Bartolomeo Bruti

**Bartolomeo Bruti**, **Barthélemy Bruto** ose **Bartholomeo Brutti** (l. 1557 – v. 1591)  ishte një shqiptar   postelnic *(dhomëtar)*, diplomat,  tregtar, spiun, agjent,  përkthyes  dhe një tregtar shumëgjuhësh, pjesë e familjes Bruti  nga Ulqin e Shqipërisë Veneciane . Ai punoi për venecianët,  Filipin II të Portugalisë, Spanjën Habsburge,   Mbretëreshën e Anglisë,  Principatën e Moldavisë, Zygmund III Vasa dhe Vezirin e Madh Sinan Pasha me të cilin ai kishte lidhje .  Ai ishte djali i një kapiteni kalorësie nëpunës i Venedikut.  Bartolomeo Bruti u martua me Maria de Pleba, një e afërme e perandorit Matthias del Faro. Djali i tyre, Antonio lindi në 1578. Në 1573, Bartolomeo Bruti, 16 vjeç, dërgoi një peticion në Venecia pasi ishte trajnuar në Stamboll për t'u bërë një *giovane de lingo*, ose një agjent venecian.  Më 1575 u kthye në Romë pasi kishte mësuar gjuhën osmane-turke. Midis 1574 dhe 1579, ai punoi për spanjollët në një mision për të vendosur një armëpushim në Mesdhe midis dy fuqive të mëdha Venedikut dhe Perandorisë Osmane. Ai punoi gjithashtu si spiun për venedikasit duke rregulluar marrëveshje me vezirin e madh osman Sinan Pasha për të cilin punonte. 

Pas betejës së Lepantos, Mehmed Bej Pasha, guvernator i Algjerisë (1567–1568), u kap nga venecianët. Ai u lirua pasi Bruti negocioi një marrëveshje.  Së bashku me Sokollun që i dha informacion sekret, Bruti bëri një marrëveshje me autoritetet Habsburge për të spiunuar veprimtarinë ushtarake osmane.  Bartolomeo propozoi një marrëveshje të re; nëse Filipi II i Portugalisë mund t'i ofronte Sokolliut 30,000 dukate, atëherë ata mund të korruptonin zyrtarët osmanë për të krijuar përfundimisht një aleancë anti-osmane në Afrikën e Veriut, veçanërisht në Algjeri.  Në 1575, ai udhëtoi për në Romë si pjesë e një misioni për të shkëmbyer 34 robër lufte osmane midis forcave të ligës që kishin marrë pjesë në Betejën e Lepantos dhe Perandorisë Osmane.  Fillimisht ai udhëtoi në Fermo, pastaj në Raguzë ku osmanët do të dorëzonin të burgosurit e krishterë.   Në 1576, ai ofroi të dërgonte letra përmes Kotorrit dhe Raguzës në vend të Korfuzit dhe të ndryshonte korrierët grekë me sllavët.  Ai gjithashtu njoftoi Sinan Pashën për një agjent spanjoll të quajtur Antonio Sanz i cili mbërriti në Kostandinopojë në 1582. Për fat të Sanzit, ai pati një salvoconducto të dhënë nga Këllëç Aliu . Megjithatë, atij iu desh të linte menjëherë qytetin dhe gruan dhe fëmijët e tij në të.

Ambasadori jozyrtar i Habsburgëve i quajtur Giovanni Margliani i ofroi mëkëmbësit të Napolit të dërgonte dy vrasës të quajtur Sinan dhe Haydar për të vrarë Bartolomeo Brutin për lojën e tij të dyfishtë.  Oferta u refuzua pasi Bruti nuk ishte as vasal, as renegat. Bruti gjeti vdekjen e tij në 1591 pasi princi moldav Aron Tirani (1591–1595) e mbyti Brutin, i cili në atë kohë ishte rreth 30 vjeç.  Aaron Tirani kishte marrë hua nga Bruti dhe nuk pranoi t'i kthente ato. Bruti ishte një tip makiavelian që luante në shumë anë njëkohësisht. 

