Viriati

**Viriati** (i shkruar gjithashtu **Viriatus** dhe **Viriato** në portugalisht dhe spanjisht ; vdiq në vitin 139 para Krishtit) ishte udhëheqësi më i rëndësishëm i popullit luzitanian që i rezistoi zgjerimit romak në rajonet e Hispanisë perëndimore (siç e quanin romakët) ose Iberisë perëndimore (siç Grekët e quajtën), ku provinca romake e Lusitanisë do të krijohej përfundimisht pas pushtimit. 

Viriati zhvilloi aleanca me grupe të tjera kelte, madje shumë larg betejave të tij të zakonshëm të luftës, duke i shtyrë ata të rebeloheshin kundër Romës. Ai udhëhoqi ushtrinë e tij, të mbështetur nga shumica e fiseve Lusitaniane dhe Vetone, si dhe nga aleatë të tjerë keltë dhe iberikë, në disa fitore mbi romakët midis 147 para Krishtit dhe 139 para Krishtit përpara se të tradhtohej prej tyre dhe të vritej ndërsa flinte. Për të, Theodor Mommsen tha: "Dukej sikur, në atë epokë tërësisht prozaike, një nga heronjtë homerikë ishte rishfaqur". 

## Etimologjia 
Ka disa etimologji të mundshme për emrin Viriathus.  Emri mund të përbëhet nga dy elementë: *Viri* dhe *Athus* . *Viri* mund të vijë nga:

* rrënja indo-evropiane *uiros, "njeri", që ka të bëjë me forcën dhe burrërinë;
* kelt *uiro- 'njeri'; dhe trajtat më të vjetra viros, viri, viro, viron prej nga rrjedh fjala irlandeze e vjetër për njeriun, *bredh* ; 
* nga * *uei* -, si në *viriae* ose "shiritat e përdredhur" keltiberian të përdorur nga luftëtarët ( Plini XXIII, 39); 
* latinishtja *viri* (shqiptohet "wee-ree", që vjen nga rrënja indo-evropiane sipër) që do të thotë njeri, hero, person me guxim, nder dhe fisnik.

* Është e ngjashme me emrin Uells Gwriad dhe ndoshta me emrin irlandez Ferdiad.

Sipas historianit Schulten, Viriathus kishte një emër kelt. 

## Biografia 
Dihet pak për Viriathus. E vetmja referencë për vendndodhjen e fisit të tij të lindjes u bë nga historiani grek Diodorus Siculus, i cili pretendon se ishte nga fiset Lusitanian të anës së oqeanit.

Ai i përkiste klasës së luftëtarëve, elitave të pakicës në pushtet. Ai ishte i njohur për romakët si *duksi* i ushtrisë luzitaniane, si *mbrojtësi* i Hispanisë,  ose si një *imperator*,  ndoshta i fiseve të konfederuara Lusitaniane dhe Celtiberiane . 

Livi e përshkroi atë si një bari që u bë gjuetar, pastaj ushtar, duke ndjekur kështu rrugën e shumicës së luftëtarëve të rinj, *iuventus*, të cilët iu përkushtuan bastisjes së bagëtive, gjuetisë dhe luftës. 

Sipas Appianit,  Viriathus ishte një nga të paktët që shpëtoi kur Galba, guvernatori romak, masakroi *flos iuventutis*, lulen e luftëtarëve të rinj luzitanianë,  në 150 para Krishtit.

Viriathus mendohej nga disa se kishte një origjinë shumë të errët,  edhe pse Diodorus Siculus thotë gjithashtu se Viriathus "aprovoi veten të ishte një princ" dhe se ai tha se ishte "zot dhe pronar i të gjithëve".  Familja e tij ishte e panjohur për romakët, të cilët ishin të njohur me shoqërinë vendase të luftëtarëve aristokratë. Personaliteti i tij dhe aftësitë e tij fizike dhe intelektuale si dhe aftësitë e tij si luftëtar janë përshkruar nga disa autorë. Ai ishte një njeri me forcë të madhe fizike, ndoshta në kulmin e jetës, një strateg i shkëlqyer  dhe zotërues i një mendjeje të shkëlqyer. Disa autorë pohojnë se autorët e lashtë e përshkruanin Viriathus me tiparet e sakta të një mbreti kelt.  Livi i jep atij titullin *vir duxque magnus*  me cilësitë e nënkuptuara që nuk ishin asgjë më shumë se idealet e virtyteve të lashta. 

