Historia e Holandës

në formën e luanit, pikturuar nga Claes Janszoon Visscher, midis v. 1611 dhe 1621]]
**historia e Holandës** shtrihet përpara themelimit të Mbretërisë moderne të Holandës në vitin 1815 pas mundjes së Napoleon Bonapartit. Për mijëra vjetë, populli ka jetuar bashkë përreth grykëderdhjeve të lumenjve të kësaj pjese të bregdetit të Detit të Veriut. Rregjistrimet historike fillojnë me katër shekujt gjatë të cilëve rajoni formoi një zonë kufitare të militarizuar të Perandorisë Romake. Pasi Perandoria Romake Perëndimore u rrëzua dhe filloi Mesjeta, tre fise mbizotëruese gjermanike u lidhën në zonë – frizët në veri dhe zonat bregdetare, saksonët e ulët në veri-lindje dhe frankët në jug. Nga viti 800, dinastia franke e Karolingëve e integroi përsëri zonën në një perandori që shtrihej në një pjesë të madhe të Evropës Perëndimore. Rajoni ishte pjesë e Dukatit të Lotharingias së Ulët brenda Perandorisë Gjermanike-Romake, por as perandoria as dukati nuk qeveriseshin në mënyrë qëndrore. Për mjaft shekuj, zotërimet mesjetare si Brabanti, Hollanda, Zelanda, Frizlandi, Guelders dhe të tjerët i zotëruan në mënyrë të pjesshme territoret.

Nga viti 1433, duka i Burgundisë kishte marë kontrollin mbi pothuajse të gjithë Lotharingian e Ulët, duke krijuar Vendet e Ulta Burgunde. Kjo përfshinte çfarë është sot Holanda, Belgjika, Luksemburgu dhe një pjesë të Francës. Kur trashëgimtarët e tyre, mbretërit katolikë të Spanjës morën masa kundër Protestantizmit, Revolta pasuese Holandeze çoi në shkëputjen në vitin 1581 të Vendeve të Ulta në pjesët jugore dhe veriore. Jugu i Vendeve të Ulta Spanjolle i korrespondon afërsisht Belgjikës dhe Luksemburgut modern, ndërsa "Provincat e Bashkuara" (se *Republika Holandeze*, që fliste holandisht ishte në mënyrë mbizotëruese protestante, ishte paraardhësja e Holandës moderne.

Gjatë Periudhës së Artë Holandeze, që e pati kulmin rreth vitit 1667, pati një lulëzim të tregtisë, industrisë dhe shkencave. Republika Holandeze praktikonte tolerancën fetare dhe Amsterdami do të tërhoqite judejtë iberikë, shumë prej të cilëve ishin tregtarë, që e praktikonin besimin e tyre dhe zhvillonin veprimtari ekonomike. Një Perandori botërore Holandeze u zhvillua në Azi dhe Amerikë. Kompania Holandeze e Indisë Lindore u bë një nga kompanitë e para dhe më të rëndësishme të kohës, bazuar në pushtimin, kolonizimin dhe shfrytëzimin e burimeve të jashtme, por jo edhe konvertimin fetar. Gjatë shekullit të XVIII, fuqia, pasuria dhe ndikimi i Holandës ra. Një seri luftërash me fqinjët më të fuqishëm të Anglisë dhe Francës do ta dobësonte atë. Anglia i mori koloninë amerikano-veriore të Amsterdamit të Ri dhe e riemërtoi atë "Nju Jork". Pati paqëndrueshmëri në rritje dhe konflikte midis oranzhistëve dhe *patriotëve*. Revolucioni Francez vërshoi mbi të pas vitit 1789 dhe një Republikë Bataviane pro-franceze u krijuan në vitet 1795–1806. Napoleoni e bëri atë një shtet vasal, Mbretëria e Hollandës (1806–1810) dhe më vonë thjeshtë një provincë perandorake franceze.

]]
Pas mundjes së Napoleonit në vitet 1813–1815, u krijua një Mbretëri e Bashkuar e Vendeve të Ulta e gjerë, me Derën Oranzh, si dinasti sunduese, që sundonin edhe Belgjikën dhe Luksemburgun. Pasi mbreti imponoi reforma jo-popullore protestante në Belgjikë, ajo u shkëput nga mbretëria në vitin 1830 dhe kufijtë e rinjë u pranuan në vitin 1839. Pas një periudhe fillestare konservatore, duke pasuar futjen e kushtetutës së vitit 1848, vendi u bë një demokraci parlamentare me një monark kushtetues. Luksemburgu modern u bë zyrtarisht i pavarur nga Holanda në vitin 1839, por një mbeti një bashkim personal deri në vitin 1890. Që nga viti 1890, ai sundohet nga një degë e të njëjtës dinasti.

Holanda gjatë Luftës së Parë Botërore ishte asnjanëse, por gjatë Luftës së Dytë Botërore, ajo u pushtua nga Gjermania naziste. Nazistët, duke përfshirë shumë bashkëpunëtorë, mblodhën dhe vranë pothuajse të gjithë popullsinë hebreje të vendit. Kur rezistenca holandeze u rrit, nazistët i ndërprenë furnizimet ushqimore një pjese të madhe të vendit, duke shkaktuar vdekje të shumta nga uria në vitet 1944–1945. Në vitin 1942, Inditë Lindore Holandeze u pushtuan nga Japonia, por para kësaj, holandezët i shkatërruan puset e naftës për të cilët Japonia ishte e dëshpëruar. Shpallja e pavarsisë së Indonezisë nga Holanda në vitin 1945, u ndoq nga Surinami në vitin 1975. Vitet pas luftës panë rikuperimin e shpejtë ekonomik (të ndihmuar nga Plani Marshall i Amerikës), e ndjekur nga futja e një shteti të mirëqenies gjatë një periudhe paqeje dhe begatie. Holanda formoi një aleancë të re ekonomike me Belgjikën dhe Luksemburgun, Beneluksin dhe të tre shtetet u bënë anëtarë themelues të Bashkimit Evropian dhe NATO-s. Në dekadat e fundit, Ekonomia e Holandës është lidhur ngushtësisht me atë të Gjermanisë dhe është tepër e zhvilluar. Katër vendet adoptuan euron më 1 janar 2002, bashkë me tetë shtete të tjera anëtare.

 e gjetur në Willemstad, Holandë, e datuar rreth v. 4500 p.e.s.. Në ekspozim në Rijksmuseum van Oudheden në Leiden. lartësia: .]]
## Prehistoria (para vitit 57 p.e.s.) 
Gjatë Epokës së fundit të akullnajës, Holanda kishte një klimë tundre me bimësi të rrallë, ku banorët mbijetonin si gjuetarë-mbledhës. Kultura Swifterbant, që u shfaq rreth vitit 5600 p.e.s. ishte një kulturë gjuetarë-mbledhës fortësisht e lidhur me lumenjtë dhe ujërat e hapura dhe e lidhur me Kulturën Ertebølle Skandinavisë jugore.

Bujqësia gjithashtu mbërriti në zonat afër Vendeve të Ulta diku rreth vitit 5000 p.e.s., me Kulturën e Qereamikës Lineare, që ishin bujqë të Evropës Qendrore me prejardhje mesdhetare. Fermat e tyre ishin të kufizuara në Limburgut jugor dhe vetëm të vendosur vetëm përkohësisht. Megjithatë, ka disa të dhëna se banorët bregdetarë të Kulturës Swifterband u morën me poçeri dhe mbarështimin e kafshëve në pjesën tjetër të vendit. Grupet vendore bënë kalimin në blegtori diku midis viteve 4800 dhe 4500 p.e.s.. Rreth vitit 4000 p.e.s. Kultura e vazove hinkë solli bujqësinë në mënyrë permanente në rajon. Kjo kulturë shtrihej nga Danimarka përmes Gjermanisë veriore në veri të Vendeve të Ulta. Kultura Vlaardingen vijoi traditën e gjueti-mbledhjes në zonat bregdetare.