## Diplomat dhe këshilltar 
Në rininë e tij Bruti punoi si spiun për venecianët në rrugët e Perës në Kostandinopojë. Ai gjithashtu punoi për spanjollët duke e detyruar të vepronte "agjent i dyfishtë".  Në verën e vitit 1546, Bruti dhe Mariano di Lipari zbarkuan në skelën e Trapanit me informacione të vlefshme për qeverinë siciliane. Bruti u bë i njohur për shpëtimin e Petru Şchiopulit dhe në këmbim ai e bëri Brutin një kancelar dhe këshilltar sekret.  Bruti solli dy vëllezërit e tij Cristoforo dhe Benedetto në Moldavi duke u dhënë atyre tokë. Bolshevikët moldavë e kishin frikë. Në 1579, Iancu Sasul (Saon) përfitoi nga Şchiopul dhe huazoi para nga Bruti. Sasul shpejt ra në favorin e Portës dhe iu pre koka në 1582 në kufirin me Poloninë në Lviv.  Şchiopul i dha titullin cubicularius Bruttit i cili ushtroi ndikim si te Şchiopul ashtu edhe te Mihnea II, renegati i Vllahisë, nipi i Şchiopulit. Bruti i shkroi Papës duke i kërkuar barinj shpirtëror (Françeskanë dhe jezuitë, nga Polonia)  në mënyrë që të shtohej numri i katolikëve prej 15,000 që do të luftonin "heretikët" e Transilvanisë (protestanë dhe husitë).  Bruti ndihmoi në kapjen e kishave Hussites duke i dhënë ato jezuitëve.  Më 14 janar 1587, Bruti i shkroi një letër nga Iasi për Annibal de Capua: " *Këta françeskanë janë shumë të paktë dhe nuk flasin as gjermanisht, as hungarisht, kështu që nuk mund të kujdesen shpirtërisht për këta katolikë, 15000 në numër* ".

Bruti u shoqërua me Papa Sixtus V të mëvonshëm dhe Papa Gregori XIV .  Bruti ishte aktiv në fusha të tjera dhe në vend që të promovonte punët e Venedikut dhe t'i shërbente Spanjës, gjatë krizës dinastike portugeze, ai krijoi një sipërmarrje nga osmanët kundër Spanjës në favor të aspirantit portugez për fronin, në shtëpinë e Anton I. Bruti. mbajti kontakte me Mbretëreshën e Anglisë që mbështeti Portën. Në gusht të vitit 1584, Bruti i dërgoi gruas së tij 6000 dukate hungareze në Venecia dhe ai mundësoi tregti të mirë me rumunët nëpërmjet vëllezërve të tij  Në vitin 1590, Bruti u pranua në fisnikërinë polake.  Bisedimet e paqes osmano-polake u zhvilluan atë vit me ndërmjetësimin e Anglisë, me kapjen e Bartolomeo Brutit, "agjent del Principe di Moldavia", në Varshavë dhe Konstandinopojë. Mikut të tij të vjetër, banorit të Dubrovnikut Tomi Nadali, një mjek dhe kanunit të Krakovës, Brutti i kishte besuar më parë vetes: "ancor io ho di figlioli et vorrei vedere qualche premio di questa mia servitù". kur u bë Duka (1574-1579), thirri Brutin, duke i dhënë titullin e kancelarit dhe këshilltarit sekret dhe, si diplomat i dukatit dhe portit, luajti një rol të rëndësishëm në jetën politike të Moldavisë. Bartolomeo solli dy nga vëllezërit e tij, Cristoforo dhe Benedetto, me vete në Moldavi, ku iu dha gjithashtu prona. Pozicioni i dha atij aq shumë pushtet sa bolshevikët moldavë e kishin frikë. Në vitin 1579, Iancu Sasul (Sakson) përfitoi nga pozita e dobësuar e Petru Lame dhe, duke marrë hua para nga Bruti, erdhi tek ai. Nunci në Poloni për të siguruar barinjtë shpirtërorë (Françeskanë dhe jezuitë, veçanërisht nga Polonia) me Kryepeshkopin e Lvivit për një numër ndoshta pak të rritur prej 15,000 katolikësh që do të luftonin "heretikët" e Transilvanisë (protestantët, husitët) hungarezë dhe gjermanë të vendosur. Në nëntor 1588, si kabineti i Dukës së Brestit të Moldavisë, ai informoi nunciun papal në Poloni se Duka kishte siguruar jezuitët duke u dhënë atyre dy fshatra të tjerë hungarezë, që ishin të Brutit. Vetë Bartolomeus Brutus ndihmoi për të përzënë "heretikët" dhe u martua me priftërinj nga kishat dhe famullitë katolike atje. 

