Dukati i Jyliçit

**Dukati i Jyliçit** (; ; ) përbënte një feud shtetëror brenda Perandorisë Gjermaniko-Romake nga shekulli XI (1003) deri në shekullin e XVIII (1794). Dukati gjendej në perëndim të Lumit Rin dhe kufizohej me Elektoratin e Këlnit në lindje dhe me Dukatin e Limburgut në perëndim. Ai kishte territore në të dy anët e lumit Rur, përreth kryeqytetit të tij, Jyliçit – provinca e mëparshme Romake  – në Rinlandin e Poshtëm. Dukati u bashkua me Kontenë e Bergut përtej Rinit në vitin 1423 dhe nga atëherë e në vazhdim u bë i njohur si *Jyliç-Bergu*. Më vonë ai u bë pjesë e Dukateve të Bashkuara të Jyliç-Kleves-Bergut.

Territori i tij gjendet në Gjermaninë e tanishme (pjesë e Rinit Verior-Vestfalisë dhe Rainland-Palatinate) dhe në Holandën e tanishme (pjesë e provincës së Limburgut), me popullsinë e tij që ndanë të njëjtin dialekt limburg.

## Historia
### Kontea
parapamje|majtas|372px|Kështjella e Nidegenit
Në shekullin e IX njëfarë Matfrid ishte kont i Jyliçit (). Përmendja e parë e një konti në *gau*n e Jyliçit në Lorenën e Poshtme, është Gerhardi I, në vitin 1003; nipi i tij, Gerhardi III filloi ta quante veten kont i Jyliçit në vitin 1081.

Vilhelmi IV, i cili u bë kont në vitin 1219, e zgjeroi në mënyrë domethënëse territorin dhe në vitin 1234 i dha Jyliçit privilegjet qytetare. Nga viti 1240, zgjerimi i tij territorial krijoi konflikte në anën lindore të territorit të tij me arkipeshkvin e Këlnit, Konrad von Hokshtaden, trupat e të cilit, pesë vjetë më vonë do të kryenin shkatërrime në qytet. 

Djali i Vilhelmit të IV, Valramit (kont nga viti 1278, deri në vitin 1297) mbeti një kundërshtar i ashpër i peshkopatës, duke mbështetur Johanin e I, dukën e Brabantit në Betejën e Uorringenit në vitin 1288 kundër arkipeshkvit Sigfridi II i Vesterburgut. Valrami u pasua nga vëllai i tij më i vogël, kont Gerhardi V, i cili u bë me mbretin gjerman Adolfi i Nasaut, kundër rivalit të tij, Albertit të I të Habsburgut.Gerhardi arriti ti mbante territoret pasi Adolfi i Nasaut e humbi Betejën e Golhajmit në vitin 1298 dhe në vitin 1314 mbështeti kurorëzimin e Ludvigut të IV të Vitelsbahut në qytetin e afërt të Akenin, edhe një herë kundër vullnetit të peshkopit të Këlnit.

[parapamje|372px|Harta e Dukatit Jyliç-Berg, nga *Theater of the World, or a New Atlas of Maps and Representations of All Regions*, redakuar nga Willem dhe Joan Blaeu, [1645]]
### Dukati
Gerhardi vdiq në vitin 1328. Djali i tij i madh e pasoi atë si konti Vilhelmi V. Djali i më i vogël i Gerhardit, Valrami u bë arkipeshkëv i Këlnit në vitin 1332. Në vitin 1336, kont Vilhelmi mori titullin e margravit nga perandori Ludvigu IV, ndërsa në vitin 1356, perandori Karli IV i Luksemburgut e ngriti Vilhelmin e V në rangun e dukës. Djali i tij, dukë Vilhelmi II, megjithatë, u ngatërrua në një luftë të ashpër hakmarrëse me gjysmë-vëllain e perandorit, Venceslaun e Luksemburgut, dukë i Brabantit, të cilin ai e mundi në Betejën e Baesvajlerit në vitin 1371.

