Arsimi në Danimarkë

**Arsimi në Danimarkë** është i detyrueshëm për fëmijët nën moshën 15 ose 16 vjeç, edhe pse nuk është e detyrueshme frekuentimi i *Folkeskole* ("shkolla publike"). Vitet shkollore deri në moshën pesëmbëdhjetë/gjashtëmbëdhjetë vjeç njihen si *Folkeskole*, pasi çdo arsim duhet të përputhet me nivelin e ofruar atje. Rreth 82% e të rinjve marrin arsim të mëtejshëm krahas kësaj.  Arsimi i financuar nga qeveria është zakonisht pa pagesë dhe i hapur për të gjithë. Danimarka ka një traditë të shkollave private dhe rreth 15.6% e të gjithë fëmijëve në nivelin e shkollës bazë ndjekin shkolla private, të cilat mbështeten nga një sistem kuponash .  

Indeksi i Arsimit, i publikuar me Indeksin e Zhvillimit Njerëzor të OKB -së në vitin 2008, bazuar në të dhënat e vitit 2013, rendit Danimarkën si 0,873, ndër më të lartat në botë, pas Australisë, Finlandës dhe Zelandës së Re. 

Shkrim-leximi në Danimarkë është afërsisht 99% për burrat dhe gratë.  
## Historia 
Sistemi arsimor danez e ka origjinën në shkollat katedrale dhe manastire të krijuara nga Kisha Katolike Romake në Mesjetën e hershme, dhe shtatë nga shkollat e themeluara në shekujt 12 dhe 13 ekzistojnë ende sot. Pas Reformës, e cila u zbatua zyrtarisht në vitin 1536, shkollat u morën nga Kurora . Qëllimi kryesor i tyre ishte përgatitja e studentëve për studime teologjike duke i mësuar të lexojnë, të shkruajnë dhe të flasin latinisht dhe greqisht . 

Arsimi fillor popullor në atë kohë ishte ende shumë primitiv, por në 1721, 240 *rytterskoler* ("shkolla kalorësie") u krijuan në të gjithë mbretërinë. Për më tepër, lëvizja fetare e pietizmit, e përhapur në shekullin e 18-të, kërkonte njëfarë niveli të shkrim-leximit, duke nxitur kështu nevojën për arsimim publik. Mendimet filantropike të njerëzve të tillë si Rousseau ndihmuan gjithashtu në nxitjen e zhvillimeve në arsim të hapur për të gjithë fëmijët.

Më 1809, Shkolla e vjetër e Klerikut u shndërrua në përputhje me frymën e kohës në një shkollë humaniste të nëpunësve civilë, e cila duhej të "ushqiste njerëzimin e vërtetë" përmes zhytjes në kulturat e lashta greke dhe latine të kombinuara me disa mësime të shkencave natyrore dhe gjuhëve moderne.

Gjatë gjithë shekullit të 19-të (dhe deri më sot), sistemi arsimor danez u ndikua veçanërisht nga idetë e klerikut, politikanit dhe poetit N.F.S. Grundtvig, i cili mbrojti metoda frymëzuese të mësimdhënies dhe themelimin e shkollave të mesme popullore .

Më 1871, zhvillimi shkencor dhe teknik i shekullit të 19-të çoi në ndarjen e arsimit të mesëm në dy linja: gjuhët dhe linja matematikë-shkencë. Kjo ndarje ishte shtylla kurrizore e strukturës së Gjimnazit (p.sh. programi i përgjithshëm akademik i arsimit të mesëm të lartë) deri në vitin 2005.

Në vitin 1894, *Folkeskole* ("shkolla publike", sistemi arsimor fillor i financuar nga qeveria) u krijua zyrtarisht (deri atëherë, ajo ishte e njohur si *Almueskolen* ("shkolla e zakonshme")) dhe u morën masa për të përmirësuar sistemin arsimor për të përmbushur kërkesat e shoqërisë industriale .