Bruti dhe Sokoli janë takuar në Stamboll dhe kanë krijuar shpejt lidhjen. Megjithatë, ata shpejt u bënë rivalë ndërsa konkurruan për ndikimin mbi Sulltanin dhe Sokoliu e arrestoi Brutin në kështjellën e tij duke e akuzuar si spiun dhe duke e kërcënuar me konvertim të detyruar në Islam. Arsyeja e vërtetë e arrestimit të Brutit ishte se ai përmbante informacione sekrete për dy nga njerëzit e Sokollus, Hurrëm Beun, një agjent spanjoll, dhe Solomonin, të cilët në fakt ishin myslimanë dhe pretendonin të ishin të krishterë. Pavarësisht kërcënimeve, Bruti nuk pranoi të konvertohej. Përfundimisht Bruti u lirua me ndërhyrjen e Sulltanit. 

## Iancu Sasul, Petru Schiopul dhe Bruti 
Bruti u akuzua si tradhtar nga osmanët dhe se kishte ndërhyrë në zgjedhjen e princit të Moldavisë. Ai u detyrua të kthehej në Napoli ku u ndëshkua nga autoritetet spanjolle. U kthye në Stamboll dhe hyri në shërbim të princit moldav Iancu Sasul . Megjithatë, më vonë ai do ta tradhtonte Sasulin për Petru Schiopul ku u bë doganieri i madh. Në pranverën e vitit 1586, udhëtari francez François de Pavie de Fourquevaux mbërriti në Iasi dhe takoi Brutin, i cili filloi një operacion shkëmbimi valutor pasi Bruti njihej si "tregtari i madh". Bruti i dha Fourquevaux një urdhër pagese për t'u nxjerrë në Lwów te doganierja e madhe Sima Vorsi. Kur mbërriti pas gjashtë ditësh, francezit iu tha se dokumentet nuk ishin të dobishme. Fourquevaux ishte i mërzitur, megjithatë, studimet rumune të kësaj ngjarjeje nuk arrijnë në përfundimin nëse Bruti e mashtroi Fourquevoux ose nëse Sima Vorsi bëri pasi të dy tregtarët kishin interesat e tyre. Gjithashtu rezultoi se francezi ishte në Moldavi për “kënaqësi”.

Konstandin Vorsi, i biri i Sima Vorsit, në moshën 15-vjeçare ka kryer një vrasje gjatë shkollës dhe i ka shpëtuar dënimit falë përfshirjes së Bartolomeo Brutit dhe vëllait të tij Bernardo Bruti. Më 6 maj 1590 Bruti dërgoi me një kolonë turke për të bërë paqe midis Polonisë dhe Perandorisë Osmane.  Polakët i ishin mirënjohës Brutit dhe kancelari Jan Zamoyski propozoi që atij t'i jepej natyralizimi polak.  Që nga ky moment ai u përfshi në emërimin e Voivodit (sundimtarit princëror) të shtetit klient osman të Moldavisë. Në vitin 1582 ai u ngarkua të shkonte në Kostandinopojë për të sjellë dhurata të pazakonta me rastin e festës së synetisë për djalin e Sulltan Muradit III . Në vitin 1590, ai u zgjodh si i dërguar zyrtar në Poloni në emër të Sinan Pashës . Mieczysław Brahmer deklaron se Zamoyski, Bartolomeo Bruti dhe hospodar Pietro lo Zoppo, nuk lanë gur pa lëvizur për ryshfet, me shumën prej 50.000 talerësh, Sinan Pasha dhe pashallëk të tjerë. 

