Kitab-i Bahrije

nga Durrësi në veri të Karaburunit deri në Budva]]
***Kitab-i Bahrije*** (, d.t.th. ) është një udhëzues navigacional i shkruar nga Piri Reisi, një hartograf, korsar dhe admiral osman. Ai përpiloi harta dhe shënime nga karriera e tij në det në atlasin më të hollësishëm portolan që ekziston. *Kitab-i Bahrije* kombinon informacion nga një gamë burimesh të përvojës vetjake të Piri Reisit. Bregdeti i Afrikës Veriore mbëtetet pak në burime të jashtme. Libri është gjithashtu një nga pak burimet primare të informacionit mbi Piri Reisin.

Ka dy versione të librit. Versioni i parë u hartua midis vitit 1511 dhe 1521, duke u paraqitur si një dhuratë për sulltan Sulejmanin Madhështor. Versioni i dytë i zgjeruar u prodhua si një porosi e Vezirit të Madh osman Ibrahim Pashë Pargaliut, i përfunduar në vitin 1526.

]]
Të dy versionet fillojnë me një parathënie dhe i kushtohen sulltan Sulejmanit. Pjesa kryesore e të versioneve është një atlas nautik për Mesdheun. Kapituj të veçantë mbulojnë vendndodhje të ndryshme me hartat përkatëse portolanike. Piri Reisi thotë se ai përpiloi një atlas me harta të veçuara pasi imtësitë në secilën hartë janë të kufizuara nga hapsira e disponueshme. Në versionin e parë ka 130 kapituj, ndërsa në të dytin 210. Kapitujt fillojnë me Dardanelet dhe ecin në drejtim kundër-orar përreth Mesdheut. Hartat kanë busulla erërash që tregojnë Veriun në secilën faqe. Shkallë tregohet vetëm në përshkrimet tekstuale, jo me shirita shkalle. Simbolet standarde portolanike tregojnë rreziqe, si pikat për cektinat dhe kryqet për shkëmbinjtë. I shkruar kur lundërtarët osmanë mbështeteshin galiota dhe galera të shtytura me rrema, *Kitab-i Bahrije* pasqyron nevojat dhe kapacitetet e tyre. Ai jep informacione mbi ujërat bregdetare, limanet e sigurta, rreziqet dhe burimet e ujit të pijshëm.

Versioni i dytë përfshinë gjithashtu një hyrje të gjatë të shkruar në vargje. Ai ofron informacion mbi stuhitë, erërat, navigimin me busullë, navigimin nëpërmjet yjeve, leximin e portolanëve dhe oqeanëve. Ai komenton eksplorimet e fundit portugeze dhe spanjolle, duke përfshirë udhëtimet e Kristofor Kolombit në Amerikë dhe zbulimin e rrugës detare të Indisë nga Vasco da Gama. Përshkrimi i Amerikës përfshin edhe thashetheme fantastike. Libri paraqet përshkrimin e parë të imtësishëm osman të Oqeanit Indian, me vëmendje të veçantë kushtuar Hormuzit.

t dhe Paksosit pranë bregdetit shqiptar]]
Libri arriti famën vetëm pas vdekjes së autorit të tij. Dorëshkrimet e njohura të mbijetuara janë të gjitha kopje të krijuara pas vitit 1550. Të paktën disa pjesë të librit janë përkthyer në anglisht, turqishten moderne, greqisht, frëngjisht, [gjermanisht dhe [gjuha italiane|italisht.