Rreth vitit 2950 p.e.s., pati një shndërrim nga Kultura bujqësore e vazove hinkë te Kultura e Qeramikës me Litarët, që shtrihej përgjatë një pjese të madhe të Evropës Veriore dhe Qendrore. Zgjerimi i kësaj kulture besohet se ka përfshirë zhvendosjen e popujve nga drejtimi i Ukrainës, duke sjellë gjuhët indo-evropiane dhe teknologjinë Epokës së Bakrit. Veglat më të hershme prej bronzi i përkasin Thesarit Wageningen, të gjetur në varrin e një melalurgu të Epokës së Bronzit.  Kultura Elp në veri dhe Kultura Hilversum në jug, e zhvilluar gjatë Epokës së Bronzit, me këtë të fundit që kishte lidhje kulturore me Britaninë.

 rreth v. 1 të e.s.]]
Epoka e Hekurit solli një masë begatie për popujt që jetonin në zonën e Holandës së tanishme, me xeherorë hekuri të disponueshme përgjatë vendit. metalurgët udhëtonin nga ngulimet e vogla në ngulime me bronz dhe hekur, duke farkëtuar vegla sipas kërkesës, duke përfshirë sëpata, thika, pins, maja shigjetash dhe shpata. Kodërvarri i madh Vorstengraf përmban mjaft sende, duke përfshirë një shpatë të lakuar hekuri. Duke u afruar me mbërritjen e romakëve, në veri u zhvillua Kultura Harpstedt, me gjasa gjermanike, që ka të ngjarë të kenë ardhur nga Skandinavia për shkak të përkeqësimit klimatik, që ishin ndarë në një grup verior që më vonë do të beheshin frizianët dhe saksonët e hershëm dhe një grup jugor që shtriheshin përgjatë Rinit, që në vijim u zhvilluan në frankët salianë, ndërsa më në jug ishin popujt e ndikuar nga Kultura Hallstatt, që në vijim do të asimilohej në Kulturën kelte La Tène me dis përzierje midis të dyjave. Kjo përputhet me rrëfimin e Çezarit për Rinin që formon kufirin midis tribuve kelte dhe gjermanike. Disa studiues, Rolf Hachmann, Georg Kossack dhe Hans Kuhn, kanë spekulluar se një identitet i vecantë etnik me gjuhën e tij që nuk ishte as gjermanik as keltik, u formua në të ashtuquajturin bllok veri-perëndimor që shtrihej nga lumi Somme deri në lumin Weser dhe mbijetuan deri në Periudhën Romake, para se të përthitheshin nga fqinjët e tyre keltë dhe gjermanikë.

]]
## Periudha Romake (57 p.e.s. – 410 e.s.) 
Gjatë Luftërave të tij Galike, Jul Çezari pushtoi të gjithë Galinë për Romën dhe kjo përfshinte edhe Holandën në jug të Rinit. Ai shkroi gjithashtu rreth përvojës së tij në librin e tij *Commentarii de Bello Gallico*, që është raporti i parë i mbijetuar mbi rajonin. Çezari përmend menapii-t, që jetonin në grykëderdhjen e lumit dhe eburonët, në juglindjen e tyre drejtë asaj që tashmë është Limburgu. Ai e quajti tokën midis Rinit dhe Vaalit "ishulli i batavëve" (). Ai e përshkroi Rinin si një kufi natyror mids galëve dhe gjermanikëve në anën tjetër, por ai e kuptonte se popuj si eburonët, kishin një afërsi me fqinjët e tyre përgjatë lumit. Shkrimtarë të mëvonshëm romakë si Taciti dhe Plini i Vjetri e përshkruajnë rajonin në veri të Rinit të banuar nga frizët (), kamavët dhe tubantët. Brenda grykëderdhjes jetonin kananefatët, batavët, sturët (), marsacët dhe friziavonët. Teksuandrët, betazët () dhe tungrët jetonin në jug të grykëderdhjes.

450 vitet e sundimit romak e ndryshuan thellësisht rajonin që më vonë do të bëhej Holanda. Rini ishte një kufi i militarizuar, shpesh i destabilizuar nga inkursione të dhunshme dhe Roma rekruitonte ushtarë në të dy anët e tij. Fiset e rajonit ishin ushtarë të vlerësuar në perandori, duke shërbyer shpesh në kalorësinë romake. Kultura kufitare u ndikua nga elemente romake, gjermanike dhe gale dhe tregtia lulëzoi pas pushtimit romak të Galisë. Kishte akoma zemërime kundër sundimit romak, duke përfshirë marrjen e batavianëve të rinjë si skllevër. Kjo çoi në Rrebelimin Batav nën Gai Jul Civilin në vitin 69 të erës sonë, që rezultoi në djegien e mjaft Castellum-ve romake dhe braktisjen e seksioneve të ushtrisë veriore romake. Në prill të vitit 70 të erës sonë, legjonet e drejtuara nga Kuint Petilli Ceriali i mundën rrebelët.

Batavët konsideroheshin paraardhësit "e vërtetë" të holandezëve nga shkrimtarët e shekullit të XVII dhe të XVIII, duke frymëzuar emërtimin e Xhakartës kolonialesi "Batavia" në vitin 1619 dhe Republikën Batave të vitit 1795. Termi "batav" ndonjëherë përdoret për të përshkruar holandezët]] e sot, ngjashëm si "gal" përshkruan francezët. një identitet frank u shfaq në luginën e poshtme dhe të mesme të Rinit gjatë gjysmës së parë të shekullit të III, duke formuar një konfederatë grupesh të vogla gjermanike, duke përfshirë edhe pasardhësit e rrebelëve batavë. Frizët () me gjasa u zhdukën nga Holanda veriore me përmendjen e fundit të tyre rreth vitit 296 të erës sonë, ka të ngjarë si rrjedhojë e ngulimet të zonave të tjera nën kontrollin romak dhe përmbytjet bregdetare.

## Mesjeta e Hershme (411–1000)
### Frizianët
]]
Pasi kushtet klimaterike u përmirësuan, pati një tjetër emigrim masiv të fiseve gjermanike në zonë nga lindja. Kjo është e njohur si "Periudha e Emigrimit" (*Volksverhuizingen*). Holanda Veriore priti një fluks të ri emigrimesh dhe ngulimesh, kryesisht saksonë, por edhe anglë dhe jutë. Shumë nga këta emigrantë nuk qëndruan në Holandën veriore, por u zhvendosën në Angli dhe tashmë njihen si anglo-saksonë. Të ardhurit rishtas, që qëndruan në Holandën veriore, në vazhdim do të përmendeshin si "frizianë", megjithëse ata nuk rrjedhin nga frizët e lashtë. Këta frizianë të rinjë u ngulitën në Holandën veriore dhe do të bëheshin paraardhësit e frizianëve modernë, të ngulitur në Holandën Veriore. (Pas frizianët e hershëm dhe anglo-saksonët ishin formuar nga konfederata gjerësisht identike tribale, gjuhët e tyre përkatëse ishin shumë të ngjashme. frizianishtja e vjetër është gjuha më ngushtësisht e lidhur me anglishten e vjetër, duke qenë pjesë e gjuhëve ingvaonike, një degë e gjuhëve gjermaniko perëndimore dhe dialektet moderne friziane, nga ana tjetër janë gjuhët më ngushtësisht të lidhura me anglishten.) Nga fundi i shekullit të VI, territorit frizian në Holandën Veriore ishte zgjeruar në perdënim drejtë bregdetit të Detit të Veriut dhe, nga shekulli VII, në jug drejtë Dorestadit. Gjatë kësaj periudhe shumica e Holandës veriore ishte e njohur si Frizia. Ky territor i zgjeruar frizian ndonjëherë përmendet si *Frisia Magna* (ose Frizia e Madhe).

