Historia e Holandës (1900-Tani)

Nga viti 1900 deri në vitin 1940, Holanda përjetoi rritje domethënëse të popullsisë. Kjo periudhë përfshin zgjerim të domethënëse koloniale, veçanërisht në Inditë Lindore Holandeze, kombinuar me sfidat që përbëri Lufta e Parë Botërore dhe Depresioni i madh. Megjithëse Holanda mbajti asnjanësinë gjatë Luftës së Parë Botërore, vendndodhja e saj strategjike gjeografike dhe burimet koloniale patën ndikime të thella për ekonominë dhe qëndrueshmërinë politike. Periudha pa ngjitjen e socializmit dhe trazirave punëtore, të cilat u shtynë pjesërisht nga industrializimi dhe dinamikat e ndryshuara të shoqërisë holandeze. Një revolucion i dështuar socialist me gjysmë-zemre u tentua gjatë të ashtuquajturës *Java e Kuqe* në nëntor të vitit 1918.

Lufta e Dytë Botërore shënoi një periudhë shkatërruese për Holandën, që vuajti nën pushtimin gjerman nga viti 1940 deri në çlirimin në vitin 1945. Ndikimi i luftës qe i ashpër, me Blitzin e Roterdamit që shkaktoi shkatërrime dhe jumbje jete. Rezistenca holandeze ishte domethënëse, megjithëse kombi u përball edhe me bashkëpunimin nga brenda. Pas-luftës, Holanda pësoi një proçes të dhimbshëm rikuperimi dhe hakmarrjeje kundër bashkëpunëtorëve. Vitet menjëherë pas luftës u përqëndruan në rindërtimin dhe stabilizimin ekonomik, të lehtësuar nga ndihma e Shteteve të Bashkuara nëpërmjet Planit Marshall, i cili ndihmoi në ripërtëritjen e ekonomisë dhe infrastrukturën holandeze.

Periudha pas luftës pa ndryshime domethënëse në Perandorinë Holandeze, me Indonezinë që shpalli pavarësinë në vitin 1945, duke çuar në një proçes të dhunshëm dhe trazuar ç'kolonizimi të përfunduar në vitin 1949. Kjo periudhë solli ndryshime thelbësore brenda Holandës, duke përfshirë krijimin e një shteti të mirëqenies në dekadat pasuese. Begatia ekonomike në vitet 1960 dhe 1970, çuan në liberalizimin shoqëror, që kulminoi në politikat progresive mbi emigracionin, drogat dhe eutanazinë. Holanda u bë gjithashtu një shtet themelues i institucioneve kyçe ndërkombëtare, duke përfshirë Bashkimin Evropian, që pasqyronte prirjen e saj drejtë thellimit të bashkëpunimit ndërkombëtar.

Në dekadat e fundit, Holanda ka vazhduar të luaj një rol domethënës në çështjet globale, duke ruajtur një ekonomi të fortë dhe një standard të lartë jetese. Sfida si emigrimi dhe integrimi kanë shkaktuar debate të konsiderueshme, veçanërisht në kontekstin e rritjes së tensioneve globale dhe ndikimin e globalizimit. Shoqëria holandeze sot mbetet në pararojë të mbrojtjes së politikave shoqërore liberale, mbrojtjes mjedisore dhe paqes ndërkombëtare, duke ruajtur traditën e saj të gjatë politike dhe risitë shoqërore.

## Midis viteve 1900 dhe 1940
Në vitin 1890, William-i II vdiq pas një mbretërimi të gjatë, duke u pasuar nga vajza e tij e re, mbretëresha Wilhelmina (1880-1962). Ajo do ta sundonte Holandën për 58 vjetë. Me ngjitjen e saj në fron, bashkimi personal midis Mbretërisë së Holandës dhe Luksemburgut do të përfundonte, pas ligji i Luksemburgut i përjashtonte gratë nga mbretërimi. Kushëriri i saj i largët, Adolphe u bë duka i madh i Luksemburgut.

Kjo ishte një kohë rritjeje të mëtejshme dhe zhvillimi kolonial, por u shënua nga vështirësitë e Luftës së Parë Botërore (në të cilën Holanda qe asnjanëse) dhe Depresioni i madh. Popullsia holandeze u rrit me shpejtësi në shekullin e XX, ndërsa niveli i vdekjeve ra, u hapën më shumë toka dhe industrializimi krijoi punësim qytetar. Midis viteve 1900 dhe 1950 popullsia u dyfishua, nga 5.1 miljonë në 10 miljonë banorë.

### Dalja e partive socialiste
Në fillim të shekullit të XX, në qendrat industriale filloi të zhvillohej socializmi. Megjithëse partia e parë socialiste, Lidhja Social Demokratike, u themelua në shekullin e XIX, sistemi elektoral, kombinuar me një politikë kufizimi dhe shtypjeje, e pengoi zhvillimin e lëvizjes socialiste. Në zgjedhjet e vitit 1901, Partia Social Demokratike e Punëtorëve e rriti përfaqësimin e saj nga dy në gjashtë vende në dhomën e ulët të parlamentit, për shqetësimin e madh të elitave fetare dhe liberale. Ky shqetësim u bë edhe më i madh gjatë grevës së hekurudhave të vitit 1903, e cila trazoi funksionimin e shoqërisë holandeze. Greva hekurudhore u ndoq nga një grevë e përgjithshme në protestë për trajtimin e ashpër të punëtorëve të hekurudhave nga qeveria konservatore. Në dallim nga Gjermania, shumica e socialistëve holandezë nuk ankoheshin rreth imperializmit dhe Inditë Lindore.

Pas zgjedhjeve të vitit 1913, në të cilat social demokratët e dyfishuan numrin e vendeve (nga 7 në 15), Bashkimi Liberal u përpoq të formonte një qeveri kualicioni me social demokratët, por social demokratët refuzuan të bashkëpunonin me atë që e perceptonin si parti borgjeze (ose të klasës së mesme). 

 që tregon zgjerimin nga v. 1800 deri në v. 1942.]]
### Fokusi kolonial
Perandoria Holandeze përfshinte Inditë Lindore Holandeze (Indonezia), ashtu dhe Surinamin në Amerikën Jugore dhe disa zotërime të vogla. Perandoria drejtohej nga Batavia (Xhakarta e tanishme në Xhava), ku guvernatori dhe ekspertët e tij teknikë kishin pothuajse autoritet absolut me pak kontroll nga Haga. Guvernatorët pasues e përmirësuan kontrollin e tyre burokratik dhe ushtarak, si dhe lejuan pak zëra vendore deri në vitet 1920.

