Toni (gjuhësi)

parapamje| Gjashtë tonet e vietnamishtes**Toni** është përdorimi i lartësisë ose ndryshe pishit në gjuhë për të dalluar kuptimin leksikor ose gramatikor - domethënë, për të dalluar ose për të inflektuar fjalët.  Të gjitha gjuhët gojore përdorin një ton për të shprehur emocione dhe informacione të tjera para-gjuhësore dhe për të përcjellë theksin, kontrastin dhe veçori të tjera të tilla në atë që quhet intonacion, por jo të gjitha gjuhët përdorin tone për të dalluar fjalët ose lakimet e tyre. Kjo do të thotë se në gjuhët tonale, fjalët nuk dallojnë vetëm nga tingujt ( 'a', 'e', 'p' etj) por edhe  Gjuhët që kanë këtë veçori quhen gjuhë tonale;  dalluese të tonit të një gjuhe të tillë nganjëherë quhen toneme,  në analogji me *fonemën*. Gjuhët tonale janë të zakonshme në Azinë Lindore dhe Juglindore, Afrikë, Amerikë dhe Paqësor. 

Gjuhët tonale janë të ndryshme nga gjuhët me theks të pishit sepse gjuhët tonale mund të kenë secilën rrokje me një ton të pavarur, ndërsa gjuhët me theks të lartë mund të kenë një rrokje në një fjalë ose morfemë që është më e spikatur se të tjerat.

## Mekanika 
Shumica e gjuhëve përdorin pishin si intonacion për të përcjellë prozodi dhe pragmatikë, por kjo nuk i bën ato gjuhë tonale.  Në gjuhët tonale, çdo rrokje ka një kontur të natyrshëm të pishit, dhe kështu ekzistojnë çifte minimale (ose grupe minimale më të mëdha) midis rrokjeve me të njëjtat veçori segmentore (bashkëtingëllore dhe zanore), por tone të ndryshme. Vietnamishtja dhe Kinezçja kanë sistemet tonale shumë të studiuara, si dhe midis dialekteve të tyre të ndryshme.

Më poshtë është një tabelë me gjashtë tonet vietnameze dhe theksin ose diakritikën përkatëse të tonit të tyre:
parapamje|300x300px| Tonet vietnameze *ngang* ("i sheshtë"), *huyền* ("thellë" ose "në rënie"), *sắc* ("i mprehtë" ose "në rritje"), *nặng* ("rëndë" ose "poshtë"), *hỏi* ("pyetës") dhe *ngã* ("rrëshqitës")
Mandarin kineze, e cila ka pesë tone, të transkriptuara me shkronja me diakritikë mbi zanoret:
djathtas|parapamje|241x241px| Konturet e tonit të kinezishtes standarde. Në konventën për kinezët, 1 është e ulët dhe 5 është e lartë. Shkronjat përkatëse të tonit janë .

# Një ton i nivelit të lartë: /á/ ( pinyin  )
# Një ton që fillon me lartësinë e mesme dhe rritet në një ton të lartë: /ǎ/ (pinyin  )
# Një ton i ulët me një rënie të lehtë (nëse nuk ka rrokje të mëposhtme, mund të fillojë me një rënie dhe pastaj të rritet në një ton të lartë): /à/ (pinyin  )
# Një ton i shkurtër, në rënie të mprehtë, duke filluar nga lart dhe duke rënë në fund të diapazonit zëror të folësit: /â/ (pinyin  )
# Një ton neutral, pa kontur specifik, i përdorur në rrokje të dobëta; lartësia e tij varet kryesisht nga toni i rrokjes së mëparshme.

Këto tone kombinohen me një rrokje të tilla si *ma* për të prodhuar fjalë të ndryshme. Një grup minimal i bazuar tek *ma* janë, në transkriptimin pinyinit :

# *ma* (媽/妈) 'nënë'
# *má* (麻/麻) 'kërp'
# *mǎ* (馬/马) 'kalë'
# *mà* (罵/骂) 'qortoj'
# *ma* (嗎/吗) (një pjesëz pyetëse )

Këto mund të kombinohen në një përdredhës të gjuhës :

: E thjeshtuar :
: Tradicionale :
: Pinyin: *Mama mà mǎde má ma?*
: IPA 
: Përkthimi: 'A po qorton mami kërpin e kalit?'