Në shekujt e VII dhe të VIII, kronologjitë franke e përmendin këtë zonë si Mbretëria e Frizianëve. Kjo mbretëri përfshinte provincat bregdetare të Holandës dhe bregdetit Gjerman të Detit të Veriut. Gjatë kësaj kohe, gjuha friziane flitej gjatë të gjithë bregdetit jugor të Detit të Veriut. Mbretëria Friziane e shekullit të VII (650–734) nën mbretërit Aldegisel dhe Redbad, e kishte qendrën e saj të pushtetit në Utrecht.

Dorestadi ishte ngulimi më i madh (empori) në Evropën veri-perëndimore. Ajo ishte rritur përreth një fortese të mëparshme romake. Ai ishte një vend i madh i lulëzuar tregtar, tre kilometra i gjatë dhe i vendosur, aty ku lumenjtë Rin dhe Lek degëzohen në jug-lindje të Utrecht-it, afër qytezës moderne të Wijk bij Duurstede. Megjithëse në brendësi, ajo ishte një qendër tregtare e Detit të Veriut, që shkëmbente mallra kryesisht nga Rinlandi i Mesëm. Vera ishte mes prodhimeve kryesore të tregtuara në Dorestad, me gjasa nga vreshtat e jugut të Majncit. Ishte gjithashtu i njohur gjerësisht për shkak të prerjes së monedhave të tij. Midis viteve 600 dhe rreth vitit 719 mbi Dorestadin shpesh luftohej midis frizianëve dhe frankëve.

### Frankët
 deri në v. 870]]
Pasi qeverisja e Romake në zonë u rrëzua, frankët i zgjeruan territoret e tyre, duke krijuar shumë mbretëri të vogla franke, veçanërisht në Këln, Turnai, Le Mans dhe Kambrai. Mbretërit e Turnait në vijim do ti nënshtronin mbretërit e tjerë frankë. Nga vitet 490, Klovisi I kishte pushtuar dhe bashkuar të gjitha territoret franke në perëndim të Mozes, duke përfshirë ato në Holandën jugore. Ai i vijoi pushtimet e tij në Gali.

Pas vdekjes së Klovisit të I në vitin 511, katër bijtë e tij e ndanë mbretërinë e tij midis tyre, me Theuderikun I, që mori tokat që do të bëheshin Austrazia (që përfshinin Holandën jugore). Një vijë trashëgimie mbretërore rridhte nga Theuderiku e sundoi Austrazinë deri në vitin 555, kur ajo u bashkua me mbretëritë e tjera franke të Klotharit I, i cili trashëgoi të gjitha mbretëritë franke në vitin 558. Ai e rindau territorin frank midis katër bijve të tij, por katër mbretëritë u grupuan në një aleancë treshe me vdekjen e Karibertit I në vitin 567. Austrazia (duke përfshirë Holandën jugore) iu dha Sigebertit I. Holanda jugore mbeti pjesa veriore e Austrazisë, deri në ngjitjen e karolingëve.

Frankët që u zgjeruan në jug, drejtë Galisë u vendosën aty dhe në vazhdim adoptuan latinishten vulgare të popullsisë vendore. Gjatë këtij zgjerimi drejtë jugut, shumë frankë mbetën në veri (d.m.th. Holanda jugore, Flandra dhe një pjesë e vogël e Francën veriore). Një ndarje kulturore në zgjerim u zhvillua midis frankëve që mbetën në veri dhe sunduesve në jug në atë që tani është Franca.

Frankët salianë vijuan të qëndronin në atdheun e tyre fillestar dhe zona menjëherë në jug dhe të flisnin gjuhën e tyre origjinale, frankishten e vjetër, që nga shekulli IX kishte evoluar në holandishten e vjetër. Do të krijohet një kufi gjuhësor holandisht-frëngjisht (por ky fillimisht ishte më në jug se ku ndodhet tani).

Dëshmitë arkeologjike sugjerojnë modele dramatikisht të ndryshme për rajone të ndryshme, me vijimsi demografike për disa pjesë të vendit dhe shpopullimin dhe zëvendësimin e mundshëm në pjesë të tjera, në mënyrë më të shquar në zonat bregdetare të [Frizisë dhe [Holland|Provincës së Hollandë.

### Shfaqja e holandishtes
Gjuha nga e cila holandishtja e vjetër u formua është e panjohur me siguri, por mendohet se është gjuha e folur nga frankët salianë. Megjithëse frankishtja është kategorizuar tradicionalisht si istvaonike, holandishtja ka disa karakteristika ingvaeonike dhe nga gjuhëtarët modernë klasifikohet si një gjuhë ingvaonike. Holandishtja ka gjithashtu disa karakteristika të saksonishtes së vjetër. Ka një marrëdhënie të ngushtë midis holandishtes së vjetër, saksonishtes së vjetër, anglishtes së vjetër dhe frizianishtes së vjetër. Pasi tekstet e shkruara në gjuhën e folur nga frankët janë pothuajse inekzistente dhe tekstet në holandishten e vjetër janë të rralla dhe fragmentare, nuk dihet shumë rreth zhvillimit të holandishtes së vjetër. Holandishtja e vjetër e bëri kalimin në holandishten e mesme rreth vitit 1150.

Megjithëse populli nuk e quante më veten "frank", Holanda ishte akoma pjesë e Perandorisë Franke të Karlit të Madh. Në fakt, për shkak se origjina e Austrazisë së Karolingëve në zonën midis Rinit dhe Maasit, qytetet Aachen, Maastricht, Liège dhe Nijmegen ishin zemra e Kulturës Karolinge.

Perandoria Karolinge në vazhdim do të përfshinte Francën, Gjermaninë, Italinë Veriore dhe pjesën më të madhe të Evropës Perëndimore. Në vitin 843, Perandoria Frankke u nda në tre pjesë, duke krijuar Frankinë Perëndimore në perëndimr, Frankinë Lindore në lindje dhe Frankinë e Mesme në qendër. Shumica e asaj që sot është Holanda bënte pjesë në Frankinë e Mesme; Flandra u bë pjesë e Frankisë Perëndimore. Kjo ndarje ishte një faktor i rëndësishëm në dallimin historik midis Flandra dhe zonat e tjera holandisht-folëse.

Frankia e Mesme () qe një mbretëri jetëshkurtër franke, që nuk kishte identitet etnik ose historik për të lidhur popujt e saj të ndryshëm. Ajo u krijua nga Traktati i Verdunit në vitin 843, që e ndau Perandorinë Karolinge mes bijve të Luisit të Ndershëm. E vendosur midis mbretërive të Frankisë Lindore dhe Perëndimore, Frankia e Mesme përfshinte territorin frank midis lumenjve Rin dhe Scheldt, bregdeti frizian i Detit të Veriut, Mbretëria e mëparshme e Burgundisë (përveç një pjese perëndimore, më vonë e njohur si *Bourgogne*), Provenca dhe Mbretëria e Italisë.

