Kultura serbe

**Kultura serbe** është një term që përfshin elementet artistike, kuzhine, letrare, muzikore, politike dhe sociale që janë përfaqësuese të serbëve dhe të Serbisë.

## Historia
Perandoria Bizantine pati një ndikim të madh në kulturën serbe pasi fillimisht qeveriste kufijtë bizantinë dhe frankë në emër të perandorëve. Së shpejti serbët formuan një shtet të pavarur. Ata u pagëzuan nga misionarë ortodoksë lindorë dhe adoptuan shkrimin cirilik, me ndikime latine dhe katolike në rajonet jugore. Republika e Venedikut ndikoi në rajonet detare të shtetit serb në mesjetë. Kisha Ortodokse Serbe fitoi autoqefalinë nga Kostandinopoja në vitin 1219. Papa shpalli Stefanin mbret, duke filluar një periudhë të begatë mesjetare të kulturës serbe. Perandoria Osmane pushtoi Despotatin Serb në vitin 1459, duke i dhënë fund një rilindjeje kulturore dhe politike. Osmanët sunduan territorin dhe ndikuan në kulturën serbe, veçanërisht në rajonet jugore. Ndërkohë, në rajonet veriore, monarkia Habsburge u zgjerua në territorin e sotëm serb duke filluar nga fundi i shekullit të 17-të, duke e lidhur kulturalisht këtë pjesë të kombit me Evropën Qendrore dhe jo me Ballkanin. Pasi revolucioni serb çoi në autonomi dhe përfundimisht pavarësinë, njerëzit e saj u bënë ndikimi kryesor në kulturën e Serbisë.

### Feja
[parapamje|djathtas|[Kisha e Shën Savës është një nga kishat ortodokse më të mëdha në botë dhe një simbol i madh i Beogradit]]
[parapamje|150px|djathtas|Afresk i shquar mesjetar *Larja e Krishtit*, pjesë e [Vende të trashëgimisë botërore|trashëgimisë botërore të UNESCO-s Kisha e Shën Premtës, u dogj në trazirat e vitit 2004 në Kosovë]]
Konvertimi i sllavëve të jugut nga paganizmi sllav në Krishterim filloi në fillim të shekullit të 7-të, shumë kohë përpara Skizmës së Madhe, ndarjes midis Lindjes Greke Ortodokse dhe Perëndimit Katolik Romak. Së pari, serbët u kristianizuan gjatë mbretërimit të Herakliut (610–641). Ata u kristianizuan plotësisht nga misionarët ortodoksë lindorë (shenjtorët) Cirili dhe Metodi në vitin 869 gjatë mbretërimit të Basil I, i cili i dërgoi ata pas njohjes nga Knez Mutimir të sundimit të Perandorisë Bizantine.

Pas skizmës, ata që jetuan nën sferën e ndikimit bizantin u bënë ortodoksë; ata që jetonin nën sferën romake të ndikimit u bënë katolikë. Gjatë mbretërimit të Stefan Nemanjiqit (1169–1196), principatat serbe u bashkuan në një Mbretëri dhe shumë kisha dhe manastire u ndërtuan në të gjithë territoret, duke përfshirë Manastirin e Studenicës. Djali më i vogël i Nemanjiqit, Shën Sava (i lindur si Rastko) ishte një murg serb me ndikim i cili u bë kryepeshkopi i parë i pavarur serb në 1219, i dhënë nga Patriarkana Ekumenike e Konstandinopojës. e cila formësoi fatin e saj historik përmes kontakteve me katolicizmin dhe islamin.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore serbët, të cilët jetonin në një zonë të gjerë, u persekutuan nga popuj dhe organizata të ndryshme. Kroatët katolikë brenda Shtetit të Pavarur të Kroacisë i njohën serbët vetëm si "kroatë të besimit grek lindor". Ata kishin qëndrimin ideologjik se një e treta e serbëve do të vriteshin, një e treta duhej konvertuar dhe e treta e fundit duhej dëbuar. Kjo pikëpamje çoi në vdekjen e të paktën 300,000 njerëzve, konvertimin fetar të 250,000, si dhe dëbimin masiv.

Sipas regjistrimit serb të vitit 2011, 6,079,396 njerëz (84,6%) e identifikuan veten si ortodoksë të krishterë, pesë për qind katolikë romakë, tre për qind myslimanë dhe një për qind protestantë.

## Kuzhina
Shumica e njerëzve në Serbi hanë tre vakte në ditë, mëngjes, drekë dhe darkë, ku dreka është vakti më i madh dhe më i rëndësishëm. Megjithatë, njerëzit tradicionalisht hanin vetëm drekë dhe darkë, me mëngjesin që u prezantua në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të.

