Perandori romak

**Perandori romak** ishte sundimtari dhe kreu monarkik i shtetit të Perandorisë Romake, duke filluar me dhënien e titullit *augustus* Oktavianit në vitin 27 p.e.s. Termi "perandor" është një konventë bashkëkohore dhe nuk ka ekzistuar si i tillë gjatë Perandorisë. Shpesh kur një romak i caktuar përshkruhet si *perandor* në anglisht, kjo pasqyron marrjen e titullit *augustus* dhe më vonë *basileus*. Një tjetër titull i përdorur ishte *imperator*, fillimisht një nder ushtarak, dhe *çezar*, fillimisht një mbiemër. Perandorët e hershëm përdorën gjithashtu titullin *princeps* ("i pari") krahas titujve të tjerë republikanë, veçanërisht *konsull* dhe *pontifex maximus*.

Legjitimiteti i sundimit të një perandori varej nga kontrolli i tij i ushtrisë romake dhe njohja nga Senati; një perandor zakonisht do të shpallej nga trupat e tij, ose nga Senati, ose nga të dyja. Perandorët e parë mbretëruan vetëm; perandorët e mëvonshëm ndonjëherë sundonin me bashkëperandorë për të siguruar trashëgiminë ose për të ndarë administrimin e perandorisë midis tyre. Detyra e perandorit mendohej të ishte e ndryshme nga ajo e një *rex-*i ("mbreti"). Augusti, perandori i parë, refuzoi me vendosmëri njohjen si monark. Për treqind vitet e para të perandorëve romakë, u bënë përpjekje për t'i portretizuar perandorët si udhëheqës të Republikës, duke pasur frikë nga ndonjë lidhje me mbretërit që sundonin Romën përpara Republikës.

Nga Diokleciani, reformat tetrarkike të të cilit e ndanë pozitën në një perandor në Perëndim dhe një në Lindje, perandorët sunduan në një stil të hapur monarkik. Megjithëse trashëgimia ishte përgjithësisht e trashëguar, ajo ishte e trashëgueshme vetëm nëse kishte një kandidat të përshtatshëm të pranueshëm për ushtrinë dhe burokracinë, kështu që parimi i trashëgimisë automatike nuk u miratua, gjë që shpesh çonte në disa pretendues për fronin. Pavarësisht kësaj, elementët e kuadrit institucional republikan (senati, konsujt dhe magjistratët) u ruajtën edhe pas përfundimit të Perandorisë Perëndimore.

Kostandini i Madh, perandori i parë i krishterë, e zhvendosi kryeqytetin nga Roma në Kostandinopojë, i njohur më parë si Bizanti, në vitin 330 p.e.s. Perandorët romakë kishin mbajtur gjithmonë funksione të larta fetare; nën Konstandinin lindi ideja veçanërisht e krishterë se perandori ishte sundimtari i zgjedhur i Zotit në tokë, një mbrojtës dhe udhëheqës i veçantë i Kishës së Krishterë, një pozicion që më vonë u quajt çezaropapizëm. Në praktikë, autoriteti i një perandori mbi çështjet e kishës shpesh ishte subjekt i sfidave. Perandoria Romake Perëndimore u rrëzua në fund të shekullit të 5-të pas pushtimeve të shumta nga fiset barbare gjermanike, pa asnjë pretendues të njohur për Perandorin e Perëndimit që mbeti pas vdekjes së Jul Nepit në 480. Në vend të kësaj, perandori lindor Zeno e shpalli veten si perandori i vetëm i një Perandorie Romake teorikisht të pandarë (megjithëse në praktikë ai nuk kishte asnjë autoritet në Perëndim). Perandorët e mëvonshëm lindorë që sunduan nga Konstandinopoja u vetëquajtën si "Basileu i Romakëve" (βασιλεύς Ῥωμαίων, *Basileus Romaíon*, në greqisht) por shpesh quhen në studimet e sotme si perandorë bizantinë.

Papati dhe mbretëritë gjermane të Perëndimit njohën perandorët lindorë deri në ardhjen e Perandoreshës Irenë në 797. Pas kësaj, papati krijoi një linjë rivale të perandorëve romakë në Evropën perëndimore, Perandorët e Shenjtë Romakë, të cilët sunduan Perandorinë e Shenjtë Romake për pjesën më të madhe të periudhës midis 800 dhe 1806. Këta perandorë nuk u njohën kurrë në Kostandinopojë dhe kurorëzimi i tyre rezultoi në problemin mesjetar të dy perandorëve. Perandori i fundit lindor ishte Kostandini XI Palaiologu, i cili vdiq gjatë pushtimit të Kostandinopojës nga Perandoria Osmane në 1453. Pasi pushtuan qytetin, sulltanët osmanë morën titullin "Çezari i Romakëve" (*kayser-i Rûm*). Një grup bizantin i perandorëve pretendues ekzistonte në Perandorinë e Trebizondit deri në pushtimin e saj nga osmanët në 1461, megjithëse ata kishin përdorur një titull të modifikuar që nga viti 1282.