Frankia e Mesme i takoi Lothairit I, biri më i madh dhe pasuesi i Luisit të Ndershëm, pas një lufte civile me vëllezërit e tij më të veglël, Louisin Gjerman dhe Karlin e II. Në njohjen e titullit perandorak të Lothairit, Frankia e Mesme përmbante qytetet perandorake të Aachen-it, rezidenca e Karlit të Madh, ashtu dhe Romën. Në vitin 855, në shtratin e tij të vdekjes në Abacinë e Prüm-it, perandori Lothairi I e ndau prapë mbretërinë e tij mes bijve të tij. Shumica e tokave në veri të Alpeve, duke përfshirë Holandën, i kaluan Lothairit II dhe në vijim do të quheshin Lotharingia. Pasi Lothairi i II vdiq në vitin 869, Lotharingia u nda nga xhaxhai i tij Louisi Gjerman dhe Karli II në Traktatin e Mersenit në vitin 870. Megjithëse disa pjesë të Holandës kishin rënë nën Kontrollin Viking, në vitin 870 teknikisht ajo u bë pjesë e Frankisë Lindore, që do të bëhej Perandoria Gjermaniko-Romake në vitin 962.

### Sulmet Vikinge
Në shekullin e IX dhe të X, vikingët sulmuan qytetet gjerësisht të pambrojtura friziane dhe franke që gjendeshin në bregdet dhe përgjatë lumenjve të Vendeve të Ulta. Megjithëse vikingët nuk u vendosën ndonjëherë në numra të mëdhenj në ato zona, ata krijuan baza afat-gjata dhe madje u njohën si zotër në pak raste. Në traditën holandeze dhe friziane, qendra tregtare e Dorestadit pësoi rënie pas sulmeve vikinge nga viti 834 deri në vitin 863; megjithatë, meqë nuk janë gjetur dëshmi arkeologjike bindëse vikinge në zonë (deri në vitin 2007), në vitet e fundit janë rritur dyshimet rreth kësaj.

Një nga familjet më të rëndësishme vikinge në Vendet e Ulëta ishte ajo e Rorikut të Dorestadit (me bazë në Wieringen) dhe vëllait të tij "Haraldit më të ri" (me bazë në Walcheren), të dy mendohet se ishin nipër të Harald Klakut. Rreth vitit 850, Lothairi I e njohu Rorikun si sundues të shumicës së Frieslandit. Dhe prapë në vitin 870, Roriku prit nga Karli II në Nijmegen, ndaj të cilit u bë vasal. Gjatë asaj periudhe, sulmet vikinge vazhduan. Djali i Haraldit, Rodulfi dhe njerëzit e tij u vranë nga banorët e Oostergo-s në vitin 873. Roriku do të vdiste disa kohë përpara vitit 882.

Në Vendet e Ulëta janë gjetur thesare të groposura vikinge të përbëra kryesisht prej argjendi. Dy thesare të tilla janë gjetur në Wieringen. Një thesar i madh i gjetur në Wieringen në vitin 1996 daton rreth vitit 850 dhe mendohet se ndoshta është i lidhur me Rorikun. Groposja e thesareve të tilla të pasura shihet si një tregues se kishte një ngulim të përhershëm në Wieringen.

Rreth vitit 879, Godfridi mbërriti në tokat friziane si kreu i një force të madhe që terrorizoi Vendet e Ulëta. Duke përdorur Gentin si bazën e tyre, ata rrënuan Gentin, Maastricht-in, Liège-in, Stavelotin, Prymin, Këlnin dhe Koblencin. Duke kontrolluar shumicën e Frizisë midis viteve 882 dhe vdekjes së tij në vitin 885, Godfridi u bë i njohur në histori si Godfridi, duka i Frizisë. Sundimi i tij mbi Frizinë u njoh nga Karli III, ndaj të cilit ai u bë vasal. Godfriedi u vra në vitin 885, pas të cilit sundimin e mori Gerolfi i Hollandës dhe sundimit viking në Frizi do ti vinte fundi.

Sulmet vikinge në Vendet e Ulëta vazhduan për mbi një shekull. Mbetje të sulmeve vikinge që datojnë midis viteve 880 dhe 890 jan gjetur në Zutphen dhe Deventer. Në vitin 920, Mbreti Henry I i Gjermanisë çliroi Utrecht-in. Sipas një numri kronikash, sulmet e fundit në dekadën e parë të shekullit të XI ishin drejtuar në Tiel dhe/ose Utrecht.

Këto sulme vikinge u zhvilluan rreth të njëjtës kohë që zotërit francezë dhe gjermanë po luftonin për supremaci mbi perandorinë e mesme, që përfshinte Holandën, kështu që kontrolli i tyre mbi këtë zonë ishte i dobët. Rezistenca ndaj vikingëve, nëse kishte, erdhi nga fisnikët vendorë, që fituan në staturë si pasojë.

## Mesjeta klasike dhe e vonë (1000–1433)
### Pjesë e Perandorisë Gjermaniko-Romake
Mbretërit dhe peraqndorët gjermanë e sunduan Holandën në shekullin e X dhe të XI, me ndihmën e dukëve të Lotharingisë dhe peshkopëve të Utrecht-it dhe Liezhit. Gjermania quhej Perandoria e Shenjtë Romake pas kurorëzimit të Mbreti Otoni i Madh si perandor. Qyteti holandez i Nijmegenit zakonisht ishte pika e një zotërimi të rëndësishëm të perandorëve gjermanë. Mjaft perandorë gjermanë kanë lindur dhe vdekur aty, duke përfshirë, për shembull perandoreshën bizantine Theofanu, që vdiq në Nijmegen. Utrecht-i në atë kohë ishte gjithashtu një qytet dhe port tregtar i rëndësishëm.

, një nga ndërtesat më të vjetra në Holandë]]
### Përçarja politike
Perandoria e Shenjtë Gjermano-Romake nuk ishte e aftë të ruante unitetin politik. Përveç pavarësisë në rritje të qyteteve, sunduesit vendorë i kthyen kontetë dhe dukatet e tyre në mbretëri private dhe ndjenin pak detyrim ndaj perandorit që mbretëronte mbi pjesë të mëdha të shtetit vetëm nominalisht. Pjesë të mëdha të asaj që tanimë përfshinë Holandën qeveriseshin nga konti i Hollandës (provincë), duka i Gelres, duka i Brabantit dhe peshkopi i Utrechtit. Frieslandi dhe Groningeni në veri e ruajtën pavarësinë e tyre, duke u qeverisur nga fisnikëria e ulët.

Shtetet e ndryshme feudale ishin në një gjendje pothuajse lufte të vazhdueshme. Gelre dhe Provinca e Holandës luftuan për kontrollin e Utrechtit. Utrecht-i, peshkopi i të cilit në vitin 1000 sundonte mbi gjysmën e asaj që sot është shteti i Holandës, u margjinalizua pasi pësoi vështirësi të vazhdueshme në zgjedhjen e peshkopëve të rinj. Në të njëjtën kohë, dinastitë e shteteve fqinje ishin më të qëndrueshme. Groningeni, Drenthe dhe shumica e Gelres, që ishte pjesë e Utrecht-it, u bë e pavarur. Brabanti u përpoqë të pushtonte fqinjët e tij, por nuk ja arriti. Provinca e Hollandës u përpoq gjithashtu ta shquante veten në Zelandë dhe Friesland, por orvatjet e saj dështuan.

### Frizianët
Gjuha dhe kultura e shumicës së banorëve që jetonin në zonën që tashmë është Provinca e Holandës ishin fillimish frizianë. Zona e populluar rrallë ishte e njohur si "Frizlandi Perëndimor" (). Një teori e zakonshme pohon se mërgimi frank ose nga Flandra, ose Utrecht-i ose të dy i zhvendosën frizianët në Provincën e Hollandës, megjithatë në mbështetje të kësaj teorie nuk janë gjetur të dhëna dhe studimet më të fundit kanë sugjeruar se frizianët nga grykëderdhja e Rinit adoptuan gjuhën, sistemin feudal dhe fenë franke, duke e përhapur këtë identitet të ri *hollandik* drejtë veriut përgjatë shekujve (pjesa e Hollanda Veriore e vendosur në veri të Alkmaarit është e njohur akoma informalisht si Frizlanda Perëndimore).

