Xhazi cigan

parapamje| Tchavolo Schmitt (majtas) me Steeve Laffont, duke luajtur markën e tyre të xhazit gypsy në la Chope des Puces, Paris, në 2016
**Xhazi cigan** (i njohur gjithashtu si **Gypsy jazz**, **swing gypsy**, **jazz manouche** ose **hot club-style jazz**) është një stil i xhazit të grupeve të vogla me origjinë nga kitaristi rom Jean "Django" Reinhardt (1910–53), bashkë me violinistin francez Stéphane. Grappelli (1908–97), siç shprehet në grupin e tyre Quintette du Hot Club de France. Për shkak se origjina e tij është në Francë, Reinhardt ishte nga klani Manouche (Sinti francez) dhe stili ka mbetur i popullarizuar në mesin e manouche, xhazi cigan shpesh quhet me emrin francez "jazz manouche", ose ndryshe, "manouche jazz" në burimet anglishte. Disa studiues kanë vërejtur se stili nuk u quajt *manouche* deri në fund të viteve 1960; emri "Gypsy jazz" filloi të përdoret rreth fundit të viteve 1990.

Reinhardt ishte kryesori në mesin e një grupi kitaristësh romë që punonin në Paris nga vitet 1930 deri në vitet 1950. Grupi përfshinte vëllezërit Baro, Sarane dhe Matelo Ferret dhe vëllai i Reinhardt, Joseph "Nin-Nin" Reinhardt. Ndërsa kolegët e tij kitaristë gjithashtu shfaqeshin ndonjëherë si solistë me grupet e tyre⁠ ose në regjistrime të tjera (edhe pse kurrë me Hot Club Quintette të Reinhardt⁠), Reinhardt njihet botërisht si improvizuesi më i shquar mes tyre, si dhe krijuesi (nga rreth vitit 1934 e tutje) të stilit të të luajturit të kitarës "hot" tani përgjithësisht konsiderohet si arketipi i kitarës "gypsy jazz".

Stili ishte i popullarizuar në Francë dhe, nëpërmjet regjistrimeve dhe paraqitjeve nga *Quintette* origjinale, në vende të tjera evropiane para dhe menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, por ra në favor pasi "epoka e swing-ut" mori fund, duke u zëvendësuar në atdheun e tij nga bebop, xhazi i zakonshëm, dhe përfundimisht, rock and roll, megjithatë pati një ringjallje nga vitet 1970 e tutje në mesin e interpretuesve dhe audiencës në festivale, etj., në veçanti Festivali Django Reinhardt i cili filloi në 1968 në Samois-sur-Seine, Francë (vendndodhja e rezidencës së fundit të Reinhardt) dhe vazhdon deri në kohën e sotme.

## Historia 
[parapamje| Një imazh i [Django Reinhardt, "origjinues" i xhazit cigan, kryeson Hot Club de Norvège në Djangofestivalen 2018]]
parapamje| Publikimi origjinal 78 nga Quintette du Hot Club de France.
Origjina e xhazit cigan mund të gjurmohet te cigani Manouche Django Reinhardt, i cili pasi shërbeu "praktikën" e tij muzikore duke luajtur në grupet musette me fizarmonikët, dhe gjithashtu duke shoqëruar këngëtarët e njohur të kohës, u njoh me muzikën xhaz dhe filloi të inkorporonte këtë në repertorin e tij dhe stilin e lojës. Pasi dëgjoi fillimisht muzikën ragtime dhe Dixieland, Reinhardt dëgjoi Duke Ellington, Joe Venuti dhe Eddie Lang, dhe veçanërisht Louis Armstrong nëpërmjet koleksionit të regjistrimeve të piktorit Émile Savitry në Toulon, Francë, në 1931. Pasi Reinhardt takoi violinistin Stéphane Grappelli, ata luajtën së bashku joformalisht kur nuk po luanin muzikë kërcimi me një orkestër të vogël në Hôtel Claridge në Paris gjatë verës së vitit 1934. Sipas një rrëfimi në një libër nga Michael Dregni, Grappelli luajti një kor, më pas Reinhardt filloi të improvizonte. Ndonjëherë ata shoqëroheshin në kontrabas nga Louis Vola, drejtuesi i grupit, dhe në kitarë ritmike nga Roger Chaput. Ky ishte thelbi i grupit të Reinhardt. Shtimi i vëllait të Reinhardt, Joseph, në kitarë ritmike e bëri atë Quintette du Hot Club de France.

