Prejardhja e shqiptarëve

**Origjina e shqiptarëve** ka qenë objekt i studimeve historike, gjuhësore, arkeologjike dhe gjenetike. Shqiptarët vazhdimisht shfaqen për herë të parë në të dhënat historike në burimet bizantine të shekullit të 11-të. Në këtë pikë, ata tashmë ishin plotësisht të krishterizuar . Shqipja përbën një degë më vete të indo-evropianes, e vërtetuar për herë të parë në shekullin e 15-të&nbsp;shekulli, pasi ka evoluar nga një nga gjuhët paleo-ballkanike të lashtësisë.  Kultura shqiptare e mbijetuar parakristiane tregon se mitologjia dhe folklori shqiptar janë me origjinë paleo-ballkanike dhe se pothuajse të gjitha elementet e tyre janë pagane . 

Shqiptarët kanë origjinë paleo-ballkanike . Teoritë të cilat në mënyrë specifike ato ndryshojnë midis atribuimit të kësaj origjine tek ilirët, trakët, dakët ose një popull tjetër paleo-ballkanik, gjuha e të cilëve ishte e pavërtetuar; midis atyre që mbështesin origjinën ilire, ekziston një dallim midis teorisë së vazhdimësisë nga koha ilire dhe atyre që propozojnë një migrim të një popullsie të ndryshme ilire. Megjithatë, këto propozime nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Shqiptarët janë gjithashtu një nga popullsitë evropiane me numrin më të madh të paraardhësve të përbashkët brenda grupit të tyre etnik, edhe pse ata kanë paraardhës me grupe të tjera etnike.    

## Endonimet 
### Arbëresh 
Dy etnonimet e përdorura nga shqiptarët për t'iu referuar vetvetes janë arbëresh(ë)/Arbënesh(ë) (varianti veriperëndimor) dhe Shqiptar(ë). Arbëresh është etnonimi origjinal shqiptar dhe përbën atë bazë për shumicën e emrave të shqiptarëve në gjuhë të huaj dhe emrin e Shqipërisë si shtet. Nga ky term rrjedhin *arvanitai* grek, *alvanitai* dhe *alvanoi*, *arnauti* turk, *arbanasi* serbokroat e të tjerë. Për Etnonimin Shqiptar ekzistojnë teori të ndryshme. Demiraj pohon se Shqiptari rrjedh nga folja *shqipoj* (flas qartë) nga latinishtja ''* (kuptoj).  Nga fundi i shekullit të 18-të, ai zëvendësoi gradualisht si endonim shqip arbëresh.

Teoria e dytë është ideja se Shqiptari e ka origjinën nga familja *Scapudar* në Drivastum mesjetar është një dukuri e hershme e termit. Megjithatë kjo teori nuk ka kuptim kronologjik. *Shqiptar* nga familja Scapudar konsiderohet kronologjikisht i pamundur.

Etimologjia e tretë e propozuar është se Shqiptar rrjedh nga fjala *shqiponjë* (shqiponjë).  Vërtetimi i tij i parë me kuptimin e sotëm është në fjalorin e Francesco Maria da Lecce (1702) i cili në parathënien e tij u drejtohet lexuesve të tij si "Shqipëtar im i dashur". Kjo teori e tretë përputhet me ligjet e fjalëformimit të shqipes. 

Gudmund Shutte mendonte se fjala "Skjipetar" (Shqiptar) ishte një emër korruptiv i fisit ilir Skirtarët /Skirtones 

Emri etnik *shqiptar* është përdorur nga burimet bizantine dhe latine në trajtat *arb-* dhe *alb-* të paktën që nga shekulli II të erës sonë,   dhe përfundimisht në tekstet e vjetra të shqipes si endonim . Më vonë ai u zëvendësua në Shqipëri me termin *Shqiptar*, një ndryshim i shkaktuar me shumë gjasa nga pushtimet osmane të Ballkanit gjatë shekullit të 15-të.  Megjithatë, vërtetimi i lashtë i emërtimit etnik nuk konsiderohet një dëshmi e fortë e një vazhdimësie shqiptare në trevën ilire, pasi ka shumë shembuj në histori të një emri etnik që kalon nga një etnos në tjetrin. 

### Referenca për Shqipërinë 
* Në shekullin II p.e.s, *Historia e Botës* e shkruar nga Polybius, përmend një vendndodhje të quajtur *Arbona* (    ; Forma e latinizuar: *Arbo'' )   në të cilën disa trupa ilire, nën mbretëreshën Teutë, u shpërndanë dhe u larguan për t'u shpëtuar romakëve. Arbona ishte ndoshta një ishull në Liburni ose një vend tjetër brenda Ilirisë . 
* Emrat Albanoi dhe Albanopolis janë vërtetuar në mbishkrimet e lashta funerale në Maqedoninë e Veriut të sotme. Toponimi Albanopolis është gjetur në një mbishkrim funerali në Gorno Sonje, afër qytetit të Shkupit ( Scupi i lashtë), Maqedonia e Veriut e sotme. Është gërmuar në vitin 1931 nga Nikolla Vuliq dhe teksti i tij është kuruar dhe botuar në vitin 1982 nga Borka Dragojević-Josifovska. Mbishkrimi në latinisht thotë "POSIS MESTYLU F[ILIUS] FL[AVIA] DELVS MVCATI F[ILIA] DOM[O] ALBANOP[OLI] IPSA DELVS" ("Posis Mestylu, i biri i Flavia Delus, e bija e Mucatit, i cili vjen nga Albanopolis"). Ai daton në fund të shekullit të parë të erës sonë dhe në fillim të shekullit të dytë të erës sonë. 
* Në shekullin II të erës sonë, Ptolemeu, gjeografi dhe astronomi nga Aleksandria, hartoi një hartë që tregon qytetin e Albanopolis, që ndodhet në verilindje të Durrësit ) në provincën romake të Maqedonisë dhe fisin e Albanoive,  që shiheshin si ilirë. nga historianët e mëvonshëm.     
* Etnonimi Albanos u gjet në një mbishkrim funerali nga Stobi i lashtë në Maqedoninë e Veriut të sotme, afër Gradsko rreth 90 km në juglindje të Gorno Sonjes . Mbishkrimi në greqishten e vjetër thotë "ΦΛ(ΑΒΙΩ) ΑΛΒΑΝΩ ΤΩ ΤΕΚΝΩ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ ΑΛΒΑΝΟ(Σ) ΜΝΗΜ(Η)Σ [ΧΑΡΗΝ]" ("Në kujtim të Flavios Albanos, djalit të tij Aemilianos Albanos"). Ajo daton në shekullin 2/3 të erës sonë. 
* Në shekullin e VI të erës sonë, Stefani i Bizantit, në fjalorin e tij të rëndësishëm gjeografik të titulluar *Ethnica* (Ἐθνικά),  përmend një qytet në Iliri të quajtur *Arbon* (    ), dhe u jep një emër etnik banorëve të saj, në dy trajta të numrit njëjës, d.m.th. *Arbonios* (    ; pl.  *Arbonioi* ) dhe *Arbonitët* (    ; pl.  *Arbonitai* ). Ai citon Polybius  

