Mark Aureli

**Marcus Aurelius**, shqipërimi: **Mark Aureli** (latinisht: ; 26 prill 121 – 17 mars 180 i erës sonë. Perandori dhe filozofi romak kishte prejardhjen nga një familje senatorësh spanjollë. U adoptua nga xhaxhai i tij që më pas do të bëhej perandori Antonin Piu (Antonius Pius), me urdhër të perandorit Adrian. Që në moshën 8 vjeçare u pranua nga Këshilli Klerikal i Romës. U edukua në retorikën greke dhe atë latine nga Frontoni dhe Herod Atiku. Filozofia Stoike e joshi tejmase, dhe që në moshën 12 vjeçare veshi uniformën stoike, duke adoptuar mënyrën e thjeshtë të jetesës së tyre. U bë njeri nga filozofët stoikë më të njohur.  

Kryesisht e kishte influencuar mësimdhënia e Epiktetit. Forma që zgjodhi për ti dhënë veprave të tija, duhet të ketë prejardhje nga Herakliti, pasi Mark Aureli me gjithë qejf i afrohet filozofisë së tij dhe zhvillon dhe më tej mendimet e filozofit, në një formë meditimi personal.

Për jetën dhe mënyrën e të menduarit të tij, shumë informacione dalin nga libri i tij "Mbi Vetveten" që ai vetë shkruajti në greqisht, gjatë periudhës 170 – 178 të erës sonë, tashmë si perandor, libër i cili përmban fjalë të urta, me xhentilesë në shprehje, natyrale, se në mënyrën që përdor dhe një thjeshtësi klasike. 12 librat e meditimeve të tij vërtetojnë se sa qetësi brendësore dhe lehtësim mund ti ofronte Doktrina Stoike dhe sidomos në kohë të vështira me përplasje dhe trazira.

Si perandor ishte tejmase i drejtë, i dashur me njerëzit dhe i durueshëm, pavarësisht se përballonte të përmbledhura kundër tij problemet më të vështira.

Trajtoi njerëzit gjithmonë si qënie etike, formoi legjislaturën e vështirë të asaj kohe dhe u përpoq të kompozonte një shumë ligjesh që të kishte si qëllim barazinë ligjore dhe lirinë e fjalës (për barazinë e ligjit brënda qytetit, për barazinë e nështetasve…’’ shkruan ai vetë, A, 14) , formoi një arkë të veçantë financash për varrimin e qytetarëve të varfër, kufizoi prostitucionin dhe veset jo etike, krijoi këshillin e përkujdesshmërisë për jetimët, imponoi mbajtjen e detyruar të regjistrit të lindjeve dhe të popullsisë, përgjithësoi çlirimin e skllevërve dhe ju dha aftësi të plota për akte legale por edhe të drejtë trashëgimnië nga pronarët e tyre nëse mungonin njerëzit e afërm, ndaloi ndëshkimet trupore dhe ndoqi penalisht shpifjet dhe vrasjet e skllevërve nga pronari i tyre, organizoi një sistem perfekt të rezervave ushqimore me të cilin bëri të pamundura, të paktën në gadishullin apenin, krizat e urisë. Parashikoi shfajësimin e të akuzuarve me sëmundje mendore, legalizoi "Favorizimin e lirisë" dhe u përpoq – por pa sukses - të largonte popullin nga spektaklet e amfiteatrove.

Me të vërtetë, Mark Aureli, qëndroi gjithmonë mbi gjërat dhe subjektivitetet, u soll gjithmonë me Drejtësi dhe duke mos mbajtur inat, akoma dhe me armiqtë e tij: atëherë kur tradhëtari Kasjo u vra nga një oficer i tij, e varrosi me të gjitha nderet ushtarake.

## Referime 
parapamje|majtas|321px|Mark Aureli
Burimet kryesore që paraqesin jetën dhe sundimin e Mark Aurelit janë të pjesshme dhe shpesh të pabesueshme. Grupi më i rëndësishëm i burimeve, biografitë që bëjnë pjesë te *Historia Augusta*, pretendojnë se janë shkruar nga një grup autorësh në fund të shekullit të IV, por që besohet se në fakt janë shkruar nga një autor i vetëm (i përmendur këtu si 'biografi') rreth vitit 395. Biografitë e mëvonshme dhe biografitë e perandorëve vartës dhe uzurpatorëve janë të pabesueshme, por biografitë më të hershme, të rrjedhura nga burime të mëparshme tani të humbura (Marius Maksimi ose Ignotus), konsiderohen si më të përpikta. Për jetën dhe sundimin e Markut, biografitë e Adrianit, Antoninit, Markut dhe Luciusit janë më të besueshme, por ato të Elius Verit dhe Avidius Kasiusit nuk janë.

Një grup korrespondencash midis tutorit të Markut, Frontonit dhe zyrtarëve të ndryshëm Antoninë mbijetojnë në një seri dorëshkrimesh të pjesshme, që mbulojnë periudhën nga rreth viti 138 deri në vitin 166. *Meditimet* e vetë Markut ofrojnë një dritare në jetën e tij të brendshme, por janë gjerësisht të padatueshme dhe bëjnë pak referime specifike të ngjarjeve të kohës. Burimi kryesor narrativ për periudhën është Dion Kasi, një senator grek nga Nikea Bitiniane, i cili shkroi një histori të Romës nga themelimi i saj deri në vitin 229 në tetëdhjetë libra. Dioni është jetësor për historinë ushtarake të periudhës, por paragjykimet e tij senatoriale dhe kundërshtimi i fortë ndaj ekspansionin perandorak e errësojnë këndvështrimin e tij. Disa burime të tjera literaturore ofrojnë detaje specifike: shkrimet e mjekut Galen mbi zakonet e elitës antonine, oracionet e Elius Aristidesit mbi natyrën e kohëve dhe kushtetututat e ruajtura te *Digest* dhe *Kodeksi i Justinianit* mbi veprat ligjore të Markut. Zbulimet mbishkrimore dhe numizmatike plotësojnë burimet literaturore.

## Jeta e hershme
### Emri
Marku lindi në Romë më 26 prill 121. Emri i tij i lindjes ndonjëherë jepet si Mark Anius Veri, por burimet e paraqesin këtë emër atij, pas vdekjes së babait të tij dhe birësimit jozyrtar nga gjyshi i tij, kur u arrit moshën. Ai mund të ketë qenë i njohur si "Mark Anius Katilius Severi", në lindje ose në ndonjë pik të rinisë së tij, Epifaniosi i Salaminës, në kronologjinë e tij të perandorëve romakë, përfshirë në veprën e tij *Mbi peshat dhe masat*, e quan atë *Marl Aurelius Veri*.

### Origjina familjare
Babai i Mark Aurelit ishte Mark Anius Veri (III). *Gens Annia* e tij ishte me prejardhje italike, por e vendosur në një kohë në koloninë e vogël të Ukubi (Colonia Claritas Iulia Ucubi) në jug-lindje të Kordobës në Baetikan Iberike ( Andaluzia moderne, Spanjë); *gens* kishte pretendime legjendare të prejardhjes nga Numa Pompiliusi. *Annii Veri* u bënë të rëndësishëm në Romë në fundin e shekullit të I të e.s.. Stërgjyshi i Markut, Mark Anius Veri (I) ishte senator dhe (sipas *Historia Augusta*) ish-pretor; gjyshi i tij, Mark Anius Veri (II) u bë patric në vitet 73–74. Nëpërmjet nënës së tij, Rupilia Faustina, Marku ishte i lidhur me Dinastinë Nerva-Antonine; Rupilla ishte mbesë e Salonia Matidias, që ishte mbesë e perandorit Trajan.

Mamaja e Markut, Domitia Lucilla Minor (e njohur edhe si Domitia Kalvila), ishte vajza e patricit romak P. Kalvisius Tuli dhe trashëgoi një pasuri të madhe (të përshkruar gjerësisht në një nga letrat e Plini të Riut) nga prindërit dhe gjyshërit e saj. Trashëgimia e saj përfshinte fabrikë të madhe tullash në rrethinat e Romës – një sipërmarrje fitimprurëse në një periudhë kur qyteti po përjetonte një bum ndërtimtarie – dhe *Horti Domitia Calvillae* (ose *Lucillae*), një vilë në Kodrën Keliane të Romës. Marku vetë kishte lindur në dhe rritur në *Horti* dhe i referohej Kodrës Keliane si *Keliani Im*.

parapamje|281px|Një bust i Mark Aurelit të ri (Museo Capitolino). Anthony Birley, biografi i tij modern, për këtë bust shkruan: *Ky është sigurisht një djalosh serioz*'.
Familja birësuese e Markut ishte gens Aurelia, një gens i vjetër romak. Babai i tij birësues, Antonin Piu vinte nga Aurelii Fulvi, një degë e gens Aurelii e vendosur në koloninë Nemausus në Galinë Romake.

### Fëmijëria
Motra e Markut, Ania Kornificia Faustina, me gjasa lindi në vitin 122 ose 123. Babai i tij me gjasa vdiq në vitin 125 ose 126, kur Marku ishte tre vdjeç, gjatë pretoriatit të tij. Megjithëse vështirë ta ketë njohur babain e tij, Marku shkroi në *Meditimet* e tij, se ai e kishte mësuar 'modestinë dhe burrërinë' nga kujtimet e babait të tij dhe reputacioni i prasëm i tij. Nëna e tij, Lucilla nuk u rimartua  dhe u rrit pas vdekjes së babait të tij nga gjyshi i tij, Mark Anius Veri (II), i cili e ruajti gjithmonë autoritetin ligjor të *patria potestas* mbi birin dhe nipin e tij. Teknikisht ky nuk ishte një birësim, krijimi i një *patria potestas* të ri dhe të ndryshëm. Lucius Katilius Severi, i përshkruar si stër-gjyshi nga mamaja i Markut, gjithashtu mori pjesë në rritjen e tij; ai ishte me gjasa njërku i moshuar i Domitia Lucillas. Marku e falenderon gjyshin e tij për mësimin atij *të karakterit të mirë dhe shmangjes së karakterit të keq*. Ai ishte më pak i dashur me zonjën që gjyshi i tij mori dhe jetoi me të, pas vdekjes së gruas së tij, Rupilia. Marku ishte mirënjohës që ai nuk u desh të jetonte me të më gjatë se ç'bëri.

Në një moshë të re, Marku shfaqi entuziazëm për mundjen dhe boksin. Ai u trajnua në mundje si një i ri adolesht, mësoi të luftonte në armaturë dhe iu bashkua *salii*, një urdhër priftërinjsh kushtuar zotit të luftës, Marsit, që ishin përgjegjës për mburojat e shenjta, të quajtura Ancilia dhe me gjasa për lajmërimin e fillimit dhe mbarimit të stinës së luftës. Marku u arsimua në shtëpi, në përputhje me prirjet bashkëkohore aristokratike; ai falenderon Katilius Severin për inkurajimin e tij për të shmangur shkollat publike. Një nga mësuesit e tij, Diogneti, një mjeshtër pikture, doli veçanërisht me ndikim; ai duket se e ka prezantuar Mark Aurelin mënyrën filozofike të jetës. Në prill 132, me porosi të Diognetit, Marku mori veshjen dhe zakonet e filozofit: ai studjoi, ndërsa vishte një mantel të ashpër grek dhe do të flinte në tokë, deri sa nëna e tij e bindi të flinte në shtrat. Një grup i ri tutorësh – studjuesi homerik Aleksandri i Kotieumit bashkë me Trosius Aperin dhe Tuticius Prokulin, mësues të latinishtes – mori përsipër arsimimin e Markut rreth vitit 132 ose 133. Marku e falenderon Aleksandrin për trajnimin e tij në stilistikën letrare. Ndikimi i Aleksandrit – një theksin i përmbajtjes mbi stilin dhe zgjedhjen e fjalëve, me citime të herë pas hershme homerike – është vërejtur te *Meditimet* e Markut.

