Lugina e lumenjve

__NOINDEX__

## Etimologjia 
## Historia 
## Gjeografia 
### LUGINAT E LUMENJVE 
#### Lugina e Fanit të Madh 
Lugina e Fanit të Madh, më e madhja e Malësisë së Mirditës, shtrihet
në pjesën qendrore dhe më të lartë të saj, në një gjatësi prej 60 km dhe
drejtim të përgjithshëm verilindje-jugperëndim. Lugina nis nga Qafa
e Malit dhe derisa përfundon në pellgun e Rrëshenit, rrethohet nga
vargmalet Krrab-Kunorë-Dardhë në veri, bjeshkët e Tërbun-Kuzhnenit në
perëndim dhe Munella në lindje. Lugina shtrihet nga lartësia 71metra në
bashkimin me Fanin e Vogël(Vau Rrasë) deri në 1000 metra mbi nivelin e
detit në fillimet e saj. Pjesa më e madhe e luginës ndërtohet nga shkëmbinj
magmatikë e efuzivë dhe pjesërisht gabroidë dhe ultrabazikë, që janë tepër
të shkatërruar nga thyerjet tektonike, të cilat i kanë dhënë përgjithësisht
origjinë tektoniko-erozive. Midis këtyre thyerjeve përmendim atë midis
Qafës së Malit dhe asaj të Rrapës(rrethi Pukë) me drejtim VL-JP si dhe
thyerjen midis kontaktit të shkëmbinjëve efuzivë me ata ultrabazikë me
drejtim veri-jug. Rolin më të rëndësishëm në evolimin morfologjik dhe në
drejtimin VP-JL të kësaj lugine e ka luajtur struktura grabenore e Rrëshenit
në JP, ku dhe ajo përfundon. Gërryerja e Fanit përqëndrohet kryesisht në
shpatin e majtë të luginës për shkak të ngritjes neotektonike më të madhe
që pëson struktura e Munellës në krahasim me masivet ultrabazikë që
shtrihen në të djathtë të saj. Coptimi horizontal arrin vlera të mëdha 3-5
km/km2 dhe shumë të mëdha në sektorin e mesëm mbi 5 km/km2. Kjo
lidhet me përbërjen kryesisht prej formacionesh efuzivë, pjerrësinë e
madhe të shpateve dhe sasinë e madhe të reshjeve. Energjia e relievit merr
vlera mesatare (100-300 m/km2) kur lugina kalon nëpër shkëmbinj efuzivë
dhe më rrallë vlera të mëdha (300-500 m/km2) kur kalon nëpër shkëmbinj
gabroidë dhe ultrabazikë. Duke u nisur nga ndryshimet morfologjike në
luginën e Fanit të Madh veçohen 2 sektorë:
- Sektori i sipërm, midis Qafës së Malit dhe fshatit Kaolinë (rrethi Pukë).
- Sektori i mesëm deri në fshatin Simon.
Sektori i sipërm i luginës është formuar në thyerjen tektonike Qafa e
Malit-Rrapës, e cila ka përcaktuar si origjinën(tektoniko-erozive), ashtu
edhe mjaft tipare morfologjike të saj. Deri në Fushë-Arrëz lugina është tipike
në formë “V”, me shtrat të ngushtë dhe shpate gati gati simetrike dhe tepër
të coptuara nga degët e shumta. Dy zgjerimet që pëson lugina këtu janë
shkaktuar nga grykëderdhja e përroit të Kryeziut dhe Micolit nga e djathta
e saj. Duke filluar nga Fushë-Arrëzi lugina vjen e zgjerohet deri sa arrin në
fshatin Kaolinë, pikërisht aty ku ajo kthehet nga jugu. Mbas zgjerimit të
Kaolinës fillon sektori i mesëm i luginës, gjatë së cilës ajo ndryshon tiparet
morfologjike të saj. Lugina deri në fshatin Gojan i Epërm ngushtohet përsëri,
sepse formacionet efuzive u lëshojnë vendin atyre gabroide e ultrabazike,
