Lojërat e fëmijëve

**Lojërat e fëmijëve** janë një term nga fusha e psikologjisë pedagogjike që paraqet një aktivitet i cili luan rol të rëndësishëm në jetën e fëmijës dhe kontribuon ndjeshëm në optimizimin e zhvillimit të tij. Loja është në thelb një aktivitet vullnetar dhe i këndshëm që bazohet në motivimin e brendshëm të fëmijës dhe në të cilin ai përfshihet në mënyrë aktive. Falë saj, fëmija mëson botën, përjeton ndjenja të ndryshme dhe përmes saj plotësohen nevojat dhe interesat e tij. Me ndihmën e lojës, fëmija fiton shumë kompetenca të reja, falë të cilave i rritet vetëbesimi dhe elasticiteti (rezistenca mendore). E drejta e fëmijëve për lojë është e përfshirë edhe në Konventën për të Drejtat e Fëmijëve.  

## Karakteristikat e lojës 
[parapamje|Një [fëmijë duke lozur]]
* **Funksioni trupor dhe i lëvizjes** - duke manipuluar objektet dhe lodrat, fëmija zhvillon aftësitë e tij lëvizëse dhe motorike, përmirëson shkathtësinë, shpejtësinë etj., duke kaluar nga veprimet e thjeshta në ato më komplekse dhe kërkuese. Së bashku me këtë zhvillohen edhe funksionet mendore, fëmija është i vetëdijshëm për manipulimin e objekteve, mendon për të, komenton dhe shpreh mendimet e tij gjatë procesit. Në periudhën e moshës parashkollore hasim të ashtuquajturin të folur egocentrik, d.m.th të folurit me zë të lartë të fëmijës i fokusuar vetëm te vetja (jo te një person tjetër). Falë saj, fëmija menaxhon dhe rregullon sjelljen e tij (ashtu siç do të bënin prindërit), i jep vetes udhëzime të ndryshme, pyetje, komanda, komente për aktivitetet e tij etj.
* **Funksionet njohëse dhe hulumtuese** - në sajë të lojës, fëmija përjeton shumë përvoja dhe njohuri të reja, me ndihmën e të cilave krijon një imazh të botës dhe realitetit rreth tij, fëmija mëson se si funksionojnë gjërat e ndryshme, futet në role të ndryshme; percepton dhe merr informacione dhe lidhje të reja, eksploron opsionet e tij. Loja krijon interes dhe dëshirë tek fëmija për të mësuar dhe për të zhvilluar kështu kompetencat e tij, përmirësohet vëmendja, imagjinata dhe të menduarit simbolik.
* **Funksioni edukativ** - fëmijës i pëlqen dhe shpesh përsërit stimuj dhe lëvizje interesante, duke mësuar kështu gjëra të reja në të njëjtën kohë. Manifestimet tipike (qoftë të vetëdijshme apo të pavetëdijshme) të një fëmije parashkollor janë imitimi dhe përsëritja spontane.
* **Funksionet emocionale** - gjatë lojës, fëmija përjeton shumë emocione, pozitive dhe negative (p.sh. agresion, zhgënjim), të cilat i eksploron, eksperimenton dhe i shqyrton në mënyra të ndryshme, ashtu siç bën me perceptimet e botës së jashtme. Fëmijët që sillen në mënyrë agresive gjatë lojës duhet të paralajmërohen nga mësuesi, sjellja agresive nuk mund të pranohet. Kështu, fëmija gradualisht mëson të rregullojë emocionet dhe manifestimet e tyre në një drejtim të dëshirueshëm shoqëror.
* **Socializimi dhe funksioni social** - në lojë, fëmija mëson të bashkëpunojë me të tjerët, të zgjidhë problemet, të marrë vendime, të ushtron vetëkontroll dhe të ndjekë rregullat. Ata mësojnë rolet shoqërore dhe përmes lojës mësojnë të kuptojnë normat, vlerat, marrëdhëniet dhe sjelljen e pranueshme shoqërore.

