Arsimi në Serbi

**Arsimi në Serbi** ndahet në nivele parashkollore (*predškolsko*), shkollë fillore (*osnovna škola*), shkollë të mesme (*srednja škola*) dhe arsim të lartë. Ai rregullohet nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Zhvillimit Teknologjik të Republikës së Serbisë.

Iniciativa për Matjen e të Drejtave të Njeriut (HRMI) konstaton se Serbia po përmbush vetëm 88.9% të asaj që duhet të përmbushë për të drejtën për arsimim bazuar në nivelin e të ardhurave të vendit. HRMI zbërthen të drejtën për arsim duke parë të drejtat për arsimin fillor dhe atë të mesëm. Duke marrë parasysh nivelin e të ardhurave të Serbisë, vendi po arrin 84,7% të asaj që duhet të jetë e mundur bazuar në burimet (të ardhurat) e saj për arsimin fillor dhe 93,0% për arsimin e mesëm. Pas Luftës së Dytë Botërore, u krijuan më shumë universitete, duke përfshirë Universitetin e Novi Sadit (1960), Universitetin e Nishit (1965), Universitetin e Prishtinës (1969), Universitetin e Malit të Zi (1974) dhe Universitetin e Kragujevcit (1976). Në vitin 2006 u themelua Universiteti Shtetëror i Novi Pazarit.

## Sistemi historik (para vitit 2005)
### Sistemi arsimor
Para vitit 2005, (zbatimi i Procesit të Bolonjës dhe reforma gjithëpërfshirëse arsimore), Serbia zbatoi sistemin nga Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë. Arsimi parashkollor ishte fakultativ dhe arsimi fillor dhe i mesëm ishin të njëjtë. Nga viti shkollor 2005–2006, * Diploma visokog obrazovanja* (Diploma e Arsimit të Lartë) është barazuar me diplomën Master dhe Magjistër me dy vitet e studimeve të doktoratës (një vit deri në doktoraturë) (për shkak të të njëjtës kohëzgjatje). Arsimi kuaternar u shfuqizua dhe përmbajtja e tij u zhvendos në arsimin terciar.

### Kualifikimi profesional
Sistemi historik i renditi studentët sipas kualifikimit profesional (*stručna sprema*). Ata që kanë mbaruar vetëm shkollën fillore janë kualifikuar si punëtorë të pakualifikuar (*nekvalifikovani radnik*), ndërsa ata që kanë mbaruar gjimnaz janë punëtorë gjysmë të kualifikuar (*polukvalifikovani radnik*).

Ata me shkollë të mesme profesionale kishin kualifikim të mesëm profesional (*srednja stručna sprema*), ata me diplomë kolegji ('shkollë e lartë') kishin kualifikim të lartë profesional (*viša stručna sprema*), ndërsa ata me diplomë universitare kishin diplomë të lartë profesionale (*visoka stručna sprema*).

### Shkallët e profesionalitetit
Përveç renditjes së kualifikimeve profesionale që tregonte aftësinë e punëtorëve për të punuar, kishte edhe shkallë të profesionalitetit (*stepen stručne spreme*). Ata që kishin mbaruar gjimnazet kishin gradën IV (të rezervuar për shkollat profesionale katërvjeçare). Gradat ishin:
* Shkalla II - Klasat e larta të shkollës fillore (4 vjet për gradën; 8 vjet gjithsej)
* Shkalla III - Shkollë profesionale trevjeçare (3 vjet për diplomë; 11 vjet gjithsej)
* Shkalla IV - Shkollë profesionale katërvjeçare (4 vjet për diplomë; 12 vjet gjithsej)
* Shkalla V - Shkollë profesionale katërvjeçare (4 vjet për diplomë; 12 vjet gjithsej)
* Shkalla VI - Kolegji ose Shkolla e Lartë (3 vjet për diplomë; 15 vjet në total)
* Shkalla VII1 - Universiteti (Visoko obrazovanje) (4–5 vjet për diplomë; 16–17 vjet gjithsej)
* Shkalla VII2 - Magjistraturë (2 vjet për gradën; 19 vjet gjithsej)
* Shkalla VIII - Doktoraturë/PhD (1 vit për gradën; 20 vjet gjithsej)

## Arsimi i detyrueshëm
### Organizimi i shkollës
Nxënësit organizohen në klasa (*odeljenje*) prej së paku 5 për parashkollorët dhe së paku 15 për shkollat fillore dhe të mesme.

Në shkollën fillore, një klasë zakonisht përbëhet nga 15-30 nxënës. Nxënësit që i përkasin klasës zgjidhen në mënyrë të rastësishme disa javë përpara se të fillojnë të ndjekin klasën e parë. Struktura e klasës mbetet e pandryshuar për tetë vitet e ardhshme (me disa përjashtime).

Shumica e shkollave fillore dhe të mesme kanë këshillin e tyre të studentëve (*đački savet/parlament*) dhe ekipin e kolegëve (*vršnjački tim*).

Këshillat e studentëve propozojnë ngjarje dhe përmirësime dhe japin mendimin e tyre për tema të veçanta drejtorëve të shkollave, ndërsa ekipet e bashkëmoshatarëve merren me problemet e nxënësve (duke ndihmuar nxënësit me aftësi më të ulëta të mësojnë ose duke ndihmuar dikë të integrohet në grupet e bashkëmoshatarëve) me ndihmën e psikologut profesionist. Në shkollat pa ekipe të bashkëmoshatarëve, veprimet e tij janë të gjitha tek psikologu.