Ky formacion klasik, me ndryshime të herëpashershme në anëtarësim në kontrabas dhe kitarë ritmike, hyri në studion e regjistrimit më vonë atë vit. Ata regjistruan gjerësisht deri në shpërthimin e luftës në 1939, kur Quintette ishte në turne në Angli. Reinhardt u kthye në Paris, ndërsa Grappelli mbeti në Londër për kohëzgjatjen e luftës. Pas luftës, ata u ribashkuan në Londër dhe regjistruan me një seksion ritmi anglez. Ditët e tingullit “hot club” kishin përfunduar, pasi të dy kishin ndjekur rrugë të pavarura muzikore. Reinhardt kishte kaluar në një tingull kitarë elektrike të ndikuar nga bebop. Djemtë e tij, Lousson dhe Babik, luanin në një stil të ndikuar nga xhazi amerikan.

Pas vdekjes së Reinhardt-it në vitin 1953, brezi i lojtarëve ciganë që luajtën në publik gjatë viteve 1950 dhe 1960 performuan kryesisht me instrumente të përforcuar në një stil modern elektrik, megjithëse me një "infleksion" evropiane në të cilën mbetën disa gjurmë të ndikimit të Reinhardt. Megjithatë, rreth viteve 1970 e tutje, u shfaq një brez i ri i lojtarëve ciganë, të cilët ishin të interesuar për stilin dhe repertorin origjinal, hot-club; disa, si violinisti dhe drejtuesi më i vjetër gjerman Schnuckenack Reinhardt (l. 1921) kishte luajtur një muzikë të tillë më herët gjithashtu, Quintette-i i tij (i formuar 1966-67) ishte modeluar sipas instrumenteve të Quintette-së origjinale dhe duke performuar nga repertori i tij. Gradualisht gjatë viteve 1970 e në vazhdim, interpretues ciganë virtuozë si Fapy Lafertin (l. 1950), Häns'che Weiss dhe Boulou Ferré (të dy lindur. 1951), Raphaël Faÿs (l. 1959), Biréli Lagrène (l. 1966) Adler b. 1967 dhe Stochelo Rosenberg (l. 1968), mes shumë të tjerëve, kanë siguruar që kjo formë muzikore të ketë një prani muzikore në rritje të vazhdueshme, duke përfshirë gjithashtu kontributet e lojtarëve gadjo (jo ciganë) si Diz Disley (MB), Romane (Francë), Paul Mehling nga "Hot Club of San Francisco" (SHBA), Jon Larsen nga Hot Club de Norvège (Norvegji), John Jorgenson (SHBA) dhe të tjerë në shumë vende që janë magjepsur nga ky stil muzikor dhe bëhen të aftë në kryerjen dhe popullarizimin e tij.

Pas vitesh luajtjeje të xhazit cafe-style me një pianist dhe seksion ritmi konvencional, në vitin 1973 violinisti Grappelli u rikthye edhe një herë në stilin "hot club" me mbështetjen e kitarave akustike dhe kontrabasit me nxitjen e kitaristit Diz Disley. Popullariteti dhe paraqitjet publike të Grappellit ndihmuan të ringjallet një interes për xhazin cigan te dëgjuesit që ishin shumë të rinj për të përjetuar Kuintetin e paraluftës të Django Reinhardt. Në vitet 2010 dhe 2020, si në të kaluarën, stili gypsy jazz (i cili është bërë pjesë e "folklorit" të tyre, duke marrë Reinhardtin si model) përcjellët sërish nga një brez në tjetrin te komunitetet e ciganëve manouche/sinti, te fëmijët që mësojnë nga të afërmit e tyre në moshë të re, të aftë për të zotëruar bazat pothuajse para se të mbajnë një kitarë me përmasa normale në duar.

