La Chaux-de-Fonds

**La Chaux-de-Fonds** () është qytet në kantonin e Neuchâtel, Zvicër. Qyteti ndodhet disa kilometra në jug të kufirit me Francën. Është qyteti i katër më i popullarizuar (pas Gjenevës, Lozanës dhe Fribourgut) në Romandi, një rajon ku folet frëngjishtja, me një popullsi prej 38,625 banorë (sipas vitit 2017).

Qyteti u themelua në vitin 1656. Rritja dhe prosperiteti i saj lidhet kryesisht me industrinë e prodhimit të orës. Është qendra me e rëndësishme e industrise se prodhimit të orave në zonën e njohur si [[Watch Valley]. Pjesërisht i shkatërruar nga një zjarr më 1794, La Chaux-de-Fonds u rindërtua pas një plani të rrjetit të rrugor, i cili ishte dhe është ende origjinal midis qyteteve zvicerane, me përjashtim të vetëm që ishte pjesa më lindore e qytetit, e cila u kursye nga zjarri. Kjo krijon një tranzicion interesant dhe të dukshëm nga seksioni i vjetër në seksionin e ri. Rrugët në pjesën origjinale janë shumë të ngushta dhe dredha-dredha, të cilat pastaj hapen në modelin e rrjetit afër sheshit të qytetit. Arkitekti i famshëm Le Corbusier, shkrimtari Blaise Cendrars dhe krijuesi i makinave Louis Chevrolet kanë lindur atje. La Chaux-de-Fonds është një qendër e njohur e Art Nouveau.

Në vitin 2009, La Chaux-de-Fonds dhe Le Locle u bashkuan me statusin e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s për vlerën e jashtëzakonshme universale të tyre.

## Historia
Rajoni u banua për herë të parë rreth 10,000 vjet më parë (Mesolitik). Një kafkë dhe gjurmë të tjera janë gjetur në shpellat afër.

Në mes të shekullit të 14-të, rajoni u kolonizua nga Val-de-Ruz jugor. La Chaux-de-Fonds përmendet së pari në vitin 1350 si *Chaz de Fonz*. Në vitin 1378 u përmend si *Chault de Font*.

Rajoni ishte nën autoritetin e zotërve të Valanginit. Në shekujt e 15-të dhe 16-të, një valë e dytë kolonizimi erdhi nga të ashtuquajturat *Clos de la Franchise* (luginat e Le Locle dhe La Sagne). Bujqësia ishte aktiviteti kryesor, por fshati mbeti i vogël. Në vitin 1531 atje ishin vetëm rreth 35 njerëz. Kisha e parë u ndërtua në vitin 1528. Deri në vitin 1530, La Chaux-de-Fonds, si pjesa tjetër e tokave Valangin, u konvertua në besimin e ri të reformuar. Zoti i Valanginian, René de Challant, fiksoi kufijtë e famullisë në vitin 1550. Kisha dhe famulli ofruan një strukturë politike dhe një bashkësi e vogël e qytetarëve Valanginian, fermerë të lirë dhe fshatarë u rritën rreth kishës. Deri në vitin 1615 në fshat jetonin 355 vetë. Në vitin 1616, juridiksioni i ulët dhe i mesëm mbi La Chaux-de-Fonds shkoi në Le Locle dhe La Sagne, ndërsa gjykata e lartë mbeti në Valanginian. Bujqësia, e plotësuar me mullinj në brigjet e Doubs, vazhdoi të dominonte. Megjithatë, në fund të shekullit të 16-të, qyteti u bë një udhëkryq i rëndësishëm mes Neuchâtel, Franche-Comté dhe Peshkopatës së Bazelit.

Komuniteti u rrit gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare, kryesisht për shkak të pozicionit të saj strategjik për tregti. Aktiviteti ekonomik u përshpejtua në shekullin e 18 me zhvillimin e industrive të dantella dhe prodhimit të orës. Pierre Jaquet-Droz, i njohur më së shumti për automatën e tij, ishte një orëndreqës i veçantë i kësaj epoke.

Në vitin 1794, qyteti u shkatërrua nga zjarri. Charles-Henri Junod krijoi planin e ri të qytetit në vitin 1835 dhe qyteti tani është i njohur për planin "modern" të rrjetit, në krahasim me rrugët me hekurudhë të qyteteve evropiane. Rruga qendrore quhet Avenue Léopold Robert.

## Demografia
La Chaux-de-Fonds ka një popullsi (sipas vitit 2017) prej 38,625 banorë. Që nga viti 2008, 29.1% e popullsisë janë banorë të shtetasve të huaj. Gjatë 10 viteve të fundit (2000-2010) popullsia ka ndryshuar me një normë prej 1.3%. Ajo ka ndryshuar me një normë prej 1.4% për shkak të migrimit dhe me një normë prej -0.2% për shkak të lindjeve dhe vdekjeve.

Shumica e popullsisë (që nga viti 2000) flasin frëngjisht (31,653 ose 85,5%) si gjuha e tyre e parë, italishtja është e dyta më e zakonshme (1,335 ose 3,6%) dhe portugalishtja është e treta (1,173 ose 3.2%). Janë 900 njerëz që flasin gjermanisht dhe 32 njerëz që flasin romançe. Prej popullatës në komunë, në La Chaux-de-Fonds kanë lindur 15,164 ose rreth 41,0% dhe kanë jetuar atje në vitin 2000. Në këtë kanton kanë lindur 3,778 ose 10,2%, ndërsa 6,962 ose 18,8% kanë lindur diku tjetër në Zvicër dhe 9,651 ose 26,1% kanë lindur jashtë Zvicrës.

Që nga viti 2000, fëmijët dhe adoleshentët (0-19 vjeç) përbëjnë 22.5% të popullsisë, ndërsa të rriturit (20-64 vjeç) përbëjnë 58.9% dhe të moshuarit (mbi 64 vjeç) përbëjnë 18.6%.

Që nga viti 2000, në komunë kishte 17,207 familje private dhe mesatarisht 2.1 persona për familje. Që nga viti 2009, norma e ndërtimit të njësive të reja të banimit ishte 1 njësi të reja për 1000 banorë. Shkalla e konkurrencës për komunën, në vitin 2010, ishte 2.05%.
*Paul Charles Dubois (1848–1918) neuropatolog zviceranë
*Elise Hensler (1836-1929) aktore amerikane e lindur në Zvicër dhe gruaja e dytë morganatike të Mbretit Ferdinand II i Portugalisë
*Blaise Cendrars (1887–1961) poetë dhe romancier
*Armand Borel (1923-2003) matematikan dhe profesor i përkohshëm i Institutit për Studime të Avancuar
*Willy Kernen (1929-2009) futbollistë me 41 ndeshje të luajtura dhe 1 golë të shënuar për kombëtaren zvicerane

## Binjakëzimet
*   Frameries, Belgjika 

## Referime