Vendbanimet e kohës së metaleve në Kosovë

parapamje|151x151px| Lokacionet e epokës së bakrit në Kosovë
parapamje|156x156px| Lokacionet e epokës së bronzit në Kosovë
parapamje|156x156px| Lokacionet e epokës së hekurit në Kosovë

**Vendbanimet e kohës së metaleve në Kosovë** janë lokacione të rëndësishme arkeologjike nga koha e përdorimit të metaleve. Periudha e përdorimit të metaleve përfshin një afat kohor të shtrirë prej mbi tre mijëvjeçarësh, duke filluar afërsisht 3500 pes deri në mes të shekullit IV pes. Gjatë kësaj kohe, e cila përfshin periudhën e bakrit, bronzit dhe epokës së hekurit ne shohim sofistikimin e jetës në mesin e banorëve të Kosovës antike. Gjithashtu gjatë kësaj kohe ne shohim zhvillimin e një kulture unike, e cila sot identifikohet si dardane.  Kjo periudhë është vërtetuar mirë me gjetjet arkeologjike, duke filluar nga vendbanimet e nekropoleve të llojeve të ndryshme, kryesisht tumulare. Ekziston një numër i konsiderueshëm i artefakteve dhe objekteve arkeologjike që janë mbledhur dhe zbuluar gjatë shekullit të kaluar nga këto vendbanime dhe varre, të cilat dëshmojnë ekzistencën e civilizimit dhe vazhdimin e tij që nga periudhat parahistorike. Më poshtë është një listë e vendbanimeve dhe tumave të ndryshme, që janë gërmuar dhe studiuar.  

## Vendbanimet 
### Gadime e Epërme 
Lokaliteti arkeologjik i Gradinës ndodhet në majë të një pllaje të kodrës eponime, vendosur në pjesën perëndimore në një zonë të pasur me minerale të Maleve të Zhegocit. Kalaja ka një pozicion të jashtëzakonshëm gjeostrategjik dhe është një vendbanim tipik malor i epokës së bakrit dhe epokës së hekurit me karakteristika të zonës së fortifikuar. Kalaja është e vendosur në pjesën lindore të fshatit Gadime e Epërme. Vendi u hulumtua arkeologjikisht gjatë viteve 1973–1974, gjë që rezultoi me mbetjet e dokumentuara të Epokës së Bakrit, përkatësisht kulturës Bubanj Sallkuca – Krivadol. Gjithashtu fortesa duket se është përdorur edhe gjatë epokës së hekurit të vonë. Sidoqoftë, është e rëndësishme të thuhet se gjatë periudhës eneolitike, fortesa është rindërtuar në disa raste dhe është shumë domethënëse zbulimi i fragmenteve qeramike të zbukuruara me teknikën grafite si dhe me lacernacion, motive që ka shumë të ngjarë të jenë bërë nga mjete të mprehta. Nga ana tjetër, në fazën e mëvonshme të vazhdimit të jetës, gjatë pjesës së mëvonshme të epokës së hekurit, u zbuluan disa fragmente interesante të sendeve greke të importuara. 

