Latium

parapamje|327px|Popujt Italikë rreth shek. VI p.e.s.
**Latium** () ishte një rajon i Italisë qendrore perëndimore, në të cilin u themelua dhe u zhvillua kryeqyteti it Perandorisë Romake.

## Përkufizimi 
Latium ishte fillimisht një trekëndësh i vogël pjellor mr dhe vullkanik (Latium i Vjetër) mbi të cilin ishte vendosur fisi i latinëve ose latianëve. Ishte i vendosur në bregun e majtë (lindje dhe jug) të Lumit Tiber, duke u shtrirë në drejtim verior të Lumit Anio (një degë e majtë e Tiberit) dhe ndë drejtim jugor në Pomptina Palus (Moçalet Pontine, tani Fushat Pontine) në jug deri te Kepi Circeo. Bregu i djathtë i Tiberit ishte i zënë nga qyteti etrusk i Veit dhe kufijtë e tjerë ishin të zonë nga fise italike. Në vijim, Roma do ta pushtonte Vein dhe pastaj fqinjët e saj italikë, duke i zgjeruar zotërimet e saj në Etrurinë Jugore dhe në jug, një një rajon pjesërisht moçalor dhe malor. Ky i fundit do të pësonte krijimin e kolonive të shumta romake dhe latine: kolonitë e vogla romake u krijuan përgjatë bregut, ndërsa në zonat e brendësisë u kolonizuan nga latinët dhe romakët pa shtetësi. Emri Latium do të shtrihej në këtë mënyrë në këtë zonë në jug të Romës (Latium adiectum), deri në qytetin oskan Casinum, të përkufizuar nga Straboni si "qyteti i fundit i latinëve".

Pasardhësja moderne, *Regione* italiane e Lacios, gjithashtu e quajtur *Latium* në latinisht dhe ndonjëherë në ndonjë gjuhë moderne, është disi më e madhe, megjithëse më pak se dyfishi i Latium vetus et adiectum, duke përfshirë një zonë të madhe të Etrurisë së lashtë jugore dhe Sabinën.

Gjuha e lashtë e latinëve, fiset që banonin Latium, ishte paraardhësja e drejtëpërdrejtë i gjuhës së vjetër latine, paraardhësja e latinishtes dhe gjuhëve romanse. Latium do të luante një rol të rëndësishëm në histori për shkak të statusit të tij si bujtëse e kryeqytetit të Shtetit Romak, dikur qendra kulturore dhe politike e Perandorisë Romake. Rrjedhimisht, Latium është vendi i veprave të shquara të artit dhe arkitekturës.

## Gjeografia 
parapamje|majtas|upright=1.5|Hartë e Latium me qytetet e Lidhjes Latine
Latium më i hershëm i njohur ishte vendi i Latini, një fis, qendra e njohur e të cilit ishte një vullkan i madh i fjetur, Mons Albanus ("Mali Alban", sot Colli Albani),  në juglindje të Romës, me diametër . Në qendrën e saj është një liqen krateri, Lacus Albanus (Lago Albano), në formë ovale, pak km i gjatë dhe i gjerë. Në krye të majës së dytë më të madhe (Monte Cavo) ndodhej një tempull i Jupiter Latiaris, ku latini zhvillonin funksionet shtetërore para nënshtrimit të tyre ndaj Romës dhe romakët në vijim zhvillonin ceremonitë fetare dhe shtetërore. Tempulli i fundit pagan që u ndërtua do të qëndronte deri në Mesjetë, kur gurët dhe vendi i tij u ripërdorën për manastire të ndryshme dhe në fund një hotel. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Wehrmacht e ktheu atë një një stacion radio, i cili u pushtua pas një beteje këmbësorie nga trupat amerikane në vitin 1944 dhe tashmë është një stacion kontrovers telekomunikimesh i rrethuar nga antena të konsideruara të papërshtatshme nga banorët për pamjen.

Përzgjedhja e Jupiterit si një zot shtetëror dhe rrjedhja e emrit latini në emrin e gjuhës latine janë të mjaftueshme për ti identifikuar latinët si një fis me prejardhje Indo-Evropiane. Virgjili, një poet madhor i fillim të Perandorisë Romake, nën Augustin, e nxirte Latium nga fjala "i fshehur", *i fjetur*, për shkak se në një mit Saturni, sunduesi i epokës së artë në Latium, u fsheh (*latuisset*) aty nga Jupiteri. Një etimologji kryesore moderne është se Latium vjen nga fjala latine "latus", që do të thotë "i gjerë", duke shprehur idenë e "vendit të sheshtë" duke nënkuptuar Fushën Romane.