Një përdredhës i njohur i gjuhës në tai është:

: 
: IPA: 
: Përkthimi: 'A digjet mëndafshi i ri?'

Një përdredhës i gjuhës vietnameze:

: 
: IPA: 
: Përkthimi: 'Së fundmi, ti je duke i vendosur shtatë kurthet në mënyrë të pasaktë.'

Një përdredhës i gjuhës kantoneze:

: 
: Jyutping: *jat1 jan4 jan1 jat1 jat6 jan5 jat1 jan6 jat1 jan3 ji4 jan2*
: IPA: 
: Përkthimi: 'One person endures a day with one knife and one print.'

Toni manifestohet më shpesh në zanore, por në shumicën e gjuhëve tonale ku hasen bashkëtingëlloret rrokëshe të zëshme, ato do të kenë gjithashtu ton. Kjo është veçanërisht e zakonshme me hundoret rrokëshe, për shembull në shumë gjuhë bantu dhe kru, por gjithashtu ndodh në serbo-kroatisht . Është gjithashtu e mundur që pishi (ose toni) leksikisht kontrastiv të përfshijë fjalë ose morfema të tëra në vend që të shfaqet në bërthamën e rrokjes (zanoret), gjë që është rasti në Punxhabi . 

### Tonogjeneza/Tonozanafilla 
#### Shkaqet e tonogjenezës 
"Ekziston potenciali tonogjenetik në seri të ndryshme fonemash: bashkëtingëllore të glotalizuara kundrejt bashkëtingëlloreve të thjeshta, të pazëshme kundër të zëshme, të aspiruara kundër të paaspiruara, binjake kundrejt të thjeshtave (...), madje edhe midis zanoreve".  Shumë shpesh, toni lind si pasojë e humbjes ose bashkimit të bashkëtingëlloreve. Në një gjuhë jotonale, bashkëtingëlloret e zëshme zakonisht bëjnë që zanoret e mëposhtme të shqiptohen me një lartësi më të ulët se bashkëtingëlloret e tjera. Ky është zakonisht një detaj i vogël fonetik i zërit. Megjithatë, nëse zëri i bashkëtingëlloreve humbet më pas, ai ndryshim i rastësishëm i lartësisë mund të mbetet për të mbartur dallimin që tingëllonte më parë (një proces i quajtur transfonologjizim ) dhe kështu bëhet kuptimplotë ( fonemik ). 

Ky proces ndodhi në gjuhën Punxhabe : bashkëtingëlloret me murmuritje (aspirate me zë) punxhabi janë zhdukur dhe kanë lënë tonin në prag të tyre. Nëse bashkëtingëllorja e murmuritur ishte në fillim të një fjale, ajo linte pas një ton të ulët; në fund linte pas një ton të lartë. Nëse nuk kishte një bashkëtingëllore të tillë, lartësia nuk ndikohej; megjithatë, fjalët e paprekura janë të kufizuara në zë dhe nuk ndërhyjnë në tonet e ulëta dhe të larta. Kjo prodhoi një ton të vetin, ton të mesëm. Lidhja historike është aq e rregullt sa punxhabi shkruhet ende sikur të kishte murmuritur bashkëtingëllore dhe toni nuk shënohet. Bashkëtingëlloret e shkruar i tregojnë lexuesit se cilin ton duhet të përdorë. 