### Hisari i Suharekës 
Lokaliteti arkeologjik, përkatësisht vendbanimi prehistorik i Hisarit, ndodhet në pjesën jugperëndimore të qytetit të Suharekës, i vendosur në një pllajë që dominon në terrenin më të gjerë të sheshtë të anës veriore, i vendosur midis Suharekës në veri dhe Shirokës në jug, në anën e djathtë të rrugës Suharekë - Prizren. Tarraca është një zonë e rrafshët eliptike me diametër 180 x 90 m dhe me një sipërfaqe totale prej afërsisht 1,1 ha, me lartësinë mbidetare të regjistruar 422 m (mbi nivelin e detit). Gërmimet e para arkeologjike u kryen në disa etapa; 1961–1963, 1978 dhe përsëri pas dy dekadave e gjysmë, Instituti Arkeologjik i Kosovës vazhdoi në dy sezone 2003 dhe 2004. Materiali arkeologjik i zbuluar i regjistruar në këtë vend gjatë gërmimeve, shtrihet nga Neoliti i Vonë duke vazhduar deri në Epokën e Hekurit, dhe ofron një përmbledhje për studimin e kulturës materiale të popullatës autoktone dardane. Hisari paraqet një civilizim parahistorik shumë të rëndësishëm jo vetëm për Kosovën, por edhe për të gjithë Ballkanin. Lokacioni është provë e një qyteti të lulëzuar nga Epoka e Bakrit .  Nga njëmbëdhjetë shtresat stratigrafike më e hershmja është nga Epoka e Neolitit të vonë, duke vazhduar si një vendbanim deri në shtresën e quajtur Hisar VI të Antikitetit të Vonë (shekujt IV - VI es). Sipas kësaj skeme kronologjike, faza më e hershme e vendbanimit në Hisar duhet të lidhet me fazën Reshtan të Neolitit të Vonë të Adriatikut. 

### Gllareva 
Lokacioni arkeologjik i Gllarevës ndodhet në pjesën qendrore të fshatit Gllareva, Komuna e Klinës, i vendosur në anën e djathtë të rrugës Prishtinë - Pejë, i shtrirë edhe në fushat e Rigjevës. Ky lokacion arkeologjik u identifikua aksidentalisht në vitin 1973. Gërmimet arkeologjike të kryera këtu në vitet 80 të shekullit të kaluar, u përqendruan në dy lokacione, jo shumë larg njëri-tjetrit. Të dy vendbanimet u regjistruan si nekropole me dy rite të ndryshme varrosjesh. Njëra nga nekropolet është tipike për varrimet e sheshta të ndërtuara me pllaka guri, ndërsa bazat ishin të mbuluara me zhavorr, dhe nekropoli tjetër ishte tipik me ritualin e mishërimit, përkatësisht varrosjen e djegies. Sidoqoftë, riti i inhumacionit është mbizotërues, ku nga 48 varre në tumat I dhe II, vetëm 3 janë me djegie.  Në aspektin kronologjik, të dy vendet datohen në epokën e bronzit të vonë. Mes shumë varrimesh të gërmuara / hulumtuara, përveç materialit të bollshëm arkeologjik të zbuluar atje, të cilat ishin dokumentuar dhe regjistruar si artefakte varresh, nga të cilat, më të veçanta ishin disa shpata dhe kama të veshura me bronz, tipike për kulturën mikenase të regjistruara në këtë vendndodhje. Kjo tregon qartë shkëmbimin dhe kontaktet e konsoliduara midis qendrave antike të botës greke dhe na informon për lidhjet e komunikimit midis shoqërive ndërfisnore të fiseve ballkanike. 

### Boka e Përçevës 
Boka e Përçevës tuma nekropol ndodhet disa kilometra në veriperëndim të Nekropolit të Gllarevës. Ky varrim i grupeve të tumave datohet në bronzin e vonë dhe periudhën e hershme të hekurit dhe është shumë karakteristik për numrin e madh të tumave të shpërndara në një zonë më të gjerë komplekse. Në total, u zbuluan 19 tuma varrimi ku, midis tyre, vetëm shtatë u gërmuan dhe hulumtuan gjatë viteve 1970. Këtu u zbuluan materiale të pasura dhe të bollshme arkeologjike në formën e artefakteve të varrezave, armë të mbingarkuara, zbukurime të ndryshme të enëve cilësore dhe enë të ndryshme poçarie, e ku të gjitha së bashku pasqyrojnë qartë faktet e padiskutueshme të mbetjeve të një civilizimi të përparuar dardan vendas. 