### Referenca për shqiptarët 
Michael Attaleiates (1022-1080) e përmend dy herë termin *Albanoi* dhe një herë termin *Arbanitai* . Termi *Albanoi* përdoret fillimisht për të përshkruar grupet që u rebeluan në Italinë jugore dhe Siçili kundër bizantinëve në vitet 1038–40. Përdorimi i dytë i termit *Albanoi* lidhet me grupet që mbështetën revoltën e Gjergj Maniakes në 1042 dhe marshuan me të në të gjithë Ballkanin kundër kryeqytetit bizantin, Kostandinopojës . Termi *Arvanitai* përdoret për të përshkruar një revoltë të bullgarëve (Boulgaroi) dhe *Arbanitai* në temën e Dyrrhachium në 1078–79. Në përgjithësi pranohet se *Arbanitai* i referohet etnonimit të shqiptarëve mesjetarë. Si i tillë, konsiderohet të jetë vërtetimi i parë i shqipes si grup etnik në historiografinë bizantine.  Përdorimi i termit *Albanoi* në vitet 1038-49 dhe 1042 si etnonim i lidhur me shqiptarët ka qenë objekt debati. Në atë që është quajtur debati "Ducellier-Vrannousi", Alain Ducellier propozoi që të dy përdorimet e termit t'u referoheshin shqiptarëve të mesjetës. Era Vrannousi kundërsugjeroi se përdorimi i parë u referohej normanëve, ndërsa i dyti nuk kishte domosdoshmërisht një konotacion etnik dhe mund të ishte një referencë për normanët si "të huaj" (  ) në Epir, të cilin Maniakes dhe ushtria e tij përshkonin. 
* Në *Historinë* e shkruar në vitet 1079–1080, historiani bizantin Michael Attaliates iu referua *Albanoive* se kishin marrë pjesë në një revoltë kundër Kostandinopojës në 1043 dhe *Arbanitajt* si nënshtetas të dukës së Dyrrachiumit . Megjithatë, është e diskutueshme nëse "Albanoi" i ngjarjeve të 1043 u referohet shqiptarëve në kuptimin etnik apo nëse "Albanoi" është një referencë për njerëzit nga Italia jugore me një emër arkaik (ka pasur edhe një fis të Italisë nga emri i *Albanit* ).  Megjithatë, një referencë e mëvonshme për shqiptarët nga të njëjtat Attaliate, në lidhje me pjesëmarrjen e shqiptarëve në një rebelim të vitit 1078, është i padiskutueshëm. Ai rebelim u drejtua nga Nikephoros Basilakes, doux i Dyrrachium . 
* Disa autorë (si Alain Ducellier, 1968  ) besojnë se *Arvanoi* përmendet në Librin IV të *Aleksiadës* nga Anna Comnena (rreth 1148). Të tjerë besojnë se ky është një lexim dhe interpretim i gabuar i frazës greke *ἐξ Ἀρβάνων* (dmth 'nga Arvana') që gjendet në dorëshkrimin origjinal dhe në një botim (Bon, 1839) të *Aleksiadës* . 
* Burimi më i hershëm serb që përmend "Albania" (Ar'banas') është një statut nga Stefan Nemanja, i datës 1198, i cili rendit rajonin e Pilotit (Pulatum) midis pjesëve që Nemanja pushtoi nga Shqipëria (ѡд Арьбанась Пилоть, "de Albania Pulatum" ). 
* Në shekujt 12-13, shkrimtarët bizantinë përdorën emrin *Arbanon* ( Medieval Greek   ) për një principatë në qarkun e Krujës .
* Referenca më e vjetër për shqiptarët në Epir është nga një dokument venecian i vitit 1210, ku thuhet se “kontinenti përballë ishullit të Korfuzit është i banuar nga shqiptarë”. 
* Një dokument raguzan i vitit 1285 thotë: "Dëgjova një zë që qante në male në shqip"  . 

## Gjuha shqipe 
[parapamje| [Gjuha shqipe|Shqipja në degën Paleo-Ballkanike bazuar në "The Indo-European Language Family" nga Brian D. Joseph dhe Adam Hyllested (2022).]]