të cilat janë më të qëndrueshme ndaj gërryerjes. Në dalje të fshatit Gjegjan
(rrethi Pukë) e deri në fshatin Simon, lugina shtrihet në një reliev kodrinor
me lartësi 400-700 metra që formohet mbi pragun strukturor ultrabazik
Kuzhnen-Bukmirë. Lugina ngushtohet shumë deri sa merr tiparet e grykave
me gjarpërime të theksuara dhe shpate gati të rrëpirta. Duke filluar pak në
lindje të grykëderdhjes së përroit të Shpërdhazës e deri në bashkimin me
Fanin e Vogël, lugina trajtohet me gropën e Rrëshenit. Veçoritë klimatike të
kësaj lugine janë kushtëzuar nga shtrirja e saj në një zonë malore dhe hapja
në drejtim të jugperëndimit. Kjo e fundit lejon ndikimin e detit, sidomos në
sektorin e poshtëm, gjë që shprehet edhe në rritjen e shkurreve mesdhetare
të tipit të makjeve. Duke filluar nga Gojani (rrethi Pukë) në luginë bëhen
më të shprehura tiparet e një klime mesdhetare malore. Kjo shprehet edhe
në vlerën e temperaturës mesatare vjetore(130 C). Në luginë bien sasi të
mëdha reshjesh, të cilat vijnë duke u rritur nga sektori i poshtëm (Simon,
1565 mm) në sektorin e sipërm (Kryezi, 1921 mm). Stina më e lagësht
është dimri. Reshjet e borës bien kryesisht në sektorin e sipërm të luginës,
ku formojnë shtresë të qëndrueshme. Tokat më të përhapura në luginë janë
ato të kafenjta malore që shtrihen nga 400-900 metra lartësi. Në lartësi më
të mëdha (900-1100 metra) në sektorin e sipërm takohet një sipërfaqe e
vogël tokash të murrme pyjore. Të përhapura janë edhe tokat primitive,
të cilat shtrihen në pjesët e rrëpirta e të zhveshura të shpateve si dhe në
zallishtoren dhe tarracat lumore të luginës. Bimësia e luginës nuk është
shumë e pasur dhe përfaqësohet nga dy kate, ai i shkurreve mesdhetare
dhe i dushkut. Kati i parë, në të cilin takohen disa lloje makjesh(shqopa,
mareja) shtrihet tërësisht në sektorin e poshtëm midis fshatit Simon e deri
në grykëderdhje. Kati i dushkut, i cili është mbizotërues, shtrihet nga 500-
900 metra, duke u përzier dhe me pishën e zezë në sektorin e mesëm e
pjesërisht të sipërm të luginës.
#### Lugina e Fanit të Vogël 
Lugina e Fanit të Vogël, fillon nga Qafa e Kumbullës dhe përfundon në
pellgun e Rrëshenit, ku bashkohet me atë të Fanit të Madh, ka një gjatësi
prej rreth 50 km dhe drejtim të përgjithshëm veriperëndim-juglindje.
Ajo shtrihet midis malit të Munellës në veriperëndim dhe vargmaleve të
Lurës në juglindje, të cilat i ndan malësia e Pukë-Mirditës. Lartësia shkon
nga 71 metra në grykëderdhje deri 1360 metra në Qafën e Kumbullës. Në
përbërjen litologjike të luginës mbizotërojnë gati krejtësisht shkëmbinjtë
magmatikë dhe ata efuzivo-sedimentarë, që janë tepër të coptuar nga
thyerjet tektonike.
#### Lugina e Fanit të Vogël, Ndërfushaz-Kodër Rrëshen 
Lugina e Fanit të Vogël është formuar në një antiklinal, bërthama e
të cilit përbëhet nga shkëmbinjtë e lartpërmendur, kurse në krahët e saj
dalin mbulesa gëlqerore të kretakut të sinklonalit të Munellës dhe Zepës.