### Rogova 
Nekropoli i tumave të Rogovës, ndodhet në vendin e njohur lokalisht si Fusha, rreth 4 km në juglindje të nekropolit të tumave të fshatit Fshej, në anën e djathtë të rrugës Gjakovë - Prizren. Ky kompleks nekropolesh përfshin 6 tuma varrimi, disa prej të cilave në gjendje të mirë dhe disa të tjera mjaft të dëmtuara. Vendi u hulumtua për herë të parë në vitin 1966 dhe pastaj përsëri në disa raste të tjera në vitet 1973, 2005 dhe së fundmi në vitin 2011. Të gjitha studimet e mëparshme rezultuan me të njëjtin rezultat duke konfirmuar gjurmët e një grupi të tumës i cili bazohet në materialin e lëvizshëm arkeologjik të zbuluar që daton në epokën e bronzit të mesëm (1800–1500 pes). Sidoqoftë, vendi është përdorur gjithashtu gjatë epokës së hershme të hekurit, përsëri si një nekropol. Varrimet e hulumtuara përmbanin artefakte shumë të pasura të varreve, të cilat, sipas studiuesve, ruheshin në varre së bashku me personat e varrosur. Materiali i varreve ishte sende personale ose sende të të ndjerit, në shumicën e rasteve, ose armë, dekorime dhe sende të tjera personale të personave jo të zakonshëm. 

### Korisha 
Zona e Kohës së Bronzit në Korishë, u hulumtua në vitin 2006. Vendi ndodhet në shpatin lindor të kodrës në formë shale kali pranë kalasë antike të Korishës. Vendbanimi ka një sipërfaqe të përafërt prej 1 hektari, me pikën më të lartë mbidetare prej 728 metra, dhe më të ultën prej 723 metra mbi nivelin e detit. Vendbanimi ishte një vend tipik i fortifikuar, i mbrojtur nga natyra në njërën anë, dhe që përshkonte në anët e tjera. Gërmimet provuese arkeologjike të kryera në këtë lokalitet në dy pjesë, rezultuan me dokumentacionin e banesave tipike të epokës së bronzit, duke konfirmuar vazhdimësinë e jetës gjatë periudhës së bronzit të hershëm dhe të mesëm. Mes materialit arkeologjik të lëvizshëm të zbuluar, më të vlefshmet për tu përmendur janë; enë prej guri, fragmente të ndryshme prej balte dhe gjetje të tjera më të vogla, tipike për këtë periudhë. 

### Bërnica e Poshtme 
Zona e hulumtuar e bronzit të vonë dhe hekurit të hershëm të Bërnicës së Poshtme, ndodhet rreth 5 kilometra në veri të Prishtinës, e shtrirë përgjatë rrugës Prishtinë - Podujevë (Besianë). Ky është një nekropol tipik i rrafshët ku është praktikuar varrosja e urnës së djegies. Hiri i të ndjerit ishte ruajtur në urna dhe ishte varrosur brenda varreve individuale ose grupeve në zona të rrafshuara, që në literaturën arkeologjike njihet si 'nekropoli i fushave të urnave'. Bazuar në rezultatet e hulumtimit, materiali i zbuluar nga ky kompleks varrosjesh, u regjistrua një metodë e veçantë e ndërtimit të varreve. Pllakat tholoide prej guri ishin vendosur në formën e një baze varri gjysmërrethor. Varrimet në terren me urna u hulumtuan në vitet 1980, pas një gjetje aksidentale të një urne. Sidoqoftë, që nga zbulimi i këtij nekropoli të rrafshët, kjo kulturë arkeologjike u quajt Kultura e Bërnicës. 

