open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalpa Sūtra

[parapamje|Hollësi e një gjetheje me Lindjen e Hyjnisë [Mahavira (Tirthankara i 24të xhaine) nga *Kalpa Sutra*, rr. 1375-1400]]
 
***Kalpa Sūtra*** (sanskritisht: कल्पसूत्र ) është një tekst xhain që përmban biografitë e Tirthankarave xhaine, veçanërisht Parshvanathës dhe Mahavirës .  Tradicionalisht i atribuohet Bhadrabahu-t, që do ta vendoste atë në shekullin e 4-të pes,  ndoshta ishte shkruar me shkrim 980 ose 993 vjet pas *Nirvanës* ( *Moksha* ) të Mahavirës.

## Historia 
Brenda gjashtë seksioneve të korpusit letrar xhain që i përkasin shkollës Svetambara, ajo klasifikohet si një nga Cheda Sūtrat. Kjo Sutra përmban histori të detajuara të jetës dhe, nga mesi i shekullit të 15-të, është ilustruar shpesh me pikturë në miniaturë. Kopjet më të vjetra të mbijetuara janë shkruar në letër në Indinë perëndimore në shekullin e 14-të. &#x5B; ''* &#x5D;

Kalpa Sutra i atribuohet Bhadrabahu-t, tradicionalisht thuhet se e ka kompozuar atë rreth 150 vjet pas *Nirvāṇës* ( samadhi ) të Mahavirës.  Ai u përpilua ndoshta gjatë mbretërimit të Dhruvasenës, 980 ose 993 vjet pas vdekjes së Mahavirës. 

## Rëndësia 
Libri lexohet dhe ilustrohet në një festival tetë-ditor të Paryushanit nga murgjit xhainë për publikun e gjerë. Vetëm murgjit mund të lexojnë shkrimet e shenjta, pasi në xhainizëm, ky libër ka vlera shumë të larta shpirtërore.
[parapamje| Folio [Kalpasutra (xhain)|Kalpasutra në *Mahavira Nirvana* . Vini re *Siddhashila'' në formë gjysmëhëne, një vend ku të gjithë sidhat banojnë pas Nirvanës.]]

## Përmbajtja 
Kalpasutra përmend nëntë Gana dhe 11 Ganadhara të Mahavirës .  Bhadrabahu përmendet si Ganadhara kryesore e Mahavirës.  Dishepulli i Bhadrabahu-t, Godasa, përmendet se ka themeluar degën Godasa Gana.
Limiti i një funksioni

Megjithëse funksioni \frac{\sin x}{x} nuk është përcaktuar në zero, pasi x i afrohet zeros gjithnjë e më shumë, \frac{\sin x}{x} i afrohet pambarimisht 1. Me fjalë të tjera, limiti i \frac{\sin x}{x}kur x i afrohet zeros, është e barabartë&nbsp;1.
Në matematikë, **kufiri i një funksioni** është një koncept themelor në kalkulus dhe analizën matematike në lidhje me sjelljen e atij funksioni pranë një pike të caktuar.

Përkufizimet formale, të krijuara për herë të parë në fillim të shekullit të 19-të, janë dhënë më poshtë. Joformalisht, një funksion f cakton një dalje f(x) për çdo hyrje x . Themi se funksioni ka një kufi L në një hyrje p, nëse f(x) i afrohet L gjithnjë e më shumë ndërsa x i afrohet gjithnjë e më shumë p. Më konkretisht, kur f zbatohet për çdo hyrje *mjaftueshëm* afër p, vlera e daljes detyrohet *në mënyrë arbitrare* afër L Nga ana tjetër, nëse disa hyrje shumë afër p merren në dalje që qëndrojnë në një distancë fikse larg njëra-tjetrës, atëherë themi se kufiri *nuk ekziston* .

## Funksionet e një ndryshoreje të vetme 
### (ε, δ)-definition of limit 
parapamje| Për f, a dhe b të paraqitura, ne mund të sigurojmë që vlera f(x) të jetë brenda një intervali arbitrar të vogël (b – ε, b + ε) duke kufizuar x në një interval mjaft të vogël (a – δ, a + δ). Prandaj f(x) → b kur x → a .
Supozoni se f: \R \rightarrow \R është një funksion i përcaktuar në vijën reale, dhe gjenden dy numra realë p dhe L . Mund të thuhet se **kufiri i f, kur x i afrohet p, është L** dhe shkruhet  \lim_{x \to p} f(x) = L,ose në mënyrë alternative, të themi  \boldsymbol{f(x)} **tenton drejt L ndërsa x shkon në p**, dhe shkruhet: f(x) \to L \text{ kur } x \to p ,nëse vlen vetia e mëposhtme: për çdo ε > 0 reale, ekziston një δ reale > 0 e tillë që për të gjitha x reale,  0  nënkupton  |f(x)-L| .  Në mënyrë simbolike,(\forall \varepsilon > 0 ) \, (\exists \delta > 0) \, (\forall x \in \R) \, (0 Për shembull, mund të themi\lim_{x \to 2} (4x + 1) = 9sepse për çdo ε > 0 reale, mund të marrim δ = ε /4, kështu që për të gjitha x reale, nëse 0  0 reale, ekziston një δ real > 0 e tillë që për të gjitha x ∈ ( a, b ), 0 (\forall \varepsilon > 0 ) \, (\exists \delta > 0) \, (\forall x \in (a, b)) \, (0
Rudra

[parapamje|297x297px|Rudra, nga një dorëshkrim [Assam|asamez i shekullit të 18-të, Ananda Patani]]
 

**Rudra** ( sanskritisht: रुद्र ) është një hyjni rigvedike e lidhur me Shivën, erën ose stuhitë,  Vajun,   mjekësinë dhe gjuetinë .  Një përkthim i emrit është 'buturuesi'.    Në *Rigveda*, Rudra vlerësohet si "më i fuqishmi nga të fuqishmit".  Rudra do të thotë "që i zhduk problemet nga rrënjët". Në varësi të situatës periodike, Rudra mund të nënkuptojë 'ulërimën më të rëndë' (mund të jetë një stuhi ose stuhi) ose 'më të frikshmen'. Ky emër shfaqet në Shiva Sahasranama dhe R. K. Sharma vëren se përdoret si emër i Shivës shpesh në gjuhët e mëvonshme. Himni " Shri Rudram " nga *Yajurveda* i kushtohet Rudrës dhe është i rëndësishëm në sektin Shaivist .   Në Prathama Anuvaka e Namakam ( Taittiriya Samhita 4.5), Sri Rudram, "më i fuqishmi nga të fuqishmit" Rudra, nderohet si Sadasiva (që do të thotë "Shiva i fuqishëm") dhe Mahadeva . Sadashiva është Qenia Supreme, Zoti Paramashiva në sektin Mantra marga Siddhanta të Shaivizmit . Gjithashtu, emri *Shiva* përdoret shumë herë në të njëjtën Anuvaka për të thirrur *Rudrën* .
Kāla

djathtas|parapamje|333x333px| Statuja e hyjnisë Kala, faltorja e shtyllës së qytetit të Bangkokut
**Kala** ( sanskritisht: काल , romanizimi: *Kālá/Kālam*), ) është një term sanskrit që do të thotë 'kohë'  ose 'vdekje'.  Si personifikimi i kohës, duke shkatërruar të gjitha gjërat, Kala është një zot i vdekjes, dhe shpesh përdoret si një nga epitetet e hyjnisë Yama . Në Shaivizëm, Kala njihet si avatari i zjarrtë i Shivës Kala Bhairava ose Kalagni Rudra; dhe në vaishnavizëm Kala shoqërohet gjithashtu me hyjnitë Narasimha dhe Pralaya .  Siç zbatohet për perënditë dhe perëndeshat, '** nuk dallohet gjithmonë nga **', që do të thotë 'e zezë'. 