parapamje|379px|Rrugë romake në Casinum
### Lumenj dhe moçale të Latium 
* Tiber
* Anio
* *Numicius* (Lumi Torto)
* *Astura* (Lumi Konka)
* *Nymphiaeus* (La Ninfa)
* *Ufens*
* *Amasenus*
* *Allia*
* *Almo*
* *Aqua Ferentina* (Marrana degli Orti)
* *Albanus* (Albano)
* Moçalet Pontine

### Male të Latium 
Lista në vijim përmban emrat të shkruara në latinisht dhe në parantezë emrat e tanishëm në italisht:
* Apeninus (Appennini)
* *Albanus mons* (Monti Albani, Monte Cavo)
* *Mons Algidus* ose *Mons Lepinus* (Monte Lepini)
* *Montes Corniculani* (Monte Gennaro)
* *Mons Sacer*

### Qytete në Latium 
## Historia 
parapamje|majtas|358px|Sitet arkeologjike të Latium
Rajoni që do të bëhej Latium kishte qenë streha e popullsive të ngulitura bujqësore që nga fillimi i Epokës së Bronzit dhe ishte e njohur për grekët e lashtë dhe madje për grekët mikenas. Emri me shumë gjasa është i rrjedhur nga fjala latine "*latus*", që do të thotë "i gjerë", që shpreh idenë e "vendit të sheshtë" (në dallim nga vendi i lartë i sabinëve). Etruskët, nga rajoni i tyre i Etrurias, ushtruan një ndikim të fortë kulturor dhe politik mbi Latium nga rreth shekulli VIII p.e.s. e në vijim. Gjithësesi, ata qenë të paaftë të pohonin hegjemoninë politike mbi rajonin, i cili kontrollohej nga qytet-shtete të vogla autonome në një mënyrë pak a shumë analoge me çështjet shtetërore që mbizotëronin në Greqinë e Lashtë. Në fakt, afërsia kulturore dhe gjeografike me qytetet e Magna Graecia pati një ndikim të fortë në historinë e tij të hershme.

Nga shekulli X p.e.s., të dhënat arkeologjike tregojnë një zhvillim të ngadaltë në bujqësi në të gjithë zonën e Latium me krijimin e fshatrave të shumtë. Këto klane ishin një shenjë e origjinës së tyre fisnore, që do të vijonte në Romë si *curiae* e tretë, e cila organizonte shoqërinë romake. Megjithatë, si një njësi shoqërore *gens* do të zëvendësohej nga familja, e cila kryesohej nga *paterfamilias* – mashkulli më i vjetër, i cili mbante autoritetin suprem mbi familjen.

Një qendër e ngulitur vendore dukej e nevojshme pasi qendra e rajonit nuk mund të ishte një nga fshatrat, por duhet të ishte një vend mbledhjeje të përbashkët, që përmbante selinë e gjykatës dhe faltores së përbashkët të rajonit, ku anëtarët e klaneve takoheshin për qëllime administrimi dhe zbavitjeje, si dhe ku ata siguronin një strehë të sigurtë për veten në rast ë luftës: në rrethana të zakonshme një vend i tillë nuk ishte fare ose pak i banuar. Një vend i tillë në Itali quhej "lartësi" (*capitolium*, maja e malit), ose "fortesë" (*arx*, nga *arcere*); ai nuk ishte një qytezë në fillim, por u bë bërthama e një të tille, pasi shtëpitë u grumbulluan në mënyrë natyrore përreth fortesës dje më pas do të rrethoheshin me "unazën" (*urbs*, të lidhur me *urvus* dhe *curvus*).

[parapamje|396px|Latium, pikturë e Enric Serra Auqué, [1888. Biblioteca Museu Víctor Balaguer]]
Vargmali i izoluar Alban, ajo fortesë natyrore e Latium, e cila ofronte një pozicion të sigurtë për banorët, do të zihej fillimisht nga të sapohardhurit. Aty, përgjatë rrafshit të ngushtë sipër Palazzuola-s, midis Liqenit Albano (*Lagiod di Castello*) dhe Malit Alban (*Monte Cavo*), shtrihej qyteti i Alba Longës, e cila konsiderohej si selia primitive e rracës latine dhe qyteti mëmë i Romës ashtu si dhe gjithë bashkësive të tjera të vjetra latine; aty, përgjatë shpateve, qëndron distriktet shumë të vjetra latine të Lanuvium, Aricia dhe Tusculum. Gjithashtu aty gjenden disa vepra primitive murature, që zakonisht shënojnë fillimin e qytetërimit.

