Stupa (arkitekturë)

]]
Një **stupa** (nga sanskritishtja स्तूप, "pirg, mal"; në gjuhën pali - thūpa, cetiya; në kinezisht - 窣堵坡 (Sūdǔpō); në japonisht - 舎利塔 (Sharitō); koreanisht Soldopha; mongolisht Суварга (Suvarga); në gjuhën sinhala dagoba; në gjuhën tibetiane མཆོད་རྟེན་ (chöten); në tajlandisht สถูป , เจดีย์ (s̄t̄hūp, cedīy̒);  në vietnamisht Phù đồ) është një strukturë si kodrinë ose gjysëm-sferike që mban reliket (śarīra – zakonisht mbetjet e murgjëve budistë bhikkhu ose bhikkhuni) dhe të përdorura si një vend meditimi. Në Tajlandë janë të njohura edhe si *chedi*.

## Përshkrimi dhe historia
 në Sarnath shënon vendin ku Buda kreu predikimin e tij të parë]]
Stupat e kanë zanafillën nga tumat para-budiste në të cilat, në pozicion të ulur, varroseshin śramaṇat të quajtura chaitya. Pas parinirvana-s së Budës, mbetjet e tij u dogjën (kremuan) dhe hiri u nda dhe u varros nën tetë tuma me dy tuma të tjera që mbyllnin hirnoren (urna) dhe thëngjijtë. Dëshmitë më të hershme arkeologjike për praninë e stupave budiste datojnë nga shekulli i IV p.e.s. në Indi. Shkrimet budiste pohojnë se stupat u ndërtuan të paktën një shekull më herët. Ka gjasa që përpara kësaj kohe, stupat të ndërtoheshin me materiale jo rezistente si druri ose madje thjeshtë si kodër-varre, rreth të cilave dihet pak, veçanërisht pasi nuk ka qenë e mundur të identifikoheshin dhjetë monumentet zanafillore.  Megjithatë, disa stupa më të vona, si në Sarnath dhe Sanchi, duket se ishin zbukurimet të tumave të hershme. Dëshmitë më të hershme të stupave monastike datojnë që nga shekulli i II p.e.s.. Këto janë stupa që u ndërtuan brenda komplekseve monastike budiste. Këto stupa kopjonin stupat më të vjetra të bëra me tulla të pjekura dhe dru në gurë. Sanchi, Sarnathi, Amaravathi dhe Bharhuti janë shembujt të stupave që ishin prej guri që imitonin pjesët e mëhershme prej druri.
Stupa u stërhollua me përhapjen e Budizmit në vendet e tjera aziatike duke u bërë, për shembull në Tibet chörten dhe pagoda në Azinë Lindore. Pagoda ka forma të larmishme që përfshijnë edhe stile në formë kambane dhe piramidale. Në kontekstin perëndimor, nuk ka një dallim të qartë midis stupës dhe pagodës. Në përgjithësi, megjithatë, "stupa" përdoret për një strukturë budiste të Indisë ose të Azisë Jug-lindore ndërsa "pagoda" i referohet një ndërtese në Azinë Lindore që mund të ketë funksion laik.
Stupat u ndërtuan në Sri Lanka menjëherë pas Devanampiya Tissas së Anuradhapuras të konvertuar në budist. Stupa e parë që u ndërtua ishte Thuparamaya. Më vonë, shumë të tjera u ndërtuan përgjatë viteve, disa si Jetavanaramaya në Anuradhapura që është një nga strukturat më të larta të botës së lashtë.

 t, që përmbante reliket e Budës është stupa më e vjetër e njohur]]
### Stupa të shquara
Dëshmitë më të hershme arkeologjike për praninë e stupave budiste datojnë nga fundi i shekullit të IV p.e.s. në Indi, Sanchi, Sarnathi, Amaravathi dhe Bharhuti janë disa nga stupat më të vjetra të njohura. Stupa më e lartë në botë është Phra Pathommachedi në provincën Nakhon Pathom në Tajlandë, në një lartësi prej 120.5 metrash Lugina e Swatit bujt një nga stupat e ruajtura më mirë në Shingardar afër Ghalegayt dhe një tjetër stupa gjendet afër Barikotit dhe Dharmarajika në Taxila të Pakistanit. Distrikti Swat është një vend i vogël me një numër të madh stupash të lashta.
Në Sri Lanka, qyteti i lashtë i Anuradhapuras përfshin disa nga stupat më të larta, më të lashta dhe të ruajtura më mirë në botë, si Ruëanëelisaya.
Stupat më të stërholluara janë ato të shekullit të VIII të Borobudurit në Java të Indonezisë. Tarraca e sipërme e rrumbullakët me radhë stupash në formë kambane përmanin imazhe budiste që simbolizonin Arūpajhānan, sferën e pa-formësisë. Vetë stupa kryesore është e zbrazët, duke simbolizuar përsosmërinë e plotë të ndriçimit. Ajo është pjesa kurorëzuese e monumentit, ndërsa baza është një strukturë piramidale e përpunuar me galeri të zbukuruara me baso-relieve të skenave të marra nga tekstet budiste që paraqesin jetën e Siddharta Gautama Budës. Arkitektura unide dhe domethënëse e Borobudurit është shpallur trashëgimi botërore nga UNESCO si tempulli më i madh budist në botë dhe një nga më madhështorët,

