Finlanda në Luftën e Dytë Botërore

[upright=1.5|parapamje|djathtas|Ushtarët finlandezë ngrenë flamurin në [Treriksröset|pikën kufitare midis Norvegjisë, Suedisë dhe Finlandës më 27 prill 1945, e cila shënoi fundin e Luftës së Dytë Botërore në Finlandë.]]
Finlanda mori pjesë në Luftën e Dytë Botërore fillimisht në një luftë mbrojtëse kundër Bashkimit Sovjetik, e ndjekur nga një betejë tjetër kundër Bashkimit Sovjetik duke vepruar në bashkëpunim me Gjermaninë Naziste dhe më pas duke luftuar së bashku me aleatët kundër Gjermanisë.

Dy konfliktet e para të mëdha në të cilat Finlanda u përfshi drejtpërdrejt ishin Lufta e Dimrit mbrojtëse kundër një pushtimi nga Bashkimi Sovjetik më 1939, e ndjekur nga Lufta e Vazhdimit ofensive, së bashku me Gjermaninë dhe Fuqitë e tjera të Boshtit kundër sovjetikëve, në vitet 1941-1944. Konflikti i tretë, Lufta e Laplandës kundër Gjermanisë në 1944-1945, pasoi nënshkrimin e Armëpushimit të Moskës me Fuqitë Aleate, e cila përcaktoi dëbimin e forcave naziste gjermane nga territori finlandez.

Deri në fund të armiqësive, Finlanda mbeti një vend i pavarur, megjithëse i "finlandizuar", duke iu dashur të lëshonte gati 10% të territorit të saj, duke përfshirë Viipuri (qyteti i dytë më i madh i Finlandës [Regjistri i Popullsisë] ose qyteti i katërt më i madh [Kisha dhe Regjistri Civil]), në varësi të të dhënave të regjistrimit), do t'i paguajë Bashkimit Sovjetik një sasi të madhe dëmshpërblimesh lufte dhe do të pranojë zyrtarisht përgjegjësinë e pjesshme për Luftën e Vazhdueshme.

## Prapavija
### Pavarësia finlandeze
[thumb|[Dukati i Madh i Finlandës, siç quhej vendi deri në vitin 1917]]
Në vitin 1809, Perandoria Ruse pushtoi Finlandën nga Suedia në Luftën Finlandeze. Finlanda hyri në një bashkim personal me Perandorinë Ruse si një dukat i madh me autonomi të gjerë. Gjatë periudhës së sundimit rus, vendi në përgjithësi lulëzoi. Më 6 dhjetor 1917, gjatë Luftës Civile Ruse, parlamenti finlandez (*Suomen Eduskunta*) shpalli pavarësinë nga Rusia, e cila u pranua nga qeveria bolshevike e Bashkimit Sovjetik më 31 dhjetor. Në janar 1918, *Eduskunta* urdhëroi gjeneralin Carl Mannerheim të përdorte Gardën e Bardhë Finlandeze lokale për të çarmatosur Gardën e Kuqe Finlandeze dhe trupat ruse në të gjithë vendin, një proces që filloi më 27 janar dhe çoi në fillimin e Luftës Civile Finlandeze.

Pasi Fronti Lindor dhe negociatat e paqes midis bolshevikëve dhe Gjermanisë dështuan, trupat gjermane ndërhynë në vend dhe pushtuan Helsinkin dhe Finlandën. Fraksioni i Kuq u mund dhe të mbijetuarit iu nënshtruan një mbretërimi terrori, në të cilin vdiqën të paktën 12,000 njerëz. Një qeveri e re, me Juho Kusti Paasikivi si kryeministër, ndoqi një politikë pro-gjermane dhe kërkoi të aneksonte Karelinë ruse, e cila kishte një shumicë finlandishtfolëse, pavarësisht se nuk kishte qenë kurrë pjesë e Finlandës.

### Traktati i Tartu
Pas zhdukjes së monarkisë Hohenzollern më 9 nëntor 1918, Polonia, Estonia, Letonia dhe Lituania u bënë të pavarura, trupat gjermane u larguan nga Finlanda dhe anijet britanike patrulluan Detin Baltik. Mannerheim u zgjodh regjent nga Eduskunta dhe politika finlandeze u bë pro-Antante pasi fuqitë perëndimore ndërhynë në Luftën Civile Ruse (7 nëntor 1917 - 16 qershor 1923). Mannerheim favorizoi ndërhyrjen kundër bolshevikëve, por dyshimi për rusët e bardhë që refuzuan të njihnin pavarësinë finlandeze çoi në anulimin e politikës së tij agresive; më pas, fitorja bolshevike në Rusi parandaloi armiqësitë finlandeze.

