John Dalton

**John Dalton** (6 shtator 1766 - 27 korrik 1844) ishte kimist, fizikant dhe meteorolog anglez. Ai është i njohur më së shumti për futjen e teorisë atomike në kimi dhe për hulumtimin e tij në verbërinë e ngjyrave, ndonjëherë i referuar si Daltonizëm për nder të tij.

## Jeta e hershme
John Dalton lindi në një familje Kuakerë nga Eaglesfield, afër Cockermouth, në Cumberland, Angli. Ai mori arsimin e tij të hershëm nga babai i tij dhe John Fletcher, i cili drejtoi një shkollë private në fshatin afër Pardshaw Hall. Familja e Daltonit ishte shumë e varfër për ta mbajtur atë për një kohë të gjatë dhe ai filloi të siguronte jetesën e tij, që nga mosha dhjetë vjeç, në shërbim të Kuakerit të pasur vendas Elihu Robinson.

## Karriera e hershme
Kur ishte 15 vjeç, Dalton u bashkua me vëllain e tij të madh Jonathan në drejtimin e një shkolle Kuakere në Kendal, Westmorland, rreth 72 km nga shtëpia e tij. Rreth moshës 23 vjeç Dalton mund të ketë menduar të studionte për drejtësi ose mjekësi, por të afërmit e tij nuk e inkurajuan atë, ndoshta sepse duke qenë një Disententer, ai u ndalua të ndiqte universitetet angleze. Ai fitoi shumë njohuri shkencore nga udhëzimet joformale nga John Gough, një filozof i verbër që ishte i talentuar në shkenca dhe arte. Në moshën 27 vjeç ai u emërua mësues i matematikës dhe filozofisë natyrore në "New College" në Mançester, një akademi mospajtuese (paraardhësi linear, pas një numri ndryshimesh të vendndodhjes, i Harris Manchester College, Oxford). Ai qëndroi atje deri në moshën 34 vjeç, kur gjendja financiare e përkeqësuar e kolegjit e bëri atë të hiqte dorë nga posti i tij dhe të fillonte një karrierë të re si një tutor privat në matematikë dhe filozofi natyrore.

## Puna shkencore
### Meteorologji
Jeta e hershme e Daltonit u ndikua nga një Kuaker i shquar, Elihu Robinson, një meteorolog kompetent dhe prodhues instrumentesh, i cili e interesoi atë në problemet e matematikës dhe meteorologjisë. Gjatë viteve të tij në Kendal, Dalton kontribuoi në zgjidhjen e problemeve dhe iu përgjigj pyetjeve për tema të ndryshme në ''The Ladies' Diary* dhe *Gentleman's Diary*. Në vitin 1787 në moshën 21 vjeç ai filloi ditarin e tij meteorologjik në të cilin, gjatë 57 viteve pasuese, ai hyri në më shumë se 200,000 vëzhgime. Ai rizbuloi teorinë e qarkullimit atmosferik të George Hadley (tani e njohur si qeliza Hadley) rreth kësaj kohe. Në vitin 1793, botimi i parë i Dalton, *Vëzhgime dhe Ese Meteorologjike*, përmbante farën e disa prej zbulimeve të tij të mëvonshme, por pavarësisht origjinalitetit të trajtimit të tij, studiuesve të tjerë u kushtohej pak vëmendje. Një vepër e dytë nga Dalton, *Elementet e Gramatikës Angleze* (ose *Një sistem i ri i udhëzimeve gramatikore: për përdorimin e shkollave dhe akademive''), u botua në vitin 1801.

## Paaftësia dhe vdekja
Dalton pësoi një goditje të lehtë më 1837 dhe një të dytë më 1838 e la me një dëmtim të të folurit, megjithëse ai mbeti i aftë të kryejë eksperimente. Në maj 1844 ai pësoi një tjetër goditje në tru; më 26 korrik ai regjistroi me dorë të dridhur vëzhgimin e tij të fundit meteorologjik. Më 27 korrik, në Mançester, Dalton ra nga shtrati i tij dhe u gjet i pajetë nga shoqëruesi i tij.

Daltonit iu dha një varrim civil me nderime të plota. Trupi i tij qëndroi në gjendje në Manchester Town Hall për katër ditë dhe më shumë se 40,000 njerëz paraqitën arkivolin e tij. Kortezhi i varrimit përfshinte përfaqësues të organeve kryesore civile, tregtare dhe shkencore të qytetit. Ai u varros në Mançester në Varrezat Ardwick; varrezat tani janë një fushë loje, por fotografitë e varrit origjinal mund të gjenden në materialet e botuara.

## Referime