[thumb|right|200px|[Byrek i mbështjellë i shërbyer me pijen kombëtare Rakia]]

### Sfondi
Kuzhina tradicionale serbe është e larmishme dhe mund të thuhet se është një përzierje e ushqimeve evropiane, mesdhetare dhe të Lindjes së Mesme. *Ćevapi* i përbërë nga petët e mishit të përzier të grirë të pjekur në skarë konsiderohet si pjata kombëtare. Pjata të tjera të dukshme përfshijnë *koljivo* që përdoret në ritualet fetare, sallata serbe, *sarma* (gjethe vere e mbushur), pilav (pilaf, një vakt i Lindjes së Mesme i ngjashëm me rizzoto), musaka dhe supë me fasule (*prebranac*). Česnica është një bukë tradicionale për ditën e Krishtlindjes.

### Vakte të bëra në shtëpi
Një sërë ushqimesh të cilat janë lehtësisht të disponueshme në supermarketet perëndimore, shpesh bëhen në shtëpi në Serbi. Këto përfshijnë rakinë, *slatko*, reçel, pelte dhe ushqime turshi (veçanërisht lakër turshi, *ajvar* dhe salsiçe). Mund të ketë arsye ekonomike ose kulturore pas këtyre zgjedhjeve ushqimore. Përgatitja e ushqimit është një pjesë e fortë e traditës familjare serbe.

### Ëmbëlsirat
Ëmbëlsirat serbe janë një përzierje e ëmbëlsirave të tjera ballkanike me origjinë nga Serbia qendrore. Ëmbëlsirat që zakonisht shërbehen përfshijnë *uštipci*, *tulumbe*, *krofne* dhe*palačinke* (krepe). *Slatko* është një ëmbëlsirë tradicionale serbe e njohur në të gjithë Serbinë dhe mund të gjendet në shumicën e restoranteve serbe në Ballkan dhe në mërgatë.

### Pije
Birra konsumohet gjerësisht në Serbi. Markat më të njohura janë Jelen Pivo dhe Lav Pivo. E përhapur është edhe rakija, një lloj brandy frutash, me rakinë e kumbullës (*šljivovica*, simbol i Shumadisë) dhe rakinë e rrushit (*loza*, Serbia jugore). Kjo është pije kombëtare e Serbisë dhe është e zakonshme në vendet e tjera të Mesdheut. Vera vendase është gjithashtu e njohur. Kafeja turke (e quajtur *domaća* ose *srpska kafa*) gjithashtu konsumohet gjerësisht.

## Gjuha
[parapamje|djathtas|120px|[Gjuha serbe është e vetmja gjuhë evropiane me digrafi aktive, duke përdorur alfabetin cirilik dhe latin. Në foto: *Poezitë popullore serbe* të Vuk Stefanoviq Karaxhiqit, 1841]]
Serbët flasin gjuhën serbe, një nga grupet e gjuhëve sllave jugore, veçanërisht në nëngrupin sllav jugperëndimor së bashku me varietetet e tjera serbo-kroate dhe sllovenishten. Është reciprokisht e kuptueshme me gjuhën kroate dhe boshnjake (shih Ndryshimet në serbishten standarde, kroaten dhe boshnjakisht) dhe shumica e gjuhëtarëve e konsiderojnë atë një nga varietetet standarde të gjuhës së përbashkët serbo-kroate.

Gjuha serbe përbëhet nga disa dialekte, gjuha standarde bazohet në dialektin stokavian.

Është gjuhë zyrtare në Serbi, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Mal të Zi. Në Hungari, Sllovaki, Kroaci, Maqedoninë e Veriut dhe Rumani, është një gjuhë e pakicës e njohur rajonalisht.

Ekzistojnë gjithashtu variante historike të gjuhës serbe, përkatësisht serbishtja e vjetër dhe sllavo-serbe, një përzierje e sllavishtes kishtare, ruse dhe serbe.

[thumb|upright|[Jovan Sterija Popoviq, një dramaturg i madh, shkrimtar dhe themelues i disa institucioneve të kulturës, si Muzeu Kombëtar i Serbisë]]

Gjuha serbe është e vetmja gjuhë evropiane me digrafi aktive, duke përdorur alfabetin cirilik dhe latin. Alfabeti cirilik serb u ideua në vitin 1814 nga Vuk Karaxhiq, i cili e krijoi alfabetin mbi parimet fonemike. Ciriliku e ka origjinën në transformimin e Cirilit dhe Metodit nga shkrimi grek. Alfabeti latin i përdorur për serbishten është versioni i Ljudevit Gajt që ndahet nga të gjitha gjuhët sllave jugperëndimore.

Huazimet në gjuhën serbe janë kryesisht nga turqishtja, gjermanishtja dhe italishtja; fjalët me prejardhje hungareze janë të pranishme kryesisht në veri dhe fjalët greke kryesisht në liturgji.

