Thermae

parapamje|291px|Bulla Regia, brenda banjave termale
Në Romën e Lashtë, ''''* (nga greqishtja  *thermos*, "nxehtë") dhe *''* (nga greqishtja  *balaneion*) ishin shërbime banjash.  zakonisht i referohet komplekseve të mëdha të banjave publike perandorake, ndërsa  ishin infrastruktura në shkallë më të vogël, publike ose private, që ekzistonin në numra të shumtë përgjatë perandorisë.

Shumica e qyteteve romake kishin të paktën një – nëse jo më shumë – ndërtesa të tilla, që ishin qendra jo vetëm për larje, por për socializim dhe gjithashtu lexim. Banjat mundësoheshin edhe për vilat private të të pasurve, shtëpitë fisnike dhe fortesat. Ato furnizoheshin me ujë nga një lum ose përrua i afërt, ose brenda qytetit nga një ujësjellës. Uji do të ngrohej në caldarium (dhomë larjeje e ngrohtë). Dizajni i banjave diskutohet nga Vitruvi te *De architectura''

## Terminologjia
alt=Photograph of the Baths showing a rectangular area of greenish water surrounded by yellow stone buildings with pillars. In the background is the tower of the abbey.|parapamje|majtas|upright=1.4|Banjat Romake publike në Bath, Angli
, '**, **', '** dhe **' mund të përkthehen si 'banjë' ose 'banja', megjithëse burimet latine bëjnë dallim midis këtyre termave.

 ose , rrjedh nga fjala greke  do të thotë, në kuptimin e saj kryesor, një banjë ose enë larjeje, si shumica e personave të ndonjë rëndësie midis romakëve zotëronin në shtëpitë e tyre, dhe kështu dhoma në të cilën bëhej banja, e cila është gjithashtu përkthimi i duhur i fjalës . Zvogëluesja  është përshtatur nga Seneka i Riu për të përkufizuar dhomën e larjes së Shipion Afrikanit në vilën në Liternum, dhe është përdorur shprehimisht për të karakterizuar modestinë e mënyrave republikane krahasuar me luksin e kohës së tij. Por kur banjat e individëve privatë do të bëheshin më madhështore dhe përfshinin shumë dhoma, në vend të një dhome të vogël të përshkruar nga Seneka, do të përdorej shumësi  ose , i cili prapë, në gjuhën korrekte, kishte referenca vetë në banjat e individëve privatë. Kështu, Ciceroni i quan banjat në vilë të vëllait të tij, Kuint Tullius Ciceronit .

 dhe , që sipas Varronit nuk ka numër njëjës, ishin banjat publike, por kjo përpikmëri dalluese shpërfillet nga shkrimtarët pasues dhe veçanërisht nga poetët, midis të cilëve  nuk përdoret rrallë në numrin shumës për të kuptuar banjat publike, meqë fjala  nuk mund të futej në një varg hekzametër. Plini gjithashtu, në të njëjtin paragraf, përdor shumësin asnjanës  për banjat publike dhe  për banjat private.

parapamje|432px|Termat romake të Durrësit
 (greqisht: , *Thermai*, 'burime të ngrohta, banja të ngrohta*, nga mbiermi grek *thermos'', 'i nxehë') që nënkupton pikërisht burimet e ngrohta, ose banjat me ujë të ngrohtë; por do të përdorej për atë ndërtesa madhështore të cilat do të zhvilloheshin nën Periudhën Perandorake, në vend të  të thjeshta të Periudhës Republikane dhe të cilat përfshinin brenda gamës së tyre të ndërtesave të gjitha pjesët që i përkisnin gjimnazit të lashtë grek, ashtu si dhe ndërtesat apostafat për tu larë. Shkrimtarët, megjithatë, i përdornin këta terma pa dallim. Kështu banjat e ndërtuara nga Klaudius Etrusku, skllavi i liruar nga perandor Klaudi, janë përmendur nga Statiusi si , dhe nga Marciali si . Në një epigram të *Marcialit*——termat nuk janë përdorur për të gjithë ndërtesën, por për dy dhoma të ndryshme të të njëjtës ndërtesë.

