Theodoreti

**Teodoreti** **i Kirit** ose Kirros (    ;  393 pas Krishtit &#x2013; &nbsp;458/466) ishte një teolog me ndikim i Shkollës së Antiokisë, komentator biblik dhe peshkop i krishterë i Kirros (423–457). Ai luajti një rol kryesor në disa polemika të Kishës Bizantine të shekullit V që çuan në akte dhe përçarje të ndryshme ekumenike. Ai shkroi kundër Kirilit të Aleksandrisë *12 Anatemave* që iu dërguan Nestorit dhe nuk e dënoi personalisht Nestorin deri në Këshillin e Kalqedonit. Shkrimet e tij kundër Kirilit u përfshinë në polemikën e tre kapitujve dhe u dënuan në Këshillin e Dytë të Konstandinopojës. Disa të krishterë kalqedonë dhe siriakë lindorë e konsiderojnë atë si një shenjtor "të plotë". Theodoreti është autor i shumë shkrimeve me përmbajtje fetare. Theodoreti përmes shkrimeve të tij angazhohet edhe kundër mësimeve të paganizmit. Në veprat e tij gjejmë të dhëna me vlerë përmbi veprimtarinë kishtare në Ilirik.

## Biografia 
Sipas Tillemont, ai lindi në Antioki në vitin 393 dhe vdiq ose në Cyrrhus ("gjatë një udhëtimi dy-ditor në lindje të Antiokisë " ose tetëdhjetë milje romake), ose në manastirin afër Apameas (pesëdhjetë e katër milje në jug-lindje të Antiokisë) rreth vitit 457.

Faktet e mëposhtme për jetën e tij janë mbledhur kryesisht nga *Letrat e* tij dhe *Historia e* tij Fetare ( *Philotheos historia* ). Ai ishte fëmija i një çifti të begatë antioken, të cilët kishin mbetur pa fëmijë për shumë vite. Të inkurajuar nga fakti se nëna e tij ishte shëruar nga një ankesë serioze e syrit dhe ishte kthyer në një jetë të matur nga Pjetri Galatasi, një asket që jetonte në një lokalitet të pabanuar,  prindërit e Theodoretit kërkuan ndihmë të mëtejshme nga njerëzit e shenjtë vendas. pasi ajo kishte dymbëdhjetë vjet pa fëmijë. Për vite me radhë shpresat e tyre u ushqyen, por nuk u realizuan. Përfundimisht, lindja e Theodoretit u premtua nga një vetmitar i quajtur Macedonius Elbingrënës me kushtin e përkushtimit të tij ndaj Zotit, prej nga vjen emri Theodoret ("dhurata e Zotit"). 

Theodoreti mori një arsim të gjerë fetar dhe laik. Dëshmitë aktuale që na janë dhënë nga Theodoreti sugjerojnë se edukimi i tij ishte ekskluzivisht fetar. Ai i bëri vizita javore Pjetrit Galatas, u udhëzua nga Macedonius dhe asketikë të tjerë dhe në moshë të re u bë *lektor* midis klerit të Antiokisë. Megjithëse ai flet për Diodorin e Tarsusit dhe Teodorin e Mopsuestias si mësues të tij, kjo është e pamundur - megjithëse ishte sigurisht tradita e tyre teologjike në të cilën ai u rrit. Është e qartë se, megjithatë, ai mori një arsim të gjerë klasik, çuditërisht për fëmijën e prindërve të begatë në një qytet që kishte qenë prej kohësh një qendër e mësimit dhe kulturës laike. Korrespondentët e tij përfshinin sofistët Aerius dhe Isokasius. Ai kuptonte edhe sirianishten edhe greqishten, por nuk njihte as hebraisht, as latinisht.  Në letrat e tij ai citon nga Homeri, Sofokliu, Euripidi, Aristofani, Demosteni dhe Tukididi .  Kur ai ishte 23 vjeç dhe të dy prindërit kishin vdekur, ai e ndau pasurinë e tij midis të varfërve (Epist. cxiii; PG, LXXXIII, 1316) dhe u bë murg në manastirin e Nicerte jo larg Apamea.  Atje ai jetoi për rreth shtatë vjet.