### Nënshtresa gjuhësore paraindoevropiane 
Vendet paraindoevropiane gjenden në të gjithë territorin e Shqipërisë; si në Maliq, Vashtëm, Burimas, Barç, Dërsnik në rrethin e Korçës, Kamnik në Kolonjë, Kolsh në rrethin e Kukësit, Rashtan në Librazhd dhe Nezir në rrethin e Matit .  Ashtu si në pjesë të tjera të Evropës, këto fise indo-evropiane migratore hynë në Ballkan dhe kontribuan në formimin e fiseve historike paleo-ballkanike, nga të cilat shqiptarët e kanë origjinën e tyre. Popullatat e mëparshme – gjatë procesit të asimilimit nga fiset emigruese IE – kanë luajtur një rol të rëndësishëm në formimin e grupeve të ndryshme etnike të krijuara nga simbioza e tyre e gjatë. Për rrjedhojë, gjuhët IE që u zhvilluan në Gadishullin Ballkanik, përveç evolucionit të tyre natyror, janë ndikuar edhe nga idiomat e popullit të asimiluar paraindoevropian.  Në aspektin gjuhësor, gjuha e substratit paraindo-evropiane e folur në Ballkanin jugor ka ndikuar ndoshta para-protoshqipishten, idiomën paraardhëse të shqipes.  Shtrirja e këtij ndikimi gjuhësor nuk mund të përcaktohet me saktësi për shkak të pozicionit të pasigurt të shqipes midis gjuhëve paleo-ballkanike dhe vërtetimit të pakët të tyre.  Megjithatë Megjithatë janë propozuar disa huazime, si p.sh.  '   dhe  '   ; krahaso me lápathon paragrek '   .   Shqipja është gjithashtu e vetmja gjuhë në Ballkan që ka ruajtur elementet e sistemit numerik vigezimal –  '  ,  '   – e cila ishte e përhapur në gjuhët paraindo-evropiane të Evropës; siç është gjuha baske, e cila përdor gjerësisht numërimin vigesimal. 

### Vërtetimi 
Përmendja e parë e vërtetuar e shqipes ndodhi në vitin 1285 në qytetin venecian të Raguzës ( Dubrovniku i sotëm, Kroaci ) kur një dëshmitar krimi i quajtur Matthew dëshmoi: "Dëgjova një zë që qante në male në shqip" (    ). 

Shembujt më të hershëm të shkruar të shqipes janë Formula e Pagëzimit (1462) dhe Leksiku i Arnold Ritter von Harfit (1496). Teksti i parë shqip i shkruar me shkronja greke është një fragment i *Ungjillit të Pashkëve* të shekullit të 15-të ose të 16-të. Librat e parë të shtypur në shqip janë *Meshari* (1555) dhe *E mbsuame e krështerë* e Luca Matranga (1592). 

Megjithatë, siç vëren Fortson, veprat e shkruara shqipe ekzistonin para kësaj pike; ata thjesht kanë humbur. Ekzistenca e shqipes së shkruar përmendet shprehimisht në një letër të dëshmuar nga viti 1332 dhe librat e parë të ruajtur, duke përfshirë edhe ato në gegërisht dhe në toskërisht, ndajnë veçori drejtshkrimore që tregojnë se ishte zhvilluar një formë e gjuhës së përbashkët letrare. 

### Toponimia 
Në Ballkan dhe në Italinë e Jugut, disa toponime, emra lumenjsh dhe malesh që janë vërtetuar që nga lashtësia mund të shpjegohen etimologjikisht nëpërmjet shqipes ose kanë evoluar fonologjikisht përmes shqipes dhe më vonë janë adoptuar në gjuhë të tjera. Toponimet Toponimet e trashëguara nga një gjuhë protoshqiptare dhe data e adoptimit të toponimeve joshqiptare tregojnë në albanologji se cilat rajone kanë origjinën, evoluar dhe zgjeruar gjuha shqipe. Varësisht nga etimologjia dhe zhvillimi fonologjik i propozuar që mbështesin gjuhëtarët, zakonisht përdoren etimologji të ndryshme për të lidhur shqipen me ilirishten, mesapishten, dardanishten, trakishten ose me një gjuhë të pavërtetuar paleo-ballkanike.