Pjesa tjetër e Friesland-ës në veri vazhdoi të mbante pavarësinë e tij gjatë kësaj kohe. Ai kishte institucionet e veta (të quajtura kolektivisht "Liria Friziane") dhe nuk e pëlqente imponimin e sistemit feudal dhe patriciatit të hasur në qytetet e tjera evropiane. Ata e shikonin veten si aleatë të Zvicrës. Thirrja friziane e luftës ishte "më mirë i vdekur se një skllav". Më vonë ata e humbën pavarësinë e tyre, kur do të mundeshin në vitin 1498 mercenarët landsknecht-ë gjermanë të dukës Albrecht të Saksoni-Meisenit.

### Ngritja e Hollandës
–1157 dhe nëna e tij, Petronella duke vizituar veprën e Abacisë së Egmondit, Charles Rochussen, 1881. Skulptura është ]]
Qendra e pushtetit në këto territore të pavarura në lindje ishte Konteja e Hollandës. Fillimisht iu dha si një feud prijësit danez, Rorik në shkëmbim të besnikërisë ndaj perandorit në vitin 862, rajoni i Kenemarës (rajoni përreth Haarlem-it modern) u rrit me shpejtësi në përmasa dhe rëndësi nën pasardhësit e Rorikut. Nga fillimi i shekullit të XI, Dirku III, konti i Hollandës merte taksa në grykëderdhjen e Mozes dhe ishte i aftë ti rezistonte ndërhyrjeve ushtarake nga zoti i tij feudal, duka i Lorënës së Ulët.

, që paraqet Përmbytjen e Shën Elizabetës më 18–19 nëntor 1421, me Dordrecht-in majtas përballë]]
Në vitin 1083, emri "Holland" u shfaq për herë të parë në një vepër që i referohej një rajoni që përputhet pak a shumë me provincën e tanishme të Hollandës Jugore dhe gjysmën jugore të asaj që është Hollanda e Veriut. Ndikimi i Hollandës vijoi të rritej përgjatë dy shekujve në vazhdim. Kontët e Hollandës pushtuan shumicën e Zelandës, nuk qe veçse në vitin 1289, që konti Florisi V qe i aftë ti nënshtronte frizianët në Frizlandën Perëndimore (d.m.th., gjysma veriore e Hollandës së Veriut).

### Zgjerimi dhe zhvillimi
Rreth vitit 1000 të e.s. pati mjaft zhvillime bujqësore (ndonjëherë të përshkruara si një revolucion bujqësor) që rezultoi në një rritje të prodhimit, veçanërisht prodhimi i ushqimit. Ekonomia filloi të zhvillohej me hap të shpejtë dhe prodhimtaria e lartë i lejoi punëtorët të kultivonin më shumë toka ose të bëheshin tregtarë.

Drenazhimi i zonave të ultësirave moçalore ose kënetore dhe kontrolli i përmbytjeve u zgjerua në mënyrë të ndjeshme pas vitit 1200. Para asaj, qytetet ishin ndërtuar në veri të lumenjve kryesorë, Utrecht-i, Kampeni, Deventeri, Zwolle, Nijmegeni dhe Zutphen-i, por me zgjerimin e kanaleve dhe dranazhimit, u krijuan toka të kultivueshme dhe popullsia u rrit. Në këtë periudhë, Provinca e Hollandës u zgjerua në kurriz të rajoneve të tjera. Nga shekulli XIII e tëhu, nevoja e kontrollimit të ujit në zonën veriore ishte e një mjedis fizik në transformim i krijuar, por që kërkonte gjithashtu institucione dhe bashkëpunim midis zonave për menaxhimin e ujërave. U krijuan borde dranazhimi () dhe "konti i kanaleve", mori përgjegjësitë jo vetëm për çështjet e menaxhimit të ujërave, por edhe funksione fiskale, politike dhe gjyqësore. Nga fundit i shekullit të XIII, Provinca e Hollandës u shfaq si pozicioni mbizotërues i rajonit veriore.

Vendet e Ulëta jugore mbetën tepër të populluara dhe të zhvilluara dhe ishin zonat më tepër të urbanizuara në Europë. Për shkak të rrjedhjes nga lindja në perëndim të lumenjve të mëdhenj të Vendeve të Ulta, ata ishin një kufi ushtarak dhe politik midis veriut dhe jugut. Vendet e Ulëta jugore nuk mund të ushtronin ndikim përgjatë veriut. Kjo ndarje nënkuptonte se kontët e Hollandës u bënë politikisht të rëndësishëm në veri. Kontea e Holandës e shtriu pushtetin e saj politik mbi Zelandën.

U krijuan gilda dhe tregjet do të zhvilloheshin pasi prodhimi i tejkalonte nevojat vendore. Gjithashtu, futja e monedhës e bëri tregtimin më të lehtë sesa ishte më parë. Qytezat ekzistuese u rritën dhe u krijuan qytete të reja përreth manastireve dhe Kështjellave, si dhe një klasë e mesme tregtare filloi të zhvillohej në këto zona urbane. Tregtia dhe zhvillimi i qytezave u rrit pasi edhe popullsia do të rritej.

Kryqëzatat ishin popullore në Vendet e Ulëta, duke tërhequr shumë për të luftuar në Tokën e Shenjtë. Në vend, pati relativisht paqe. Plaçkitjet vikinge kishin ndaluar. Si kryqëzatat ashtu dhe paqja relative në vend kontribuan në rritjen e tregtisë dhe shkëmbimeve.

Qytetet u rritën dhe lulëzuan, veçanërisht në Flandër dhe Brabanti. Pasi qytetet u rritën në pasuri dhe fuqi, ato filluan të blinin disa privilegje për veten nga sovranët, duke përfshirë të drejtat e qytetit, të drejtat e vetëqeverisjes dhe të drejtën për të nxjerë ligje. Në praktikë, kjo nënkuptonte se qytetet më të pasura u bënë gati republika të pavarura në të drejtën e tyre. Dy nga qytetet më të rëndësishme ishin Bruzhi dhe Antwerp-i (në Flandër) që më vonë do të zhvilloheshin në disa nga qytetet dhe portet më të rëndësishme në Europë.

### Luftërat e Grepit dhe Merlucit
–1436, e njohur nga holandezët si "Jacoba e Bavarisë"]]

Luftërat e Grepit dhe Merlucit () ishin një seri luftërash dhe betejash në Kontenë e Hollandës midis viteve 1350 dhe 1490. Shumica e këtyre luftërave u zhvilluan mbi titullin e kontit të Hollandës, por disa argumentojnë se arsyeja e fshehtë ishte për shkak të luftës për pushtet të tregtarëve në qytete kundër fisnikërisë drejtuese.

Faksioni i Merlucit përgjithësisht përbëhej nga qytetet më përparimtare të Hollandës. Faksioni i Grepit përbëhej në një pjesë të madhe nga fisnikëria konservatore. Disa nga figurat kryesore në këtë koflikt shumë-brezash ishin Uilliami IV, Margareta II, Uilliami V, Uilliami VI, konti i Hollandës dhe Hainautit, Jani III dhe Filipi i III i Mirë, duka i Burgundisë. Por ndoshta figura më e mirënjohur është Jacqueline, kontesha e Hainautit.

Pushtimi i kontesë së Hollandës nga duka Filipi III i Burgundisë ishte një çështje e veçantë. Fisnikët kryesorë të Provincës së Hollandës e ftuan dukën ta pushtonte Kontenë e Hollandës, megjithëse ai nuk kishte pretendime historike ndaj saj. Disa historianë thonë se klasa drejtuese në Provinën e Hollandës dëshironin të bashkoheshin me sistemin ekonomik flamand dhe të adoptonin institucione ligjore flamande. Europa ishte rrënuar nga shumë luftëra civile në shekujt e XIV dhe të XV, ndërsa Flandra ishte pasuruar dhe gëzonte paqe.