## Misioni i sabotimit dhe agjent spanjoll 
Në 1574, agjenti spanjoll Martin de Acuña u kap gjatë pushtimit osman të Tunizisë. Ai erdhi në Madrid në 1576 pasi u shpëtua nga skllavëria. Ai u dërgua te Zëvendës Mbreti i Napolit ku takoi Brutin, një ndërmjetës si ai. Edhe pse Acuna dhe Bruti kishin interesa kontradiktore. Acuna u nis për një mision sabotazhi, megjithatë Bruti protestoi por mbreti i Napolit nuk e dëgjoi dhe e dërgoi Acunën në Stamboll. Në 1576, Bruti ishte në Napoli ku u takua me Martín de Acuña . Ai i tha Brutit se ishte rrugës për në Stamboll për një mision sabotazhi  të cilin Bruti e kundërshtoi me forcë duke thënë se në kohën kur agjenti të mbërrinte në Stamboll, anijet osmane do të ishin tashmë në det dhe jo në gji, siç besonte Acuña.  Në pranverën e vitit 1577, Martín de Acuña nga Valladolidi garantoi mundësinë e një armëpushimi të fshehur me Perandorinë Osmane, ndërsa Bruti dorëzoi letrat e Mehmet Beut të Algjerisë, një akt tradhtie ndaj Sulltanit. Acuna vendosi që Bruti ishte i vlefshëm për shkak të njohurive të tij të gjuhës turke. Megjithatë, Acuna u tërhoq nga kjo ide dhe kërkoi që autoritetet spanjolle të arrestonin Brutin. Në marrje në pyetje, Bruti pretendoi se ishte një spiun venecian që ishte dërguar në Itali nga tregtari hebre dhe zyrtari osman Joseph Micas . Spanjolli i pa gënjeshtrat e tij dhe më vonë Bruti pranoi dhe shpjegoi se misioni i tij i vërtetë ishte të bindte Filipin II të rivendoste Mehmed Bej Pashën, Guvernatorin e Përgjithshëm të Algjerisë (1567–1568), djalin e një mbreti të mëparshëm të Algjerisë, Ali Pashës ( Salah Rais), në pushtet në Algjer.   Bruti dhe Acuna argumentuan dhe ngatërruan Filipin II me deklarata kontradiktore se si të shpëtonin skllevërit e krishterë të kapur në Stamboll dhe si të sulmonin flotën osmane. Bruti kishte frikë se nëse flota osmane do të sulmohej, osmanët do ta dinin se Bruti e kishte rregulluar atë. Filipi II përfundimisht besoi se vendosja e Mehmet Beut si mbret në Algjer ishte një ide e mirë dhe vendosi ta kthente Brutin në Stamboll për të vazhduar negociatat. 

Në vitin 1580, ambasadori francez Jacques de Germigny (1579-1585) i raportoi nga Stambolli Henrikut III të Francës se Bruti, i cili ishte përdorur nga agjenti spanjoll Don Marillano, duke punuar për Filipin II të Spanjës, u arrestua në Lezina (La Zenia). pasi ishte lajmëruar nga disa persona të dehur që po qanin për shkak të vdekjes së Sokollu Mehmed Pashës . 

## Zygmund III Vasa, venecianët dhe spanjollët 
Gjatë periudhës së kontratës së tij me Venedikun, ai ndihmoi osmanët të bënin një plan kundër Spanjës në favor të mbretit portugez Antonio I të Portugalisë . Më 1 qershor 1587, Bruti mbajti kontakte me Elizabeth I, Mbretëreshën e Anglisë.  Mbretëresha mbështeti përkrahësin portugez të trashëgimisë Filipi II, duke menduar për sipërmarrjen ushtarake të vitit 1585 me Muradin III kundër një armiku të përbashkët, dhe veçanërisht në kohën e përgatitjes së flotës spanjolle, e cila në 1588 urdhëroi pushtimin e Anglisë, kryesisht për shkak të ndihma që i dha Spanjës në Holandë. Sipas Brutit, anglezët kishin interesa për të fituar ndikim në Perandorinë Osmane kundër Habsburgëve. Bruti gjithashtu ishte i interesuar të fitonte mbështetjen e Mbretëreshës për të ndikuar në ambasadorin britanik në Kostandinopojë duke siguruar fronin e Petru Schiopulit .  Bruti mbajti gjithashtu kontakte me Mbretin e Polonisë, Zygmund III Vasa (1587–1632) dhe Moldavinë, në mënyrë që të tërhiqte vëmendjen e Mbretëreshës Elizabeth dhe të krijonte një rend katolik polak jezuit. 