## Ndikimi grek 
Disa nga përshkrimet më të hershme të praktikave perëndimore të larjeve vijnë nga Greqia e lashtë. Grekët filluan regjimet e larjeve që do të formonin themelet e procedurave moderne të spave. Këta banorë egjeas përdornin vaska të vogla, enë larjeje dhe larjen e këmbëve për pastërtinë personale. Gjetjet të tilla më të hershme janë banjat në Kompleksin Pallator të Knososit në Kretë dhe vaskat luksoze prej alabastri të zbuluara në Akrotiri, Santorini; të dyja të datuara nga mesi i mijëvjeçarit të II p.e.s.. Ata krijuan banja publike dhe dushe brenda komplekseve të gjimanzeve të tyre për relaksim dhe higjenë personale.

Mitologjia greke specifikon se disa lloj burimesh natyrore ose pellgje baticore ishin të bekuar nga zotat për të kuruar sëmundje. Rreth këtyre pellgjeve të shenjta, grekët krijonin shërbime banjash për ata që dëshironin të shëroheshin. Nevojtarët linin oferta ndaj zotave për shërim në këto vende dhe laheshin me shpresën e shërimit. Spartanët zhvilluan një banjë primitive avulli. Një Serangeum, një balneum i hershëm grek (e përkthyer pak a shumë banjë), dhoma larjeje ishin gërmuar në faqen e kodrës në shkëmb sipër dhomave që mbanin veshjet e larësve. Një nga dhomat e larjes kishte një dysheme të dekoruar me mozaikë që paraqisnin një karrocierë me karrocën e tërhequr nga katër kuaj, një grua e ndjekur nga dy qenë dhe një delfin poshtë. Kështu, grekët e hershëm përdornin tiparet natyrore, por i zgjeronin atë dhe shtonin pajisjet tyre, siç ishin dekorimet dhe sirtarët. Gjatë qytetërimit të vonë grekë, banjot shpesh ndërtoheshin bashkangjitur fushave atletike.]]
Një banjë publike ndërtohej përreth tre dhomave kryesore: *tepidarium* (dhoma e ngrohtë), *caldarium* (dhoma e nxehtë) dhe *frigidarium* (dhoma e ftohtë). Disa  paraqesin gjithashtu banja avulli: *sudatorium*, një banjë avulli të lagësht dhe *laconicum*, një dhomë e ngrohtë dhe e thatë.

Si mënyrë ilustrimi, do të përshkruhet modeli i Banjave të Vjetra të Pompejit, ndryshe të njohura si Banjat e Forumit, që janë ndër banjat e ruajtura më mirë romake. Këto banja ishin të lidhura me forumin e Pompejit, prej nga kanë marrë emrin. Modeli i referohet planit dysheme të paraqitur më lartë.

parapamje|upright=1.35|Plani i Banjave të Vjetra (Banjat e Forumit) në Pompeji
Ky kompleks specifik përbëhej nga një grup i dyfishtë banjash, një për burrat dhe një për gratë. Ai kishte gjashtë hyrje të ndryshme nga rruga, një nga të cilat (*b*) futet në sektorin më të vogël të grave. Pesë hyrjet e tjera çojnë drejtë sektorit të burrave, nga të cilat dy (*c* dhe *c2*), komunikojnë drejtpërdrejtë me furrat, ndërsa tre të tjerat (*a3, a2, a*) me dhomat e larjesve.

