Dialekti çam

parapamje|Dialektet e Gjuhës Shqipe

**Dialekti çam** apo **çamërishtja** është dialekt i gjuhës shqipe që flitet nga shqiptarët çamë, një minoritet etnik shqiptar në krahinën e Çamërisë, e cila në të sotmen i përket rajonit të Epirit në Greqinë veriperëndimore.

## Karakteristikat 
Dialekti çam është pjesë e toskërishtes dhe është varieteti i dytë më jugor i gjuhës shqipe, ndërsa tjetri është Dialekti arvanishtes, i cili është gjithashtu pjesë e toskërishtes. Si e tillë, dialekti arvanishtes dhe çam mbajnë një numër karakteristikash të përbashkëta. Gjithashtu, ai lidhet ngushtë me nëndialektin arbëresh dhe labërishten.

### Fonologjia 
Ashtu si dialekti arvanishtes në Greqinë jugore dhe nëndialekti arbëresh në Itali, çamërishtja shqiptare ruan disa tipare konservatore të shqiptarëve, të tilla si klonët e vjetër konsonantë / kl /, / gl /, të cilat në gjuhën standarde janë q dhe gj dhe mbajtja / l / / j /.

Ashtu si labërishtja gjithashtu nëndialektet e gegërishtes të Dibrës dhe Ulqinit, dialekti çam shqiptar ruan disa tipare konservative të Shqipërisë. Ai gjithashtu përballet me schwa ë Shqiptare, dhe e bashkon atë me e - kjo është e kundërta e disa dialekteve të labërishtes, të cilat kanë tendencë për të mbështetur schwa në / ʌ / .

### Morfologjia dhe Sintaksa 
Deklaratat e foljeve dhe emrave mund të ndryshojnë në gjuhën shqipe:
* përsosmëria e tanishme mund të bëhet ndryshe për foljet refleksive dhe ajo i ngjan e papërsosur: ***u kam bërë*** në vend të ***jam bërë.***
* Për shkak të ruajtjes së intervocalicit *l*, është një morfemë e disa emrave verbalë, në vend të kësaj -ele, kështu marrje mund të shqiptohet (arkaikisht) si marrele.

## Burime të shkruara 
Libri i parë në gjuhën shqipe të shkruar në rajonin e Çamërisë ishte fjalori greko-shqiptar nga Marko Boçari, kapiteni i Souliote dhe figura e shquar e Luftës së Pavarësisë Greke. Ky fjalor ishte fjalori më i madh çam shqiptar i kohës së tij, me 1.484 fjalë. Sipas albanologut Robert Elsie, ai nuk ka ndonjë rëndësi të veçantë letrare, por është e rëndësishme për njohuritë tona të dialektit të sotëm të zhdukur Suliot-Shqip, një nën-degë e dialektit çam. Natyra periferike e dialektit dhe kontakti i rëndë me grekët do të kishin ndikime të rëndësishme që do të formonin zhvillimin e dialektit.

Gjatë pjesës më të madhe të periudhës osmane, shumica e shkrimit në Çamëri u bë në greqisht ose në turqisht, dhe dialekti çam ishte vetëm një dialekt i folur, ndërsa shqiptarët e kishin të vështirë të gjenin arsimin në gjuhën e tyre amtare për shkak të gjenocidit dhe shtypjes së vazhdueshme, Shqiptarët e krishterë mund të ndiqnin shkollat greke dhe shqiptarët myslimanë shkollat turke, shkollat në gjuhën shqipe nuk egzistonin. Ndjenjat nacionaliste gjatë epokës së vonë Osmane ishin të dobëta në rajon me çamët myslimanë shqiptarë duke iu referuar vetvetes si myslimanë ose turq, ndërsa të krishterët vendas ortodoksë që flitnin në gjuhën shqipe u referoheshin si kaur (p.sh. pafetë) dhe nuk e gjenin termin fyese. Gjatë Zgjimit Kombëtar Shqiptar, një numër i shqiptarëve lokalë do të krijonin shkolla private dhe të panjohura në gjuhën shqipe. Në vitin 1870, despoti i Paramitisë, Grygorios, e përktheu Testamentin e Ri në gjuhën shqipe, pasi dishepujt e tij nuk mund ta kuptonin mirë gjuhën greke. Ndërsa, në 1879, shkolla e parë shqipe e rajonit u krijua në Sagiada nga babai Stathi Melani. Në atë kohë, rajoni ishte nën sundimin e shkurtër të Lidhjes së Prizrenit.

