Protestat për Teatrin Kombëtar të Shqipërisë

Për dy vjet, artistë dhe aktivistë në Tiranë, Shqipëri, demonstruan për të ndaluar shkatrimin e ndërtesës historike të Teatrit Kombëtar.

Godina u ndërtua në vitin 1939, gjatë viteve të para të sundimit italian, Teatri Kombëtar i Shqipërisë punoi si kinema deri në fund të Luftës së Dytë Botërore, kur më pas u vendos një skenë në vend të ekranit të mëparshëm. 

Në vitin 2018, për shkak të mungesës së mirëmbajtjes dhe investimeve përgjatë viteve, qeveria njoftoi një plan për të shkatërruar ndërtesën e Teatrit Kombëtar dhe të dërgojë artistët në një skenë alternative derisa teatri i ri të ndërtohet në të njëjtën vend. Në mars 2018, kryeministri Edi Rama zbuloi dizajnin e Bjarke Ingels për Teatrin e ri Kombëtar, ndërtimi i të cilit do të ishte i dhënë përmes një ligji të veçantë për një kompani private. Ky ligj më vonë u kritikua nga BE si shkelje e Marrëveshja e Stabilizim Asociimit. Qeveria, në këmbim, pretendoi se nuk kishte para për projektin.

Artistët filluan një peticion, i nënshkruar fillimisht nga rreth 90 artistë dhe më pas filluan të mblidheshin çdo ditë në sheshin publik përpara teatrit për të protestuar kundër shkatërrimit. Pasi shumë qytetarë u bashkuan me protestën, u zbulua se pronat publike ku teatri ndodhej do ti shiteshin një investitori privat, i cili planifikonte në atë kohë të ndërtonte disa ndërtesa të larta së bashku me një teatër të ri. Teatri i ri do të mbulonte një pjesë shumë më të vogël të pronave që do i shiteshin investitorit Fusha shpk. 

Ministrja e Kulturës së asaj kohe, Mirela Kumbaro, u akuzua që po përpiqesh të shkatërronte trashëgiminë dhe teatrin për interesin privat të investitorëve që kishin lidhje të ngushta me qeverinë.

Shoqata e Arkitektëve Shqiptarë bëri gjithashtu një deklaratë kundër shkatërrimit të teatrit, duke theksuar vlerën historike dhe estetike të arkitekturës së saj racionaliste. 

Pavarësisht protestave të vazhdueshme nga artistët shqiptarë së bashku me aktivistë politike, shkatërrimi i Teatrit Kombëtar të Shqipërisë filloi rreth ores 04:30 të mëngjesit të 17 majit 2020. Zona u rrethua nga policia shtetërore, pasi evakuuan me forcë të gjithë njerëzit që kishin zaptuar godinën, filluan të arrestonin shumë artistë, aktivistë dhe anëtarë të opozitës shqiptare. Pas fillimit të shkatërrimit, njerëzit filluan të mblidheshin në bulevarin kryesor, para Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe Teatrit Kombëtar, për të protestuar kundër shkatërrimit të tij. Kjo protestë çoi në arrestime të tjera për shkak të ndalimit të mbledhjeve dhe tubimeve sipas kufizimeve të vendosura përshkak të COVID-19 nga qeveria. 

## Çështja në Gjykatën Kushtetuese 
Më 24 korrik 2019, pas dy ditësh përplasje të aktivistëve me forcat e policisë që rrethuan teatrin dhe u përpoqën të dëbonin me forcë aktivistët e Aleancës nga rrethinat e teatrit, Presidenti i Shqipërisë Ilir Meta vendosi të paraqiste një rast në Gjykatën Kushtetuese për të ndaluar përpjekjen për shkatërrimin e ndërtesës së Teatrit Kombëtar. Ndërsa iu drejtua mediave, ai konsideroi ligjin e veçantë për shkatërrimin e teatrit si *një simbol, një kryevepër ku si asnjë herë më parë po kryhet në harmoni të plotë një krim kushtetues, kombëtar, kulturor, e gjitha kjo vetëm në interesa të asaj që mund ta quaj ‘rule of oligarchs’ (sundimi i oligarkëve).’*

Më 30 dhjetor Gjykata Kushtetuese vendosi të shqyrtojë kërkesën e Metës për heqjen e ligjit të veçantë dhe kërkoi nga disa institucione të përfshira në rastin që të dërgojnë argumentet e tyre për hartimin dhe miratimin e këtij ligji të veçantë. 

## Lista e monumenteve në rrezik 
Aktivistët e Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit, aplikuan gjithashtu për të përfshirë Teatrin Kombëtar në listën e 7 vendeve më të rrezikuara të trashëgimisë evropiane për vitin 2020 – një program i drejtuar nga Europa Nostra, e cila është një organizatë e trashëgimisë në mbarë Evropën. Teatri u rendit në listën e 14 monumenteve më të rrezikuar në Evropë.

Në korrik 2019, Europa Nostra i kërkoi qeverisë shqiptare të shpëtonte Teatrin Kombëtar nga shembja, duke e konsideruar atë si një nga qendrat kulturore më të spikatura në Tiranë dhe një hapësirë ​​të rëndësishme sociale dhe publike në qytet. 

Në maj 2020, më shumë se 20 deputetë të Parlamentit Europian, dënuan prishjen e planifikuar të ndërtesës historike. Kundër u shpreh edhe Presidenti i Këshillit Evropian, Donald Tusk, së bashku me ambasadat suedeze, gjermane dhe britanike në Tiranë. 

## Shembja e godinës së Teatrit Kombëtar 
parapamje|330x330px|Baner jashtë Teatrit Kombëtar të Shqipërisë i vendosur nga protestuesit që kundërshtojnë shembjen e godinës.
Në mëngjesin e hershëm të 17 majit 2020, autoritetet shqiptare filluan shembjen e godinës së Teatrit Kombëtar. Qindra forca speciale të policisë u shfaqën para agimit dhe larguan anëtarët e Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit dhe aktivistët që kishin zaptuar godinën e teatrit, duke përdorur sprej piperi. Më pas, gërmuesit filluan të prishin kolonën e saj të përparme, me fjalët "Teatri Kombëtar".  

Europa Nostra e cilësoi shembjen e teatrit si “të paligjshëm” dhe “kundër shtetit të së drejtës”. Delegacioni i BE-së në Shqipëri shprehu shqetësimin e tij për mungesën e dialogut mes autoriteteve dhe aktivistëve përpara se të ndodhte prishja.  Në Kosovë, 10 shfaqje teatrale u anuluan në shenjë proteste ndaj prishjes. 

## Pasojat 
Në datën 5 maj 2023, Këshilli Bashkiak i Tiranës miratoi transferimin e truallit 1266 m2 pranë Teatrit Kombëtar te kompania Fusha, si pjesë e një marrëveshjeje, në këmbim të 50% të sipërfaqes së tokës në çdo godinë të ardhshme. Ky vendim përputhej me propozimin e Shkëlqim Fushës që në vitin 2020. Megjithatë, në mars të vitit 2024 doli në dritë se Fusha synonte të ndërtonte një pallat 23-katësh në pronë, duke kundërshtuar garancitë e mëparshme të kryeministrit Rama dhe kryebashkiakut Veliaj. 

## Referime