Enona

**Enona** *(lat.* ***Aenona** )* ishte një qytet ilir i liburnëve që u ngrit në fillim të epokës së hekurit, në territorin e Kroacisë së sotme në shekullin e 9-të para Krishtit, nga i cili lindi qyteti i mëvonshëm romak dhe më në fund Nini i princave kroatë. Në arkeologji është i njohur për tempullin më të madh romak në bregun lindor të Adriatikut.

## Emri 
Enona përmendet për herë të parë si *Hemionoi* në *Periplusin* e shkrimtarit grek Pseudo Scyllacus, ku ka shumë të ngjarë të jetë një formë e parregullt e emrit *Ainonoi* . Shkrimtarët e mëvonshëm grekë e japin emrin në formën e *Ainon*, dhe shkrimtarët romakë në formën e *Aenon* .

## Pozicioni 
Sot, Enona është një vend arkeologjik rreth 18 km në veriperëndim të Zarës, në një ishull që sot lidhet me kontinentin nëpërmjet dy urave, të krijuara në bregun e bashkimit të lumit Jaruga me detin. Në anën veriore është e rrethuar me një bregdet me rërë, nga ana lindore ka një kripore dhe në jug dhe në perëndim është pjesa më e re e vetë qytetit. 

## Historia 
; Epoka më e re e gurit

Vendbanimi më i vjetër në zonën e Enonës u gjet rreth 300 metra në jug të atij liburn, në zonën e kriporës së sotme dhe daton në epokën e re të gurit .  Krijimi i vendbanimit në epokën më të vjetër pyjore, në të njëjtin vend, kushtëzohej nga fakti se ishte vendi më i përshtatshëm për të shkuar në livadhet e zakonshme ku kulloteshin malet e tyre dhe ku kishte fusha të punueshme, por edhe një varrezë vendore. 

; Enona e Liburnisë

Besohet se Liburnët e banuan qytetin në shekullin e 9 para Krishtit dhe tregtuan me Japodiët dhe Etruskët për disa shekuj. Enona e Liburnisë u themelua në një fushë të pasur me pyje dhe alga deti dhe supozohet se, si qendër e bashkësisë territoriale të Enonianëve, rrethohej nga një mur qyteti i ndërtuar me dru, dhe dhe zhavorr.  

; Enona e Romës

Nuk përcaktohet saktësisht se kur u zëvendësua qeveria liburne në qytet nga ajo romake, si dhe kur qyteti mori statusin e një komune, pra të vetëqeverisjes së tij. Supozohet se kjo ka ndodhur në periudhën ndërmjet fundit të shekullit I para Krishtit. dhe jo nga fillimi i shekullit I, kur romakët e fortifikuan Enonën me një ledh dhe e rregulluan atë urbanistikisht - duke ndërtuar një rrjet rrugësh të qytetit, një tempull monumental etj.

Supozohet se urbanistët dhe planifikuesit romakë gjatë ndërtimit të Enonës romake nuk kanë zbatuar sistemin e vendosur koordinativ ortogonal, sepse kanë arritur në përfundimin se gjendja e gjetur e vendbanimit origjinal *Liburn (Idassa)* ishte plotësisht në përputhje me nevojat e tyre dhe se nuk kërkonte ndërtime shumë të kushtueshëm të një qyteti krejtësisht të ri siç është në Jadro (Zara) aty pranë.

Gjatë ndërtimit të Enonës romake, u mor parasysh pozicioni i mureve të qytetit, si dhe pozicioni i dy portave të qytetit. Pozicioni i rrugës kryesore të qytetit, si dhe një rrugë e vjetër që më vonë u bë *cardo maximus*, është ruajtur. Një forum dhe një tempull i mrekullueshëm u ndërtuan në një pozicion të lartë (ku ndoshta ndodhej shenjtërorja liburne), dhe një treg qyteti ( *emporium* ) u ndërtua pranë mureve jugore të qytetit. Nekropoli më i vjetër liburn ishte vendosur në veri, dhe nekropoli liburno-romak në jug.

Në vendin ku ishte ura prej druri e liburnëve, mbi Riçinë u ndërtua një urë romake e gurtë.  Uji i rrjedhshëm u soll në vendbanim nga burimi i rrethuar me mure përmes një ujësjellësi *(castellani fontis)*, por jo përgjatë bregut të Enonës romake, por 2,5 kilometra larg tij, u ndërtua një skelë qyteti.