### Pasimi i Adrianit
[parapamje|majtas|upright=1.36|Monedhë e [Adrianit dhe birit të tij të adoptuar, Lucius Elius (136–138). Adriani mban një kurorë dafinash. Mbishkrimi: HADRIANVS ... / LVCIVS CAESAR.]]
Në fundin e vitit 136, Adriani pothuajse vdiq nga një hemoragji. Me pushime në vilën e tij në Tivoli, ai zgjodhi Lucius Ceionius Komodin, vjerri i paracaktuar i Markut, si pasuesin e tij dhe birin e tij, sipas biografit 'kundër dëshirave të çdokujt'. Ndërsa motivet e tij nuk janë të qartë, duket se synimi i tij ishte që në vijim të vendoste Markun, atëherë shumë të vogël, në fron. Si pjesë e birësimit të tij, Komodi mori emrin Lucius Elius Çezar. Shëndeti i tij i dobët që, gjatë një ceremonie për të shënuar bërjen e tij trashëgimtar i fronit, ai ishte tepër i dobët për të ngritur vetë një mburojë të madhe. Pas një qëndrimi të shkurtër në kufirin danubian, Elius u kthye në Romë për t’iu drejtuar senatit gjatë ditës së parë të vitit 138. Megjithatë, natën para fjalimit të planifikuar, ai u sëmur dhe vdiq nga hemoragjia më vonë atë ditë.

Më 24 janar 138, Adriani zgjodhi Aurelius Antoninin, burrin e tezes së Markut, Faustina Maior, si pasuesin e tij të ri. Si pjesë e kushteve të Adrianit, Antonini, nga ana tjetër, birësoi Markun dhe Lucius Komodin, djalin e Lucius Eliusit. Marku u bë Mark Elius Aurelius Veri, ndërsa Luciusi u bë Lucius Elius Aurelius Komodi. Me kërkesë të Adrianit, vajza e Antoninit, Faustina u fejua me Luciusin. Marku e përshëndeti njoftimin që Adriani ishte gjyshi i tij birësues me mërzi, në vend të gëzimit. Vetëm pa dëshirë ai u zhvendos nga shtëpia e nënës së tij mbi Kodrën Keliane, në shtëpinë private të Adrianit.

Në të njëjtën kohë, në vitin 138, Adriani i kërkoi senatit që Marku të përjashtohej nga ligji që e pengonte atë për tu bërë *kuaestor* para ditëlindjes së tij të njëzet e katërt. Senati pranoi dhe Marku shërbeu nën Antoninin si konsull për vitin 139. Birësimi i Markut e shmangu atë nga karriera tipike e klasës së tij. Nëse nuk do të ishte birësuar, ai me gjasa do të ishte bërë *triumvir monetalis*, një post tepër i vlerësuar që përfshinte administrimin e mintave shtetërore; pas të cilës, ai mund të shërbente si tribun me një legjion, duke u bërë i dyti në komandën e legjionit. Marku me gjasa do të kishte zgjedhur të udhëtonte dhe të studionte më tej në vend të kësaj.

Në këtë mënyrë, Marku u veçua nga bashkëqytetarët e tjerë. Sidoqoftë, biografi i tij dëshmon se karakteri i tij mbeti i paprekur: 'Ai tregonte akoma të njëjtin respekt ndaj marrëdhënieve të tij siç i kishte kur ishte një qytetar i zakonshëm dhe ai ishte begat dhe përkushtuar ndaj zotërimeve të tij siç ishte kur kur jetonte në një shtëpi private'.

Pas një serie përpjekjesh vetëvrasjesh, të gjitha të shmangura nga Antonini, Adriani shkoi në Baiae, një resort bregdetar në Kampanjë. Kushtet e tij nuk u përmirësuan dhe ai e braktisi dietën e caktuar nga mjekët e tij, duke u përfshirë në ngrënie dhe pirje. Ai dërgoi për Antoninin, i cili ishte në krahun e tij, kur ai do të vdiste më 10 korrik 138. Mbetjet e tij u dogjën qetësisht në Puteoli. Pasimi nga Antonini qe paqësor dhe i qëndrueshëm: Antonini i mbajti të emëruarit e Adrianit në post dhe e qetësoi senatin, duke i respektuar privilegjet e tij dhe duke i ndryshuar dënimet me vdekje të njerëzve të akuzuar gjatë ditëve të fundit të Adrianit. Për sjellin e tij sipas detyrës, Antonini iu kërkua të pranonte epitetin 'Pius'.

[parapamje|upright=1.36|Monedhë sesterc e [Antonin Piut (140–144). Kremton fejesën e Mark Aurelit dhe Faustina Minor në vitin 139, i paraqitur poshtë Antonini, që mban një statujëz të Konkordias dhe që shtrëngon duart me Faustina Maior. Mbishkrimi: ANTONINVS AVG. PIVS P. P., TR. P., CO[N]S. III / CONCORDIAE S.C.]]
### Trashëgimtar i Antonin Piut (138–145)
Menjëherë pas vdekjes së Adrianit, Antonini e thirri Markun dhe i kërkoi që organizimet e martesës së tij të ndryshoheshin: fejesa e Markut me Ceionia Fabian do të anulloheshin dhe ai do të fejohej me Faustinën, vajzën e Antoninit, në vend të saj. fejesa e Faustinës me vëllain e Ceionias, Lucius Komodin do të duhej të anullohej. Marku e pranoi propozimin e Antoninit. Ai u bë konsull për vitin 140 me Antoninin si bashkë-drejtues, si dhe u caktua si një *sevir*, një nga gjashtë komandantët e kalorësisë, gjatë paradës vjetore të urdhërit më 15 korrik 139. Si trashëgimtar i paracaktuar, Marku u bë *princeps iuventutis*, kreu i rendit ekuestrian. Ai tani mori emrin Mark Elius Aurelius Veri Çezar. Marku më vonë do të kishte kujdes që të mos e merrte emrin shumë seriozisht: 'Shiko që mos kthehesh në një Çezar; mos u zhyt në bojën e purpurtë – pasi kjo mund të ndodh'. Me kërkesë të senatit, Marku iu bashkua të gjithë kolegjeve priftërore (*pontifices*, *augures*, *quindecimviri sacris faciundis*, *septemviri epulonum*, etj.); dëshmi të drejtpërdrejta për anëtarësinë, gjithësesi, janë të disponushme vetëm për Fratres Arvales.

[parapamje|majtas|upright=1.36|Monedhë denar e [Antonin Piut (139), me një portret të Mark Aurelit nga ana tjetër. Mbishkrimi: ANTONINVS AVG. PIVS P. P. / AVRELIVS CAES. AVG. PII F. CO[N]S. DES.]]
Antonini i kërkoi Markut të vendosej në Shtëpinë e Tiberit, pallati perandorak në Kodrën Palatine, dhe të merte zakonet e statusit të tij të ri, *aulicum fastigium* ose 'pompën e oborrit', kundër objeksioneve të Markut. – por ai e pati atë gjithësesi të vështirë. Ai do ta kritikonte veten te *Meditimet* për 'abuzim të jetës oborrtare' përkundrejtë shoqërisë.

Si kuaestor, Marku pak punë reale administrative për të kryer. Ai do të lexonte letrat perandorake për senatin, kur Antonini mungonte dhe do të bënte punën e sekretarit për senatorët. Por ai u ndjehej i përgjumur në dokumente dhe u ankua te tutori i tij, Mark Kornelius Frontoni: 'Jam pa frymë nga diktimi i afërsisht tridhjetë letrave. Ai po 'përshtatej me sundimin e shtetit', sipas fjalëve të biografit të tij. Atij i kërkohej të bënte gjithashtu një fjalim për senatorët e mbledhur, duke e bërë studimin e oratorisë thelbësor për punën e tij.

Më 1 janar 145, Marku u bë konsull për herë të dytë. Frontoni i nxiti atë në një letër të kishte gjumë të bollshëm 'kështu që mund të vish në senat me një çehre të mirë dhe të lexosh fjalimin tënd me zë të fortë'. Marku ishte ankuar për një sëmundje në një letër të mëparshme: 'Sa ka të bëjë me fuqinë, po fillojë të përmirësohem; dhe nuk ka gjurmë të dhimbjeve në kraharorin tim. Por ajo ulçer [...]. Kurrë veçanërisht i shëndetshëm ose i fortë, Marku u lavdërua nga Dion Kasi, duke shkruar për vitet e tij të mëvonshme, për sjelljen sipas detyrës pavarësisht sëmundjeve të tij të ndryshme. Në prill 145, Marku u martua me Faustinën, ligjërisht motra e tij, pasi ai e kishte planifikuar që nga viti 138. Pak dihet në mënyrë specifike për ceremoninë, por biografi e quan atë 'për tu shënuar'. Monedhat me kokat e çiftit dhe Antoninit që duhet të ketë shërbyer si *Pontifex Maximus*. Marku nuk bënë referenca të dukshme për martesën në letrat e tij të mbijetuara dhe vetëm përmendje të rralla ndaj Faustinës.

### Frontoni dhe arsimimi i mëtejshëm
Pasi mori *toga virilis* në vitin 136, Marku me gjasa filloi studimin e tij në oratori. Ai pati tre mësues në greqisht (Aninus Macer, Kaninius Celer dhe Herodes Atikun) dhe një në latinisht (Mark Kornelius Frontonin). Dy të fundit ishin oratorët më të vlerësuar të kohës së tyre, por me gjasa nuk u bënë mësuesit e tij deri në birësimin nga Antonini në vitin 138. Mbizotërimi i mësuesve grekë tregon rëndësinë e greqishtes në aristokracinë romake. Kjo ishte periudha e Sofistikës së Dytë, një rilindje në literaturën greke. Megjithëse i arsimuar në Romë, te *Meditimet* e tij, Marku do të shkruante mendimet e tij më të thella në greqisht.

Atiku ishte kontrovers: një athinas tepër i pasur (me gjasa njeriu më i pasur në gjysmën lindore të perandorisë), ai nxehej shpejtë dhe mërzitej me bashkëqytetarët e tij për mënyrën e tij të patronizimit. Atiku ishte një kundërshtar i vendosur i stoicizmit dhe pretendimeve filozofiki. Ai mendonte se dëshira e stoikëve për *apatheia* ishte marrëzi: ata do të zhvillonin një 'jetë përtace, të plogësht', thoshte ai. Me gjithë ndikimin e Atikut, Marku më vonë do të bëhej një stoik. Ai nuk do ta përmendëte Herodesin në të gjitha *Meditimet* e tij, pavarësisht faktit se ata do të kontaktonin shumë herë përgjatë dekadave pasuese.

Frontoni ishte tepër i vlerësuar: në botën e vjetër të vetëdijshme të letërsisë latine, ai konsiderohej i dyti, vetëm pas Ciceronit, ndoshta madje si një alternative ndaj tij. Ai nuk e vriste mendjen shumë për Atikun, megjithëse Marku në vijim do ti vendoste ata në krahasim. Frontoni ushtronte një mjeshtri të plotë të latinishtes, i aftë të nxirte shpreje përgjatë literaturës, duke prodhuar sinonime të errëta dhe duke sfiduar papërshtatshmëritë e vogla në zgjedhjen e fjalëve. Dyshja ishte shumë e ngushtë, duke përdorur gjuhë intime si 'mirupafshim Frontoni im, kudo që je, dashuria dhe kënaqësia ime e ëmbël. Si është ajo puna mes teje dhe meje? Të dua ty dhe ti nuk je këtu' në korrespondencën e tyre. Marku kaloi kohë me gruan dhe vajzën e Frontonit, të dyja të quajtura Kratia dhe shijonte biseda të lehta.