Paasikivi drejtoi një delegacion në Tartu, në Estoni, me udhëzime për të vendosur një kufi nga Liqeni Ladoga në jug, nëpërmjet Liqenit Onega në Detin e Bardhë në veri. Rëndësia e hekurudhës Murmansk, e ndërtuar në vitin 1916, bëri që delegacioni sovjetik të refuzonte propozimin e kufirit finlandez dhe traktati i 14 tetorit 1920 njohu një marrëveshje kufitare në të cilën Finlanda fitoi portin verior të Petsamo (Pechenga), një dalje në Oqeani Arktik dhe një kufi afërsisht i njëjtë me atë të ish-Dukatit të Madh të Finlandës. Pretendimet mbi zonat e Karelisë Lindore u braktisën dhe sovjetikët pranuan që kufiri juglindor nuk do të zhvendosej në perëndim të Petrogradit.

## Lufta e Dimrit
Gjatë periudhës së ndërluftës, marrëdhëniet midis Finlandës dhe Bashkimit Sovjetik ishin të tensionuara. Disa elementë në Finlandë ruajtën ëndrrën e një "Finlande të Madhe", e cila përfshinte pjesën e Karelisë të kontrolluar nga sovjetikët, ndërsa afërsia e kufirit finlandez me Leningradin (tani Shën Petersburg) shkaktoi shqetësim në udhëheqjen sovjetike. Më 23 gusht 1939, Gjermania Naziste dhe Bashkimi Sovjetik nënshkruan Paktin Molotov-Ribbentrop, i cili përfshinte një klauzolë sekrete që përcaktonte Finlandën si pjesë të sferës së ndikimit sovjetik.

Më 12 tetor, Bashkimi Sovjetik filloi negociatat me Finlandën në lidhje me disponimin e Istëmit Karelian, Gadishullit Hanko dhe ishujve të ndryshëm në Gjirin e Finlandës, të cilët konsideroheshin të gjithë nga finlandezët si territor finlandez. Asnjë marrëveshje nuk u arrit. Më 26 nëntor, Bashkimi Sovjetik akuzoi ushtrinë finlandeze për incidentin e fshatit Mainila. Më pas u zbulua se sovjetikët në fakt kishin granatuar fshatin e tyre, në mënyrë që të krijonin një pretekst për tërheqje nga pakti i tyre i mossulmimit me Finlandën. Më 30 nëntor 1939, Bashkimi Sovjetik sulmoi Finlandën. Sulmi u denoncua nga Lidhja e Kombeve, dhe si rezultat, Bashkimi Sovjetik u përjashtua nga ai organ më 14 dhjetor.

parapamje|Faza e parë e Luftës së Dimrit

Qëllimi i pushtimit ishte të çlironte 'finlandezët e kuq' dhe përfundimisht të aneksonte Finlandën në Bashkimin Sovjetik. Për këtë qëllim, në Terijoki u krijua një qeveri kukull, Republika Demokratike Finlandeze, nën udhëheqjen e të mërguarit O. W. Kuusinen. Sulmi i parë, më 30 nëntor 1939, ishte një bombardim ajror i qytetit të Helsinkit, me sulme ndihmëse përgjatë kufirit finlandez-sovjetik. Kjo pati efektin e bashkimit të menjëhershëm të popullit finlandez të përçarë dikur në mbrojtje të shtëpive dhe vendit të tyre, pa pasur nevojë të realizohej ndonjë referendum.