## Xhainizëm 
parapamje| *kalaçakra*-t në xhainizëm
parapamje| Shkalla logaritmike e kohës e përdorur në tekstet xhaine.
Në xhainizëm, Kāla (Koha) është e pafundme dhe shpjegohet në dy mënyra të ndryshme:

* Masa e kohëzgjatjes, e njohur në formën e orëve, ditëve, si ajo.
* Shkaku i vazhdimësisë së funksionit të sendeve.

Megjithatë xhainizmi njeh një matje shumë të vogël të kohës të njohur si *samaya*, e cila është një pjesë pafundësisht e vogël e një sekonde . Ka cikle ( *kalachakra*) në të. Çdo cikël ka dy periudha me kohëzgjatje të barabartë të përshkruar si *avasarpini* dhe *utsarpini* .
Hindutë kulturorë

Një **Hindu kulturor** është një individ jopraktikant i cili identifikohet me hinduizmin, zakonisht për shkak të prejardhjes familjare.

## Përkufizimi 
Profesori i Universitetit Emory, John Y. Fenton, e përkufizon lokucionin si më poshtë:  Hindutë kulturorë, ndonëse nuk janë fetarë të devotshëm, ende mund të festojnë festivale hindu, të tilla si Diwali .  Për këta individë, ky përkujtim i festave hindu, si dhe frekuentimi i rastësishëm i tempullit, shërbejnë si një festë e trashëgimisë së tyre.
Persona non grata

Në diplomaci, një '''''''** (Latinisht: "person jo i mirëpritur", shumësi: **') është një diplomat i huaj të cilit i kërkohet nga vendi pritës të tërhiqet në vendin e tij të origjinës. Nëse personi nuk tërhiqet siç kërkohet, shteti pritës mund të refuzojë ta njohë personin në fjalë si anëtar të misionit diplomatik (duke përfshirë heqjen e imunitetit diplomatik). Vendi pritës mund të shpallë '** status për çdo anëtar të stafit diplomatik në çdo kohë pa asnjë shpjegim.

## Diplomacia 
Sipas nenit 9 të Konventës së Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, një shtet pritës mundet "në çdo kohë dhe pa pasur nevojë të shpjegojë vendimin e tij" të shpallë çdo anëtar të stafit diplomatik **'.  Një person i deklaruar kështu konsiderohet i papranueshëm dhe zakonisht kthehet në vendin e tij të origjinës. Nëse nuk tërhiqet, shteti pritës "mund të refuzojë të njohë personin në fjalë si anëtar të misionit".  Një person mund të shpallet  edhe para se ai person të hyjë në vend.   ose ndonjë akt kriminal të hapur si trafikimi i drogës. Deklarata mund të jetë gjithashtu një tregues simbolik i pakënaqësisë. 

Kanë ndodhur shkëmbime të ashtuquajtura "grup për gjyq" (ku vendet e përfshira në një mosmarrëveshje dëbojnë secili ambasadorin ose diplomatët e tjerë të vendit tjetër), veçanërisht gjatë Luftës së Ftohtë. Një dukuri e dukshme jashtë Luftës së Ftohtë ishte një shkëmbim midis Shteteve të Bashkuara dhe Ekuadorit në vitin 2011: qeveria ekuadoriane dëboi ambasadorin e Shteteve të Bashkuara, si rezultat i rrjedhjes së kabllogrameve diplomatike (WikiLeaks); Shtetet e Bashkuara u përgjigjën duke dëbuar ambasadorin e Ekuadorit. 

## Përdorim tjetër 
Persona të ndryshëm nga diplomatët mund të shpallen '** nga një vend. 

Në përdorim jodiplomatik, duke iu referuar dikujt si **' do të thotë që personi nuk është i popullarizuar apo i pranuar nga të tjerët. 

Në Filipine, legjislaturat lokale të provincave, qyteteve dhe qyteteve mund të deklarojnë njerëz ose grupe të caktuara, duke përfshirë jodiplomatë dhe shtetas filipinas, si *persona non grata* për të shprehur një ndjenjë negative ndaj një personi të caktuar nëpërmjet një rezolute jodetyruese. Kjo mund të jetë si përgjigje ndaj personit që shkel urdhëresat ose ligjet lokale.  Kjo ka ndodhur edhe në Spanjë. 

## Shiko gjithashtu 
* Mërgimi
* Jo person
* I jashtëligjshëm
* Refugjat

## Referime
Eurovia

parapamje|djathtas|Zyra qendrore e Eurovia-së
Eurovia është një kompani e specializuar në ndërtim dhe zhvillim infrastrukture në Maqedoni. Themeluar në vitin 2010, kompania ka rrënjët e saj si një biznes familjar që daton që nga viti 1978.

## Historia 
### Fillimet (1978-2010) 
* Eurovia fillimisht u themelua nga Abdilazis Ademi si një biznes familjar i quajtur "Muratori". Biznesi përqendrohej në projekte të ndërtimit të vogla dhe u zgjerua gradualisht me përfshirjen e anëtarëve të tjerë të familjes Ademi.

### Transformimi dhe Ribrendimi (2010-e sotme) 
* Në vitin 2010, biznesi u ribrendua në Eurovia. Ky moment shënoi një transformim të rëndësishëm, duke përfshirë fokusin në digjitalizim dhe inovacion, si dhe zgjerimin e gamës së shërbimeve. Drejtimi u mor nga brezi i tretë i familjes Ademi, Elmedini dhe Eldini, duke e pozicionuar Eurovian si një nga kompanitë kryesore të ndërtimit në Maqedoni.

## Veprimtaria Kryesore 
Eurovia zhvillon një gamë të gjerë të projekteve, duke përfshirë ndërtimin e lartë për investime private dhe publike, ndërtimin e ulët, infrastrukturën rrugore, instalimin e paneleve solare, dhe ndërtimin e hidrocentraleve.

## Divizionet dhe Bizneset Anësore 
Kompania ka disa divizione dhe biznese anësore, të tilla si Eurovia DMD (kompani distribuimi), Screen Media (biznesi i panove reklamuese në RMV), Eurovia Agrar (bujqësi dhe agrokulturë), Energovia (prodhimi i energjisë elektrike përmes hidrocentraleve), dhe Eurovia Solar (prodhimi i energjisë elektrike përmes paneleve solare).

## Filozofia dhe Angazhimi ndaj Inovacionit 
Eurovia përqendrohet në inovacion dhe qëndrueshmëri, duke integruar teknologji të reja dhe duke digjitalizuar proceset e saj për të rritur efikasitetin dhe ndikimin e projekteve të saj.

## Ndikimi dhe Prania në Treg 
Nga viti 2010, Eurovia ka shënuar një zgjerim të shpejtë në treg, duke rritur numrin e punonjësve dhe duke u pozicionuar si një nga pesë kompanitë kryesore në industrinë e ndërtimit në Maqedoni.