Në vazhdim, historia e Jyliçit u ndërlidh ngushtësisht me atë të fqinjëve të tij: Dukatet e Klevesit dhe Bergut, ashtu si dhe të Gueldersit dhe Kontenë e Markut: Dukë Vilhelmi II ishte martuar me Marien, bijën e dukë Reginaldit të II të Gueldersit dhe vetë dukeshë pas vdekjes së gjysmë-vëllait të saj, Reginaldit të III të Gueldersit në vitin 1371. Vilhelmi II e zgjidhi konfliktin me Derën perandorake të Luksemburgut dhe djali i tij, Uilliami III i trashëgoi të dy dukatet, në vijim duke u bërë Vilhelmi I i Gueldersit dhe Jyliçit. 

[parapamje|majtas|345px|Harta e dukateve të Jyliçit, Bergut dhe [Dukati i Klevesit|Klevesit, si dhe Kontesë së Markës, 1648]]
Në vitin 1402, dukë Vilhelmi I i Gueldersit dhe Jyliçit vdiq pa një fëmijë të ligjshëm. Ai u pasua nga vëllai i tij më i vogël, Reinaldi IV, dukë i Gueldersit dhe Jyliçit, i cili vdiq gjithashtu pa trashëgimtarë në vitin 1423. Zotërimet e Gueldersit zgjodhën Arnoldin e Egmondit si dukë, ndërsa Jyliçi u bashkua me Bergun, duke i kaluar Adolfit, dukës së Jyliç-Bergut, i cili i përkiste një dege më të re dhe i cili e mori Bergun nëpërmjet martesës me një nga pasardhëset e tij.

Kur duka i fundit i Jyliç-Kleves-Bergut vdiq pa trashëgimtarë të drejtpërdrejtë, në vitin 1609, shpërtheu Lufta e Pasimit të Jyliçit. Ajo do të përfundonte Traktatin e vitit 1614 të Ksantenit, i cili i ndau dukatet midis Palatinat-Nojburgut dhe Margraviatit të Brandenburgut. Jyliçi dhe Bergu i kaluan kontit palatin Volfgang Vilhelmit të Nojburgut dhe pas dukës së fundit të Palatinat-Nojburgut (gjithashtu elektor i Palatinatit nga viti 1685) Karli III Filipi vdiq pa fëmijë në vitin 1742, kont Karl Theodori i Palatinat-Sulzbahut (pas vitit 1777 gjithashtu dukë i Bavarisë) do të trashëgonte Jyliçin dhe Bergun.

Në vitin 1794, Franca Revolucionare do ta pushtonte Dukatin e Jyliçit (), i cili u bë pjesë e Departamenti Francez i Roerit. Traktati i Lunevilit në vitin 1801, do ta njihte zyrtarisht dhënien e Jyliçit Francës. Në vitin 1815, duke pasuar mundjen e Napoleonit, dukati u bë pjesë e provincës prusiane të Jyliç-Kleves-Bergut (pas vitit 1822, pjesë e provincës prusiane të Rinit), përveç qyteteve të Sittard-it dhe Tegelenit, të cilat u bënë pjesë e Mbretërisë së Bashkuar të Holandës.

[parapamje|246px|Stema e Kontesë së Jyliçit,  [1300]]
## Sunduesit
### Kontët e Jyliçit
* 1003–1029: Gerhardi I, kont në Jylishgau
* 1029–1081: Gerhardi II
* 1081–1128: Gerhardi III, kont i Jyliçit
* 1128–1142: Gerhardi IV
* 1142–1176: Vilhelmi I
* 1176–1207: Vilhelmi II
* 1207–1219: Vilhelmi III
* 1219–1278: Vilhelmi IV
* 1278–1297: Valrami
* 1297–1328: Gerhardi V
* 1328–1356: Vilhelmi V, margrav që nga viti 1336, dukë që nga viti 1356, si Vilhelmi I

