Pyrénées-Orientales

**Pyrenees-Orientales** (  ; Katalanisht: *Pirineus Orientals*   [piɾiˈnɛwz uɾiənˈtals] ; Ocitanisht: *Pirenèus Orientals*   [piɾeˈnɛwz uɾjenˈtals] ; lit.  Pirenejtë Lindorë &#x27; ), i njohur gjithashtu si Katalonia Veriore,    është një departament i rajonit të Ocitanisë, Franca Jugore, ngjitur me kufirin verior spanjoll dhe Detin Mesdhe . Ai gjithashtu rrethon enklavën e vogël spanjolle të Llívias, dhe kështu ka dy kufij të dallueshëm me Spanjën. Në vitin 2019, ai kishte një popullsi prej 479,979.  Disa pjesë të Pirenejve Orientalë (si Cerdagne) janë pjesë e Gadishullit Iberik . Ai është emërtuar pas vargmalit malor të Pirenejve .

## Historia 
Përpara Traktatit të Pirenejve në vitin 1659, pjesa më e madhe e departamentit aktual ishte pjesë e ish- Principatës së Katalonjës, brenda Kurorës së Aragonit, pra pjesë e Mbretërisë së Spanjës, kështu që pjesa më e madhe e tij ka qenë historikisht katalanisht-folëse dhe ende disa njerëz i referohen si Katalonja Veriore .

Departamenti modern u krijua herët gjatë Revolucionit Francez më 9 shkurt 1790 me emrin *Roussillon*, gjithashtu emri i provincës para-revolucionare të Roussillonit, së cilës i korrespondon pothuajse saktësisht, megjithëse departamenti përfshin gjithashtu Fenouillèdes, një pjesë të vogël territori, që më parë kishte qenë në skajin jugor të Languedoc . Prandaj, emri ndryshoi më 26 shkurt 1790, në *Pirenejtë Orientalë*. 

E pushtuar nga Spanja në prill 1793, zona u rimor trembëdhjetë muaj më vonë gjatë Luftës së Roussillonit .

Gjatë shekullit të XIX-të, Pirenejtë Orientalë rezultoi një nga departamentet më të qëndrueshme republikane në Francë. Intelektuali dhe politikani republikan François Arago, i cili, gjatë muajve të parë të Republikës së Dytë jetëshkurtër në 1848, ishte për një kohë të shkurtër de fakto Kryetar i shtetit, erdhi nga Estagel në lindje të departamentit.

## Gjeografia 
majtas|parapamje| Kulla e energjisë diellore Themis
Pirenejtëm Orientalë ka një sipërfaqe prej 4,115&nbsp;km 2 . Ai përbëhet nga tre lugina lumenjsh në vargmalin e Pirenejve - nga veriu në jug, ato të Agly, Têt dhe Tech - dhe Rrafshina lindore e Roussillonit në të cilën ata konvergojnë. Pjesa më e madhe e popullsisë dhe e prodhimit bujqësor janë të përqendruara në fushë, me vetëm 30% të sipërfaqes. Ekziston një rezervuar uji në Lac de Matemale . Ekziston edhe një liqen, Casteilla .

Lugina e sipërme e Têt përfshin 1/3 më perëndimore të departamentit, me pak më shumë se një të dhjetën e popullsisë së përgjithshme. Në jug-lindje, lugina Tech dhe Cote Vermeille përmbajnë rreth 100,000 banorë. Pellgu Agly në veri-lindje ka shumë të përbashkëta me zonat fqinje të Audës. Llívia është një qytet i Cerdanyas, provinca e Gironës, Katalonia, Spanjë, që formon një enklavë spanjolle të rrethuar nga territori francez.

### Qytetet kryesore 
Komuna më e populluar është Perpignan, prefektura, shtëpia e rreth një të katërtës së banorëve të Pyrenees-Orientales. Që nga viti 2019, ka 7 komuna me më shumë se 10,000 banorë: 

## Ekonomia 
Pyrenees-Orientales është një zonë e prodhimit të verës dhe një destinacion turistik.

## Demografia 
Zhvillimi i popullsisë që nga viti 1793:Frëngjishtja flitet pothuajse nga e gjithë popullsia. Gjuhët e pakicave në rajon janë katalanishtja dhe ocitanishtja, të cilat mes tyre vlerësohet se fliten nga 34% e popullsisë dhe kuptohen nga një shtesë prej 21%.

Më 10 dhjetor 2007, Këshilli Departamental i Pyrenees-Orientales njohu katalanishten si gjuhë rajonale të departamentit, megjithëse sipas Kushtetutës frëngjishtja është ende gjuha e vetme zyrtare në Francë. 

Zona tradicionalisht është e ndarë në komarqe, nga të cilat pesë ( Serdanja Franceze, Capcir, Conflent, Roussillon dhe Vallespir ) flasin historikisht katalanisht dhe një ( Fenouillèdes ) është historikisht ocitane. Pesë komarket që flisnin katalanisht ishin historikisht pjesë e Mbretërisë së Majorkës .

## Kuzhina 
Kuzhina e Pyrenees-Orientales rrjedh natyrshëm nga prania historike katalane në zonë,  kështu që pjatat si paella,  karagolët a la llauna dhe calçots janë të përhapura në restorante, veçanërisht në data të rëndësishme si shenjtorët e ndryshëm, ditë festash dhe festivale kulturore. 

Zona është e famshme për verën e saj me varietetet e rrushit të kuq kryesisht të rritura në të gjithë departamentin, specialitete rajonale si muscat de Rivesaltes dhe Banyuls shiten kudo në departament.

Gjeografia e zonës çon në një ndarje të veçantë në kuzhinën e PO. Zona malore në jug ka gatime që përdorin përbërës që rriten natyrshëm atje, produkte si ullinj dhe djathë dhie .

Peshqit janë gjithashtu shumë të popullarizuar në rajon me Collioure që është i famshëm për açugat e tij, megjithëse peshkimi ka rënë për shkak të reduktimit të përgjithshëm të stokut të peshkut në detin Mesdhe.

## Kultura 
Vendet me interes përfshijnë:

* Banyuls-sur-Mer, i famshëm për verën e tij Banyuls me bazë Grenache, vendlindja e Aristide Maillol .
* Céret, i konsideruar si një nga vendlindjet e kubizmit, mban disa muze, ndër të cilët Musée d'Art Moderne .
* Collioure, konsiderohet si një nga vendet e famshme të fauizmit .
* Força Réal, kështjellë e rrënuar në majë mali.
* Prades, vendi i Universitetit Veror Katalanas ( ''Universitat Catalana d'Estiu'' ).
* Prats de Mollo, kështjellë e rëndësishme mbrojtëse e shekullit të XVII-të me pamje nga jugu në Pirenejtë.
* Salses, kështjellë e rëndësishme mbrojtëse e shekullit të 16-të, në kufirin e hershëm me Spanjën .

Pirenejtë Orientalë ka dy skuadra sportive të shquara: USA Perpignan (unioni i rugbit) dhe Catalans Dragons (liga e rugbit).
File:090_Perpignan_Le_Castillet_-La_Porte_Notre-Dame-.JPG|Përpinjan
File:Château_royal_de_Collioure_09.jpg|Kështjella mbretërore e Collioure
File:Salses.JPG|Fort des Salses
File:Saint_Martin_du_Canigou.jpg|Abacia Saint-Martin-du-Canigou 
File:Saint-Michel_de_Cuxa.JPG|Abacia Saint-Michel-de-Cuxa 
File:Les_Orgues_Ille-sur-Tet1.jpeg|Organoja e Ille-sur-Têt

## Referime