Një rrymë më moderne pretendon Se Viriathus i përkiste një klani aristokratik Lusitanian që ishin pronarë të bagëtive. Për Cassius Dio, ai nuk ndoqi pushtetin ose pasurinë, por vazhdoi luftën për hir të lavdisë ushtarake. Qëllimet e tij mund të krahasoheshin me idealet e pastra aristokratike Romake të asaj kohe: të shërbente dhe të fitonte lavdi dhe nder ushtarak. Viriathus nuk luftoi për plaçkë lufte ose përfitime materiale, si ushtarët e zakonshëm.

Luzitanianët nderuan Viriathusin si *Mirëbërësin* e tyre, (greqisht: *euergetes* ),  dhe *Shpëtimtarin* (greqisht: *soter* ),  nderimet tipike helenistike të përdorura nga mbretër si Ptolemenjtë . 

Disa autorë pohojnë se ai ishte ndoshta nga *Herminius Mons* ( Serra da Estrela ), në zemër të Lusitania, (në Portugalinë qendrore ) ose rajoni Beira Alta .

Pjesa më e madhe e jetës së tij dhe lufta e tij kundër romakëve janë pjesë e legjendës dhe Viriathus konsiderohet heroi më i hershëm kombëtar portugez, duke pasur parasysh faktin se ai ishte udhëheqësi i fiseve konfederative të Iberisë që i rezistuan Romës. Historiani Appianus i Aleksandrisë në librin e tij për Iberinë (në seksionin *Historia Romana*, Historia Romake), komentoi se Viriathus "vrau shumë romakë dhe tregoi aftësi të mëdha".
 
## Pushtimi i Lusitanisë nga Roma 
parapamje|250x250px| Harta e fushatave të Viriathus në Gadishullin Iberik
Në shekullin III para Krishtit, Roma filloi pushtimin e Gadishullit Iberik . Pushtimi romak i Iberisë filloi gjatë Luftës së Dytë Punike, kur senati dërgoi një ushtri në Iberi për të bllokuar përforcimet kartagjenase që të ndihmonin Haniblin në Gadishullin Italian . Kjo filloi përfshirjen romake në 250 vjet luftime të mëvonshme në të gjithë Iberinë, duke rezultuar në pushtimin e saj përfundimtar në 19 para Krishtit me fundin e Luftërave Kantabriane . Lufta Luzitaniane është një nga episodet më të dokumentuara të pushtimit.

Dominimi i Romës mbi Iberinë hasi në shumë kundërshtime. Në vitin 197 para Krishtit, Roma ndau bregdetin juglindor të Iberisë në dy provinca, Hispania Citerior dhe Hispania Ulterior, dhe dy *pretorë* të zgjedhur u caktuan për të komanduar legjionet . Ashtu si me shumë fise të tjera të Iberisë, banorëve të castros luzitanian, ose *citanias*, do t'u ishte dhënë peregrina *stipendiaria*    por do të kishin mbetur një vend autonom (greqisht: αὐτονόμων) nëpërmjet traktateve ( *foedus* ).

Toka e pasur e Lusitanisë u vlerësua nga autorët antikë. Polybius në *Historitë* e tij, "duke folur për pasurinë natyrore të Lusitania [...], na thotë se për shkak të klimës së favorshme, njerëzit dhe kafshët janë shumë pjellorë dhe toka është vazhdimisht produktive". 

Romakët i ngarkonin fiset vendase me taksa të rënda: një taksë fikse *mbi vectigal* ose taksë toke, *tributum* dhe një sasi të caktuar drithërash.  Taksat nuk ishin burimi i vetëm i të ardhurave; shfrytëzimi i minave dhe traktatet e paqes ishin një burim denarësh, si dhe plaçkë lufte dhe të burgosur lufte që shiteshin si skllevër. Qytetet indigjene duhej t'u dorëzonin romakëve thesaret e tyre, gjë që u la vetëm me të ardhurat e tyre vjetore për të paguar taksat. Në vitin 174 para Krishtit, kur Publius Furius Philus u akuzua se paguante shumë pak për drithërat që Iberia u detyrua t'i dorëzonte Romës, Katoni mbrojti interesat e fiseve vendase. Shfrytëzimi dhe zhvatja arriti në një shkallë kaq ekstreme në provinca, saqë Romës iu desh të krijonte një gjykatë dhe ligje të veçanta, si Lex Calpurnia e krijuar në 149 para Krishtit.

### Revolta 
Lusitanët u revoltuan së pari në vitin 194 pes kundër romakëve. Iberia u nda midis fiseve që mbështesnin sundimin romak dhe fiseve që u rebeluan kundër sundimit romak, siç ishin ndarë më parë nga ata që mbështesnin kartagjenasit dhe ata që mbështesnin romakët.