Kolonia solli mundësi ekonomike për atdheun, duke patur pak shqetësim për të në atë kohë. Një përjashtim ndodhi në vitin 1860, kur Eduard Dekker, nën pseudonimin *Multatuli*, shkroi romanin * , një nga librat më të shquar në historinë e letërsisë holandeze. Ai kritikonte shfrytëzimin e kolonisë, si dhe princat vendas, që bashkëpunonin me guvernatorin. Libri ndihmoi në frymëzimin e lëvizjes indoneziane për pavarësi në mesin e shekullit të XX dhe lëvizjen *Tregti e Ndershme* për kafenë në fund të shekullit.

Forcat ushtarake në Inditë Lindore Holandeze kontrolloheshin nga guvernatori dhe nuk ishin pjesë e ushtrisë së rregullt holandeze. Siç tregon harta, holandezët ngadalë i zgjeruan zotërimet e tyre nga baza e tyre në Xhava për të përfshirë të gjithë Indonezinë moderne në vitin 1920. Shumica e ishujve nuk ishin problem. Lufta e Acehut (1873–1913) qe një fushatë e gjatë dhe e kushtueshme kundër Sulltanatit të Acehut në Sumatrën veriore.

### Asnjanësia gjatë Luftës së Parë Botërore
Holanda nuk kishte zhvilluar një fushatë të rëndësishme ushtarake që nga vitet 1760, dhe kështu, fuqia e forcave të saj të armatosura u zbeh gradualisht. Holandezët vendosën të mos lidhin aleancë me asnjë dhe të mbeteshin asnjanës në të gjitha luftërat evropiane, veçanërisht gjatë Luftës së I Botërore.

Plani gjerman i luftës (Plani Schlieffen) i vitit 1905 u modifikua në vitin 1908, për të pushtuar Belgjikën gjatë rrugës për në Paris, por jo Holandën. Ai furnizonte shumë lëndë thelbësore të para për Gjermaninë, si goma, kallaji, kuininë, naftë dhe ushqime. Britanikët përdorën bllokadën e tyre për ti kufizuar furnizimet që holandezët mund të përcillnin.

Mungesat e ushqimeve ishin të mëdha, për shkak të kontrollit të ushtruar nga ndërluftuesit mbi holandezët. Secila palë donte pjesën e saj të prodhimit holandez. Vendi ishte i rrethuar nga shtete në luftë dhe me Detin e Veriut të pasigurtë për lundrimin e anijeve civile, ushqimi u bë i pakët; ushqimi tashmë shpërndahej duke përdorur kuponë. Një gabim në shpërndarjen e ushqimeve shkaktoi të ashtuquajturat Rrebelime të Patateve në Amsterdam, në vitin 1917, kur qytetarët plaçkitën një transport ushqimesh që ishte për ushtarët. Si pasojë, çmimi i patateve u rrit menjëherë pasi Britania kishte kërkuar shumë nga holandezët. Në vitin 1918, në ushtrinë holandeze shpërthyen kryengritjet. Kryengritjet e Ushqimit shpërthyen në të gjtihë vendin.

### Periudha midis luftërave
 dhe 1933. Projekte si ky ishin një nga mënyrat për të përballuar Depresionin e Madh]]
Shoqëria Holandeze u përça mes tre ideologjive të mëdha, Protestantizmi, Katolicizmi dhe Socializmi, që u përpoqën ti mbronin popullsitë e tyre me një sistem të quajtur fragmentarizim. Minoriteti i vogël i liberalëve, megjithëse këmbëngulnin që organizatat e tyre të përgjithshme të ishin të hapura për të gjithë, faktikisht përbënin një fraksion të katërt, që e mbante pushtetin nëpërmjet fuqisë financiare, në vend të asaj shoqërore.

Ngritja e Nazizmit në Gjermani nuk kaloi i pavërejtur në Holandë, duke patur shqetësime në rritje mbi mundësinë e konfliktit të armatosur. Megjithatë, disa thonë se kërcënimi i agresionit nazist nuk u kuptua plotësisht nga qeveria e kohës. Një shembull i përmendur është një pohim i veçant i kryeministrit Hendrik Colijn në fund të fjalimit të tij në radio mbi pushtimin e Rinlandit. Ai theksonte se qytetarët mund të flinin të sigurtë, pasi nuk kishte arsye për shqetësime.

Buxheti i mbrojtjes nuk u rrit deri sa Gjermania do të rimilitarizonte Rinlandin në vitin 1936. Buxheti u rrit më tej në vitin 1938 (pas aneksimit të Austrisë dhe pushtimit të Sudeteve të çeke). Qeveria koloniale gjithashtu e rrit buxhetin e saj ushtarak për shkak të tensioneve në rritje me Japoninë. Holandezët nuk i mobilizuan forcat e tyre të armatosura deri pak para se Franca dhe Mbretëria e Bashkuar i shpallën luftë Gjemanisë në shtator 1939, pas pushtimit të Polonisë. Asnjanësia ishte akoma politika zyrtare, por qeveria holandeze u përpoq të blinte armë të reja për forcat e saj të pajisura keq; gjithësesi, një pjesë e konsiderueshme e armëve të porositura nuk mbërritën kurrë.

. Gjatë Blitzit të Roterdamit vdiqën 814 veta.]]
## Lufta e Dytë Botërore
### Pushtimi gjerman
Me shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore në vitin 1939, Holanda shpalli menjëherë asnjanësinë e saj. megjithatë, më 10 maj 1940, Gjermania nën drejtimin e Hitlerit nisi një pushtim të saj dhe Belgjikës, duke i marë nën kontroll me shpejtësi shumicën e të dy vendeve. Luftimi kundër ushtrisë holandeze doli më i vështirë se sa parashikohej; sulmi verior u ndalua, ai i mesëm arriti në një pengim përplasës afër Grebebergut dhe shumë trupa sulmuese ajrore u vranë dhe u kapën rob në perëndim të vendit.