## Referime 
* CSR – Donation in Tetovo’s point for the mass vaccination 

## Lidhje të Jashtme 
* Uebsajti Zyrtar i Eurovias
* Uebsajti Zyrtar i Eurovia Construction
* Uebsajti Zyrtar i Eurovia Property Development
Jakobi (bir i Alfeut)

**Jakobi, biri i Alfeut** (Greqisht: Ἰάκωβος, Iakōbos; Aramaisht: ܝܥܩܘܒ ܒܪ ܚܠܦܝ; Hebraisht: יעקב בן חלפי ''Ya'akov ben Halfai*; Koptisht: ⲓⲁⲕⲱⲃⲟⲥ ⲛⲧⲉ ⲁⲗⲫⲉⲟⲥ; Arabisht: يعقوب بن حلفى, *Ya'qūb bin Halfā*) ishte një nga Dymbëdhjetë Apostujt e Jezusit, i cili u shfaq me këtë emër në të tre listat e apostujve të Ungjijve Sinoptikë. Ai identifikohet përgjithësisht me Jakobin e Vogël (greqisht Ἰάκωβος ὁ μικρός *Iakōbos ho mikros'') dhe i njohur zakonisht me atë emër në traditën kishtare. Sipas përkthimit, ai është emërtuar gjithashtu si "I Vogli" ose "i Riu". Ai dallohet nga Jakobi, i biri i Zebedeut dhe në disa interpretime edhe nga Jakobi, vëllai i Jezusit (Jakobi i Drejti). Ai shfaqet vetëm katër herë në Dhiatën e Re, çdo herë në një listë të dymbëdhjetë apostujve.

## Referime
Neurotoksina

**Neurotoksinat** janë toksina që janë shkatërruese për indin nervor (duke shkaktuar neurotoksicitet). Neurotoksinat janë një klasë e gjerë e fyerjeve neurologjike kimike ekzogjene që mund të ndikojnë negativisht në funksionin si në indin nervor në zhvillim ashtu edhe në atë të pjekur. Termi mund të përdoret gjithashtu për të klasifikuar komponimet endogjene, të cilat, kur kontaktohen në mënyrë jonormale, mund të rezultojnë toksike neurologjike. Megjithëse neurotoksinat shpesh janë shkatërruese neurologjike, aftësia e tyre për të synuar në mënyrë specifike komponentët nervorë është e rëndësishme në studimin e sistemeve nervore. Shembuj të zakonshëm të neurotoksinave përfshijnë plumbin, etanolin (alkoolin e pirjes), glutamatin, oksidin nitrik, toksina botulinum (p.sh. Botox), toksina e tetanozit dhe tetrodotoksina. Disa substanca si oksidi nitrik dhe glutamati janë në fakt thelbësore për funksionimin e duhur të trupit dhe ushtrojnë efekte neurotoksike vetëm në përqendrime të tepërta.

Neurotoksinat pengojnë kontrollin e neuroneve mbi përqendrimet e joneve nëpër membranën qelizore, ose komunikimin midis neuroneve nëpër një sinapsë. Patologjia lokale e ekspozimit të neurotoksinës shpesh përfshin eksitotoksicitetin e neuroneve ose apoptozën, por gjithashtu mund të përfshijë dëmtimin e qelizave gliale. Manifestimet makroskopike të ekspozimit ndaj neurotoksinave mund të përfshijnë dëmtime të përhapura të sistemit nervor qendror si paaftësia intelektuale, dëmtime të vazhdueshme të kujtesës, epilepsi dhe çmenduri. Për më tepër, dëmtimi i sistemit nervor periferik të ndërmjetësuar nga neurotoksina si neuropatia ose miopatia është i zakonshëm. Është treguar mbështetje për një sërë trajtimesh që synojnë zbutjen e dëmtimit të ndërmjetësuar nga neurotoksina, të tilla si administrimi i antioksidantëve dhe antitoksinave.

## Shiko edhe 
* Toksina

## Referime
Citotoksiciteti

**Citotoksiciteti** është cilësia e të qenit toksik për qelizat. Shembuj të agjentëve toksikë janë një qelizë imune ose disa lloje helmi, p.sh. nga merimanga e pudrës (*Bitis arietans*) ose merimanga e vetmuar kafe (*Loxosceles reclusa*).

## Shiko edhe 
* Toksiciteti

## Referime
Përvjetori

Një **përvjetor** është data në të cilën një ngjarje ka ndodhur ose një institucion është themeluar në një vit të mëparshëm, dhe mund t'i referohet gjithashtu përkujtimit ose kremtimit të asaj ngjarje. Fjala u përdor për herë të parë për festat katolike për të përkujtuar shenjtorët.

Shumica e vendeve festojnë përvjetorë kombëtarë, të quajtur zakonisht ditë kombëtare. Këto mund të jenë data e pavarësisë së kombit ose miratimi i një kushtetute të re ose formë qeverisjeje. Nuk ka një metodë të caktuar për përcaktimin e datës së themelimit të një institucioni dhe përgjithësisht vendoset brenda institucionit me konventë. Datat e rëndësishme në mbretërimin e një monarku të ulur gjithashtu mund të përkujtohen, një ngjarje që shpesh quhet "jubile".

## Shiko edhe 
* Ditëlindja

## Referime
Pështyrja

duke pështyrë në tokë.]]
**Pështyrja** është akti i nxjerrjes me forcë të pështymës ose substancave të tjera nga goja. Akti shpesh bëhet për të hequr qafe substancat e padëshiruara ose me shije të keqe në gojë, ose për të hequr qafe grumbullimin e madh të mukusit. Pështyma e pikave të vogla të pështymës mund të ndodhë edhe pa dashje gjatë të folurit, veçanërisht kur artikulohen bashkëtingëllore ejektive dhe implosive.

Pështyrja në publik konsiderohet e vrazhdë dhe një tabu sociale në shumë pjesë të botës duke përfshirë Perëndimin, ndërsa në disa pjesë të tjera të botës konsiderohet më e pranueshme nga ana sociale.

Pështyrja mbi një person tjetër, veçanërisht në fytyrë, është një shenjë globale zemërimi, urrejtjeje, mosrespektimi ose përbuzjeje. Mund të përfaqësojë një "regurgitim simbolik" ose një akt kontaminimi të qëllimshëm.

## Shiko edhe 
* Pështyma

## Referime
Kshatriya

[parapamje| [Bhishma, një kshatrija i dinastisë Hënore në letërsinë hindu.]]
**Kshatriya** ( sanskritisht: क्षत्रिय , romanizimi: *Kṣatriya* ) (nga sanskritishtja *kṣatra*, "sundim, autoritet"; i quajtur edhe **Rajanya**) është një nga katër varnat (rendet shoqërore) të shoqërisë hindu dhe lidhet me aristokracinë luftëtare .  Termi sanskrit *kṣatriyaḥ* përdoret në kontekstin e shoqërisë së mëvonshme Vedike ku anëtarët u organizuan në katër klasa: *brahmin*, kshatriya, *vaishya* dhe *shudra* .
Cilësia (biznes)

Në biznes, inxhinieri dhe prodhim, **cilësia** – ose **cilësia e lartë** – ka një interpretim pragmatik si joinferioriteti ose superioriteti i diçkaje (mallrave ose shërbimeve); përkufizohet gjithashtu si i përshtatshëm për qëllimin e synuar (përshtatshmëria për qëllimin) duke përmbushur pritshmëritë e klientëve. Cilësia është një atribut perceptues, i kushtëzuar dhe disi subjektiv dhe mund të kuptohet ndryshe nga njerëz të ndryshëm. Konsumatorët mund të përqendrohen në cilësinë e specifikimit të një produkti/shërbimi, ose se si ai krahasohet me konkurrentët në treg. Prodhuesit mund të matin cilësinë e konformitetit, ose shkallën në të cilën produkti/shërbimi është prodhuar në mënyrë korrekte. Personeli mbështetës mund të masë cilësinë në shkallën që një produkt është i besueshëm, i mirëmbajtur ose i qëndrueshëm. Në këto mënyra, subjektiviteti i cilësisë bëhet objektiv nëpërmjet përkufizimeve operacionale dhe matet me metrika të tilla si masat e përafërta.