Kjo periudhë u shënua nga një sërë traktatesh të prishura qoftë nga gjeneralët romakë, qoftë nga senati i tyre, që nuk do t'i ratifikonin traktatet, as nga populli vendas.

Në vitin 152 para Krishtit, Luzitanianët bënë një marrëveshje paqeje me Marcus Atilius, pasi ai pushtoi *Oxthracae*, qytetin më të madh të Lusitanisë. Në të drejtën romake, peregrini dediticii ishte emërtimi që u jepej popujve që ishin dorëzuar pasi kishin marrë armët kundër romakëve.  Kushtet e ofruara ishin të tilla që, sapo Atilius u kthye në Romë, ata u rebeluan dhe thyen traktatin. Pastaj ata sulmuan fiset që ishin nënshtetas romakë dhe që kishin mbajtur anën romake për të ndihmuar në sulmin dhe plaçkitjen e qyteteve luzitaniane. Mundësisht  Lusitanianët morën një pjesë të plaçkës që romakët kishin ndarë me ato fise.

Në vitin 151 para erës sonë, keltiberianët që ishin bërë aleatë romakë, nga frika e hakmarrjes së rebelëve që i konsideronin tradhtarë, u kërkuan romakëve të ndëshkonin fiset rebele që kishin shpërthyer në luftë dhe që legjionet të qëndronin në Iberi për t'i mbrojtur ata. 

#### Masakra e Lusitanëve 
Pretori i Hispania Ulterior, Servius Sulpicius Galba komandoi trupat romake në Iberi rreth 150 pes, dhe në të njëjtën kohë Lucius Licinius Lucullus u emërua Guvernator i Hispania Citerior dhe komandant i një ushtrie. Në vitin 151 para Krishtit, Lucullus "duke qenë i pangopur për famën dhe kishte nevojë për para", bëri një traktat paqeje me *Caucaei*, të fisit Vaccaei, pas së cilës ai urdhëroi njerëzit e tij të vrisnin të gjithë meshkujt e rritur të fisit, për të cilët thuhet vetëm disa nga 30,000 shpëtuan.

Servius Sulpicius Galba bashkoi forcat me Lucius Licinius Lucullus dhe së bashku filluan të shpopullojnë Lusitaninë. Ndërsa Lucullus pushtoi vendin nga lindja, Galba e sulmoi atë nga jugu. Në pamundësi për të përballuar një luftë në dy fronte, trupat luzitaniane pësuan disa humbje në angazhimet me romakët. Nga frika e një rrethimi të gjatë dhe shkatërrimit që motorët e rrethimit romak do të shkaktonin në qytetet e tyre, luzitanianët dërguan një ambasadë në Galba për të negociuar një traktat paqeje, megjithëse për romakët do të perceptohej si *Deditio in dicionem*, dorëzimi. Lusitanët shpresonin se të paktën mund të rinovonin traktatin e mëparshëm të bërë me Atilius. Galba e priti me mirësjellje ambasadën Luzitaniane dhe u ra dakord për një traktat paqeje sipas kushteve të propozuara prej tij. Ai i urdhëroi ata të linin shtëpitë e tyre dhe të qëndronin në vend të hapur. Lusitanët ndoshta humbën qytetin dhe zotërimet e tyre dhe toka e tyre do të ishte bërë *Ager Publicus* .  Pushtimi i një territori, nëse nuk i ishin dhënë kushte të veçanta, mund të nënkuptonte marrjen, nga romakët, të territorit të pushtuar dhe të gjithë asaj që ai përmbante.  

Marrëveshja doli të ishte një kurth, si ajo që Lucullus kishte përgatitur për *Caucaei* . Kur Lusitanianët e paarmatosur, mes tyre Viriathus, u mblodhën së bashku nga Galba për të dorëzuar armët e tyre dhe për t'u ndarë në tre grupe (dy nga pikat e traktatit që ishin negociuar) dhe për t'u ndarë në toka të reja, kurthi u hap. Me premtimin se do t'u jepeshin toka të reja, ata pritën të pavetëdijshëm, ndërsa ushtria e Galbës i rrethoi me një hendek, për t'i penguar të iknin. Më pas, ushtarët romakë u dërguan dhe filluan të masakrojnë të gjithë meshkujt e moshës ushtarake. Të mbijetuarit thuhet se janë shitur në skllavëri në Gali .