* Brindisi është një qytet në Italinë jugore. *Brundisium* ishte fillimisht një vendbanim i Mesapianëve Iapigian , pasardhës të një populli ilir që migroi nga Ballkani në Itali në tranzicionin e bronzit të vonë/epokës së hershme të hekurit. Emri nxjerr në pah lidhjet mes Mesapic me shqipen pasi *brendo* Messapic (deli) lidhet me *brirët* e vjetër gegë . 
* Bunë është një lumë në Shqipërinë veriperëndimore, pranë qyteteve Shkodër dhe Ulqin (Ulqin). Shumica e studiuesve e konsiderojnë atë një hidronim të trashëguar drejtpërdrejt nga ilirishtja *Barbanna* . Një propozim më pak i pranuar nga Eqrem Çabej e konsideron atë një emër të palidhur që rrjedh nga *buenë* (përmbytja e ujërave). Hidronimi Bunë nëpërmjet të cilit doli sllavishtja *Bojana* , shpesh shihet si tregues se shqipja flitej në epokën parasllave në Malin e Zi jugor. 
* Drini është një lumë në veri të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut. Hidronime të ngjashme përfshijnë Drinon në Shqipërinë Jugore dhe Drinën në Bosnje. Në përgjithësi konsiderohet me origjinë ilire. 
* Durrësi është një qytet në Shqipërinë e mesme. Ajo u themelua si një koloni e lashtë greke dhe u zgjerua shumë në kohën romake. Njihej si *Epidamnos* dhe *Dyrrhachion* / *Dyrrhachium* . *Dyrrhachium* është me origjinë greke dhe i referohet pozicionit të qytetit në një breg shkëmbor. Emrat e sotëm të qytetit në shqip ( *Durrës* ) dhe italisht ( *Durazzo* , shqiptimi italisht:  [duˈrattso] ) rrjedhin nga *Dyrrachium* / *Dyrrachion* . Një paraardhës i ndërmjetëm, i palatalizuar gjendet në formën *Dyrratio*, dëshmuar në shekujt e hershëm pas Krishtit. Mbarimi i palatalizuar /-tio/ ndoshta përfaqëson një ndryshim fonetik në mënyrën se si banorët e qytetit e shqiptonin emrin e tij.  Ruajtja e dorikes së vjetër /u/ tregon se emri modern rrjedh nga popullsitë të cilave u njihej toponimi në shqiptimin e tij origjinal dorik.  Theksi fillestar në shqipen *Durrës* presupozon një theksim ilir në rrokjen e parë. Teoritë që mbështesin vazhdimësinë lokale iliro-shqiptare e interpretojnë Durrësin  dem (shqipja e sotme) siç propozohet nga gjuhëtari Eqrem Çabej . 
* Erzeni është një lum në Shqipërinë e Mesme. Rrjedh nga ilirishtja *Ardaxanos* (*daksa "ujë", "det") që gjendet në Daksa dhe emri i fisit Dassareti . 
* Ishëm është një lum në Shqipërinë e mesme. Është regjistruar si *Isamnus* ilir në lashtësi. Shqipja *Ishëm* rrjedh drejtpërdrejt nga *Isamnus* dhe tregon se gjuha stërgjyshore e tij flitej në zonë. 
* Mat është një lumë në veri të Shqipërisë. Përgjithësisht konsiderohet me origjinë ilire dhe fillimisht do të thoshte "breg lumi, breg". Ai evoluoi brenda shqipes si term i trashëguar nga gjuha e tij stërgjyshore. Tregon se flitej në luginën e lumit Mat. Një hidronim i ngjashëm, Matlumë, gjendet në Kaçanik .Nis
* h ( *Niš* ) është një qytet në Serbinë juglindore. Ai evoluoi nga një toponim i vërtetuar në greqishten e vjetër si *ΝΑΙΣΣΟΣ* (Naissos), i cili mori formën e tij të tanishme nëpërmjet ndryshimeve fonetike në protoshqipisht dhe më pas hyri në sllavisht. *Nishi* mund të tregojë se protoshqiptarët kanë jetuar në rajon në kohët parasllave.  Kur ka ndodhur ky vendbanim është një çështje debati, pasi protoshqiptarët mund të kenë lëvizur relativisht vonë në antikitet në zonën që mund të ketë qenë një zgjerim lindor i vendbanimit protoshqiptar siç nuk presupozon asnjë toponim tjetër i njohur në antikitet në zonë. një zhvillim shqiptar.  Zhvillimi i *Nishit*  *mokër* "gur mulliri", Gk (NW) *drápanon* > *drapër* "drapër" etj.) datojnë para epokës së krishterë  dhe janë kryesisht të dorikëve . Dialekti grek ,  që do të thotë se paraardhësit e shqiptarëve kanë qenë në kontakt me pjesën veriperëndimore të qytetërimit të lashtë grek dhe ndoshta kanë huazuar fjalë nga qytetet greke ( Dyrrachium , Apollonia , etj.) në territorin ilir, koloni që i përkisnin Ndarja dorike e greqishtes, ose nga kontaktet në Epirzonë. Huazimet më të hershme greke filluan të hyjnë në Shqipëri rreth vitit 600 p.e.s. dhe janë të origjinës dorike, që priren t'u referohen perimeve, frutave, erëzave, kafshëve dhe veglave. Jozefi argumenton se kjo shtresë pasqyron kontaktet midis grekëve dhe protoshqiptarëve që nga shekulli i 8-të para Krishtit e në vazhdim, me grekët që ishin ose kolonë në bregdetin e Adriatikut ose tregtarë grekë në brendësi të Ballkanit. Vala e dytë e huave greke filloi pas ndarjes së Perandorisë Romake në 395 dhe vazhdoi gjatë gjithë periudhave bizantine, osmane dhe moderne. 

Një argument në favor të origjinës veriore të shqipes është numri relativisht i vogël i fjalëve të huazuara nga greqishtja e vjetër , kryesisht nga dialekti dorik, edhe pse Iliria e Jugut ishte fqinje me qytetërimin klasik grek dhe kishte një sërë kolonish greke përgjatë vijës bregdetare ilire.  Sipas gjuhëtarit bullgar Vladimir I. Georgiev , teoria e origjinës ilire për shqiptarët është dobësuar nga mungesa e ndonjë emri shqip para shekullit të 12-të dhe nga ndikimi i kufizuar grek në shqip (Shih *Linja e Jireçekut*). Në argumentin e Georgiev-it, nëse shqiptarët do të kishin banuar vazhdimisht që nga kohërat e lashta në një atdhe që ndodhet afër Shqipërisë moderne, numri i fjalëve huazuese greke në shqipe duhet të ishte më i madh.  Sipas Hermann Ölberg, leksiku modern i shqipes mund të përfshijë vetëm 33 fjalë me origjinë greke të lashtë. Megjithatë, duke pasur parasysh sasinë e izoglosave shqiptaro-greke , të cilat studiuesi Vladimir Orel i konsideron çuditërisht të larta (në krahasim me ato indo-shqiptare dhe armeno-shqiptare), autori arrin në përfundimin se kjo afërsi e veçantë mund të jetë rezultat i një sekondare intensive. kontaktet e dy protodialekteve. 

Curtis (2012) nuk e konsideron numrin e fjalëve të huazuara të mbijetuara si një argument të vlefshëm, pasi shumë huazime greke ka të ngjarë të humbën përmes zëvendësimit me huazime të mëvonshme latine dhe sllave, ashtu siç u ndodh famëkeq shumicës së fjalorit vendas të shqipes.  Disa studiues si Çabej  dhe Huld kanë kundërshtuar argumentin se provat greke nënkuptojnë një origjinë "veriore", në vend të kësaj sugjerojnë të kundërtën, që përkatësitë specifike veriperëndimore/dorike dhe datimi i lashtë i huave greke nënkuptojnë një prani specifike të shqiptarëve të Ballkanit Perëndimor në veri dhe perëndim të grekëve veçanërisht në antikitet. ndonëse Huld paralajmëron se "pararendësit" klasikë të shqiptarëve do të ishin "ilirët" për shkrimtarët klasikë", por se emërtimi ilir nuk është "iluminues" pasi etnologjia klasike ishte e pasaktë.  Shembull përfshijnë greqishten e lashtë *λάχανον* dhe refleksin e tij shqip *lakër* sepse do të dukej se ishte huazuar përpara se * të ndryshonte nga një ndalesë e aspiruar /kʰ/ në një fërkime /x/,dhe refleksi i tij i shqipes *mokër* , i cili gjithashtu duket se pasqyron një ndalesë /kʰ/ për * dhe gjithashtu duhet të jetë specifikisht dorik ose veriperëndimor (dialektet e tjera greke kanë * ose * në vend të ),* dhe *θωράκιον* dhe e saj Refleksi i shqipes *targozë* që duket se i ka paraprirë fërkimit të greqishtes * (para zhvendosjes në Koine, që përfaqëson /tʰ/). 