## Kompozimi 
Që nga mosh e hershme, Piri Reisi lundroi me xhaxhain e tij Qemal Reis, në fillim pas korsar në Mesdheun Perëndimor, ndërsa më vonë në Marina Osmane. Pasi xhaxhai i tij vdiq në vitin 1511, Piri Reisi u rikthye në vendlindjen e tij, Gallipoli. Ai krijoi hartën e tij të parë botërore dhe ka të ngjarë që të ketë nisur përpilimin e shënimeve dhe hartave që do të përbënin thelbin e *Kitab-i Bahrije*. Piri Reisi iu bashkua Marinës Osmane për Luftën Osmano–Mamluke (1516–1517) dhe në vitin 1517 ia prezantoi hartën botërore Selimit të I. Në dekadën pasuese, Piri Reisi përpiloi dy versione të *Kitab-i Bahrije* dhe një hartë të dytë botërore.

 deri në Paksos, pranë bregdetit shqiptar]]
Kur Sulejmani Madhështor nisi mbretërimin e tij në vitin 1520, artizanët osmanë i ofruan ekzemplarë të punimeve të tyre si dhuratë.

Versioni i dytë u projektua pasi Piri Reisi mori Vezirin e Madh osman Ibrahim Pashë Pargaliun në Egjipt. Ibrahimi lundroi në bordin e anijes flamurtare, të komanduar nga Piri Reisi, kur po shtypte rrebelimin e Hain Ahmed Pashës në Egjipt. Ibrahimi e porositi Piri Reisin të krijonte një version të zgjeruar të *Kitab-i Bahrijes*. Ai e kreu dhe ia prezantoi atë sulltanit në vitin 1526.

《*Kurdoherë që rash në shqetësime në det, gjithmonë konsultova një libër. Udhëzimet e lundrimit që kam shkruar në librin tim tregojnë gjerësisht përsosmërinë e ekspertizës sime. Shkëlqësia e Tij, pashai i madh pa sesi libri im vihej në përdorim gjatë gjithë kohës. Ai kuptoi se aty kishte diçka me vlerë dhe shprehu dëshirën ta shqyrtonte atë. Kur iu çua, ai pa çdo imtësi dhe kuptoi sesi po e planifikoja udhëtimin me të. Kështu ai kapi thelbin e tij…; ai njohu se kishte saktësi, mjeshtëri në artin e navigimit [të përmbajtur në librin tim]… [dhe] tregoi vlerësim për këtë skllav të tij si rrjedhim. … Ai tha, Je një njeri shumë i aftë dhe në karakterin tënda ka shumë përsosmëri. I gjithë konfigurimi i detit është bërë i njohur [për ty]: asnjë pikë e tij nuk është e panjohur për ty. Dëshirojë që ti bësh të gjitha të njohura dhe se ti do të kujtohesh nëpërmjet tij deri në Ditën e Gjykimit. Duhet ta përpunosh mirë këtë libër, të gjithë, në mënyrë që të mund të përdoret gjerësisht… Për më tepër, ky libër është shumë tërheqës, i përshtashëm për tu ruajtur në biblioteka. Përpunoje atë dhe sille pa gabime, në mënyrë që të mund ti prezantohet sovranit të botës.*》 — Piri Reisi - The Book of Bahriye.

 nga Budva deri në Dubrovnik]]
Nuk ka dëshmi se *Kitab-i Bahrije* qarkulloi jashtë pallatit mbretëror para vitit 1550. Nga viti 1560 deri në vitin 1600, u krijuan dhe përhapën shumë kopje të tij. Të paktën 15 dorëshkrime të mbijetuara i përkasin kësaj periudhe. Numri i përgjithshëm i kopjeve mund të ketë arritur në qindra. Pati një kërkesë të madhe për tekstet gjeografike turke në fundin e shekullit të XVI sesa gjatë kohës që Piri Reisi ishte gjallë.

## Përmbajtja 
### Formati dhe organizimi
t, Qefalonisë dhe Lefkadhës në Detin Jon]]
*Kitab-i Bahrije* është një atlas portolan që ofronte udhëzimin më të hollësishëm navigacional për kohën e tij të Mesdheut. Si hartat portolane, *Kitab-i Bahrije* përdor trëndafilat e busullave për navigim, në vend të vijave e gjatësive dhe gjerësive gjeografike. Shigjetat në çdo hartë tregojnë Veriun. Nuk ka shirita vizuale të shkallës; largësitë janë shpjeguar në prozë.