### Ponosheci 
Nekropoli i tumave të Ponoshecit ndodhet në lokalitetin e njohur nga vendasit si Arëza, i shtrirë në disa parcela në zonën rreth 5-6 ha, afër rrjedhës së përroit të lumit të Labenicës. Nekropoli i tumës përbëhet nga një varrezë e grupuar; pesë prej tyre janë identifikuar deri më tani. Në përgjithësi, masa e tumës ka një diametër prej 12 - 18 m dhe lartësia maksimale e tumave është deri në 1 metër lartësi. Gërmimet e shpëtimit të kryera gjatë sezonit të vitit 2011 rezultuan me zbulime të bollshme të artefakteve të varrit me karakteristikat tipike të tumës ilire të epokës së hekurit. Sidoqoftë, studimi i materialit të luajtshëm siç është regjistruar këtu, provoi një rezultat interesant në kronologjinë e vendit dhe kulturën materiale, duke konfirmuar vazhdimësinë e tij nga epoka e bronzit dhe veçanërisht gjatë epokës së hekurit. Sidoqoftë, tumat e varrimit në mënyrë efektive u riformuan në shekullin XII dhe X para Krishtit, dhe pastaj përsëri u përdorën gjatë shekullit VI dhe IV para Krishtit, një periudhë kohore e njohur si Antikiteti Dardan. 

### Gjinoci 
Varreza e Gjinocit ( tuma ilire ), është një rast unik i tumave të regjistruara në Kosovë. Diametri i përgjithshëm i tumës është: 84 metra drejtimi lindje-perëndim dhe 73 metra në drejtimin veri-jug. Lartësia më e madhe e tumës ka pothuajse 10 metra dhe tuma nuk është hulumtuar ende shkencërisht. Sidoqoftë, bazuar në dimensionet e përgjithshme, ndërtimin e tumës, lartësinë dhe vendosjen e tij, me shumë gjasë tuma e varrosjes është ndërtuar gjatë epokës së hekurit të vonë të antikitetit dardan. Për më tepër, kur merren parasysh faktet e përgjithshme, mund të thuhet se varri gjigand i tumës është ndërtuar për një familje shumë të rëndësishme me një status të lartë shoqëror. 

### Bardhi i Madh 
Kalaja parahistorike Bardhit të Madh (Bellaçeci) ndodhet në majë të një kodre të ulët, një konfiguracion i mbrojtur natyral i terrenit nga veriu, jugu dhe lindja, në njërën anë, dhe pengesat e përshkimit dhe hendekut nga pjesa perëndimore, që e bënë këtë vendbanim të fortifikuar një fortesë e rëndësishme për kohën e saj. Për më tepër, lumi Drenica rrjedh poshtë rrëzës së kodrës, ndërsa pak metra më në veri, Malet e Çyçavicës përshkojnë peizazhin përreth. Kalaja antike është në formë trapezoidale, me përmasa 70x50 metra brenda kalasë, ndërsa, përreth anës së jashtme karakterizohet nga radhë traversash të përbëra nga gurë të përzier toke dhe lumenjsh. Kjo pozitë e jashtëzakonshme gjeostrategjike e kalasë ishte ideale që banorët të vëzhgonin një zonë të gjerë të rajonit të Fushë Kosovës. Gërmimet konfirmuan vazhdimësinë e dëshmuar bazuar në materialin e zbuluar, pas më shumë se 28 shekujsh. Gjetjet e enëve prej argjile janë zbukuruar kryesisht me kanelura dhe pikat, tipike për stilin dekorues dardane të antikitetit, përkatësisht epokës së hekurit të vonë, kjo gjithashtu konfirmon prodhimin lokal dhe rajonal të qeramikës. Gërmimet arkeologjike të kryera në këtë vend, kryesisht në formën e llogoreve provuese të kryera në disa sezone që nga fundi i viteve gjashtëdhjetë të shekullit të kaluar për të vazhduar deri pas Luftës së Kosovës (1997-1999). Në vitin 2011, një studim gjeofizik i kryer me pajisjen gjeomagnetike, ka regjistruar tipare nëntokësore të përbërjeve së fortesës, ambiente të cilat do të vijnë në dritë përmes gërmimeve të ardhshme. Vazhdimësia e vendbanimit ishte aktive gjatë shekujve VIII - V para Krishtit. 