Dëbimi i shqiptarëve çamëve pas Luftës së Dytë Botërore ishte një ngjarje traumatike që vuri presion mbi dialektin çam, dhe përfundimisht si në Greqi ashtu edhe në Shqipëri, Çamët u kërkuan që të heqin dorë nga dialektet e tyre në favor të gjuhës standarte greke dhe gjuhës standarte shqipe.

## Sociolinguistika dhe mbijetesa 
Kur dihet se çamët janë të përqendruar në Shqipërinë Moderne, dialekti mund të jetë ende i fortë sidomos në gjeneratat e moshuara, edhe pse gjithnjë e më shumë ndikohet nga Shqipja Standarde. Konispoli dhe Markati janë dy komunat tradicionale që flasin çamërisht që shtrihen brenda kufijve të Shqipërisë dhe kështu nuk përjetojnë dëbimin.

Në Greqi, ndërkohë, çamërishtja shqiptare mund të mbështetet nga komunitetet çame ortodokse shqiptare që nuk janë dëbuar. Sipas një studimi nga **projekti Euromosaic** i Bashkimit Europian, komunitetet që flasin shqip jetojnë përgjatë kufirit me Shqipërinë në Prefekturën e Thesprotisë, pjesën veriore të prefekturës Prevezës në rajon të quajtur Thesprotiko dhe disa fshatra në njësinë rajonale të Janinës. Dialekti arvanit është folur ende nga një pakicë e banorëve në Gumenicë.  Në prefekturën e Prevezës veriore, ato komunitete gjithashtu përfshijnë rajonin e Fanarit, në fshatra si Ammoudia (shqip Spllanca ) dhe Agjia. Në vitin 1978, disa nga banorët e moshuar në këto komunitete ishin monolinguë shqiptarë. Gjuha flitet edhe nga të rinjtë, sepse kur popullsia lokale në moshë pune migron në kërkim të një pune në Athinë ose jashtë vendit, fëmijët mbesin me gjyshërit e tyre, duke krijuar kështu një vazhdimësi të folësve.

Sot, këto bashkësi ortodokse shqiptare i referohen vetes së tyre si arvanitas në gjuhën greke dhe gjuhën e tyre si arvanitisht, por e quajnë atë shqip ndërsa flasin shqip. Në kontrast me arvanitët, disa kanë ruajtur një identitet të dallueshëm gjuhësor dhe etnik. Në praninë e të huajve ka një hezitim të fortë në mesin e folësve shqiptarë ortodoksë për të folur shqip, krahasuar me arvanitët në pjesë të tjera të Greqisë. Vërehet gjithashtu ngurrimi për ata që ende e shohin veten si çamë për t'u deklaruar si të tillë. Studiuesit si Tom Winnifirth për qëndrime të shkurtra në këtë zonë e kanë gjetur të vështirë gjetjen e folësve shqiptarë në zonat urbane dhe dolën në përfundimin vite më më vonë se shqiptarët ishin "virtualisht të zhdukur" në rajon. Sipas Ethnologue, popullsia shqipfolëse e Epirit  dhe Maqedonia Perëndimore Greke numëron 10, 000 çam. Sipas Miranda Vickers në vitin 1999, çamët ortodoksë sot janë rreth 40,000.

## Shih edhe 
* Gjuha shqipe
* Toskërishtja
* Gegërishtja
* Labërishtja
* Suliotët
* Nëndialekti arbëresh

## Referime