Në vitin 1903, kursi 3-vjeçar i gjimnazit lidhet drejtpërdrejt me shkollën komunale përmes krijimit të '''' (' shkolla e mesme ', klasa 6–9), e cila më vonë u zëvendësua nga *realskole* . Më parë, nxënësit që dëshironin të shkonin në gjimnaz (dhe në këtë mënyrë të merrnin kualifikimin për t'u pranuar në universitet) duhej të merrnin mësime private ose mjete të ngjashme pasi shkollat komunale ishin të pamjaftueshme.

Në vitin 1975, ''* u braktis dhe *Folkeskole* ( arsimi fillor ) u shndërrua në një sistem egalitar ku nxënësit shkojnë në të njëjtat shkolla pavarësisht nga meritat e tyre akademike.

## Arsimi i detyruar 
** ose shkolla popullore mbulon të gjithë periudhën e arsimit të detyrueshëm, nga mosha 5 - 6 vjeç deri në 15 - 16 vjeç, duke përfshirë arsimin parashkollor, fillor dhe të mesëm të ulët. 

## Arsimi i mesëm 
Arsimi i mesëm zakonisht zgjat dy deri në katër vjet dhe frekuentohet nga nxënës të moshës 15 - 16 dhe 18 - 19 vjeç. Arsimi i mesëm nuk është i detyrueshëm, por zakonisht pa pagesë, dhe studentët kanë një gamë të gjerë programesh për të zgjedhur. Disa programe arsimore janë të orientuara akademikisht, më i zakonshmi është *Gjimnazi* . Të tjerët janë më të orientuar praktikisht, duke trajnuar studentët për punë si p.sh. artizanë ose nëpunës nëpërmjet një kombinimi të mësimdhënies në shkollat profesionale dhe praktikës . Në Danimarkë nxënësit kanë tre përpjekje për të përfunduar arsimin e mesëm; prej andej e tutje lihen më vete. Nëse dëshirojnë të vazhdojnë që këtu e tutje, lejohen të shkollohen por jo më me ndonjë mbështetje ekonomike nga qeveria.

## Arsimi pas arsimit të mesëm 
Arsimi i lartë në Danimarkë mund të zhvillohet në një numër institucionesh të ndryshme që ofrojnë arsime të llojeve të ndryshme. Vetëm universitetet ofrojnë arsim në nivelin master, ndërsa kolegjet universitare ofrojnë diploma të caktuara bachelor, por mund të bashkëpunojnë me një universitet për të ofruar një  nivelit master (siç është MA në Gazetari në Universitetin Aarhus që është një bashkëpunim me Shkollën Daneze të Medias dhe Gazetarisë . *professionsbacheloruddannelse'' ), por universitetet mund të ofrojnë gjithashtu diploma bachelor profesionale, dhe për shembull, ju mund të merrni arsimin për t'u bërë punonjës social në Universitetin e Aalborg  .

### Akademitë e biznesit 
Akademitë e biznesit (danisht: *Erhvervsakademi* ) ofrojnë programe dyvjeçare të profesionit të akademisë; disa akademi biznesi ofrojnë gjithashtu programe profesionale bachelor, arsimim të mëtejshëm për të rritur dhe programe diplomash. 

### Institucionet arsimore detare 
Institucionet e arsimit detar ofrojnë programe studimi për flotën tregtare daneze dhe industrinë e peshkimit. 

### Kolegjet universitare 
Kolegjet universitare daneze ofrojnë arsim terciar specifik për profesionin, i njohur gjithashtu si arsim i lartë i mesëm (MVU) dhe kurse diplome, por nuk ofrojnë arsim universitar në nivel pasuniversitar.

### Institucionet në arkitekturë dhe art 
Institucionet në arkitekturë dhe art ofrojnë programe të ndryshme diplomash brenda arteve të bukura dhe arteve të aplikuara. 