Në mënyrë të ngjashme, fërkueset fundore ose bashkëtingëlloret e tjera mund të ndikojnë fonetikisht në lartësinë e zanoreve të mëparshme dhe nëse ato më pas dobësohen në  dhe më në fund zhduken plotësisht, ndryshimi në zë, tashmë një ndryshim i vërtetë në ton, vazhdon në vend të tyre.  Ky ishte rasti me gjuhën kineze. Dy nga tre tonet e kinezishtes së mesme, tonet "ngritëse" dhe "larguese", u ngritën ndërsa bashkëtingëlloret fundore të kinezishtes së vjetër  dhe  u zhdukën, ndërsa rrokjet që mbaronin me asnjërën nga këto bashkëtingëllore u interpretuan se mbanin tonin e tretë, "çift". Shumica e varieteteve që vinin nga kinezishtja e mesme u prekën më tej nga një ndarje e tonit në të cilin secili ton ndahej në dy, në varësi të faktit nëse bashkëtingëllorja fillestare ishte e zëshme. Zanoret që ndjekin një bashkëtingëllore të zëshme ( bashkëtingëllore depresore ) fituan një ton më të ulët pasi zëri humbi dallueshmërinë e tij. 

Të njëjtat ndryshime prekën shumë gjuhë të tjera në të njëjtën zonë dhe në të njëjtën kohë (1000–1500 pas Krishtit). Ndarja e tonit, për shembull, ndodhi gjithashtu në tajlandisht dhe vietnamez .

#### Fazat e tonogjenezës 
1. Tabela më poshtë është procesi i tonogjenezës tek Hmongishtja e Bardhë, i përshkruar nga Martha Ratliff .   Vlerat e tonit të përshkruar në tabelë janë nga Christina Esposito.  

2. Tabela më poshtë tregon tonogjenezën vietnameze .    Vlerat e tonit janë marrë nga James Kirby.  

3. Tabela më poshtë është tonogjeneza e Tai Dam (Tai i Zi). Në rreshtin e parë shfaqet Kra-Dai Proto-Jugore, i rindërtuar nga Norquest.   

4. Tabela më poshtë tregon tonogjenezën e gjuhës kineze .  

Vlerat e tonit janë renditur më poshtë:

# SC= Kineze standarde (Putonghua)
# TSH= Sixian Hakka tajvaneze
# THH= Hailu Hakka tajvaneze
# XMM= Xiamen Min (Amoy)
# FZM= Min e Fuzhout
# SZW= Wu e Suzhout
# SXW= Wu e Shaoxingut

Tonet në të gjitha varietetet (ose dialektet ) e kinezishtes korrespondojnë me njëra-tjetrën, megjithëse ato mund të mos korrespondojnë me njëra-tjetrën në mënyrë të përsosur. Për më tepër, të listuara më sipër janë tonet e citimeve, por në bisedat aktuale, rregullat e detyrueshme të sandhit do t'i riformojnë ato. Sixian dhe Hailu Hakka në Tajvan janë të famshme për modelin e tyre pothuajse të rregullt dhe të kundërt (të lartësisë së katranit). Të dyja do të krahasohen me kinezishten standarde më poshtë.

# H: i lartë; M: i mesëm; L: i ulët;
# L: niveli; R: në rritje; F: në rënie

5. Tabela më poshtë tregon tonozanafillën punxhabe në fjalë dyrrokëshe. Ndryshe nga katër shembujt e mësipërm, punxhabi nuk ishte nën shprahbundin e tonit të Azisë Lindore , përkundrazi i përkiste një të veçantë në zonën e vet të Punxhabit. Gjithashtu, ndryshe nga gjuhët e mësipërme, të cilat e zhvilluan tonin nga mbaresat e rrokjeve, punxhabishtja zhvilloi tonin nga ndalesat e tij të aspiruara me zë që humbnin aspirimin e tyre.  Toni shfaqet edhe në fjalët njërrokëshe, por nuk diskutohen në grafikun më poshtë.

(C = çdo bashkëtingëllore, T = ndalesë jo retrofleksore, R = ndalesë retrofleksike; C̬ = zë, C̥ = pa zë; Cʰ = aspiruar; V = ton neutral, V́ = ton në rritje, V̀ = ton në rënie)