Vetëm në jug mbrojtjet u thyen, por një kalim mbi Lumin Maas në Roterdam u mbajt nga holandezët. Nga 14 maji, luftimet në shumë vende kishin pushuar dhe Ushtria Gjermane mund të bënte pak ose aspak përparim, kështu që Luftwaffe bombardoi Roterdamin, qyteti i dytë më i madh i Holandës, duke vrarë rreth 900 veta, duke shkatërruar shumicën e qytetit të brendshëm dhe duke lënë 78,000 të pastrehë.

Duke pasuar bombardimin dhe kërcënimet gjermane për të njëjtin trajtim për Utrecht-in, më 15 maj Holanda kapitulloi, përveç provincës së Zelandës, ku qëndronin trupat franceze dhe franko-marokene krahë për krahë me Ushtrinë Holandeze. Megjithatë, familja mbretërore holandeze bashkë me disa forca të armatosura u arratisën në Mbretërinë e Bashkuar. Disa anëtarë të familjes mbretërore holandeze, në vijim u zhvendosën në Otava të Kanadasë, deri sa Holanda u çlirua pesë vjetë më vonë. Princesha Margriet do të lindëte në Kanada, gjatë periudhës që familja kaloi në ekzil.

Mëria ndaj gjermanëve u rrit pasi pushtimi u bë më i ashpër, duke mbledhur më shumë holandezë në vitet e fundit të luftës për tiu bashkuar rezistencës. Por bashkëpunimi nuk ishte gjithashtu i pazakontë; shumë mijëra të rinjë holandezë, që shpesh mbështesnin qëllimet dhe politikat naziste, dolën vullnetarë për të luftuar në Frontin Rus me Waffen-SS dhe shumë kompani punuan për pushtuesit gjermanë.

### Holokausti në Holandë
Në Holandë jetonin rreth 140,000 hebrejë në fillim të luftës. Përndjekja e hebrejve holandezë filloi pak pas pushtimit. Në fund të luftës, 40,000 hebrejë ishin akoma gjallë. Nga 100,000 hebrejtë që nuk u fshehën, rreth 1,000 i mbijetuan luftës.

Viktima më e famshme e holokaustit ishte Anne Frank, e cila fitoi famë botërore kur ditari i saj, i shkruar ndërsa jetonte e fshehur nga Nazistët në  (*aneksin e mbrapëm*) të shtëpisë, u gjet dhe u publikua pas vdekjes nga i ati i saj, Otto Frank. Ai qe anëtari i vetëm i familjes që do ti mbijetonte holokaustit.

### Lufta në Inditë Lindore
Më 8 dhjetor 1941, ditën pas Sulmit mbi Perl Harbor, Holanda i shpalli luftë Japonisë. Qeveria holandeze në ekzil në Londër kishte punuar prej kohësh me qeveritë e Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara për ti ndërprerë furnizimet me naftë Japonisë.

Forcat japoneze pushtuan Inditë Lindore Holandeze më 11 janar 1942. Holandezët u dorëzuan më 8 mars, pasi trupat japoneze zbarkuan në Xhava. Qytetarët holandezë dhe çdokush me prejardhje holandeze, të ashtuquajturit *indo", u kapën dhe u vunë për të punuar në kampe pune ose u internuan. Si në Holandë, shumë anije, avionë dhe personel ushtarak holandez arriti të mbërrinte i sigurtë, në këtë rast në Australi; nga ku qenë të aftë të luftonin prapë.

### Shpresa të gënjeshtërta, Uria Dimërore dhe Çlirimi
Në Evropë, pasi Aleatët zbaliam më Normandi në qershor 1944, përparimi qe i ngadaltë deri në fundin e Betejës së Normandisë në gusht 1944. Rezistenca gjermane ra në Evropën Perëndimore dhe ushtritë aleate përparuan shpejtë drejtë kufirit holandez. Ushtria e Parë Kanadeze dhe Ushtria e Dytë Britanike zhvilluan operacione mbi tokën holandeze nga shtatori e tëhu. Më 17 shtator, një operacion i guximshëm, Operacioni Market Garden; u zbatua me qëllimin e kapjes së urave përgjatë tre lumenjve kryesorë në Holandën jugore. Megjithë luftimin e dëshpëruar nga forcat amerikane, britanike dhe polake, ura në Arnhem, përgjatë Neder Rijn, nuk u arrit të kapej.

Zonat në jug të Lumit Rin u çliruan në periudhën shtator–dhjetor 1944, duke përfshirë provincën e Zelandës, e cila u çlirua në tetor dhe nëntor në Betejën e Scheldt-it. Kjo e hapi Antverpenin për transportin detar aleat. Ushtria e Parë Kanadeze mbajti një vijë statike përgjatë Lumit Moze () nga dhjetori 1944, deri në shkurtin e 1945. Pjesa tjetër e vendit do të mbetej e pushtuar deri në pranverën e vitit 1945.

Përballë qëndresës holandeze, Nazistët i ndërprenë qëllimisht furnizimet me ushqime, duke çuar në pothuajse vdekjen urie të qyteteve gjatë  (*urisë dimërore*) të vitit 1944–1945. U krijuan kuzhina supe, por njerëzit shumë njerëz të brishtë vdiqën. Pak ditë para fitores së Aleatëve, gjermanët lejuan transportin urgjent të ushqimeve.

, pas dorëzimit gjerman, 7 maj 1945]]
Ushtria e I Kanadeze nisi Operacionin Veritable, në fillim të shkurtit, duke çarë Vijën Sigfrid dhe duke mbërritur në brigjet e Rinit në fillim të marsit. Në javët e fundit të luftës në Evropë, Ushtria e I Kanadeze u ngarkua me pastrimin e Holandës nga forcat gjermane.

Çlirimi i Arnhemit filooi më 12 prill 1945 dhe vijoi sipas planit, pasi tre brigata këmbësorie të divizioni të 49-të duke nxituar përmes qytetit. Brenda katër ditësh, Arnhemi, në këtë kohë një qytet i rrënuar, ishte tërësisht nën kontrollin e aleatëve.