Në vitin 423 ai u largua pasi kishte qenë i emëruar peshkop i Cyrrhus, mbi një dioqezë rreth dyzet milje katrore dhe përqafuar 800 famullitë, por me një qytet të parëndësishëm. Theodoreti, i mbështetur vetëm nga thirrjet e hermitëve intimë, vetë në rrezik personal, ruante me zell pastërtinë e doktrinës. Ai konvertoi më shumë se 1000 marcionitë në dioqezën e tij,  përveç shumë arianëve dhe maqedonasve ;  më shumë se 200 kopje të Taciani 's *Diatessaron.* Ai doli në pension nga kishat; dhe ngriti kisha të cilat edhe i furnizoi me relike .

Interesat e tij filantropike dhe ekonomike ishin të gjera dhe të ndryshme: ai u përpoq të siguronte lehtësim për njerëzit e shtypur nga taksat; ai e ndau trashëgiminë e tij midis të varfërve; nga të ardhurat e tij peshkopale ai ngriti banja, ura, salla dhe ujësjellës; ai thirri retorikët dhe mjekët dhe u kujtoi zyrtarëve detyrat e tyre. Të krishterëve të persekutuar të Armenisë Persiane ai u dërgoi letra inkurajimi dhe Celestiacusit Kartagjenas, i cili kishte ikur nga sundimi i vandalëve, ai i ofroi strehim.

## Veprat 
### Ekzegjike 
Veprat më domethënëse të Theodoretit janë ato të ekzegjezës .

Një kronologji e përbërjes së këtyre veprave mund të zhvillohet duke studiuar referencat në veprat e fundit për veprat e mëparshme. Komenti i *Këngës së Këngëve*, i shkruar kur ai ishte një peshkop i ri, megjithëse jo para vitit 430, i paraprin *Psalmeve* ; komentet e profetëve filluan me *Danielin*, pasuar nga *Ezekieli* dhe më pas *Profetët e Vogël* . Më tej ajo në *Psalmet* u përfundua para vitit 436; dhe ato mbi *Isainë*, *Jereminë* dhe *Letrat e Palit* (përfshirë *Hebrenjtë* ), përpara vitit 448. Punimet e fundit Eksegjetik Theodoret ishin interpretimet e pasazheve të vështira në *Octateuch* dhe *Quaestiones* që kanë të bëjnë me librat e *Samuelit*, *Mbretërve* dhe *Kronikat*, shkruar rreth 452 deri 453.

Me përjashtim të komentit mbi *Isainë* (fragmente të ruajtura në *catenae* ) dhe mbi *Galatasve* ii.6-13, shkrimet ekzegjetike të Theodoretit janë ruajtur. Materiali ekzegjetik mbi *Ungjijtë* me emrin e tij në *katenae* mund të ketë ardhur nga veprat e tij të tjera, dhe interpolime të huaja ndodhin në komentet e tij mbi *Oktateukun* .

Përfaqësimi i tij i doktrinës ortodokse përbëhet nga një përmbledhje e pasazheve të Shkrimit.

Autorët biblikë janë, për Theodoretin, thjesht zëdhënës të Frymës së Shenjtë, megjithëse ata nuk i humbasin veçoritë e tyre individuale. Nga papërsosmëria e pashmangshme e përkthimeve, thotë ai, kuptimi është i rënduar. I pa njohur me hebraishten, Theodoreti përdor përkthimin në gjuhën siriane, versionet greke dhe *Septuagintën* .

### Dogmatike 
Shumë prej veprave dogmatike të Theodoretit janë zhdukur; por pesë, megjithatë, kanë mbijetuar.

Vepra e tij kryesore kristologjike është *Eranistes etoi polymorphos* në tre dialogë, duke i përshkruar monofizitët si lypës që transmetojnë doktrinat e tyre të mbledhura nga copëza nga burime të ndryshme heretike dhe veten si ortodoks. Vepra është e ndërthurur me *florilegji të* gjata (antologji citatesh patristike), të cilat mund të jenë arsyeja e ruajtjes së saj. Këto *florilegji* ofrojnë dëshmi të mësimit të konsiderueshëm të Theodoretit, me 238 tekste të nxjerra nga 88 vepra, duke përfshirë shkrimtarë para-Nikeas si Ignatius, Irenaeus dhe Hippolytus, si dhe teologë si Athanasius dhe Etërit Kapadokianë. Ky përdorim i *florilegjisë* paralajmëron një fazë të re në zhvillimin doktrinor, në atë që krijon një autoritet të ri për teologjinë e krishterë: atë të 'Etërve'.  