Në një mënyrë të përgjithshme, cilësia në biznes konsiston në "prodhimin e një malli ose shërbimi që përputhet [me specifikimet e klientit] herën e parë, në sasinë e duhur dhe në kohën e duhur". Produkti ose shërbimi nuk duhet të jetë më i ulët ose më i lartë se specifikimi (nën ose mbi cilësi). Mbicilësia çon në kosto shtesë të panevojshme të prodhimit, kështu që nuk duhet të konsiderohet një gjë "e mirë".

## Shiko edhe 
* Biznesi

## Referime
Ngjarja Carrington

**Ngjarja Carrington** ishte stuhia gjeomagnetike më intensive në historinë e regjistruar, duke arritur kulmin nga 1 deri më 2 shtator 1859 gjatë ciklit diellor 10. Ajo krijoi shfaqje të forta aurale që u raportuan globalisht dhe shkaktuan shkëndija dhe madje zjarre në stacione të shumta telegrafike. Stuhia gjeomagnetike ka shumë të ngjarë të jetë rezultat i një nxjerrje në masë koronale (CME) nga Dielli që përplaset me magnetosferën e Tokës.

Stuhia gjeomagnetike u shoqërua me një shpërthim diellor shumë të shndritshëm më 1 shtator 1859. Ajo u vëzhgua dhe u regjistrua në mënyrë të pavarur nga astronomët britanikë Richard Christopher Carrington dhe Richard Hodgson - të dhënat e para të një shpërthimi diellor.

Një stuhi gjeomagnetike e kësaj magnitude që ndodh sot do të shkaktonte ndërprerje të gjera elektrike, ndërprerje dhe dëmtime për shkak të ndërprerjeve të zgjatura të rrjetit elektrik.

## Shiko edhe 
* Stuhia

## Referime
Vinçi (makinë)

Një **vinç** është një lloj makine, përgjithësisht e pajisur me një litar ngritës, litarë teli ose zinxhirë dhe duaj, që mund të përdoren si për të ngritur dhe ulur materialet dhe për t'i lëvizur ato horizontalisht. Përdoret kryesisht për ngritjen e objekteve të rënda dhe transportimin e tyre në vende të tjera. Pajisja përdor një ose më shumë makina të thjeshta për të krijuar avantazhe mekanike dhe për të lëvizur kështu ngarkesat përtej aftësive normale të një njeriu. Vinçat zakonisht përdoren në transport për ngarkimin dhe shkarkimin e mallrave, në ndërtim për lëvizjen e materialeve dhe në prodhim për montimin e pajisjeve të rënda.

Makina e parë e njohur e vinçit ishte shaduf, një pajisje ngritëse e ujit që u shpik në Mesopotaminë e lashtë (Iraku modern) dhe më pas u shfaq në teknologjinë e lashtë egjiptiane. Vinçat e ndërtimit u shfaqën më vonë në Greqinë e lashtë, ku fuqizoheshin nga njerëzit ose kafshët (si gomarët) dhe përdoreshin për ndërtimin e ndërtesave. Vinça më të mëdhenj u zhvilluan më vonë në Perandorinë Romake, duke përdorur përdorimin e rrotave të këmbëve njerëzore, duke lejuar ngritjen e peshave më të rënda. Në Mesjetën e Lartë, vinçat e portit u futën për të ngarkuar dhe shkarkuar anijet dhe për të ndihmuar në ndërtimin e tyre - disa u ndërtuan në kulla guri për forcë dhe stabilitet shtesë. Vinçat më të hershëm u ndërtuan nga druri, por gize, hekuri dhe çeliku morën përsipër me ardhjen e Revolucionit Industrial.

Për shumë shekuj, energjia furnizohej nga sforcimi fizik i njerëzve ose kafshëve, megjithëse ngritësit në mullinj me ujë dhe mullinj me erë mund të drejtoheshin nga fuqia natyrore e shfrytëzuar. Fuqia e parë mekanike u sigurua nga motorët me avull, vinçi më i hershëm me avull u prezantua në shekullin e 18-të ose të 19-të, me shumë prej tyre që mbetën në përdorim deri në fund të shekullit të 20-të. Vinçat moderne zakonisht përdorin motorë me djegie të brendshme ose motorë elektrikë dhe sisteme hidraulike për të siguruar një aftësi ngritjeje shumë më të madhe se sa ishte e mundur më parë, megjithëse vinça manuale përdoren ende aty ku furnizimi me energji do të ishte joekonomik.

Ka shumë lloje të ndryshme vinçash, secili i përshtatur për një përdorim specifik. Madhësitë variojnë nga vinçat më të vegjël të gjilpërave, të përdorura brenda punishteve, deri te vinçat më të lartë të kullës, të përdorura për ndërtimin e ndërtesave të larta. Mini-vinçat përdoren gjithashtu për ndërtimin e ndërtesave të larta, për të lehtësuar ndërtimet duke arritur hapësira të ngushta. Vinçat e mëdhenj lundrues zakonisht përdoren për të ndërtuar platforma nafte dhe për të shpëtuar anijet e fundosura.

Disa makineri ngritëse nuk i përshtaten rreptësisht përkufizimit të mësipërm të një vinçi, por përgjithësisht njihen si vinça, të tilla si vinça staker dhe vinça ngarkues.

## Shiko edhe 
* Ekskavatori

## Referime
Policia e Sllovenisë

.]]

**Forca Kombëtare e Policisë Sllovene** është agjencia shtetërore kombëtare që merret me përgjegjësinë e zbatimit të ligjit të Republikës së Sllovenisë. Ai përbëhet nga tetë drejtoritë e policisë në Celje, Koper, Kranj, Lubjanë, Maribor, Murska Sobota, Nova Goricë dhe Novo Mesto. Zbatimi i ligjit në Slloveni drejtohet nga Ministria e Punëve të Brendshme sllovene. Forca policore mban një sërë partneritetesh ndërkombëtare me forcat e huaja policore, duke përfshirë trajnimin me Byronë Federale të Hetimit të SHBA-së dhe përfshirjen në Shqipëri dhe Kosovë me Elementin e Policisë Këshillimore Shumëkombëshe. Forca policore sllovene u pranua në Organizatën për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë më 24 mars 1992.

## Shiko edhe 
* Sllovenia

## Referime
Policia e Kroacisë

**Zbatimi i ligjit në Kroaci** është përgjegjësi e **Policisë Kroate** (Kroatisht: *Hrvatska policija*), e cila është forca policore kombëtare e vendit në varësi të Ministrisë së Brendshme të Republikës së Kroacisë, duke kryer detyra të caktuara, të ashtuquajturat, veprimtaritë e policisë, të përcaktuara me ligj.

Policia merret me këto çështje: mbrojtjen e jetës individuale, të drejtat, sigurinë dhe integritetin, mbrojtjen e pasurisë, parandalimin dhe zbulimin e veprave penale, kundërvajtjet, shkeljet, kërkimin e kryerësve të veprave penale, kundërvajtjet, shkeljet dhe sjelljen e tyre para organeve kompetente. , kontrollin dhe menaxhimin e trafikut rrugor, kryerjen e punëve me të huajt, kontrollin dhe sigurinë e kufirit shtetëror dhe punë të tjera të përcaktuara me ligj.

Në kuptimin operativ, punët policore ndahen në punë që kanë të bëjnë me qetësinë dhe rendin publik, punët që kanë të bëjnë me sigurinë e tubimeve publike, punët e policisë kufitare, punët e sigurisë së komunikacionit rrugor, çështjet e mbrojtjes kundër eksplozivëve, punët e kriminelit. policia, çështjet kriminalistike-teknike, çështjet e dosjeve të krimit, çështjet administrative, çështjet e kombësisë, çështjet e statusit dhe azili, çështjet e mbrojtjes dhe shpëtimit, çështjet e inspektimit dhe çështjet teknike.