Ajo që sot quhet "Gypsy jazz" nuk u luajt ekskluzivisht nga ciganët as në fillim: nga Quintette origjinale, vetëm Django dhe vëllai i tij Joseph ishin ciganë (edhe pse më vonë, ciganë të ndryshëm u thirrën për të luajtuar detyrat e kitarës ritmike) dhe vetë Django luajti në një kontekst të drejtpërdrejtë jazz (jo "cigan") në shumë raste me artistë të tjerë. Në mënyrë të ngjashme, regjistrimet e Reinhardt-it të epokës së vonë janë përgjithësisht më afër bebop-it dhe shumë larg tingullit klasik të "hot club"-it dhe ndoshta nuk bien nën termin "Gypsy jazz" siç përdoret përgjithësisht sot. Për më tepër, shumë kitaristë ciganë të viteve 1950 dhe dekadave menjëherë në vijim - duke përfshirë djemtë e Djangos, Lousson dhe Babik - në përgjithësi nuk luanin xhaz cigan në stilin hot club, megjithëse ata ishin vërtet ciganë që luanin xhaz. Po kështu, një numër i eksponentëve të sotëm të "gypsy jazz"-it janë jo-ciganë, përveç atyre më të njohur ciganë. Kështu, termi i është bashkangjitur stilit të lojës në vend që të pasqyrojë rreptësisht përkatësinë etnike të performuasve. Vetë Django nuk do ta kishte njohur në asnjë rast termin "gypsy jazz"; për të ai ishte thjesht duke luajtur xhaz, dhe Quintette ishte thjesht një veshje popullore e xhazit (ose trupës së vallëzimit) të ditës, megjithëse me solisten virtuoze të instrumentistëve kryesorë (në kitarë dhe violinë) të ngritur në një nivel të ri.

## Instrumentimi dhe formacioni 
Quintette du Hot Club de France luajti në mënyrë akustike pa një baterist, duke lehtësuar përdorimin e kitarës akustike si instrument kryesor. Kitara dhe violina janë ende solo instrumentet kryesore, megjithëse ndonjëherë përdoren klarineta, saksofoni, mandolina dhe fizarmonikë. Kitara me ritëm luhet duke përdorur një teknikë të veçantë goditjeje, "la pompe", e cila në thelb zëvendëson bateritë. Shumica e kitaristëve ciganë të xhazit, kryesues dhe ritëm, luajnë një version të dizajnit të kitarës Selmer-Maccaferri të preferuar nga Reinhardt. Ansamblet synojnë një tingull akustik edhe kur luajnë koncerte të përforcuara, dhe pjesë e skenës janë sesionet joformale të jam-it në ambiente të vogla si festivali vjetor i Django Reinhardt në Samois-sur-Seine.
djathtas|parapamje|337x337px| Kitarat e tipit Selmer Maccaferri. Vrima dalluese të zërit dhe ura "lundruese" prej druri

Reinhardt dhe grupi i tij përdorën një sërë modelesh kitarash të disponueshme në Francë, por mbizotëruese midis tyre ishte kitara Selmer (aka Kitarë Selmer-Maccaferri ose Maccaferri) e dizenjuar dhe nënshkruar nga Mario Maccaferri; Maccaferri u nda me Selmerin në vitin 1933 dhe modelet e mëvonshme u njohën vetëm si "Selmer". Këto kitara u bënë në dy versionet e para, më të hershmet me një vrimë të madhe tingulli në formë "D" dhe modelet e mëvonshme me një vrimë tingulli më të vogël në formë "O". Modelet e mëvonshme konsiderohen më të përshtatshmet për të luajtur kitarë. Në vitet 2010, dizajnet e bazuara në këtë model janë mjaft të njohura për t'u tregtuar si "kitara xhaz cigan" dhe janë kitarat e zgjedhura për shumicën e praktikuesve të stilit për shkak të reagimit të tyre dhe karakteristikave të veçanta tonaliste.