Dy vepra, *Mbi Trininë e Shenjtë dhe Jetëdhënëse* dhe *Mbi Mishërimin e Zotit*, kanë mbijetuar nëpërmjet atribuimit të kundërshtarit të tij Kirilit të Aleksandrisë .   

Një vepër tjetër e mbijetuar nga Theodoret është *Përgënjeshtrimi i Anatemave*, refuzimi i tij i dymbëdhjetë anatemave të shqiptuara ndaj tij nga Kirili i Aleksandrisë, i cili është ruajtur në mbrojtjen e Kirilit.  Ai zbulon apolinarizmin në mësimet e Kirilit dhe refuzon një "kontraktim në një" nga dy natyrat e të vetëmlindurit, po aq sa një ndarje në dy bij ( *Epist.* Cxliii). Në vend të një "bashkimi sipas hipostazave ", ai do të pranonte vetëm një që "shfaq veçoritë ose mënyrat thelbësore të natyrave". Njeriu i bashkuar me Perëndinë lindi nga Maria ; midis Zotit *Logos* dhe formës së një shërbëtori duhet bërë një dallim.

Një vepër tjetër e mbijetuar është *Expositio rectae fidei* . Kjo u ruajt ndër shkrimet e Justin Martirit. Megjithatë, si Lebon (1930) dhe Sellers (1945) e njohën në mënyrë të pavarur atë si veprën e Theodoret, ndoshta para shpërthimit të polemikave kristologjike. 

Vetëm fragmente të vogla (krh. *Epist.* 16) nga mbrojtja e Theodoretit për Diodorin dhe Theodoren (438-444) janë ruajtur. 

### Apologjetike, historike 
Në mesin e shkrimeve apologjetike ishte *Ad Quaestiones magorum* (429-436), tani ka humbur, në të cilën Theodoret arsyetuar të Dhiatës së Vjetër flijimet si alternativa në kundërshtim me egjiptian idhujtarisë,  dhe ekspozuar fabulën e Magi që adhuronin elementet *(Church Historia* v. 38).

*De providentia*, ose *Dhjetë Diskurset mbi Providencën*, përbëhet nga diskurse apologjetike, që vërtetojnë providencën hyjnore nga rendi fizik (kapitulli i-iv) dhe nga rendi moral dhe shoqëror (kapitujt vi-x). Me shumë mundësi, ato iu dorëzuan kongregacionit të kulturuar grek të Antiokisë, diku midis viteve 431 dhe 435. Ndryshe nga shumica e predikimeve, ato janë argumente të arsyetuara, leksione dhe jo predikime mbi tekstet e shkrimeve të shenjta.

*Graecarum Affectionum Curatio* ose *Kura e Sëmundjeve Greke*, me nëntitull *E vërteta e Ungjillit e vërtetuar nga Filozofia Greke, e* renditur në dymbëdhjetë libra, ishte një përpjekje për të vërtetuar të vërtetën e krishterimit nga filozofia greke dhe në kontrast me idetë dhe praktikat pagane. Si e tillë, ajo përbën një nga Apologjitë e fundit të shkruara, pasi në një epokë kur krishterimi ishte mbizotërues, nevoja për falje u shua gradualisht. E vërteta është e qëndrueshme atje ku nuk errësohet me gabime dhe e miraton veten si fuqia e jetës; filozofia është vetëm një paraqitje e saj. Kjo vepër dallohet për pastërtinë e rregullimit dhe stilit. 

*Historia kishtare* e Teodoretit, e cila fillon me ngritjen e Arianizmit dhe mbyllet me vdekjen e Teodorit në vitin 429 (megjithëse u përfundua në 449–450) është shumë e ndryshme në stil nga ato të Socrates Scholasticus dhe Sozomen . Ai përmban shumë burime të humbura, veçanërisht letra mbi polemikën Ariane; megjithatë, libri është jashtëzakonisht partizan, heretikët vazhdimisht nxihen dhe përshkruhen si të prekur nga 'murtaja ariane'. Rrëfimi është më i ngjeshur se te historianët e tjerë, dhe Theodoret shpesh bashkon dokumentet së bashku, me vetëm komente të shkurtra ndërmjet tyre. Materiali origjinal i informacionit antiokian shfaqet kryesisht në librat e fundit.