## Zhvillimi i lojës në jetën e një fëmije 
Ndërsa fëmija rritet, të gjitha funksionet e mësipërme fillojnë të zbatohen. Megjithatë, loja merr forma të ndryshme në periudha të ndryshme të jetës së një fëmije. Edhe edukatorët duhet t'i qasen fëmijës me këtë vetëdije dhe t'i përshtatin përmbajtjen e aktiviteteve në lidhje me periudhën e zhvillimit të fëmijës, sepse kur aktiviteti nuk është i këndshëm për fëmijën dhe ai nuk kënaqet, ai pushon së qeni lojë për të dhe kështu humbet kuptimi i veprimtarisë.

### Loja sensorimotorike 
Në tetëmbëdhjetë muajt e parë, paralelisht me zhvillimin e aftësive të fëmijës, vihet re edhe një rritje e numrit të aktiviteteve lozonjare në të cilat përfshihet fëmija. Në muajin e shtatë, fëmija fokusohet vetëm në një objekt, të cilin e manipulon, e tund ose e hedh me të në mënyra të ndryshme. Nëse ai ka shumë lodra/gjëra në dispozicion, ai do të fokusohet vetëm në njërën prej tyre dhe do t'i hedhë pjesën tjetër. Me kalimin e kohës ai fillon të luajë me dy lodra, me të cilat godet fillimisht sipërfaqe të ndryshme dhe më pas njëra-tjetrën. Kjo pasohet nga një periudhë në të cilën ai rregullon dhe rregullon gjërat në mënyra të ndryshme. Gjatë vitit të parë e gjysmë, ka ndryshime të mëdha në koordinimin e perceptimit dhe lëvizjeve të fëmijës, kjo është periudha sensorimotore, dhe përmbajtja kryesore e fëmijës është **loja sensorimotorike** (d.m.th. loja që konsiston në manipulimin e objekteve, eksplorimin dhe lëvizjen në hapësirë, lëvizje përdredhëse, praktikë spontane dhe përsëritje e vazhdueshme e lëvizjeve).

### Loja simbolike 
Që në moshën dy vjeçare, aftësitë njohëse të fëmijës zhvillohen falë stimulimit me stimuj të ndryshëm, që e çojnë lojën në një nivel tjetër, fëmija kupton qëndrueshmërinë e objektit dhe zhvillon të menduarit dhe idetë simbolike. Fëmijët luajnë vetëm “sikur”, duke u shtirur dhe duke shpikur diçka. Kjo **lojë pretenduese** (loja simbolike) shfaqet më shpesh midis moshës 18 muajsh dhe 7-8 vjeç. Lodrat individuale mund të përfaqësojnë de facto çdo gjë në mendjen e fëmijës (p.sh. një shishe uji në një fije përfaqëson një qen me zinxhir), më vonë fëmija madje punon me ide imagjinare (p.sh. një foshnjë imagjinare lëkundet në duart e tij). Falë kësaj loje, e cila ka natyrë paralogjike, fëmija eksperimenton me emocionet e tij, përpiqet të kuptojë një ngjarje misterioze me ndihmën e një paraqitjeje vizuale, freskon kujtime të paqarta ose imagjinata e ndihmon të kapërcejë situata të pakëndshme.

### Përsëritja dhe imitimi 
Shumë lojëra fillojnë me fëmijën që përsërit atë që fillimisht ndodhi thjesht rastësisht. Me rritjen e tij, numri i lojërave rritet, sepse falë aftësive të reja fëmija është në gjendje të kryejë një sërë aktivitetesh, por nga ana tjetër, numri zvogëlohet edhe për shkak të një numri më të kufizuar të stimujve të rinj që mund të interesojnë. fëmijë. Përveç përsëritjes së aktiviteteve, fëmijëve u pëlqen shumë të imitojnë njerëzit, gjërat ose aktivitetet që shohin rreth tyre. Si pjesë e lojës simbolike, ata shumë shpesh **imitojnë** profesionet ose aktivitetet e prindërve të tyre, duan të kenë të njëjtën lugë druri dhe të njëjtin miell si nëna e tyre, ose një fletore dhe laps si babai i tyre që plotëson një fjalëkryq (ndonëse shkarravitjet e tyre nuk janë aspak të lexueshme, gjëja e rëndësishme është simbolika dhe vetë akti i imitimit). Një fëmijë mëson diçka të re duke vëzhguar të tjerët dhe më pas duke imituar.

