Historia ushtarake e Finlandës

[parapamje|djathtas|Anëtarë të [Batalioni i Pushkëve të Gardës Finlandeze|Batalionit të Pushkëve të Gardës Finlandeze të Dukatit të Madh të Finlandës, një Guvernator i Përgjithshëm i Perandorisë Ruse, rr. 1830.]]
**Historia ushtarake e Finlandës** përbëhet nga qindra vjet veprime të armatosura në territorin që përfshin Finlandën e sotme.

## Parahistoria
Finlanda u vendos për herë të parë rreth vitit 8300 p.e.s., menjëherë pas epokës së fundit të akullit. Dëshmitë arkeologjike të luftës parahistorike janë kryesisht të paplota, kryesisht sepse skelete prehistorike, të cilat mund të mbajnë gjurmë të traumave të dhunshme, rrallë mbijetojnë në tokën finlandeze. Nga epoka e bronzit (1500–500 pes) e tutje, armët e përmirësuara, si sëpata luftarake dhe shpatat, janë përfshirë në të dhënat arkeologjike. Ekzistojnë gjithashtu dëshmi të kalasë kodrinore nga e njëjta periudhë kohore. Armët janë gjetje të zakonshme që nga epoka romake e hekurit (1 pas Krishtit – 400 e.r.) e tutje.

## Mesjeta
[thumb|Piktura e romantizuar e vdekjes së [Olaf II i Norvegjisë në vitin 1030, i cili u mund në Finlandë më 1008 në Betejën e Herdaler.]]
Sulmet e vikingëve në Finlandë tregohen vetëm nga disa mbishkrime runike në Suedi, si dhe nga disa burime të pasigurta [saga}}. Sipas një sage, [Olaf II i Norvegjisë|Olaf i Shenjtë, më vonë një Mbret i Norvegjisë, bëri një sulm ndaj një vendi që shpesh është interpretuar si Finlanda jugperëndimore; ai u mund.

Para shekullit të 14-të, historia finlandeze është e dokumentuar shumë dobët. Megjithatë, dëshmitë arkeologjike, për shembull, kalatë kodrinore, sugjerojnë se shekujt 12 dhe 13 ishin relativisht të shqetësuar, pasi Suedia dhe shteti rus i Novgorodit po përhapnin ngadalë dominimin e tyre në Evropën Verilindore. Mbretëria suedeze mbrojti krishterimin katolik romak, ndërsa Novgorod ishte një shtet ortodoks lindor. Disa bastisje dhe sulme kundër finlandezëve përmenden në kronikat ruse gjatë shekujve 12 dhe 13. Të dy suedezët dhe danezët bënë ofensivë kundër finlandezëve. Këto operacione u quajtën "Kryqëzatat" në historiografinë e mëvonshme.

Sipas sagës islandeze *Saga e Egil Skallagrímson*, populli nordikë dhe fenik (verior) bashkuan forcat e tyre, me sa duket gjatë shekullit të 12-të, kundër sulmeve nga karelianët, të cilët - me ndihmën e Novgorodit (pjesë e Rusisë së sotme) - bënë përparime drejt Finlandës Veriore. dhe Norvegjia.

Sipas disa burimeve, karelianët shkatërruan qytetin suedez të Sigtuna në vitin 1187.

Në vitin 1251 karelianët finlandezë luftuan përsëri kundër norvegjezëve, dhe më 1271 dy popujt finlandezë, *Kvenët* dhe *Karelianët*, bashkëpunuan në luftëra dhe beteja kundër norvegjezëve në Hålogaland (Haalogaland).

## Finlanda si pjesë e Suedisë
[parapamje|[Beteja e Valkeala u zhvillua në Valkeala, Finlandë, midis Suedisë dhe Perandorisë Ruse. Në atë kohë, Finlanda ishte një përbërës i Mbretërisë Suedeze.]]
Gjatë disa shekujve në vijim, një proces gradual dhe i ngadalshëm i zgjerimit suedez në Finlandën e sotme dhe konsolidimit të Suedisë ndodhi, jo përmes luftërave të zhvilluara midis finlandezëve dhe suedezëve, por më tepër nga nivele të ndryshme luftërash dhe përleshjesh midis vetë finlandezëve. të tjerë - në perëndim, si populli i Häme - që simpatizojnë suedezët katolikë dhe të tjerë - në pjesët lindore, veçanërisht karelianët - duke bashkëpunuar me rusët ortodoksë.