Ai i shkroi Frontonit një letër për ditëlindjen e tij, duke i pohuar se e donte atë siç donte veten e tij dhe duke iu lutur zotave për të siguruar se çdo fjalë që ai do të mësonte për letërsinë, ta mësonte 'nga buzët e Frontonit'. Lutjet e tij për shëndetin e Frontonit ishin më shumë se të zakonshme, sepse Frontoni ishte shpesh i sëmurë; ai duket se ishte një invalid pothuajse i përhershëm, duke vuajtur gjithmonë  – rreth një e katërta e letrave të mbijetuara kanë të bëjnë me sëmundjet e njeriut. Marku kërkonte që dhimbja e Frontonit ti jepej atij, 'me dëshirën time me çdo lloj shqetësimi'.

Frontoni nuk u bë kurrë mësuesi me kohë të plotë i Markut, por e vazhdoi karrierën e tij si një avokat. Një çështje e njohur e çoi atë në konflikt me Atikun. Marku e bindi Frontonin, në fillim me 'këshilla' pastaj si 'favor', për të mos e sulmuar Atikun; ai i kishte kërkuar tashmë Atikut të tërhiqej nga bërja e sulmeve të para. Frontoni u përgjigj se ai ishte i befasuar të zbulonte se Marku mbështetej te Atiku si mik (ndoshta Atiku nuk ishte akoma mësues i Markut), dhe lejoi që Marku të mund të ishte korrekt, por sidoqoftë pohoi synimin e tij për ta fitura çështjen me çdo mjet të nevojshëm: 'Akuzat janë të frikshme dhe duhet të përmenden si të frikshme. Ato në veçanti që i referohen rrahjes dhe vjedhjes do ti përshkruaj, kështu që ato kundërmojnë qelb dhe vrer. Nëse ndodh ta quash atë një grek të vogël të paedukuar, kjo nuk do të thotë luftë deri në vdekje'. Rezultati i gjyqit është i panjohur.

Nga mosha njëzet e pesë vjeçe (midis prillit 146 dhe prillit 147), Marku ishte bërë i painteresuar për studimet e tij në jurisprudencë dhe tregonte disa shenja të përgjithshme të shëndetit të keq. Mësuesi i tij, i shkruan ai Frontonit, ishte një llafazan i pakëndshëm mburravec, që donte të linte përshtypje te ai: 'Është e lehtë të ulesh i përgjumur pranë një gjykatësi, thotë ai, por *të jesh* një gjykatës është punë fisnike'. Marku u lodh nga ushtrimet e tij, nga marja e pozicioneve në debate imagjinare. Kur ai e kritikoi mos sinqeritetin e gjuhës konvencionale, Frontoni e mbrojti atë. Sidoqoftë, arsimimi formal i Markut tani kishte përfunduar. Ai kishte mbajtur raporte të mira me mësuesit e tij, duke i ndjekur ata me përkushtim. Kjo 'e preku keq shëndetin e tij', shkruan biografi i tij, duke i kushtuar kaq shumë përpjekje studimeve të tij. Ishte gjëja e vetme që biografi i tij mund të gjente gabim në gjithë djalërinë e Markut.

Frontoni e kishte paralajmëruar Markun kundër studimit të filozofisë që herët: "Është më mirë të mos e kishe prekur mësimin e filozofisë [...] sesa ta kesh provuar at në mënyrë sipërfaqësore, me majën e buzëve, siç thuhet". Ai e shpërfillte filozofinë dhe filozofët dhe i përçmonte seksionet e Markut me Apolloniusin e Kalçedonit dhe të tjerët në këtë rreth. Marku mbajti kontakte të afërta me Frontonin, por do ti injoronte skrupujt e Frontonit.

Apolloniusi mund ti ketë prezantuar Markut filozofinë stoike, por ndikimin më të fortë te djaloshi do ta kishte Kuintus Junius Rustiku. Ai ishte njeriu që Frontoni njihte se e kishte joshur Markun ti ikte oratorisë. Ai ishte më i vjetër se Frontoni dhe njëzet vjetë më i vjetër se Marku. Si nipi i Arulen Rustikut, një nga martirët e tiranisë së Domicianit ( 81–96), ai ishte trashëgimtar i traditës së 'kundërshtimit stoik' ndaj 'perandorëve të këqinj' të shekullit të I; pasuesi i vërtetë i Senekës (në dallim nga Frontoni, që ishte falsi). Marku e falenderon Rustikun për mësimin atij "të mos përhumbet në entuziazëm për retorikën, për shkrimin mbi tema spekullative, për shkurajimin mbi tekstet moralizuese &nbsp;... Ta shmangte oratorinë, poezinë dhe 'shkrimin e bukur'".

Filostrati përshkruan se si edhe kur Marku ishte një burrë i moshuar, në pjesën e fundit të sundimit të tij, ai studionte nën Sekstin e Keroneas:

«''Perandori Mark ishte një dishepull i etur i filozofit Seksti i Beotisë, duke qenë shpesh në shoqërinë e tij dhe madje edhe në shtëpinë e tij. Luciusi, që sapo kishte ardhur në Romë, e pyeti perandorin, të cilin ai e takoi në rrugën e tij, se ku po shkonte dhe çfarë kërkonte, dhe Marku iu përgjigj 'është mirë edhe për një burrë të moshuar të mësojë; tani jam në rrugën për te Sekst filozofi për të mësuar çfarë nuk di akoma'. dhe Luciusi, duke ngritur dorën e tij drejtë qiellit, tha 'O Zeus, mbreti i romakëve në pleqërinë e tij mer tabletat e tij dhe shkon në shkollë'''.»

[parapamje|379px|[Castel Sant'Angelo|Mauzoleu i Adrianit, ku u varrosën fëmijët e Markut dhe Faustinës]]
### Lindjet dhe vdekjet
Më 30 nëntor 147, Faustina lindi një vajzë të quajtur Domitia Faustina. Ajo ishte e para nga të paktën trembëdhjetë fëmijë (duke përfshirë dy çifte binjakësh) që Faustina do ti jepte përgjatë njëzet e tre vjetëve në vazhdim. Ditën tjetër, 1 dhjetor, Antonini i dha Markut pushtetin tribunian dhe *imperium* – autoritet mbi ushtritë dhe provincat e perandorit. Si tribun, ai kishte të drejtën të sillte një masë para senatit pas katër që Antonini mund të fuste. Fuqitë e tij tribuniane do të përtëriheshin me Antonininin më 10 dhjetor 147. Përmendja e parë e Domitias në letrat e Markut e tregon atë si një fëmijë të sëmurë. 'Çezari për Frontonin. Nëse zotat dëshirojnë ne do të kemi një shpresë për rikuperim. Diarrea ka ndaluar, kapjet e vogla të etheve janë larguar. Por drobitja është akoma e skajshme dhe ka akoma mjaft kollë'. Ai dhe Faustina, shkruante Marku, kanë qenë 'mjaft të zënë' me kujdesin e vajzës. Domitia do të vdiste në vitin 151.

Në vitin 149, Faustina lindi prapë, djemtë binjakë. Monedhat bashkëkohëse e përkujtojnë ngjarjen, me  të kryqëzuar posht busteve të dy djemve të vegjël dhe legjendën , 'lumturia e kohësve'. Ata nuk do të mbijetonin gjatë. Para fundit të vitit u nxor një tjetër monedhë familjare: ajo tregonte një vajzë të vogël, Domitia Faustina dhe një djalë foshnjë. Pastaj një tjetër: vajzë e vetme. Foshnjet u varrosën në Mauzoleun e Adrianit, ku mbijetojnë akoma epitafet e tyre. Ata quheshin Tit Aurelius Antonini dhe Tiberius Elius Aurelius. Marku i dha forcë vetes: 'Një njeri lutet: 'Si mund të mos e humbas fëmijën tim të vogël', por ti mund të lutesh: 'Si mund të mos kem frikë të mos e humbas atë'. Ai citonte nga *Iliada* atë që ai e quante "thënia më e shkurtër dhe më familjare [...] e mjaftueshme për ta larguar dhimbjen dhe frikën":

«*gjethet,
era i shpërndan disa në faqen e tokës;
si ato janë fëmijët e njerëzve*.» — *Iliada* vi.146. Faustina me gjasa pati një tjetër vajzë në vitin 151, por fëmija, Ania Galeria Aurelia Faustina, mund të ketë lindur deri në vitin 153. Një tjetër djalë, Tiberius Elius Antonini, do të lindëte në vitin 152. Një monedhë kremton , 'për pjellorinë e Augustës', duke paraqitur dy vajza dhe një foshnje. Djali nuk mbijetoi gjatë, siç dëshmohet nga monedhat nga viti 156, që paraqesin vetëm dy vajzat. Ai duhet të ketë vdekur në vitin 152, të njëjtin vit me motrën e Markut, Kornifician. Më 28 mars 158, kur Marku u shkroi se një tjetër nga fëmijët e tij vdiq. Marku falenderoi sinodin e tempullit, 'megjithëse kjo u kthye në mënyrë të ndryshme'. Emri i fëmijës është i panjohur. Në vitin 159 dhe 160, Faustina lindi vajzat: Fadilla dhe Kornificia, të emërtuara përkatësisht sipas motrave të vdekura të Faustinës dhe Markut.

### Vitet e fundit të Antonin Piut
[parapamje|majtas|Busti i [Antonin Piut, British Museum]]
Luciusi e nisi karrierën e tij politike si kuestor në vitin 153. Në vitin 154 ai ishte konsull, dhe prapë konsull me Markun në vitin 161. Luciusi nuk kishte tituj të tjerë, përveç atij të 'birit të augustit'. Luciusi kishte një personalitet mjaft të ndryshëm nga Marku: ai shijonte sportet e të gjitha llojeve, por veçanërisht gjuetinë dhe mundjen; ai kënaqej dukshëm në lojërat e cirkut dhe luftimet e gladiatorëve. Ai nuk u martua deri në vitin 164.

Në vitin 156, Antonini mbushi 70 vjeç. Ai e kishte të vështirë ta mbante veten drejtë pa mbështetje. Ai filloi të cumbiste bukë të thatë për ti dhënë atij forcë për të qëndruar i zgjuar përgjatë pritjeve të tij mëngjesore. Pasi Antonini u plak, Marku do të merrte më shumë detyra administrative, akoma më shumë kur ai u bë prefekt pretorian (një post që ishte më shumë sekretarial se ushtarak) kur Mark Gavius Maksimi vdiq në vitin 156 ose 157. Në vitin 160, Marku dhe Luciusi u paracaktuan bashkarisht konsuj për vitin pasues. Antonini tashmë mund të ketë qenë i sëmurë. rreth 19 kilometra (12&nbsp;milje) nga Roma. Ai hëngri djathë alpin në darkë me mjaft oreks. Natën ai volli; ditën tjetër ai pati ethe. Ditën pas saj, më 7 mars 161, ai thirri këshillin perandorak dhe ia kaloi shtetin dhe vajzën e tij Markut. Perandori paraqiti pikat kyçe të jetës së tij në fjalën e fundit që ai tha kur tribuni i rojanve të natës erdhi për të kërkuar fjalëkalimin – 'aequanimitas' (vetëpërmbajtja). Ai u kthye nga ana tjetër, sikur do të flinte dhe vdiq. Vdekja e tij përmbylli sundimin më të gjatë që nga koha e Augustit, duke e tejkaluar Tiberin me disa muaj.