Burimet e Theodoretit janë të diskutueshme. Sipas Valesius këta ishin kryesisht Sokrati dhe Sozomeni; Hulumtimi i plotë i Albert Guldenpenning e vendosi Rufinusin në radhë të parë, dhe pranë tij, Eusebius i Cezaresë, Athanasius, Sozomen, Sabinus, Philostorgius, Gregory Nazianzen dhe, më pak, Sokrati. N. Glubokovskij numëron Eusebius, Rufinus, Philostorgius dhe, ndoshta, Sabinus.

*Historia Fetare,* me një shtojcë mbi dashurinë hyjnore, përmban biografitë e tridhjetë (dhjetë të gjallë) asketëve, të paraqitur si modele fetare. Ai është një dokument me rëndësi të jashtëzakonshme për të kuptuar kompleksitetin e rolit të manastirit të hershëm, si në shoqëri ashtu edhe në kishë; është gjithashtu e shquar për paraqitjen e një modeli të autoritetit asketik që bie ndesh me *Jetën e Antonit të* Athanasit.

Me kërkesën e një zyrtari të lartë të quajtur Sporacius, Theodoreti përpiloi një *Përmbledhje të Llogarive Heretike* ( *Haereticarum fabularum compendium* ), duke përfshirë një hereziologji (libra i-iv) dhe një "përmbledhje dogmash hyjnore" (libri v), i cili, përveç Origjenit. *De principiis* dhe vepra teologjike e Gjonit të Damaskut, është i vetmi përfaqësim sistematik i teologjisë së Etërve Grekë .

### Letrat 
Krahasuar me më shumë se 500 letrat e njohura nga Nicephorus Callistus në shekullin e katërmbëdhjetë, vetëm rreth gjysma e këtij numri kishte mbijetuar deri në shekullin e njëzetë. Tre koleksione mbijetojnë, megjithëse ka disa mbivendosje mes tyre. 179 letra u redaktuan nga J Sirmond në shekullin e shtatëmbëdhjetë. Këtyre J. Sakkelion shtoi edhe 47 letra të tjera që botoi nga një dorëshkrim që gjeti në Manastirin e Patmos në 1855.  36 letra janë ruajtur në të dhënat konciliare. Këto letra ofrojnë pamje të shkurtër të krishterimit rural në Sirinë veriore, si dhe një pasqyrë të marrëdhënieve episkopale; mund të shihen aludime të zhvillimit të çështjeve kristologjike midis Këshillave të Efesit dhe Kalqedonit; ka letra ngushëllimi dhe lavdërimi; kudo zbulohet shpirti bujar dhe i ndjeshëm i një pastori. 

Një përkthim në anglisht i letrave të mbijetuara është pjesë e *Etërve Nicea dhe Post-Nicene* (2 ser., iii. 250–348). 

## Përkthime 
* Përkthimet e disa prej shkrimeve të Theodoretit mund të gjenden në Nicene dhe Post-Nicene Fathers .
* Një botim dygjuhësh i *Eranistes* u botua nga Oxford University Press në 1974.
* Ettlinger, GH, 2003. *Theodoret: Eranistes, FC*, Uashington, DC: Shtypi i Universitetit Katolik të Amerikës.
* Petruccione, John F dhe RC Hill, 2007. *Theodoreti i Kirit.* *Pyetjet mbi Oktateukun* , Teksti grek dhe përkthimi anglisht, Washington, DC, Catholic University of America Press
* RC Hill ka botuar përkthime në anglisht të *Komentimit të Psalmeve* (2000, 2001), *Komentimit të Këngëve të Këngëve* (2001) dhe *Komentimit të Letrave të Shën Palit* (2001)
* István Pásztori-Kupán, *Theodoret of Cyrus*, (Routledge, 2006), përfshin përkthime të plota të *On the Trinity*, *On the Incarnation*, dhe fragmente nga *Një kurë e sëmundjeve greke* dhe *Një përmbledhje e mitizimit heretik* . 
* Botime dygjuhëshe (tekst greqisht me përkthim paralel në frëngjisht) të disa prej teksteve të përmendura më sipër janë botuar vitet e fundit në *Sources Chrétiennes* .
## Shih edhe 
* Iliriku
* Antikiteti i vonë
* Perandoria Romake

## Referime