Kryengritja e Skënderbeut

**Kryengritja e Skënderbeut ishte një kryengritje** pothuajse 25-vjeçare antiosmane e udhëhequr nga sanxhakbeu osman Skënderbeu në territorin që i përkiste sanxhakëve osmanë të Arbërisë, Dibrës dhe Ohrit (Shqipëria e sotme dhe Maqedonia e Veriut). Rebelimi ishte rezultat i fitoreve fillestare të krishtera në kryqëzatën e Varnës në 1443. Pas disfatës osmane në Betejën e Nishit, Skënderbeu, atëherë sanxhakbeu i sanxhakut të Dibrës, besoi gabimisht se të krishterët do të arrinin t'i largonin osmanët nga Evropa. Ashtu si shumë zyrtarë të tjerë rajonalë osmanë, ai dezertoi ushtrinë osmane për t'u kryengritur në sanxhakun e tij të Dibrës dhe rajonit përreth. Fillimisht, plani i tij ishte i suksesshëm dhe së shpejti pjesë të mëdha të sanxhakut të Dibrës dhe pjesëve verilindore të sanxhakut të Arbërisë u pushtuan nga kryengritësit, të cilët luftuan edhe kundër forcave të rregullta osmane në sanxhakun e Ohrit. 

Rebelimi i Skënderbeut ishte një shembull i rrallë i suksesshëm i rezistencës nga të krishterët gjatë shekullit të 15-të dhe nëpërmjet udhëheqjes së tij udhëhoqi shqiptarët në luftë guerile kundër osmanëve.  Revolta e Skënderbeut përfaqësonte një reagim të pjesëve të shoqërisë vendase dhe feudalëve kundër humbjes së privilegjeve dhe masave të qeverisë osmane për të cilat ata ishin të zemëruar. Përveç kësaj, Lidhja luftoi kundër anëtarëve të grupeve të veta etnike, sepse forcat osmane, si komandantët dhe ushtarët, përbëheshin gjithashtu nga banorë vendas (abërorë, sllavë, vllehë, grekë dhe turq mbajtës të timareve), si dhe turq nga Anadolli.

Skënderbeu arriti të pushtonte Krujën duke përdorur një letër të falsifikuar të sulltanit dhe vari në heshtë zyrtarët e kapur osmanë që refuzuan të pagëzoheshin si të krishterë. Më 2 mars 1444 krerët dhe fisnikët rajonalë arbërorë u bashkuan kundër Perandorisë Osmane dhe krijuan një aleancë (Lidhja e Lezhës) e cila u shpërbë në vitin 1479.

Për shkak të konflikteve të shpeshta midis familjeve rivale në Arbëri gjatë rebelimit të Skënderbeut, veçanërisht midis Skënderbeut dhe Lekë Dukagjinit, studiuesi i albanologjisë Robert Elsie e përshkroi periudhën më shumë si një luftë civile arbërore.  Megjithatë, Skënderbeu u pajtua me Lekën në 1453 dhe u rilidh me Gjergj Arianitin në 1456, pas përfundimit të marrëdhënieve me të dyja palët rreth vitit 1450.

## Sfondi 
Në Arbëri, rebelimi kundër osmanëve kishte vite që pritej përpara se Skënderbeu të braktiste ushtrinë osmane.  Revolta më e njohur e mëparshme ishte revolta e viteve 1432–36 e udhëhequr kryesisht nga Gjergj Arianiti. Edhe pse Skënderbeu u thirr nga të afërmit e tij gjatë këtij rebelimi, ai i qëndroi besnik sulltanit dhe nuk luftoi me osmanët.  Pas shtypjes së këtij rebelimi nga osmanët, Arianiti u rebelua sërish kundër osmanëve në rajonin e Arbërisë së mesme në gusht 1443. 

Skënderbeu vendosi të linte pozicionin e tij të sanxhakbeut osman dhe të rebelohej kundër osmanëve vetëm pas kryqëzatës fitimtare të Varnës në 1443.  Sukseset e kryqtarëve frymëzuan revoltën e Skënderbeut dhe revoltën e Kostandin XI Palaiologut në Despotatin e Moresë.  Në fillim të nëntorit 1443, Skënderbeu dezertoi forcat e Sulltan Muradit II gjatë Betejës së Nishit, ndërsa luftonte kundër kryqtarëve të Gjon Huniadit. Skënderbeu u largua nga fusha së bashku me 300 shqiptarë të tjerë që shërbenin në ushtrinë osmane.  Menjëherë i çoi njerëzit e tij në Krujë, ku mbërriti më 28 nëntor  dhe me anë të një letre të falsifikuar të Sulltan Muradit drejtuar Guvernatorit të Krujës u bë zot i qytetit.  Për të përforcuar synimin e tij për të fituar kontrollin e ish-zoterimeve të Zetës, Skënderbeu e shpalli veten trashëgimtar të familjes Balshaj. Pasi pushtoi disa kështjella përreth më pak të rëndësishme (Petrela, Prezë, Guri i Bardhë, Svetigrad, Modriç e të tjera) dhe përfundimisht fitoi kontrollin mbi më shumë zotërime se babai i tij Gjon Kastrioti, Skënderbeu hodhi poshtë Islamin dhe e shpalli veten hakmarrës të familjes dhe vendit të tij.  Ai ngriti një flamur të kuq me një shqiponjë të zezë dykrenare mbi të: Arbëria përdor një flamur të ngjashëm si simbolin e saj kombëtar edhe sot e kësaj dite. 