Për më tepër, gjatë disa shekujve të parë të zgjerimit suedez në tokat tradicionale të finlandezëve - deri në shekullin e 16-të dhe më tej - vetëm pjesët jugperëndimore të zonës të njohura sot si Finlanda (atëherë tokat e finlandezëve arritën edhe përtej kufijtë e sotëm të Republikës së Finlandës) ishin arritur nga ekspansioni suedez dhe kështu ishin bërë pjesë e mbretërisë suedeze.

Nga viti 1323 deri më 1809, Finlanda ishte zyrtarisht një pjesë integrale e Perandorisë Suedeze, duke përfshirë fillimisht vetëm tokat jugperëndimore të banuara nga finlandezët, por duke u zgjeruar në lindje me kalimin e kohës.

Ushtarët finlandezë luftuan në të paktën 38 luftëra të njohura të Suedisë, që të gjitha kishin të bënin ose me luftërat për pushtet brenda familjes mbretërore suedeze ose me betejat midis Suedisë dhe kombeve të tjera.

## Dukati i Madh i Finlandës
Si rezultat i të ashtuquajturës Lufta Finlandeze e viteve 1808-1809 Finlanda u bë një Dukat i Madh i Finlandës në Perandorinë Ruse deri në deklaratën e pavarësisë së Finlandës më 6 dhjetor 1917. Gjatë asaj periudhe ushtria finlandeze mori pjesë në luftërat e Rusisë, të tilla si Lufta e Krimesë - gjatë së cilës, më 1855, marina franceze dhe britanike sulmuan Finlandën - dhe Lufta e Parë Botërore.

## Republika e Finlandës
[parapamje|Trupat finlandeze të skijimit në Finlandën Veriore në janar 1940, gjatë [Lufta e Dimrit|Luftës së Dimrit.]]
Nga viti 1917 e në vazhdim Finlanda ka qenë një republikë e pavarur. Kjo periudhë filloi me Luftën Civile Finlandeze në vitin 1918, midis të kuqve (komunistë) dhe të bardhëve (grupe të djathta të përziera, liberale dhe qendrore aleate kundër të kuqve), menjëherë pas shpalljes së pavarësisë së Finlandës. Të parët mbështeteshin nga Rusia bolshevike dhe të dytat nga Perandoria Gjermane. Të bardhët përfundimisht mposhtën të kuqtë.

### Lufta e Dytë Botërore
Në vitin 1939, Finlanda ishte në luftë kundër Bashkimit Sovjetik gjatë Luftës së Dimrit. Lufta zgjati 105 ditë.

Lufta e Vazhdimit kundër Bashkimit Sovjetik zgjati nga vera e vitit 1941 deri në vjeshtën e vitit 1944.

Në vitet 1944 dhe 1945, Finlanda sulmoi forcat gjermane të Wehrmacht duke u larguar nga vendi në Luftën e Laplandës.

### Pas Luftës së Dytë Botërore
Menjëherë pas lindjes së Kombeve të Bashkuara, trupat ushtarake finlandeze - duke përfshirë lloje të ndryshme të personelit ushtarak dhe këshilltarëve - filluan të merrnin pjesë në shumë operacione paqeruajtëse të OKB-së, duke filluar në vitin 1956 me Forcën e Emergjencës së Kombeve të Bashkuara në krizën e Suezit. Strategjia e mbrojtjes në Finlandë pas Luftës së Dytë Botërore kërkonte takt dhe diplomaci. Në rast të armiqësive të mëdha, Forcat Mbrojtëse Finlandeze në thelb duhej të mbanin sulmuesit dhe të krijonin një korridor evakuimi, me shumë gjasa në Perëndim, aq sa qendra e popullsisë në zonat përreth kryeqytetit të evakuohej në siguri. Për shkak se nuk ishte e qartë se nga cili drejtim mund të vinin trupat gjatë Luftës së Ftohtë, ishte e nevojshme të stërviteshin për të gjitha mundësitë pa antagonizuar NATO-n, Bashkimin Sovjetik ose vendet fqinje.

Në përgjigje të pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, Finlanda njoftoi se do të aplikonte për t'u bashkuar me aleancën ushtarake të NATO-s, duke i dhënë fund politikës së saj të neutralitetit të pasluftës. Finlanda u bashkua me NATO-n më 4 prill 2023.

## Shiko gjithashtu
* Lista e luftërave finlandeze

## Referime