Kanadezët, pastaj përparuan menjëherë në vend, duke gjetur dhe mundur një kundërsulm gjerman në Oterlo and Dutch SS resistance at Ede. Më 27 prill një u arrit një armëpushim i përkohshëm, duke lejuar shpërndarjen e ndihmave ushqimore për qytetarët e uritur holandezë në zonat nën kontrollin gjerman (Operacioni Manna). Më 5 maj 1945, *generaloberst* Johannes Blaskowitz pranoi dorëzimin pa kushte të të gjitha forcave gjermane në Holandë, duke nënshkruar dorëzimin te gjeneral-lejtnanti kanadez Charles Foulkes në Wageningen. (5 maji tashmë kremtohet çdo vit si dita e çlirimit në Holandë.) Tre ditë më vonë Gjermania u dorëzua pa kushte, duke i dhënë fund luftës në Europë.

Pas euforisë së mbarimit të luftës, holandezët ishin një popull i traumatizuar, me një ekonomi të rrënuar, një infrastrukturë të shkatërruar dhe mjaft qytete të rrënuara, duke përfshirë Roterdamin, Nijmegenin, Arnhemin dhe një pjesë të Hagës.

### Ngjarjet e pas-luftës
Pas luftës, pati raprezalie kundër atyre që kishin bashkëpunuar me Nazizmin. Artur Seyss-Inquart, komisioneri nazist i Holandës, u gjykua në Nyrëmberg.

Në vitet e para të pas luftës, Holanda bëri përpjekje të vazhdueshme për të zgjeruar territorin, duke aneksuar territore fqinje gjermane. Planet e mëdha të aneksimit u refuzuan vazhdimisht nga Shtetet e Bashkuara, por Konferenca e Londrës në vitin 1949, i lejoi Holandës të kryente një aneksim në shkallë të vogël. Shumica e territorit të aneksuar iu rikthye Gjermanisë më 1 gusht 1963, pasi Gjermania i pagoi Holandës 280 miljonë marka gjermane.

Operacioni Tulipani i Zi qe një pal i vitit 1945, nga ministri holandez i drejtësisë, Hans Kolfschoten për të dëbuar të gjithë gjermanët nga Holanda. Operacioni zgjati nga viti 1946 deri në vitin 1948 dhe në fund, u dëbuan 3,691 gjermanë (15% e gjermanëve që banonin në Holandë). Operacioni nisi më 10 shtator 1946 në Amsterdam, ku gjermanët dhe familjet e tyre ishin marë nga shtëpitë e tyre në mes të natës dhe iu dha një orë për të mbledhur 50&nbsp;kg bagazhe. Ata u lejuan të mernin 100 gulden. Pjesa tjetër e zotërimeve të tyre do ti shkonte shtetit. Ata u çuan në kampet e përqëndrimit afër kufirit gjerman, më i madhi i të cilëve ishte Kampi i Përqëndrimit Mariënbosch afër Nijmegenit.

## Begatimi dhe Bashkimi Evropian (1945–Tani)
Vitet pas luftës ishin një kohë vështirësish, mungesash dhe katastrofash natyrore. Kjo u pasua nga programe punësh publike në shkallë të gjerë, rekuperimi ekonomik, integrimi evropian dhe futja graduale e shtetit të mirëqenies.

Menjëherë pas luftës, u imponua racionimi i shumë ushqimeve, duke përfshirë: cigaret, tekstilet, ilaçi i larjes dhe kafeja. Madje edhe këpucët tradicionale prej druri, u racionuan. Në Holandë kishte mungesa të theksuara strehimi, si pasojë e shkatërrimeve të luftës. Në vitet 1950, pati një emigrim në masë, veçanërisht drejtë Kanadasë, Australisë dhe Zelandës së Re.

Përpjekjet e emigrimit të inkurajuara nga qeveria për të pakësuar dendësinë e popullsisë bënë që rreth 500,000 holandezë të largoheshin nga vendi pas luftës. Holanda dështoi ti mbante Inditë Lindore Holandeze, pasi Indonezia u bë e pavarur dhe 300,000 banorë holandezë (dhe aleatët e tyre indonezianë) do ti linin ishujt.

Politika e pas luftës përjetoi ndryshime koalicionesh qeverisëse. Zgjedhjet parlamentare të vitit 1946 panë të dalë si partia më e madhe, Partia Katolike e Popullit (KVP), pak para Partisë Socialiste Punëtore (PvdA). Louis J. M. Beel formoi një koalicion të ri qeveritar. Shtetet e Bashkuara nisën të jepnin ndihma ekonomike si pjesë e Planit Marshall në vitin 1948 që injektoi fonde të çmuara në ekonomi, duke ndihmuar modernizimin e sipërmarrjes dhe inkurajuar bashkëpunimin ekonomik.

Zgjedhjet e vitit 1948 çuan në një koalicion të ri të drejtuar nga laburisti Willem Drees. Ai drejtoi katër kabinete të njëpasnjëshëm, Drees I, Drees II, Drees III dhe Drees IV, deri në vitin 1958. Mandati i tij në zyrë pa katër zhvillime të rëndësishme politike: traumat e ç'kolonizimit, rekuperimin ekonomik, themelimin e shtetit holandez të mirëqenies dhe integrimin dhe bashkëpunimin ndërkombëtar, duke përfshirë formimin e Beneluksit, OEEC, NATO, ECSC dhe EEC.

–2000]]
### Bumi i lindjeve dhe rekuperimi ekonomik
Megjithë problemet socio-ekonomike, kjo qe një periudhë optimizmi për shumë veta. Një bum lindjesh pasoi luftën, pasi çiftet e reja holandeze krijuan familjet që më parë nuk mundnin si pasojë e luftës. Ata kishin jetuar përmes vështirësive të Depresionit të Madh dhe ferrit të luftës. Ata donin të nisnin nga e para dhe të zhvillonin jetë më të mira, pa varfëri, uri, terror dhe kursimtarinë e skajshme që ata e njihnin aq mirë. Ata kishin pak shije për një sistem tradicional të sundimit strikt të imponuar, me hierarkitë e tij të ngurta, me kufij shumë të fraksionuar dhe doktrina fetare ortodokse.