### Palaestra 
Duke kaluar nëpërmjet hyrjes kryesore, *a* (mezi e dukshme, në krahun e djathtë, një e treta e gjatësisë nga lartë), e cila është hequr nga rruga nëpërmjet një rrugice të ngushtë që rrethonte ndërtesën dhe pasi zbriteshin tre shkallë, vizitori do të gjente një dhomë të vogël në të majtën e tij (*x*) me një tualet (*latrina*) dhe vijonte në një portik të mbuluar (*g, g*), i cili shtrihej përreth tre krahëve të një oborri të hapur (*palaestra, A*). Këto së bashku formonin vestibulin e banjave (), në të cilin prisnin shërbëtorët.

#### Përdorimi i palestrës 
Kjo palaestra ishte terreni i stërvitjes për të rinjtë ose ndoshta shërbente si një shëtitore për vizitorët e banjave. Brenda këtij oborri qëndronte gjithashtu mbajtësi i banjave, (), që merte *quadrans* të paguar nga secili vizitor. Dhoma (*f)* që gjendej në pjesën e mbrapme të portikut, mund të ketë qenë apostafat për të; por shumica e saj ishte një *oecus* ose *exedra*, për t’iu përshtatur më mirë klasave, ndërsa prisnin kthimin e të njohurve të tyre nga brenda. Në këtë oborr, paraqiteshin njoftime për teatro ose shpallje të tjera të interesit të përgjithshëm, një nga të cilat shpallte shfaqjet gladiatoriale gjendet akoma. Në krahët e hyrjes ndodheshin ulëse ().

Botimi i vitit 1898 i ''Harper's Dictionary of Classical Antiquities* jepte ilustrime që paraqisnin dhomat e Banjave të Vjetra të Pompejit:

Skeda:Apodyterium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|*Apodyterium*
Skeda:Tepidarium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|*Tepidarium*
Skeda:Caldarium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|*Caldarium*
Skeda:Frigidarium of the Old Baths at Pompeii by Overbeck.png|*Frigidarium*

### Apodyterium dhe frigidarium
Një kalim (*c*) çonte te *apodyterium* (*B*), një dhomë për zhveshjen në të cilën të gjithë vizitorët duhet të takoheshin para se të hynin në banjën e mirëfilltë. Aty, vizitorët hiqnin rrobat e tyre, të cilat mereshin në ngarkim nga skllevërit e njohur si capsarii të njohur në lashtësi për pandershmërinë e tyre.  ishte një dhomë e madhe, me ulëse guri përgjatë tre krahëve të mureve (*h*). Vrimat që janë akoma të dukshme në mure me shumë gjasa shënonin vendet ku vareshin rrobat. Dhoma ndriçohej nga një dritare qelqi dhe kishte gjashtë dyer. Një nga këto çonte në *tepidarium* (*D*), ndërsa një tjetër në *frigidarium* (*C*), me banjën e zhytjes së ftohtë të referuar si *baptisterium* (më zakonisht e quajtur *natatorium* ose ),  (nga greqishtja ), , ose ; termat  dhe  sugjerojnë se disa nga këto banja përdoreshin gjithashtu si pishina. Banja në këtë dhomë është veshur me mermer të bardhë, e rrethuar nga dy shkallë mermeri.

### Tepidarium
parapamje|372px|*Tepidarium në Banjat e Forumit në Pompeji*, pikturë e Joseph Theodor Hansen (1848–1912)
Nga  vizitorët që dëshironin të shkonin përmes banjës së ngrohtë dhe proçesit të djersitjes hynin në  (*D*). Ai nuk kishte ujë as në Pompeji, as një Banjat e Hipias, por ishte thjeshtë i ngrohur me ajër të nxehtë në një temperaturë të pranueshme, në mënyrë që ta përgatiste trupin për nxehtësinë e madhe të avullit dhe banjave të nxehta, dhe, gjatë kthimit, të parandalonte një kalim të nxituar në ajër të hapur. Në banjat në Pompeji kjo dhomë shërbente edhe si një  për kë përdorte banjën e ngrohtë. Muret paraqesnin një numër kamaresh apo kompartamentesh të veçanta për mbajtjen e rrobave të hequra. Kamaret ndaheshin nga njëra-tjetra me figura të llojit të quajtur atlantes ose telamones, që dalin nga muret dhe mbështesin kornizën e pasur mbi ta në një hark të gjerë.