Vitet e fundit, forca i është nënshtruar një reforme me ndihmën e agjencive ndërkombëtare, duke përfshirë Organizatën për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë që kur misioni i OSBE-së në Kroaci filloi atje më 18 prill 1996, me Kroacinë që u pranua në OSBE më 24 mars. 1992.

## Shiko edhe 
* Kroacia

## Referime
Policia e Bullgarisë

parapamje|Logoja e Policisë të Bullgarisë.
**Shërbimi Policor Kombëtar** (Bullgarisht: Национална Служба Полиция), i njohur gjithashtu si **Drejtoria e Përgjithshme "Policia Kombëtare"** (Главна дирекция "Национална полиция", ГДНП) është një agjenci e pavarur e Ministrisë së Brendshme përgjegjëse për zbatimin e përgjithshëm të ligjit në Bullgari.

## Shiko edhe 
* Bullgaria

## Referime
Policia e Rumanisë

[parapamje|Logoja e policisë të [Rumania|Rumanisë.]]
**Policia rumune** (Rumanisht: *Poliția Română*) është forca kombëtare e policisë dhe agjencia kryesore e zbatimit të ligjit civil në Rumani. Ajo është në varësi të Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe drejtohet nga Inspektor i Përgjithshëm me gradën Sekretar Shteti.

## Shiko edhe 
* Rumania

## Referime
Policia e Hungarisë

[parapamje|Stema e Policisë të [Hungaria|Hungarisë.]]
**Policia e Hungarisë** (Hungarisht: *Rendőrség*) është agjencia kombëtare e zbatimit të ligjit civil të Hungarisë dhe qeveriset nga Ministria e Brendshme. Ajo u krijua më parë nën Republikën Popullore të Hungarisë në 1955.

## Shiko edhe 
* Hungaria

## Referime
Policia e Austrisë

parapamje|Logoja e policisë të Austrisë.
**Policia Federale** (Gjermanishte austriake: *Bundespolizei*) është agjencia kombëtare dhe kryesore e zbatimit të ligjit në Austri. Policia Federale u formua në korrik 2005 si një njësi zyrtare e policisë. Në vitin 2005, Policia Federale zëvendësoi Xhandarmërinë Federale të Austrisë, e cila kontrollonte pjesën më të madhe të vendit, dhe Polizei që kontrollonte qendrat kryesore urbane të Austrisë si Vjena, Salzburgu dhe Graci. Policia Federale shërben gjithashtu si agjenci e kontrollit kufitar të Austrisë. Policia Federale punon në partneritet me 19 agjencitë e policisë bashkiake dhe agjencitë e tjera të zbatimit të ligjit në Austri.

## Shiko edhe 
* Austria

## Referime
Policia e Turqisë

parapamje|Logo e Drejtorisë së Përgjithshme të Sigurisë.
**Drejtoria e Përgjithshme e Sigurisë** (Turqisht: *Emniyet Genel Müdürlüğü*) ose **Shërbimi i Policisë Turke** (*Türk Polis Teşkilatı*) është forca policore civile kombëtare përgjegjëse për zbatimin e ligjit të Republikës së Turqisë, e cila është e lidhur me Ministrinë e Brendshme.

## Shiko edhe 
* Turqia

## Referime
Policia e Italisë

[parapamje|Stema e policisë së shtetit [Italia|Italian.]]
**Policia e shtetit** (Italisht: *Polizia di Stato* / P.S) është një nga forcat policore kombëtare të Italisë. Krahas *Karabinierëve*, ajo është forca kryesore e policisë për ofrimin e detyrave policore, kryesisht në qytete dhe qyteza të mëdha, dhe me agjencitë e saj më të vogla është gjithashtu përgjegjëse për patrullimin e autostradave, hekurudhave, aeroporteve, doganave (së bashku me *Guardia di Finanza*) si dhe disa rrugëve ujore dhe duke ndihmuar forcat e policisë lokale.

Ishte forcë ushtarake deri në vitin 1981 kur u miratua Ligji i Shtetit Italian 121. Kjo e shndërroi Policinë e Shtetit në një forcë civile, e cila është në kontrast me forcat e tjera kryesore policore të Italisë: *Arma dei Carabinieri*, e cila është një forcë policore ushtarake (xhandarmëri) dhe *Guardia di Finanza*, policia italiane e doganave dhe mbrojtjes së kufirit. që gjithashtu bie në kategorinë e trupave ushtarake.

Policia e Shtetit është forca kryesore e policisë italiane për ruajtjen e sigurisë dhe rendit publik dhe si e tillë drejtohet drejtpërdrejt nga Departamenti i Sigurisë Publike. Interpoli përmbledh fokusin kryesor të kësaj force: "Përgjegjësitë e saj përfshijnë detyrat hetimore dhe të zbatimit të ligjit, dhe sigurinë e rrjeteve të autostradave, hekurudhave dhe ujrave".

## Shiko edhe 
* Enzo Felsani
* Italia

## Referime
Fyerja

Një fjalë ose frazë **pejorative**, **poshtëruese**, **fyerje** ose **term nënçmues** është një fjalë ose formë gramatikore që shpreh një konotacion negativ ose mosrespektues, një mendim të ulët ose mungesë respekti ndaj dikujt ose diçkaje.  Përdoret gjithashtu për të shprehur kritika, armiqësi ose mospërfillje. Ndonjëherë, një term konsiderohet si poshtërues në disa grupe shoqërore ose etnike, por jo në të tjera, ose mund të jetë fillimisht poshtërues, por më vonë merr një kuptim jo pejorativ (ose anasjelltas ) në disa ose të gjitha kontekstet.

## Pejorimi dhe meliorimi 
Në gjuhësinë historike, procesi që një fjalë jofyese bëhet pejorative është një formë e zhvendosjes semantike e njohur si **pejoration**. Një shembull i pejorancës është ndryshimi i kuptimit të fjalës ''* nga kuptimi që një person ishte i lumtur dhe me fat në kuptimin se ai është budalla dhe i pa sofistikuar.  Procesi i pejorimit mund të përsëritet rreth një koncepti të vetëm, duke kërcyer nga fjala në fjalë në një fenomen të njohur si rutine e eufemizmit, për shembull si në pejoracionin e njëpasnjëshëm të termave *bog-house*, *private-house*, *tualet*, *dollap uji*, *tualet*, *banjo* dhe *banjë* (anglisht e SHBA).  

Kur një term fillon si pezhorativ dhe përfundimisht adoptohet në një kuptim jo pejorativ, ky quhet *melioration* ose *melioration*. Një shembull është ndryshimi i kuptimit të fjalës ** nga kuptimi se një person ishte budalla në kuptimin që një person është i këndshëm.  Kur kryhet me qëllim, ai përshkruhet si rikuperim ose ripërvetësim.  Një shembull i një fjale që është rimarrë nga pjesë të komunitetit që synon është *queer* (shq. "dylber"), e cila filloi të ripërvetësohej si një përshkrues pozitiv në fillim të viteve 1990 nga grupet aktiviste.  Megjithatë, për shkak të historisë së tij dhe – në disa rajone – të përdorimit të vazhdueshëm si përçmues, mbeten individë LGBT të cilët nuk ndjehen rehat me përdorimin e këtij termi për ta.  Përdorimi i *nigger* (veçanërisht varianti me -a në fund) nga amerikanët e zinj shihet shpesh si një akt tjetër rikuperimi, megjithëse shumë si *queer'' në lëvizjen LGBT, ekziston një nënsekt i zëshëm i zezakëve që kundërshtojnë përdorimin e fjalës nën çdo rrethanë. 