Përkthimi i librit *The Common Sense Book of Baby and Child Care* (1946), nga pediatri amerikan Benjamin Spock ishte një best-seller. Vizioni i tij i jetës si miqësor, tolerant, i gëzueshëm dhe madje si qejf do të hidhte rrënjë dhe dukej mënyra më e mirë për të arritur lumturinë familjare në agimin e një epoke lirie dhe begatie.

Pagat u mbajtën të ulta dhe rikuperimi i niveleve të konsumit të paraluftës e vonoi mundësimin e rindërtimit të shpejtë të infrastrukturës. Në vitet pas luftës, papunësia dhe ekonomia u rritën me hapa të jashtëzakonshëm, megjithë nivelin e lartë të lindjeve. Infrastruktura dhe qytetet e rrënuara do të rindërtoheshin. Një kontribut kyç për rekuperimin e Holandës së pas luftës erdhi nga Plani Marshall, i cili i mundësoi vendit financime, mallra, lëndë të para dhe prodhime.

Holandezët u bënë prapë ndërkombëtarisht aktivë. Korporatat holandeze, veçanërisht Royal Dutch Shell dhe Philips, u bënë të shquara në nivel ndërkombëtar. sipërmarrësit, shkencëtarët, inxinierët dhe artistët nga Holanda dhanë kontribute të rëndësishme ndërkombëtare. Për shembull, ekonomistët holandezë, veçanërisht Jan Tinbergen (1903–1994), Tjalling Koopmans (1910–1985) dhe Henri Theil (1924–2000), dhanë kontribute të rëndësishme për metodologjinë matematike dhe statistikore të njohur si ekonometri.

Përgjatë Evropës Perëndimore, periudha nga viti 1973 deri në vitin 1981, shënoi fundin e bumit ekonomik të viteve 1960. Holanda përjetoi gjithashtu vite të rritjes negative pas tij. Papunësia u rrit në mënyrë të qëndrueshme, duke shkaktuar rritje të shpenzimeve shoqërore dhe të sigurisë. Inflacioni arriti dy shifra; tepricat qeveritare u zhdukën. Në pikpamje pozitive, u zhvilluan burime të pasura me gas natyror, duke mundësuar një shkëmbim pozitiv tregtar gjatë shumicës së periudhës. Defiçiti publik ishte i lartë. Sipas analizës ekonomike afatgjatë të Horlings dhe Smits, arritjet kryesore në Ekonominë e Holndës u përqëndruan midis viteve 1870–1930 dhe midis viteve 1950 dhe 1970. Nivelet ishin shumë të ulta në vitet 1930–1945 dhe pas vitit 1987.

]]
### Kontrolli i ujërave
Përmbytja e fundit e madhe në Holandë ndodhi në fillim të shkurtit të vitit 1953, kur një stuhi e jashtëzakonshme shkaktoi kolapsin e mjaft digave në jug-perëndim të Holandës. Gjatë saj u mbytën më shumë se 1,800 veta.

Qeveria holandeze në vijim vendosi të krijonte një program punimesh publike në shkallë të gjerë (*Deltawerken*) për të mbrojtur vendin ndaj përmbytjeve të ardhshme. Projekti mori më shumë se tridhjetë vjetë për tu përmbushur. *Oosterscheldedam*, një pengesë e përparuar ndaj stuhive detare, u vu në punë në vitin 1986. Programi kombëtar i Deltës vijoi ti menaxhonte këto vepra për qeverinë nën një komisioner të pavarur, me synimin e bërjes së Holandës të qëndrueshme ndaj klimës dhe rezistente ndaj ujërave nga deri në vitin 2050.

### Evropianizimi, amerikanizimi dhe ndërkombëtarizimi
/NATO dhe Pakti i Varshavës/Bashkimi Sovjetik, 1983]]
Bashkësia Evropiane e Qymyrit dhe Çelikut (ECSC), u themelua në vitin 1951 nga gjashtë vende: Belgjika, Holanda dhe Luksemburgu (vendet e Beneluksit) dhe Gjermania Perëndimore, Franca dhe Italia. Qëllimi i saj ishte siguronte burimet e çelikut dhe qymyrit për shtetet anëtare, si dhe mbështetjen ekonomike të vendeve pjesëmarrëse. Si një afekt anësor, ECSC ndihmoi në shpërndarjen e tensioneve midis vendeve, të cilat sapo i kishin përfunduar armiqësitë me njëri-tjetrin gjatë Luftës së II Botërore. Në atë kohë, ky bashkim ekonomik u rrit, duke shtuar anëtarë dhe duke e zgjeruar qëllimin, për tu bërë Komuniteti Ekonomik Evropian dhe më vonë Bashkimi Evropian (BE).

Shtetet e Bashkuara nisën të kishin më shumë ndikim. Pas luftës, asimi i lartë ndryshoi nga një model gjerman në një model me ndikim amerikan. Ndikimet amerikane kishin qenë të vogla në periudhën midis luftërave dhe gjatë luftës, Nazizmi kishte theksuar rreziqet e një kulture të *shthurur* amerikane siç paraqitetj nga xhazi. Megjithatë, holandezët u bënë më të tërhequr ndaj Shteteve të Bashkuara gjatë periudhës së pas luftës, ndoshta pjesërisht për shkak të antipatisë përkundrejtë Nazizmit por sigurisht për shkak të filmave dhe konsumimit të mallrave amerikanë. Plani Marshall gjithashtu paraqiti praktikat menaxheriale amerikane te holandezët. NATO solli doktrinën dhe teknologjinë ushtarake amerikane. Intelektualët, artistët dhe e majta politike, megjithatë, qëndroi më e rezervuar rreth amerikanizmit. Sipas Rob Kroes, anti-Amerikanizmi në Holandë ishte ambig: kultura amerikane ishte edhe e pranuar edhe e kritikuar në të njëjtën kohë.

Holanda është një anëtar themelues i BE-së, NATO-s, OECD-së dhe Organizatës Botërore të Tregtisë. Bashkë me Belgjikën dhe Luksemburgun ajo përbën bashkimin ekonomik të Beneluksit. Vendi është bujtës i Organizatës për ndalimin e Armëve Kimike dhe pesë gjykatave ndërkombëtare: Gjykatës Permanente të Arbitrazhit, Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish Jugoslavinë, Gjykatës Penale Ndërkombëtare dhe Tribunalit Special për Libanin.