### Fshej 
Nekropoli i tumës Fshej i përket periudhës së hekurit të vonë (shekujt VII - VI para erës sonë). Gjatë gërmimeve arkeologjike të kryera këtu në vitin 2011, pesë varreza tumash u gërmuan dhe hulumtuan arkeologjikisht, gjë që rezultoi me material të pasur dhe të bollshëm arkeologjik, tipik për përcaktimin e kronologjisë së lokacionit, i cili vërteton qartë ekzistencën e popullsisë dardane, përkatësisht periudha kohore e bashkimit të etokulturës së tyre. Grupi i varrezave ndodhet afërsisht 800m në jug, në jugperëndim nga ura e gurtë e njohur si Ura e Fshajtë. Riti funeral i praktikuar këtu, zhvarrosja ose varrosja e të ndjerit të varrosur brenda një varrimi të ndërtuar si një rast varri i ndërtuar me varre guri lumi, ilustron një nga ritet e varrimit të popullatës autoktone. Përveç kësaj, rituali i zhvarrosjes së praktikuar nga Dardanët, mishërimi / djegia e personit të ndjerë ishte përdorur gjerësisht në Dardani. 

### Llashtica 
]]

Varrezat e Llashticës ndodhen afërsisht 10 km në verilindje nga Gjilani, në bregun e majtë të lumit Morava e Binçës, dhe që shtrihet në një zonë më të gjerë të fushave bujqësore të fshatit Llashtica, në kufi me Malet e Karadakut. Nëntë tuma varrimi janë regjistruar deri më tani, të gjitha karakteristike për epokën e hekurit të vonë. Përafërsisht, 1.5 km në veri nga kjo lokacion, u hulumtua një vendbanim i rrafshët përmes gërmimeve skanuese të kryera në vitin 2011, duke konfirmuar të njëjtën periudhë tumulare, përkatësisht Periudhën e Hekurt të Vonë. Sidoqoftë, hulumtimet arkeologjike u kryen në disa sezone në vendin e tumës në Llashticë duke filluar në vitet 1980, 1981 dhe 1982, ndërsa, pesë tuma varrimi u gërmuan deri në shtresën gjeologjike. Në vitin 2011, një tumë e njohur si numri VIII u gërmua në dy segmente. Nga ana tjetër, siç u tha më lart, vendbanimi i Epokës së Hekurit i hulumtuar në vitin 2011 ofroi një pasqyrë të shoqërisë së kaluar ndërsa varrosja dhe vendbanimi plotësuan informacionin e popullatës autoktone. Në lidhje me, sendet e luajtshme arkeologjike të pasura të zbuluara këtu, të ndryshme në formë dhe material, si për shembull enët prej balte, kavanoza, pjata dhe bizhuteri (fibula, byzylykë, gjerdan, etj.) dhe nga ana tjetër, figura të fragmentuara kulti me motive zogjsh të veshura me bronz, e gjitha qartë është një pasqyrë e një pasqyrimi të gjallë të civilizimit të periudhës së hekurit. Një nga tumat e varrimit (tuma VIII), e cila është në një gjendje relativisht të mirë, ka përmasa; 32 x 32m në diametër, ndërsa lartësia e tumës arrin deri në 1.60 metër. Gërmimet arkeologjike zbuluan mbetjet e të ndjerit i cili ishte djegur dhe hiri ishte shumë i shpërndarë. Nekropoli i tumës datohet në periudhën e hekurit të vonë. 

