Toksikologjia

[djathtas|parapamje|255x255px| Një toksikolog që punon në një laborator ([Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara, 2008)]]
**Toksikologjia** është një disiplinë shkencore, e mbivendosur me biologjinë, kiminë, farmakologjinë dhe mjekësinë, që përfshin studimin e efekteve negative të substancave kimike në organizmat e gjallë  dhe praktikën e diagnostikimit dhe trajtimit të ekspozimeve ndaj toksinave dhe toksinave. Marrëdhënia midis dozës dhe efekteve të saj në organizmin e ekspozuar është e një rëndësie të madhe në toksikologji. Faktorët që ndikojnë në toksicitetin kimik përfshijnë dozën, kohëzgjatjen e ekspozimit (qoftë akut apo kronik), rrugën e ekspozimit, speciet, moshën, gjininë dhe mjedisin.

Fjala *toksikologji* është një përbërje neoklasike nga neolatine, e vërtetuar për herë të parë ,  nga format e kombinuara '** + **', të cilat nga ana e tyre vijnë nga fjalët greke të lashtë  *toxikos*, "helmues" dhe  *logos*, "subjekt"). **Toksikologët** janë ekspertë për helmet dhe helmimet. Ekziston një lëvizje për toksikologjinë e bazuar në prova si pjesë e lëvizjes më të madhe drejt praktikave të bazuara në prova. Toksikologjia aktualisht po kontribuon në fushën e kërkimit të kancerit, pasi disa toksina mund të përdoren si ilaçe për vrasjen e qelizave tumorale. Një shembull kryesor i kësaj janë proteinat që inaktivizojnë ribozomin, të testuara në trajtimin e leuçemisë. 

## Historia 
[majtas|parapamje| [Shtypi litografik|Litografia e Mathieu Orfila]]
Dioscorides, një mjek **grek** në oborrin e perandorit romak Neron, bëri përpjekjen e parë për të klasifikuar bimët sipas efektit të tyre toksik dhe terapeutik.  Një vepër që i atribuohet autorit të shekullit të 10-të, Ibn Wahshiyya, e quajtur *Libri mbi helmet,* përshkruan substanca të ndryshme toksike dhe receta helmuese që mund të bëhen duke përdorur magji.  Një vepër poetike kanadeze e shekullit të 14-të që i atribuohet princit xhain Mangarasa, *Khagendra Mani Darpana*, përshkruan disa bimë helmuese. 

Theophrastus Phillipus Auroleus Bombastus von Hohenheim (1493-1541) (i referuar gjithashtu si Paracelsus, nga besimi i tij se studimet e tij ishin mbi ose përtej punës së Celsusit&nbsp;– një mjek romak i shekullit të parë) konsiderohet “babai” i toksikologjisë.  Atij i njihet maksima klasike e toksikologjisë, "*Alle Dinge sind Gift und nichts ist ohne Gift; allein die Dosis macht, dass ein Ding kein Gift ist.*" e cila përkthehet si, "Të gjitha gjërat janë helmuese dhe asgjë nuk është pa helm; vetëm doza e bën një gjë jo helmuese." Kjo shpesh kondensohet në: "Doza e bën helmin" ose në latinisht "Sola dosis facit venenum".  

Mathieu Orfila konsiderohet gjithashtu babai modern i toksikologjisë, pasi i dha temës trajtimin e parë zyrtar në 1813 në *Traité des Poisons*, i quajtur gjithashtu *Toxicologie générale*. 

Në 1850, Jean Stas u bë personi i parë që izoloi me sukses helmet e bimëve nga indet njerëzore. Kjo e lejoi atë të identifikonte përdorimin e nikotinës si helm në rastin e vrasjes së Bocarmé, duke siguruar provat e nevojshme për të dënuar kontin belg Hippolyte Visart de Bocarmé për vrasjen e kunatit të tij. 