## Habsburgu, Vllahia dhe Mbretëresha Elizabeth 
Vjena kishte shumë interes për të punuar me të afërmin e Bartolomeos Bruti, Antonio Bruti për shkak të popullaritetit dhe njohurive të familjes. Për shkak të lidhjeve të ngushta të Brutit me Sinan Pashën dhe autoritetet e Habsburgëve,  ambasadori anglez në Stamboll u përpoq ta përdorte atë. Në 1591, autoritetet e Habsburgëve dërguan një agjent në Koper për të folur me familjen e Bartolomeos. Mbretëresha Elizabeth mori letra nga Bartolomeo Bruti më 1 qershor 1587, të cilat, sipas Eduard Barton, ambasador anglez i Stambollit, lajkatonin mbretëreshën sepse emri i saj kishte arritur deri në Moldavi dhe Vallachia. Bruti i dërgoi asaj një letër të titulluar *Manu proprai* në fund të verës së vitit 1590. Barton, njeriu i Queens, tha se “ *Shqiptari, i cili në misionin e tij ofronte shërbimet e tij për të ardhmen, kishte kohë që dëshironte të shihte oborrin anglez* ”.  Bruti kishte qenë në kontakt me Mbretëreshën që nga viti 1587. Më 2 tetor 1590, Mbretëresha Elizabeth i dërgoi një letër Brutit duke e falënderuar për ndalimin e luftës midis Polonisë dhe osmanëve pasi përndryshe do të kishte " *ndikim serioz në tregtinë angleze të municioneve* ".  Aftësitë politike Brutis dhe diplomacia me Mbretëreshën mundësoi një përmirësim të tregtisë midis Anglisë dhe Moldavisë. 

Më 27 gusht 1588, Bruti, që përfaqësonte Pjetrin e Moldavisë, mundësoi privilegje për tregtarët anglezë dhe përfaqësuesi i mbretëreshave angleze Mjeshtri William Hareborn u kthye me letrat që i kishte dhënë Bruti nga Kostandinopoja.  

## Shkëmbimi i të burgosurve dhe tradhtia 
Gjatë shkëmbimit të të burgosurve, Bruti kishte shpëtuar Gabrio Serbellonin, i cili ishte xhaxhai i Xhovani Marlianit, një agjent spanjoll. Gjatë kësaj periudhe, Bartolomeo Bruti po udhëtonte me Xhovani për në Kostandinopojë pasi ata ishin miq të mirë. Atje, ai ndryshoi planet duke i ofruar të arratisej me Marlianin në Anadoll, ndërsa Sokollu Mehmed Pashës i tregonte plane të tjera. Bruti kishte bërë një marrëveshje me autoritetet e Habsburgëve për të ndihmuar Marlianin nga njëra anë dhe nga ana tjetër për të vazhduar negociatat me Sinan Pashën . Ata arritën në Stamboll në fund të 1577 dhe negociuan një armëpushim tre-vjeçar në shkurt 1581. Bruti dhe Marliani nuk e donin njëri-tjetrin dhe u përpoqën të përjashtonin njëri-tjetrin.  Bruti më pas bëri një plan për ta hequr qafe. Fillimisht, ai i tha Marlianit se Sokollu ishte i zemëruar me të për keqinformimin në lidhje me ardhjen e një zyrtari të Habsburgëve dhe se Marliani duhet t'i kërkonte Sokollus leje për t'u larguar.  Nëse ky plan nuk funksiononte, Bruti do të priste derisa sulltani të dilte për gjueti dhe pastaj të shkonte e t'u fliste sulltanëve në shqip, gjë që Marliani nuk e kuptonte. Marliani nuk pranoi të largohej dhe Bruti i tha Sulltanit se Marliani po komplotonte kundër osmanëve. Marliani u tmerrua nga “tradhtia” e Brutisit. 