Zhvillimi urban i përmendur i Enonës u ndikua nga bashkëjetesa e të ardhurve me vendasit, e cila është e dukshme jo vetëm në pjesëmarrjen e vendasve në administratën komunale, por edhe në adhurimin e faltoreve liburne, përveç kultit fetar zyrtar romak, gjë që tregohet nga fakti se monumente të shkruara nga guri u zbuluan në zonën e Enonës së vjetër dhe skulpturave prej guri, dhe se përveç kultit fetar zyrtar romak, hyjnitë lokale Libum *(Anzotica, Iicus, Latra)* ishin e respektuar gjithashtu.

### Gjetjet arkeologjike të kulturës romake Ilibum në Enona 

Nin - ruins of Roman temple.JPG|Rënojat e tempullit romak në Nin.
Nin old city 04.JPG|Pamje e qytetit të vjetër të Ninit.
Nin - ruins of Roman temple 2.JPG|Detaj i rënojave të tempullit romak.

Nga gjetjet arkeologjike të deritanishme, mund të konkludohet se Enona dhe Jader janë dy shembuj të qasjeve krejtësisht të ndryshme të romakëve në ndërtimin dhe modernizimin e bashkësive territoriale liburne.

Ky, nga pamja e tij, padyshim tempulli më domethënës, më i madhi antik në bregun lindor të Adriatikut, sot dëshmon edhe për pasurinë e madhe të Perandorisë Romake në atë që atëherë ishte Enona, sot Nin. Meqenëse në atë kohë nuk kishte banka, thesaret në tempuj përdoreshin për të mbajtur atë pasuri të madhe. Domethënë, ish-Enona zotëronte të gjitha kripërat e zonës. Dhe kripa në atë kohë ishte e barabartë me arin, sepse kripa jo vetëm tregtohej, por në vend të parave jepej edhe rrogë.

### Arkitekturë 
Operativët e ndërtimit romakë në ndërtimin e Enonës aplikuan teknika të njohura tashmë të ndërtimit: 

* muraturë me gurë të prerë në llaç gëlqereje,
* veshja e mureve me suva gëlqereje,
* mbulimi i dyshemesë me pllaka guri, ndonjëherë me pllaka mozaiku,
* mbulimi i çatisë me tegula dhe imbrekë të importuar.
* ndërtimi i mureve të qytetit duke përdorur gur të latuar në llaç gëlqereje,
* ndërtimi i rrugëve dhe trotuareve me pllaka guri. 

Gjithashtu u prezantuan edhe tipare të reja urbane, si ujësjellësi, tregu i qytetit *(emporium)*, banjat e qytetit, portikët dhe forumi, përveç tempullit të detyrueshëm.  

### Tempulli në Enona 
Tempulli në Enona u ndërtua në gjysmën e dytë të shekullit I, si tempulli më i madh romak i njohur në bregun lindor të Adriatikut. Ka shumë të ngjarë t'i kushtohej Triadës Kapitolinë, siç tregohet nga mbishkrimi në fasadë që thotë:
**Tempulli i kushtohet perandorit Titus Flavius Vespasianus, themeluesit të dinastisë Flavian.**
Ai u modelua sipas tempullit të Jupiter Optimus Maximus në Kapitol. Pamja e saj u ndikua nga arkitektura e shenjtë etruske dhe greke. Pra, podiumi është kaq i lartë dhe koncepti i brendshëm është marrë nga arkitektura etruske, dhe pamja e jashtme nga grekët, të cilët ishin të rëndësishëm për pamjen e jashtme të tempullit. Megjithatë, duke qenë se romakët përqendroheshin në brendësinë e tempullit në formën e kamareve dhe të shenjtoreve, ata thjeshtuan shumë pamjen e jashtme, megjithëse shumica e ceremonive mbaheshin jashtë, sepse besimtarët rrallë hynin në qeli. 

#### Gjetjet arkeologjike të ushqimit romak në Enona 

The Capitolium, Aenona (Nin), Croatia (11903521116).jpg|
The Capitolium, Aenona (Nin), Croatia (11903056464).jpg|

## Fati i Enones 
Arritjet e njohura urbane të sotme, si dhe ndërlidhja e konstruksionit të gjetur dhe trashëgimia arkitekturore e Enonës romake u morën më vonë dhe u mbajtën pjesërisht gjatë epokës së sundimtarëve kroatë dhe sundimtarëve të Ninit të Vjetër Kroat (Princi Branimir, Mbreti Petar Kreshimir IV dhe të tjerë.).  Megjithatë, ndryshimi në krahasim me periudhën antike është se në mesjetë ka pasur një zhdukje graduale të jetës së mëparshme të qytetit të Enonës romake dhe një degradim dhe zhveshje gjithnjë e më të fortë të trashëgimisë urbane romake. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Mbretëria e Ilirisë
* Lista e vendbanimeve ilire

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Aenona - tempulli më i madh romak në bregun lindor të Adriatikut - Akropoli i Ri