## Tipet e stupave
t]]
Të ndërtuara për një larmi arsyesh, stupat budiste janë klasifikuar në bazë të formës dhe funksionit të tyre në pesë tipe:
* **Stupa e relikeve**, në të cilën janë groposur reliket ose mbetjet e Budës, dishepujve të tij ose shenjtëve.
* **Stupa e objekteve**, në të cilën objektet e groposura janë ato që i përkisnin Budës ose dishepujve të tij, si ena e lupjes, veshjet ose shkrime të rëndësishme budiste.
* **Stupa përkujtimore**, e ndërtuar për të përkujtuar ngjarjet në jetën e Budës ose dishepujve të tij.
* **Stupa simbolike**, simbolizon aspektet e teologjisë budiste, për shembull, Borobuduri është konsideruar si simbol i "Tre Botëve (*Dhatu*) dhe fazat shpirtërore (*Bhumi*) një një karakter Mahayana të *Bodhisattvas*.

### Pesë elementet e dlira
Megjithëse të pa përshkruara në ndonjë tekst tibetian mbi simbolizmin e stupas, stupa mund të përfaqësoi edhe pesë elementet e dlira:

### Treasury
]]
 në Peshavar, Pakistan. Këto relike të mbijetuara tashmë janë të strehuara në Mandalay të Burmas]]
Të gjitha stupat përmbajnë një thesar të mbushur me objekte të ndryshme. Një pjesë e madhe e thesarit mbushet me oferta stupash të vogla kushtimore prej balte të quajtura *tsatsa*s në gjuhën tibetiane. Krijimi i tipeve të ndryshme të tsatsa-ve është një ceremoni më vete. Në këto stupa të vogla balte futen mantra të shkruara në letër dhe të rrotulluara në rrotulla të holla. Në nivel absolut, personi do të jetë i aftë gjithashtu të arrijë ‘‘ndriçimin’’, qëllimin e Budizmit shpejtë. Një veprim i tillë shpjegohet se krijon gjurmë karmike negative masive, duke çuar në probleme masive në të ardhmen. Thuhet se ky veprim do ta lerë mendjen në gjendjen e paranojës pas vdekjes, duke çuar në në rilindje fatkeqe. (Lindja, Jugu, Perëndimi dhe Veriu). Në çdo drejtim lulëzuan zambakët, duke simbolizuar brahmavihara-t: dashurinë, dhembshurinë, gëzimin dhe përmbajtjen. Katër hapat e bazës së stupës janë rrethore dhe janë të dekoruara me dizajne petalesh zambaku. Me raste ndërtohen shtatë hapat e zambakëve të grumbulluar. Këto i referohen shtatë hapave të para të Budës.

## Referimet në kulturën popullore 
* Te seria **Tintin in Tibet**, 'Captain Haddockut' i thuhet që në një chorten (‘’stupa’’ në gjuhën tibetiane) njerëzit duhet të ecin majtas kur kalojnë një, pasi duke ecur djathtas çlirohen demonët. Ky është një trillim i autorit të serisë.