### Shiroka 
Varrezat e grupeve të Shirokës ndodhen afër lokacionit Shiroka, rreth 1.5 km në jug të qytetit të Therandës, në anën e djathtë të rrugës. Grupi kulturor dardan i tumës, karakteristikë për llojin e ndërtimit me varre në formë rrethi, të ndërtuar nga një përzierje gurësh toke dhe lumenjsh, u identifikua në këtë vend në vitin 1953 nga një punëtor i Muzeut të Kosovës. Gërmimet ndodhën sepse disa fshatarë të Shirokës kishin zbuluar disa artikuj arkeologjikë ndërsa mbillnin hardhitë e rrushit.  Jo shumë larg këtij lokaliteti, ndodhen një lokalitet me shumë shtresa të Hisarit në njërën anë dhe varrezat e Dubiçakut në anën tjetër. Gërmimet e kaluara arkeologjike të kryera këtu, rezultuan me mbetjet e një nekropoli të kohës së epokës së bronzit dhe i përdorur edhe gjatë epokës së hekurit të vonë. Materiali arkeologjik i lëvizshëm i zbuluar, i përbërë nga gjetje të bollshme dhe të veçanta, dalluese për enët prej balte të zbukuruar me shumë gjasa tregojnë se anijet janë importuar dhe kanë ardhur përmes tregtisë dhe shkëmbimit nga bota helene dhe më gjerë. Nekropoli i Shirokës, u ngrit gjatë shekullit VIII – VI para Krishtit.  Në vitin 1963 gërmimet vazhduan kur edhe u hapën dy nga tetë tumat e Nekropolit Shiroka, që datojnë nga e njëjta periudhë - dmth., Shekulli VIII-VI para Krishtit. 

Tuma e parë kishte një diametër 13m, lartësi 0.75m. Ai përmbante 5 varre me djegie dhe inventar të qeramikës dhe zbukurimeve prej bronzi. Tuma e dytë kishte një diametër 12 m, lartësi 0.75m. Ai përmbante 6 varre me djegie dhe inventar të qeramikës dhe armëve të hekurta. Nga provat u konkludua se ato i përkasin traditës dardane / ilire të tumave. 

### Lubozhda 
Fshati Lubozhda ndodhet në perëndim nga qyteti i Burimi (Istogut) dhe është karakteristik për lokalitetin arkeologjik të regjistruar të njohur nga toponomia Livadhi, vetëm disa qindra metra në anën e majtë të rrugës. Disa tuma varrimi janë shtrirë në këtë zonë, tipike për epokën e hekurit, një periudhë e formimit të identitetit etnik dhe kulturor ilir, një popullsi që ka banuar në të gjithë Gadishullin Ilirik (Ballkani aktual) dhe më gjerë. Zbulimi i një inventari shumë të pasur varresh brenda një prej varreve të tumave, me një koleksion bizhuterish (byzylykë të veshur me argjend, etj.) ilustron qartë faktin se ai i përkiste një personaliteti të shquar të varrosur në këtë vend. Sidoqoftë, artefaktet e varreve datojnë diku midis shekullit VI dhe V para Krishtit. Vetëm 7 km nga kjo lokalitet arkeologjik gjendet një lokacion tjetër i njohur si Lokaliteti Arkeologjik i Banjës së Pejës dhe që i takon të njëjtës datë. Gjithashtu nga analogjia e përbërjes së materialit arkeologjik, ngjashmëria është e dukshme. Prandaj, duhet të ketë pasur një lidhje midis të dy vendeve ose ato madje i përkisnin të njëjtit entitet. Zbulimi gjeofizik i kryer në këtë zonë gjatë vitit 2011, identifikoi disa varre tumash të cilat nuk janë të dukshme nga vëzhgimi vizual i terrenit. 