Fortesat e distrikteve aty do të të krijonin qytetet e rëndësishme të Tiburit dhe Praeneste-s. Labici gjithashtu, Gabii, Nomentum në fushën midis Kodrave Albane dhe Sabine dhe Tiberit, Roma përgjatë Tiberit, Laurentum dhe Lavinium përgjatë bregdetit, ishin të gjitha pak a shumë qendra të lashta të kolonizimit latin, për të mos folur për shumë të tjera më pak të famshme dhe në disa raste pothuajse të harruara.

### Lidhja Latine
Të gjitha fshatrat ishin politikisht sovrane dhe secili prej tyre ishte i vetë-qeverisur. Prejardhja dhe gjuha e përbashkët jo vetëm mbizotëruan mbi të gjitha ata, por do ta paraqiste veten në një institucion të rëndësishëm fetar dhe politik—Lidhja Latine. Latinët ishin të lidhur bashkë nga lidhjet fetare, duke përfshirë adhurimin e Venus-it, Jupiter Latiaris dhe Dianës në Liqenin e Ariccia-s. Në këtë mënyrë, nëpërmjet afërsisë me faltoren e Jupiterit, fshati i Alba Longës mbante një pozicion përparësie fetare midis fshatrave latine. Fillimisht, tridhjetë fshatra kishin të drejtë të mernnin pjesë në lidhje, të njohur si koloni albane. Vetëm pak prej emrave individualë të këtyre fshatrave janë rregjistruar.

Rituali i kësaj lidhje ishte "Festivali Latin" (*feriae Latinae*), në të cilën, në Malin e Albës, në një ditë të caktuar nga kryemagjistrati për këtë qëllim çdo vit, flijohej një ka nga grupimi i mbledhur latin ndaj "Zotit Latin" (*Jupiter Latiaris*). Secila bashkësi që merte pjesë në ceremoni duhet të kontribuonte në gostinë flijuese. Megjithatë; korija e shenjtë e Aricia-s, *Nemus Dianae*, mbi Liqenin e Aricia-s, ishte gjithmonë midis vendeve më popullore të pelegrinazhit për latinët.

Megjithëse Alba Longa gëzonte një pozicion përparësie fetare, kryesimi alban nuk ushtroi një pushtet të rëndësishëm politik mbi Latium, p.sh. ajo nuk qe kurrë kryeqyteti i një shteti latin.

Herët gjatë ekzistencës së saj, Roma fitoi kryesimin e lidhjes dhe Alba Longa dukej një rivale për të cilën ajo do të shkatërrohej në mesin e shekullit të VII p.e.s.; lidhja, siç ishte, ishte shpërbërë dhe familjet më të shquara u detyruan të vendoseshin në Romë:  Alba Longa, qyteti mëmë, ishte shkrirë te Roma, bija. Festivali Latin do të vijonte të zhvillohej në Malin Alban, por nga magjistratët romakë. Nga mesi i shekullit të VII p.e.s., Roma kishte siguruar veten si një fuqi detare dhe furnizimin e saj me kripë; *Via Salaria* (tekstualisht "rruga e kripës") u shtrua nga Roma deri në Ostia përgjatë brengut verior të Lumit Tiber – fusha më e afërt e kripës në Italinë Perëndimore.

Në të njëjtën kohë, arkeologët dallojnë se kishte një shndërrim urban të zonës. Kasollet romake ishin zëvendësuar nga shtëpi dhe një hapsirë shoqërore, ose *forum*, ishte ndërtuar nga . në Latium, mbretërit romakë nuk ushtruan kurrë pushtet absolut mbi Latium. Qytetet latine, megjithatë, do ti kërkonin mbrojtje Romës, pasi Roma kishte më shumë forca njerëzore sesa çdo qytet tjetër në Latium.

Lidhja Latine e mbizotëruar nga Roma përbëhej nga tridhjetë qytete apo bashkësi që jepen nga Dionisi i Halikarnasit. Më tej paraqitet lista qytetet dhe bashkësitë pjesëmarrëse në Lidhjen Latine të dominuar nga Roma:

* *Ardea*
* Aricia (*Aricia*)
* *Bovillae*
* *Bubentum*
* *Corniculum*
* *Carventum*
* Circeis (*Circeii*)
* *Corioli*
* *Corbio* (*Corbio*)
* *Cora*
* *Fortinei* 
* *Gabii*
* Laurentum
* *Lavinium*
* Lanuvium
* *Labici*
* *Nomentum*
* *Norba*
* *Praeneste*
* *Pedum*
* *Querquetulum*
* *Satricum*
* *Scaptia*
* *Setia*
* *Tellene* ose *Tellenae*
* *Tibur*
* *Tusculum*
* *Tolerium*
* *Tricrinum* 
* Velitres (*Velitrae*)

### Republika Romake dhe pasimi 
Perandor Augusti bashkoi zyrtarisht të gjitha Italinë e tanishme në një entitet të vetëm gjeo-politik, *Italia*, duke e ndarë atë në njëmbëdhjetë rajone. Latium – bashkë me rajonin e tanishëm të Kampanias menjëherë në jug-lindje të Latium dhe selia e Napolit – u bë Region I.