Katër të parat janë të vendosura në Hagë, ashtu si agjensia e BE-së mbi inteligjencën kriminale, Europoli dhe agjensia e bashkëpunimit gjyqësor, Eurojust. Kjo ka bërë që qyteti të etiketohet si *kryeqyteti legal botëror*.

### Ç'kolonizimi dhe multikulturalizmi
Inditë Lindore Holandeze kishin qenë prej kohësh një burim i çmuar për Holandën, duke prodhuar rreth 14% të të ardhurave kombëtare holandeze në vitet 1930, dhe ishte vendbanimi i mijërat qytetarëve, zyrtarëve, sipërmarrësve dhe misionarëve holandezë. Nga gjysma e parë e shekullit të XX, u zhvilluan organizata dhe udhëheqje të reja në Inditë Lindore Holandeze.

Nën politikën e saj etike, qeveria kishte ndihmuar në krijimin e një elite të arsimuar indoneziane. Këto ndryshime të thella përbënin "Ripërtëritjen Kombëtare Indoneziane". Aktivizmi i rritur politik dhe pushtimi japonez minuan sundimin holandez, duke kulminuar në shpalljen e pavarësisë së nacionalistëve më 17 gusht 1945, dy ditë pas dorëzimit të Japonisë. Holandezët nuk planifikonin ta linin Indonezinë të largohej. Megjithatë, ajo ishte shumë e dobët për ta ripushtuar vendin. Japonezët i kishin burgosur të gjithë banorët holandezë dhe i kthyen ishujt në një qeveri vendase, e cila ishte gjerësisht popullore. Ushtria Britanike mbërriti për të çarmatosur japonezët. Holandezët më në fund u rikthyen dhe u përpoqën ta ç'rrënjosnin Revolucionin Kombëtar Indonezian me forcë, ndonjëherë brutal në natyrë siç ndodhi në Masakrën e Ravagedes.

Kishte qindra mijëra indonezianë që e mbështetën qëndrimin holandez; kur më në fund pavarësia mbërriti, shumica e tyre u zhvendosën në Holandë. Mbretëria e Bashkuar ndërmjetësoi një kompromis të nënshkruar në marsin e vitit 1947, ndërsa kontrolli de facto i Republikës së re Indoneziane njohej mbi Xhava, Maduro dhe Sumatra, ndërsa kontrolli holandez u njoh mbi ishuj të shumtë dhe më pak të rëndësishëm. Nën një marrëveshje të mëparshme, duhet të krijohej një shtet federal indonezian dhe një kornizë për këtë federatë për të qenë në një bashkim konfederativ me Holandën. Megjithatë, ky organizim nuk u zbatua kurrë plotësisht dhe në vijim u shpërbë nga të dyja palët në mesin e viteve 1950. Indonezianët donin kalimin e plotë të pushtetit, por holandezët refuzuan.

Nga viti 1946, Shtetet e Bashkuara po i financonin holandezët në Indonezi dhe qenë të afta të ushtronin trysni mbi Hagën. Duke rritur trysninë ndërkombëtare—duke përfshirë sugjerimin amerikan rreth ndërprerjes së fondeve ushtarake—e detyruan Holandën të tërhiqej. Një episod vendimtar ishte suksesi i Republikës Indoneziane në shtypjen e revoltës komuniste. Uashingtoni tani kuptoi se Indonezia qe pjesë e Luftës së Ftohtë kundër komunizmit dhe se qeveria indoneziane ishte një aleate e nevojshme—dhe se taktikat holandeze ishin kundërproduktive dhe kaotike, dhe se mund të ndihmonte kryengritjet komuniste.

Megjithatë, politika ç‘kolonizuese holandeze ishte gjerësisht e njollosur dhe e ngadaltë, për shkak të sjelljes expansioniste të qeverisë së re indoneziane, ashtu dhe udhëheqësve holandezë që ndiheshin të detyruar të mbronin rajonet e tjera ishullore nga përplasjet ushtarake me Indonezinë, duke dërguar trupa te to si masë mbrojtëse.

Holanda e njohu formalisht pavarësinë e Indonezisë më 27 dhjetor 1949, kur u zhvillua një transferim i sovranitetit, datë në të cilën politikanët dhe udhëheqësit ushtarakë holandezë ndaluan së përpjekuri për ta mbizotëruar rajonin. Vetëm Iriani, gjysma perëndimore e Guinesë së Re mbeti nën kontrollin holandez, si Guinea e Re Holandeze, deri në vitin 1961, kur Holanda do ta transferonte sovranitetin e këtij rajoni te Indonezia.

Gjatë dhe pas Revolucionit Kombëtar Indonezian, mbi 350,000 veta, u larguan nga Indonezia për në Holandë. Kjo përfshinte 250,000 evropianë dhe *indos* (euroaziatikë holandezo-indonezianë), bashkë me 100,000 rekrutë ushtarakë dhe 12,000 molukano-jugorë, që u vendosën në Holandë. Në mënyrë të ngjashme, pas pavarësisë së Surinamit, në vitin 1975, 115,000 surinamezë do të emigronin drejtë Holandës. Ky emigrim ndodhi në pesë valë të ndryshme përgjatë një periudhe prej 20 vjetësh. Ai përfshinte indos (shumë prej të cilëve i kaluan vitet e luftës në kampet japoneze të përqëndrimit), ish ushtarët jug-molukanë dhe familjet e tyre, qytetarët holandezë të "Çështjes së Guinesë së Re", qytetarë holandezë nga Guinea e Re Holandeze (duke përfshirë shërbyes civilë papuanë dhe familjet e tyre), si dhe indos të tjerë që qëndruan mbrapa, por që më vonë ndryshuan mendje rreth vendimit të tyre për të marrë qytetarinë indoneziane.

Indosit me prejardhje indoneziane (që tani numërojnë rreth 680,000) janë grupi më i madh etnik minoritar në Holandë. Ata janë integruar në shoqërinë holandeze, por kanë ruajtur shumë aspekte të kulturës së tyre dhe i kanë shtuar një shije të veçantë indoneziane Holandës.