### Lojërat sociale 
Një pasqyrë e rëndësishme është zhvillimi i lojës në kuptimin e **lojës sociale**, fëmija fillimisht luan i vetëm (loja e pavarur), më pas pranë të tjerëve (loja paralele) dhe në fund me të tjerët (loja shoqëruese dhe bashkëpunuese).

* **Lojë e pavarur** - Deri në moshën parashkollore është lojë e pavarur. Fëmijët manipulojnë lodrat, eksplorojnë ose vëzhgojnë lojën e të tjerëve pa marrë pjesë vetë në të.
* **Loja paralele** - Loja e fëmijëve të vegjël quhet paralele, kur fëmijët luajnë pranë njëri-tjetrit, por secili "në kutinë e vet të rërës", ata janë ende njësi të veçanta të interesuara për botën e tyre. Për shembull, ata e kanë problem të kuptojnë kur një fëmijë tjetër merr hua lodrën e tyre prej tyre – ata mendojnë se ajo që japin natyrshëm pushon së qeni e tyre.
* **Lojë shoqëruese dhe bashkëpunuese** - Fëmijët e vegjël janë në gjendje të marrin pjesë në lojën shoqëruese me fëmijët e tjerë, por pjesëmarrja e tyre është ende parësore për ta. Vetëm në moshën parashkollore fëmijët fillojnë të jenë në gjendje të bashkëpunojnë me të tjerët. Ka bashkëpunim dhe konkurrencë, udhëheqje dhe nënshtrim, zgjidhje konflikti dhe kompromis me kolegët. Një fëmijë nga mosha 8 vjeç nuk i pëlqen shumë të luajë vetëm dhe shoqëria e fëmijëve të tjerë është thelbësore për të (lodrat pushojnë së qeni po aq të rëndësishme sa më parë, përkundrazi të gjitha llojet e aktiviteteve sportive janë të njohura në mesin e fëmijëve në të cilat ata mund të kërcejnë, vraponi etj. ). Lojërat e organizuara fillojnë të përfshijnë rregulla të thjeshta që fëmijët mësojnë të ndjekin, të përcaktojnë rolet dhe qëllimet e tyre.

## Dallimet gjinore 
parapamje|Dy fëmijë në një hapësirë të gjelbëruar
Kultura dhe shoqëria në të cilën jetojnë fëmijët ka një ndikim të madh në dallimet midis lojës së vajzave dhe djemve. Në kulturën e Evropës Perëndimore, djemtë supozohet se luajnë automatikisht me makina lodrash dhe trena, nëse fillojnë të luajnë me kukulla, është diçka e çuditshme, si për të rriturit ashtu edhe për moshatarët. Një djalë që vendos kukulla në shtrat së shpejti do të bëhet objekt talljeje nga fëmijët e tjerë. Për më tepër, ai vetë as nuk merr ndonjë lodër të tillë, të rriturit tashmë i japin disa drejtime aktiviteteve të fëmijës paraprakisht. Vajzat pritet të luajnë më me qetësi dhe butësi, janë më të nënshtruara dhe të ndrojtura, ndërsa djemtë sillen më agresivisht, tregojnë më shumë aktivitet fizik dhe lojë më të ashpër. Këto manifestime tolerohen nga shoqëria (dhe de fakto konsiderohen një zhvillim korrekt). Pranimi i identitetit mashkullor apo femëror ndodh në moshën parashkollore (një fëmijë e kupton tashmë në moshën 4 vjeçare se identiteti i tij gjinor është një shenjë e përhershme dhe nuk do të ndryshojë).

Djemve u pëlqen të luajnë ndjekje dhe të angazhohen në lojëra më kërkuese për shpenzimin e energjisë fizike, ata luftojnë me njëri-tjetrin, konkurrojnë, janë më të zhurmshëm dhe më energjikë. Vajzat e vogla preferojnë të pikturojnë, të luajnë "shtëpi", vajzat më të mëdha të lexojnë, të vizitojnë njëra-tjetrën.

Në çdo rast, disa ndryshime në përkufizimin e saktë të termave "mashkull" dhe "femër" po ndodhin, për shembull, vajzat po marrin pjesë gjithnjë e më me sukses në sportet tipike mashkullore si basketbolli apo futbolli. Dallimet gradualisht shkojnë duke u zbehur edhe më tej.

