François Arago

**François Jean Dominique Arago** ose thjesht i njohur si **François Arago** (1786 - 1853) ishte matematikan, fizikan, astronom, freemason, karbonar dhe politikan francez.

## Jeta e hershme dhe puna
Arago u lind në Estagel, një fshat i vogël me 3000 banorë afër Perpignanit, në departamentin e Pyrénées-Orientales, Francë, ku babai i tij mbante postin e Thesarit të Mintit.

Arago ishte më i vjetri nga katër vëllezërit. Jeani (1788 - 1836) emigroi në Amerikën Veriore dhe u bë gjeneral i ushtrisë meksikane. Jacques Arago (1799 - 1855) mori pjesë në udhëtimin zbulues të Louis de Freycinet në Uranie nga viti 1817 në 1821, dhe në kthimin e tij në Francë iu përkushtua gazetarisë dhe dramës. Vëllai i katërt, Étienne Arago (1802 - 1892) thuhet se ka bashkëpunuar me Balzakun në The Heiress of Birague, dhe nga vitet 1822 në 1847 shkroi një numër të pjesëve dramatike, të shumtat në bashkëpunim.

Duke shfaqur shijet e tij ushtarake, François Arago u dërgua në kolegjin komunal të Perpignanit, ku ai filloi të studionte matematikën në përgatitje të provimit pranues në École Polytechnique. Brenda dy viteve e gjysmë ai bëri masterin në të gjitha lëndët dhe shkoi në provim në Toulouse, ai befasoi pedagogun e tij J. L. Lagramge. por është e njohur tani si *dallgë aktuale*. Arago ka gjithashtu të drejtë në mënyrë të drejtë të trajtohet sikur provues i lidhjes së gjatë mes aurora borealis dhe variacionet e elementeve magnetike. Në 1828, ai u zgjodh anëtar i jashtëm i Akademisë Mbretërore suedeze të Shkencave.

Në optikë, Arago jo vetëm që bëri zbulime të veta të rëndësishme, por është kredituar me stimulimin gjenial të Augusti-Jean Fresnel, Étienne-Louis Malus dhe Thomas Young, më të cilën ai u ngërthyer nga afër.

Menjëherë pas fillimit të shekullit të 19, të paktën tre filozofëve po merreshin me doktrinën e teorisë valore të dritës. Argumentet e Fresnel-së në favor të kësaj teorie janë më pak favore me teoritë e Laplace, Poisson dhe Biotit, kampionët e teorisë së rrezatimit; por argumentet e tij u përqafuan me entuziazëm nga Humboldt dhe nga Arago, i cili kishte qenë i emëruar nga Akademia për të raportuar në letër. Kjo ishte themeli i një miqësie intime mes Aragos dhe Fresnelit, dhe me një vendosmëri për të vazhduar së bashku më tej me ligjet themelore të polarizimit të dritës. Si rezultat i kësaj pune, Arago ndërtoi një polarimeter, të cilën ai e përdori për disa vëzhgime interesante në polarizimin e dritës së qiellit. Atij i atribuohet gjithashtu zbulimi i fuqisë së polarizimit rrotullues i ekspozuar nga kuarci.

Në mesin e shumë kontributeve të Aragos në mbështetje të hipotezës valore, vjen crucis experimentum që ai propozoi për të kryer për matjen direkte të shpejtësisë së dritës në ajër, në ujë dhe në xham. Në teorinë e rrezatimit të shpejtësisë duhet të përshpejtohet nga një rritje e dendësisë në periudhën afatmesme; sipas teorisë valore, ajo duhet të jetë e vonuar. Në 1838 ai ua komunikon Akademisë detajet e aparatit të tij, të cilat shfrytëzojnë pasqyrat e transmetimit të vëna në punë nga Charles Wheatstone në 1835 për matjen e shpejtësisë së shkarkimit elektrik; por për shkak të kujdesit të madh që kërkohet në realizimin e projektit, dhe të ndërprerjes të punës së tij të shkaktuara nga revolucioni i 1848, ishte pranvera e vitit 1850 para se ai ishte i gatshëm për të vënë idenë e tij në provë; dhe pastaj papritmas shikimi i tij të dobësohet. Megjithatë, para vdekjes së tij, frenim i dritës në media është demonstruar nga eksperimentet e HL Fizeau dhe BL Foucault, të cilat, me disa përmirësime në detaje, janë bazuar në planin e propozuar prej tij.