Në dhomë gjendeshin tre banka bronzi, e cila ngrohej gjithashtu nga afërsia me hipokaustin e dhomës ngjitur, ashtu dhe nga një prushierë bronzi (*foculus*), në të cilën kishin mbetur akoma thëngjinjë të shuar qymyri, kur u kryen punimet. Duke u ulur dhe djersitur përkrahë një prushiereje të tillë quhej .

 është përgjithësisht dhoma më e zbukuruar në banja. Ajo ishte thjeshtë një dhomë për tu ulur dhe për tu vajosur. Në Banjat e Forumit në Pompej dyshemeja ka mozaikë, tavani i harkuar është zbukuruar me stuko dhe piktura mbi një sfond të ngjyrosur, muret ishin me të kuqe.

Vajosja kryhej nga skllevër të quajtur *unctores* dhe *aliptae*. Ajo ndonjëherë zhvillohej përpara shkuarjes në banjën e nxehtë dhe ndonjëher pas banjës së ftohtë, për veshjes së rrobave, në mënyrë që të pengonte djersitjen. Disa banja kishin një dhomë të posaçme (*destrictarium* ose *unctorium*) për këtë qëllim.

### Caldarium
Nga  një derë hapej për në  (*E*), dyshemeja me mozaikë e të cilës ndodhej drejtpërdrejtë mbi furrën ose hipokaustin. Muret e saj ishin të zgavërta, mbrapa suvasë së dekorur një pjesë e murit përbëhej nga tulla me vrima të quajtura , duke formuar një tubi të madh të mbushur me ajër të nxehtë. Në njërin skaj ndodhenjë vaskë e rrumbullakët (*labrum*), ndërsa në skajin tjetër një vend katërkëndor larjeje (, , , ), të arritshëm nëpërmjet platformës me shkallë.  mbante ujë të ftohtë, për tu hedhur mbi kokën e personit që do të lahej, para se të largohej nga dhoma. Këto vaska në Banjat e Vjetra ishin prej mermeri, por përmenden raste të  prej argjendi solid. Për shkak të nxehtësisë së madhe të dhomës,  zbukurohej pak.

### Laconicum
Banjat e Vjetra nuk kishin *laconicum*, i cili ishte një dhomë edhe më e nxehtë sesa , dhe përdorej thjeshtë si një dhomë djersitjeje, që nuk kishte banjë. Thuhej se ishte futur në Romë nga Mark Vipsanius Agripa dhe quhej edhe *sudatorium* dhe .

### Zonat e shërbimit 
parapamje|majtas|Një bolier me tre nivele uji ()
 kishte një kalim (q) që lidhej me grykën e furrës (i), i quajtur  ose  dhe, duke zbritur nëpërmjet atij kalimi, mbërrihej në dhomën M, në të cilën dilte , dhe që arrihej nga rruga në *c*. Ajo u caktohej , ose personave në ngarkim të zjarrit. Nga dy shkallët e saj, njëra të çonte në çatinë e banjave, ndërsa tjetra në bolierët me ujë.

