Thalasokracia

**Thalasokraci** ose **thalatokraci**, ndonjëherë edhe **perandori detare**, është një shtet me sundim detar, një perandori në det, ose një perandori detare. Thalasokracitë tradicionale rrallë e mbizotërojnë tokën e brendshme, madje edhe në territoret e zotërimeve të tyre. Shembuj të kësaj ishin shtetet fenikase të Tirit, Sidonit dhe Kartagjena; Republikat Detare të qytet-shteteve italiane të Venecies dhe Gjenovës në Mesdhe; Perandoria Omanite e Arabisë; dhe perandoritë Srivixhaja, Maxhapahite dhe Kmere në Azinë Juglindore detare. Thalasokracitë, në këtë mënyrë mund të dallohen nga perandoritë tradicionale, ku territoret e një shteti, megjithëse me gjasa të lidhur kryesisht ose vetëm nga rrugë detare, përgjithësisht shtrihen në territoret e brendshme tokësore në një tellurokraci ("hegjemoni me bazë tokësore").

Termi *thalasokraci* mundet thjeshtë ti referohet supremacisë navale, si në këndvështrimin ushtarak, ashtu dhe në atë ekonomik. Grekët e lashtë përdorën të parët fjalën *thalasokraci* për të përshkruar qeverisjen e qytetërimit minoik, pushteti i të cilit varej nga marina e tij. Herodoti dallon fuqinë detare nga fuqia tokësore, duke folur për nevojën për tiu kundërvënë thalasokracisë fenikase duke zhvilluar një "perandori greke të detit".

Kuptimi dhe ndërtimi ideologjik i saj ndonjëherë quhet **detarizëm** (p.sh.: Plurikontinentalizmi ose Atlantizmi), duke iu kundërvënë kontinentalizmit (p.sh.: Euroaziatizmi).

## Origjina e konceptit: lista e Eusebit 
Thalasokracia ishte ripërtëritja e një fjale të njohur nga një dokument klasik shumë specifik, të cilin studiuesi klasicist britanik John Linton Myres e quajti "Lista e Thalasokracive". Lista përfshihej te *Chronicon-i* i Eusebit të Çezaresë, një vepër historie universale, një peshkop i fillimit të shekullit të IV të *Caesarea Maritima*. Eusebi kategorizoi mjaft politi historike në Mesdhe si "det-kontrolluese" duke i listuar ato në një kronologji.

Lista përfshin një seri "thalasokracish", duke nisur me Lidianët pas rënies së Trojës dhe përfundon me Egjinën, secila prej tyre kontrolloi detin për disa vjetë. Në këtë mënyrë lista paraqet një seri të njëpasnjëshme mbizotëruesesh përjashtimore navale, pasi kontrolli tërësor i dedeve ndryshonte duar midis këtyre thalasokracish. Meqë ajo nuk e përmend nënshtrimin fundor të Egjinës nga forca detare e Athinës, lista origjinale me gjasa u hartuar para konsolidimit të Lidhjes së Delosit të mbizotëruar nga Athina.

Lista e Eusebit mbijetoi nëpërmjet fragmenteve të veprave të Diodor Sikulit, ndërkohë u shfaq edhe te teologu dhe historiani i shekullit të IV *Chronicon-i* i Jeronimit, dhe kronikani bizantin Xhorxh Sinkelos me *Ekstrakte të kronografisë*. Studiuesi klasicist gjerman Christian Gottlob Heyne e rindërtoi listën përmes fragmenteve në vitin 1771. Lista pastaj u shqyrtua më tej nga John Myres në vitet 1906-1907 dhe u studiua gjerësisht nga Molly Miller në vitet 1970.

]]
## Historia dhe shembujt
### Indo-Paqësor 
Popujt austronezianë të Azisë Juglindore detare zhvilluan rrjetin e parë tregtar detar të Oqeanit Indian.

Thalasokracitë e parë në rajonin Indo-Paqësor filluan të shfaqen rreth shekullit të II të e.s., nëpërmjet ngritjes së emporeve, që shfrytëzonin rrugët e begata tregtare midis Funanit dhe Indisë përmes Ngushticës së Malakës, duke përdorur teknologji të përparuara lundrimtare austroneziane. U shfaqën qytet-shtete të shumta bregdetare, të përqëndruara në portet tregtare të ndërtuar afër ose përreth grykëderdhjeve, që u mundësonin akses të lehtë te mallrat nga toka e brendshme për tregtinë detare. Këto qytet-shtete vendosën rrjete tregtare me qendrat e tjera tregtare në Azinë Juglindore dhe përtej. Sunduesit e tyre gradualisht gjithashtu u indianizuan nga adoptimi i strukturave shoqërore dhe fetare të Indisë për të konsoliduar pushtetin e tyre.

