhanret muzikore të artit laik përfshijnë maqam el-iraqi, andalusi nubah, muwashshah, këngë fixhire, kaside, lajali, mevval, taksim, bashraf, sama'i, tahmilah, dulab, sawt dhe liwa . 

## Karakteristikat e muzikës arabe 
parapamje|*Muzikanti* nga Rudolf Ernst .
Pjesa më e madhe e muzikës arabe karakterizohet nga një theks në melodi dhe ritëm, në krahasim me harmoninë . Ekzistojnë disa zhanre të muzikës arabe që janë polifonike, por zakonisht, muzika arabe është homofonike . 

Habib Hassan Touma pohon se ekzistojnë pesë komponentë që karakterizojnë muzikën arabe: 

# Sistemi arab i toneve ; domethënë, një sistem akordimi muzikor që mbështetet në struktura specifike intervalesh dhe u shpik nga al-Farabi në shekullin e 10-të 
# Struktura ritmiko-temporale që prodhojnë një larmi të pasur modelesh ritmike, të njohura si *awzan* ose "peshë", që përdoren për të shoqëruar zhanret vokale dhe instrumentale të matshme, për të theksuar ose për t'u dhënë atyre formë.
# Një numër instrumentesh muzikorë që gjenden në të gjithë botën arabe, të cilët përfaqësojnë një sistem tonesh të standardizuar, luhen me teknika performance përgjithësisht të standardizuara dhe shfaqin detaje të ngjashme në ndërtim dhe dizajn.
# Kontekste specifike shoqërore që prodhojnë nënkategori të muzikës arabe, ose zhanre muzikore që mund të klasifikohen gjerësisht si urbane (muzika e banorëve të qytetit), rurale (muzika e banorëve të fshatit) ose beduine (muzika e banorëve të shkretëtirës)..."
# Një mentalitet muzikor arab, "përgjegjës për homogjenitetin estetik të strukturave tonalo-hapësinore dhe ritmoko-kohore në të gjithë botën arabe, qofshin të kompozuara apo të improvizuara, instrumentale apo vokale, laike apo të shenjta ".

## Shih edhe 
* Ilahia
* Sufizmi
* Mevludi
* Kultura arabe
* Muzika sufiste

## Literatura 
* Lodge, David and Bill Badley. "Partner of Poetry". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), *World Music, Vol. 1: Africa, Europe and the Middle East*, pp 323–331. Rough Guides Ltd., Penguin Books. ISBN
* 
* Shiloah, Amnon. *Music in the World of Islam. A Socio-Cultural Study* 2001. ISBN
* Julián Ribera y Tarragó. *La música árabe y su influencia en la española* (1985). 
* Fernández Manzano, Reynaldo. *De las melodías del reino nazarí de Granada a las estructuras musicales cristianas. La transformación de las tradiciones Hispano-árabes en la península Ibérica*. 1984. 
* Fernández Manzano, Reynaldo y Santiago Simón, Emilio de (Coordinación y supervisión ed.). *Música y Poesía del Sur de al-Andalus*. 1995. 
* Fernández Manzano, Reynaldo.: *La música de al-Andalus en la cultura medieval, imágenes en el tiempo*, Granada, Universidad e Granada, 2012. 

## Referime