## Periudha Burgunde dhe Habsburge (1433–1567) 
 në fundin e shek. XIV]]

### Periudha Burgunde
Shumica e Holandës dhe Belgjikës së sotme në vijim u bashkua nga duka i Burgundisë, Filipi III i Mirë (1396–1467). Para bashkimit burgund, holandezët e identifikonin veten me qytetin ku jetonin, dukatin ose kontenë e tyre vendore, ose si subjekte të Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake. Këto grumbuj feudesh sundoheshin nën bashkimin personal të Shtëpisë Valois-Burgundi.

Tregtia në raj u zhvillua me shpejtësi, veçanërisht në zonat e transportit me anije. Sunduesit e rinj i mbrojtën interesat tregtare holandeze. Amsterdami u rrit dhe në shekullin e XV u bë porti parësor tregtar në Europë për drithin nga Rajonin Balltik. Amsterdami e shpërndante grurin në qytetet kryesore të Belgjikës, Francës Veriore dhe Anglisë. Kjo tregti ishte jetësore për popullsinë e rajonit pasi ata nuk mund të prodhonin më drith të mjaftueshëm për tu ushqyer. Drenazhimi i tokës kishte shkaktuar torfizimin e ish kënetave duke e pakësuar nivelin e zonave që ishin tepër të ulta për tu mirëmbajtur drenazhimi.

### Sundimi Habsburg nga Spanja
 (dhe Gjermania e Poshtme)]]

Karli V (1500–1558) kishte lindur dhe ishte rritur në qytetin flemand të Gentit; i cili fliste frëngjisht. Karli e shtriu territorin burgund me aneksimin e Turnait, Artois, Utrecht, Groningen dhe Guelders për të krijuar Shtatëmbëdhjetë Provincat. Qytetet e rajonit tashmë ishin bashkuar nga paraardhësit burgundë të Karlit, por nominalisht ishin feude të Francës ose të Perandorisë së Shenjtë Romako-Gjermanike. Kur ai ishte i mitur, halla e tij, Margareta u bë regjente e tij deri në vitin 1515. Franca hoqi dorë nga pretendimet e saj të vjetra mbi Flandrën në vitin 1528.

-it Adriaan Florenszoon Boeyens, 1459–1523, ishte këshilltar i Karlit; në vitet e fundit të jetës ai do të bëhej papë si Adriani VI (1522–1523).]]
Nga vitit 1515 deri në vitin 1523, qeverisja e Karlit në Vendet e Ulta duhet të përballej me rrebelimin e fshatarëve frizianë (të drejtuar nga Pier Gerlofs Donia dhe Wijard Jelckama). Gelre u orvat të ndërtonte shtetin e saj në Holandën veri-lindore dhe Gjermaninë veri-perëndimore. Duke i munguar fondet në shekullin e XVI, Gelre i kishte rekrutuar ushtarët duke u lejuar plaçkitjen e tokave të armikut. Këta ushtarë ishin një kërcënim i madh për Holandën Habsburge, pasi ata plaçtikën e dhe Hagën.

Dukët e Burgundesë përgjatë viteve nëpërmjet martesave të zgjuara, blerjeve dhe luftës, kishin marë kontrollin e Shtatëmbëdhjetë Provincave, që përbënin Vendet e Ulëta. Ato tashmë ishin Holanda Veriore, Holanda Jugore (tani Belgjika) në jug dhe Luksemburgu në jug-lindje. Të njohura si "Qarku Burgund", këto toka u vunë nën kontrollin e Familjes Habsburge.

, 1466–1536, Roterdam humanist i Rilindjes, prift dhe teolog katolik, nga Hans Holbein i Riu, 1523]]
Karli u bë sundues në vitin 1506, por në vitin 1515 ai u largua nga territori për tu bërë mbret i Spanjës dhe më vonë perandor gjermanik i Romës së Shenjtë. Karli ia ktheu kontrollin regjentëve të tij (të afërm të tij të afërt) dhe në praktikë sundimi mbi Vendet e Ulëta u ushtrua nga spanjollët nën autoritetin e tij. Provincat kishin secila qeverinë dhe oborret e tyre, të kontrolluara nga fisnikëria vendore dhe traditat dhe të drejtat e ("liritë") që datonin prej shekujsh. Në mënyrë të ngjashme qytetet e shumta kishin qeveritë dhe të drejtat e tyre ligjore, zakonisht të kontrolluara nga tregtarët. Në krye të këtij rajoni spanjoll kishte imponuar një qeverisje disi qendrore, Pronat e Përgjithshme të Holandës, me zyrtarët dhe oborret e saj. Zyrtarët spanjollë të dërguar nga Karli i injoruan traditat dhe fisnikëria holandeze ashtu dhe zyrtarët vendorë, nxitën një ndjenjë nacionaliste anti-spanjolle, e cila çoi në Revoltën Holandeze. Me shfaqjen e Reformimit Protestant, Karli — tani perandor — ishte i vendosur ta shtypte Protestantizmin. Trazirat filluan në jug, të përqëndruara në metropolin e madh e të pasur të [Provinca Antwerp|Antverpenit]]. Holanda ishte një njësi veçanërisht e pasur e Perandorisë Spanjolle, veçanërisht pas Traktatit të Cateau-Cambrésis të vitit 1559; ai do t’u jepte fund katër dekadave luftë midis Francës dhe Spanjës duke i lejuar Spanjës repozicionimin e ushtrisë së saj.

Në vitin 1548, Karli i dha Holandës statusin e një entiteti në të cilin shumë nga ligjet e Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake u bënë të vjetëruar. "Transaksioni i Augsburgut" krijoi Qarkun Burgund të Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake, që përfshinte Vendet e Ulëta dhe Franche-Comté. Një vit pasi Sanksionit Pragmatik i vitit 1549 pohonte se Shtatëmbëdhjetë Provincat mund t’u kalonin vetëm trashëgimtarëve të tij si një entitet i përbërë.

, përkthimi i parë i Biblës nga origjinali hebraishtja dhe greqishtja në holandisht, porositur nga Sinodi Kalvinist i Dortit, përdorur deri në shek. e XX]]
### Reformacioni
Gjatë shekullit të XVI, Reformimi protestant mori me shpejtësi hapsirë në Evropën Veriore, veçanërisht format e tij luterane dhe kalviniste. Protestantët holandezë, pas shtypjes fillestare, u toleruan nga autoritetet vendore. Nga vitet 1560, bashkësia protestante kishte fituar një ndikim të rëndësishëm në Holandë, megjithëse ajo në atë kohë përbënte qartësisht një pakicë. Në një shoqëri të varur nga tregtia, liria dhe toleranca konsideroheshin thelbësore. Gjithësesi, sunduesit katolikë Karli V dhe më vonë Filipi II, e kthyen në misionin e tyre mundjen e Protestantizmit, që konsiderohej një herezi nga Kisha Katolike dhe një kërcënim për qëndrueshmërinë e të gjithë sistemit hierarkik politik. Nga ana tjetër, protestatët holandezë intensivisht moralistë këmbëngulnin në teologjinë e tyre biblike, përkushtimin e sinqertë dhe stili i përulur i jetesës ishte morali superior për zakonet luksoze dhe besimin sipërfaqësor të fisnikërisë kishtare. Masat e ashpra ndëshkimore të sunduesve çuan në mospajtime në rritje në Holandë, ku qeverisja vendore kishte marrë një kurs bashkekzistence paqësore. Në gjysmën e dytë të shekullit, situata u përshkallëzua. Filipi dërgoi trupa për ta shtypur rrebelimin, duke e kthyer prapë Holandën në një rajon katolik.