Kontrabasi është instrumenti me zë të ulët në xhazin cigan. Basi përdoret më së shumti për një seksion ritmi, rol shoqërues, luajtje të vijave të basit në këmbë (walking baselien), pjesë "me dy ndjesi" ku rrënja dhe e pesta (ose ndonjëherë një ton tjetër akord) luhen si çerek nota në rrahjet e para dhe të treta, respektivisht, dhe për baladat, një përzierje notash të plota dhe gjysmë notash. Kryesisht këputet me gishta, por në disa këngë, harku përdoret, qoftë për rrënjë stakatto dhe të pestat në "two-feel" ose, në një baladë, për nota të qëndrueshme të ulëta. Në disa këngë, basistëve mund t'u jepet një solo e improvizuar. Disa ciganë basistë të xhazit godasin dërrasën e gishtërinjve me gishta midis notave të këputura, duke krijuar një stil goditjeje të quajtur slap bass (ky është i ndryshëm nga stili i kitarës bas të viteve 1970 me të njëjtin emër).
djathtas|parapamje|200x200px| Violinisti virtuoz belg Yves Teicher dhe Trio Chorda në la Ferme de la Madelonne në Gouvy (Belgjikë) gjatë Djangofolllies 2007.
Në muzikën cigane të Evropës Lindore (e cila ndonjëherë mund të përfshijë një element xhaz), seksioni i ritmit ka shumë të ngjarë të mbulohet nga një ose dy cimbalomë, ose (më rrallë) një cimbalomë dhe/ose bateri dhe një kitarë akustike (teknika e shoqërimit të cimbalomit quhet në rumanisht "ţiitură "). Një kontrabas plotëson këto ansamble të Evropës Lindore.

## Teknikat 
### Ritëm 
qendër|parapamje|*La Pompe*.
Kitara ritmike në xhazin cigan përdor një formë të veçantë të goditjes së njohur si "**la pompe**", d.m.th. "pompa". Kjo formë e ritmit të goditjes është e ngjashme me "boom-chick" në stilet bluegrass; është ajo që i jep muzikës ndjesinë e lëvizjes së shpejtë dhe më së shpeshti thekson rrahjet dy dhe katër; një tipar jetik i lëkundjes. Dora që rrah, e cila nuk prek kurrë majën e kitarës, duhet të bëjë një rrahje të shpejtë lart-poshtë, ndjekur nga një rrahje poshtë. Pjesa lart-poshtë e la pompe duhet të bëhet jashtëzakonisht shpejt, pavarësisht nga ritmi i muzikës. Është shumë e ngjashme me një notë hiri në muzikën klasike, megjithëse përdoret një akord i tërë. Ky model luhet zakonisht në unison nga dy ose më shumë kitaristë në seksionin e ritmit.

### Harmonia 
Një aspekt tjetër i rëndësishëm i këtij stili të të luajturit bazohet në format e akordit që Reinhardt u detyrua të përdorte për shkak të lëndimit të tij. Akordet standarde barre nuk janë aq të zakonshme në xhazin cigan. Akordet standarde maxhore dhe minore thuajse nuk luhen kurrë, dhe në vend të kësaj zëvendësohen nga akordet e 7-ta maxhore, akordet e 6-ta kryesore dhe akordet 6/9. Riharmonizimi cigan shpesh synon t'i japë një ndjesi minores edhe kur një këngë është në një çelës madhor, për shembull zëvendësimi i një akordi minor të 6-të për një të shtatë dominues. Akordet e shtatë dominuese ndryshohen gjithashtu duke ulur shkallën e 9-të dhe të 13-të. Këngët e xhazit cigan përdorin akorde gjysmë të zvogëluara për t'u paraprirë akordeve të shtatë mbizotëruese në tastet minore.

### Udhëheqja 
Loja udhëheqëse në këtë stil është përmbledhur si arpezh i zbukuruar ose i dekoruar. Dekorimet shpesh prezantojnë kromatikën – për shembull, mordentet dhe trillet. Veçanërisht karakteristike është një figurë ku notat e njëpasnjëshme të arpezhit paraprihen nga një notë hiri e ngjashme me apoggiatura një gjysmëton më poshtë. Dekorime të tjera përfshijnë tremolo dhe kthesa telash në kitarë, stakato (ose pizikato në violinë), nota fantazmë, harmonikë, oktava, ndalesa të dyfishta etj.