#### Huazime latine dhe romake të hershme 
Huazimet latine datohen në periudhën 167 p.e.s. deri në vitin 400 të erës sonë.  167 pes përkon me rënien e mbretërisë së sunduar nga Genti dhe pasqyron datën e hershme të hyrjes së fjalorit me bazë latine në shqipe. Ajo hyri në shqipen në fazën e hershme protoshqiptare dhe u zhvillua në fazat e mëvonshme si pjesë e fjalorit protoshqip dhe brenda sistemit të saj fonologjik. Gjuha shqipe Gjuha shqipe është një nga gjuhët më të vjetra që ra në kontakt me latinishten dhe përvetësoi fjalorin latin. Ka ruajtur 270 fjalë me bazë latine që gjenden në të gjitha gjuhët romane, 85 fjalë që nuk gjenden në gjuhët romane, 151 që gjenden në gjuhën shqipe, por jo në romanishten ballkanike dhe rumanishten pasardhëse të saj, dhe 39 fjalë që gjenden vetëm. në shqip dhe rumanisht.  Zona e kontaktit midis shqipes dhe rumanishtes ka të ngjarë të ndodhej në Serbinë lindore dhe juglindore.  Ruajtja e fjalorit protoshqip dhe e veçorive gjuhësore në rumanishten nxjerr në pah se të paktën pjesërisht latinishtja ballkanike u shfaq pasi shqipfolësit kaluan në latinisht. 

Shtresa tjetër e kontakteve gjuhësore të shqipes me latinishten përfshin dalmatishten e vjetër, një derivat ballkanik perëndimor i latinishtes ballkanike. Shqiptari mesjetar mbante lidhje me formacionet latine bregdetare perëndimore dhe qendrore të brendshme të Ballkanit.  Hamp tregon se ka fjalë që ndjekin rregullat fonetike dalmate në shqip, duke dhënë si shembull fjalën *drejt* 'drejt' fiseve ilire të vendosura midis Dalmacisë dhe Danubit që u derdhën në jug. 

Disa nga argumentet për ndërlidhjen iliro-shqiptare kanë qenë si më poshtë: 

* Nga sa dihet nga territoret e popullsive të vjetra ballkanike ( grekë, ilirë, trakë, dakë ), shqipja flitet në një rajon ku flitej ilirishtja në kohët e lashta. 
* Nuk ka asnjë dëshmi për ndonjë migrim të madh në territorin shqiptar që nga të dhënat e pushtimit ilir. 
* Shoqëria fisnore shqiptare ka ruajtur strukturën e lashtë shoqërore ilire të bazuar në njësitë fisnore .   Veç kësaj, Çabej  analizoi morfologjinë e disa emrave të fiseve dhe vuri në dukje se prapashtesa ilire -at shfaqej në emrat e fiseve ilire, si Docle **at** ae, Labe **at** ae, Autari **at** es, Delm **at** ae korrespondon me prapashtesa -at u shfaq në shekullin e 15-të emra të fiseve shqiptare si Bakir **at** dhe Dem **at** ; në Shqipërinë e sotme, prapashtesat e emrave të disa fshatrave, si Duk **at** dhe Fil **at**, përputhen me atë ilir.
* Shumë nga ato që mbeten si fjalë të vërtetuara për ilirishten kanë një shpjegim shqip dhe gjithashtu një sërë njësive leksikore ilire ( toponime, hidronime, oronime, antroponime etj.) janë lidhur me shqipen. 
* Fjalët e huazuara nga latinishtja (p.sh latinisht *aurum > ar* "ar", *gaudium > gaz* "gëzimi" etj.  ) datojnë para epokës së krishterë,   në trajtimin e fjalëve amtare dhe të huazimeve nga gjuhët e tjera, kanë çuar në përfundimin se ndarja dialektore ka ndodhur pas krishterimit të rajonit (shek. IV të erës sonë) dhe në kohën e shek. Shpërngulja sllave në Ballkan  ose më pas midis shekullit të 6-të deri në shekullin e 7-të të erës sonë  me kufirin historik midis dialekteve gegë dhe toske duke qenë lumi Shkumbin  i cili përshkonte vijën e Jireçekut. 

#### Gjuha mesape 
[parapamje| Migrimet [Japigët|japigjiane në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.s..]]
Mesapishtja është një gjuhë e epokës së hekurit e folur në Pulia nga iapigjianët ( Mesapians, Peucetians, Daunians ), të cilët u vendosën në Itali si pjesë e një migrimi ilir nga Ballkani në periudhën kalimtare midis epokës së bronzit dhe hekurit.  Siç u dëshmua Messapic pas 500+ vitesh zhvillimi në gadishullin italian, ai përgjithësisht trajtohet si i dallueshëm nga ana gjuhësore nga ilirishtja. Të dyja gjuhët vendosen në të njëjtën degë të indo-evropianishtes. Eric Hamp i ka grupuar nën "Messapo-Ilire" që grupohet më tej me shqipen nën "Adriatiko Indo-Europiane".  Skema të tjera grupojnë të tre gjuhët nën "Ilire e përgjithshme" dhe "Paleo-Ballkanike Perëndimore".  Gjuha mesape ndan disa korrespondenca ekskluzive leksikore dhe veçori të përgjithshme me shqipen. Nëse mesapishtja dhe shqipja kanë tipare të përbashkëta për shkak të një idiome të përbashkët stërgjyshore ilire apo nëse këto janë tipare që u zhvilluan në konvergjencë midis gjuhëve të grupimit të tyre në territorin e Ilirisë. Bashkësitë dhe veçoritë e përbashkëta tregojnë një lidhje më të ngushtë midis dy gjuhëve.  Bashkëlindësit përfshijnë *aran* mesapik dhe shqip *arë* ("fushë"), *biliā* dhe *bijë* ("bijë"), *menza-* (në emrin Manzanas) dhe *mëz* (" mëz "), *brendion* (në Brundisium ) dhe *bri* ( bri) .  Disa toponime mesapiane si Manduria në Pulia nuk kanë forma etimologjike jashtë burimeve gjuhësore shqiptare.  Elementë të tjerë gjuhësorë, si pjesëzat, parafjalët, prapashtesat dhe veçoritë fonologjike të gjuhës mesapike, gjejnë afërsi njëjës me shqipen. 