Perandoria thalasokratike e Srivixhajës u shfaq nga shekulli VII nëpërmjet pushtimit dhe nënshtrimit të thalasokracive fqinje. Ato përfshinin Melajun, Kedahën, Tarumanagarën dhe Mataramin, ndër të tjera. Këto politi kontrollonin itineraret detare në Azinë Juglindore, duke shfrytëzuar tregtinë e erëzave të Ishujve të Erëzave, ashtu si dhe rrugët detare midis Indisë dhe Kinës.

Ali Raxhat Arakalë të Kanurit, në Kerala janë një tjetër shembull. Ali Musa, sunduesi i pestë thuhet se pushtoi një pjesë të ishujve Maladvipë (Maldivet) në vitet 1183-1184.

Lidhja me Maldivet dhe Lakshadvipin (Lakadivet) ishte e mirënjohur për portugezët dhe evropianët e tjerë, me kanalin 9° që ndante Minicojin nga grupi Lakadiv që referohej si *Kanalit Mamalit* sipa mbretërve arakalë. Madje gjatë fillimit të shekullit të XVI, mbreti i Maldiveve ishte tributar ndaj kësaj dere. Xhagiri i Ishujve Lakadive, mori nga Ali Raxhat nga Kolathiris në shekullin e XVI, statusin e përmirësuar të derës. Kanuri (Kananorja) mund të karakterizohet në mënyrë efektive si një thalasokraci myslimane, duke ditur se identiteti fetar i Ali Raxhave kishte një rol domethënës në sjelljen e tyre politike.

Mundi të krijohet një lidhje e të ardhurave nga importimi i kuajve nga Azia Perëndimore në pushtetin politik të Ali Raxhave përgjatë [shekullit të XVI.

### Evropa dhe Mesdheu
 të italiane: [Republika e Venecies|Venecia, Gjenova, Amalfi, Piza, Noli, Ankona, Raguza dhe Gaeta.]]
Një nga thalasokracitë të shfqura më herët ishte ajo e qytetërimit minoik. Duke shkruar në shekulli V p.e.s. Tukididi raporton se Minosi "sipas traditës" krijoi një marinë për të mbizotëruar ishujt e Cikladeve dhe Detin Egje. Nëse kjo forcë ishte për qëllimin e pushtimit të drejtpërdrejtë kolonial, asgjësimin e sulmeve pirate ose thjeshtë për lehtësimin e tregtisë mbetet e paqartë.

Fuqi të tjera të mëvonshme të përqëndruara te deti ose detare në Mesdhe përfshijnë fenikasit, Athinën (Lidhja e Delosit), Kartagjenën, Liburnët dhe në shkallë më të vogël Egjinën dhe Rodosin.

Mesjeta pa shumë thalasokraci, shpesh perandori të përqëndruara në tokë, që kontrollonin zona detare, më e mirënjohura prej tyre ishte Republika e Venecies, Republika e Gjenovës dhe Republika e Pizës; të tjerat ishin: Dukati i Amalfit, Republika e Ankonës, Republika e Raguzës, Dukati i Gaetës dhe Republika e Nolit. Ato njihen si republika detare, që kontrolluan tregtinë dhe territore në Mesdhe për shekuj. Këto kontakte nuk ishin vetëm tregtare, por edhe kulturore dhe artistike. Ato luajtën gjithashtu një rol thelbësor në Kryqëzata.

Republika Veneciane konvencionalisht në shekullin e XV ishte e ndarë në *Dogadon* e Venicies dhe Lagunën, *Stato di Terraferma* i zotërimeve veneciane në Italinë Veriore dhe *Stato da Màr* i zotërimeve veneciane përtej detit. Sipas historianit francez Fernand Braudel, Venecia ishte një perandori e shpërndarë, një perandori stacionesh tregtare që përbënin një sistem kapitalist pararendës.

Nga shekulli XII deri në shekullin e XV Republika Gjenoveze kishte monopolin e tregtisë në Mesdheun Perëndimor, duke vendosur koloni dhe stacione tregtare në shumë vende, dhe në vijim mori në kontroll edhe rajonet e Detit të Zi. Ajo ishte një nga fuqitë më të mëdha navale të Evropës gjatë mesjetës së vonë.