## Perandor
parapamje|291px|Bustet e bashkë-perandorëve Mark Aurelit (majtas) dhe Lucius Verit (djathtas), British Museum
### Ngjitja e Mark Aurelit dhe Lucius Verit (161)
Pasi Antonini vdiq në vitin 161, Marku ishte praktikisht sunduesi i vetëm i perandorisë. Formalitetet e pozicionit do të vijonin. Senati shpejt do ti jepte atij emrin August dhe titullin *imperator*, dhe shpejtë do të formalizohej zgjedhja si *pontifex maximus*, krye-prifti i kulteve zyrtare. Marku bëri ca shou rezistence: biografi shkruan se ai ishte 'detyruar' të merte pushtetin perandorak. Ky mund të ketë qenë një *horror imperii* autentik, 'frikë nga pushteti perandorak'. Marku, me parapëlqimin e tij për jetën filozofike, e shihte zyrën perandorake si të papëlqyeshme. Trajnimi i tij si një stoik megjithatë, e kishte bërë zgjedhjen të qartë për të se ishte detyra e tij.

Megjithëse Marku nuk tregoi afeksion personal për Adrianin (në mënyrë domethënëse, ai nuk e falenderon atë në librin e tij të parë të *Meditimeve* të tij), ai me gjasa besonte se ishte detyra e tij të vinte në jetë planet pasimit të burrit. Kështu, megjithëse senati planifikonte të konfirmonte Markun të vetëm, ai refuzoi, nëse nuk Luciusi nuk merrte fuqi të njëjta. Senati pranoi, duke i dhënë Luciusit *imperium*, fuqi tribuniane dhe titullin august. Marku u bë, në titullaturën zyrtare, ; Luciusi, duke e sajuar emrin e tij Komod dhe duke marrë emrin e familjar të Markut Verus, u bë . Ishte hera e parë që Roma sundohej nga dy perandorë. Duhet të ketë qenë e qartë për publikun, cili perandor ishte më i rëndësishëm.

Menjëherë pas konfirmimit të tyre në senat, perandorët vijuan drejtë , fushimi i Guardës Pretoriane. Luciusi iu drejtua trupave të mbledhura, që pastaj e brohoritën dyshen si *perandorë*. Pastaj, si çdo perandor i ri që nga Klaudi, Luciusi u premtoi trupave një *donativum* special. Ky donativum, sidoqoftë, ishte sa dyfishi i atyre të së shkuarës: 20,000 sestercë (5,000 denarii) për kokë, me më shumë për oficerët. Në shkëmbim për këtë shpërblim, të barasvlefshëm me pagën e disa viteve, trupat u betuan ti mbronin perandorët. Ceremonia ishte ndoshta jo tërësisht e nevojshme, duke parë se ngjitja e Markut kishte qenë paqësore dhe e pakundërshtuar, por ishte një siguri e mirë kundër telasheve të mëvonshme ushtarake. Pas ngjitjes së tij ai gjithashtu e zhvlerësoi monedhën romake. Ai e zvogëloi pastërtinë e argjendit të denarëve nga 83.5% në 79% – duke ulur peshën e argjendit nga  në .

parapamje|majtas|291px|Shtatore e Mark Aurelit, Biblioteka Kombëtare në Turqi
Ceremonitë mortore të Antoninit ishin, sipas fjalëve të biografit, 'të rafinuara'. Nëse funerali i tij do të ndiqte ata të paraardhësve të tij, trupi i tij do ishte kremuar mbi një turrë drushë në Kampus Martius dhe shpirti i tij do të shihej si i ngjitur te shtëpia e zotave në qiell. Marku dhe Luciusi e propozuan babain e tyre për tu hyjnizuar. Në dallim nga sjellja e tyre gjatë fushatës së Antoninit për të hyjnizuar Adrianin, senati nuk i kundërshtoi dëshirat e perandorëve. Një *flamen*, ose prift kultik, u caktua për të administruar kultin e Divus Antoninus të hynizuar. Mbetjet e Antonininit u vendos të preheshin te Mauzoeu i Adrianit, përkrahë mbetjeve të fëmijëve të Markut dhe të vetë Adrianit. Tempulli që ai i kishte kushtuar gruas së tij, Diva Faustinës, u bë Tempulli i Antoninit dhe Faustinës. Ai mbijeton si Kisha e San Lorenzo in Miranda. (Marku kishte pak nevojë për pasurinë e gruas së tij. Në fakt, me ngjitjen e tij në fron, Marku transferoi një pjesë të pronave të nënës së tij te nipi i tij, Mark Umius Kuadrat Anianit.) Faustina ishte tre muajshe shtatëzanë në ngjitjen e burrit të saj. Gjatë shtatëzanisë ajo ëndërroi sikur lindi dy gjarpërinj, një më mizor se tjetri. më 31 gusht, ajo do të lindëte në Lanuvium binjakë: T. Aurelius Fulv Antoninin dhe Lucius Aurelius Komodin. Përkrahë faktit që binjakët ndanin ditëlindjen e Kaligulës, ogurët ishin të favorshëm dhe astrologët parashikuan horoskopë pozitivë për fëmijët. Lindjet u kremtuan me monedha perandorake.

[parapamje|281px|Busti i Mark Aurelit, [161-169, Metropolitan Museum of Art, New York]]
### Sundimi i hershëm
Shpejtë, pas ngjitjes së perandorit, vajza njëmbëdhjetë vjeçare e Markut, Ania Lucilla, u fejua me Luciusin (megjithë faktin se ai ishte, ligjërisht, ungji i saj). Në ceremonitë që përkujtuan ngjarjen, u bënë furnizime për mbështetjen e fëmijëve të varfër, përgjatë vijave të fondacioneve të mëparshme perandorake. Marku dhe Luciusi ishin popullorë për popullin romak, i cili e miratonte sjelljen e tyre *civiliter* ("pa pompozitet"). Perandorët lejuan fjalën e lirë, të dëshmuar nga fakti se komediani Marullus mundi ti kritikonte ata pa pësuar dënime. Siç shkruan biografi, "Askujt nuk i munguan mënyrat tolerante të Piut".

Marku zëvendësoi disa nga zyrtarët kryesorë të perandorisë. *Ab epistulis* Sekst Kecilius Kreshens Volusiani, përgjegjës për korrespondencën perandorake, u zëvendësua me Tit Varius Klemensin. Klemensi ishte nga provinca kufitare e Panonisë dhe kishte shërbyer në luftën në Mauretania. Së fundmi, ai kishte shërbyer si prokurator i pesë provincave. Ai ishte një njeri i përshtatshëm për një kohë krize ushtarake. Lucius Volusius Meciani, mësuesi i mëparshëm i Markut, kishte qenë guvernator prefekturor i Egjiptit në ngjitjen e Markut. Meciani u rithirr, u bë senator dhe u caktua prefekt i thesarit (*aerarium Saturni*). Ai u bë konsull menjëherë më pas. Dhëndri i Frontonit, Gaius Aufidius Viktorini, u caktua guvernator i Germania Superior.

Frontoni u kthye në shtëpin e tij qytetare romake në fillim të 28 marsit, duke e lënë shtëpinë e tij në Cirta sapo lajmi i ngjitjes së nxënësit të tij e arriti. Ai i dërgoi një shënim skllavit perandorak të liruar, Harilas, duke i kërkuar nëse ai mund ti thirrte perandorët. Frontoni, më vonë, do të shpjegonte se ai nuk mund të guxonte tu shkruante perandorëve drejtpërdrejtë. Mësuesi ishte pa masë krenar për nxënësit e tij. Duke menduar mbi fjalimin që ai kishte shkruar gjatë marrjes së konsullatës në vitin 143, kur ai e kishte lavdëruar Markun djaloshar, Frontoni ishte entuziast: "Ajo që atëherë ishte një aftësi e jashtëzakonshme natyrore te ti; tani është përsosmëri të shkëlqyer. Atëherë pati një zhvillim të grurit në rritje; tani është e korrë e pjekur, dhe mbledhur. Ajo që atëherë shpresoja, tani e kam. Shpresa është sendërtuar". Frontoni thirri vetëm Markun; as që mendoi ta ftonte Luciusin.

Luciusi ishte më pak i vlerësuar nga Frontoni sesa vëllai i tij, pasi interesat e tij ishin në një nivel më të ulët. Luciusi i kërkoi Frontonit të gjykonte një debat që ai dhe shoku i tij, Kalpurniusi kishin mbi meritat përkatëse të dy aktorëve. Marku i tregoi Frontonit për leximin e tij – Koelius dhe pak Ciceronin – dhe familjen e tij. Vajzat e tij ishin në Romë me stër-teton e tyre, Matidia; Marku mendoi se ajri i mbrëmjes së vendit ishte tepër i ftohtë për to. Ai e pyeti Frontonin për 'disa lëndë veçanërisht elokuente leximi, diçka tënden, ose Katoni, ose Ciceroni, ose Sallusti ose Graku – ose ndonjë poet, pasi më duhet të heq mendjen, veçanërisht në këtë lloj mënyre, duke lexuar diçka që të më ngrerë dhe të shpërndajë ankthet e mia.' Sundimi i hershëm i Markut u zhvillua pa probleme; ai qe i aftë ti jepej i gjithi filozofisë dhe ndjekjes së dashurisë popullore. Megjithatë, shpejtë, ai do të gjente shumë ankthe. Ajo nënkuptonte fundin e  ('kohëve të lumtura') që monedhat e vitit 161 kishin shpallur.

Ose në vjeshtë 161, ose në pranverë 162, (Birley e daton përmbytjen në vjeshtë të vitit 161. Në kohë të tjera urie, perandorët thuhej se i kishin furnizuar bashkësitë italike nga hambaret romake.

Letrat e Frontonit vijuan përgjatë gjithë sundimit të hershëm të Markut. Frontoni ndjente se, për shkak të famës dhe detyrave publike të Markut, mësimet ishin më të rëndësishme tani sesa kishin qenë ndonjëherë më parë. Ai besonte se Marku po 'fillonte të ndjente dëshirën për të qenë elokuent prapë, pavarësisht se për një kohë e kishte humbur interesin për elokuencën'. Frontoni do ti kujtonte prapë nxënësit të tij për tensionin mes rolit të tij dhe prirjeve të tij filozofike: 'Mendo, çezar, se ju mund të arrini te dituria e Kleantesit dhe Zenonit, madje, kundër dëshirës suaj, jo te kapuçi i leshtë i filozofit'.

Ditët e hershme të sundimit të Markut ishin më të lumturat në jetën e Frontonit: Marku ishte i dashur nga populli i Romës, një perandor i shkëlqyer, një nxënës i përkushtuar dhe ndoshta, në mënyrë më të rëndësishme, aq elokuent sa mund të dëshirohej. Marku kishte shfaqur aftësi retorike në fjalimin e tij në senat, pas një tërmeti në Cizik. Ai e kishte përcjellë dramën e katastrofës dhe senati ishte shtangur: "Jo më papritur ose më dhunshëm ishte shkundur qyteti nga tërmeti sesa mendjet e dëgjuesve nga fjalimi yt". Frontoni ishte tepër i kënaqur.

### Lufta me Parthinë (161–166)
[parapamje|upright=1.37|Monedhë e Vologases IV të Parthias. Mbishkrimi: sipër , djathtas , majtas , poshtë  (mbishkrim grek për mbret i mbretërve – Arsakis Volagases – filohelen i shqur). Viti  =  = 474 = [162–163.]]
Në shtratin e tij të vdekjes, Antonini nuk foli për gjë tjetër përveç shtetit dhe mbretërve të huaj që ishin sjellë keq me të. Nga nga ata mbretër, Vologases IV i Parthias, bëri lëvizjet e tij në fundin e verës ose fillimin e vjeshtës 161. Vologases hyri në Mbretërinë e Armenisë (atëherë një shtet klient romak), dëboi mbretin e saj dhe vendosi të tijin – Pakorin, një Arsacid, si vetja. Guvernatori  Kapadokisë, vija kufitare në të gjitha konfliktet armene, ishte Mark Sedatius Severiani, një gal me shumë përvojë në çështjet ushtarake.

