Diktatura e Francisko Frankos

**Diktatura e Francisko Frankos** (Spanjisht: *Dictadura de Francisco Franco*) zyrtarisht e njohur si **Shteti spanjoll** (Spanjisht: *Estado Español*) është periudha e historisë spanjolle midis viteve 1936 dhe 1975, kur Francisko Franko sundoi Spanjën si diktator me titullin Caudillo.

Natyra e regjimit evoluoi dhe ndryshoi gjatë ekzistencës së tij. Muaj pas fillimit të Luftës Civile Spanjolle në korrik 1936, Franco u shfaq si udhëheqësi ushtarak kryengritës dhe u shpall Shef i Shtetit më 1 tetor 1936, duke vendosur një diktaturë mbi territorin e kontrolluar nga fraksioni nacionalist. Dekreti i Unifikimit i vitit 1937, i cili bashkoi të gjitha palët që mbështesin anën e rebelëve, çoi që Spanja nacionaliste të bëhej një regjim me një parti nën FET y de las JONS. Fundi i luftës më 1939 solli shtrirjen e sundimit të Franco në të gjithë vendin dhe mërgimin e institucioneve republikane. Diktatura Francoiste fillimisht mori një formë të përshkruar si "diktaturë fashiste", ose "regjim gjysëm fashist",

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Spanja nuk u bashkua me fuqitë e Boshtit (mbështetësit e saj nga lufta civile, Italia dhe Gjermania). Sidoqoftë, Spanja i mbështeti ata në mënyra të ndryshme përgjatë shumicës së luftës duke ruajtur neutralitetin e saj. Për shkak të kësaj, Spanja u izolua nga shumë vende të tjera për gati një dekadë pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa ekonomia e saj autarkike, ende duke u përpjekur të rikuperohej nga lufta civile, vuajti nga depresioni kronik. Ligji i Suksesit i vitit 1947 e bëri Spanjën përsëri një Mbretëri *de jure*, por e përcaktoi Franco si Shef të Shtetit për jetën me fuqinë për të zgjedhur personin që të bëhej Mbreti i Spanjës dhe pasardhësi i tij.

Reformat u zbatuan në vitet 1950 dhe Spanja braktisi autarkinë, ri-caktoi autoritetin nga lëvizja Falangist, e cila kishte qenë e prirur për izolimizëm, për një racë të re të ekonomistëve, teknokratët e Opus Dei. Kjo çoi në një rritje masive ekonomike, e dyta vetëm për Japoninë, që zgjati deri në mesin e viteve 1970, e njohur si "mrekullia spanjolle". Gjatë viteve 1950, regjimi ndryshoi gjithashtu nga të qenurit hapur totalitar dhe duke përdorur një shtypje të rëndë ndaj një sistemi autoritar me pluralizëm të kufizuar. Si rezultat i këtyre reformave, Spanjës iu lejua të anëtarësohej në Kombet e Bashkuara në vitin 1955 dhe gjatë Luftës së Ftohtë Franco ishte një nga figurat më të mëdha antikomuniste të Evropës: regjimi i tij u ndihmua nga fuqitë perëndimore, veçanërisht Shtetet e Bashkuara, dhe ishte kërkuar të anëtarësohej në NATO. Franco vdiq në vitin 1975 në moshën 82. Ai e rivendosi monarkinë para vdekjes së tij dhe e bëri pasardhësin e tij Mbretin Juan Carlos I, i cili do të drejtonte kalimin spanjoll në demokraci.

## Themelimi
Më 1 tetor 1936, Franco u njoh zyrtarisht si Caudillo e Spanjës nga Këshilli Kombëtar i Mbrojtjes (Spanjisht: *Junta de Defensa Nacional*), i cili drejtonte territoret e pushtuara nga nacionalistët. Në prill të vitit 1937, Franco mori kontrollin e Falange Española de las JONS, të udhëhequr më pas nga Manuel Hedilla, i cili pasoi José Antonio Primo de Rivera. Ai e bashkoi atë me Carlist Comunión Tradicionalista për të formuar Falange Española Tradicionalista y de las JONS, partia e vetme juridike e Spanjës Francoiste, ajo ishte përbërësi kryesor i Lëvizjes Kombëtare (Spanisht: *Movimiento Nacional*). Falangistët ishin përqendruar në qeverisjen vendore dhe në nivelin themelor, iu besuan duke shfrytëzuar vrullin e Luftës Civile për mobilizim masiv përmes ndihmësve dhe sindikatave të tyre duke mbledhur denoncime të banorëve të armikut dhe rekrutimin e punëtorëve në sindikatat. Ndërsa kishte Falangistë të spikatur në një nivel të lartë qeveritar, sidomos para fundit të viteve 1940, në ato nivele kishte përqendrime më të larta monarkistësh, zyrtarësh ushtarakë dhe fraksione të tjera tradicionale konservatore.