## Shih edhe 
* Aprovues
* Shpifje
* Disfemizëm
* Fjalë luftarake
* Pezorativë grafikë në gjuhën kineze të shkruar
* Gjuha gjykuese
* Lista e sharjeve etnike
* Lista e fyerjeve fetare
* Profanitet

## Referime
Mangosteni

**Mangosteni** ( *Garcinia mangostana* ), i njohur gjithashtu si **mangosteni vjollcë**,  është një pemë tropikale me gjelbërim të përhershëm me fruta të ngrënshme vendase në tokat tropikale që rrethojnë Oqeanin Indian . Origjina e tij është e pasigurt për shkak të kultivimit të përhapur parahistorik.   Ajo rritet kryesisht në Azinë Juglindore, Indinë jugperëndimore dhe zona të tjera tropikale si Kolumbia dhe Puerto Riko,   ku pema është paraqitur nga kolonizimi.

Fruti i mangoseenit është i ëmbël dhe i fortë në shije, lëngor, disi fijor, me fshikëza të mbushura me lëngje ( si tuli i frutave të agrumeve ), me një lëkurë të pangrënshme, me ngjyrë të kuqe-vjollcë të thellë ( ekzokarp ) kur piqet .   Farat kanë madhësi dhe formë të ngjashme me bajamet .

Gjinia *Garcinia* përmban gjithashtu disa lloje frutash më pak të njohura, të tilla si mangosten butona ( *G. prainiana* ) dhe charichuelo ( *G. madruno* ).

## Historia 
Mangosteni është një bimë vendase në Azinë Juglindore. Shumë i vlerësuar për strukturën e tij të lëngshme, delikate dhe aromën paksa të ëmbël dhe të thartë, mangosteen është kultivuar në Malajzi, Borneo, Sumatra, Azinë Juglindore kontinentale dhe Filipine që nga kohërat e lashta. Regjistrimi kinez i shekullit të 15-të, Yingya Shenglan e përshkroi mangostenin si *mang-chi-shih* (që rrjedh nga *manggis* në gjuhën malaje ), një bimë vendase e Azisë Juglindore me mish të bardhë me një shije të këndshme të ëmbël dhe të thartë. 
[majtas|parapamje| Lulet dhe frutat e mangostenit dhe majmuni i Singaporit, nga [Marianne North, para 1890]]

## Përmbajtja ushqyese 
Endokarpi – pjesa e bardhë e frutit që ka një aromë të butë – është i ngrënshëm,  por përmbajtja e tij ushqyese është modeste, pasi të gjithë lëndët ushqyese të analizuara janë në një përqindje të ulët të vlerës ditore (shih tabelën për *frutat e konservuara në shurup*, USDA FoodData Central; vini re se vlerat ushqyese për frutat e freskëta ka të ngjarë të jenë të ndryshme, por nuk janë publikuar nga një burim me reputacion). 

## Përdorimet 
### Gatimi 
Pa tymosje ose rrezatim (me qëllim që të vritet miza e frutave aziatike), mangostenët e freskët ishin të paligjshëm për t'u importuar në Shtetet e Bashkuara deri në vitin 2007.  Pas eksportit nga rajonet e saj natyrore të rritjes në Azinë Juglindore (veçanërisht Tajlanda), frutat e freskëta ofrohen sezonalisht në disa tregje vendore në Amerikën e Veriut, si ato të lagjeve kineze .  Mangostenët gjenden të freskët, të konservuar dhe të ngrirë në vendet perëndimore. Fruti mund të shërbehet si ëmbëlsirë ose të bëhet reçel. 

### Mjekësia tradicionale 
Pjesë të ndryshme të bimës kanë një histori përdorimi në mjekësinë tradicionale, kryesisht në Azinë Juglindore; mund të jetë përdorur për të trajtuar infeksionet e lëkurës, plagët, dizenterinë, infeksionet e traktit urinar dhe ankesat gastrointestinale,  edhe pse nuk ka prova klinike me cilësi të lartë për asnjë nga këto efekte. 

### Bojë natyrale 
 

Ekstrakti i lëvozhgave të mangostenit përdoret tradicionalisht në Indonezi si bojë natyrale për ngjyrosjen e nuancave kafe, kafe të errët, vjollcë ose të kuqe të aplikuara në tekstile tenun ikat dhe batik .
Përndjekja e judejve

**Persekutimi i judejve** ka qenë një ngjarje e madhe në historinë hebraike, duke nxitur valë të zhvendosura refugjatësh dhe formimin e komuniteteve të diasporës. Që në vitin 605 p.e.s., hebrenjtë që jetonin në Perandorinë Neo-Babilonase u përndoqën dhe u internuan. Antisemitizmi u praktikua gjithashtu nga qeveritë e shumë perandorive të ndryshme (perandoria romake) dhe pasuesit e shumë feve të ndryshme (Krishterimi), dhe gjithashtu ishte i përhapur në shumë rajone të ndryshme të botës (Lindje të Mesme dhe Islamike).

Judejtë u përdorën zakonisht si *koka turku* për tragjedi dhe fatkeqësi të tilla si në Përndjekjet e Vdekjes së Zezë, Masakrën e Granadës në vitin 1066, Masakrën e vitit 1391 në Spanjë, Pogromet e shumta në Perandorinë Ruse dhe parimet e nazizmit para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, që çoi në Holokaustin dhe vrasjen e 6 milionë judejve.

## Shiko edhe 
* Judejtë
* Judaizmi
* Holokausti

## Referime
Mjekësia Siddha

**Mjekësia Siddha** është një formë e mjekësisë tradicionale me origjinë nga India jugore.  Është një nga sistemet më të vjetra të mjekësisë në Indi. 

Në Indinë rurale, siddharët kanë mësuar metoda tradicionalisht përmes marrëdhënieve mjeshtër-dishepull për t'u bërë "shërues" vendorë të njohur si sidharë.  Praktikuesit e Siddhës besojnë se pesë elementë bazë  - toka, uji, zjarri, ajri, qielli - janë në ushqim, "humor" të trupit të njeriut dhe përbërje kimike bimore, shtazore ose inorganike, si squfuri dhe merkuri, të përdorura si terapi për trajtimin e sëmundjeve.  Shoqata Mjekësore Indiane i konsideron praktikat e pakualifikuara të siddharëve si kuakeri që paraqesin rrezik për shëndetin kombëtar për shkak të mungesës së trajnimit në mjekësinë e bazuar në shkencë .  

Ministria e Ajurvedës, Jogës dhe Naturopatisë, Unanit, Siddhës dhe Homeopatisë e Qeverisë së Indisë rregullon trajnimin në mjekësinë Siddha dhe praktikat e tjera tradicionale të grupuara kolektivisht si AYUSH .  Universiteti Mjekësor i Tamil Nadusë Dr. M.G.R ofron kurse me diploma të avancuara, të tilla si BSMS (Bachelor në Mjekësi dhe Kirurgji Siddha), MD (Doktor Mjekësor, Siddha) ose Doktor i Filozofisë (PhD) .   Këshilli Qendror i Mjekësisë Indiane, një organ ligjor i themeluar në 1971 nën ministrinë AYUSH, mbikqyr arsimin në fusha të mjekësisë tradicionale indiane, duke përfshirë mjekësinë Siddha.  Mbajtësit e diplomës Siddha mund të bëhen praktikues të regjistruar të Siddhës dhe lejohen të përshkruajnë barna sipas standardeve të regjistruara në Farmakopenë Siddha të Indisë (SPI) sipas Aktit të Drogave dhe Kozmetikës, 1940.   Sidoqoftë, recetat e mjekësisë moderne nga praktikuesit Siddha konsiderohen gjithashtu si kuakeri nga Shoqata Mjekësore Indiane.  kryesisht në Tamil Nadu .  Sipas literaturës antike të Siddhëss, thuhet se sistemi i këtij ilaçi e ka origjinën nga perëndia hindu Shiva, i cili ia mësoi atë bashkëshortes së tij Parvati . Parvati më pas ia kaloi Nandit dhe Nandi ua mësoi atë nëntë Devta-ve. 