[parapamje|281px|Busti i [Augustit duke mbajtur kurorën qytetare. Glyptothek, Mynih]]
Pas Luftës Gotike (535–554 të e.s.) dhe pushtimit të Perandorisë Lindore (Bizanti), ky rajon do të rifitonte lirinë, pasi "Dukati Romak" do të bëhej pronë e perandorit lindor. Megjithatë luftërat e gjatë kundër barbarëve longobardë do ta dobësonin rajonin, i cili do të merej nga peshkopi roman, i cili tashmë kishte mjaftë zotërime në ato territore.

Fuqizimi i aristokracisë fetare dhe kishtare do të çonte në përplasje të vazhdueshme midis zotërve dhe peshkopit roman deri në mesin e shekullit të XVI. Papa Inoçenti III u përpoq ta forconte pushtetin e vet territorial, duke dashur të konsolidonte autoritetin e tij në administratat provinciale të Tushias, Kampanias dhe Marittima nëpërmjet përfaqësuesve të Kishës, në mënyrë që të pakësonte pushtetin e Familjes Colonna. Papët e tjerë u përpoqën gjithashtu të bënin të njëjtën gjë. ata u përpoqën ta paraqisnin veten si kundërshtarë të pushtetit kishtar. Megjithatë, midis viteve 1353 dhe 1367, papati e rifitoi kontrollin e Latium dhe pjesës tjetër të Shtetit Papnor.

Më 20 shtator 1870, zaptimi i Romës, gjatë mbretërimit të papa Piut të IX, dhe mundjes së Francës në Sedan, do ta përfundonte Bashkimin Italian dhe Latium u përfshi në Mbretërinë e Italisë.

## Rajoni modern i Latium
Latium, shpesh e përmendur me emrin e saj italian *Lazio*, është një rajon qeverisës, një ndarje administrative e nivelit të parë të shtetit dhe një nga njëzet rajonet e Italisë. Fillimisht nënkuptonte ishin distriktet administrative të Italisë Qendrore, rajonet fituan një nivel domethënës autonomie duke pasuar një reformë kushtetuese në vitin 2001. Rajoni modern i Latium-it përmban kryeqytetin kombëtar të Italisë, Romën.

## Shiko gjithashtu 
* Lacio
* Gjuha latine
* Fusha e Latinës
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Bovillae
* Labici
* Italia qendrore
* Kampania
* Etruskët
* Sabinët
* Samnitët
* Roma e Lashtë
* Historia e Romës
* Origjina e Romës
* Remi dhe Romuli
* Virgjili
** Eneida
* Të Drejtat Latine
* Historia e Italisë
* Magna Graecia
* Republikat Detare
* Republika e Firences
* Shtetet Papale
* Revolucionet e vitit 1848 në shtetet italiane
* Republika Romake (1849)
* Bashkimi i Italisë
* Roma
* Provinca e Romës
* Grottaferrata
* Manastiri i Grotaferratës
* Alatri
* Kasino
* Ishulli i Ponzas
* Campo de' Fiori
* Mauzoleumi i Augustit
* Castel Sant'Angelo
* Jus
* E drejta romake
* Amicitia
* Hospitium
* Civitas
* Mos maiorum
* Municipium
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Arx
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Imperator
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Cirku Romak
* Clivus Palatinus
* Curia Calabra
* Cursus honorum
* Dashuria Greke
* Enea Ankiziadi
* Equites
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fiset Italike
* Folklori Romak
* Forumet Romake
* Gens
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Honestiores dhe humiliores
* Horacët dhe Kuriacët
* Kalendari Romak
* Kalendat
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Konsulli Romak
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Latinët e Lashtë
* Latinët në Itali
* Legjioni romak
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Lupanari
* Lustrum
* Lustratio
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Masakra e Latinëve
* Misteret greko-romake
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Monarkia romake
* Monti Albani
* Mundus Cereris
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Perandoria Romake
* Caput Mundi
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Principati (Roma)
* Prokopi i Çezaresë
* Republika Romake
* Roma quadrata
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli i Apollonit Palatin
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Themelimi i Romës
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Tregtia romake me Indinë
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Urbs
* Ushtria Romake
* Vicus
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake

## Citime fundore 
## Bibliografia 
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* 
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452* (Leeds, 1990).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* Toponymy of Latium 
*