## Parimet bazë 
Qëllimi i vlerësimit të toksicitetit është të identifikojë efektet negative të një substance.  Efektet e padëshiruara varen nga dy faktorë kryesorë: i) rrugët e ekspozimit (orale, inhaluese ose dermale) dhe ii) doza (kohëzgjatja dhe përqendrimi i ekspozimit). Për të eksploruar dozën, substancat testohen në modele akute dhe kronike.  Në përgjithësi, grupe të ndryshme eksperimentesh kryhen për të përcaktuar nëse një substancë shkakton kancer dhe për të ekzaminuar forma të tjera toksiciteti.  studimin e efekteve negative të agjentëve kimikë, fizikë ose biologjikë në organizmat e gjallë dhe mjedisin., duke përfshirë parandalimin dhe përmirësimin e efekteve të tilla.  Toksikologjia e bazuar në prova ka potencialin për të adresuar shqetësimet në komunitetin toksikologjik në lidhje me kufizimet e qasjeve aktuale për vlerësimin e gjendjes së shkencës.   Këto përfshijnë shqetësime që lidhen me transparencën në vendimmarrje, sintezën e llojeve të ndryshme të provave dhe vlerësimin e njëanshmërisë dhe besueshmërisë.    Toksikologjia e bazuar në prova i ka rrënjët në lëvizjen më të madhe drejt praktikave të bazuara në prova.

## Metodat e testimit 
Eksperimentet e toksicitetit mund të kryhen *in vivo* (duke përdorur të gjithë kafshën) ose *in vitro* (testim në qeliza ose inde të izoluara), ose *në silico* (në një simulim kompjuterik). 

### Organizmi model *in vivo* 
Mjeti klasik eksperimental i toksikologjisë është testimi në kafshë jo njerëzore.  e cila mund të zëvendësojë gjitarët e vegjël, Zebrafish (*Danio rerio*), të cilat lejojnë studimin e toksikologjisë në një vertebror të rendit më të ulët *in vivo*   dhe *Caenorhabditis elegans*.  Që nga viti 2014, një testim i tillë i kafshëve ofron informacion që nuk është i disponueshëm me mjete të tjera se si funksionojnë substancat në një organizëm të gjallë.  Përdorimi i kafshëve jo-njerëzore për testimin toksikologjik kundërshtohet nga disa organizata për arsye të mirëqenies së kafshëve dhe është kufizuar ose ndaluar në disa rrethana në rajone të caktuara, siç është testimi i kozmetikës në Bashkimin Evropian. 

### Metodat *in vitro* 
Ndërsa testimi në modelet e kafshëve mbetet si një metodë e vlerësimit të efekteve njerëzore, ekzistojnë shqetësime etike dhe teknike me testimin e kafshëve. 

Që nga fundi i viteve 1950, fusha e toksikologjisë ka kërkuar të reduktojë ose eliminojë testimin e kafshëve nën rubrikën "Tre Rs"&nbsp;– zvogëlojnë numrin e eksperimenteve me kafshë në minimumin e nevojshëm; përsosni eksperimentet për të shkaktuar më pak vuajtje dhe zëvendësoni eksperimentet *in vivo* me lloje të tjera, ose përdorni forma më të thjeshta të jetës kur është e mundur.   Zhvillimi historik i metodave alternative të testimit në toksikologji është publikuar nga Balls. 

Modelimi kompjuterik është një shembull i një metode alternative të testimit toksikologjik in vitro; duke përdorur modele kompjuterike të kimikateve dhe proteinave, mund të përcaktohen marrëdhëniet strukturë-aktivitet dhe mund të identifikohen strukturat kimike që ka të ngjarë të lidhen me proteinat me funksione thelbësore dhe të ndërhyjnë në to.  Kjo punë kërkon njohuri të ekspertëve në modelimin molekular dhe statistikë së bashku me gjykimin e ekspertëve në kimi, biologji dhe toksikologji. 