## Galeri imazhesh

File:Sanchi stupa.jpg|Stupa e madhe në Sanchi, Indi, ndërtuar nga Ashoka (shekulli i III-I p.e.s.).
File:StupaWithPillarsGandhara2ndCentury.jpg|Stupa e rrethuar nga katër kolona të kurorëzuara me luanë, shekulli i II i e.s. Gandhara, Pakistan.
File:General View of Shingardar Stupa - From Eastern Side.JPG|Stupa e Shingardarit, lugina e Swatit.
File:Amlukdara stupa half view.JPG|Stupa Amlukdara, afër Barikotit në Swat.
File:Dro-dul_Chorten_-_Gangtok,_Sikkim.jpg|Dro-dul Chorten - Gangtok, Sikkim.
File:Sanchi2.jpg|Stupa e madhe në Sanchi.
File:Sarnath1.jpg|Stupa Dhamek e Sarnathit.
File:SwayambhunathAtNight.jpg|Sëayambhunathi, i njohur edhe si tempulli i Majmunit, një kompleks i lashtë fetar në majë të kodrës në Luginën e Katmandusë së Nepalit.
File:Old Kathmandu0870.JPG|Stupa Kathesimbhu, Thamel, Katmandu. 
File:Nepal_Kathmandu_Boudhanath_1.jpg|Boudhanathi, një nga vendet më të shenjta të Budizmit në luginën e Katmandusë.
Image:Ruwanwelisaya.jpg|Ruwanwelisaya në qytetin e shenjtë të Anuradhapuras në Sri Lanka.
File:Jetavanaramaya Stupa.jpg|Stupa e Jetavanaramayas në Anuradhapura, struktura më e madhe në botë prej tullash
File:Stupa Borobudur.jpg|Stupa kryesore e Borobudurit, struktura më e madhe budiste në botë, Java, Indonezi.
File:A rock cut and semi brick construction of Maha Chaitya(stupa) at Bojjannakonda.jpg|Rrënojat e një ndërtimi gjysëm të skalitur në shkëmb dhe gjysëm të ndërtuar me tulla i Maha Chaityas në Bojjannakonda, Andhra Pradesh, Indi.
File:ShambhalaStupa.jpg|Stupa e Madhe e Dharmakayas në qendrën malore të Shambhalas, Colorado, Sh.B.A.
File:Royal Palace, Phnom Penh Cambodia 25.jpg|Stupa e stilit kmer brenda pallatit mbretëror në Phnom Penh, Kamboxhia.
File:Shwe Dagon Pagoda, 2011.jpg|Veçori të ndryshme arkitekturore që përfshijnë Pagodan Shwedagon dhe stupat e ngjashme në stilin mon në Yangon, Myanmar.
File:Phra Sri Ratana Chedi2.JPG|Phra Sri Ratana Chedi brenda Wat Phra Kaewit, në Bangkok, Tajlandë.
File:Miaoyingsi_baita.jpg|Tempulli Dagoba e Bardhë (Baita Si), i quajtur edhe Miaoying Si, në Pekin, Kinë.
File:Stupa in Quaid i Azam Umiversity.JPG|Model i një stupe në Quaid-i-Azam University Campus në Islamabad, Pakistan.
File:ButkaraStupa.jpg|Evoluimi i Stupas Butkara në Pakistan, përgjatë periudhave mauryane, Indo-greke, Indo-skithiane dhe kushane.
File:Golden temple dambulla.jpg|Një stupa në Tempulli i Artë Dambulla, Sri Lanka.
File:Tissamaharama Stupa.JPG|Stupa Tissamaharama përmes fushave të orizit në Tissamaharama, Sri Lanka

## Shiko edhe
* Arkitektura budiste
* Arkitektura shkëmbore e Indisë
* Kandit e Indonezisë
* Vihara
* Chaitya
* Pagoda
* Wati

## Referime 
## Bibliografia 
* Robert Beer: The Encyclopedia of Tibetan Symbols and Motifs; 2004, Serindia Publications Inc.; ISBN 1-932476-10-5.
* James Stevens Curl: *A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture*;  2000, publikuar fillimisht nga Oxford University Press.
* Peter Harvey: The Symbolism of the Early Stūpa, 1984, Journal of the International Association of Buddhist Studies 7 (2), fq. 67-94
* D. Mitra: *Buddhist Monuments*; 1971, Sahitya Samsad: Calcutta; ISBN 0-89684-490-0.
* Le Huu Phuoc: Buddhist Architecture; mars 2010, Grafikol, kontrolluar më 8 dhjetor 2011, isbn 978-0-9844043-0-8.
* Lopon Tsechu Rinpoche: *The Four Thoughts which Turn the Mind from Samsara*; Budhism Today, Vol.5, 1998.
* Vincent Arthur Smith: The Jain Stupa and Other Antiquities of Mathura; 1901, Allahabad.

## Lidhje të jashtme
* The Stupa Information Page
* Boudhanath Stupa at Kathmandu Nepal
* Stupa at Rigpawiki