Dy fjalë serbe që përdoren në shumë nga gjuhët e botës janë vampiri dhe paprika. Slivovitz dhe ćevapčići janë fjalë serbe që janë përhapur së bashku me ushqimin/pijen serbe të cilës i referohen. Vampiri hyri në shumicën e gjuhëve të Evropës Perëndimore përmes teksteve në gjuhën gjermane në fillim të shekullit të 18-të dhe që atëherë është përhapur në mbarë botën.

## Letërsia
Shumica e letërsisë mesjetare kishte të bënte me tema fetare. U shkruan ungjij të ndryshëm, psalterë, menologji, hagjiografi, ese e predikime të themeluesve të Kishës Ortodokse Serbe. Në fund të shekullit të 12-të, u krijuan dy nga pjesët më të rëndësishme të letërsisë mesjetare serbe - Ungjijtë e Miroslavit (Kujtesa e Botës e UNESCO-s) dhe Ungjijtë e Vukanit, të cilët kombinuan tekste biblike të shkruara me dorë me iniciale të pikturuara dhe fotografi të vogla. Poezia epike serbe ishte një pjesë qendrore e letërsisë mesjetare serbe e bazuar në ngjarje historike si Beteja e Kosovës.

Autorë të shquar barok përfshijnë Andrija Zmajeviq, Gavril Stefanoviq Vencloviq, Jovan Rajiq dhe Zaharije Orfelin. Dositej Obradoviq është figura më e shquar letrare e epokës së iluminizmit, ndërsa shkrimtari më i shquar klasicist është Jovan Sterija Popoviq, megjithëse veprat e tij përmbajnë edhe elemente të romantizmit. Letërsia moderne serbe filloi me koleksionet e këngëve popullore të Vuk Karaxhiqit në shekullin e 19-të dhe me shkrimet e Njegoshit dhe Branko Radiçeviqit. Përfaqësuesi i parë i shquar i letërsisë serbe në shekullin e 20-të është Jovan Skerliq, i cili shkroi në Beogradin e para Luftës së Parë Botërore dhe ndihmoi në njohjen e shkrimtarëve serbë me modernizmin letrar.

Në shekullin e 20-të, letërsia serbe lulëzoi dhe u shfaqën një mori shkrimtarësh të rinj e të talentuar. Autorët më të njohur janë Ivo Andriq, Milosh Crnjanski, Mesha Selimoviq, Borislav Pekiq, Danilo Kish, Milorad Paviq, David Albahari, Miodrag Bulatoviq, Dobrica Qosiq, Zoran Zhivkoviq ndër të tjera. Jelena Dimitrijeviq dhe Isidora Sekuliq janë dy gra shkrimtare të fillimit të shekullit të 20-të; Svetlana Velmar-Jankoviq ishte romancierja më e njohur femër në mesin e shekullit të 20-të dhe fillim të shekullit të 21-të. Ivo Andriq fitoi Çmimin Nobel për Letërsi në vitin 1961.

Milorad Paviq është një nga autorët serbë më të njohur, veçanërisht për *Fjalori i Khazarëve*, i cili është përkthyer në 38 gjuhë.

## Punime dore serbe
Serbia ka një traditë të gjatë të zejtarisë. Gjakova në Kosovë ishte e njohur për qeramikën e zezë. Piroti në Serbinë jugore u bë i njohur për qeramikën e tij nën osmanët me poçarët pas modeleve bizantine. Ajo u bë gjithashtu një qendër për prodhimin e kilim apo qilimave.

Sllavët e futën prodhimin e bizhuterive në Serbi në shekullin e 4-të e.r.. Përpunimi i metaleve filloi të zhvillohet në një shkallë të konsiderueshme pas zhvillimit të shtetit serb. U ngritën punishte në qytete, prona të mëdha dhe në manastire. Manastiri i Studenicës ishte i njohur për cilësinë e argjendarisë. Monedhat janë prerë jo vetëm nga mbretërit, por edhe nga disa nga fisnikëria më e pasur. Fisnikëria u ndikua nga pasuria e oborrit bizantin. Përpunimi i metaleve si shumë arte dhe zeje të tjera ra në rënie pas pushtimit osman. Sidoqoftë, pati një ringjallje të pjesshme në shekujt e mëvonshëm me një ndikim të fortë barok, veçanërisht enët prej argjendi të shekullit të 17-të në Zoja e Shkëmbinjve në Boka Kotorska.

## Shih gjithashtu
* Arkitektura e Serbisë
* Trashëgimia kulturore e Serbisë
* Letërsia serbe
* Shtypi serb
* Turizmi në Serbi

## Referime