Nëse vala e parë e Reformacionit, Luteranizmi, fitoi mbi elitat në Antverpen dhe në Jug. Spanjollët e shtypët atë aty me sukses dhe Luteranizmi lulëzoi vetëm në Frieslandën lindore.

Vala e dytë e Reformacionit, erdhi në formën e Anabaptizmit, që ishte popullor mes bujqëve të zakonshëm në Holland dhe Friesland. Anabaptistët ishin shoqërisht shumë radikalë dhe barazitistë; ata besonin se apokalipsi ishte shumë afër. Ata refuzonin të jetonin sipas mënyrës së vjetër dhe nisën bashkësi të reja, duke krijuar mjaft rrëmujë. Një anabaptist i shquar holandez ishte Menno Simons, që do të themelonte kishën menonite. Lëvizja u lejua në veri, por nuk u rrit kurrë në një shkallë të madhe.

Vala e tretë e Reformacionit, që u ngulit përfundimisht në zonë, ishte Kalvinizmi. Ai mbërriti në Holandë në vitet 1540, duke tërhequr si elitën ashtu dhe popullsinë e zakonshme, veçanërisht në Flandër. Katoliët spanjollë u përgjigjën me përndjekje të ashpër, duke futur Inkuizicionin në Vendet e Ulta. Kalvinistët u rrebeluan. Fillimisht pati një ikonoklastizëm në vitin 1566, i cili ishte një shkatërrim sistematik i statujave të shenjtëve dhe imazheve të tjera devocionale katolike në kisha. Në vitin 1566, Uilliami i Heshtur, një kalvinist, nisi Luftën Tetëdhjetë Vjeçare për ti çliruar holandezët pavarësisht besimit nga Spanja Katolike. Jerome Blum thotë se: "Durimi i tij, toleranca, vendosmëria, shqetësimi për popullin e tij dhe besimi në qeverisjen me pëlqim, i mbajti holandezët bashkë, duke e mbajtur shpirtin e tyre të revoltës gjallë." Provincat Holland dhe Zelandë, duke qenë kryesisht kalviniste nga viti 1572, iu nënshtruan sundimit të Uilliamit. Provincat e tjera mbetën pothuajse tërësisht katolike.

### Preludi i luftës
Vendet e Ulta ishin një pjesë e çmuar e Perandorisë Spanjolle, veçanërisht pas Traktatit të Cateau-Cambresis në vitin 1559. Ky traktat i jepte fund periudhës dyzet vjeçare të luftës midis Francës  dhe Spanjës  të zhvilluar në Itali nga viti 1521 deri në vitin 1559. Holanda ishte një nga vendet më të pasura në botë. Popullsia në vitin 1560 arrinte në 3 milionë banorë, me 25 qytete me 10,000 banorë ose më shumë, prania më e madhe urbane në Evropë me distancë; me qendrën tregtare dhe financiare të Antverpenit që ishte veçanërisht e rëndësishme (me një popullsi prej 100,000 banorësh). Spanja nuk mund ta përballonte humbjen e këtij territori të pasur, as të lejonte që ai të ikte nga kontrolli katolik. Në këtë mënyrë do të fillonin 80 vite luftë.

Një katolik i devotshëm, Filipi ishte i befasuar nga suksesi i Reformacionit në Vendet e Ulta, të cilat kishin çuar në një numër në rritje të kalvinistëve. Përpjekjet e tij për ta shtrënguar përndjekjen fetare të protestantëve dhe qendërzimi i qeverisë nga ai, zbatimin e ligjit dhe vjeljen e taksave, e bënë atë jo popullor dhe çuan në një revoltë. Fernando Alvarez de Toledo, duka i Albës, u dërgua me një Ushtri Spanjolle për të ndëshkuar holandezët e pabindur në vitin 1567.

Rezistenca e vetme që duka i Albës hasi në marshimin e tij përmes Vendeve të Ulta ishin fisnikët Lamoral, konti i Egmontit; Filipi i Montmorencit, konti i Hornit dhe të tjerë. Me afrimin e dukës së Albës dhe Ushtrisë Spanjolle, Uilliami i Heshtur i Oranzhit u largua në Gjermani me tre vëllezërit dhe të gjithë familjen e tij më 11 prill 1567. Duka i Albës kërkoi ti takonte dhe të bisedonte me fisnikët që tani përballeshin me të me ushtri. Megjithatë, kur fisnikët mbërritën në Bruksel ata u arrestuan të gjithë dhe konti i Egmontit dhe ai i Hornit u ekzekutuan. Shtatë provinca rrebele të Holandës në vijim u bashkuan në Bashkimin e Utrecht-it në vitin 1579 dhe formuan Republikën e Shtatë Vendeve të Ulta të Bashkuara (të njohur edhe si "Provincat e Bashkuara"). Akti i Betimit ose  u nënshkrua më 26 korrik 1581, duke formalizuar deklaratën e pavarësisë së Vendeve të Ulta veriore nga Perandoria Spanjolle. Toleranca fetare ishte një element kyç i ideologjisë së saj politike.

Uilliami i Oranzhit (1533–1584), themeluesi i familjes mbretërore holandeze, i drejtoi holandezët gjatë pjesës së parë të luftës. Vitet më të para qenë një sukses për trupat spanjolle. Megjithatë, holandezët kundërvepruan ndaj rrethimeve pasuese në Holland. Në nëntor dhe dhjetor të vitit 1572, të gjithë qytetarët e Zutphen-it dhe Naardenit u masakruan nga spanjollët. Nga 11 dhjetori i atij viti qyteti i Haarlemit u rrethua, duke e mbajtur për shtatë muaj, deri më 13 korrik 1573. Oudewater-i u pushtua nga spanjollët më 7 gusht 1575 dhe shumica e banorëve të tij u vranë. Maastricht-i u rrethua, plaçkit dhe shkatërrua dy herë njëra pas tjetrës (në vitet 1576 dhe 1579) nga spanjollët.

 vizatuar në formën e luanit *Leo Belgicus*, nga Claes Jansz Visscher (II), 1611]]
Në një luftë gjerësisht rrethimesh në vend të betejave, guvernatori i përgjithshëm Alessandro Farnese provoi trimërinë e tij. Strategjia e tij ishte të ofronte terma bujare për dorëzimin e një qyteti: aty nuk do të kishte më masakra ose plaçkitje; privilegjet historike urbane mbaheshin; do të kishte një falje të plotë dhe amnisti; rikthimi në Kishën Katolike do të ishte gradual. Katolikët konservatorë në jug dhe lindje mbështetën spanjollët. Farnese rimori Antverpenin dhe gati të gjithë atë që do të bëhej Belgjika. Shumica e territorit holandisht-folës në Vendet e Ulta u morë nga Spanja, por jo në Flandër, e cila edhe sot mbetet pjesë e Belgjikës. Flandra ishte territori më radikal anti-spanjoll. Shumë flamandë u larguan në Holland, mes tyre gjysma e popullsisë së [Antverpenit, 3/4 e [Flandra Perëndimore|Bruges dhe Gent dhe të gjithë popullsinë e Nieuwpoort, Dunkerque dhe zonën rurale. Fushata e tij e suksesshme u dha katolikëve kontrollin e gjysmës së poshtme të Vendeve të Ulta, duke qenë pjesë e Kundër-Reformimit Katolik.

Lufta vazhdoi u vazhdua edhe për një gjysmë shekulli tjetër, por luftimi kryesor kishte mbaruar. Paqja e Vestphalisë, e nënshkruar në vitin 1648, konfirmoi pavarësinë e Provincave të Bashkuara nga Spanja. Holandezët nisën të zhvillonin një identitet kombëtar, duke nisur nga shekulli XV, por zyrtarisht ata mbetën një pjesë e Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake deri në vitin 1648. Identiteti kombëtar u formua kryesisht nga provinca që banorët vinin. Provinca e Hollandës ishte provinca më e rëndësishme me distancë nga të tjerat.