Megjithëse fillimisht kishte frikë se humbja e Indive Lindore Holandeze do të kontribuonin në një rënie ekonomike, Ekonomia e Holandës përjetoi një rritje të jashtëzakonshme (pjesërisht për shkak të sasisë shpërpjesëtimore të ndihmave të Planit Marshall të mara) në vitet 1950 dhe 1960. Në fakt, kërkesa për punë ishte aq e madh sa emigrimi u inkurajua në mënyrë aktive, në fillim nga Italia dhe pastaj nga Spanja, ndërsa më vonë në vijim, në numra më të mëdhenj, nga Turqia dhe Maroku.

Surinami u bë i pavarur më 25 nëntor 1975. Qeveria holandeze e mbështeti pavarësinë, pasi donte të pengonte vërshimin e emigrantëve nga Surinami dhe gjithashtu ti jepte fund statusit kolonial. Gjithësesi, rreth një e treta e të gjithë popullsisë së Surinamit, duke ju friksuar trazirave dhe rënies ekonomike, u zhvendosën drejtë Holandës, duke krijuar një bashkësi surinameze në Holandë, që tashmë është pak a shumë po aq e madhe sa vetë popullsia e Surinamit.

### Liberalizimi
Kur fëmijët e bumit të lindjeve të pas luftës u rritën, ata çuan në revoltën e viteve 1960, kur të gjitha ngurtësive në jetën holandeze. U shfaq një kulturë e re përgjatë gjithë Evropës Perëndimore dhe Shteteve të Bashkuara, e karakterizuar nga rrebelimet studentore, informaliteti, liria seksuale, veshja informale, stilet e reja të flokëve, muzika protestuese, drogat dhe idealizmi. Të rinjtë dhe studentët në veçanti, i refuzonin normat tradicionale nxisnin për ndryshime mbi çështje si: Të drejtat e grave, seksualiteti, çarmatimi dhe çështjet mjedisore.

Sekularizimi, ose rënia e ndjekjes së fesë, së pari u bë i dallueshëm pas vitit 1960 në zonat rurale protestante të Friesland dhe Groningenit. Pastaj, ai u përhap në Amsterdam, Roterdam dhe qytetet e tjera të rëndësishme në perëndim. Në fund, zonat e jugut katolik shfaqën një rënie të ndikimit fetar. Pasi distancat shoqërore midis kalvinistëve dhe katolikëve u ngushtuan (tashmë atë filluan të martoheshin me njëri-tjetrin), gjë që bëri të mundur bashkimin e partive të tyre. Partia Anti-Revolucionare (ARP) në vitin 1977 u bashkua me Partinë e Popullit Katolik (KVP) dhe protestantët e Bashkimit Historik Kristian (CHU) për të formuar Thirrjen Kristian Demokratike (CDA).

Megjithatë, më vonë do të shfaqej një prirje kundërbalancuese si pasojë e një ripërtëritje fetare në *Brezin Protestant të Biblës* në Holandë dhe rritjes së bashkësive myslimane dhe hindu, për shkak të emigrimit nga përtejdetit dhe nivelet e larta të pjellorisë.

Pas vitit 1982, pati një rivendosje në transhe të sistemit të mirëqenies, veçanërisht në lidhje me pensionet e pleqërisë, përfitimet e papunësisë dhe pensionet e paaftësisë/përfitimet e tërheqjes së hershme.

Duke pasuar zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1994, në të cilat CDA-ja humbi një pjesë të konsiderueshme të përfaqësimit të saj, social-liberal Democrats 66 (D66) u dyfishuan në përfaqësim duke formuar një koalicion me Partinë Laburiste (PvdA), dhe Partinë e Popullit për Liri dhe Demokraci (VVD). Ky koalicion i *purpurtë* shënoi mungesën e parë të CDA-së në një qeveri prej dekadash. Gjatë viteve të Koalicionit të Purpurtë, një periudhë që zgjati deri në ngritjen e politikanit populist Pim Fortuyn, qeveria adresoi çështje që më parë shiheshin si tabu nën ndikimin Kristian të kabinetit.

Këtë herë, qeveria holandeze futi një legjislacion të paparë, bazuar mbi një politikë zyrtare tolerance (). Aborti dhe euthanasia u dekriminalizuan, por u vendosën udhëzime më strikte për zbatimin e tyre. Poltika e drogave, veçanërisht në lidhje me rregullimet e kanabisit, u reformuan. Prostitucioni u legalizua, por u kufizua në bordello, ku shëndeti dhe siguria e të përfshirëve mund të monitorohej në mënyrë të përshtatshme. Me aktin e vitit 2001 mbi martesat e të njëjtës gjini, Holanda u bë vendi i parë në botë që ligjëroi martesat e të njëjtës gjini. Përveç reformave shoqërore, Koalicioni i Purpurtë gjithashtu kryesoi mbi një periudhë begatie të rëndësishme ekonomike.

, deri më 22 korrik 2002.]]
### Politika së fundi
Në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1998, Koalicioni i Purpurt i përbërë nga Social Demokratët dhe liberalët e krahut të majtë dhe të djathtë, e rriti shumicën e saj. Si PvdA-ja social demokratike, ashtu dhe VVD-ja liberal konservatore u rritën në kurriz të partnerit të tyre të ri në kabinet, D66-a liberal progresive. Voteruesit e shpërblyen Koalicionin e Purpurtë për performancën e tij ekonomike, e cila përfshinte reduktimin e papunësisë dhe defiçitit buxhetor, rritja e qëndrueshme dhe krijimi i vendeve të punës me ngrirjen e pagave dhe shkurtimin e shtetit të mirëqenies, bashkë me një politikë kufizimesh fiskale. Rezulti ishte kabineti i dytë Kok.

Pushteti i koalicionit u zbeh me futjen e Listës Pim Fortuyn në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2002, një parti populiste, e cila zhvilloi një fushatë të theksuar anti-emigracion dhe kundër koalicionit të purpurtë, duke cituar librin *De puinhopen van acht jaar Paars* (Kaosi i Purpurtë*) si burim i vuajtjeve shoqërore të vendeve. Në vrasjen e parë politike prej tre shekujsh, Fortuyn u vra pak më shumë se një javë para zgjedhjeve. Në këtë situatë, LPF i mbizotëroi zgjedhjet, duke hyrë në parlament me një të gjashtën e vendeve, ndërsa PvdA-ja (laburistët) humbën gjysmën e vendeve të tyre.