Origjina antiklinale ka kushtëzuar kontrastin e theksuar midis shtratit të
saj dhe shpateve që ngrihen deri në 1100-1200 metra. Megjithatë rolin
kryesor në evolucionin morfologjik dhe në drejtimin e përgjithshëm të
saj, ashtu si në luginën e Fanit të Madh, e ka luajtur struktura grabenore
neogjenike e pellgut të Rrëshenit. Lugina dallohet për një shkallë të lartë
e shumë të lartë të coptimit horizontal, me vlera 3-5 km/km2 dhe mbi 5
km/km2 (veçanërisht shpati i djathtë i saj nga Domgjoni në Reps). Ngritja
relativisht më e madhe e strukturës sinklinale të Munellës ndaj asaj të
Bjeshkëve të Oroshit ka shkaktuar zhvendosjen nga e djathta e rrjedhës
së Fanit të Vogël. Mbështetur në ndryshimet morfologjike, lugina e Fanit
të Vogël ndahet në sektorin e sipërm, midis Qafës së Kumbullës e fshatit
Gëziq, si dhe në sektorin e poshtëm nga Gëziqi në pellgun e Rrëshenit. Në
sektorin e sipërm lugina karakterizohet nga shpate pothuajse simetrike,
shumë të gjera e tepër të coptuara. Kurse shtrati është i ngushtë dhe me
gjarpërime të theksuara, të shkaktuara kryesisht nga degët e shumta të saj.
Në këtë sektor formohen disa zgjerime të shkaktuara nga grykëderdhjet e
përrenjve kryesorë dhe nga disa thyerje që kalojnë tërthor saj. Midis tyre
përmendim zgjerimin në Xhuxhë, Shtrungaj dhe Reps, në të cilat takohet
dhe nga një nivel tarrace. Por zgjerimi më i rëndësishëm është ai midis
Zallë-Xhuxhës e Klosit, i formuar në kontaktin e shkëmbinjëve gabroidë
me ata flishoidalë ku derdhen edhe dy degët kryesore të saj. Duke filluar
nga Repsi, aty ku lugina del përfundimisht nga zona malore, fillon sektori i
poshtëm, që ka tipare morfologjike krejt të ndryshme. Këtu lugina futet në
një reliev kodrinor të butë, me përbërje kryesisht efuzive. Pavarësisht nga
kjo, edhe në këtë sektor shpatet janë shumë të pjerrëta, shtrati i ngushtë
dhe me gjarpërime të shumta. Në jug të fshatit Gëziq e deri në bashkimin
me Fanin e Madh, lugina trajtohet në pellgun e Rrëshenit.
Lugina e Fanit të Vogël dallohet përgjithësisht për një klimë malore në
sektorin e sipërm të saj, me reshje të pasura shiu e pjesërisht bore, teperatura
të ulëta dhe periudhë relativisht të gjatë me ngrica. Ajo hapet gjerësisht
nga jugperëndimi, duke u ndihmuar mjaft nga masat detare, veçanërisht
sektori i poshtëm i saj. Kjo shprehet dhe në vlerat e temperaturave mesatare
vjetore, të cilat lëkunden nga 140 C në sektorin e poshtëm(Rrëshen) deri
në 100 C tek sektori i sipërm. Ky ndryshim i ndjeshëm vërehet edhe në
vlerat e temperaturave mesatare të muajit korrik, e cila arrin në 220 C në
sektorin e poshtëm dhe 180 C në atë të sipërm. Temperaturat mesatare të
muajit janar kanë ndryshime të vogla midis sektorit te poshtëm 50 C dhe
atij të sipërm 40 C. Sasia e reshjeve që bie në këtë luginë arrin 1724 mm
në Domgjon, 1785 mm në Mashtërkor, pra afërsisht sa në luginën e Fanit
të Madh. Një pjesë e reshjeve bie në formë bore, e cila formon shtresë të
qëndrueshme vetëm në sektorin e sipërm. Tokat më të përhapura në këtë
luginë janë ato të kafenjta malore, që shtrihen nga 400-900 metra lartësi.
Gjeografia e Mirditës 
Në skajin e sektorit të sipërm, në lartësinë 900-1400 metra, takohet një
brez i ngushtë tokash të murrme pyjore. Në shpatet e zhveshura dhe në
zallishtoret e tarracat lumore të luginës janë të përhapura edhe tokat
primitive. Bota bimore e luginës nuk është shumë e pasur, kjo për shkak
të pjerrësisë së madhe të shpateve dhe coptimit shumë të madh horizontal
të tyre. Ajo përfaqësohet kryesisht nga dy kate, ai i shkurreve mesdhetare
dhe i dushkut. Kati i parë shtrihet në sektorin e poshtëm midis Gëziqit dhe
Ndërfanës në lartësinë 200-400 metra, kurse kati i dushkut shtrihet nga
400-500 metra deri në 900 metra, duke u përzier dhe me pishën e zezë
në sektorin e sipërm të luginës, ku midis Thirrës dhe Qafës së Kumbullës,
takohet një brez i ngushtë ahu në 900-1300 metra lartësi.
