Shqarthët

**Shqarthët** ose **Kunadhet** përbëjnë gjininë ***Martes*** brenda nënfamiljes Guloninae, në familjen Mustelidae. Ata kanë bishta si shkurre dhe putra të mëdha me kthetra pjesërisht të mprehta. Gëzofi ndryshon nga e verdha në të murrmë të errët, në varësi të specieve, dhe vyhet nga tregtarët e gëzofit. Shqarthët janë kafshë të hollë, të shkathët, të përshtatur për të jetuar në taiga dhe banojnë në pyje halorë dhe gjetherënës veriore në të gjithë Hemisferën Veriore. 
## Klasifikimi 
[parapamje|Shqarthi fytverdhë (f*lavigula Martes*), [Tajlanda|Tajlandë]]
Përfundimet e hulumtimit të ADN-s tregojnë se gjinia *Martes* është polifilet, me disa studime që vendosin *Martes americana* jashtë gjinisë dhe duke e aleruar atë me *Eira* dhe *Gulo*, për të formuar një kadë të re të Botës së Re.  Gjinia u zhvillua për herë të parë shtatë milion vjet më parë gjatë epokës së Miocenit.

## Fosilet 
* *Martes wenzensis*†
* *Martes nobilis*†

## Ekologjia dhe sjellja 
Shqarthet janë kafshë të vetmuara, që takohen vetëm për t'u riprodhuar në fund të pranverës ose në fillim të verës. Pjella deri në pesë këlysh të verbër dhe gati pa flokë lindin në fillim të pranverës. Ata janë të rritur pas rreth dy muajsh dhe e lënë nënën të kujdeset për veten e tyre në moshën rreth tre deri në katër muajsh. Për shkak të zakonit të tyre për të kërkuar vende të ngrohta dhe të thata dhe për të gërmuar në materiale të buta, shqarthet shkaktojnë dëmtim të pjesëve të buta plastike dhe gome tek makinat dhe automjete të tjera të parkuara, duke kushtuar çdo vit miliona euro vetëm në Evropën Qendrore, duke çuar kështu në ofertën e shqartheve - Sigurimi i përdorimit të automjeteve, "pastrimi i shqartheve" . Ata janë gjithçkangrënës.

## Referenca kulturore 
### Kanada 
Shqarthi është i popullarizuar në komunitetin verior të Ontario të Big Trout Lake. Gjatë tregtisë së leshit, të porositur nga Kompania Hudson Bay në shekujt XVII dhe XVIII, lëmshi i shqarthëve u formua në mënyrë tipike në dorashka. Shqarthet ende tregtohet në vend. Vendasit vendosin një vlerë të lartë në këtë kthesë, duke e tregtuar atë zakonisht për mallrat e konsumueshëm.

### Kroacia 
Në mesjetë, lëmshet e shqartheve ishin mallra me shumë vlera të përdorura si një formë pagese në Sllavoni, Littorale Kroate dhe Dalmaci. Banovac, një monedhë e goditur dhe e përdorur në mes të 1235 dhe 1384, përfshirë imazhin e një shqarthi. Kjo është një nga arsyet pse fjala kroate për shqarthin, *kuna*, është emri i monedhës moderne Kroate. Një shqarth është përshkruar në monedhën 1-, 2-, dhe 5- Kuna , të minuara që nga viti 1993, dhe në të kundërtën e monedhave përkujtimore 25-kuna .

Një shqarth vrapues tregohet në stemën e Sllavonisë dhe më pas në modelin modern të stemës së Kroacisë. Vula zyrtare e Saborit (kuvendit) kroat nga 1497 deri në fund të shekullit të 18-të kishte një model të ngjashëm.

### Finlanda 
Ndërmarrja finlandeze e komunikimeve Nokia nxjerr emrin e saj, përmes lumit Nokianvirta, nga një lloj shqarthi që njihet në vend si *Nokia*.

### Greqia 
Në *Illiadë,* spiuni me këmbë nga flota Dolon kishte veshur një kapele të varur me shqarth.

### Italia 
Fjala Latine për përkrenare, *galea,* fillimisht do të thoshte "lëmsh shqarthi", megjithëse është e paqartë nëse romakët e hershëm i vishnin këto përkrenare për arsye simbolike ose për leshin e tyre të imët.

## Referime