I bindur nga profeti Aleksandër i Abonoteikut, që ai mund ti mundëte parthianët lehtësisht dhe ta merrte lavdinë e fitores për vete, Severiani drejtoi një legjion (ndoshta Legio IX Hispana) në Armeni, por u zu në kurth nga gjenerali parthian, Kosrhoes në Elegeia, një qytezë pak përtej kufijve kapadokianë, lartë duke i kaluar burimet e Eufratit. Pasi Severiani bëri disa përpjekje të pasukseshme për të përballur me Kosrhoesin, ai do të kryente vetëvrasje dhe legjioni i tij u masakrua. Fushata kishte zgjatur vetëm tre ditë.

Kishte rrezik lufte në kufijtë e tjerë gjithashtu – në Britani dhe në Raetia si dhe në Gjermaninë e Sipërme, ku çatët e maleve Taunë kishin kaluar së fundmi përtej *limes*. Marku ishte i papregatitur. Antonini duket se nuk i kishte dhënë atij përvojë ushtarake; biografi shkruan se Marku e kaloi të gjithë mbretërimin njëzet e tre vjeçar të Antoninit në krahë të perandorit dhe jo në provinca, ku shumica e perandorëve të mëparshëm kishin kaluar karrierën e tyre të hershme.)

Lajme më të këqija mbërritën: ushtria e guvernatorit sirian ishte mundur nga parthianët dhe ishte tërhequr në rrëmujë. Për kufirin parthian u dërguan përforcime. P. Julius Geminius Marciani, një senator afrikan që komandonte Legio X Gemina në Vindobona (Vjena), u nis për në Kapadoki me trupa nga legjionet danubiane. Tre legjione të plota u dërguan gjithashtu në lindje: Legio I Minervia nga Boni në Gjermaninë e Sipërme, Legio II Adiutrix nga Akuinkumi, dhe Legio V Macedonica nga Troesmis.

Kufijtë veriorë strategjikisht u dobësuan; guvernatorëve kufitarë u ishte thënë të shmangnin konfliktin e drejtpërdrejtë kudo që ishte e mundur. Mark Anius Libo, kushëriri i parë i Markut, u dërgua për të zëvendësuar guvernatorin sirian. Konsullata e tij e parë ishte në vitin 161, kështu që ai me gjasa ishte në fillim të të tridhjetave, dje so mkë patric, atij i mungonte përvoja ushtarake. Marku kishte zgjedhur një njeri të besuar në vend të një të talentuari.

[parapamje|majtas|upright=1.36|Monedhë aureus e Mark Aurelit ([166). Në anën tjetër Fitorja duke mbajtur një mburojë me mbishkrimin 'VIC(toria) PAR(thica)', duke iu referuar fitores së tij kundër parthianëve. Legjenda: M. ANTONINVS AVG. / TR. P. XX, IMP. IIII, CO[N]S. III.]]
Markut iu deshën katër ditë pushime publike në Alsium, një qytezë resort në brigjet e Etrurisë. Ai ishte në ankth për tu relaksuar. Duke i shkruar Frontonit, ai deklaronte se ai nuk mund të fliste rreth pushimeve të tij. Frontoni iu përgjigj: 'Çfarë? Nuk e di unë se ti shkove në Alsium me synimin për tia kushtuar veten lojërave, shakave dhe dëfrimit të plotë për katër ditë të plota?' Ai e inkurajoi Markun të pushonte, duke kujtuar shembullin e paraardhësve të tij (Antonini kishte shijuar ushtrimin në *palaestra*, duke peshkuar dhe në komedi), duke shkar aq largë sa të shkruante një përrallë rreth ndarjes së zotave të ditës midis mëngjesit dhe mbrëmjes – Marku në dukje kishte kaluar shumicën e mbrëmjeve të tij në çështje juridike në vend të kënaqësisë. Marku nuk mund ta zbatonte këshillën e Frontonit. 'Kam detyrime të prapambetura mbi vete që vështirë se mund të shtyhen', shkroi ai prapë. Ai e vendosi zërin e Frontonit për të ndëshkuar veten: ''Këshilla ime të ka bërë shumë mirë', ti do të thuash!' Ai ka pushuar  dhe do të pushoi shpesh, por 'ky përkushtim ndaj detyrës! Kush e di më mirë se ti sa të duhet ajo!'

Frontoni i dërgoi Markut një përzgjedhje materialesh për lexim, dhe, për ta qetësuar shqetësimin e tij mbi ecurinë e Luftës Parthiane, një letër të gjatë dhe mirëkuptuese, plotë me referenca historike. Në botimet moderne të veprës së Frontonit, ajo është etiketuar *De bello Parthico* (*Mbi luftën parthiane*). Aty kishte prapakthime në të shkuarën e Romës, shkruan Frontoni, por në fund, romakët kishin triumfuar gjithmonë mbi armiqtë e tyre: 'Gjithmonë dhe kudo [Marsi] ka ndryshuar telashet tona në suksese dhe frikat tona në triumfe'.

Përgjatë dimrit të viteve 161–162, lajme se një rrebelim po përgatitej në Siri mbërriti dhe u vendos që Luciusi duhet ta drejtonte Luftën Parthiane personalisht. Ai ishte më i fortë dhe më i shëndetshëm sesa Marku, u argumentua dhe kështu i përshtatshëm për veprimtarinë ushtarake. Biografi i Luciusit sugjeron motive të mëtejshme: për ta shkëputur Luciusin nga degjenerimi, për ta bërë atë më prodhimtar, për ta reformuar moralin e tij nëpërmjet terrorit të luftës dhe për të kuptuar se ai ishte një perandor. Sidoqoftë puna, senati i dha miratimin e tij dhe në verën e vitit [162, Luciusi u largua. Marku do të qëndronte në Romë, pasi qyteti 'kërkonte praninë e një perandori'.

Luciusi e kaloi shumicën e fushatës në Antioki, megjithëse dimëroi në Laodicea dhe veroi në Dafne, një resort pak jashtë Antiokisë. Kritikët e përshkruajnë stilin e jetës së Luciusit si luksoz, duke thënë se ai i ishte dhënë kumarit, do të lozte me 'zare gjatë gjithë natës', dhe shijonte shoqërinë e aktorëve. Liboni vdiq në fillim të luftës; ndoshta atë e kishte vrarë Luciusi.

[parapamje|majtas|334px|Shtatore mermeri e Lucilës, [150–200, Bardo National Museum, Tunizi]]
Në mes të luftës, ndoshta në vjeshtën e vitit 163 ose fillimi i vitit 164, Luciusi kreu një udhëtim për në Efes për tu martuar me vajzën e Marku, Lucilla. Marku e zhvendosi datën; ndoshta tashmë kishte dëgjuar për zonjushën e Luciusis, Panthea. Ditëlindja e trembëdhjetë e Lucilës ishte në mars 163; ciladoqoftë data e martesës së saj, ajo nuk ishte akoma pesëmbëdhjetë vjeçe. Lucilla u shoqërua nga mamaja e saj, Faustina dhe ungji i Luciusit (gjysmë-vëllai i babait të tij) M. Vetulen Civika Barbari, icili ishte bërë *comes Augusti*, 'shoqërues i perandorëve'. Marku mund të ketë dashur që Civika ta mbikëqyrte Luciusin, punë që Liboni kishte dështuar. Marku mund të ketë planifikuar ti shoqëronte ata të gjatë gjithë rrugës për në Smirna (biografi thotë se ai i tregoi senatit se ai do ta bënte), por kjo nuk ndodhi. Ai vetëm e shoqëroi grupin deri në Brendision, ku ata hipën në një anije për në lindje. Ai u kthye në Romë menjëherë më pas dhe dërgoi udhëzime speciale për prokonsujt e tij, për të mos i dhënë grupit ndonjë pritje zyrtare.

Kryeqyteti armen, Artakata ishte marrë në vitin 163. Në fund të vitit, Luciusi mori titullin *Armeniacus*, pavarësisht se nuk e kishte parë asnjëherë luftimin; Marku refuzoi ta pranonte titullin deri në vitin pasues. Kur Luciusi u brohorit si *imperator* prapë, megjithatë, Marku nuk hezitoi ta merrte *Imperator II* me vete.

Armenia e pushtuar u rindërtua mbi kushtet romake. Në vitin 164, një kryeqytet i ri, Kaine Polis ('qyteti i ri'), zëvendësoi Artakatën. U vendos një mbret i ri: një senator romak i rangut konsullor dhe pasardhës i Arsacidëve, Gaius Julius Sohaemi. Ai mund të mos ketë qenë kurorëzuar në Armeni; ceremonia mund të jetë zhvilluar në Antioki, ose madje në Efes. Sohaemi u lavdërua në monedhat perandorake të vitit 164, nën legjendën : Luciusi i ulur në një fron me skeptrin e tij, ndërsa Sohaemi qëndronte para tij, duke përshëndetur perandorin.

Në vitin 163, parthianët ndërhynë në Osroene, një klient romak në Mesopotaminë e sipërme me qendër në Edesa dhe vendosën mbretin e tyre në fronin e saj. Në përgjigje, forcat romake u zhvendosën poshtë përgjatë rrjedhës, për të kapërcyer Eufratin në pikën më jugore. Para fundit të vitit 163, gjithësesi, forcat romake ishin zhvendosur në veri për të pushtuar Dausarën dhe Niceforiumin në bregun verior, parthian. Shpejtë pas pushtimit të bregut verior të Eufratit, forca të tjera romake u zhvendosën në Osroene nga Armenia, duke marë Antemusinë, një qytezë në jug-perëndim të Edesës.

Në vitin 165, forcat romake u zhvendosën në Mesopotami. Edesa u ripushtua dhe u rivendos Manusi, mbreti i rrëzuar nga parthianët. Parthianët u tërhoqën në Nisibis, por ai u rrethua dhe u pushtua. Ushtria Parthiane u shpërnda në Tigris. një forcë e dytë, nën Avidius Kasiusin dhe Legio III Gallica, zbriti përgjatë Eufratit dhe zhvilloi një betejë të madhe në Dura.

Nga fundi i vitit, ushtria e Kasiusit kishte arritur metropolet dyjare të Mesopotamisë: Seleukian në bregun e djathtë të Tigrisit dhe Ktesifonin në bregun e majtë. Ktesifoni u mor dhe pallati i tij mbretëror u dogj. Qytetarët e Seleukisë, akoma gjerësisht grekë (qyteti ishte ndërtuar dhe bërë kryeqytet i Perandorisë Seleukide, një nga mbretëritë pasardhëse të Aleksandrit të Madh, i hapi portat e tij ndaj pushtuesve. Qyteti gjithësesi u plaçkit, duke lënë një shenjë të zezë mbi reputacionin e Luciusit. Justifikimet u kërkuan, ose u sajuan: versioni zyrtar thoshte se seleucidët e thyen të parët besimin.

Ushtria e Kasiusit, megjithëse vuajti nga mungesat e furnizimeve  dhe efektet e epidemisë së marë në Seleuki, e bëri udhëtimin e kthimit në territorin romak e sigurtë. Luciusi mori titullin Parthicus Maximus dhe ai bashkë me Markun u lavdëruan prapë si *imperatores*, duke fituar titullin 'imp. III'. Ushtria e Kasiusit u kthye në fushë në vitin 166, duke e kapërcyer Tigrisin në Medi. Luciusi mori titullin 'Medicus', dhe perandorët u lavdëruan prapë si *imperatores*, duke u bërë 'imp. IV' në titullaturën perandorake. Marku tani mori Parthicus Maximus, pas një tjetër vonese taktike. Më 12 tetor të atij viti, Marku i shpalli dy bijtë e tij, Aniusin dhe Komodusin, si trashëgimtarë të tij.