#### Lugina e Fanit të Bashkuar 
Lugina e Fanit të bashkuar shtrihet midis kurrizit malor të Dervenit
dhe malësisë së Velës. Nga origjina kjo luginë është tektoniko-erozive.

Me sa duket është thyerje dytësore falë afërsisë me thyerjen e madhe
tektonike në Shkodër-Pejë. Shtrati i luginës ka një pjerrësi jo shumë të madhe
që duket në diferencat e lartësisë së saj nga 25 metra në vendbashkimin
me lumin Mat, në 71 metra mbi nivelin e detit në vendbashkimin e Fanit
të Madh me Fanin e Vogël. Kjo luginë është e ngjashme me atë të Matit dhe
ndoshta ka të njëjtën mënyrë formimi. Për të është karakteristike kthesa
e madhe në qytetin e Rubikut nga lindja në perëndim drejt jugut. Këtë
drejtim ruan deri në bashkimin me lumin e Matit. Ky ndryshim i drejtimit
ka mundësi të lidhet me shkëputjet tektonike të këtij sektori që kanë
këtë drejtim. Kjo luginë është më e gjerë se ajo e Matit dhe me kthesa të
shumta. Edhe rrjedha e lumit është më e ngadalshme, çka tregon se është
më e përpunuar se lugina e Matit. Kjo dukuri duhet të lidhet me rolin e
shkëputjeve tektonike. Lugina e Fanit të bashkuar është nga më të pasurat
me inerte në vendin tonë. Është lugina më e populluar e trevës së Mirditës.
Lugina e Urakës
Lugina e Urakës shtrihet për gjatë thyerjes tektonike Mallë-Lurë-Urakë
me drejtim VL-JP me gjatësi 20 km. Origjina e luginës është e trefishtë
tektoniko-karstiko-erozive. Baza fillestare e formimit të saj është tektonika
shkëputëse. Gjatë gjithë shtrirjes së saj, shpaloset mbi gëlqerorë me
përjashtim të zgjerimit të Kurbneshit në një gjatësi 1,5 km ku dhe është
kontakti i magmatikëve me gëlqerorët. Në pjesët e tjera lugina është në
trajtën e kanionit. E veçantë është faqja e Gurit Gjon(1443 metra) me rënie
në shtratin e luginës gati 900. Gryka e Selitës(4,5 km) midis Didhes dhe Mullit
shpreh qartë përbërjen dhe origjinën e luginës. Në të dy shpatet e luginës
gjenden dhjetëra shpella karstike ku veçohet ajo e Shutrrijës me një pamje
mahnitëse në brendësi të saj. Në fushën e Mërkurthit lugina zgjerohet dhe
merr pamjen e një fushe karstike, por ndërkohë rrjedha e lumit ndërpritet
gjatë verës. Qafa e Mërkurthit është nyje që ndërpret luginën e Urakës dhe
lidh fushën e madhe karstike të Krejës e më tej luginën Mallë-Lurës. Lugina
ka vlera turistike të mëdha, por ka edhe rëndësi të veçantë pasi lidh luginën
e Drinit të Zi me Gropën e Matit e detin Adriatik.