## Forcat 
Dorotheos, Kryepeshkopi i Ohrit dhe klerikët dhe bojarët e Kryepeshkopatës së Ohrit, së bashku me një numër të konsiderueshëm qytetarësh të krishterë të Ohrit, u shpërngulën nga sulltani në Stamboll në vitin 1466 për shkak të aktiviteteve të tyre antiosmane gjatë rebelimit të Skënderbeut. Kryengritja e Skënderbeut u mbështet edhe nga grekët në More.  Sipas Fan Nolit, këshilltari më i besueshëm i Skënderbeut ishte Vladan Jurica. Himara gjithashtu mbështeti luftën dhe furnizoi burra për të luftuar nën Skënderbeun.

### Lidhja e Lezhës (1444–1450) 
Më 2 mars 1444 krerët rajonalë shqiptarë dhe zetanë u bashkuan kundër Perandorisë Osmane.  Kjo aleancë (Lidhja e Lezhës) u lidh në Lezhën venedikase.  Anëtarët kryesorë të lidhjes ishin Arianitët, Balshajt, Dukagjinët, Muzakajt, Spanët, Topiajt dhe Gjurashët. Të gjithë historianët e mëparshëm dhe të shumtë modernë e pranuan lajmin e Marin Barletit për këtë takim në Lezhë (pa i dhënë rëndësi të njëjtë), megjithëse asnjë dokument bashkëkohor venedias nuk e përmend atë.  Barleti iu referua mbledhjes si *generalis concilium* ose *universum concilium* [këshilli i përgjithshëm ose i tërë]; termi "Lidhja e Lezhës" u krijua nga historianët e mëvonshëm. 

## Betejat e para 
Kenneth Meyer Setton pohon se shumica e rrëfimeve mbi aktivitetet e Skënderbeut në periudhën 1443–1444 "janë më tepër fantazi sesa fakt". Menjëherë pasi Skënderbeu pushtoi Krujën duke përdorur letrën e falsifikuar për të marrë kontrollin nga Zabel Pasha, rebelët e tij arritën të kapnin shumë fortesa osmane, duke përfshirë Svetigradin (Kodžadžik) me rëndësi strategjike, të marra me mbështetjen e Moisi Arianit Golemit dhe 3,000 rebelëve nga Dibra.  Sipas disa burimeve, Skënderbeu vari në heshtë zyrtarët e kapur osmanë, të cilët refuzuan të pagëzoheshin si të krishterë.  

Beteja e parë e kryengritësve të Skënderbeut kundër osmanëve u zhvillua më 10 tetor 1445, në malin e Mokrës. Sipas Setton, pasi Skënderbeu thuhej se fitoi në Betejën e Torviollit, hungarezët thuhet se kanë kënduar lavde për të dhe i kanë kërkuar Skënderbeut të bashkohet me aleancën e Hungarisë, Papatit dhe Burgundisë kundër osmanëve. Në pranverën e vitit 1446, duke përdorur ndihmën e diplomatëve raguzanë, Skënderbeu kërkoi mbështetje nga Papa dhe Mbretëria e Hungarisë për luftën e tij kundër osmanëve. 

### Lufta kundër Venedikut 
Marin Spani ishte komandant i forcave të Skënderbeut që humbën fortesën Balec ndaj forcave venedikase në 1448 gjatë luftës së Skënderbeut kundër Venedikut. Marin dhe ushtarët e tij u tërhoqën drejt Dagnum pasi u informuan nga i afërmi i tij Pjetër Spani për forcat e mëdha venedikase që po shkonin drejt Balecit. 

## Traktati i Gaetës 
Më 26 mars 1450 u nënshkrua një traktat politik në Gaeta ndërmjet Alfonsit V për Mbretërinë e Napolit dhe Stefanit, peshkop i Krujës, dhe Nikollë de Berguçit, ambasadorëve të Skënderbeut. Në traktat Skënderbeu do ta njihte veten vasal të Mbretërisë së Napolit dhe në këmbim do të kishte mbrojtjen e Mbretërisë nga Perandoria Osmane. Pasi Alfonsi nënshkroi këtë traktat me Skënderbeun, ai nënshkroi traktate të ngjashme me krerët e tjerë nga Arbëria: Gjergj Arianiti, Gjin Muzaka, Gjergj Stres Balsha, Pjetër Spani, Pal Dukagjini, Topia Muzaka, Pjetri i Himarës, Simon Zanebisha dhe Karlo Toco. Nga fundi i vitit 1450 edhe Skënderbeu ra dakord për paqen osmane dhe e detyroi veten t'i paguante haraç sulltanit. 

Për të ndjekur traktatin e Gaetës, Napoli dërgoi një detashment prej 100 ushtarësh napolitanë të komanduar nga Bernard Vaquer në kështjellën e Krujës në fund të majit 1451.  Vaquer u emërua si komisar special  dhe mori Krujën në emër të Mbretërisë së Napolit dhe vuri nën komandën e tij garnizonin e saj. 

## Pasojat 
Gjon Balshaj u perceptua nga Venediku si pasardhësi i Skënderbeut,  ndërsa Lekë Dukagjini u bë udhëheqës i Lidhjes. Pas vdekjes së Skënderbeut, Gjoni dhe vëllai i tij Gojko Balshiq, së bashku me Lekën, Progonin dhe Nikolla Dukagjinin, vazhduan të luftojnë për Venedikun. Në vitin 1469 Ivani kërkoi nga Senati venecian që t'i kthente pasurinë e tij të konfiskuar që përbëhej nga Kalaja e Petrelës, zonjë e "Terra nuova" e Krujës (pozicioni i panjohur), territori midis Krujës dhe Durrësit dhe fshatrat në rajonin e Bushneshit (sot pjesë e Kodër-Thumanës).  Venediku në masë të madhe pranoi dëshirat e Gjon Balshajt dhe e vendosi atë si pasues të Skënderbeut. 

## Referime 
* 
* 
* 
*  
* 

## Referime