Agjencia e Mbrojtjes së Mjedisit të Shteteve të Bashkuara studioi 1065 substanca kimike dhe medikamentoze në programin e tyre ToxCast (pjesë e Panelit të Kimikateve CompTox) duke përdorur *në modelimin e silicës* dhe një analizë njerëzore pluripotente të bazuar në qelizat burimore për të parashikuar intoksikanët e zhvillimit *in vivo* bazuar në ndryshimet në metabolizmin qelizor në vijim. ekspozimi kimik. Gjetjet kryesore nga analiza e këtij grupi të dhënash ToxCast_STM të publikuar në vitin 2020 përfshijnë: (1) 19% e 1065 kimikateve dhanë një parashikim të toksicitetit zhvillimor, (2) performanca e analizës arriti saktësinë 79%-82% me specifikë të lartë (>&nbsp;84%) por ndjeshmëri modeste (&#x5B;''''&#x5D; Programet e diplomës bachelor në toksikologji mbulojnë përbërjen kimike të toksinave dhe efektet e tyre në biokimi, fiziologji dhe ekologji. Pasi të përfundojnë kurset hyrëse të shkencës së jetës, studentët zakonisht regjistrohen në laboratorë dhe zbatojnë parimet e toksikologjisë në kërkime dhe studime të tjera. Studentët e avancuar gërmojnë në sektorë të veçantë, si industria farmaceutike ose zbatimi i ligjit, të cilët aplikojnë metoda të toksikologjisë në punën e tyre. Shoqëria e Toksikologjisë (SOT) rekomandon që studentët në shkollat e mesme që nuk ofrojnë një diplomë bachelor në toksikologji të konsiderojnë marrjen e një diplome në biologji ose kimi. Për më tepër, SOT këshillon toksikologët aspirantë të ndjekin kurse statistikash dhe matematike, si dhe të fitojnë përvojë laboratorike përmes kurseve laboratorike, projekteve kërkimore studentore dhe praktikave. Për t'u bërë Toksikologë Mjekësorë, mjekët në Shtetet e Bashkuara përfundojnë trajnimin e rezidencës si në Mjekësi Urgjente, Pediatri ose Mjekësi të Brendshme, e ndjekur nga bursa në Toksikologji Mjekësore dhe certifikimi eventual nga Kolegji Amerikan i Toksikologjisë Mjekësore (ACMT).

### Detyrat 
Toksikologët kryejnë shumë detyra të ndryshme duke përfshirë kërkimin në fushat akademike, jofitimprurëse dhe industriale, vlerësimin e sigurisë së produktit, konsultimin, shërbimin publik dhe rregullimin ligjor. Për të hulumtuar dhe vlerësuar efektet e kimikateve, toksikologët kryejnë studime dhe eksperimente të dizajnuara me kujdes. Këto eksperimente ndihmojnë në identifikimin e sasisë specifike të një kimikati që mund të shkaktojë dëm dhe rreziqe të mundshme për të qenë pranë ose duke përdorur produkte që përmbajnë kimikate të caktuara. Projektet kërkimore mund të variojnë nga vlerësimi i efekteve të ndotësve toksikë në mjedis deri te vlerësimi se si sistemi imunitar i njeriut reagon ndaj komponimeve kimike brenda barnave farmaceutike. Ndërsa detyrat themelore të toksikologëve janë të përcaktojnë efektet e kimikateve në organizmat dhe rrethinat e tyre, detyrat specifike të punës mund të ndryshojnë në bazë të industrisë dhe punësimit. Për shembull, toksikologët mjeko-ligjorë mund të kërkojnë substanca toksike në një skenë krimi, ndërsa toksikologët ujorë mund të analizojnë nivelin e toksicitetit të trupave ujorë.

### Kompensimi 
Paga për punë në toksikologji varet nga disa faktorë, duke përfshirë nivelin e shkollimit, specializimin, përvojën. Byroja e Statistikave të Punës në SHBA (BLS) vëren se vendet e punës për shkencëtarët biologjikë, të cilët në përgjithësi përfshijnë toksikologë, pritej të rriteshin me 21% midis 2008 dhe 2018. BLS vëren se kjo rritje mund të jetë për shkak të rritjes së kërkimit dhe zhvillimit në bioteknologji, si dhe rritjes së buxhetit për kërkimin bazë dhe mjekësor në shkencën biologjike.

## Shiko gjithashtu 
* Toksikologjia ujore
* Automatizëm (toksikologji)
* Faktor i caktuar sigurie
* Studimi Kërkimor i Ekspozimit Mjedisor të Fëmijëve (CHEERS) (në SHBA)
* Ekotoksikologji
* Entomotoksikologji
* Shëndeti mjedisor
* Toksikologjia e mjedisit
* Inhibimi i enzimës
* Shkenca e ekspozimit
* Eksposome
* Toksikologjia mjekoligjore
* Historia e helmit
* Toksikologjia in vitro
* Vlera kufi treguese
* Mënyrat e veprimit toksik
* Nanotoksikologji
* Toksikologjia profesionale
* Mbidoza
* Shkëmbimi i informacionit mbi rrezikun
* Ndotja
* Toksikogjenomika
* *Mekanizmat dhe metodat toksikologjike* (revistë)
* Toksinologji
* *Nivelet e papranueshme* (film dokumentar 2013)

## Referime