### Lufta me fiset gjermanike (166–180)
Gjatë fillimit të viteve 160, dhëndri i Frontoit, Viktorini, u vendos si një legat në Gjermani. Ai ishte aty me gruan e tij dhe fëmijët (një tjetër fëmijë kishte qëndruar me Frontonin dhe gruan e tij në Romë). Kushtet në kufijtë veriorë dukeshin të rënda. Një pikë kufitare kishte qenë shkatërruar dhe dukej se të gjithë popujt e Evropës Qendrore dhe Veriore ishin në trazira. Kishte korrupsion mes oficerëve: Viktorini duhet të kërkonte dorëheqjen e një legati legjionar, i cili kishte merte rryshfete.

Guvernatorët me përvojë ishin zëvendësuar nga miqtë dhe të afërmit e familjes perandorake. Lucius Dasumius Tullius Tusku, një i afërm i largët i Adrianit, ndodhej në Panoninë e Sipërme, duke zëvendësuar Mark Nonius Makrinin me përvojë. Panonia e Poshtme ishte nën drejtimin e errët të Tiberius Haterius Saturniusit. Mark Servilius Fabian Maksimi u zhvendos nga Moesia e Poshtme te Moesia e Sipërme, kur Mark Iallius Basi iu bashkua Luciusit në Antioki. Moesia e Poshtme u plotësua nga djali i Pontius Lelianit. Dakia ishte akoma e ndarë më tresh, e qeverisur nga një senator pretorian dhe dy prokuratorë. Paqja nuk mund të zgjaste gjatë; Panonia e Poshtme nuk kishte as edhe një legjion.

[parapamje|majtas|upright=1.38|alt=Busti i Mark Aurelit.|Medalion bronzi i Mark Aurelit ([168). Ana tjetër paraqet Jupiterin, me Markun dhe Lucius Verin anash. Mbishkrimi: M. ANTONINVS AVG. ARM. PARTH. MAX. / TR. P. XXII, IMP. IIII, COS III.]]
Duke filluar nga vitet 160, fiset gjermanike dhe popuj të tjerë nomadë, nisën sulme përgjatë kufirit verior, veçanërisht në Gali dhe kapërcyen Danubin. Ky vrull i ri drejtë perëndimit me gjasa ishte për shkak të sulmeve nga fiset më në lindje. Një pushtim i parë nga çatët në provincën e Germania Superior u smpraps në vitin 162.

Shumë më i rrezikshëm ishte pushtimi i vitit 166, kur Markomanët e Bohemisë, klientë të Perandorisë Romake që nga viti 19, do të kapërcenin Danubin bashkë me longobardët dhe fise të tjera gjermanike. Shpejtë në vijim, Iazygët sarmatë Iranikë sulmuan midis Lumenjve Danub dhe Tisa.

[parapamje|upright=1.38|Monedhë aureus e Markut ([176–177). Grumbulli i trofeve në anën tjetër kremton fundin e Luftërave Markomanike. Mbishkrimi: M. ANTONINVS AVG. GERM. SARM. / TR. P. XXXI, IMP. VIII, CO[N]S. III, P. P.]]
Kostobocët, duke ardhur nga zona e Karpateve, pushtuan Moesinë, Maqedoninë dhe Greqinë. Pas një përpjekje të gjatë, Marku arriti ti smprapste pushtuesit. Anëtarë të shumtë të fiseve gjermanike u vendosën në rajonet kufitare si Dakia, Panonia, Gjermania dhe vetë Italinë. Kjo nuk ishte një gjë e re, por këtë herë numri i të vendosurve kërkonte krijimin e dy provincave të reja kufitare në bregun e majtë të Danubit, Sarmatia dhe Markomania, që përfshinin Republikën Çeke, Sllovakinë dhe Hungarinë e tanishme. Disa fise gjermanike, të cilët u vendosën në Ravena u rrebeluan dhe arritën të mernin në zotërim qytetin. Për këtë arsye, Marku vendosi jo vetëm të mos sillte më barbarë në Itali, por edhe ti dëbonte ata që ishin sjellë më parë aty. Në vitin 168, dy perandorët u përfshinë në një fushatë të re ushtarake, duke i dëbuar markomanët dhe kuadët pushtues nga Akuilea. Lucius Veri u sëmur dhe vdiq nga rrugës së kthimit për në Romë, me gjasa për shkak të epidemisë, në janar ose shkurt 169.

### Puna ligjore dhe administrative
Si shumë perandorë, Marku e kaloi shumicën e kohës së tij duke u marë me çështje ligjore si peticionet dhe dëgjesa e mosmarrëveshjeve, por ndryshe nga shumë prej paraardhësve të tij, ai ishte përsosur në administrimin perandorak, kur mori pushtetin. Ai u kujdes shumë për teorinë dhe praktikën e legjislacionit. Juristët profesionistë e quanin atë "nj perandor më i aftë në ligj" dhe "një perandor më i kujdesshëm dhe vetëdijshmërisht i drejtë". Ai tregoi interes të theksuar në tre fusha të ligjit: lirimin e skllevërve, mbikëqyrja e jetimëve dhe të miturve, si dhe zgjedhjen e këshilltarëve të qyteteve (*decuriones*).

Marku tregoi një respekt të madh për Senatin Romak dhe në mënyrë të zakonshme i kërkonte atij leje për të shpenzuar para edhe pse ai nuk kishte nevojë ta bënte këtë, si sundues absolut i perandorisë. Në një fjalim, vetë Marku i kujtoi senatit se pallati perandorak nuk ishte me të vërtetë pronë e tij por e tyre. Në vitin 168, ai rivlerësoi denarin, duke e rritur pastërtinë e argjendit nga 79% në 82% – pesha faktike e argjendit u rrit nga . Megjithatë, dy vjetë më vonë ai e riktheu vlerën e mëparshme për shkak të krizave ushtarake që përbëllej perandoria. Gjithashtu enë të Periudhës Republikane prej qelqi romak janë gjetur në Guangzhou përgjatë Detit të Kinës Jugore, Medalionë romakë prej ari të bërë gjatë mbretërimit të Antoninit dhe ndoshta madje të Markut janë gjetur në Ók Eo të Vietnamit, atëherë pjesë e Mbretërisë së Funanit, afër provincës kineze të Jiaozhit (në Vietnamin verior). Ai mund të ketë qenë pjesë e qytetit port të Katigarës, të përshkruar nga Ptolemeu (150) si i vizituar nga një lundërtar grek i quajtur Aleksandër dhe që gjendej përtej Kersonesit të Artë (d.m.th. Gadishulli i tanishëm Malaj). Monedha romake nga mbretërimi i Tiberit deri te ai i Aurelianit janë gjetur në Sian,  siti i kryeqytetit han Çang'an, megjithëse sasi shumë më të mëdha të monedhash romake në Indi sugjerojnë se tregtia detare romake për blerjen e mëndafshit kinez e kishte qendrën aty, jo në Kinë ose madje përgjatë rrugës tokësore të mëndafshit që kalonte përmes Persisë.

Epidemia Antonine filloi në Mesopotami në vitin 165 ose 166 në fund të fushatës së Luciusit kundër parthianëve. Ajo mund të ketë vazhduar edhe në sundimin e Komodit. Galeni, i cili ishte në Romë, kur u përhap epidemia në qytet në vitin 166, përmend se "ethet, diarrea dhe inflamacioni i fytit, bashkë me plagë të thata ose të qelbëzuara të lëkurës pas nëntë ditëve" ishin midis simptomave. Besohet se epidemia ishte Lia. Raoul McLaughlin shkruan se udhëtimi i subjekteve romake në oborrin Han në vitin 166 mund të ketë nisur një periudhë të re të tregtisë romake me Lindjen e Largët. Megjithatë, ishte gjithashtu një "paralajmërim i diçkaje më të rrezikshme". Sipas McLaughlin, sëmundja mun të ketë shkaktuar dëmtim "të pariparueshëm" ndaj tregtisë detare romake në Oqeanin Indian siç provohet nga të dhënat arkeologjike që shtrihen nga Egjipti deri në Indi, gjithashtu pas zvogëlimit domethënës të veprimtarisë tregtare romake në Azinë Juglindore.

[parapamje|372px|*Fjalët e fundit të perandorit Mark Aureli* ([1844) nga Eugène Delacroix]]
### Vdekja dhe pasimi (180)
Mark Aureli vdiq në moshën 58 vjeçe më 17 mars 180 nga shkaqe të panjohura në fushimin e tij ushtarak ose në qytetin e Vindobonës (provinca e Pannonia Superior, tashmë Vjena) ose afër Sirmiumit (provinca e Pannonia Inferior, Mitrovica e Sremit e tanishme). Ai u hyjnizua menjëherë dhe hiri i tij u kthye në Romë, ku pushoi në Mauzoleun e Adrianit (Castel Sant'Angelo moderne) deri në Plackitjen e Romës në vitin 410 nga visigotët. Fushatat e tij kundër gjermanikëve dhe sarmatëve u përkujtuan gjithashtu nga një kolonë dhe njëtempull i ndërtuar në Romë. Disa studiues e konsiderojnë vdekjen e tij fundin e *Pax Romana*.

[parapamje|majtas|upright=1.5|[Perandoria Romake në vdekjen e Mark Aurelit në vitin 180, e paraqitur në ngjyrë të purpurtë. Aneksimet e tij të tokave të markomanëve dhe jazigëve – ndoshta të quajtur provincat e Markomanisë dhe Sarmatisë – u shkëputën në vitin 175 nga revolta e Avidius Kasiusit dhe vdekjes së tij. E purpurta e hapur përfaqëson vasalët romakë: Armenia, Kolkida, Iberia dhe Albania.]]
Marku u pasua nga djali i tij, Komodi, të cilin ai e kishte emëruar çezar në vitin 166 dhe me të cilin ai sundoi bashkarisht që nga viti 177. Bijtë biologjikë të perandorit, nëse kishte ndonjë, konsideroheshin trashëgimtarë; megjithatë, ishte vetëm hera e dytë që një bir i "pa-birësuar" kishte pasuar babain e tij, i vetmi tjetër kishte qenë një shekull më parë, kur Vespasiani u pasua nga biri i tijk Titi. Historianët e kanë kritikuar pasimin e Komodit, duke cituar sjelljen e gabuar dhe mungesën e diturisë politike dhe ushtarake.

«*[Marku] nuk takua me fatin e mirë që meritonte, pasi nuk ishte i fortë në trup dhe ishte përfshirë në një shumicë telashesh praktikisht gjatë gjithë sundimit të tij. Por nga ana ime, e admiroi atë edhe më shumë pikërisht për këtë arsye, që në mes të vështirësive të pazakonta dhe të jashtëzakonshme ai mbijetoi vetë dhe e ruajti dhe perandorinë. Vetëm një gjë e ndaloi atë të ishte tërësisht i lumtur, përkatësisht, që pas rritjes dhe edukimit biri i tij në mënyrën më të mirë të mundshme ishte tepër i pakënaqur me të. Kjo çështje duhet të jetë tema jonë pasardhëse; për historinë tonë tani kalohet nga një mbretëri e artë te një e hekurt dhe e ndryshkur, siç janë punët për romakët e sotëm*.» — Dion Kasi lxxi. 36.3–4

Michael Grant te libri *The Climax of Rome*, për Komodin shkruan:

## Qëndrimi ndaj të krishterëve
Në dy shekujt e parë të epokës kristiane, zyrtarët vendorë romakë ishin gjerësisht përgjegjës për përndjekjen e të krishterëve. Në shekullin e dytë, perandorët e trajtuan krishtërimin si një problem vendor për tu marrë vartësit e tyre. Numri dhe ashpërsia e përndjekjes së të krishterëve në vende të ndryshme të perandorisë u rrit dukshëm gjatë sundimit të Mark Aurelit. Shtrirja, të cilën vetë perandori e drejtonte, inkurajohej, ose ishte ishte i vetëdijshëm për këto përndjekje është e paqartë dhe shumë e debatuar nga historianët.