### Dukët
— *1393–1423 në bashkim me Gueldersin*, *që nga viti 1423 me Bergun*, *që nga viti 1437, me Ravensbergun* —

* 1356–1361: Vilhelmi I (më parë konti i Jyliçit)
* 1362–1393: Vilhelmi II
* 1393–1402: Vilhelmi III, gjithashtu dukë i Guelderssit që nga viti 1377
* 1402–1423: Reginaldi
* 1423–1437: Adolfi
* 1437–1475: Gerhardi
* 1475–1511: Vilhelmi IV

### Dera La Mark, dukët 
— *Që nga viti 1521, pjesë e Dukateve të Bashkuara të Jyliç-Kleves-Bergut* —
* 1511–1539: Johani
* 1539–1592: Vilhelmi V
* 1592–1609: Johan Vilhelmi I

### Dera e Vitelsbahut, dukët 
— *Në bashkim me Bergun dhe Palatinat-Nojburgut, pas vitit 1690 gjithashtu me Elektoratin e Palatinatit, nga viti 1777 gjithashtu me Bavarinë —
* 1614–1653: Volfgang Vilhelmi
* 1653–1679: Filip Vilhelmi
* 1679–1716: Johan Vilhelmi II
* 1716–1742: Karli III Filipi
* 1742–1794: Karl Theodori

parapamje|156px|Ana e Klevesit
### Qytetet 
Dukatit të Jyliçit i përkisnin mjaft qytete dhe bashki: —
Jylici; Dyreni; Mynsterajfeli; Euskirsheni; Nidegeni; Berghajmi; Kasteri; Grevenbroishi; Mynshengladbahu; Dahleni; Dylkeni; Linishi; Randerathi; Brygeni; Syktelni; Aldenhoveni; Hajmbahu; Monshau; Vasenbergu; Hajnsbergu; Gangelti; Gajlenkirsheni; Valdfeukti; Sitardi; Sustereni; Sinzigu;Tegeleni; Remageni.

## Njerëz të shquar nga Dukati i Jyliçit 
* Rabini Isaac ben Meir i Durenit, rabin, autor i *Shaarei Dura* (shekulli XIII)
* Carl Joseph Begas, piktor, i ati i skulptorit gjerman Reinhold Begas (1794–1854)
* Gottfried Ludolf Camphausen, bankier dhe politikan, kryeministër i Prisisë (1803–1890)
* Ana e Klevesit, fisnike, mbretëreshë bashkëshorte e Anglisë, gruaja e katërt e Henrit të VIII (1515–1557)

156px|parapamje|Hendrick Goltzius
* Peter Gustav Lejeune Dirichlet, matematikan (1805–1859)
* Statius von Düren, skulptor terrakote (1520–1570)
* Hendrick Goltzius, stampues, vizatues dhe piktor (1558–1617)
* Hermann Heinrich Gossen, ekonomist (1810–1858)
* Herman op den Graeff, udhëheqës i bashkësisë Menonite (1585–1642)
* Friedrich Joseph Haass, fizikan, "doktori i shenjtë i Moskës" (1780–1853)
* Arnold fon Harf, udhëtar dhe shkrimtar (1471–1505), autor i fjalorthit të famshëm, 1496, një nga dokumentet më të vjetra të shqipes
* Karl Heinzen, autor revolucionar (1809–1880)
* Henriette Jügel, piktore (1778–1850)
* Maria e Jyliç-Bergut, fisnike, dukeshë e Jyliç-Bergut, e ëma e Sibilës, Anës dhe Amalias (1491–1543)

156px|parapamje|Gerardus Mercator
* Hermann Löher, shkrimtar (1595–1678)
* Nikolaus von Maillot de la Treille, ushtarak që mbante rangun e gjeneral lejtnantit, ministër i Luftës së Mbretërisë së Bavarisë (1774–1834) 
* Heinrich von der Mark, ushtarak me rangun e gjeneral lejtnantit, ministër i Luftës së Mbretërisë së Bavarisë (1782–1865) 
* Jacob Masen, prift jezuit, historian, dramatist dhe teolog (1606–1681)
* Gerardus Mercator, gjeograf, kozmograf dhe hartograf, prindërit e të cilit ishin me origjinë nga Gangelti në Dukatin e Jyliçit (1512–1594)
* Jean-François Oeben, kabinete-bërës, një nga ebanistët më të shquar, autor i *Bureau du Roi'' dhe gjyshi nga mamaja i Eugène Delacroix
* Goschwin Nickel, prift jezuit, gjenerali-superior i dhjetë i Shoqërisë së Jezuit (1582–1664)
* Shën Irmgarda]], shenjtore (1000–1065 ose 1082/1089)