Kabineti pasues u formua nga CDA-ja, VVD-ja dhe LPF-ja, i drejtuar nga kryeministri Jan Peter Balkenende. Megjithëse partia arrit ta zëvendësonte Koalicionin rival të Purpurt, pa figurën karizmatike të Pim Fortuyn në timonin e saj, ajo do të ishte jetë-shkurtër; duke zgjatur thjeshtë 87 ditë në qeveri.

Një tjetër vrasje që shkaktoi trazim të madh ndodhi më 2 nëntor 2004, kur regjizori dhe publicisti Theo van Gogh u vra nga një i ri holandezo-maroken me pikëpamje të skajshme Islamike, për shkat të pretendimit të blasfemisë së Van Goghut. Një javë më vonë, u kryen mjaft arrestime personave të prirë drejtë terrorizmit islamik, që më vonë do të shpalleshin fajtorë për komplot me synime terroriste, verdikt ky që gjithësesi do të anullohej në apel. Të gjitha këto nxitën një debat mbi pozicionin e ekstremizmit Islamik dhe Islamizmit në përgjithësi në shoqërinë holandeze dhe mbi emigrimin dhe integrimin. Mbrojtja personale e shumicës së politikanëve, veçanërisht kritja islamike Ayaan Hirsi Ali, u rrit në nivele të papara.

### Shekulli XXI
, George W. Bush në Zyrën Ovale, më 5 qershor 2008]]
Nga viti 2000, popullsia ishte rritur në 15,900,000 banorë, duke e bërë Holandën një nga vendet e populluara më dendur në botë. Zhvillimi urban ka çuar në zhvillimin e një rrethine ndër-urbane të quajtur , e cila përfshin katër qytetet më të mëdha (Amsterdamin, Roterdamin, Hagën dhe Utrehtin) dhe zonat përreth. Me një popullsi prej 7,100,000 banorësh; ajo është një nga rrethinat më të mëdha ndër-urbane në Evropë.

Gjatë  (*Dita e Mbretit*), më 30 prill 2013, princi Willem Alexander u ngjit në fronin e Holandës, duke pasuar abdikimin e nënës së tij, mbretëreshës Beatrix. Në kohën e abdikimit të saj, në moshën 75 vjeçare, Beatrix ishte monarku më i vjetër në fuqi në historinë e vendit.

Më 17 korrik 2014, 196 holandezë janë mes 298 njerëzve huaj të vrarë gjatë fluturimit të aeroplanit MH17 të *Malaysia Airlines'' të goditur nga një raketë toka-ajër në Ukrahina Lindore afër kufirit Rusi–Ukrainë. Një referendum mbi aprovimin e marrëveshjes së asocimit midis Bashkimit Evropian dhe Ukrainës u mbajt në Hagë më 6 prill 2016.

Kryeministri i VVD-së Mark Rutte do të fitonte zgjedhjet e përgjithshme holandeze të vitit 2017, duke formuar një qeveri të tretë dhe që nga viti 2006, pasi Partia e Popullit për Liri dhe Demokraci do të votonte, që në pak muajt e parë do të sfidohej.

 Donald Trump në Zyrën Ovale më 18 korrik 2019]]
Në fundin e shkurtit 2020, Holanda konfirmoi rastin e parë të COVID-19 dhe izolimi u shpall zyrtarisht më 19 dhjetor 2021. Në tremujorin e dytë të vitit 2020, ekonomia holandeze u tkurr me 8.4 përqint, krahasuar me tremujorin e mëparshëm. Në tremujorët pasues Prodhimi i Brendshëm Bruto (GDP) u ristabilizua. Vaksinat e para të COVID-19 u shpërndanë në fillim të janarit të vitit 2021.

Në marsin e vitit 2021, kryeministri i qendrës së djathtë të VVD-së , Mark Rutte doli fitues i zgjedhjeve të përgjithshme holandeze, duke siguruar 35 nga 150 vende në parlament. Partia e dytë më e madh ishte D66-a e qendrës së majtë me 24 vende. Partia e të djathtës ekstreme të Geert Wilders e humbi mbështetjen e saj. Kryeministri Mark Rutte, në pushtet që nga viti 2010, formoi qeverinë e tij të katërt të koalicionit.

Mark Rutte është kryeministri që ka shërbyer më gjatë në Historinë e Holandës, nga viti 2010 deri në vitin 2024. Më 7 korrik 2023, ai shpalli dorëheqjen e qeverisë së tij, pasi ajo dështoi të arrinte një marrëveshje se si duhet ta trajtonte emigrimin. Qeveria Rutte IV u pasua nga qeveria e Dick Schoof më 2 korrik 2024.

Pas largimit të tij nga politika kombëtare, Rutte arriti të zgjidhej Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, duke pasuar Jens Stoltenberg më 1 tetor 2024.

## Shiko edhe
* Holanda
* Mbretëria e Holandës
* Demografia e Holandës
* Gjeografia e Holandës
* Feja në Holandë
* Ekonomia e Holandës
* Forcat e Armatosura të Holandës
* Flamuri i Holandës
* Islami në Holandë
* Provincat e Holandës
* Bashkitë e Holandës
* Arsimi në Holandë
* Mullinjët e erës në Kinderdijk
* Historia e Belgjikës
* Historia e Holandës
* Perandoria Koloniale Belge
* Vendet e Ulëta
* Beneluksi
* Luksemburgu
* Holland
* Flandra
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Revolucioni Belg
* Holanda Napoleonike
* Republika Batave
* Parahistoria e Holandës
* Holanda gjatë Periudhës Romake
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Holanda Habsburge
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze
* Uilliami i Heshtur
* Perandoria Koloniale Holandeze
* Epoka e Artë Holandeze
* Holanda Spanjolle
* Lufta Tetëdhjetë Vjeçare
* Lufta Tridhjetëvjeçare
* Kompania Holandeze e Indisë Lindore
* India Hollandeze
* Inditë Lindore Holandeze
* Kolonia Holandeze e Kepit
* Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore
* Kolonizimi Holandez i Amerikës
* Antilet Holandeze
* Holanda Austriake

## Referime 
### Shpjegime
### Referime 
### Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*