Acidi palmitik

parapamje|Formula strukturore e acidit palmitik
parapamje|Acidi palmitik
**Acidi palmitik** ( **acidi heksadekanoik** në nomenklaturën IUPAC ) është një acid yndyror me një zinxhir 16 karboni. Është acidi yndyror i ngopur më i zakonshëm që gjendet tek kafshët, bimët dhe mikroorganizmat.   Formula e tij kimike është CH3(CH2)14COOH, dhe raporti i tij C:D (numri i përgjithshëm i atomeve të karbonit me numrin e lidhjeve dyfishe karbon-karbon) është 16:0. Është një përbërës kryesor i vajit të palmës nga fryti i *Elaeis guineensis* ( palmat e vajit ), duke përbërë deri në 44% të yndyrave totale. Mishi, djathrat, gjalpi dhe produktet e tjera të qumështit përmbajnë gjithashtu acid palmitik, që arrin në 50-60% të yndyrave totale. 

**Palmitatet** janë kripërat dhe esteret e acidit palmitik. Anioni palmitat është forma e vëzhguar e acidit palmitik në pH fiziologjik (7.4). Burimet kryesore të C16:0 janë vaji i palmës, vaji i bërthamës së palmës, vaji i kokosit dhe yndyra e qumështit. 

## Ndodhja dhe prodhimi 
Acidi palmitik u zbulua nga Edmond Frémy (në 1840) në sapunifikimin e vajit të palmës, i cili proces mbetet sot rruga kryesore industriale për prodhimin e acidit.  Trigliceridet (yndyrnat) në vajin e palmës hidrolizohen nga uji me temperaturë të lartë dhe përzierja që rezulton distilohet në mënyrë të pjesshme . 

### Burimet dietike 
Acidi palmitik prodhohet nga një gamë e gjerë bimësh dhe organizmash, zakonisht në nivele të ulëta. Ndër ushqimet e zakonshme është i pranishëm në qumësht, gjalpë, djathë dhe disa mishra, si dhe gjalpë kakao, vaj ulliri, vaj soje dhe vaj luledielli, (shih tabelën).  

## Biokimia 
Acidi palmitik është acidi i parë yndyror i prodhuar gjatë sintezës së acideve yndyrore dhe është pararendës i acideve yndyrore me vargje më të gjata. Si pasojë, acidi palmitik është një përbërës kryesor i trupit të kafshëve. Tek njerëzit, një analizë zbuloi se ajo përbën 21-30% (molar) të yndyrës së depove njerëzore,  dhe është një përbërës lipid kryesor, por shumë i ndryshueshëm, i qumështit të gjirit të njeriut .  Palmitati thuret me anë të feedbackut negativ me acetil-CoA karboksilazën (ACC), e cila është përgjegjëse për konvertimin e acetil-CoA në malonil-CoA, e cila nga ana tjetër përdoret për të shtuar zinxhirin e acilit në rritje, duke parandaluar kështu gjenerimin e mëtejshëm të palmitatit. 

Disa proteina modifikohen me shtimin e një grupi palmitol në një proces të njohur si palmitoilim . Palmitoilimi është i rëndësishëm për lokalizimin e shumë proteinave të membranës .

## Përdorimet 
### Sipërfaqësues 
Acidi palmitik përdoret për të prodhuar sapunë, kozmetikë dhe agjentë industrialë për çlirimin e mykut. Këto zbatime përdorin **palmitat natriumi**, i cili zakonisht përftohet nga saponifikimi i vajit të palmës. Për këtë qëllim, vaji i palmës, i përftuar nga palmat (specie *Elaeis guineensis* ), trajtohet me hidroksid natriumi (në formën e sodës kaustike ose sode), i cili shkakton hidrolizën e grupeve esterike, duke prodhuar glicerinë dhe palmitat natriumi.

### Ushqime 
Për shkak se është i lirë dhe i shton teksturën dhe " ndjesinë e gojës " ushqimeve të përpunuara, acidi palmitik dhe kripa e tij e natriumit gjejnë përdorim të gjerë në ushqime. Palmitati i natriumit lejohet si një shtesë natyrale në produktet organike . 

### Ushtarake 
Kripërat e aluminit të acidit palmitik dhe acidit naftenik ishin agjentët trashës të përdorur me petrokimikat e paqëndrueshme gjatë Luftës së Dytë Botërore për të prodhuar napalm . Fjala "napalm" rrjedh nga fjalët acid naftenik dhe acid palmitik. 

## Hulumtimi 
Është pranuar mirë në komunitetin mjekësor se acidi palmitik nga burimet dietike rrit lipoproteinën me densitet të ulët (LDL) dhe kolesterolin total.     Organizata Botërore e Shëndetësisë ka deklaruar se ka prova bindëse që acidi palmitik rrit rrezikun e sëmundjeve kardiovaskulare . 

Një rishikim i vitit 2021 tregoi se zëvendësimi i acidit palmitik dietik dhe acideve yndyrore të tjera të ngopura me acide yndyrore të pangopura, si acidi oleik, mund të zvogëlojë disa bioshënues të sëmundjeve kardiovaskulare dhe metabolike .