## Politika dhe trashëgimia kulturore
 for , in memorial to Arago and his work on the meridian and his measurements of the Earth.]]

Në vitin 1830, Arago, i cili gjithmonë i ka shpallur mendime liberale të llojit republikan, u zgjodh anëtar i dhomës së deputetëve për departamentin e Pyrénées Orientales, dhe ai e vuri në punë talentin e tij të elokuencës dhe njohurive shkencore në të gjitha çeshtjet e lidhura me arsimin publik, shpërblimet e shpikësve, dhe inkurajimin e shkencave mekanike dhe praktike. Shumë nga ndërmarrjet më të lavdërueshëm kombëtare, që datojnë nga kjo periudhë, janë për shkak të avokimit të tij - të tilla si shpërblim për Louis-Jacques Daguerre për shpikjen e fotografisë, e granitit për botimin e veprave të Fermat dhe Laplace, blerjen e muzeut të Cluny, zhvillimi i hekurudhave dhe telegrafit elektrik, si dhe përmirësimin e tyre.

Në vitin 1830, Arago gjithashtu u emërua drejtor i Observatorit, dhe si anëtar i dhomës së deputetëve ai ishte në gjendje për të marrë grante parash për rindërtimin e asaj pjese, dhe për shtimin e instrumenteve madhështore. Në të njëjtin vit, gjithashtu, ai u zgjodh sekretar i përhershëm i Akademisë së Shkencave, në vendin e J. B. J. Furierit. Arago hodhi veten në shërbimin e saj, dhe nga aftësia e tij për të bërë miq, ai fitoi një herë për të dhe pastaj për veten e tij, duke fituar një reputacion në gjithë botën. Si sekretar i përhershëm ishte detyra e tij që të shpallë lavdi historike mbi anëtarët e vdekur; dhe për këtë detyrë, shpejtësia e tij dhe objekti i mendimit, si dhe njohuritë e tij të gjera iu përshtatën detyrës. Ai u zgjodh një anëtar nderi i jashtëm i Akademisë Amerikane të Arteve dhe Shkencave në 1832.

Në 1834, Arago vizitoi përsëri Skoci, për të marrë pjesë në takimin e Shoqatës Britanike të Shkencës në Edinburg. Nga kjo kohë deri në vitin 1848 ai pati një jetë të qetë - edhe pse ai vazhdoi të punojë në kuadër të Akademisë dhe Observatorit për të prodhuar një numër të kontributeve për të gjitha departamentet e shkencës fizike - por në rënien e Louis-Philippe ai u largua nga laborator e tij për të t'u bashkuar me Qeverinë e Përkohshme (24 shkurt 1848). Atii iu besuan dy funksione të rëndësishme, që nuk ishin paraparë t'i jepen një personi, d.m.th. ministria detare dhe e kolonive (24 shkurt 1848 - 11 maj 1848) dhe ministria e luftës (5 prill 1848 - 11 maj 1848); në kapacitetin e mëparshëm, ai përmirësoi racionet në flotën detare dhe shfuqizoi fshikullimën. Ai gjithashtu hoqi betimet politike të të gjitha llojeve dhe, kundër një grup të interesave të të pasurve, ai arriti ta siguronte heqjen e skllavërisë në kolonitë franceze.

Më 10 maj 1848, Arago u zgjodh anëtar i Komisionit Ekzekutiv, një organ qeverisës i Republikës Franceze. Ai u bë President i Komisionit të pushtetit ekzekutiv (11 maj 1848) dhe shërbeu në këtë pozitë si kreu i përkohshëm i shtetit deri më 24 qershor 1848, kur dorëheqja kolektive e Komisionit u paraqitur në Asamblenë Kombëtare Kushtetuese. Në fillim të majit 1852, kur qeveria e Louis Napoleonit kërkoi një betim për besnikëri nga të gjithë funksionarët e saj, Arago refuzoi, dhe i dërgoi dorëheqjen e tij nga posti i tij si astronom në Longitudes des Bureau. Megjithatë, presidenti princi nuk e pranoi, dhe bëri "një përjashtim në favor të një dijetar veprat e të cilit ishin të famshme në Francë, dhe ekzistencën e të cilit qeveria nuk mund ta refuzojë".