Ndodheshin tre boljerë, një prej të cilëve () mbante ujë të nxehtë; një i dytë, të vakët (); dhe i treti, të ftohtë (). Uji i ngrohtë mbushej në banjën e ngrohtë nëpërmjet një tubi përmes murit, shënonte planin. Nën dhomën e nxehtë gjendej furra rrethore *d*, me një diametër prej më shumë se , e cila ngrohte ujin dhe frynte ajër të ngrohtë në qelat e zgavërta të hipokaustit. Ai kalonte nga furra nën kazanët e parë dhe të dytë nëpërmjet dy tubave, që janë shënuar në plan. Boljeri që mbanjte ujë të nxehtë ishte vendosur menjëherë mbi furrë; pasi uji tërhiqej nga aty, do të furnizohej nga tjetri, , i cili ngrihej pak më lartë dhe qëndronte pak më largë furrës. Ishte tashmë i ngrohur në mënyrë të konsiderueshme nga afërsia e tij me furrën apo hipokaustin poshtë tij, kështu që furnizonte zbrazjen e të parim pa e zvogëluar materialisht temperaturën e tij; dhe vakumi këtë të fundit mbushej prapë nga më i largëti, i cili mbante ujë të ftohtë të marë drejtpërdrejtë nga ujëmbledhësi apo depozita që shihet mbrapa tyre. Boljerët vetë nuk kanë mbetur më, por gjurmët që ata kanë lënë në llaçin ku ata ishin vendosur janë qartësisht të dukshme dhe na mundësojnë të përcaktojmë pozicionet dhe përmasat e tyre përkatëse. Boljerë të tillë bakri duket se quheshin , nga ngjashmëria e tyre me formën e një miliariumi.

Mbrapa boljerëve, një tjetër korridor çonte në obrr ose palaestra (*K*), e caktuar për shëmbëtorët e larjes.

### Banja e grave 
Banjat më të vogla ngjitur u ishin caktuar grave. Hyrja bëhej nëpërmjet derës *b*, e cila të çonte në një vestibul të vogël (*m*) dhe nga aty te  (*H*), i cili, si ai i banjave të burrave, kishte një ulëse (, ) në të dy anët përballë murit. Ajo hapej në një banjë të ftohtë (*J*), duke përkuar me  të sektorit të burrave, por me përmasa shumë më të vogla. Ndodhen katër shkallë në brendësi për të zbritur në të.

Përballë derës së hyrjes në  ndodhet një tjetër derë që të çon në  (*G*), i cili lidhet edhe me dhomën termale (*F*), në një anë të së cilës ndodhet një banjë e ngrohtë në një kamare katrore dhe në skajin më të largët të . Dyshemeja e kësaj dhome është pezull dhe muret e saj janë të depërtuara nga tuba, si ajo përkuese në banjën e burrave.  në banjën e grave nuk ka prushore, por ajo ka një dysheme pezull apo të varur.

## Qëllimi 
[parapamje|396px|Thermae e [Ad Quintum, Bradashesh, Elbasan.]]
Banjat shpesh përfshinin, përveç tre dhomave kryesore të listuara më sipër, një *palaestra*, ose gymnasium, ku burrat do të angazhoheshin në stërvitje dhe lojëra të ndryshme me top. Aty, mes gjërave të tjera, ngriheshin pesha dhe hidhej disku. Burrat do ta lyenin veten dhe ta hiqnin tepricën me një strigil (p.sh.: Apoxyomenos i mirënjohur i Lisiposit nga Musei Vaticani). Shpesh klientët e pasur do të sillte një , një skllav që do të mbante peshqirët, vajërat dhe strigilët e pronarit të tij për tu larë dhe kur të shikonte nga ata kur ishte në banjë, pasi hajdutët dhe bracët dihej se frekuentonin banjat.

Dhoma e zhveshjes ishte e njohur si *apodyterium* (nga greqishtja e lashtë *apodyterion* nga *apoduein'', 'të heqësh').