## Ndryshimet sociale në lojën e fëmijëve 
Gjatë gjysmës së dytë të shekullit të 20-të, kultura anglo-amerikane pa një rënie të ndjeshme në të ashtuquajturën **lojë të lirë**, e cila niset nga interesat e vetë fëmijës, e pa kontrolluar dhe organizuar nga idetë e prindit/edukatorit. Kjo tendencë u shfaq edhe në kopshte, ku në vend të lojës së lirë të fëmijës, aktivitetet kontrollohen nga jashtë nga autoritetet për të rritur “akademizmin”. Fëmijëve të moshës parashkollore tashmë u mësohen gjuhë të huaja dhe mësimdhënia në përgjithësi merr një pjesë të madhe të qëndrimit të fëmijës në institucionin e arsimit parashkollor. Qëllimi është që fëmijët të edukohen dhe të udhëzohen për të zhvilluar kompetencat e tyre që në fëmijëri, gjë që arrihet duke reduktuar sasinë e kohës së lirë dhe aktiviteteve fizike. Në vend që fëmijëve t'u jepet hapësirë për lojën e tyre të lirë dhe vetë-zhvillim, ata ngarkohen me aktivitete. Shkollat fillore e shtypin mësimin e artit dhe të edukimit fizik në kurriz të leximit, shkrimit dhe aritmetikës.

### Dëshira për të pasur një fëmijë të suksesshëm 
parapamje
Këto ndryshime mund të kenë një efekt negativ në aftësinë e fëmijës për të ruajtur informacionin, pasi truri i fëmijës nuk është përshtatur për të marrë një sasi uniforme dhe gjithëpërfshirëse informacioni pa stimulim të mjaftueshëm nga stimujt e rinj dhe pamundësinë e alternimit të aktiviteteve të ndryshme. Për më tepër, disa fëmijë nxiten të adoptojnë role të të rriturve dhe të përgatiten për të ardhmen që në moshë të hershme, pa pasur hapësirë të mjaftueshme për t'u përfshirë në lojë të lirë eksploruese. Prindërit duan që fëmija i tyre të jetë i suksesshëm dhe të sigurojnë pjesëmarrjen e fëmijës së tyre në të gjitha llojet e aktiviteteve. Që nga fëmijëria e hershme, fëmijët shikojnë programe edukative në televizor dhe në kompjuter, ata marrin libra të specializuar dhe lodra speciale për të siguruar zhvillimin e tyre të shkëlqyer. Pas shkollës, ata ndjekin shumë klube për të zhvilluar më tej talentet dhe aftësitë e tyre. E gjithë koha e lirë e tyre programohet nga prindërit, të cilët me vizionin për të siguruar zhvillimin e përsosur të fëmijës së tyre, mbingarkojnë kapacitetin e tyre.

### Frika për sigurinë e fëmijës 
Përveç dëshirës së prindit për të qenë prindi më i mirë, ekziston edhe një frikë shumë më e fortë për fëmijën se në shekujt e mëparshëm. Hulumtimet kanë gjetur një rënie jo vetëm në lojën e lirë të fëmijëve vetëm, por edhe në sasinë totale të kohës së kaluar duke lozur, një rënie në sasinë e bisedave me anëtarët e familjes dhe një ulje të kohës së shikimit të televizorit. Nga ana tjetër, sasia e kohës që fëmijët kalojnë në shkollë, duke bërë detyrat e shtëpisë dhe duke u përgatitur për shkollë është rritur ndjeshëm. Sasia e kohës së kaluar në blerje me prindërit gjithashtu u rrit ndjeshëm. Rënia e lojës së lirë të fëmijëve është e dukshme vetëm duke parë hapësirat publike, gjithnjë e më pak fëmijë kalojnë kohë jashtë me bashkëmoshatarët e tyre. Përveç ndikimit të kohës së kaluar në kompjuter dhe lojërave kompjuterike, kjo prirje reflektohet edhe në qëndrimet e vetë prindërve, të cilët i dekurajojnë fëmijët të luajnë jashtë ose i ndalojnë plotësisht, për shkak të frikës për sigurinë e tyre. Edhe pse loja në kompjuter është shumë tërheqëse për fëmijët, shumica prej tyre kanë thënë në sondazhe se loja jashtë me miqtë e tyre është aktiviteti që u sjell më shumë gëzim dhe e preferojnë shumë këtë aktivitet sesa të shikojnë TV apo të luajnë në kompjuter.