## Koncepti i sëmundjes dhe shkaku 
Siddha e sheh sëmundjen si një gjendje të shkaktuar kur baraspesha normale e tre humoreve (të quajtura kolektivisht *mukkuttram* ) - *vaadham* (i ajrosur), *pittham* (i zjarrtë) dhe *kapam* (ujor) - ngacmohet.  Faktorët që supozohet se ndikojnë në këtë baraspeshë janë mjedisi, kushtet klimatike, dieta, aktivitetet fizike dhe stresi. Në kushte normale, raporti midis Vaadham, Pittham dhe Kapam është përkatësisht 4:2:1.
Lëvorja (fruta)

[parapamje| Flavedo dhe albedo e [Nerënxa|portokallit .]]
[parapamje| Lëkura e [Citrus|agrumeve të veshura me çokollatë .]]
[parapamje| Një [Banania|banane e qëruar pjesërisht.]]
**Lëvorja**, e njohur edhe si **lëkura** ose **lëvozhga**, është shtresa e jashtme mbrojtëse e një fruti ose një perimeje që mund të qërohet. Lëkura është zakonisht ekzokarpi botanik, por termi ekzokarp përfshin edhe kasat e forta të arrave, të cilat nuk quhen lëvore pasi nuk qërohen me dorë ose me qërues, por më tepër lëvozhga për shkak të fortësisë së tyre.

Një frut me lëvore të trashë, si p.sh. agrumet, quhet hesperidium . Në hesperide, shtresa e brendshme (e quajtur edhe ''* ose, midis jo botanistëve, *pith'' )  zhvishet së bashku me shtresën e jashtme (e quajtur flavedo ), dhe së bashku quhen lëvore.  Flavedo dhe albedo, përkatësisht, janë ekzokarpi dhe mezokarpi . Shtresa me lëng brenda lëvozhgës (që përmban farat) është endokarpi .

## Përdorimet 
Në varësi të trashësisë dhe shijes, lëvorja e frutave ndonjëherë hahet si pjesë e frutave, si për shembull me mollë . Në disa raste lëvozhga është e pakëndshme ose e pangrënshme, në këtë rast hiqet dhe hidhet, si për shembull me banane ose rrufrut .

Lëkura e agrumeve është e hidhur dhe në përgjithësi nuk hahet e gjallë, por mund të përdoret në gatim. Në gastronomi, pjesa më e jashtme dhe me ngjyrë e lëvores quhet zest, e cila mund të hiqet dhe përdoret për aromën e saj të ëmbël. Një pjesë e madhe e lëvozhgës së agrumeve, e quajtur " twist ", përdoret shpesh për të dekoruar koktejet . Pjesa e bardhë me mish e lëvozhgës, e hidhur kur është e papërpunuar në shumicën e specieve, përdoret si sukadë ose përgatitet me sheqer për të bërë marmelatë. Lëvorja gjithashtu mund të ëmbëlsohet, ose të thahet për të patur stazhonim.

### Të ushqyerit 
Në një sasi referencë prej 100 gramësh, lëvorja e papërpunuar e portokallit siguron 97 kalori, me fibra dietike dhe vitaminë C në përmbajtje të pasur që kanë përkatësisht 42% dhe 227% të vlerës ditore (VD).  Përmbajtja e kalciumit është 16% e Vd, pa mikroelementë të tjerë në sasi të konsiderueshme.  Një  shërbimi i lëvozhgës së portokallit të papërpunuar siguron 63% VD për vitaminën C dhe 12% VD për fibrat dietike.
Karamelizimi

**Karamelizimi** është një proces i kafëzimit së sheqerit që përdoret gjerësisht në gatim për të marrë aromën e ëmbël të arrave dhe ngjyrën kafe. Ngjyrat kafe prodhohen nga tre grupe polimerësh: karamelanët (C24H36O 18 ), karamelenët (C 36H50O 25 ) dhe karamelinët (C125H188O80). Ndërsa ndodh procesi, kimikatet fluruese si diacetil lëshohen, duke prodhuar aromën karakteristike të karamelit . 

Ashtu si reagimi Maillard, karamelizimi është një lloj ngjyrosjeje jo enzimatike . Ndryshe nga reaksioni Maillard, karamelizimi është pirolitik, në krahasim me reaksionin me aminoacide .

Kur karamelizimi përfshin disakaridin saharozë, ajo zbërthehet në monosakaridet fruktozë dhe glukozë . 

## Procesi 
 
[djathtas|parapamje| [Mirepoix (kuzhinë)|Mirepoix (karota, qepë dhe selino) duke u karamelizuar]]
Karamelizimi është një proces i ndërlikuar, i kuptuar keq që prodhon qindra produkte kimike dhe përfshin llojet e mëposhtme të reaksioneve:

* baraspeshimi i formave anomerike dhe unazore
* anasjellja e saharozës në fruktozë dhe glukozë
* reaksionet e kondensimit
* lidhja ndërmolekulare
* izomerizimi i aldozave në ketoza
* reaksionet e çhidrimit
* reaksionet e fragmentimit
* formimi i polimerit të pangopur

## Efektet e karamelizimit 
[djathtas|parapamje| Një copë [sheqeri pjesërisht e karamelizuar]]
Procesi varet nga temperatura. Sheqernat specifikë kanë secili pikën e vet në të cilën reaksionet fillojnë të zhvillohen lehtësisht. Papastërtitë në sheqer, të tilla si melasa që mbetet në sheqerin kaf, shpejtojnë shumë reaksionet.

Reaksionet e karamelizimit janë gjithashtu të ndjeshme ndaj mjedisit kimik,  dhe shpejtësia e reaksionit, ose temperatura në të cilën reaksionet ndodhin më lehtë, mund të ndryshohet duke kontrolluar nivelin e aciditetit ( pH ). Shkalla e karamelizimit është përgjithësisht më e ulëta në aciditetin pothuajse neutral (pH rreth 7) dhe përshpejtohet si në kushte acidike (veçanërisht pH nën 3) dhe në ato bazë (veçanërisht pH mbi 9). 