Prindërit organizohen në këshillat e prindërve (*savet roditelja*). Këshillat e prindërve propozojnë ekskursione, vëzhgojnë veprimet që përfshijnë paratë e nxënësve dhe debatojnë rreth ngjarjeve që ndodhin në shkollë. Në shkollat pa këshill studentësh, këshilli i prindërve i praktikon vetëm të gjitha veprimet e sipërpërmendura.

### Arsimi parashkollor
Që nga viti shkollor 2006–2007, parashkollori në kohëzgjatje 6 mujore është i detyrueshëm dhe është pjesa e parë e arsimit të detyrueshëm. I ndjekur në moshën 5 ose 6 vjeçare në kopshtin lokal, i familjarizon nxënësit me sistemin arsimor.

Arsimi parashkollor ndiqet nga fillimi i vitit (në të njëjtin vit kur fillon klasa e parë). Zgjat të paktën 4 orë në ditë për të paktën 6 muaj. Pas tij, nxënësit duhet të kalojnë një provim të aftësisë për të ndjekur shkollën fillore.

Viti shkollor për shkollat fillore dhe të mesme zgjat 9 muaj e gjysmë, përveç klasës së 8-të të shkollës fillore dhe klasës së tretë/4-të të shkollës së mesme, për të cilat zgjat 9 muaj. Fillon në ditën e parë të javës së shtatorit dhe përfundon në gjysmën e qershorit (15 qershor ±5 ditë). Për klasën e 8-të të shkollës fillore dhe klasën 3/4 të shkollës së mesme përfundon në fillim të qershorit (rreth një javë më herët se për të tjerat).

Viti shkollor është i ndarë në 2 semestra (*polugodište*), dhe semestrat janë të ndarë në 2 tremujorë (*tromesečje*).

Tekstet falas në klasat e larta ishin në dispozicion vetëm për nxënësit e varfër në të kaluarën, por tani nxënësit në Beograd i marrin tekstet e tyre falas, por janë të detyruar t'i kthejnë ato në fund të vitit shkollor.

### Të huajt dhe pa shtetësi
Shtetasit e huaj dhe studentët pa shtetësi regjistrohen në të njëjtin parim si shtetasit serbë. Dallimi i vetëm është se atyre u ofrohen kurse serbe falas (në rast se nuk e dinë serbishten) para regjistrimit, në mënyrë që të kuptojnë mësimet në shkollë. Nëse studenti është nga një shtet evropian, atij mund t'i jepet mësimi i gjuhës dhe kulturës amtare, falas ose me kompensim.

### Shëndeti i nxënësve
Të gjithë studentët duhet të paraqesin raportin e tyre mjekësor kur kalojnë në çdo klasë me një numër tek. Një raport i psikologut është gjithashtu i nevojshëm nëse regjistroheni në shkollën fillore. Vaksinimet e detyrueshme, kontrollet fizike dhe kontrollet dentare kryhen në shkolla falas. Gjithashtu, gjatë garave të vrapimit të shkollës së detyruar dhe ngjarjeve të ngjashme, ekipet mjekësore janë gjithmonë të pranishme.

### Objektet
Shkollat fillore mund të kenë kafeteri të cilat u ofrojnë nxënësve ushqime me çmimin më të ulët. Ato ofrojnë kryesisht croissant me mbushje, por disa kanë hamburgerë, patate të skuqura dhe më shumë. Disa shkolla ofrojnë ushqime të gatuara, por kostoja e tyre është shumë më e lartë. Ekskursionet (*ekskurzija*) janë udhëtime një ose dy ditore në vende të Serbisë dhe Evropës dhe organizohen nga shkolla e caktuar dhe vetëm në shkollat fillore dhe të mesme. Mësimi plotësues realizohet për nxënësit me aspirata për të mësuar më shumë rreth lëndës së caktuar, për të marrë pjesë në konkurse, për të fituar bursa dhe për t'u përgatitur për arsimim të mëtejshëm.

Që nga viti shkollor 2009–2010, mbahen mësime të plota (*celodnevna nastava*). Ato janë krijuar për fëmijë me prindër të zënë. Ato organizohen vetëm për klasat e ulëta të shkollave fillore. Fëmijët kanë orë paradite, orë pasdite dhe pushime për lojë, detyra shtëpie, drekë etj. Ata kanë mësues të veçantë për turne të veçanta. Kjo u jep nxënësve mundësinë të jenë në shkollë për pjesën më të gjatë të ditës me shokët e klasës dhe të kryejnë të gjitha detyrat e shtëpisë dhe detyrimet e tjera shkollore në shkollë.

Mësimet gjithëditore janë zgjatja e "qëndrimit të zgjatur" tashmë të pranishëm (*produženi boravak*), i cili u lejon nxënësve të qëndrojnë në shkollë pas turnit të mëngjesit (zakonisht që përfundon në mesditë) derisa prindërit e tyre të kthehen në shtëpi nga puna (zakonisht 3-5 pasdite). Shkollat që ofrojnë mësime gjithëditore ofrojnë gjithashtu 'qëndrim të zgjatur'.

Që nga viti shkollor 2011–2012, arsimi i të rriturve filloi me emrin *Druga šansa* (Mundësia e dytë). Qëllimi i tij është të edukojë njerëz që nuk kanë mbaruar shkollën fillore ose të mesme ose të dyja, në mënyrë që të kenë shanse më të mira për të marrë një punë. Shumica e njerëzve që ndjekin arsimin për të rritur janë të mitur që humbën mundësinë për t'u regjistruar në shkollat fillore (shumica prej tyre janë me prejardhje rome).

## Referime