Zhvendosja e një fisi të tërë, e shoqëruar me vrasje ose zvogëlimi i tyre në statusin e skllevërve ishte një ndëshkim që shpesh u bëhej popullsive vendase që merrnin pjesë në revolta. 

Galba ndau pak nga plaçka në ushtri dhe pak miqve të tij, fiseve vendase që ishin në anën e tij, dhe pjesën tjetër e mbajti. Kjo nxiti një rebelim masiv, me të gjithë fisin Lusitanian të mbledhur ndërsa ata zhvilluan luftë për tre vjet kundër Romës, por u ndeshën me shumë dështime.

Tre vjet pas masakrës, rebelimi ishte në prag të humbjes kur Viriathus u shfaq dhe u ofrua si udhëheqës. Nëpërmjet të kuptuarit të metodave ushtarake romake, ai shpëtoi Lusitanët rebelë me një plan të thjeshtë, por të zgjuar arratisjeje. Viriathus u bë udhëheqësi i Lusitanians dhe shkaktoi shumë pikëllim te romakët në hakmarrje për masakrën e popullit të tij.

## "Lufta e Zjarrit" 
*Dhe, me të vërtetë, ai e vazhdoi luftën jo për hir të përfitimit personal ose pushtetit, as për shkak të zemërimit, por për hir të veprave luftarake në vetvete; prandaj ai u llogarit në të njëjtën kohë si një dashnor i luftës dhe një mjeshtër lufte.* ~ Dion Kasi (Cassius Dio) 

Lufta e Romës me Viriatin u quajt "Lufta e Zjarrit" nga historiani grek Polybius i Megalopolis . Dy lloje lufte u kryen nga Viriathus, *bellum* ('luftë'), kur ai përdori një ushtri të rregullt dhe *latrocinium*, kur luftimet përfshinin grupe të vogla luftëtarësh dhe përdorimin e taktikave guerile .  Për shumë autorë Viriathus është modeli i luftëtarit gueril.

Asgjë nuk dihet për Viriathus deri në arritjen e tij të parë të luftës në 149 para Krishtit. Ai ishte me një ushtri prej dhjetë mijë burrash që pushtuan Turdetaninë jugore.

Roma dërgoi pretorin Caius Vetilius për të luftuar rebelimin. Ai sulmoi një grup luftëtarësh luzitanianë që ishin jashtë për të kërkuar ushqim dhe pasi disa prej tyre u vranë, të mbijetuarit u strehuan në një vend që ishte i rrethuar nga ushtria romake. Ata ishin gati të bënin një marrëveshje të re me romakët kur Viriathus, duke mosbesuar romakët, propozoi një plan arratisjeje. Lusitanët, të ndezur nga fjalimi i tij, e bënë komandantin e tyre të ri. Veprimi i tij i parë ishte shpëtimi i Lusitanëve të bllokuar dhe rezistues, të cilët më pas i komandonte, fillimisht duke u rreshtuar për betejë me romakët, më pas duke shpërndarë ushtrinë ndërsa ata po sulmonin. Ndërsa çdo valë shpërtheu dhe iku në drejtime të ndryshme për t'u takuar në një vend të mëvonshëm, Viriathus me 1000 burra të zgjedhur mbajti në kontroll ushtrinë prej 10000 romake duke qenë në një pozicion për të sulmuar. Pasi pjesa tjetër e ushtrisë kishte ikur, ai dhe mijëra burra shpëtuan gjithashtu. Pasi shpëtoi efektivisht të gjithë ushtarët e Lusitanëve, ai forcoi menjëherë besnikërinë e njerëzve përreth tij.

Viriathus organizoi një sulm kundër Caius Vetilius në Tribola . Meqenëse romakët ishin më të armatosur, ai organizoi taktika guerile dhe nisi prita imagjinative. Duke u ngarkuar me shtiza hekuri, treshe dhe ulërima, Lusitanianët mundën Vetilin, duke vrarë 4,000 nga 10,000 ushtarë, përfshirë vetë Vetilin. Në përgjigje, Celtiberians u punësuan për të sulmuar Lusitanians, por u shkatërruan. Pas këtij incidenti, Lusitanët u përleshën me ushtritë e Gaius Plautius, Claudius Unimanus dhe Gaius Negidius, të cilët të gjithë u mundën. Gjatë kësaj periudhe Viriathus frymëzoi dhe bindi Numantinët dhe disa Galë të rebeloheshin kundër sundimit romak.