## Domethënia kulturore 
Në shumë mënyra, banjat ishin të barasvlefshmet romake të qendrave komunitare. Për shkak se proçesi i banjave zgjaste kaq shumë, bisedat ishin të nevojshme. Shumë romakë do ti përdornin banjat si një vend për të ftuar shokët për gosti dhe shumë politikanë do të shkonin në banja për të bindur romakët ti bashkoheshin kauzave të tyre.  kishte shumë atribute përveç larjes. Kishte biblioteka, dhoma lexim poezish dhe vende për të blerë dhe ngrënë ushqim. I barasvlefshmi modern do të ishte një kombinim i një biblioteke, galerie arti, qendre tregtare, restoranti, palestre dhe spaje.

parapamje|majtas|389px|Mbetje të banjës romake në Butrint
Një funksion i rëndësishëm i banjave në shoqërinë romake ishte roli i tyre si që ne sot e konsiderojmë një "degë biblioteke". Shumë në publikun e përgjithshëm nuk kishin akses në bibliotekat e mëdha në Romë dhe kështu si një institucion kulturor, banjat shërbenin si një burim i rëndësishëm, ku qytetarë më të zakonshëm mund të shijonin libra të mirë. Banjat e Trajanit, Banjat e Karakalës dhe Banjat e Dioklecianit, të gjitha përmbajnë dhoma kushtuar librave. Ato janë identifikuar nëpërmjet arkitekturës së vetë banjave.Prania e kamareve në mure konsiderohet se kanë qenë rafte librash dhe tregojnë se ishin mjaftueshëm të thella për të përmbajtur rrotulla të lashta librash. Ka pak dokumentim konkludues nga shkrimtarët e kohës, se ekzistonin biblioteka publike të mbajtura në banja, por janë gjetur të dhëna që tregojnë se një skllav nga shtëpia perandorake etiketohej  (*mbajtësi i bibliotekës greke të banjave*). Megjithatë, kjo mund të tregojë vetëm se i njëjti person mbante dy pozicione njëri pas tjetrit: "mbajtjësi i banjave" () dhe "punonjësi në bibliotekën greke" (një ). Arsyeja për këtë debat është se, megjithëse Jul Çezari dhe Asinius Polioni mbështesnin aksesin në libra dhe bibliotekat të ishin të hapura ndaj të gjithë lexuesve, ka pak të dhëna se bibliotekat publike ekzistonin në kuptimin modern siç i njohim sot. Ka shumë të ngjarë që këto rezerva mbaheshin për elitën e pasur.

Banjat ishin një vend për skulptura të rëndësishme; mes veprave të zbuluara nga Banjat e Karakalës janë *Demi Farnese* dhe *Farnese Hercules* dhe figurat patriotike mbi përmasat natyrore të fillimit të shekullit të III, (tani në Museo di Capodimonte, Napoli).

[parapamje|389px|Hipokausti i banjove romake të [Ulpiana|Ulpianës, Kosovë]]
Romakët besonin se shëndeti i mirë vinte nga larja, ngrënia, masazhet dhe stërvitjet. Banjat, në këtë mënyrë, i kishin të gjitha këto gjëra me shumicë. Meqë qytetarët do të laheshin shumë herë në javë, shoqëria romake ishte në mënyrë befasuese e pastër. Kur u pyet nga një i huaj se pse ai lahej një herë në ditë, një perandor romak thuhet se u përgjigj "Se nuk kam kohë të lahem dy herë në ditë." Perandorët shpesh ndërtonin banja për të fituar mbështetje popullore dhe për të krijuar një monument jetëgjatë për bujarinë e tyre. Nëse një romak i pasur dëshironte të fitonte mbështetjen e popullit, ai mund të organizonte hyrjen falas një ditë në emrin e tij. Për shembull, një senator, duke shpresuar të bëhej një tribun mund të paguante të gjitha tarifat e hyrjes në një banjë të caktuar për ditëlindjen e tij për tu bërë i mirënjohur ndaj banorëve të zonës.

## Vendndodhja 
Banjat do të përhapeshin në të gjithë perandorinë. Ku ekzistonin burime termale natyrore (si në Bath, Angli; Băile Herculane, Rumani ose Aquae Calidae, afër Burgasit dhe Serdica, Bullgari)  ndërtoheshin përreth tyre. Në mënyrë alternative, përdorej një sistem *hypocausta* (nga greqishtja e lashtë *hypo* – 'poshtë' dhe *kaio* – 'të djegësh') për të ngrohur ujin në tuba nga një furrë ().