### GROPA E RRËSHENIT 
Në pellgun Klos-Kalivaçit diferencohet edhe Gropa e Rrëshenit, e cila
ndodhet në pjesën qëndrore të tij. Kufiri verior është lugina e Fanit të
Madh, ndërsa ai jugor nga pragu i Prosekut, nga fshati Sheshaj në perëndim
deri në luginën e përroit të Gaforres në lindje. Brenda këtyre kufijve ka
formë të çrregullt. Relievi i saj shtrihet nga 70-80 metra, në luginën e Fanit,
deri në 350-400 metra në lindje (Shtanë). Në dallim nga gropa e Matit këtu
përhapjen më të madhe e kanë lartësitë deri në 200 metra. Lidhur me format
kryesore të relievit vërehet po ajo dukuri që është karakteristike për gjithë
pellgun. Në Gropën e Rrëshenit për shkak të përbërjes gjeologjike, kryesisht
prej efuzivëve, argjilave dhe molasave të shkrifëta, coptimi horizontal është
i madh dhe shumë i madh(mbizotërojnë vlerat mbi 5 km/km2). Energjia
e relievit ka vlera të vogla(përhapjen më të madhe e kanë vlerat 100 m/
km2). Treguesit e tjerë morfometrikë të relievit të Gropës së Rrëshenit
(pjerrësia mesatare e shpateve, forma dhe ekspozimi) janë të ngjashme
me ato të Gropës së Matit. Nga pikëpamja strukturore Gropa e Rrëshenit në
përgjithësi përfaqëson pjesën më veriperëndimore të strukturës sinkklinale
të Burrelit. Në këtë sektor të saj rrjeti hidrografik është zhvilluar tërthor
me shtrirjen e boshtit të sinklinalit. Shtresat e këtij sinklinali kanë shtrirje
gati horizontale dhe krahu perëndimor është më pak i shprehur në reliev.
Në këtë të fundit rol të rëndësishëm ka veprimtaria erozive e përroit të
Zmesë. Zhvillim të madh kanë vlerat e erozionit, të cilat janë më të mëdhatë
në gjithë pellgun, që lidhen me depozitimet terrigjene(molasat) dhe me
zhdukjen e bimësisë. Luginat e Fanit të Madh edhe në Gropën e Rrëshenit
ruan drejtimin VL-JP dhe zhvillohet kryesisht për gjatë një linje tektonike.
Megjithëse lugina e Fanit të Madh është ndër kryesoret në pellgun e Klos-
Kalivaçit në këtë sektor tarracat shprehen pak, kryesisht në zgjerimin e
Cekajve(niveli i parë), ndërsa në të djathtë të luginës, pranë Urës së Fanit
të Madh takohen në lartësinë 20-30 metra fragmente të nivelit të dytë. Në
të majtë të luginës, pranë bashkimit të Fanit të Madh me Fanin e Vogël,
krahas nivelit të parë, del një nivel i ri tarracor. Tarraca të tilla takohen
edhe në vendin e bashkimit të Fanit të Vogël me Zmenë. Ruajtja e tarracave
në këtë sektor lidhet me pjerrësinë më të vogël të shtratit. Në sektorët e
tjerë për shkak të pjerrësisë së madhe proceset e erozionit kanë shpërlarë
nivelet tarracore. Në të djathtë të luginës së Fanit të Vogël, ruhen mjaft mirë
tarracat, sidomos niveli i parë dhe i dytë. Në fshatin Ndërfushaz takohen
fragmente të tarracës së tretë, sepse formimi i disa përrenjëve ka çuar në
shkatërrimin dhe coptimin e tyre. Ndërsa në të majtë të kësaj lugine, pranë
fshatit Kodër-Rrëshen, dy nivelet e para të tarracave mungojnë dhe shpati i
luginës ka pësuar degradim të ndjeshëm nga zhvillimi intensive i proceseve
të shpatit. Kjo gropë ndahet nga njësitë e tjera nga pragjet kodrinore të
Rrëshenit, Livadhëzit e të Bukmirës. Ato kanë reliev kodrinor të coptuar
nga rrjedhat ujore me drejtim sidomos veri-jug(pragu i Prosekut) edhe
krahas tyre dhe me drejtim perëndim-lindje. Luginat në pragun Livadhëz-
Bukmirë janë sidomos tektoniko-erozive e për rrjedhojë janë të ngushta,
ndërsa në pragun e Prosekut ato janë erozive, prandaj kanë edhe formën e
germës “V”. Në këto pragje lartësitë ulen në drejtim të veriut e jugut, por në
atë të Livadhëz-Bukmirës edhe në drejtim të qendrës. Në të mbizotërojnë
lartësitë 200-400 metra. Pragu i Bukmirës ngrihet mbi lartësitë 400 metra.
Në të dy pragjet vlerat mbizotëruese të coptimit horizontal janë 3-5 km/
km2, ndërsa në pragun e Prosekut takohen edhe vlerat mbi 5 km/km2,
që lidhen me mbizotërimin e shkëmbinjëve molasikë. Me origjinën dhe
litologjinë e pragjeve lidhen edhe vlerat e energjisë së relievit. Në pragun
e Prosekut ato janë të vogla deri në mesatare, ndërsa në atë Livadhëz-
Bukmirë mbizotërojnë vlerat mesatare, sidomos ato 150-200 m/km2.