### Universitetet 
Universiteti i parë në Danimarkë, Universiteti i Kopenhagës, u krijua në 1479. I dyti, Universiteti i Kielit në Schleswig-Holstein, u krijua në 1665. Kur Schleswig-Holstein u pushtua nga forcat gjermane në 1864, Universiteti i Kopenhagës ishte përsëri i vetmi universitet në Mbretërinë e Danimarkës dhe mbeti i tillë deri në vitin 1928 kur u themelua Universiteti Aarhus . Që atëherë, më shumë universitete janë themeluar, dhe Danimarka tani ka tetë universitete.

Arsimi i lartë në Danimarkë është falas për studentët nga Bashkimi Evropian dhe Zvicra .  Shumë programe mësohen në gjuhën angleze, duke përfshirë programet Bachelor, Master, PhD, shkëmbime dhe shkolla verore. 

## Sistemi i shkollimit dhe i ndihmës financiare 
Pothuajse të gjitha institutet arsimore në Danimarkë janë falas. Ky sistem pa tarifë shkollimi vlen për të gjithë studentët që:

* kanë lindur në Danimarkë (përfshirë Ishujt Faroe dhe Grenlandë ); ose
* të mbajë një vizë qëndrimi të përhershëm ; ose
* Leje qëndrimi e përhershme ( '** )
* Leje qëndrimi e përkohshme që mund të përmirësohet në një të përhershme ( **' )
* Leje qëndrimi si fëmijë shoqërues i një prindi jo anëtar të BE-së/ZEE-së që ka një leje qëndrimi bazuar në punësim (§9a dhe §9m të Aktit Danez për të Huajt - teksti në gjuhën daneze)
* të mbajë një vizë humanitare ; ose
* janë nga një vend në Këshillin Nordik ; ose
* janë nga një vend në Zonën Ekonomike Evropiane ose të Bashkimit Evropian .

Studentëve jo vetëm që nuk paguhen tarifa shkollimi, por të gjithë shtetasve danezë mbi 18 vjeç (dhe shumë të tjerëve që plotësojnë disa kritere) u ofrohet ndihmë financiare mujore, e njohur si " *SU* " ( *Statens Uddannelsesstøtte*, që do të thotë *Mbështetje Arsimore Shtetërore* ), që shkon për çdo student në rreth 950 DKK mujore nëse studenti jeton me prindërit ose kujdestarët e tyre çdo muaj, dhe ata kanë të ardhura të larta mujore, dhe ata kanë rreth 6 KK studentë. jeton larg prindërve ose kujdestarëve të tyre.  Studentët mund të plotësojnë SU-në me kredi qeveritare me interes të ulët që arrijnë në 2,807 DKK në muaj, të cilat duhet të kthehen pas përfundimit të arsimit të tyre. 

## Liria akademike 
Wright dhe Ørberg (2008) dolën në një përfundim kritik për sistemin danez të arsimit të lartë: "Modeli danez kombinon më të keqen si të tregtisë së lirë ashtu edhe të modeleve shtetërore modernizuese të autonomisë: universiteteve, drejtuesve të tyre dhe akademikëve u jepet liri në kuptimin e përgjegjësisë individuale për mbijetesën e tyre ekonomike, ndërsa sektori quhet "një kontroll i rëndë politik".  Në një studim krahasues të vitit 2017 mbi lirinë akademike në universitetet e 28 anëtarëve të Bashkimit Evropian, Danimarka renditet vetëm e 24-ta.  Në të gjitha kategoritë (liria akademike në legjislacion; autonomia institucionale në legjislacion; vetëqeverisja në legjislacion; siguria në punë; kushtetuta dhe marrëveshjet ndërkombëtare), Danimarka renditet nën mesataren e BE-së. Autorët e studimit argumentojnë se kufizimet e lirisë akademike në Danimarkë, në shumicën e shteteve të tjera të BE-së, do të konsideroheshin drakoniane.

## Shih edhe 
* Arsimi në Grenlandë
* Shkollat e larta popullore
* Universiteti i Kopenhagës
* Arsimi në Bashkimin Evropian

## Referime