## Shqetësime rreth praktikave të larjes 
Ndërsa banjat shijoheshin nga pothuajse çdo romak, disa i kritikonin ato. Uji nuk rinovohej shpesh dhe mbetjet e vajit, papastërtisë ose edhe ekskremente mbaheshin të ngrohta, duke mundësuar një mjedis për bakteriet.

parapamje|282px|*De Medicina*, një traktat mjeksor i Aul Kornelius Celsit
Perandor Mark Aureli u ankua rreth papastërtisë:
«*Siç të shfaqet larja tyjë, vaji, djersa, papastërtia, uji i pistë, të gjitha gjëra të gërditshme, kështu është çdo pjesë e jetës dhe gjithçka.*»

Aul Kornelius Celsi, ndërsa lëvdonte vlerat e saj terapeutike, paralajmëronte të mos shkohej me një plagë të freskët për shkak të rriskut të gangrenës. Në fakt, mjaft gure varresh nga e gjithë perandoria pohojnë:
: ''*balnea vina Venus*
: *corrupt corpora*
: *nostra se[t] Vitam faciunt*
: *balnea vina Venus* 
:::: — epitaf i Tiberius Klaudius Sekundit (shekulli I) Corpus Inscriptionum Latinarum VI.15258, Romë.
::: "Banjat, vera, dhe seksi
::: mund të korruptojnë trupat tanë, 
::: por banjat, vera dhe seksi
::: e bëjnë jetën t’ia vlejë për tu jetuar"

Filosofi Seneka ankohej për zhurmën që i ndërpriste punën kur ai qëndronte sipër një banje.

## Mbetje të banjave publike 
parapamje|majtas|412px|Rindërtim virtual i banjave romake në Weißenburg, Gjermani, duke përdorur të dhëna nga skanimi me teknologji lazer
Mjaft banja publike romake mbijetojnë, ose si rrënoja ose në shkallë të ndryshme ruajtjeje. Mes më të njohurave janë Banjat e Karakalës, Banjat e Dioklecianit, Banjat e Titit, Banjat e Trajanit në Romë dhe banjat e Sofjes, Serdikës dhe Varnës. Romakët ndërtuan edhe në kolonitë e tyre banja, duke përfituar nga burimet natyrore termale që haseshin në Afrikën Veriore, si në Hamam Asalihinin algjerian, ashtu si në Evropë ato që i japin emrin qytetit anglez të Bathit dhe Ravenglass Roman Bath House në Angli ashtu si dhe banjat në Aix-en-Provence dhe Vichy, të Francës, Aken, Visbaden, dhe Baden në Gjermani, dhe Aquincum në Hungari, ashtu si ato në Durrës Burtrin, Ad Quintum (Bradashesh), Ulpianë si dhe në shumë vende të tjera. Këto banjash bëheshin qendra veprimtarish rekreacionale dhe shoqërore në bashkësitë romake. Bibliotekat, sallat e leximit, gimnasium dhe kopshtet formale bëheshin pjesë e disa komplekseve të banjave. Gjithashtu, romakët e përdornin ujin e nxehtë termal për të lehtësuar vuajtjet e tyre nga reumatizma, artriti dhe dhënies ndaj ushqimit dhe pijes. 

Pjesët e ndryshme të ritualit të larjes (zhveshja, larja, djersitja, bërja e masazhit dhe pushimi), kërkonin dhoma të veçanta, që romakët do ti ndërtonin për ti bujtur ato funksione. Ndarja e gjinive dhe shtimet e diversioneve jo të lidhura drejtpërdrejë me larjen gjithashtu e ndikonin drejtpërdrejë formën e banjove. Rituali i rafinuar romak i larjes dhe arkitektura e saj pasuese do të shërbenin si modele për shërbimet e mëvonshme evropiane dhe amerikane të banjave. Haprsirat e kopshtit formal dhe organizimi i fuqishëm arkitekturor i barabartë me atë të romakëve do të rishfaqej në Evropë nga fundi i shekullit të XVIII. Spatë kryesore amerikane do ta ndiqnin modelin një shekull më vonë.