### Trake ose dako-meziane 
Përveç origjinës ilire, supozohet edhe një origjinë dakiane ose trake. Janë një sërë faktorësh që merren si dëshmi për origjinën dake apo trake të shqiptarëve. Studiuesit Studiuesit që mbështesin një origjinë dake, pohojnë në anën e tyre se shqiptarët u zhvendosën drejt jugut midis shekujve III dhe VI të erës sonë nga zona Moesian, në Rumaninë e sotme.  Të tjerë argumentojnë në vend të kësaj për një origjinë trake dhe pohojnë se protoshqiptarët do të vendosen në zonën midis Nishit, Shkupit, Sofjes dhe Shqipërisë  ose midis Rodopit dhe Maleve të Ballkanit, nga ku ata u zhvendosën në Shqipërinë e sotme më parë. ardhja e sllavëve .  Sipas Vladimir Orel, Vladimir Orel për shembull, territori i lidhur me protoshqiptarin pothuajse me siguri nuk korrespondon me atë të Shqipërisë moderne, pra me bregdetin ilir, por me atë të Dacia Ripensis dhe më në veri. 

Historiani rumun Ioan I. Russu ka krijuar teorinë se shqiptarët përfaqësojnë një shpërngulje masive të popullsisë së Karpit të shtyrë nga shpërnguljet sllave. Për arsye politike libri u botua për herë të parë në vitin 1995 dhe u përkthye në gjermanisht nga Konrad Gündisch . 

Historiani gjerman Gottfried Schramm i ka nxjerrë shqiptarët nga besët e kristianizuar, pasi mbetjet e tyre u shtynë nga sllavët dhe bullgarët gjatë shekullit të 9-të drejt perëndimit në Shqipërinë e sotme,  Nga pikëpamja gjuhësore del se hipoteza trako-besiane e origjinës. i shqipes duhet të refuzohet, pasi disponohet vetëm shumë pak material gjuhësor krahasues (trakishtja dëshmohet vetëm pak, ndërsa besianishtja është krejtësisht e panjohur), por në të njëjtën kohë historia fonetike individuale e shqipes dhe e trakishtes tregon qartë një tingull shumë të ndryshëm. zhvillim që nuk mund të konsiderohet si rezultat i një gjuhe. Për më tepër Për më tepër, fjalori i krishterë i shqipes është kryesisht latinishtja, gjë që flet kundër konstruktit të një "gjuhe kishtare besiane".  Elita e fisit Besi u helenizua gradualisht.   Niveli i ulët i huazimeve nga greqishtja në gjuhën shqipe është një argument tjetër kundër identifikimit të shqipes me besë. 

Emrat e qytetet emrat e të cilëve ndjekin ligjet fonetike shqiptare – si *Shtip* ( Shtip ), *Shkupi* ( Shkup ) dhe *Nish* ( Nish ) shtrihen në zonat, që besohet se historikisht ishin të banuara nga trakët, paionët dhe dardanët ; ku ky i fundit më së shpeshti konsiderohet një fis ilir nga historianët e lashtë. Ndërsa ende nuk ka një pamje të qartë se ku ishte kufiri iliro-trak, Nishi konsiderohet kryesisht territor ilir. 

Ka disa korrespondencë të ngushtë midis fjalëve trake dhe shqipe.  Megjithatë, si me ilirishten, shumica e fjalëve dhe emrave dakë dhe trakë nuk kanë qenë të lidhur ngushtë me shqipen (v. Hamp). Gjithashtu, shumë emërtime dake dhe trake janë bërë nga emra të bashkuar (si p.sh. Dacian *Sucidava* ose Thrakian *Bessapara* ; shih Lista e qyteteve dake dhe Lista e qyteteve të lashta trake ), ndërsa shqipja moderne nuk e lejon këtë. 

Gjuhëtari bullgar Vladimir I. Georgiev Vladimir I. Georgiev pohon se shqiptarët rrjedhin nga një popullsi dake nga Moesia, tani rajoni i Moravës në Serbinë lindore, dhe se toponimet ilire gjenden në një zonë shumë më të vogël se zona tradicionale e vendbanimeve ilire.  Sipas Georgiev, huazimet latine në shqipe tregojnë fonetikën latine të Ballkanit Lindor ( proto-rumunisht ), në vend të fonetikës së Ballkani Perëndimor|Ballkanit Perëndimor.  E kombinuar me faktin se gjuha rumune përmban disa qindra fjalë të ngjashme vetëm me shqipen, Vladimir Georgiev propozon që shqipja u formua midis shekujve IV dhe VI në ose afër Rumanisë së sotme Rumanisë së sotme, e cila ishte territor dak.  Ai sugjeron se rumanishtja është një gjuhë dake plotësisht e romanizuar, ndërsa shqipja është vetëm pjesërisht e tillë.  Shqipja dhe gjuha romake lindore ndajnë gjithashtu veçori gramatikore (shih bashkimin e gjuhës ballkanike ) dhe veçori fonologjike, si fonemat e zakonshme ose rotacizmi i "n".  Megjithatë, kjo teori është sfiduar dhe shpërbërë nga studiues të tjerë.   Ndërsa Noel Malcolm Noel Malcolm sugjeron se rumanishtja dhe gjuha arumune e kanë origjinën në Ballkanin Jugor nga ilirët e romanizuar 

