Njësitë matëse në Kosovë

Përdorimi i **Njësive matëse në Kosovë** është rregulluar me ligj nga Kuvendi i Kosovës më 15 maj 2001. Sipas ligjit në Kosovë në përdorim është Sistemi SI aktual.

Me këtë Ligj rregullohet përcaktimi i njësive matëse në Kosovë, emërtimi dhe simbolet e tyre, lëmitë dhe fushat e aplikimit, obligimi i përdorimit të këtyre njësive dhe mënyrat e zbatimit të tyre në pajtim me Dokumentin D1, të Organizatës Ndërkombëtare të Metrologjisë Legale (OIML)/ International Document of the International Committee of Legal Metrology: CIML 1975 D.I. No. 1/.

Përdorimi i këtyre njësive bëhet gjatë vënjes në qarkullim të mallit të importuar, shërbimeve apo informacioneve, si dhe me këto njësi bëhet shprehja e njësive jashtë këtj ligji. Për bartjen apo përpunimin e të dhënave, njësitë matëse mund të paraqiten me simbole të rregulluara veqanërisht për sisteme me bashkësi të kufizuar të simboleve në bazë të normave ndërkombëtare.

Mbikqyrjen mbi rregullsinë e njësive matëse e bënë inspeksioni i tregut, kurse ekspertizën mbi njësitë matëse e bënë Instituti i Metrologjisë Legale të Kosovës, me kërkesën e inspeksionit të tregut, Gjykatës, Doganës dhe palëve të tjera fizik dhe juridik.

Për përdorimimin e njësive mastëse që nuk janë të përfshira në njësit zyrtare matëse janë të parapara edhe gjobat të cilat sillen nga 50 deri 5 000 €.

## Njësit në përdorim
Përdorimi i këtij ligji është në fuqi për disa lëmi si: a) në lëminë e ekonomisë (prodhimtari, ndërtimtari, energjetikë, industri, tregti,), në shërbimet shëndetësore dhe në mbrojtjen e ambientit;b)në aktet ligjore e nënligjore, në tekstet shkollore, në kontrata, njoftime, mbishkrime dhe në të gjitha aktet dhe dokumentet tjera zyrtare.

Përkufizimi, vlerësimi dhe mënyrat e përdorimit të njësive matëse përcaktohen me akte nënligjore dhe standarde të pranuara, të cilat i harton Agjencia e Metrologjisë së Kosovës dhe i miraton Ministria e Industrisë, Ndërmarrësisë dhe Tregtisë.

Sipas ligjit në Kosovë si njësi legale janë njësit *njësitë themelore SI*, *njësitë e derivuara SI, me emra dhe simbole të veçanta* dhe *Njësitë e derivuara SI, emrat dhe simbolet e të cilave përfshijnë njësi të derivuara SI, me emra dhe simbole të veçanta*.

## Njësit e lejuara jashtë SI
Po ashtu të si të lejuara caktohen edhe një numër i kufizuar i njësive të lejuara, jashtë sistemit ndërkombëtar SI të klasifikuara në tri kategori. Në kategorin e parë hynë *njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim të gjërë*, në të dytën *njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim, vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalisht* dhe  të tretën *njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim në raste të posaçme*.

Në kategorin *njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim të gjërë* hynë njësi që kanë hyrë në përdorim të thellë si njësit tradicionale matematikore për matjen e këndeve si për shembull shkalla këndore, minuti këndor (arminuti) dhe sekonda këndore (arkseconda). Po në këtë grup hynë edhe njësit shoqërore për matjen e kohës, mjësitë metrike siç është litri për vëllimin dhe tona për masa më të mëdha, dhe njësit logaritmike neperi dhe beli.

Në kategorin *njësitë jashtë SI të lejuara për përdorim, vlerat e të cilave janë përcaktuar eksperimentalisht* është futur përdorimi i disa njësive shkencore jashtë SI të cilat paraqesin konstanta të rëndësishme në shkencë siç janë: njësia astronomike për gjatësi, njësia atomike e masës
apo daltoni për masë dhe elektron volti për energji të cilat janë dhënë në tabelën pasuese.

Në kategorin *njësitë jashë SI të lejuara për përdorim në raste të posaçme* hynë disa njësi metrike dhe jometrike të cilat janë në përdorim tradicional në shkencë. Gjatë përdorimit të njësive nga kjo kategori sipas ligjit duhet që jepet korelacioni i njësis së përdorur me njësin përkatëse në SI. Këtu hynë njësit si mila nautike dhe nyja (knot) për matjen e shpejtësisë, ari dhe hektari për sipërfaqen, bari për shtypjen, angstremi (ångström) për gjatësin dhe barni për seksionin efikas në fizikën bërthamore.

## Njësit e ndaluara
Po ashtu me ligj është vendosur që nga përdorimi të hiqen disa njësi matëse jashtë sistemit SI. Këto njësi janë kategorizuar në dy kategori, në kategorin *mjësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorim* dhe  *njësi jashtë SI të ndaluara për përdorim*. Përdorimi i tyre në prodhimet në qarkullim është i ndaluar dhe dënohet nga inspektori i trgut me gjoba prej 50 deri 5000 euro.

Në kategorin *mjësi të derivuara të sistemit CGS, me emërtime të posaçme të ndaluara për përdorim* janë futur njësit që hasen në literaturë. Kuvendi i preferonë banorëve që këto njësi të i shprehin në njësi të sistemit SI. Për këtë qëllim ka paraqitur një tabel në të cilën i jepë vlerat e shprehura në SI për këto njësi të hasura deri më tani.

Ndërsa në kategorin *njësi jashtë SI të ndaluara për përdorim* janë dhënë njësi jashtë SI dhe preferohet që të evitohen nga përdoruesit. Nëse hasen në literaturë, ato së pari duhet të shndërrohen në njësi SI sipas tabelës e pastaj vlerat e fituara bëhen të përdorshme në SI për dokumentacion zyrtar.

## Prefikset e njësive
Parashtresat për shumëfishet dhe nënfishet e njësive matëse janë po ashtu të përkufizuara me ligj dhe rrjedhin nga sistemi i shumëfisheve dhe nën fisheve në SI. Këtu duhet pasur parasysh që për kilogramin kjo nuk vlenë si dhe lejimi i përdorimit të njësive të derivuara nga SI-ja përposë shkallës celzius. Për njësi jashtë SI të lejuara për përdorime të posaçme (litër (L), teks (tex), bar (bar), elektronvolt (eV), dhe varn (var)) është paraqtur një tabel e veçantë.

## Burim i të dhënave
* Ligji per njesit e matese Kuvendi i Kosovës, në internet maj 2007