### Banja e Pejës 
Lokaliteti antik arkeologjik i Banjës së Pejës, i vendosur në kryqëzimin që lidh Pejën me Istogun, është vetëm 12 km në veriperëndim nga Peja. Gjatë periudhës së ndërtimit të hotelit Onyx në vitin 1974, një helmetë tipike ushtarake ilire u zbulua aksidentalisht. Apropos, gërmimet arkeologjike të shpëtimit filluan në këtë vend që rezultoi me zbulimin e materialit të bollshëm arkeologjik të luajtshëm, ndërsa ndër ato më të rëndësishmet është një varr i një çifti të rëndësishëm njerëzish që u emërua nga arkeologët si Varri Mbretëror.  Varri i çiftit i ndërtuar në bazën e formës drejtkëndëshe dhe i punuar me pllaka guri shtufi, me shumë gjasa të nxjerra nga gurorja fqinje. Varri i regjistruar femëror përmbante materiale të pasura me varre për shembull; fibul, hala në formë omega, një unazë dhe gjerdan të zbukuruar me motive gjeometrike, të farkëtuara në argjend dhe bronz. Nga ana tjetër, varri mashkullor përmbante artefakte varri, sende personale të përbëra nga; armë, bizhuteri argjendi dhe bronzi. Dokumentacioni arkeologjik i këtyre gjetjeve të rëndësishme dhe të vlefshme, ndër të tjera, ofron një pamje të kohës, karakteristike për diferencimin shoqëror dhe ekonomik të individëve ose grupeve. Materiali i pasur arkeologjik i zbuluar në këtë vend i përket epokës së hekurit të vonë, shekulli VI-V pes. Mikrorajoni përreth është i pasur me gjetje në vend dhe jashtë tij, të periudhave të ndryshme, duke konfirmuar vazhdimësinë dhe e tyre, me sa duket për shkak të kushteve të mira të favorshme për jetë, duke pasur parasysh burimet e ujit termal pranë këtij lokaliteti. Nga ana tjetër, peizazhi dhe pozicioni i favorshëm gjeostrategjik ishin ideale për zgjedhjen e këtij lokaliteti që do të banohej për një periudhë të gjatë kohore. 

### Prizreni 
 është një figurinë e punuar prej bronzi dhe i takon periudhës së viteve 520-500 pes. (Muzeu Britanik - British Museum)]]

Një gjetje e veçantë e rastit e një artefakti shumë të veçantë, zbuluar në Prizren, gjatë pjesës së dytë të shekullit XIX; paraqet një ekspozitë unike të një statuje të hedhur në bronz me një figurë të një atleteje në vrapim. Kjo kryevepër është e njohur edhe si Menada (Vrapuesja) e Prizrenit. Statuja prej bronzi ka një lartësi prej 11.4 cm dhe mund të ketë qenë pjesë e një zbukurimi të vendosur në një enë dekorative. Statuja datohet midis viteve 520–500 pes, e bërë ndoshta gjatë periudhës greke arkaike. Në ditët e sotme, ky artefakt unik i përket Muzeut Britanik, përkatësisht Koleksionit Grek dhe Romak të Antikiteteve, meqenëse u shit në vitin 1876, nga një tregtar antikuarësh i quajtur Serafim, që besohet të ketë origjinë armene. Statuja prej bronzi është në lëvizje, me trupin e saj të kthyer nga përpara, duke parë poshtë në të djathtë të saj dhe duke mbajtur lart skajin e fustanit të saj në dorën e saj të majtë. Ajo ka të veshur një fund të shkurtër që bie nga shpatulla e djathtë dhe ekspozon gjoksin e djathtë, ndërsa flokët i bien prapa në valë paralele. Vrapuesja e Prizrenit (sportiste femër) është një artefakt që ka shumë të ngjarë të jetë importuar nga Sparta.  

Një gjetje tjetër e ndryshme dhe e rrallë e cila është pothuajse e veçantë pasi Vrapueses së Prizrenit është statuja prej bronzi e një dhie të ulur të shekullit VI para Krishtit. Sipas burimeve të shkruara, kjo figurinë u zbulua aksidentalisht në vitin 1939, diku në Jaglenica, pjesa periferike e Prizrenit. Figurina ka një gjatësi prej 6.5 cm dhe është rreth 3 cm e gjerë dhe 6.5 &nbsp; cm e lartë, me peshën prej vetëm 380 gram. Statuja prej bronzi e dhisë së ulur është e ekspozuar në Muzeun e Vranjës. 