Mark Aureli i përmend të krishterët vetëm një herë në shkrimet e tij personale, *Meditimet*. Në librin XI.3, ai kritikon atë që ai percepton si qasja e tyre teatrale ndaj martirizimit, duke shkruar se gatishmëria për të vdekur "duhet të dalë nga gjykimi i brendshëm i njeriut dhe jo të jetë thjeshtë kundërshtimi [siç është rasti me të krishterët]. Ai duhet të jetë i lidhur me vetëdijen dhe dinjitetin, dhe, nëse të tjerët gjithashtu duhet të binden, me asgjë si inskenimi-heroik."

Konceptet e tij filozofike nuk e ndaluan të bëhej përndjekës i të krishterëve, pasi i konsideronte si kërcënimin më të madh të shtetit romak. Kështu realizoi dy ndjekje të krishterëve që zgjatën pak vite, nga viti 166 e deri në vitin 168 dhe nga viti 177 deri në vitin 180, që përbëjnë një dëshmi të mirë historike për madhësinë e kriminalitetit të aktivitetit të krishterë të asaj kohe, të cilët sulmonin hapur akoma dhe simbole dhe tempuj por edhe kundër të gjithë rrjetit shoqëror. 

Njëkohësisht, apologjisti i Kristianizmit, Tertuliani, në librin e tij *Apologjia’’ e quan Mark Aurelin *mbrojtës i të krishterëve*. Kjo shpjegohet pasi Mark Aureli në 15 vitet e para të sundimit të tij i mbronte të krishterët dhe madje krijoi dhe një ligj që dënonte të gjithë ata që i bezdisnin jo për arsye penale por për shkak të veçorisë së besimit të tyre.

Një letër e mbijetuar që i atribuohet Mark Aurelit për Senatin Romak, e përfshirë në Apologjinë e Parë të Justin Martirit, përshkruan një incident në fushëbetejë, ku Markut pretendohet se kreu një lutje të krishterë duke shpërtuar ushtrinë e tij, kur "uji rrodhi nga qielli," dhe për pasojë kërkoi që senati ta ndërpriste përndjekjen e të krishterëve. Megjithatë, studiuesit modernë e konsiderojnë gjerësisht këtë letër si jo autentike, me gjasa të hartuar nga Justin Martiri ose nga një autor tjetër i krishter sesa nga vetë Mark Aureli. Burimet bashkëkohore jo-kristiane, duke përfshirë historianin Dion Kasi, i atribuojnë të njëjtën "mrekulli shiu një magjistari egjiptian të quajtur Harnufis, që shoqëronte legjionet romake.

[parapamje|372px|Faqja e parë e përthimit anglisht të vitit [1811 nga Richard Graves]]
## Shkrimet dhe trashëgimia
Veprat e tija janë shpëtuar në minimumin e mundur, që në realitet nuk është asgjë tjetër përveç ditarit të tij personal, i cili nuk është i shkruar në mënyrë që mund të lexohet lehtë, por megjithatë duket dëshira e përgjegjshme e këtij filozofi – perandor për të ofruar shërbimet e tij kundrejt njerëzve, dhe detyrimi pozitiv të bashkëpunojë nga posti i tij dhe me të gjitha forcat e tij për mirëmbajtjen e komunitetit, anëtar i të cilit ndjehej dhe ai vetë. Nëpërmes kësaj dëshmie të shkëlqyer e tij, filozofi, i cili nga kalimi i tij nga Athina, ishte iniciuar në Misteret e Eleusinës, guxon të zhytet në rrënjët gati të paarritshme për të vdekshmit, të "Detyrës", me një Vetëdije të thellë jetës njerëzore, por nga ana tjetër dhe të përjetësisë së parashikimit të Botës.

Ky qëndrim nuk e bën eremit dhe as jashtëtokësor, por përkundrazi një njeri thellësisht shoqëror që deklaron pa rezervimin më të vogël se: "Të gjithë ne jemi krijuar për arsye të bashkënjerëzve tanë, të cilëve u detyrohemi ose ti ndihmojmë të kultivohen ose ti pranojmë ashtu siç janë".

### *Meditimet* 
[parapamje|majtas|281px|Një portret skulpturor i [shekulli II|shek. II i Mark Aurelit, e cila paraqet natyrën mendimtare të perandorit-filozof, tani në Walters Art Museum]]
Ndërsa ishte në fushatë midis viteve 170 dhe 180, Marku shkroi *Meditimet'' e tij në greqisht si një burim për udhëzues për veten dhe vetë-përmirësues. Titulli origjinal i kësaj vepre, nëse ka pasur një të tillë, është i panjohur. 'Meditime' – ashtu dhe titujt e tjerë duke përfshirë 'Për vetëveten' – u përshtatën më vonë. Sipas Hays, libri ishte një i parapëlqyer i Frederikut të Madh, John Stuart Millit, Matthew Arnoldit dhe Gëtes. Ai është konsideruar nga shumë komentarë si një nga veprat më të mëdha filozofike. *Meditime* shiti 16,000 kopje në vitin 2012. në vitin 2019, u shitën 100,000 kopjes.

Nuk dihet sa gjerësisht shkrimet e Markut qarkulluan pas vdekjes së tij. Ka referenca fragmentare në literaturën e lashtë ndaj popullaritetit të parimeve të tij dhe Julian Apostatit ishte i vetëdijshëm për reputacionin e tij si një filozof, megjithëse ai nuk i përmend në mënyrë specifike *Meditimet*. Ato mbijetojnë në traditat studimore të Kishës Lindore dhe citimet e para të mbijetuara të librit, gjithashtu refernca e parë e njohur ndaj tyre me emër ('Shkrimet e Markut për vetëveten') janë nga Arethas i Çezaresë në shekullin e X dhe në enciklopedinë bizantine *Suda* (ndoshta të futura nga vetë Arethasi). Ato u publikuan për herë të parë në vitin 1558 Zyrih nga Wilhelm Xylander (né Holzmann), nga një dorëshkrim i konsideruar i humbur pak më vonë. Kopja më e vjetër e dorëshkrimit të plotë e mbijetuar ndodhet në Bibliotekën e Vatikanit dhe daton nga shekulli XIV.

parapamje|321px|Shtatorja kalëruese e Mark Aurelit
Marku e fitoi reputacionin e një mbreti filozof që gjatë jetës së tij dhe titulli do të mbetej edhe pas vdekjes së tij; të dy, Dion Kasi dhe biografi e quajnë atë "filozofi". Të krishterë si Justin Martiri, Athenagorasi dhe Eusebiusi gjithashtu i dhanë atij titullin. I fundit shkoi aq largë sa e quajti atë "më filantropik dhe filozofik" sesa Antonini dhe Adriani dhe e vendosi atë kundër perandorëve përndjekës Domician dhe Neron për ta bërë kontrastin më të fortë.

Historiani Herodian shkruante se: «*I vetmi nga perandorët, ai dha prova të mësimeve të tij, jo vetëm me fjalë ose dituri të doktrinave filozofike, por nga karakteri i tij i panjonjë dhe mënyra e e përmbajtur e jetesës*.»

Iain King thotë se trashëgimia e Markut ishte tragjike: «*Filozofia Stoike [e perandorit] – e cila është rreth vetë-përmbajtjes, detyrës dhe respektit për të tjerët – u braktis tepër turpërisht nga vija perandorake që ai vajosi në vdekjen e tij*.»

### Shtatorja kalëruese 
Shtatorja kalëruese e Mark Aurelit në Romë është shtatorja e vetme kalëruese romake e cila ka mbijetuar në periudhën moderne. E punuar në bronz , ajo qëndron  dhe tani gjendet në Musei Capitolini të Romës. Dora e perandorit është zgjatur në një akt mëshire ofruar ndaj një armiku të mundur, ndërsa shprehja e tij e lodhur e fytyrës për shkak të stresit të drejtimit të Romës pothuajse në beteja të vazhdueshme ndoshta përfaqëson një shkëputje me traditën klasike të skulpturës.

Skeda:Marcus Aurelius, aureus, AD 174, RIC III 295.jpg|alt=Monedhë aureus e Mark Aurelit|Monedhë aureus e Mark Aurelit (dhjetor 173 – qershor 174), me shtatoren e tij kalëruese në anën tjetër. mbishkrimi: M. ANTONINVS AVG. TR. P. XXVIII / IMP. VI, CO[N]S III.
Skeda:Estàtua_eqüestre_de_Marc_Aureli_(176_dC),_Museu_Capitolí_(Roma)._Vista_general_de_la_sala_d'exposició.jpg|alt=Shtatorja kalëruese e Mark Aurelit|Shtatorja origjinale kalëruese e Mark Aurelit, shekulli II i e.s., tani e vendosur në Palazzo dei Conservatori

parapamje|281px|Kolona e Mark Aurelit, Romë
### Kolona e Mark Aurelit 
Kolona e fitores së Markut, e vendosur në Romë ose në vitet e tij të fundit të jetës ose pas mbretërimit të tij e përfunduar në vitin 193, u ndërtua për të përkujtuar fitoren e tij kundër sarmatëve dhe fiseve gjermanike në vitin 176. Një spirale relievesh të skalitur mbështillet përreth kolonës, duke paraqitur skena nga fushatat e tij ushtarake. Një shtatore e Markut qëndronte në krye të kolonës, por u zhduk gjatë mesjetës. Ajo u zëvendësua me një shtatore të Shën Palit në vitin 1589 nga papa Siksti V. Kolona e Markut dhe Kolona e Trajanit janë krahasuar nga studiuesit duke parë se ato janë të dyja në dorike në stil, kishin një piedestal në bazë, kishin friza të skalitura që paraqesnin fitoret e tyre përkatëse ushtarake dhe një shtatore në krye.

## Martesa dhe fëmijët
[parapamje|majtas|321px|Busti i Faustina Minor, [161-170, Altes Museum, Berlin]]
Marku dhe gruaja e tij Faustina patën të paktën 14 fëmijë gjatë martesës së tyre 30-vjeçare, duke përfshirë dy çifte binjakësh. Fëmijët e tyre përfshinin:
* Domitia Faustina (147–151)
* Tit Elius Antonini (149)
* Tit Elius Aurelius (149) u martua me bashkë-sunduesin me babain e saj, Lucius Verin,
* Lucius Aurelius Komod Antonini (Komodi) (161–192), vëllai binjak i Tit Aurelius Fulv Antoninit, më vonë perandor, i martuar me Brutia Krispinën, pa fëmijë
* Mark Anius Ver Çezar (162–169) e martuar me Lucius Antistius Burrin, pa fëmijë

## Shiko edhe
* Pax Romana
* Filozofia e lashtë greke
* Filozofia e lashtë romake
* Stoicizmi
* Ciceroni
* Epikteti
* Zenoni nga Citiumi
* Meditime
* Memento mori
* Sofistët
* Sofizmi
* Lucius Annaeus Seneca
* Auguri
* Galeni
* Kodeksi i Justinianit
* Luftërat romako-parthiane
* Luftërat romako-perse
* Perandoria Parthiane
* Armenia e Madhe
* Justin Martiri
* Herodiani
* Lista e Perandorëve Romakë
* Tertuliani
* Athenagoras i Athinës
* Filozofia perëndimore
* Arti romak
* Krishtërimi i hershëm
* Kultura e Romës së lashtë
* Feja romake
* Skllavëria në Romë
* Ekonomia Romake
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Rrugët romake
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Perandoria Romake Perëndimore
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Perandoria Romake
* Neroni
* Otoni
* Nerva
* Klaudi
* Tiberi
* Vespaziani
* Titi
* Adriani
* Komodus
* Antonin Piu
* Karakala
* Aleksandër Severus
* Septim Severi
* Klaudi II
* Graciani
* Arkadi
* Teodosi I
* Konstanc Klori
* Kostandini i Madh
* Dinastia e Konstandinit
* Juliani
* Valentiniani I
* Valentiniani II
* Valensi
* Teodosi II
* Anastasi I
* Marciani
* Valentiniani III
* Justiniani i Madh
* Dinastia e Justinianit
* Corpus Inscriptionum Latinarum
* Historia Augusta
* Senati romak
* SPQR
* Mauzoleumi i Augustit
* Castel Sant'Angelo
* Kopshtet romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Feja romake
* Feja e lashtë greke
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Dion Kasi
* Aurel Viktori