Imtësitë në një hartë portolanike ishin të kufizuara nga hapsira e disponueshme në hartë. Piri Reisi thotë se për këtë ai përdor harta të veçuara dhe përshkrime në prozë. Tunizia ka të ngjarë që të jetë skicuar nga vrojtimet e tij vetjake. Xherba, në veçanti, përfshin imtësi më të mëdha sesa hartat e shumë-vlerësuara të Giacomo Gastaldit të përpiluara në Italinë e shekullit të XVI.

Zhanri i *isolarios* pati një ndikim të rëndësishëm te Piri Reisi. *Isolariot* ishin libra me përshkrime dhe harta. Në mënyrë tipike të shkruar për zbavitje, ata kombinojnë udhëzime minimale mbi navigimin dhe përqëndrohen te historia dhe topografia. Një *isolario*—si *Libri i Ishujve* të Benedetto Bordone-s i hartuar në Venicie rreth të njëjtës periudhë me *Kitab-i Bahrije*—ndahej në kapituj me harta të vendeve të përshkruara. Historiani Thomas Day Goodrich ka argumentuar se *Kitab-i Bahrije* futi teknikën e hartave referuese nga brenda tekstit të librit. Pjesët në prozë të *Kitab-i Bahrije* referojnë leximin e hartave specifike për hollësi ose kuptim më të mirë të gjeografisë. Si atlaset e tjera osmane, *Kitab-i Bahrije* përqëndrohet më shumë te luftimi dhe sulmimi sesa rrugët tregtare. Piri Reisi lundroi, sulmoi dhe luftoi si një *gazi* dhe korsar, kështu që ai ka shkruar edhe nga këndvështrimi vetjak.

t dhe ishujve Paksos]]
*Kitab-i Bahrije* është një udhërrëfyes praktik navigacional, te i cili Flota Osmane e shekullit të XVI u mbështet kryesisht për galerat dhe galiotet. Këto anije mund të shtyhen si nëpërmjet velave ashtu dhe me rrema. Ai pasqyron aftësitë e tyre dhe është shkruar për një kapiten që kryen një seri udhëtimesh të shkurtra bregdetare. Gjatësia e galerave kombinohet me bordin e tyre të lirë të ulët i bënte ato të shpejta, por të prekshme nga stuhitë dhe erërat e forta. *Kitab-i Bahrije* jep informacione të imtësishme mbi ujërat bregdetare, limanet dhe rreziqet detare. Anija e paraqitur më së shumti është galera, por shpesh përmend edhe *sandallët*, një tip varke e vogël me rrema. Një *sandall* mund të bartet ose të tërhiqet nga një galerë dhe të vozitet drejtë bregut ose furnizimit me ujë të pijshëm. Për shembull, në pjesën që mbulon Ishujt Galite, ai shënon rreziqet e shkaktuara nga erërat jugore, disponueshmërinë e dhive të egra dhe cilësinë e ujit të pijshëm që Piri Reisi e krahason në shije me ujin e trëndafilit.

Luftimi naval osman gjatë periudhës, shpesh ishte amfib, duke përfshirë transportin e trupave nëpërmjet tokës nën kontrollin osman. *Kitab-i Bahrije* jep hollësi rreth fortifikimeve me bazë tokësore, duke përfshirë gjendjen e tyre në atë kohë. Një analizë e dy kopjeve në vitin 2020 gjeti te secila mbi 100 qytete të fortifikuara, të paraqitura, mbi 800 fortesa, rreth 390 kulla, pak më shumë se 100 rrënoja, 148 porte dhe rreth 200 burime uji të pijshëm. Seksioni i hollësishëm mbi Venicien shpjegon se si qyteti—i ndërtuar mbi shtylla themelesh në një lagunë—i mungonte uji i pijshëm dhe duhet ta bartëte atë nga lumenjtë në tokë. Kur shtjellon Ngushticën e Mesinës midis Siçilisë dhe Italisë, Piri Reisi shpjegon se si limani i Mesinës mbrohej në kohët mesjetare nga varg pendësh nënujore që mund të ngriheshin nga *Forte del Santissimo Salvatore* dhe të tërhiqeshin përgjatë limanit natën ose gjatë kohës së konfliktit:

