Mezoamerika

**Mezoamerika** është një rajon historik dhe zonë kulturore që fillon në pjesën jugore të Amerikës së Veriut dhe shtrihet në pjesën më të madhe të Amerikës Qendrore, duke përfshirë kështu tokat e Meksikës qendrore, Belizes dhe Guatemalës, El Salvadorit, Hondurasit dhe Nikaraguas dhe Kosta Rikës veriore. Në epokën parakolumbiane, shumë shoqëri lulëzuan në Mezoamerikë për më shumë se 3000 vjet përpara se të fillonte kolonizimi spanjoll i Amerikës në ishullin Hispaniola në vitin 1493. Në historinë botërore, Mezoamerika ishte vendi i dy transformimeve historike: (i) gjenerata kryesore urbane, dhe (ii) formimi i kulturave të Botës së Re nga përzierjet e popujve indigjenë mezoamerikanë me popujt evropianë, afrikanë dhe aziatikë që u futën nga kolonizimi spanjoll i Amerikës.

Në shekullin e XVI-të, sëmundjet euroaziatike si lija dhe fruthi, të cilat ishin endemike në mesin e kolonistëve, por të reja në Amerikën e Veriut, shkaktuan vdekjen e më shumë se 90% të banorëve indigjenë, duke rezultuar në humbje të mëdha për shoqëritë dhe kulturat e tyre. Mezoamerika është një nga gjashtë zonat në botë ku qytetërimi i lashtë u ngrit në mënyrë të pavarur (shih djepin e qytetërimit), dhe e dyta në kontinentin amerikan. Norte Chico (Caral-Supe) në Perunë e sotme, u ngrit si një qytetërim i pavarur në rajonin bregdetar verior.

Si një zonë kulturore, Mezoamerika përkufizohet nga një mozaik i tipareve kulturore të zhvilluara dhe të përbashkëta nga kulturat e saj indigjene. Duke filluar që në vitin 7000 p.e.s., zbutja e kakaos, misrit, fasuleve, domates, avokados, vaniljes, kungullit dhe djegës, si dhe gjelit të detit dhe qenit, rezultoi në një tranzicion nga grupimet fisnore të gjuetarëve-mbledhësve paleo-indianë në organizatë të fshatrave bujqësore sedentare. Në periudhën pasuese Formuese, bujqësia dhe tiparet kulturore si një traditë komplekse mitologjike dhe fetare, një sistem numerik vigezimal, një sistem kompleks kalendrik, një traditë e lojës së topit dhe një stil i veçantë arkitekturor, u përhapën në zonë. Gjithashtu në këtë periudhë fshatrat filluan të shtresoheshin shoqërisht dhe të shndërroheshin në kryefani. U ndërtuan qendra të mëdha ceremoniale, të ndërlidhura nga një rrjet rrugësh tregtare për shkëmbimin e mallrave luksoze, të tilla si obsidiani, nefriti, kakaoja, cinabari, guaska *Spondilus*, hematiti dhe qeramika. Ndërsa qytetërimi mezoamerikan dinte për rrotën dhe metalurgjinë bazë, asnjëra prej tyre nuk u bë e rëndësishme teknologjikisht.

Ndër qytetërimet më të hershme komplekse ishte kultura Olmeke, e cila banonte në bregdetin e Gjirit të Meksikës dhe shtrihej në brendësi dhe në jug përgjatë Istmusit të Tehuantepecit. Kontakti i shpeshtë dhe shkëmbimi kulturor midis Olmekut të hershëm dhe kulturave të tjera në Chiapas, Oaxaca dhe Guatemala, hodhi bazën për zonën kulturore mezoamerikane. E gjithë kjo u lehtësua nga komunikimet e konsiderueshme rajonale në Mezoamerikën e lashtë, veçanërisht përgjatë bregut të Paqësorit.

Gjatë kësaj periudhe formuese u përhapën tradita të dallueshme fetare dhe simbolike, si dhe zhvillimi i komplekseve artistike dhe arkitekturore. Në periudhën e mëvonshme paraklasike, politikat komplekse urbane filluan të zhvillohen në mesin e Majave, me ngritjen e qendrave të tilla si Aguada fénix dhe Calakmul në Meksikë; El Mirador dhe Tikal në Guatemalë dhe Zapoteke në Monte Albán. Gjatë kësaj periudhe, sistemet e para të vërteta mezoamerikane të shkrimit u zhvilluan në kulturat Epi-Olmeke dhe Zapoteke. Tradita e të shkruarit mezoamerikane arriti kulmin e saj në shkrimin logosilabik klasik të Maja.

Mezoamerika është një nga vetëm gjashtë rajonet e botës ku shkrimi dihet se është zhvilluar në mënyrë të pavarur (të tjerët janë Egjipti i lashtë, Peruja, India, Sumeri dhe Kina). Në Meksikën Qendrore, qyteti i Teotihuakan u ngjit në kulmin e periudhës klasike; ajo formoi një perandori ushtarake dhe tregtare, ndikimi politik i së cilës shtrihej në jug në zonën e Majave dhe në veri. Pas rënies së Teotihuakanit rreth vitit 600 pas Krishtit, pasoi konkurrenca midis disa qendrave të rëndësishme politike në Meksikën qendrore, si Xochicalco dhe Cholula. Në këtë kohë gjatë periudhës Epi-Klasike, popujt Nahua filluan të lëviznin në jug në Mezoamerikë nga Veriu dhe u bënë dominues politikisht dhe kulturalisht në Meksikën qendrore, pasi ata zhvendosën folësit e gjuhëve oto-mangueane.

Gjatë periudhës së hershme post-klasike, Meksika Qendrore u dominua nga kultura Tolteke dhe Oaxaca nga Miksteke. Zona e ultësirës Maja kishte qendra të rëndësishme në Çiçen Ica dhe Majapan. Nga fundi i periudhës post-klasike, Aztekët e Meksikës Qendrore ndërtuan një perandori degë që mbulonte pjesën më të madhe të Mezoamerikës qendrore.

Tradita e veçantë kulturore mezoamerikane përfundoi me pushtimin spanjoll në shekullin e XVI-të. Gjatë shekujve të ardhshëm, kulturat indigjene mezoamerikane iu nënshtruan gradualisht sundimit kolonial spanjoll. Aspekte të trashëgimisë kulturore mezoamerikane ende mbijetojnë në mesin e popujve indigjenë që banojnë në Mezoamerika. Shumë prej tyre vazhdojnë të flasin gjuhët e tyre stërgjyshore dhe mbajnë shumë praktika që kujtojnë rrënjët e tyre mezoamerikane.

## Shiko edhe 
* Populli Maja
* Qytetërimi Maja
* Nahuatl
* Aztekët
* Perandoria Azteke
* Tenochtitlán
* Kuernavaka
* Coyolxauhqui
* Çiçen Ica
* Mbretëria e Inkasve
* Maçu Piçu
* Epoka parakolumbiane
* Piramidat mezoamerikane
* Amerika Qendrore
* Karaibet

## Referime