156px|parapamje|Johann von Werth
* Johann Wilhelm Schirmer, piktor (1807–1863)
* Carl Caspar von Siebold, anatomist, kirurg, obstetë dhe profesor, i konsideruar si themeluesi i kirurgjisë akademike moderne (1736–1807)
* Friedrich Spee, prift jezuit, profesor dhe poet (1591–1635)
* Peter Stumpp, fermer dhe, sipas dëshmive, serial killer i akuzuar si njeri-ujk ( 1535–1589)
* Chrétien Urhan, violinist, violist, organist dhe kompozitor (1790–1845)
* Johann von Werth, gjeneral i kalorësisë në Luftën Tridhjetë Vjeçare (1591–1652)
* Johann Weyer, mjek dhe okultist (1515–1588)
* Vilhelmi I i Gueldersit dhe Jyliçit, dukë i Gueldersit dhe Jyliçit, i njohur për veprimtaritë e tij ushtarake dhe sjelljen luftarake (1364–1402)

## Shiko edhe
* Rini Verior dhe Vestfalia
* Rainland-Palatinate
* Gjuha ripuariane
* Lista e kontëve dhe dukëve të Limburgut
* Limburgu (Holandë)
* Gjuha limburge
* Prusia
* Dukati i Klevesit
* Kontët dhe dukët e Gueldersit
* Duka i Burgundisë
* Duka i Brabantit
* Dukati i Builjonit
* Duka i Parmës
* Lista e bashkëshorteve dukale të Parmës
* Lista e kontëve të Burgundisë
* Lista e peshkopëve dhe princ-peshkopëve të Liezhit
* Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Utrehtit
* Lista e peshkopëve dhe kryepeshkopëve të Kambrait
* Kontët e Lovenit
* Landgraviati i Brabantit
* Kontea e Loonit
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Holanda Habsburge
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Historia e Holandës
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Lista e mbretërve frankë
* Lista e udhëheqësve të Frizisë
* Prijësit mesjetarë të Frizisë Lindore
* Lista e kontëve dhe princave të Frizisë Lindore
* Lista e sunduesve të Saksonisë
* Lista e kontëve dhe margravëve të Namurit
* Lista e monarkëve të Luksemburgut
* Lista e mbretërve dhe dukëve të Lorenës
* Lista e monarkëve të Holandës
* Lista e piktorëve të hershëm holandikë
* Lista e stadtholderve në Vendet e Ulta
* Lista e pensionarëve të mëdhenj
* Lista e monarkëve në Vendet e Ulta
* Lista e zotërve dhe kontëve të Egmontit
* Konti i Artois
* Konti i Flandrës
* Lista e monarkëve të Belgjikës
* Zotërit dhe margravët e Bergen op Zoom
* Lista e kontëve të Berghut
* Lista e zotërve të Builjonit
* Konti i Hollandës
* Kontët, dukët dhe dukët e mëdhenj të Oldenburgut
* Konti i Hainautit
* Lista e kryeministrave të Holandës
* Konti i Zutfenit
* Abacia Princërore e Stavelot-Malmedisë
* Perandoria Gjermaniko-Romake

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
*  Edicts of Jülich, Cleves, Berg, Grand Duchy Berg, 1475–1815 (Coll. Scotti) online
*Settlement of Dortmund between Brandenburg and Palatinate-Neuburg and the conflict of succession in Jülich, full text
* Map of the Duchy of Jülich in 1789
* Genealogie-Mittelalter Family of the Counts of Jülich