Shkallët e përdorura zakonisht, përveç arpezheve, përfshijnë shkallën kromatike, shkallën e vogël melodike, mënyrën doriane dhe shkallën e zvogëluar.

Vrapimet kromatike shpesh ekzekutohen shumë shpejt mbi më shumë se një oktavë. Një teknikë veçanërisht karakteristike është glissando, në të cilën kitaristi rrëshqit një gisht përgjatë një teli, me një dridhje të caktuar në kohë, duke zgjedhur nota individuale, në mënyrë që të marrë një tingull të shpejtë dhe virtuoz. Vrapimet e zvogëluara, në të cilat forma e një akordi të shtatë të zvogëluar luhet në të gjitha përmbysjet, njëra pas tjetrës, është një teknikë tjetër e përhapur gjerësisht e xhazit cigan. Arpezhet e 7-ta të zvogëluara përdoren gjithashtu mbi akordet e 7-ta dominuese. (Shembull: Nëse po luhet një A7, do të luhet një ekzekutim i zvogëluar duke filluar në C#, duke krijuar një tingull A7b9 mbi akordin dominues.) Kitaristët shpesh ndërthurin lojën melodike me seri akordesh me goditje flamenko për të krijuar një solo të larmishme.

Teknika e plektrumit të xhazit cigan është përshkruar si e ngjashme me rënjen ekonomike të gitares. Notat në të njëjtin varg luhen në mënyrë alternative, por kur lëvizni nga vargu në varg, teknika tradicionale është përdorimi i një goditjeje poshtë. Për shembull, me kalimin nga vargu G në vargun B, plektri do të lëvizë në të njëjtin drejtim dhe do të qëndrojë në vargun E. Prerja poshtë preferohet për shkak të volumit dhe tonit. Ndërsa kjo teknikë e dyfishimit të goditjeve ndryshon midis performuesve, teknika e Stochelo Rosenberg është një shembull kryesor.

## Repertori 
Gypsy jazz ka grupin e vet të standardeve të luajtura shpesh, të cilat janë mjaft të dallueshme nga meloditë standarde të xhazit të zakonshëm. Megjithatë, ansamblet bashkëkohore mund t'i përshtatin stilit pothuajse çdo lloj kënge. Standardet gypsy swing përfshijnë hitet e xhazit të viteve '20 dhe '30, si "Limehouse Blues" dhe "Dinah"; Numrat Bal Musette, shpesh vals; kompozime origjinale nga Django Reinhardt, si "Nuages" dhe "Swing 42"; kompozime nga lojtarë të tjerë të shquar swing cigan ; dhe versione jazzed të këngëve cigane, të tilla si "Dark Eyes". Pjesa më e madhe e repertorit është me çelësat minor, dhe modaliteti i minoreve dorian dhe harmonik dëgjohen shpesh, duke dhënë një tingull dallues të errët dhe modal në meloditë që bien në kontrast me ritmin e lartë dhe stilin e performancës së gjallë. Një shembull popullor është melodia e Djangot "Minor Swing", ndoshta kompozimi më i njohur i xhazit cigan. Baladat dhe duetet më të ngadalta mund të shfaqin luajtje rubato dhe harmonitë ekzotike. 

## Mësimdhënia dhe të nxënit 
Gjeneratat e para të muzikantëve të xhazit cigan e mësuan stilin me "metodën cigane", që përfshin ushtrime intensive, imitim të drejtpërdrejtë të muzikantëve më të vjetër (shpesh anëtarë të familjes) dhe luajtje dhe mësim "me vesh", me pak studim muzikor formal (ose, në të vërtetë, edukimi formal i çfarëdo lloji). Që nga fundi i viteve 1970, materialet studimore të një lloji më konvencional, si seminaret, librat dhe videot me metoda dhe video janë bërë të disponueshme, duke i lejuar muzikantët në mbarë botën të mësojnë stilin dhe stolitë e tij idiomatike dhe gjuhën muzikore. Libra të rremë që përmbajnë akordet kryesore me përparimin e akordit dhe meloditë e standardeve të xhazit cigan janë bërë të disponueshme gjithashtu, si në formë libri, ashtu edhe në faqet e internetit, ku këto të fundit ndonjëherë janë vetëm akordet. Librat e rremë e bëjnë më të lehtë mësimin e këngëve, sepse nuk keni nevojë të jeni në gjendje të kuptoni akordet dhe meloditë me vesh.