Përveç teorisë gjuhësore se shqipja është më e ngjashme me romancën e Ballkanit Lindor (d.m.th Substrati dak) sesa romanca e Ballkanit Perëndimor (d.m.th Substrati ilir/dalmat), Georgiev gjithashtu vë në dukje se fjalët detare në shqip janë të huazuara nga gjuhë të tjera, duke sugjeruar se shqiptarët nuk ishin fillimisht një popull bregdetar.  Sipas Georgiev, pamjaftueshmëria e fjalëve huazuese greke mbështet gjithashtu një teori dakiane – nëse shqiptarët do të kishin origjinën në rajonin e Ilirisë, me siguri do të kishte një ndikim të rëndë grek.  Sipas historianit John Van Antwerp Fine, i cili i përkufizon "shqiptarët" në fjalorin e tij si "një popull indo-evropian, ndoshta me prejardhje nga ilirët e lashtë",  megjithatë thotë se "këta janë seriozë (jo shovinistë. ) argumente që nuk mund të hidhen poshtë në mënyrë të përmbledhur."  Studiuesit rumunë Vatasescu dhe Mihaescu, duke përdorur analizën leksikore të shqipes, kanë arritur në përfundimin se shqipja ishte gjithashtu e ndikuar shumë nga një gjuhë romantike e zhdukur që ishte e dallueshme nga rumanishtja dhe dalmatishtja . Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm për rumanishten dhe shqipen janë dukshëm më pak se ato që janë të zakonshme vetëm për shqipen dhe romancën perëndimore, Mihaescu argumenton se shqipja ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet romantike perëndimore sesa me rajonet rumune-folëse dhe ndodhet ky rajon në Shqipërinë e sotme, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut Perëndimore, që shtrihet në lindje deri në Manastir dhe Prishtinë . 

Një argument kundër origjinës trake (që nuk vlen për dakishten) është se pjesa më e madhe e territorit thrakas ndodhej në gjysmën greke të vijës së Jireçekut, përveç popullsive të ndryshme trake që shtriheshin nga Trakia në Shqipëri Shqipëri, duke kaluar nga Paionia dhe Dardania dhe lart në Moesia ; konsiderohet se shumica e Trakëve u helenizuan në Traki (v. Hoddinott) dhe Maqedonia .

Teoria Dakiane mund të jetë gjithashtu në përputhje me modelet e njohura të inkursioneve barbare. Megjithëse nuk ka asnjë dokumentacion për një migrim shqiptar, "gjatë shekujve IV-VI, rajoni rumun u ndikua rëndë nga pushtimi në shkallë të gjerë i gotëve dhe sllavëve, dhe lugina e Moravës (në Serbi) ishte një rrugë e mundshme pushtimi dhe vendndodhja. nga vendet më të hershme të njohura sllave. Kështu ky do të kishte qenë një rajon nga i cili natyrshëm do të kishte ikur një popullsi indigjene”. 

## Studime gjenetike 
 Grupet shqiptare me veshje tradicionale gjatë festivaleve folklorike: nga Tropoja (majtas) dhe Skrapari (djathtas)

Studime të ndryshme gjenetike janë bërë mbi popullsinë evropiane, disa prej tyre përfshijnë popullsinë aktuale shqiptare, popullatat shqipfolëse jashtë Shqipërisë dhe rajonin e Ballkanit në tërësi. Shqiptarët ndajnë gjenetikë të ngjashme me popullsitë etnike fqinje me grupime të ngushta që formohen kryesisht me grekët kontinental dhe me popullsinë e Italisë së Jugut.    

### Y-ADN 
Tre haplogrupet më të lidhura me shqiptarët janë E-V13, R1b dhe J2b -L283.

* E-V13, nënklada më e zakonshme evropiane e E1b1b1a (E-M78) përfaqëson rreth 1/3 e të gjithë meshkujve dhe majave shqiptare në Kosovë (~40%). Shpërndarja aktuale e kësaj prejardhjeje mund të jetë rezultat i disa zgjerimeve demografike nga Ballkani, si ai i lidhur me epokën ballkanike të bronzit, dhe së fundmi, gjatë epokës romake me të ashtuquajturën "ngritja e ushtrisë ilire".     Kulmi i haplogrupit në Kosovë, megjithatë, i është atribuar zhvendosjes gjenetike.  Mostra më e vjetër R1b (> R-RPF7562) në rajonet e banuara historikisht nga shqiptarët është gjetur në EBA Çinamak, në Shqipërinë veriore, 2663-2472 calBCE (4045±25 BP, PSUAMS-7926). Në të njëjtin vend gjatë epokës së hekurit, gjysma e burrave mbanin R-M269 (R-CTS1450 x1). 

* J 2b-L283 përfaqëson 14-18% të meshkujve shqiptarë.  E ka majën në veri të Shqipërisë. Mostra më e vjetër J-L283 (> J-Z597) në Shqipëri e gjetur në MBA Shkrel qysh në shekullin e 19-të p.e.s..  Fillimisht u përhap nga Ballkani veriperëndimor në drejtim të jugut gjatë EBA/MBA me kultura si Cetina ( Dalmaci ) dhe grupe me prejardhje nga Cetina të cilat kanë dhënë shumicën e mostrave J-L283 në antikitet.   Kjo kladë ka frekuenca më të larta në veri të zonës Albanofone, në Dalmaci dhe Bosnje. 
* Haplogrupi R1a është i zakonshëm në Evropën Qendrore dhe Lindore, veçanërisht në kombet sllave,  (dhe është gjithashtu i zakonshëm në Azinë Qendrore dhe nënkontinentin Indian ). Në Ballkan lidhet fort me zonat sllave . 

Përveç paraardhësve kryesorë midis popullsive parahistorike ballkanike, ka një përzierje shtesë nga elementët sllavë, grekë, vllahë, italo-romakë, keltë dhe gjermanikë. 