Tek këto pragje mbizotërojnë shpatet me formë komplekse me ekspozim
lindor e perëndimor. Në pragun e Prosekut mbizotërojnë molasat, e pak
magmatikët, ndërsa pragu i Livadhëz-Bukmirës ndërtohet tërësisht prej
magmatikëve. Pragu i Livadhëz-Bukmirës përfaqëson një ngritje në trajtë
horsti midis Gropës së Rrëshenit e Kalivaçit, ndërsa pragu i Prosekut është
mbetje erozive-litologjike. Në këto pragje përhapjen më të madhe e kanë
tokat e kafenjta.
KUOTA LARTËSIE SIPAS ZONAVE TË RRETHIT
Zona Rubik
Emërtimi i lartësisë Vendi Lartësia mbi nivelin e
detit në metra
Maja Velës Rrëja Velës 1170
Maja e Magjes Rrëja Velës 481
Maja Guri Bedin Rrëja Zezë 703
Maja Arrasit Rrëja Zezë 466
Maja Munazit Munaz 665
Kodra e Munazit Munaz 415
Maja Gjajanit Fang/Kulme 526
Maja Marmadhe Rrasfik 380
Maja Shilavidhit Rrasfik 541
Maja Kriesutit Rrasfik 668
Maja Katundit Vjetër Katundi Vjetër 534
Shpardhja e Molungut Katundi Vjetër 576
Maja Kuqe Katundi Vjetër 297
Maja Guri Madh Bulshizë 507
Maja Drenit Bulshizë 603
Maja Vau Shkjezë Vau Shkjezë 519
Maja Livadhëz Livadhëz 786
Maja Kalorit Livadhëz 705
Zona Qendër (Rrëshen)
Emërtimi i lartësisë Vendi Lartësia mbi nivelin e
detit në metra
Maja Dedaj Kulme 816
Maja Mollzës Kulme 540
Thanat e Bulgrit Kulme 659
Maja e Tules Kulme 603
Maja Bunit Kulme 485
Maja Kulmes Kulme 597
Laku i Blloshkave Kulme 524
Maja Morthit Lurth 697
Maja Lurthit Lurth 781
Maja Guri Kamec Lurth 570
Maja Guri i Keq Lurth 471
Qafë-Kurpen Sheshaj 524
Maja Suk-Sumës Sheshaj 432
Kodra e Rrëshenit (shtëpia e Fran
N. Pjetrit Kodër Rrëshen
Kodër Rrëshen 229
Maja Çuka e Madhe Shtanë 429
Kodra e Rrëshenit Malaj 678
Maja Suk-Gurrë Malaj 456
Maja Kamec Malaj 628
Maja Guri i Zi Malaj 458
Maja Serrishtit Malaj 703
Maja e Merrizit Malaj 774
Suka e Fangut Malaj 313
Kodra e Duracit Malaj 381
Laku i Vjollcës Malaj 854
Suka e Kalenjanit Gëziq 529
Suka e Madhe Gëziq 429
Maja e Stalosit Gëziq 378
Kodra e Mokës Gëziq 338
Maja e Shmitrit Bukmirë 435
Zona Kthellë
Emërtimi i lartësisë Vendi Lartësia mbi nivelin e
detit në metra
Kodra Suka e Lepurit Rrushkull 341
Kodra Suka e Bokës Rrushkull 331
Kodra e Korretit Rrushkull 259
Kodra e Kelit Shtrez 233
Maja e Shtrezit Shtrez 229
Kodra Vadhishtës Perlat Qendër 350
Kodra Tomës Perlat Qendër 253
Kodra Radaçit Perlat Qendër 278
Maja Kalbës Perlat Epër 574
Kodra Hasanaj Perlat Epër 392
Maja Qafë Korcës Trojë 594
Maja e Bershimit Shebe 871
Maja e Shëlbumit Shebe 734
Maja Shebes Shebe 719
Kodra Tharrit Tharri 542
Kodra Suk-Shen Tharri 469

## Politika 
## Demografia 
## Ekonomia 
## Infrastruktura 
## Kultura 
## Shikoni dhe 
## Referimet