Arduba

**Arduba** (greqishtja e vjetër: Αρδουβαν, latinisht: Arduba) ishte një vendbanim i fisit ilir të Desidiatëve në Iliri. Pas pushtimit romak, vendbanimi u përfshi në provincën romake të Dalmacisë . Arduba ndodhej diku afër qytetit modern të Zenicës në Bosnjë dhe Hercegovinë . Me shumë mundësi qyteti mbretëror Vranduk ka ekzistuar në kohën e ilirëve, me emrin Arduba. 

## Historiku 
Kryengritja e Madhe Ilire (latinisht: Lufta e Batos - Bellum Batonianum) ishte një konflikt ushtarak i zhvilluar në provincën romake të Ilirikut në shekullin I pas Krishtit, në të cilin një aleancë e popujve vendas të dy rajoneve të Ilirisë, (Dalmacia dhe Panonia), ngritën krye kundër romakëve. Vendndodhja e fundit kryesore e konfliktit midis ilirëve dhe romakëve ishte Arduba. 

Në verën e vitit 9-të të erës sonë, përballë këtij qyteti qëndronte ushtria e madhe dhe e fuqishme e perandorisë romake, e udhëhequr nga gjenerali Germanicus. 

Një nga arsyet pse takimi në fjalë u kujtua dhe vazhdon të kujtohet qëndron në përshkrimin e heroizmit të grave ardubane, siç raporton Dion Kasi. Thuhet se ata refuzuan të dorëzoheshin dhe preferuan më shumë vdekjen përpara robërisë. Ndërsa ka histori të ngjashme gjatë historisë së lashtë, ky është një nga rastet e pakta ku heroizmi raportohet nga një historian i forcave kundërshtare. Burrat e qytetit u dorëzuan, por gratë nuk pranuan. Një konflikt i brendshëm shpërtheu i nxitur pikërishtë nga gratë që nuk donin të binin në robëri nga romakët. Duke mbajtur në krahë fëmijët e tyre, ata u hodhën në zjarr, u hodhën në humnera ose u hodhën në lumë për t'u mbytur.

Germanicus e ktheu vëmendjen e tij te strofkat e fundit në Arduba, e cila ishte një qytet i fortifikuar me një lumë rreth bazës së tij. Brenda qytetit kishte tension midis dezertorëve rebelë që donin të vazhdonin luftën dhe banorëve që donin paqe. Tensioni përfundimisht u shndërrua në dhunë. Gratë thuhet se i ndihmuan dezertorët sepse, ndryshe nga burrat e tyre, ata nuk donin të vuanin nga robëria. Dezertorët u mundën dhe u dorëzuan. Gratë morën fëmijët e tyre dhe u hodhën në flakë ose në lumë.  Cassius Dio nuk specifikoi se çfarë e shkaktoi zjarrin. Qytetet aty pranë u dorëzuan vullnetarisht. Germanicus u ribashkua me Tiberius dhe dërgoi Gaius Vibius Postumus për të nënshtruar rrethet e tjera. Bato premtoi se do të dorëzohej nëse ai dhe ndjekësit e tij do të faleshin. Tiberius pranoi dhe më pas e pyeti pse njerëzit e tij ishin rebeluar. Sipas Cassius Dio, ai u përgjigj: " *Ju romakët e keni fajin për këtë, sepse dërgoni si roje të tufave tuaja jo qen apo barinj, por ujqër.* " 

Në një farë mënyre Arduba u bë më pas një emërtim kryesor për Rebelimin e Madh Ilir, por edhe një simbol i historisë tragjike që populli i saj ka përjetuar brez pas brezi për më shumë se dy mijëvjeçarë.

Dy shekuj më vonë, roli historik i Ardubës u përjetësua nga historiani dhe zyrtari romak Cassius Dio  me përshkrimin e tij të betejës së Ardubës. Deri më sot, me përjashtim të shkrimeve të Cassius Dio, asnjë dëshmi tjetër origjinale (qoftë letrare, epigrafike apo arkeologjike) nuk ekziston për qytetin e quajtur Arduba. 

## Hulumtimi 
Wilhelm Tomaschek (1880) e ka vendosur qytetin Arduba në Vranduk afër Zenicës. Por gërmimet arkeologjike (1968) nuk dhanë as gjetje parahistorike dhe as antike për ta konfirmuar këtë. 

Pjesa urbane e Zenicës së sotme tashmë është formuar në neolitin e epokës së gurit, e veçanërisht më vonë në kohën e ilirëve. Sot për këtë dëshmojnë toponimet e *gradinave* (qyteteve të fortifikuara) të tyre: Gradišće, Graçanica, Gradac. Kështu supozojmë se qyteti mbretëror i Vrandukut ka ekzistuar ndoshta në kohën e ilirëve, me emrin Arduba. 

Filologu  thotë se Arduba ndodhet në lindje të lumit Neretva, përtej kufirit lindor të Dalmacisë etnike. 

John Wilkes duket se e lidh rënien e Ardubës me operacionet ushtarake të Germanicus dhe Gaius Vibius Postumus kundër Desidiates dhe Perustae . 

Burimet kryesore të informacionit për qytetin Arduba janë shkrimet e Cassius Dio dhe Velleius Paterculus .

Arduba duhet të ketë qenë një bastion dhe vendbanim i madh kryengritës në zonë, pasi refugjatët nga pjesë të tjera të rajonit dhe bastionet u bashkuan me të. Megjithëse kishte një ushtri shumë më të madhe se njerëzit që mbronin Ardubën, Germanicus u përball me fortifikime të forta mbrojtëse përballë vendbanimit, gjë që e bëri të mos e lehtësonte thjesht pushtimin e Ardubës. Përveçse ishte shumë e fortifikuar, Arduba ndodhej pranë një lumi me rrjedhje të shpejtë. Kjo tregon qartë se Arduba duhet të jetë vendosur diku në zonën malore të një lumi më të madh, që do të thotë rrjedha e sipërme ose e mesme e tij. Eksplorimi i vendndodhjes së Ardubës duhet të marrë parasysh pikat e mëposhtme që mund të nxirren nga të dhënat nga teksti përkatës i Cassius Dio dhe interpretimi i tij:

# Arduba nuk ishte një vend i izoluar, por në një vend të mbushur me njerëz. Kishte rrugë më të rëndësishme autoktone dhe pozicionohej në drejtim të paraqitjes kryesore të trupave të Germanicusit.
# Ekzistenca e një lumi në afërsi të tij, me thellësi relative.
# Se nuk ishte një pikë kufitare, por ishte qendra e një zone - kjo sugjerohet në veçanti nga kuptimi i tekstit të Cassius Dio  Kjo duket se tregon se ka pasur vende, pozicione dhe vendbanime që gravituan në Arduba.

## Shih edhe 
* Iliria
* Vranduku
* Desidiatët
* Mbretëria e Ilirisë
* Kryengritja e madhe ilire
* Lista e qyteteve antike në Iliri

## Referime