Mostrat më të mëdha të mbledhura nga projektet e udhëhequra nga vullnetarët, tregojnë se shqiptarët i përkasin kryesisht kromozomeve Y J2b2-L283, R1b-Z2103/BY611 dhe EV-13 nga popullatat e lashta të Ballkanit .  

Në një studim të vitit 2013, i cili krahasoi një kampion shqiptar me kampionët e tjerë evropianë, autorët arritën në përfundimin se ai nuk ndryshonte ndjeshëm me popullatat e tjera evropiane, veçanërisht grupet si grekët, italianët dhe maqedonasit .     Ky studim u bë gjatë gërmimeve të disa kockave fosile njerëzore të 20 individëve që datojnë rreth 3200-4100 vjet, nga epoka e bronzit, që i përkasin disa kulturave si Tei, Monteoru dhe Noua u gjetën në varre nga disa nekropole në juglindje të Rumanisë, përkatësisht në Zimnicea., Smeeni, Candesti, Cioinagi-Balintesti, Gradistea-Coslogeni dhe Sultana-Malu Rosu; dhe kockat fosile njerëzore dhe dhëmbët e 27 individëve nga epoka e hershme e hekurit, që datojnë nga shekulli i 10-të deri në shekullin e 7-të p.e.s. nga epoka e Hallstatt ( kultura e Babadag ), u gjetën jashtëzakonisht në juglindje të Rumanisë pranë bregut të Deti i Zi|Detit të Zi, në disa vendbanime nga Dobruja Dobruja, përkatësisht: Jurilovca, Satu Nou, Babadag, Niculitel dhe Enisala-Palanca .  e bërë nga Attaliates (shek. XI): ". . . Sepse kur komandantët e mëvonshëm bënë plane dhe vendime bazë dhe të turpshme, jo vetëm që ishulli humbi nga Bizanti, por edhe pjesa më e madhe e ushtrisë. Fatkeqësisht, njerëzit që kishin qenë dikur aleatët tanë dhe që zotëronin të njëjtat të drejta si qytetarët dhe të njëjtën fe, pra shqiptarët dhe latinët, që jetojnë në rajonet italiane të Perandorisë sonë përtej Romës Perëndimore, u bënë krejt papritur armiq kur Michael Dokeianos drejtoi çmendurisht komandën e tij kundër udhëheqësve të tyre. . " 

### Teoria Kaukaziane 
Një nga teoritë më të hershme mbi origjinën e shqiptarëve, e konsideruar tashmë e vjetëruar, i identifikoi gabimisht protoshqiptarët me një zonë të Kaukazit lindor, të cilësuar veçmas nga gjeografët klasikë si Shqipëria Kaukaziane, e vendosur në atë që përafërsisht korrespondon me jugun e sotëm. Dagestani, Azerbajxhani verior dhe kufizohet me Iberinë Kaukaziane në perëndim të tij. Kjo teori ngatërroi dy Shqipëritë duke supozuar se paraardhësit e shqiptarëve të Ballkanit ( *Shqiptarët* ) kishin migruar drejt perëndimit në periudhën e vonë klasike ose mesjetare të hershme. Teoria Kaukaziane u propozua fillimisht nga humanistët e Rilindjes, të cilët ishin të njohur me veprat e gjeografëve klasikë, dhe më vonë u zhvillua nga konsulli dhe shkrimtari francez i fillimit të shekullit të 19-të , François Pouqueville . Shumë shpejt ajo u la jashtë përdorimit në shekullin e 19-të, kur gjuhëtarët dëshmuan se shqipja ishte një gjuhë indo-evropiane dhe jo kaukaziane . 

### Teoria pellazge 
Për sa i përket teorive historike, një teori e vjetëruar   është teoria e shekullit të 19-të që shqiptarët rrjedhin në mënyrë specifike nga pellazgët, një term i gjerë i përdorur nga autorët klasikë për të treguar banorët autoktonë, paraindo-evropianë të Greqisë dhe Ballkani jugor në përgjithësi. Megjithatë, nuk ka asnjë provë për gjuhën, zakonet dhe ekzistencën e mundshme të pellazgëve si një popull i veçantë dhe homogjen dhe kështu ndonjë lidhje e veçantë me këtë popullsi është e pabazuar.  Kjo teori u zhvillua nga gjuhëtari austriak Johann Georg von Hahn në veprën e tij *Albanesische Studien* në 1854. Sipas Hahn, pellazgët ishin protoshqiptarët origjinal dhe gjuha e folur nga pellazgët, ilirët, epirotët dhe maqedonasit e lashtë ishin të lidhura ngushtë. Në teorinë e Hahn-it termi *pellazgë* përdorej më së shumti si sinonim për *ilirët* . Kjo teori tërhoqi shpejt mbështetje në qarqet shqiptare, pasi vendosi një pretendim të epërsisë ndaj kombeve të tjera ballkanike, veçanërisht ndaj grekëve. Përveq vendosje së të drejtës së historike Përveç vendosjes së "të drejtës historike" për territor, kjo teori vërtetoi gjithashtu se qytetërimi i lashtë grek dhe arritjet e tij kishin një origjinë "shqiptare".  Teoria fitoi mbështetje të fortë mes publicistëve shqiptarë të fillimit të shekullit të 20-të.  Kjo teori është hedhur poshtë nga studiuesit sot.  Në kohët bashkëkohore me ringjalljen arvanitase të teorisë pellazgjike, ajo është huazuar së fundmi edhe nga popullsi të tjera shqipfolëse brenda dhe nga Shqipëria në Greqi për të kundërshtuar imazhin negativ të komuniteteve të tyre. 

## Shih edhe 
* Ilirët
* Ilirologjia
* Shqiptarët
* Etnogjeneza
* Gjuha shqipe
* Nacionalizmi shqiptarë
* Gjuhët paleo-ballkanike
* Ballkani parahistorik

## Literatura 
*
*
*
*
*
*; Albanian version BUShT 1962:1.219–227
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* p. 10 p. 11 p. 12 p. 304
*
*
*
*
*
*
*
* p. 25 p. 146 p. 151
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Shënime 

## Referime