Për të përfunduar nënshtrimin e Lusitanisë, Roma dërgoi Quintus Fabius Maximus Aemilianus, me 15,000 ushtarë dhe 2,000 kalorës për të forcuar Gaius Laelius Sapiens, i cili ishte një mik personal i Scipio Aemilianus Africanus .  Pavarësisht se realizoi tërheqjen e Lusitanëve në një fitore fillestare, Aemilianus u kthye në Romë pa e rrëzuar Viriathus-in dhe romakët humbën shumicën e përforcimeve të tij në Ossuma dhe Beja në Alentejo . Kjo u dha Luzitanianëve akses në atë që është territori i sotëm spanjoll, Granada moderne dhe Murcia . Rezultatet e përpjekjeve të Viriathus-it si dhe ato të Luftës Numantine shkaktuan shumë probleme në Romë, më e dukshme ishte rënia e shkallës së rekrutimit legjionarë.

## Vdekja 
Duke ditur se rezistenca Lusitanian ishte kryesisht për shkak të udhëheqjes së Viriathus, Caepio korruptoi Audax, Ditalcus dhe Minurus, të cilët ishin dërguar nga Viriathus si ambasadë për të vendosur paqen ( Appian  ). Këta ambasadorë u kthyen në kampin e tyre dhe vranë Viriathus ndërsa ai ishte duke fjetur. Eutropius pretendon se kur vrasësit e Viriathus i kërkuan Quintus Servilius Caepio pagesën e tyre, ai u përgjigj se "nuk ishte kurrë e këndshme për romakët, që një gjeneral të vritej nga ushtarët e tij.",  ose në një version tjetër më të zakonshëm në moderne. Portugalia dhe Spanja, "Roma nuk i paguan tradhtarët që vrasin shefin e tyre". Quintus Servilius Caepio iu refuzua Triumfi i tij nga Senati .
parapamje|300x300px| Piktura e José de Madrazo për vdekjen e Viriathus.
Pas vdekjes së Viriathus, Lusitanians vazhduan të luftojnë nën udhëheqjen e Tautalus (greqisht: Τάυταλος).

Laenas më në fund do t'u jepte Luzitanianëve tokën që kishin kërkuar fillimisht përpara masakrës. Megjithatë, qetësimi i plotë i Lusitanisë u arrit vetëm nën Augustin . Nën sundimin romak, Lusitania dhe njerëzit e saj fituan gradualisht kulturën dhe gjuhën romake.

Viriathus qëndron si udhëheqësi më i suksesshëm që ka kundërshtuar ndonjëherë pushtimin romak në Iberi. Gjatë fushatave të tij ai u mund vetëm një herë në betejë kundër romakëve dhe nga pikëpamja ushtarake mund të thuhet se ka qenë një nga gjeneralët më të suksesshëm që ka kundërshtuar ndonjëherë zgjerimin e Romës. Në fund të fundit, edhe romakët e kuptuan se ishte më e kujdesshme të përdorej tradhtia sesa konfrontimi i hapur për të mposhtur kryengritjen Luzitaniane. Rreth pesëdhjetë vjet më vonë, gjenerali renegat romak Quintus Sertorius, në krye të një kryengritjeje tjetër në Iberi, do të kishte një fat të ngjashëm.

## Trashëgimia 
Viriathus u bë një simbol i qëndrueshëm i kombësisë dhe pavarësisë portugeze, i portretizuar nga artistë dhe i festuar nga njerëzit e tij gjatë shekujve. Në poemën e tij epike *Os Lusíadas*, Luís Vaz de Camões lartëson veprat e mëdha të Viriathus.

Flamuri i provincës spanjolle të Zamora, i quajtur *la seña bermeja*, ka tetë vija të kuqe, për të nderuar tetë fitoret e Viriathus mbi romakët.

Ka një rrugë në Madrid me emrin e tij, në lagjen Chamberí (afër stacionit të metrosë 'Iglesia'). E njëjta gjë është e vërtetë për Lisbonën, Zamorën dhe shumë qytete të tjera në Spanjë dhe Portugali.

Planeti HD 45652 b u emërua Viriato në 2019 pas Viriathus. 

### Film dhe televizioni 
* Seriali televiziv spanjoll *Hispania, la leyenda* (2010–2012) bazohet lirshëm në jetën dhe bëmat e tij. Ai u luajt nga Roberto Enríquez .
* " Barbarians Rising " (2016) i History Channel paraqet historinë e Viriathus në episodin e tij të parë të titulluar "Rezistenca". Jefferson Hall luajti Viriatin.

## Shih edhe 
* Boudica
* Arminiusi
* Bato Desidiati
* Versingetoriksi

## Referime