Qëllimet strategjike të Ushtrisë së Kuqe përfshinin përgjysmimin e Finlandës dhe kapjen e Petsamos në veri dhe Helsinkit në jug. Sovjetikët gëzonin gjithashtu epërsi dërrmuese në numrin e njësive të blinduara dhe ajrore të dislokuara. Finlandezëve iu desh të mbronin një kufi që ishte rreth 1287 km (800 milje) i gjatë, duke i vënë ata në një disavantazh të konsiderueshëm. Lufta u zhvillua kryesisht në tre zona. Istëmi Karelian dhe zona e liqenit Ladoga ishin fokusi kryesor i përpjekjeve të luftës sovjetike. Një sulm i dyfishtë u nis në këtë rajon, me një pincë që angazhoi forcat finlandeze në Istëm, ndërsa tjetra shkoi rreth liqenit Ladoga në një përpjekje për të rrethuar mbrojtësit. Kjo forcë më pas duhej të përparonte dhe të pushtonte qytetin e Viipuri. Fronti i dytë ishte në Karelia qendrore, ku forcat sovjetike do të përparonin në qytetin e Oulu, duke e prerë vendin në gjysmë. Më në fund, një makinë nga veriu kishte për qëllim të kapte rajonin Petsamo. Nga fundi i dhjetorit, sovjetikët ishin bllokuar, me dy frontet kryesore të bllokuara ndërsa finlandezët kundërsulmuan me forcë më të madhe se sa pritej. Me dështimin e dy nga tre ofensivave të saj deri në fund të dhjetorit, selia sovjetike urdhëroi një ndërprerje të operacioneve. Deri më 27 dhjetor, u vu re se sovjetikët po gërmonin në Istëmin Karelian. Në veri, finlandezët ishin shtyrë përsëri në Nautsi, por me përforcime, kishin mundur të merrnin tokën më të lartë dhe të ndalonin përparimin sovjetik në jug të Petsamo. Gjatë kësaj periudhe finlandezët ngacmuan kolonat e furnizimit dhe kryen bastisje kundër pozicioneve të fortifikuara sovjetike. Një qetësi pasoi në janar 1940, ndërsa ushtria sovjetike rivlerësoi strategjinë e saj, dhe u riarmatos dhe u rifurnizua Më 29 janar, Molotov i dha fund qeverisë kukull Terijoki dhe njohu qeverinë Ryti si qeverinë ligjore të Finlandës, duke e informuar atë se BRSS ishte e gatshme të negocionte paqen.

Faza e fundit filloi në shkurt 1940, me një breshëri të madhe artilerie që filloi në datën 2 dhe zgjati deri në datën 11, e shoqëruar me bastisje zbulimi në objektivat kyçe. Sovjetikët, duke përdorur pajisje dhe materiale të reja, filluan gjithashtu të përdorin taktikën e rrotullimit të trupave nga rezerva në pjesën e përparme, duke mbajtur kështu presion të vazhdueshëm ndaj mbrojtësve finlandezë. Dukej se Ushtria e Kuqe kishte sasi të pashtershme municionesh dhe furnizimesh, pasi sulmet gjithmonë parapriheshin nga breshëritë, të ndjekura nga sulmet ajrore dhe më pas lëvizjet e rastësishme të trupave kundër linjave. Udhëheqësit e ushtrisë dhe qeverisë finlandeze e kuptuan se shpresa e tyre e vetme për të ruajtur kombin e tyre qëndronte në negocimin e një traktati paqeje me Moskën.

Këmbëngulja e popullit finlandez, ushtarak dhe civil, përballë një kundërshtari superior, fitoi shumë simpati në të gjithë botën; megjithatë, mbështetja materiale nga vendet e tjera ishte shumë e kufizuar, pasi asnjë nga fqinjët e Finlandës nuk ishte i gatshëm të angazhonte ushtritë e tyre në një luftë kundër BRSS. Nevoja për një zgjidhje diplomatike u bë edhe më e dukshme pasi forcat sovjetike depërtuan përmes vijës mbrojtëse finlandeze në Isthmusin Karelian dhe vazhduan drejt Viipuri.

Një propozim paqeje i autorizuar nga Molotov u dërgua në Helsinki në mes të shkurtit. Ajo vendosi kërkesa të rënda ndaj Finlandës, duke kërkuar më shumë tokë për BRSS dhe duke vendosur sanksione të rëndësishme diplomatike dhe ushtarake. Deri më 28 shkurt, Molotov e kishte bërë ofertën e tij në një ultimatum me një afat kohor prej 48 orësh, gjë që e shtyu udhëheqjen finlandeze të vepronte shpejt. Më 12 mars 1940, u nënshkrua Traktati i Paqes në Moskë, me armiqësitë që përfunduan të nesërmen. Sipas kushteve të traktatit, Finlanda i dha 9% të territorit të saj BRSS. Ky ishte më shumë territor nga sa kishin kërkuar fillimisht sovjetikët.