## Përdorimet në ushqim 
Karamelizimi përdoret për të prodhuar disa ushqime, duke përfshirë:

* Salcë karamel, një salcë e bërë me karamel
* *Confiture de lait* dhe *dulce de leche* me qumësht të ëmbëlsuar dhe të karamelizuar
* Karamele karamel
* Krem karamel dhe krem i ngjashëm me krem brûlée, një pjatë kremi e mbushur me sheqer të karamelizuar me një pishtar fryrës
* Qepë të karamelizuara, të cilat përdoren në gatime si supa franceze me qepë. Qepët kërkojnë 30 deri në 45 minuta zierje për t'u karamelizuar.  
* Patate të karamelizuara
* Dardha të karamelizuara 
* Cola, nga të cilat disa marka përdorin sheqer të karamelizuar në sasi të vogla për ngjyrë
* Latik, një shurup i ëmbël i bërë nga sheqeri dhe qumështi i kokosit i cili përdoret në disa ëmbëlsira filipinase .
* Dodol, një lloj karamele me sheqer kallami, miell orizi dhe qumësht kokosi me origjinë nga Indonezia .
Uji i kokosit

[alt=|parapamje| Një kokos i ri, gati për t'u pirë me një [Pipëz kashte|pipëz kashtë .]]
alt=|parapamje| Uji i kokosit nga një arrë kokosi e pjekur
[parapamje| Shitës i ujit të kokosit në një karrocë gomari, c. 1950. [Port-of-Spain|Porti i Spanjës .]]
**Uji i arrës së kokosit** (gjithashtu **lëngu i kokosit** ) është lëngu i qartë brenda kokosit të ri (frutat e palmës së kokosit ). Në zhvillimin e hershëm, ai shërben si një pezullim për endospermën e kokosit gjatë fazës bërthamore të zhvillimit . Ndërsa rritja vazhdon, endosperma maturohet në fazën e saj qelizore dhe depozitohet në lëvoren e pulpës së kokosit.  Lëngu brenda kokosit të ri ndonjëherë parapëlqehet më shumë se ai i lëngut të një kokosi të pjekur. Uji i kokosit nga kokosi i ri jeshil njihet gjithashtu në mënyrë specifike si **lëngu buko** në anglishten filipinase . 

## Produktet 
Uji i thjeshtë i kokosit ka qenë prej kohësh një pije popullore në vendet tropikale, ku është i gatshëm i freskët, i konservuar ose i ambalazhuar.

Arrat e kokosit për pije shërbehen të ftohta, të freskëta ose të paketuara. Ato shpesh shiten nga shitës ambulantë të cilët i hapin me hanxhar ose mjete të ngjashme para klientëve. Uji i kokosit për shitje me pakicë mund të gjendet në kanaçe të zakonshme alumini, Tetra Pak, shishe qelqi ose shishe plastike, ndonjëherë me tul kokosi ose pelte kokosi të përfshirë.

Uji i kokosit mund të fermentohet për të prodhuar uthull kokosi . Përdoret gjithashtu për të bërë *nata de coco*, një ushqim i ngjashëm me pelte.

## Vlera ushqyese 
 

Sigurimi i 19 kcal energji ushqimore në një sasi prej 100 ml, uji i kokosit është 95% ujë dhe 4% karbohidrate, me përmbajtje proteinash dhe yndyre totale nën 1% secilën (shih tabelën). Uji i kokosit përmban sasi të vogla të vitaminave dhe mineraleve dietike, të gjitha nën 10% të vlerës ditore (DV).

### Rreziqet 
Një rrezik i mundshëm (por me sa duket mjaft i rrallë) shëndetësor që lind nga pirja e tepërt e ujit të kokosit është një tepricë e kaliumit në gjak ( hiperkalemia ), duke shkaktuar dështim akut të veshkave, aritmi të zemrës, humbje të vetëdijes dhe përfundimisht vdekje.   Ky efekt është jashtëzakonisht i rrallë duke pasur parasysh se 2,37 dl të ujit të arrës së kokosit në treg përmbajnë vetëm 10 përqind të dozës së rekomanduar ditore të kaliumit. Hiperkalemia dhe humbja e vetëdijes pas konsumimit të disa litrave ujë kokosi u raportuan vetëm si një rast studimor klinik në lidhje me përdorimin e një produkti tregtar nga një individ pas sforcimit fizik .
Vdekja nga kokosi

[parapamje| Shenjë paralajmëruese dygjuhëshe në [Honolulu, e shkruar në anglisht dhe japonisht]]
Arrat e kokosit që bien nga pemët e tyre dhe individët goditës mund të shkaktojnë dëmtime serioze në shpinë, qafë, shpatulla dhe kokë, dhe herë pas here janë vdekjeprurëse. 

Pas një studimi të vitit 1984 mbi "Lëndimet për shkak të rënies së arrës së kokosit", u përhapën pretendime të ekzagjeruara në lidhje me numrin e vdekjeve nga rënia e kokosit. Rënia e kokosit, sipas legjendës urbane, vret disa njerëz në vit. Kjo legjendë mori vrull pasi puna e vitit 2002 e një eksperti të shquar mbi sulmet e peshkaqenëve u karakterizua duke thënë se arrat e kokosit që bien vrasin 150 njerëz çdo vit në mbarë botën. Kjo statistikë shpesh është kontrastuar me numrin e vdekjeve të shkaktuara nga peshkaqenët në vit, që është rreth pesë. 

Shqetësimi rreth rrezikut të vdekjes për shkak të rënies së arrës së kokosit i bëri zyrtarët vendorë në Queensland, Australi, të hiqnin pemët e kokosit nga plazhet në 2002. Një gazetë e quajti kokosit "fruti vrasës".  Megjithatë, raportet historike të vdekjeve të vërteta nga kokosi datojnë që në vitet 1770.
Skuqja (mënyrë e gatimit)

parapamje| Delli i skuqur
**Skuqja** është gatimi i ushqimit në vaj ose në një yndyrë tjetër.   Ngjashëm me sotimin, ushqimet e skuqura në tigan zakonisht kthehen një herë ose dy herë gjatë gatimit për t'u siguruar që ushqimi të jetë i gatuar mirë, duke përdorur marrë ose spatul, ndërsa ushqimet e skuqura gatuhen nga " duke u hedhur në tigan”.  Një shumëllojshmëri e madhe ushqimesh mund të skuqen.

## Historia 
parapamje| Një pikturë e artistit rus AI Morozov që tregon skuqjen në ajër të hapur
Skuqja besohet të jetë shfaqur për herë të parë në kuzhinën e Egjiptit të lashtë, gjatë Mbretërisë së Vjetër, rreth vitit 2500 pes. 

## Llojet 
Ndryshe nga uji, yndyrat mund të arrijnë temperatura shumë më të larta se 100°C përpara se të ziejnë. Kjo e shoqëruar me vetitë e tyre përthithëse të nxehtësisë, shijen neutrale ose të dëshiruar dhe jotoksicitetin, i bën ato të çmuara në gatim, veçanërisht në skuqje. Si rezultat, ato përdoren në një shumëllojshmëri të gjerë kuzhinash.

Nëpërmjet skuqjes, mund të skuqet apo edhe të karbonizohet sipërfaqja e ushqimeve duke karamelizuar sheqernat. Ushqimi gatuhet shumë më shpejt dhe ka një mprehtësi dhe cilësi karakteristike. Në varësi të ushqimit, yndyra do të depërtojë në të në shkallë të ndryshme, duke dhënë ndihmesë në pasuri, lubrifikim, shijen e vet dhe kalori.

Skuqja e cekët është një lloj skuqjeje në tigan duke përdorur vetëm yndyrë të mjaftueshme për të zhytur afërsisht një të tretën deri në gjysmën e ushqimit; yndyra e përdorur në këtë teknikë zakonisht përdoret vetëm një herë. Nga ana tjetër, skuqja e thellë përfshin zhytjen totale të ushqimit në vaj të nxehtë, i cili normalisht mbushet dhe përdoret disa herë përpara se të hidhet. Skuqja e thellë është zakonisht një proces shumë më i përfshirë dhe mund të kërkojë vajra të specializuar për rezultate optimale.

File:Cooking_Tofu_(17073564921).jpg|Tofu duke u skuqur 
File:Gordurema.jpg|Polenta e skuqur, patate e skuqur, dhe pulë e skuqur në një restorant brazilian
File:Pakoras_in_Jaipur.jpg|Pakora është një snak i skuqur, i dashur në nënkontinentin indian, i shërbyer në Jaipur, Indi.