## Shënime
## Referime 
## Bibliografia
### Lashtësia
* Aristides, Aelius. *Orationes* (në latinisht).
:Trapp, Michael B. *Orations. 1: Orationes 1–2*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2017. .
* Aurel Viktori. *De Caesaribus* (në latinisht).
:Bird, H.W. *De Caesaribus*. Liverpool: Liverpool University Press, 1994. .
* Dion Kasi. *Roman History* (në greqisht).
:Cary, Earnest, përkthy. *Roman History*. 9 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1914–27. . Online at LacusCurtius 
* *Digest* (në latinisht).
:Scott, S.P., përkthy. *The Digest or Pandects* in *The Civil Law*. 17 vols. Cincinnati: Central Trust Company, 1932. . Online at the Constitution Society .
* Epifaniusi i Salamis. *Mbi peshat dhe masat* (në latinisht).
:Dean, James Elmer, ed. ''Epiphanius' Treatise on Weights and Measures – The Syriac Version*. Chicago: University of Chicago Press, 1935. .
* Fronto, Marcus Cornelius. *The Correspondence of Marcus Cornelius Fronto: With Marcus Aurelius Antoninus, Lucius Verus, Antoninus Pius, and Various Friends* (në latinisht).
:Haines, Charles Reginald, përkthy. *The Correspondence of Marcus Cornelius Fronto: With Marcus Aurelius Antoninus, Lucius Verus, Antoninus Pius, and Various Friends*. 2 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1920. . Online at the Internet Archive: Vol. 1, 2.
* Gellius, Aulus. *Noctes Atticae* (*Netët Atike*).
:Rolfe, J.C., trans. *The Attic nights of Aulus Gellius*. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1927–28.  (Vol. 1),  (Vol. 2),  (Vol. 3). Vols. 1 and 2 online at LacusCurtius.
* Herodiani. *Ab Excessu Divi Marci* (*History of the Roman Empire from the Death of Marcus Aurelius*, në latinisht).
:Echols, Edward C., përkthy. *Herodian of Antioch's History of the Roman empire: From the death of Marcus Aurelius to the accession of Gordian III*. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1961. . Online at Tertullian  and Livius .
* Lukiani.
:Fowler, F.G.; Fowler, H.W., përkthy. *The works of Lucian of Samosata*. Oxford: Clarendon P., 1949. .
:*Alexander* (në latinisht). Translation online at Tertullian .
:Përkthime (nga latinishtja) of *Historia Quomodo Conscribenda* (*The Way to Write History*) , *Imagines* (*A Portrait–Study*) , dhe *Pro Imaginibus* (*Defence of the 'Portrait–Study*)  online at Sacred Texts, based on the Gutenberg  e-text.
* Mark Aurelius Antonini. *Meditime*.
:Farquharson, A.S.L., përkthy. *Meditations*. New York: Knopf, 1946, rishtypur në vitin 1992. .
* *Scriptores Historiae Augustae* (Authorët e Historia Augusta). *Historia Augusta*.
:Magie, David, përkthy. *Historia Augusta*. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1921–32. Online at LacusCurtius .
:Magie, David; Birley, Anthony R. *Lives of the later Caesars*. London: The Folio Society, 2005. .
* Themistius. *Orationes* (në latinisht).
:Penella, Robert J. *The private orations of Themistius*. Berkeley: University of California Press, 2000. .

### Moderne
* Ackermann, Marsha E.; Schroeder, Michael J.; Terry, Jancie J.; Lo Upshur, Jiu-Hwa; Whitters, Mark F. *Encyclopedia of World History, Ackerman-Schroeder-Terry-Hwa Lo, 2008: Encyclopedia of World History*. New York: Facts on File, 2008. .
* Adams, Geoff W. *Marcus Aurelius in the Historia Augusta and Beyond''. Lanham, MD: Lexington Books, 2013. .
* An, Jiayao. 'When Glass Was Treasured in China'. Annette L. Juliano and Judith A. Lerner (red.), ''Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road*, 79–94. Turnhout, Belgium: Brepols Publishers, 2002. .
* Astarita, Maria L. *Avidio Cassio* (në italisht). Romë: Edizione di Storia e Letteratura, 1983. .
* Ball, Warwick. *Rome in the East: The Transformation of an Empire'', 2nd edition. London: Routledge, 2016. .
* Barnes, Timothy D. 'Hadrian and Lucius Verus'. *Journal of Roman Studies* 57:1–2 (1967): 65–79. . JSTOR 299345.
* Barnes, Timothy D. 'Legislation against the Christians'. Journal of Roman Studies, Vol. 58 (1968): 32–50. . JSTOR 299693.
* Barnes, Timothy D. 'Some Persons in the Historia Augusta', *Phoenix* 26:2 (1972): 140–182. . JSTOR 1087714.
* Birley, Anthony R. *Marcus Aurelius: a biography*. London: Routledge, 1966, rev. 1987. .
* Birley, Anthony R. 'Hadrian to the Antonines'. In *The Cambridge Ancient History Volume 11, The High Empire, AD 70–192*, edited by Alan Bowman, Peter Garnsey, and Dominic Rathbone, 132–194. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. .
* Bowman, John L. *A Reference Guide to Stoicism*. Bloomington, IN: Author House, 2014. .
* Bury, John Bagnell. ''The Student's Roman Empire: A History of the Roman Empire from Its Foundation to the Death of Marcus Aurelius (27 B.C.–180 A.D.)''. New York: Harper, 1893. .
* Champlin, Edward. 'The Chronology of Fronto'. *Journal of Roman Studies* 64 (1974): 136–159. . JSTOR 299265.
* Champlin, Edward. *Fronto and Antonine Rome*. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1980. .
* Collins, Desmond. *Background to Archaeology: Britain in its European Setting*. Cambridge: Cambridge University Press Archive, 1973. .
* De Crespigny, Rafe. *A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)*. Boston: Brill, 2007. .
* Duncan-Jones, Richard. *Structure and Scale in the Roman Economy*. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. .
* 'Equestrian Statue of Marcus Aurelius' . Musei Capitolini.
* Gagarin, Michael. *The Oxford encyclopaedia of ancient Greece and Rome. Volume 7, Temples – Zoology*. Oxford: Oxford University Press, 2010. .
* Giacosa, Giorgio. *Women of the Caesars: their lives and portraits on coins*. Përkthyer nga italishtja nga R. Ross Holloway. Milano: Edizioni Arte e Moneta, 1977. .
* James Frank Gilliam. 'The Plague under Marcus Aurelius'. *American Journal of Philology* 82.3 (1961): 225–251. . JSTOR 292367.
* Gnecchi, Francesco. *I medaglioni Romani*, 3 Vols, Milan, 1912. .
* Michael Grant. *The Antonines: the Roman Empire in transition*. London: Routledge, 2016. .
* Grant, Michael. *The Climax Of Rome*. Londër: Orion, 2011. .
* Haas, Charles. The Antonine plague  (në frëngjisht). ''Bulletin de l'Académie Nationale de Médecine*. Académie nationale de médecine. 190 (2006): 1093–1098. .
* Pierre Hadot. *The inner citadel: the Meditations of Marcus Aurelius*. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1998. .
* Hays, Gregory. *Meditations*. London: Weidenfeld & Nicolson, 2003. .
* 
* Irvine, William B. *A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy*. Oxford University Press, 2009. .
* Kemezis, Adam M. *Greek Narratives of the Roman Empire under the Severans: Cassius Dio, Philostratus and Herodian*. Cambridge University Press, 2014. .
* Kleiner, Fred S. *Gardner's art through the ages. Volume II: the western perspective*. Mason, OH: Cengage Learning, 2008. .
* Le Bohec, Yann. *The Imperial Roman Army*. Routledge, 2013. .
* Barbara Levick. *Faustina I and II: Imperial Women of the Golden Age*. New York: Oxford University Press, 2014. .
* Magill, Frank N. *Dictionary of World Biography*. Londër: Routledge, 2003. .
* Harold Mattingly; Sydenham, Edward A. *The Roman imperial coinage. Vol. III, Antoninus Pius to Commodus''. Londër: Spink & Son, 1930. .
* Ronald Mellor, review of Edward Champlin's *Fronto and Antonine Rome*, *American Journal of Philology* 103:4 (1982).
* Merrony, Mark. *The Plight of Rome in the Fifth Century AD* . Londër: Routledge, 2017. .
* McLaughlin, Raoul. *Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India, and China*. London & New York: Continuum, 2010. .
* Frank McLynn. *Marcus Aurelius: A Life*. New York: Da Capo Press, 2009. .
* McLynn, Frank. *Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor*. Londër: Bodley Head, 2009. .
* Fergus Millar. *The Roman Near East, 31 B.C.–A.D. 337* . Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993. .
* Pulleyblank, Edwin G.; Leslie, D. D.; Gardiner, K. H. J. 'The Roman Empire as Known to Han China'. *Journal of the American Oriental Society*, 1999. 119 (1). . JSTOR 605541.
* Reed, J. Eugene. *The Lives of the Roman Emperors and Their Associates from Julius Cæsar (B.C. 100) to Agustulus (A.D. 476)*. Philadelphia, PA: Gebbie & Company, 1883.
* Robertson, D. *How to Think Like a Roman Emperor: The Stoic Philosophy of Marcus Aurelius* . New York: St. Martin's Press, 2019.
* Rohrbacher, David. *The Play of Allusion in the Historia Augusta*. Wisconsin: University of Wisconsin Press, 2016. .
* Sánchez, Jorge Pisa. *Breve historia de Hispania: La fascinante historia de Hispania, desde Viriato hasta el esplendor con los emperadores Trajano y Adriano. Los protagonistas, la cultura, la religión y el desarrollo económico y social de una de las provincias más ricas del Imperio romano* &#91;*Brief history of Hispania: the fascinating history of Hispania, from Viriato to the splendor with the Emperors Trajan and Hadrian. The protagonists, culture, religion, and the economic and social development of one of the richest provinces of the Roman Empire*&#93; spanjisht. Ediciones Nowtilus S.L., 2010. .
* William O. Stephens. *Marcus Aurelius: A Guide for the Perplexed* . London: Continuum, 2012. .
* Stertz, Stephen A. 'Marcus Aurelius as Ideal Emperor in Late-Antique Greek Thought'. *The Classical World* 70:7 (1977): 433–439. . JSTOR 4348712.
* Ronald Syme. 'The Ummidii'. *Historia* 17:1 (1968): 72–105. JSTOR 4435015.
* Van Ackeren, Marcel. *A Companion to Marcus Aurelius* . New York: Malden, MA : Wiley-Blackwell, 2012. . .
* Young, Gary K. ''Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy 31 BC – AD 305''. Londër: Routledge, 2003. .
* Yü, Ying-shih. 'Han Foreign Relations', in Denis Twitchett and Michael Loewe (red.), ''The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC–AD 220'', 377–462. Cambridge: Cambridge University Press, 1986. .

## Lidhje të jashtme
* The Thoughts of the Emperor Marcus Aurelius Antoninus
* Mark Aureli Dituri.
* Marcus Aurelius — Loeb Classical Library, Harvard University Press
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* Marcus Aurelius  te Internet Encyclopedia of Philosophy