Cape Gregory (kep më i njohur dhe, pika më e largët në perëndim në Coos County, Oregon, SHBA, u emërua nga Kapiteni Cook në vitin 1788, pas shenjtorit të ditës, ajo u riemërua Cape Arago pas të madhir François Arago.

## Vitet e fundit
Arago mbeti një republikan i qëndrueshëm deri në fund, edhe pas grusht shtetit të vitit 1852, ndërkohë që vuante nga diabeti dhe sëmundja Bright, e komplikuar nga hipokrizia, ai dha dorëheqje nga postin e tij si astronom në vend të betimit për besnikëri. Napoleoni III i Francës dha urdhra për mos ta shqetësuar sepse një burrë i moshuar duhet të lihet i lirë të zgjedhjen e tij dhe në atë se çfarë ai dëshiron. Në verë të vitit 1853 Arago u këshillua mjekët e tij ta provonte ajrin e vendlindjes dhe ai shkoi në Pirineje por kjo nuk ishte e efektshme kështu që ai vdiq në Paris. Varri i tij gjendet në varrezën e famshme të Parisit, Père Lachaise Cemetery.

:en:Arago (Martian crater) në mars dhe në hënë, si dhe unazat e Neptunit janë emëruar Arago, ashtu si edhe shoqata për studimin e Fizikën së Aplikuar në University of Twente. Emri i tij gjendet në listën e 72 emrave të Kullës së Afjellit.

## Publikimet
 në Paris]]
Punimet e Aragos u publikuan pas vdekjes së tij nën drejtimin e J. A. Barral, në 17 vols., 8vo, 1854–1862; të ndara në *Astronomie populaire*, in 4 vols.; *Notices biographiques*, in 3 vols.; *Indices scientifiques*, in 5 vols.; *Voyages scientifiques*, in 1 vol.; *Grimoires scientifiques*, in 2 vols.; *Mélanges*, in I vol.; dhe *Tables analytiques et documents importants* (me portret), in 1 vol.

Përkthimet anglisht të punës së tij janë: 
* *Treatise on Comets*, nga C. Gold, C.B. (London, 1833); po ashtu përkthyer nga W. H. Smyth dhe Grant (London, 1861)
**Euloge of James Ëatt*, nga Muirhead (London, 1839); përkthyer dhe i plotësuar me shënime nga Brougham
**Popular Lectures on Astronomy*, nga Walter Kelly dhe Rev. L. Tomlinson (London, 1854); po ashtu përkthyer nga Dr W. H. Smyth and Prof. R. Grant, 2 vols. (London, 1855)
*''Arago's Autography*, përkthyer nga Rev. Baden Poëell (London, 1855, 58)
**Arago's Meteorological Essays*, me përshtatje nga Aleksandër von Humboldt, përkthyer nën supervizionin e kolonelit Eduard Sabine (London, 1855)
**Arago's Biographies of Scientific Men*, përkthyer nga Smyth, Poëell and Grant, 8vo (London, 1857)

## Referime 
## Për më tepër
*
*
* Walter Baily, *A Mode of producing Arago's Rotation*. June 28, 1879. (Philosophical magazine: a journal of theoretical, experimental and applied physics. Taylor & Francis., 1879)

## Lidhje të jashtme
* Arago in the 1911 *Encyclopædia Britannica'' – the original source for almost all of this page's content
* Obituary *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society*, 1854, volume 14, page 102
* The 0 meridian in Paris misused in *The Da Vinci Code* is in fact an art project by the Dutch artist Jan Dibbets (1941) made in 1987 as a tribute to the astronomer François Arago (1786–1853)
* S.V. Arago The study association (Dutch) at the University of Twente is named after François Arago.