Që nga vitet 1990, softuer të tillë si Power Tab Editor dhe skedarët Band-in-a-Box janë bërë të disponueshëm. Kitaristë të shquar të stilit cigan që nuk janë etnikisht romë përfshijnë John Jorgenson, Andreas Öberg, Frank Vignola, George Cole. Muzikantët në turne të xhazit cigan shpesh përfshijnë seminare me shfaqje. Lojtarët që kanë shkruar udhëzues studimi përfshijnë Martin Norgaard, Tim Kliphuis, Andreas Öberg, Ian Cruickshank, Robin Nolan, Denis Chang, Michael Horowitz, Daniel Givone dhe Patrick "Romane" Leguidcoq.

## Forma bashkëkohore 
djathtas|parapamje|230x230px| Fapy Lafertin, kitarist në skenë në Londër, 1983.
Publiku më i madh dhe numri më i madh i muzikantëve në vitin 2006 ishte në Evropë, pasi këtu filloi stili. Muzikantët bashkëkohorë të xhazit cigan përfshijnë Gonzalo Bergara, George Cole, Angelo Debarre, Pearl Django, John Jorgenson, Tim Kliphuis, Biréli Lagrène, Robin Nolan, Stochelo Rosenberg, Paulus Schäfer, Joscho Stephan dhe Frank Vignola.

## Referime 
## Lexim i mëtujeshëm 
* Stan Ayeroff (1978): *Mjeshtrat e xhazit: Django Reinhardt.* Botuesit e konsoliduar të muzikës. ISBN&nbsp;0-8256-4083-0
* Paul Balmer, (2003): *Stéphane Grappelli: Një jetë në xhaz.* Librat Bobcat. ISBN&nbsp;978-1-84772-576-9
* Denis Chang (2015): *Django Legacy – Lindja e Gypsy Jazz* . denischang.com.
* Ian Cruickshank (1982): *Stili i kitarës i Django Reinhardt dhe Ciganëve* . Botuar privatisht, 1982; ribotuar Music Sales America, 1992. ISBN&nbsp;978-0711918535
* Ian Cruickshank (1994): *Ciganët e Xhangos - Mistika e Django Reinhardt dhe njerëzit e tij* . Ashley Mark Publishing. ISBN&nbsp;0-872639-06-2   , 
* Michael Dregni (2006): *Django Reinhardt dhe Historia e Ilustruar e Gypsy Jazz* . Speck Press. ISBN&nbsp;978-1-933108-10-0
* Michael Dregni (2008): *Gypsy Jazz: Në kërkim të Django Reinhardt dhe shpirti i Gypsy Swing* . Shtypi i Universitetit të Oksfordit. ISBN&nbsp;978-0-19-531192-1
* Benjamin Givan (2010): *Muzika e Django Reinhardt* . Shtypi i Universitetit të Miçiganit, Ann Arbor. ISBN&nbsp;978-0-472-03408-6
* Romane dhe Derek Sebastian (2004): ''L'Esprit Manouche: Një studim gjithëpërfshirës i kitarës xhaz cigan'' . Botuar fillimisht në frëngjisht, përkthim anglisht nga Vincent Michael. Paqësor, Misuri: Mel Bay, 2004. ISBN&nbsp;978-0786668946

## Lidhje të jashtme 
*    
* Faqja e Django Reinhardt Swing : Faqja e internetit Gypsy Jazz në MB
* djangostation.com  : Faqja franceze në Gypsy Jazz
* 100.django100.com  : një faqe tjetër franceze në Gypsy Jazz (përfshin gjithashtu muzikantë jo gypsy-xhazz)
* www.djangobooks.com/forum/ : Forumi për diskutime Gypsy Jazz në www.djangobooks.com (SHBA)