## Paqja e përkohshme
parapamje|200px|djathtas|Koncesionet e Finlandës në Luftën e Dimrit
Periudha e paqes pas Luftës së Dimrit u konsiderua gjerësisht në Finlandë si e përkohshme, edhe kur paqja u shpall në mars 1940. Pasoi një periudhë e përpjekjeve të furishme diplomatike dhe riarmatimit. Bashkimi Sovjetik vazhdoi presionin intensiv mbi Finlandën, duke përshpejtuar kështu përpjekjet finlandeze për të përmirësuar sigurinë e vendit.

U bënë përpjekje për marrëveshje mbrojtëse me Suedinë dhe Mbretërinë e Bashkuar, por situata politike dhe ushtarake në kontekstin e Luftës së Dytë Botërore i bëri këto përpjekje të pafrytshme. Finlanda më pas iu drejtua Gjermanisë naziste për ndihmë ushtarake. Me afrimin e ofensivës gjermane kundër Bashkimit Sovjetik (Operacioni Barbarossa), bashkëpunimi midis dy vendeve u intensifikua. Trupat gjermane mbërritën në Finlandë dhe zunë pozicione, kryesisht në Lapland, nga ku do të pushtonin Bashkimin Sovjetik.

Operacioni Barbarossa filloi më 22 qershor 1941. Më 25 qershor Bashkimi Sovjetik filloi një sulm ajror kundër qyteteve finlandeze, pas të cilit Finlanda shpalli luftë dhe gjithashtu lejoi trupat gjermane të vendosura në Finlandë të fillonin luftën sulmuese. Lufta që rezultoi ishte e njohur për finlandezët si Lufta e Vazhdimit.

## Lufta e Vazhdimit
[parapamje|200px|djathtas|Forcat relative të trupave finlandeze, gjermane dhe sovjetike në fillimin e [Lufta e Vazhdimit|Luftës së Vazhdimit në qershor 1941]]
Gjatë verës dhe vjeshtës së vitit 1941, ushtria finlandeze ishte në ofensivë, duke rimarrë territoret e humbura në Luftën e Dimrit. Ushtria finlandeze gjithashtu përparoi më tej, veçanërisht në drejtim të liqenit Onega, (në lindje nga liqeni Ladoga), duke mbyllur bllokadën e qytetit të Leningradit nga veriu dhe duke pushtuar Karelinë Lindore, e cila nuk kishte qenë kurrë më parë pjesë e Finlandës. Kjo rezultoi që Stalini i kërkoi Rooseveltit ndihmë për rivendosjen e marrëdhënieve paqësore midis Finlandës dhe Bashkimit Sovjetik më 4 gusht 1941. Refuzimi i Finlandës për ofertën sovjetike për koncesione territoriale në këmbim të një traktati paqeje më vonë do të bënte që Britania e Madhe t'i shpallte luftë Finlandës më 6 Dhjetor (SHBA mbajti marrëdhënie diplomatike me Finlandën deri në verën e vitit 1944). Trupat gjermane dhe finlandeze në Finlandën Veriore ishin më pak të suksesshme, duke dështuar të merrnin qytetin port rus të Murmansk gjatë Operacionit Silberfuchs.

Më 31 korrik 1941, Mbretëria e Bashkuar filloi bastisjet në Kirkenes dhe Petsamo për të demonstruar mbështetje për Bashkimin Sovjetik. Këto bastisje ishin të pasuksesshme.

Në dhjetor 1941, ushtria finlandeze mori pozicione mbrojtëse. Kjo çoi në një periudhë të gjatë qetësie relative në vijën e parë, e cila zgjati deri në vitin 1944. Gjatë kësaj periudhe, duke filluar nga viti 1941, por veçanërisht pas disfatës së madhe gjermane në Betejën e Stalingradit, u zhvilluan hetime të ndërprera për paqen. Këto negociata nuk çuan në ndonjë zgjidhje.

Më 16 mars 1944, Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Franklin D. Roosevelt, bëri thirrje që Finlanda të shkëputej nga Gjermania Naziste.

Më 9 qershor 1944, Ushtria e Kuqe nisi një ofensivë të madhe strategjike kundër Finlandës, duke arritur epërsi të madhe numerike dhe duke befasuar ushtrinë finlandeze. Ky sulm i shtyu forcat finlandeze afërsisht në të njëjtat pozicione që mbanin në fund të Luftës së Dimrit. Përfundimisht, ofensiva sovjetike u ndal në Betejën e Tali-Ihantala, ndërsa ende dhjetëra apo qindra kilometra përpara vijës kryesore finlandeze të fortifikimeve, Linjës Salpa. Megjithatë, lufta kishte shteruar burimet finlandeze dhe besohej se vendi nuk do të ishte në gjendje të përballonte një tjetër sulm të madh.