### Stela e Kamenicës 
Një relief i gdhendur që tregon një skenë të procesionit të varrimit, që pasqyron një funeral të një burri, arkivoli i të cilit ndiqet nga ajo që duket të jetë gruaja e tij përpara procesionit, u zbulua aksidentalisht në zonën e Kështjellës së Kamenicës, përkatësisht në pjesën jugore në fund të kodrës së fortesës. Me shumë gjasë, skena funerare e gdhendur është një krijim i modeluar gjatë Periudhës Klasike (shek. V – IV para Krishtit), megjithatë, mund të jetë gjithashtu një vepër e vonë e periudhës helenistike (shekulli IV – II pes) Sidoqoftë, skena e procesionit të gdhendur i ngjan një riti të organizuar të zisë masive, e praktikuar në mënyrë të organizuar në grup duke ndjekur kortezhin me dhimbje dhe pikëllim, një ritual i praktikuar ende në rajonin malor të Malësisë së Gjakovës, i cili nga ana tjetër, mund të jetë trajtohet si trashëgimi shpirtërore që ekziston ende në ditët e sotme. Nga këndvështrimi tjetër, kur vëzhgohen me kujdes figurat e vajtores femër të kësaj ceremonie funerale, është e qartë se ato veshin fustane që i ngjajnë fustanit ilir xhubleta gjë që mund të argumentohet se ka ngjashmëri me gratë tipike autoktone veshja e të cilave ka shumë të ngjarë të përdoret që nga epoka e bronzit dhe ende e veshur në pjesët rurale malore dhe të largëta të banuara nga shqiptarë. Stela e gdhendur (e Fragmentuar) është e ekspozuar në lapidariumin e Parkut Arkeologjik të Muzeut të Kosovës. Sa i përket veshjes ilire, një fustan tipik xhubleta i epokës moderne është ekspozuar në sallën e ekspozitës së Muzeut Etnografik 'Emin Gjiku' në Prishtinë.  
qendër|parapamje|750x750px|Stela e Kamenicës në Parkun Arkeologjik të Muzeut të Kosovës.

## Shih edhe 
* Iliria
* Dardania
* Arkeologjia
* Muzeu i Kosovës
* Historia e Dardanisë
* Mbretëria e Dardanisë
* Arkeologjia e Kosovës
* Trashëgimia romake në Kosovë
* Vendbanimet neolitike në Kosovë
* Vendbanimet e antikitetit të vonë dhe mesjetare në Kosovë

## Literatura 
* Nicholas Marquez Grant, Linda Fibiger. "Kosovo" The Routledge Handbook of Archaeological Human Remains and Legislation, Taylor & Francis, 2011, , 
* Milot Berisha. "Archaeological Guide of Kosovo", Kosovo Ministry of Culture, Youth and Sports and Archaeological Institute of Kosovo, Prishtine 2012, Print
* Luan Përzhita, Kemajl Luci, Gëzim Hoxha, Adem Bunguri, Fatmir Peja, Tomor Kastrati. "Harta Arkeologjike e Kosovës vëllimi 1/ Archaeological Map of Kosovo vol.1" Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Prishtinë 2006, 
* Cultural Heritage Without Borders. "An Archaeological Map of the Historic Zone of Prizren", CHwB Kosovo office, Report Series No.2/2006.
* Gail Warrander, Verena Knaus. *Kosovo* 2nd ed. Bradt Travel Guides, 2011, , 
* Besiana Xharra, Source: Balkan Insight, "Kosovo's Lost City Rises From Earthy Tomb", http://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2011/01/kosovos-lost-city-rises-from-earthy.html#.UR95dvI7owo 
* Tom Derrick, "Ulpiana: Digging in Kosovo" source: https://web.archive.org/web/20130308102614/http://www.trinitysaintdavid.ac.uk/en/schoolofclassics/news/name%2C14937%2Cen.html
* Philip L. Kohl, Clare Fawcett, "Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology", Cambridge University Press, 1995, , 

## Referimet