Aureliani

**Aureliani** (latinisht: *Lucius Domitius Aurelianus*; 9 shtator 214 Tetor 275) ishte një perandor romak, i cili mbretëroi gjatë krizës së shekullit të tretë, nga 270 në 275. Si perandor, ai fitoi një seri të paprecedentë fitoresh ushtarake të cilat ribashkuan Perandorinë Romake pasi ajo pothuajse ishte shpërbërë nën presionin e pushtimeve barbare dhe revoltave të brendshme. Aureliani kishte lindur në rrethana modeste, pranë lumit Danub, ai hyri në ushtrinë romake në vitin 235 dhe u ngjit në gradat. Ai vazhdoi të drejtonte kalorësinë e perandorit Gallienus, deri në vrasjen e Gallienus në 268. Pas kësaj, Claudius Gothicus u bë perandor deri në vdekjen e tij në 270. Vëllai i Klaudit, Kuintili, sundoi perandorinë për tre muaj, përpara se Aureliani të bëhej perandor.
## Biografia 
Shumë detaje rreth jetës së hershme të Aurelianit vijnë nga *Historia Augusta* dhe konsiderohen të pabesueshme. Hulumtimi krahasues me burime të tjera nga epoka e tij i ka bërë disa detaje më të sigurta se të tjerat. Kronisti i shekullit të 6-të John Malalas shkroi se ai vdiq në moshën 61-vjeçare,  prandaj ai lindi në vitin 214. Aureliani lindi më 9 shtator, datë e shënuar në *Kronografinë e vitit 354* . 

Gjatë mbretërimit të tij, ai mundi Alamanët pas një lufte shkatërruese. Ai gjithashtu mundi gotët, vandalët, juthungët, sarmatët dhe carpi . Aureliani rivendosi provincat lindore të Perandorisë pas pushtimit të Perandorisë Palmyrene në vitin 273. Një vit më pas ai pushtoi Perandorinë Galike në perëndim, duke e ribashkuar Perandorinë në tërësinë e saj. Ai ishte gjithashtu përgjegjës për ndërtimin e Mureve Aureliane në Romë, braktisjen e provincës së Dakisë dhe reformën monetare, duke u përpjekur të frenonte zhvlerësimin e monedhës romake .

Edhe pse Domitian, dy shekuj më parë, ishte perandori i parë që kishte kërkuar të përshëndeteshin zyrtarisht si *dominus et deus* ("zot dhe perëndi"), këta tituj nuk u shfaqën kurrë në formë të shkruar në dokumentet zyrtare deri në mbretërimin e Aurelianit.  Sukseset e tij ishin të rëndësishme në përfundimin e krizës, duke i dhënë atij titullin  ("Restauruesi i botës").

*Historia Augusta* e përshkruan atë si një panonian nga Sirmium dhe si një vendas i Dacia Ripensis "të cilën ai e themeloi në mënyrë që të kishte qenë një moesian". Pseudo-Victor dhe John Xiphilinus e vendosin vendlindjen e tij në një zonë midis Dacia Ripensis dhe Maqedonisë (duke mbivendosur me Dacia Mediterranea ). Hulumtimet moderne e konsiderojnë Dacia Ripensis si rajonin më të mundshëm. Kur ai lindi, ky rajon ishte pjesë e Moesia Superior . Aureliani ishte një ilir si disa perandorë të tjerë të fundit të shekullit të III-të ( perandërët ilië) të cilët të gjithë kishin një prejardhje të përbashkët ushtarake.  Pseudo-Victor e përshkruan babanë e tij si një *kolonus* (fermer qiramarrës) i cili punonte në tokat e një senatori të quajtur Aurelius. Babai i Aurelianit ishte ndoshta një veteran i ushtrisë romake. Ai u martua me vajzën e Aurelit nga e cila Aureliani mori emrin e tij nëpërmjet nënës së tij. *Historia Augusta* e përshkruan atë si "priftëreshë e Sol ", adhurimin e së cilës Aureliani e promovoi si Perandor ( Sol Invictus ).  Këto dy propozime, së bashku me traditën se klanit Aurelius i ishte besuar mbajtja e kultit të asaj hyjnie në Romë, frymëzuan nocionin se kjo mund të shpjegonte përkushtimin ndaj perëndisë-diell që Aureliani duhej të shfaqte si perandor. Megjithatë, duket se ky ekstrapolim i fakteve të paverifikueshme tani përgjithësisht pranohet si jo më shumë se kaq. 

Ekzistenca e Ulpius Crinitus është vënë në dyshim nga shumë historianë .  Ulpius thuhet se ka lindur në qytetin Italica, në Spanjën moderne.  Aureliani thuhet se ishte zëvendësi i tij për një kohë. Kur një grup gotësh pushtuan Ilirinë dhe Thrakinë, Ulpius ishte sëmurë, ndaj urdhëroi Aurelianin të merrej me pushtuesit. Aureliani u caktua si legat i Legjionit të Tretë. Ai përdori forcën e tij prej 2500 trupash ndihmëse dhe ushtritë e katër prijësve gjermanë për të mposhtur gotët në betejë. Aureliani përdori burimet e fituara nga betejat për të pasuruar provincat . Pas betejës, Crinitus falënderoi Valerian, perandorin e asaj kohe, që i dha atij një zëvendës kaq të talentuar.  Perandori Valerian mori pjesë në ceremoninë e birësimit që u zhvillua në banjat e Bizantit.  Pas kësaj, Crinitus u zhduk nga të dhënat historike.   Një pikturë që tregon Ulpius Crinitus së bashku me Aurelian është gjetur në tempullin e Solit, duke shtuar vërtetësinë e ekzistencës së tij. 
## Shih edhe 
* Iliriku
* Perandorët ilirë
* Lista e perandorëve ilirë
* Lista e personaliteteve ilire
## Literatura 
* 
* Aurelius Victor *Epitome de Caesaribus*, xxxv "Epitome de Caesaribus" (shek. IV)
* Eutropius, *Breviarium historiae Romanae*, IX. 13–15 (shek. IV)
* *Historia Augusta Aurelianus Jeta e Aurelianit Pjesa 1 Pjesa 2 Pjesa 3*
* Zosimus, *Historia Nova* Përkthimi i *Historia Nova* (botuar më 1814), libri 1, (shek. V–VI)
## Referime