Përkeqësimi i situatës në vitin 1944 kishte bërë që presidenti finlandez Risto Ryti t'i jepte Gjermanisë garancinë e tij personale se Finlanda nuk do të negocionte paqen me Bashkimin Sovjetik për aq kohë sa ai ishte president. Në këmbim, Gjermania u dërgoi armë finlandezëve. Megjithatë, pasi ofensiva sovjetike u ndal, Ryti dha dorëheqjen. Për shkak të luftës, zgjedhjet nuk mund të mbaheshin dhe për këtë arsye Parlamenti zgjodhi Marshalin e Finlandës Carl Gustaf Emil Mannerheim, komandantin e përgjithshëm finlandez, si president dhe e ngarkoi atë për negocimin e paqes.

Fronti finlandez ishte bërë një shfaqje anësore për udhëheqjen sovjetike, pasi ata ishin në një garë për të arritur në Berlin përpara aleatëve perëndimorë. Kjo, dhe viktimat e rënda të shkaktuara nga finlandezët në Ushtrinë e Kuqe, çuan në transferimin e shumicës së trupave nga fronti finlandez. Më 4 shtator 1944 u ra dakord për një armëpushim dhe Armëpushimi i Moskës midis Bashkimit Sovjetik dhe Mbretërisë së Bashkuar nga njëra anë dhe Finlandës nga ana tjetër u nënshkrua më 19 shtator.

## Armëpushimi i Moskës
Armëpushimi i Moskës u nënshkrua nga Finlanda dhe Bashkimi Sovjetik më 19 shtator 1944 duke i dhënë fund Luftës së Vazhdimit, megjithëse traktati përfundimtar i paqes nuk duhej të nënshkruhej deri në vitin 1947 në Paris.

Kushtet për paqen ishin të ngjashme me ato të miratuara më parë në Traktatin e Paqes të Moskës të vitit 1940, me Finlandën që u detyrua të lëshonte pjesë të Karelia finlandeze, një pjesë të Sallës dhe ishuj në Gjirin e Finlandës. Armëpushimi i ri gjithashtu ia dorëzoi të gjithë Petsamon Bashkimit Sovjetik. Finlanda gjithashtu ra dakord të legalizonte partitë komuniste dhe të ndalonte organizatat fashiste. Më në fund, armëpushimi kërkoi gjithashtu që Finlanda të dëbonte trupat gjermane nga territori i saj, gjë që ishte shkaku i Luftës së Laplandës.

## Lufta e Laplandës
[parapamje|200px|djathtas|Fshati [Ivalo i shkatërruar nga gjermanët gjatë tërheqjes së tyre si pjesë e politikës së tyre të tokës së djegur]]
Lufta e Laplandës u zhvillua midis Finlandës dhe Gjermanisë Naziste në Lapland, pjesa më veriore e Finlandës. Interesi kryesor strategjik i Gjermanisë në rajon ishin minierat e nikelit në zonën e Petsamos.

Fillimisht lufta ishte e kujdesshme nga të dyja palët, duke reflektuar bashkëpunimin e mëparshëm të dy vendeve kundër armikut të përbashkët, por në fund të vitit 1944 luftimet u intensifikuan. Finlanda dhe Gjermania kishin bërë një marrëveshje jozyrtare dhe plan për tërheqjen e trupave gjermane nga Lapland në Norvegji. Bashkimi Sovjetik nuk e pranoi këtë "miqësi" dhe i bëri presion Finlandës që të merrte një rol më aktiv në largimin e gjermanëve nga Laponia, duke intensifikuar kështu armiqësitë.

Gjermanët miratuan një politikë të tokës së djegur dhe vazhduan të hedhin mbeturina në të gjithë gjysmën veriore të vendit ndërsa u tërhoqën. Rreth 100,000 njerëz humbën shtëpitë e tyre, duke shtuar kështu barrën e rindërtimit të pasluftës. Humbja aktuale e jetës, megjithatë, ishte relativisht e lehtë. Finlanda humbi afërsisht 1000 trupa dhe Gjermania rreth 2000. Ushtria finlandeze dëboi trupat e fundit të huaja nga toka e tyre në prill 1945.