Me gjasa më të plotat janë banjat e ndryshme publike dhe private në Pompeji dhe sitet e afërta. Hamami Asalihin () në Algjeri janë akoma në përdorim.

Në vitin 1910, Pennsylvania Station u hap në Nju Jork Siti, me një Dhomë Kryesore Pritjeje që huazonte tepër nga frigidariumi i Banjave të Dioklecianit, veçanërisht përdorimi i përsëritur i kupolës së kryqëzuar të tavanit. Suksesi i dizajnit të stacionit të Pensilvanisë nga ana tjetër do të kopjohej edhe në stacionet e tjera hekurudhore përreth botës.

## Shiko gjithashtu 
* Larja në Romën e Lashtë
* Banjat e lashta greke
* Balnoterapia
* Gjimnazi i lashtë
* Palestra (Greqi e lashtë)
* Llixha
* Hamami
* Historia e mjekësisë
* Banja e Madhe e Mohenxho-daros
* Paidea
* Kalokagathia
* Agoga
* Efebia
* Kopshtet e lashta greke
* Larja
* Banja
* Qendra hidrotermale
* Burimi termal
* Banjat e Dibrës
* Burimet termale në Shqipëri
* Kujdesi shëndetësor
* Veprimtaria e kujdesit shëndetësor
* Higjiena personale
* Kopshtet e lashta greke
* Veshjet në Greqinë e lashtë
* Jus
* E drejta romake
* Amicitia
* Hospitium
* Imperium
* Civitas
* Contio
* Mos maiorum
* Municipium
* Patronazhi në Romën e Lashtë
* Rogatio
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Aerarium
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Cirku Romak
* Panteoni, Romë
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Domus
* Ekonomia Romake
* Equites
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Harku i Triumfit
* Horreum
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kolumbarium
* Konsulli Romak
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Llaçi romak
* Ludi
* Luftërat Romako-Latine
* Lupanari
* Lustrum
* Lustratio
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Marina Romake
* Martesa në Romën e lashtë
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Ordines
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Principati (Roma)
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Traditat romake të emërtimit
* Trashëgimia romake në Kosovë
* Tregtia romake me Indinë
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Urbanistika Romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Veshjet në Romën e lashtë
* Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
* Vila Romake
* Villa rustica
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore 
## Bibliografia 
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* 
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche* Editore: Longanesi, 2003.
* 
* 
* 
* Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, *L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma*, Utet, Torino 1976.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Pierre Gros - Mario Torelli, *Storia dell'urbanistica. Il mondo romano*, Laterza 2007.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Léon Homo, *Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452* (Leeds, 1990).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ralph M. Rosen (2006) *Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia*, fq. 219–238
* Roth, Jonathan. *The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235)*. Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* William Smith Roman Baths (Balneae) from "A Dictionary of Greek and Roman Antiquities", pub. John Murray, London, 1875.
* ThermeMuseum (Museum of the Thermae) in Heerlen 
* Traianus – Technical investigation of Roman public w[orks
* Roman Bath: a day at the baths An interactive site using the Baths of Caracalla as an example
* Barbara F. McManus Roman baths and bathing
* Rindërtim 3d i një banje romake Limes in Austria 
* Roman Baths of Weissenburg Digital Media Archive  (creative commons-licensed photos, laser scans, panoramas) with data from a City of Weissenburg/CyArk research partnership
* Victorian Turkish bath Information regarding a 19th-century version of the Roman or "Turkish" bath
* 
*