《*Nëse dikush bërtet gjatë një dite të qetë, nga [Siçilia] ajo do të jetë e dëgjueshme në bregun e Kalabrisë. Ky vend quhet Ngushtica e Mesinës dhe Mesina është një kështjellë e madhe e vendosur mbi një vend të sheshtë të ishullit. Përballë kështjellës ndodhet një liman i këndshëm natyror, që ka një perimetër prej katër miljesh brenda dhe varion në thellësi nga tridhjetë deri në dyzet *fathomë*. Një vargo zgjatet përgjatë grykës së këtij limani dhe, në të dy skajet e të cilit, ndodhet një kullë.*》 — Piri Reis – Kitab-i Bahrije (1526). Ai përmban informacione autobiografike deri në vitin 1526, viti kur versioni përfundimtar u prezantua te sulltani.

Versioni i parë nis me një hyrje standarde osmane duke lavdëruar Allahun dhe Muhametit bashkë me një shpjegim të qëllimit të librit. Versioni i vitit 1526 përfshin një hyrje më të gjatë dhe shtimin e një epilogu, të dy të shkruar në vargje. Parathënia më e gjatë shton hollësi rreth udhëtimeve të fundit portugeze dhe spanjolle pëqark Afrikës dhe drejtë Amerikës, si dhe përshkrimin e parë të hollësishëm osman të Oqeanit Indian. Ai i kushton vëmendje të veçantë Hormuzit, një port strategjikisht i çmuar në hyrje të Gjirit Persik. Epilogu mbulon se si nisi versioni i dytë nga bisedat me Ibrahim Pashë Pargaliun. Dorëshkrimet e mbijetuara përmbajnë një tërësi prej më shumë se 5,700 harta. Një kopje në Universitetin e Kielit ka njolla uji dhe shënime margjinale të shkruara nga detarë anonimë.]]
Të paktën disa pjesë të *Kitab-i Bahrije* janë përkthyer në gjermanisht, Frëngjisht, anglisht, italisht dhe greqisht. Shqyrtimet studimore të librit fillojnë me përkthimin frëngjisht të Denis Dominique në vitin 1765. Një faksimile e versionit të dytë u publikua në vitin 1935 nga Shoqëria Historike Turke me një hyrje të plotë historike.

Ministria e Kulturës dhe Turizmit të Turqisë nxori një faksimile me ngjyra në katër vëllime të librit në vitin 1988. Ajo përfshin një riprodhim fotografik të dorëshkrimit, një transliterim nga shkrimi origjinal arab në alfabetin turk dhe përkthime në turqishten moderne dhe anglisht.

### Kopjet dorëshkrimore
Kopjet e *Kitab-i Bahrije* gjenden në bibliotekat në Stamboll dhe në disa prej bibliotekave kryesore të Evropës, përveç një kopjeje të njohur që mbahet privatisht në ShBA (Walters Art Museum).

## Shiko edhe
* Portolanët
* Hartografia Nautike
* Piri Reisi
* Hartografia Iberike 1400-1600
* Shkencat Nautike Iberike 1400–1600
* Republikat Detare
* Shkenca Nautike Portugeze
* Tabula Peutingeriane
* Itinerarium
* Lundrimi përqark botës
* Studimet Detare
* Historia Detare
* Historia e detarisë së lashtë
* Fuqia Detare
* Thalasokracia
* Komanda e Deteve

## Referime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 
** 
* 
* 
*