### Psikopatologjia 
Të gjitha këto ndryshime mund të kontribuojnë në përhapjen e psikopatologjisë tek fëmijët dhe adoleshentët.

Për disa fëmijë, një mënyrë jetese e zënë mund të jetë shumë stresuese dhe mund të kontribuojë në zhvillimin e ankthit dhe depresionit. Rritja e presionit ndaj fëmijës për të pasur sukses mund të bëjë që fëmija të shmangë shkollën dhe të zhvillojë probleme somatike. Përveç rritjes së ankthit dhe depresionit, perfeksionizmit dhe ndjenjës së pafuqisë mbi jetën e dikujt, rritet edhe narcisizmi. Kur një fëmijë shpenzon pjesën më të madhe të kohës me aktivitete të pavarura që në moshë të re, ka të ngjarë që ai të fillojë të fokusohet tek vetja, tek arritjet dhe tek veçantia e tij. Aktiviteti i vazhdueshëm egoist mund të shfaqet në një rritje të nivelit të narcizmit.       

Është sidomos e rëndësishme të gjendet një ekuilibër midis përpjekjes për ta pasuruar fëmijën me informacione të reja dhe për të zhvilluar aftësitë e tij, si dhe ndërmjet sigurimit të hapësirës për lojën e pavarur të fëmijës, në të cilën ai përcakton dhe zgjedh se si ta përdorë kohën e lirë. Loja e lirë ka një rëndësi të madhe për një fëmijë, e ndihmon atë të krijojë interes të brendshëm (motivim) dhe qëllime personale, fëmija përdor imagjinatën e tij, aftësitë e tij, potencialin e tij, loja e ndihmon atë të përpunojë emocionet e tij, përmes lojës që mëson të merrni vendime, zgjidhni problemet. Ai ka kontroll mbi jetën e tij dhe përshtatet me mjedisin e tij fizik dhe social, ndërsa mëson të trajtojë miqtë e tij si të barabartë.

## Shih edhe 
* Loja
* Lojëra
* Fëmija
* Mësimi
* Argëtimi
* Fëmijëria
* Psikologjia fëmijënore
* Pedagogjia parashkollore

## Literatura 
* Simon Bronner. ''American Children's Folklore* (1988).
* Robin C. Moore. *Childhood's Domain: Play and Place* (1986). (In-depth advanced study of three small areas of England, with maps and photos).
* Iona Opie. *The Lore and Language of Schoolchildren* (1959).
* Iona Opie. *The People in the Playground'' (1993) (In-depth study of children's playground lore and life).
* Steve Roud, *The Lore of the Playground*, Random House (2010).
* Robert Paul Smith. Where Did You Go? Out. What Did You Do? Nothing. (1957) (Memoir focusing on children's pastimes, New York, 1920s)
* David Sobel. *Mapmaking with Children: Sense of Place Education for the Elementary Years* (1998).
* Leea Virtanen. ''Children's Lore* (1978). (English-translation of a 30,000-sample study from Finland).
* Colin Ward (with photos by Ann Golzen). *The Child in the City* (1977). (Groundbreaking key book, with a focus on the British experience).
* Ginsburg, K. R. (2007). The importance of play in promoting healthy child development and maintaining strong parent-child bonds. *Pediatrics, 119*(1), 182-191.
* Gray, P. (2011). The Decline of Play and the Rise of Psychopathology in Children and Adolescents. *American Journal of Play, 3*(4), 443-463.
* Hughes, F. P. (2009). *Children, play, and development*. Los Angeles: Sage.
* Isenberg, J. P., & Quisenberry, N. (2002). Play: Essential for all children, a position paper of the Association for Childhood International. *Childhood Education, 79*(1), 33-39.
* Millarová, S. (1978). *Psychologie hry''. Praha: Panorama.

## Referime