## Burgimi 
Bruti nuk ia doli të ndikonte tek të gjithë dhe përfundimisht u burgos nga Sulltani pasi u zbulua se ai kishte gënjyer. Marliani ishte në një situatë të vështirë; nga njëra anë, Filipi II e kishte porositur të punonte me Brutin. Edhe Marliani kishte frikë se Bruti do të konvertohej në Islam nga frika dhe më pas do të ndante të gjitha sekretet. Marliani dërgoi dragomanin osman Hurrëm Beun, një agjent i paguar nga spanjollët, i cili do të argumentonte duke pretenduar se Bartolomeo mbërriti në të vërtetë me Hurrem Beun dhe se ai duhej trajtuar me respekt.  Nëse Bruti do të ekzekutohej, negociatat do të dështonin. Sokollu këmbënguli që Bruti të vihej në shtyllë. Sinan Pasha, i cili më parë kishte marrë 8000 dukatë nga froni i Moldavisë falë negociatave të Brutisit, e dinte se Sokollu e donte fronin vetëm për vete. Prandaj, Sinan Pasha shpejt bëri një peticion duke pretenduar se Sokollu në të vërtetë po përpiqej të ndëshkonte Brutin për "politikën" e tij,  Megjithatë, Sokollu vendosi të përpiqej të bindte Sulltanin se Bruti ishte një spiun habsburg dhe u përpoq të falsifikonte një letër të shkruar nga Nënkryetari i Napolit i cili “ *falenderoi shqiptarin për informacionin që kishte dërguar* ”. Sinan Pasha më pas bëri një kërkesë tjetër duke pretenduar se mjeku më i afërt i Sokollit, një hebre i quajtur Solomon Ashkenazi, mashtroi Marlianin për të paraqitur një dokument pa kredi. Sokollu përfundimisht e liroi Brutin me kushtin që ai të kthehej në Napoli. Sokollu nuk e pëlqeu kurrë Brutin, sepse ai po komplotonte me Sinan Pashën në favor të një princi moldav dhe u akuzua nga Sokoll Mehmet Pasha, një burrë shteti me status të lartë osman, si tradhtar. Sokollu u përpoq të urdhëronte ekzekutimin e Brutit por u ndalua nga Sinan Pasha për shkak të aksesit të Brutit në informacione të vlefshme. Megjithatë, ai u arrestua dhe u lirua me kushtin që të kthehej në Napoli dhe të dënohej nga autoritetet Habsburge. Erërat e pafavorshme e shpëtuan Brutin nga një mbytje e mundshme e anijes dhe ai mbeti në një ishull Raguzan ku kaloi në Lezhë në qytetin e tij të lindjes. Këtu ai u ndalua nga burrat raguzanë të dërguar nga Marliani.

## Vrasja 
Para se të arrinte në Napoli, ai u kthye në Kostandinopojë dhe filloi kundërshtimin e tij kundër Marlianit, duke u përpjekur të kontaktonte zyrtarët osmanë duke i paralajmëruar ata se Marliani po përpiqej të blinte kohë në vend që të bënte një armëpushim. Përpjekjet e Brutit dolën të kota dhe ai u largua për t'iu bashkuar shërbimit të vojvodës së re Iancu Saul. Këtu ai u bë një burrë shteti i suksesshëm dhe ndihmoi në shmangien e një lufte të mundshme osmano-polake.  Në tetor 1578, Bruti shkoi në Sokollu për ta paralajmëruar për lidhjet e Marlianis me spanjollët. Sipas kronikave të poetit dhe diplomatit polak Joachim Bielski në 1591, Bruti (i njohur si *Brutti Epirote* ose *Arnaut Brutti* ) u arrestua dhe u hodh në burg në Dniester .  Ai u burgos në Moldavi dhe u përpoq të ikte te një sundimtar lokal mbi kufirin polak. Iu prenë hundët dhe u mbyt kur ishte rreth të 30-tave nga princi i ri Aron Tiranul (1591–1595), i cili kishte marrë hua para nga Bruti dhe nuk pranoi t'i kthente. Ekzekutimi u urdhërua edhe nga autoritetet osmane. Nipi i tij, Pasquale Bruti, u vra në vitin 1598 nga osmanët në Beograd për dyshimin se ishte spiun. 

## Shih edhe 
* Familja Bruti

## Referime