Në Evropën Veriore, Mbretëria e Ishujve zgjati nga shekulli IX deri në shekullin e XIII, duke përfshirë Ishullin e Manit, Hebridet dhe ishuj të tjerë pranë brigjeve të Britanisë së Madhe.

Gjatë shekujve të XIV dhe të XV, Kurora e Aragonës ishte gjithashtu një thalasokraci që kontrollonte një pjesë të madhe të Spanjës së tanishme lindore, pjesë të asaj që tani bënë pjesë në Francën jugore dhe territore të tjera në Mesdhe. Shtrirja e gjuhës katalane është rezultat i kësaj; ajo flitet në Alghero të Sardenjës.

### Transkontinentale 
Me periudhën moderne, Epoka e zbulimeve pa shfaqjen e disa thalasokracive transkontinentale. Të ankoruara në territoret e tyre evropiane, mjaft shtete krijuan perandori koloniale të mbajtura bashkë nëpërmjet supremacisë navale. E para mes tyre kronologjikisht ishte Perandoria Portugeze, e ndjekur shpejtë nga Perandoria Spanjolle, e cila u sfidua nga Perandoria Holandeze, e cila nga ana tjetër e zëvendësuar në detet e hapur nga Perandoria Britanike, që kishte zotërime të mëdha tokësore të mbajtura bashkë nga Marina Mbretërore. Me garën navale të armëve (veçanërisht midis Gjermanisë dhe Britanisë). Fundi i kolonializmit dhe fitimi i pavarësisë nga shumë koloni, e zvogëloi kontrollin e oqeaneve nga thalasokracitë europiane—megjithëse projektimi i fuqisë Britanike në Luftën e Folklandeve të vitit 1982 tregoi vijimin e sistemit thalasokratik.

Perandoria Osmane u zgerua nga rajoni me bazë tokësore për të mbizotëruar Mesdheun Lindor dhe në Oqeanin Indian si një thalasokraci nga shekulli XV.

## Lista e thalasokracive historike 
* Champa
* Dál Riata
* Danimarka-Norvegjia
* Fenikia
* Hekzapoli Dorik
* Kartagjena e Lashtë
* Kedahu
* Kurora e Aragonës
* Liburnia
* Lidhja e Delosit
* Lidhja Hanseatike
* Majnila
* Maxhapahiti
* Mbretëria Arakale
* Mbretëria e Ishujve
* Mbretëria Friziane
* Mbretëria Kediri
* Mbretëria Mataram
* Mbretëria Melaju
* Mbretëria Rjukju
* Mbretëria Tundune
* Mbretëria e Tungningut
* Perandoria Britanike
* Perandoria Çola
* Perandoria e Detit të Veriut
* Perandoria e Japonisë
* Perandoria Japeze
* Perandoria Koloniale Holandeze
* Perandoria Minoike
* Perandoria Norvegjeze
* Perandoria Omanite
* Perandoria Portugeze
* Perandoria Spanjolle
* Perandoria Suedeze
* Perandoria Tuʻi Tonga
* Raxhahnati i Butuanit
* Raxhahnati i Cebusë
* Republikat Detare
** Dukati i Gaetës
** Dukati i Amalfit
** Republika e Ankonës
** Republika e Gjenovës
** Republika e Nolit
** Republika e Pizës
** Republika e Raguzës
** Republika e Venecies
* Republika e Piratëve
* Singhasari
* Srivixhaja
* Sulltanati i Acehut
* Sulltanati Axhuran
* Sulltanati i Bruneit (1368–1888)
* Sulltanati i Demakut
* Sulltanati i Govas
* Sulltanati i Kilvës
* Sulltanati i Maguindanaos
* Sulltanati i Malakës
* Sulltanati i Maskatit dhe Omanit
* Sulltanati i Sulusë
* Sulltanati i Ternates
* Sulltanati i Tidores
* Sulltanati Xhohor
* Tarumanagara

## Shiko gjithashtu
* Fuqia Detare
* Shteti ishullor
* Lufta detare
* Historia e detarisë së lashtë
* Marinat dhe anijet e lashta
* Republikat Detare
* Komanda e Deteve
* Peripli
* Portolanët
* Historia Detare
* Forca detare
* Tellurokracia
* Lundrimi përqark botës
* Lundrimi fenikas përqark Afrikës
* Epoka e zbulimeve
* Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600
* Eksplorimet Detare Portugeze

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* The Fragility of Thalassocracy, Pericles to Heinlein