## Pasluftës
Lufta i shkaktoi dëme të mëdha infrastrukturës dhe ekonomisë. Nga vjeshta e vitit 1944, ushtria dhe marina finlandeze kryen shumë operacione të pastrimit të minave, veçanërisht në Karelia, Lapland dhe Gjirin e Finlandës. Aktivitetet e pastrimit të minave detare zgjatën deri në vitin 1950. Minat shkaktuan shumë viktima ushtarake dhe civile, veçanërisht në Lapland.

Si pjesë e Traktatit të Paqes së Parisit, Finlanda u klasifikua si aleate e Gjermanisë naziste, duke mbajtur përgjegjësinë e saj për luftën. Traktati imponoi dëmshpërblime të rënda lufte ndaj Finlandës dhe përcaktoi dhënien me qira të zonës së Porkkala pranë kryeqytetit finlandez Helsinki si bazë ushtarake për pesëdhjetë vjet. Në fillim u mendua se dëmshpërblimet ishin gjymtuese për ekonominë, por u bë një përpjekje e vendosur për t'i paguar ato. Dëmshpërblimet u reduktuan me 25% në vitin 1948 nga Bashkimi Sovjetik dhe u paguan më 1952. Porkkala u kthye në kontrollin finlandez më 1956.

Në vitet në vijim, pozicioni i Finlandës ishte unik në Luftën e Ftohtë. Vendi u ndikua shumë nga Bashkimi Sovjetik, por ishte i vetmi vend në kufirin sovjetik të para Luftës së Dytë Botërore që ruante demokracinë dhe një ekonomi tregu. Finlanda hyri në Marrëveshjen e Miqësisë, Bashkëpunimit dhe Ndihmës së Ndërsjellë (Traktati YYA) me Bashkimin Sovjetik, në të cilën Bashkimi Sovjetik ra dakord për statusin neutral të Finlandës. Blerjet e armëve ishin të balancuara midis Lindjes dhe Perëndimit deri në rënien e Bashkimit Sovjetik.

## Referime
## Bibliografia
* Chew, Allen F.. *The White Death*. East Lansing, MI, Michigan University State Press, 1971.
* 
* Condon, Richard W. *The Winter War: Russia against Finland*. New York: Ballantine Books, 1972.
*  
* 
* Forster, Kent.  "Finland's Foreign Policy 1940–1941: An Ongoing Historiographic Controversy," *Scandinavian Studies* (1979) 51#2 pp 109–123.
* Jakobson, Max. *The Diplomacy of the Winter War*. Cambridge, MA, Harvard University Press, 1961.
* 
* Polvinen, Tuomo. "The Great Powers and Finland 1941–1944," ''Revue Internationale d'Histoire Militaire* (1985), Issue 62, pp 133–152.
* 
* 
* Upton, Anthony F. *Finland in Crisis 1940–1941: A Study in Small-Power Politics* (Cornell University Press, 1965).
* 
* 
* 
* Warner, Oliver. *Marshal Mannerheim and the Finns*. Helsinki, Otava Publishing Co., 1967.
* 

### Lexim më tutje
* Chew, Allen F. *The White Death: The Epic of the Soviet-Finnish Winter War* (Michigan: Michigan State university press, 1971).
* Kelly, Bernard. "Drifting Towards War: The British Chiefs of Staff, the USSR and the Winter War, November 1939 – March 1940." *Contemporary British History* (2009) 23#3 pp: 267–291.
*
* Krosby, H. Peter. *Finland, Germany, and the Soviet Union, 1940-1941: The Petsamo Dispute* (University of Wisconsin Press, 1968).
* 
* Lunde, Henrik O. *Finland's War of Choice: The Troubled German-Finnish Alliance in World War II* (2011).
* Nenye, Vesa et al. *Finland at War: The Winter War 1939–40* (2015) excerpt.
* Nenye, Vesa et al. *Finland at War: The Continuation and Lapland Wars 1941–45'' (2016) excerpt.
* Nordling, Carl O. "Stalin's insistent endeavors at conquering Finland." *Journal of Slavic Military Studies* (2003) 16#1 pp: 137–157.
* Sander, Gordon F. ''The Hundred Day Winter War: Finland's Gallant Stand against the Soviet Army''. (2013) online review.
* 
* 
*