Francoistët morën nën kontroll Spanjën përmes një lufte tërheqëse gjithëpërfshirëse dhe metodike (*guerra de desgaste*) e cila përfshinte burgosjen dhe ekzekutimet e spanjollëve të shpallur fajtorë për mbështetjen e vlerave të promovuara nga Republika: autonomia rajonale, demokracia liberale ose sociale, zgjedhjet e lira dhe të drejtat e grave, përfshirë votën. Krahu i djathtë i konsideroi këta "elementë armiq" si një "anti-Spanjë" që ishte produkt i bolshevikëve dhe një "komplot judeo-masonik", i cili kishte evoluar pas Reconquista të Gadishullit Iberik nga Moorët Islamike, një Reconquista që ishte deklaruar zyrtarisht me Dekretin Alhambra të vitit 1492 që dëboi hebrenjtë nga Spanja. Në fund të Luftës Civile Spanjolle, sipas shifrave të vetë regjimit kishte më shumë se 270,000 burra dhe gra të mbajtura në burgje dhe rreth 500,000 kishin ikur në internim. Një numër i madh i të arrestuarve u kthyen në Spanjë ose u internuan në kampe të përqendrimit nazist si armiq pa shtet. Midis gjashtë dhe shtatë mijë të internuar nga Spanja vdiqën në Mauthausen. Është vlerësuar se më shumë se 200,000 spanjollë vdiqën në vitet e para të diktaturës nga 1940-1942 si rezultat i përndjekjes politike, urisë dhe sëmundjeve të lidhura me konfliktin.

Lidhjet e forta të Spanjës me Boshtin rezultuan në ostracizmin e saj ndërkombëtar në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore pasi Spanja nuk ishte anëtare themeluese e Kombeve të Bashkuara dhe nuk u bë anëtare deri në vitin 1955. Kjo ndryshoi me Luftën e Ftohtë që shpejt pas kësaj përfundoi armiqësia në vitin 1945, përballë të cilave antikomunizmi i fortë i Franco natyrisht e hodhi poshtë regjimin e tij në aleat me Shtetet e Bashkuara. Partitë e pavarura politike dhe sindikatat u ndaluan gjatë gjithë kohëzgjatjes së diktaturës. Sidoqoftë, dikur dekretet për stabilizimin ekonomik u nxorën nga fundi i viteve 1950, rruga u hap për investime të mëdha masive të huaja - "një ujëmbledhës në normalizimin ekonomik, shoqëror dhe ideologjik pas luftës që çon në një rritje jashtëzakonisht të shpejtë të ekonomisë" - që shënoi "pjesëmarrjen e Spanjës" në normalitetin ekonomik pas luftës në mbarë Evropën, i përqendruar në konsumin dhe konsensusin masiv, në kontrast me realitetin njëkohshëm të bllokut Sovjetik".

Më 26 korrik 1947, Spanja u shpall një mbretëri, por asnjë monarkë nuk u caktua derisa në vitin 1969 Franco e vendosi Juan Carlos të Bourbon si trashëgimëtar të tij zyrtar. Franco duhej të pasohej nga Luis Carrero Blanco si kryeministër me qëllimin për të vazhduar regjimin frankoist, por ato shpresë përfunduan me vrasjen e tij në vitin 1973 nga grupi separatist bask ETA. Me vdekjen e Franco më 20 nëntor 1975, Juan Carlos u bë Mbreti i Spanjës. Ai inicioi kalimin e mëpasshëm të vendit drejt demokracisë, duke e bërë Spanjën një monarki kushtetuese me një parlament të zgjedhur dhe qeveritë e devotuara autonome.

## Referime