Katolikët në Holandë ishin një pakicë e paligjshme që ishte shtypur nga kalvinistët. Pas vitit 1572, gjithësesi, ata bënë një kthim mbresëlënës (gjithashtu si pjesë e Kundër-Reformimit katolik), duke formuar seminare, duke reformuar kishën e tyre dhe duke dërguar misionarë në distriktet protestante. Laikët shpesh morën drejtimin; qeveria kalviniste shpesh i arrestonte ose shqetësonte priftërinjtë që dukeshin tepër efektivë. Numri i katolikëve u stabilizua në rreth një të tretën e popullsisë në Vendet e Ulta; ata ishin më të fortë në jug-lindje.

 *Vajza me vëth perle*]]
## Epoka e Artë 
*Epoka e Artë Holandeze* ishte një periudhë që pak a shumë zgjati nga viti 1588, kur u themelua Republika Holandeze, deri në vitin 1672, kur ndodhi *Rampjaar-i* (viti katastrofik). Gjatë kësaj periudhe, tregtia, shkenca dhe teknologjia, arti dhe kolonizimi përtejdetar holandez ishte ndër më të shquarit në Europë. Gjysma e parë e periudhës shtrihet nga fillimi i Luftës Tetëdhjetë Vjeçare deri në përfundimin e saj në vitin 1648, me gjysmën e dytë që do të zgjaste deri në shpërthimin e Luftës Franko-Holandeze. Gjatë kësaj periudhe, kolonistët holandezë, shumë prej të cilëve të lidhur me kompanitë e VOC-ut dhe Indisë Perëndimore (GWIC), krijuan pika tregtare dhe ngulime në Amerikë, Afrikën Jugore dhe Azi, të mbrojtura nga Marina e Shteteve Holandeze. Holandezët mbizotëruan në tregtinë trekëndore dhe atë atlantike të skllevërve.

Kultura holandeze përjetoi një rilindje. Megjithatë, nga fundi i shekullit të XVII, konfliktet me fuqitë fqinje, ashtu si dhe ndikimi i një rënie ekonomike çuan në lëkundjen e fuqisë holandeze. Proçesi nëpërmjet të cilit Republika Holandeze u bë një nga fuqitë më të rëndësishme detare dhe ekonomike të botës, gjatë periudhës që përmendet si "Mrekullia Holandeze" nga historiani Koenraad Wolter Swart. Termi "shekullin e XXI si rrjedhojë e përfshirjes së gjerë të holandezëve në tregtinë e skllevërve dhe kolonializëm gjatë periudhës dhe është kritikuar nga mjaft muze në Holandë, duke përfshirë edhe Muzeun e Amsterdamit.

## Perandoria Holandeze
### Holandezët në Amerikë 
). Kryeqyteti i saj provincial, Amsterdami i Ri, gjendej në skajin jugor të ishullit të Manhattan-it.]]

Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore ishte një kompani me liçensë (e njour me inicialet "GWIC") e tregtarëve holandezë. Më 2 qershor 1621, asaj iu dha një liçensë për tregti monopolistike në Inditë Perëndimore (d.m.th. Karaibet) nga Republika e Shtatë Vendeve të Ulta të Bashkuara dhe iu dha juridiksioni mbi tregtinë afrikane të skllevërve, Brazilin, Karaibet dhe Amerikën Veriore. Zona e saj e operimit shtrihej nga Afrika Perëndimore deri në Amerikë dhe Ishujt e Paqësorit. Kompania u bë mjeti i Kolonizimit Holandez të Amerikës. Fortesat e dhe ngulimet e para në Guajana dhe në Lumin Amazona datojnë nga vitet 1590. Kolonizimi faktik, me ngulimin holandez në toka të reja, nuk ishte aq i zakonshëm sa me Anglinë dhe Francën. Shumë ngulime holandeze humbën ose u braktisën nga fundi i atij shekulli, por Holanda arriti të ruante zotërimin e Surinamit dhe një numër ishujsh të Indive Perëndimore.

Kolonia ishte një sipërmarrje private për të shfrytëzuar tregtinë e gëzofit me lëkurët e kastorëve. Holanda e Re u popullua ngadalësisht gjatë dekadave të saj të para, pjesërisht si pasojë e politikës së keqmenaxhimit nga GWIC-ut) dhe konfliktet me amerikanët vendas. Gjatë viteve 1650, kolonia përjetoi rritje dramatike dhe u bë një port i rëndësishëm tregtar i Botës Atlantike, duke toleruar një përzierje tepër të madhe etnike. Dorëzimi i Fortesës Amsterdam te sundimi anglez në vitin 1664 u formalizua në vitin 1667, duke kontribuar në Luftën e Dytë Anglo–Holandeze. Në vitin 1673 holandezët e rimorën zonën, por e dorëzuan atë prapë nën Traktatin e Uestminstrerit më 5 prill 1674 duke i dhënë fund Luftës së Tretë Anglo-Holandeze.

Pasardhësit e kolonëve origjinalë luajtën një rol të shquar në historinë e Shteteve të Bashkuara, siç tipizohet nga familjet Roosevelt dhe Vanderbilt. Lugina e Hjudsonit krenohet ende me një trashëgimi holandeze. Konceptet e lirive civile dhe pluralizmit të futura në provincë u bënë parimet kryesore të politikës dhe jetës shoqërore amerikane.

### Tregtia e skllevërve
Megjithëse skllavëria ishte e paligjshme brenda Holandës, ajo lulëzoi në Perandorinë Holandeze dhe ndihmoi në mbështetjen e ekonomisë. Në vitin 1619 Holanda mori drejtimin në ndërtimin në shkallë të gjerë të tregtisë së skllevërve midis Afrikës dhe Virxhinias, nga viti 1650 duke u bërë në vendi kryesor i tregtisë së skllevërve në Europë. Ajo u tejkalua nga Britania rreth vitit 1700. Historianët bien dakord se në të tërësi, holandezët trafikuan rreth 550,000 skllevër afrikanë përgjatë Atlantikut, rreth 75,000 pre të cilëve vdiqën në bord, para se të mbërrinin destinacionin e tyre. Nga viti 1596 deri në vitin 1829, tregtarët holandezë shitën 250,000 skllevër në Guajanën Holandeze, 142,000 në ishuj Karaibeve Holandeze dhe 28,000 në Brazilin Holandez. Gjithashtu, dhjetëra mijëra skllevër, kryesisht nga India dhe disa nga Afrika, u bartën në Inditë Lindore Holandeze, ndërsa skllevërit nga Inditë Lindore për në Afrikë dhe Inditë Perëndimore.

 në Hugli-Çuçura, Bengal. *Hendrik van Schuylenburgh, 1665*]]
### Azia Holandeze: Kompania Holandeze e Indisë Lindore
Kompania Holandeze e Indisë Lindore (e quajtur shkurt *VOC*) u shfaq në vitin 1602, kur qeveria i dha liçensën për të tregtuar me Azinë, kryesisht me Indinë Mogule. Ajo kishte shumë herë të para në botë—korporata e parë shumë-kombëshe, kompania e parë që nxori aksione dhe megakorporata e parë, duke zotëruar pushtet gati qeverisës, duke përfshirë aftësinë për të shpallur luftë, negociuar traktate, prerjen e monedhave dhe themelimin e ngulimeve koloniale.

, nga Andries Beeckman, rr. v. 1656]]
Anglia dhe Franca shpejtë e kopjuan modelin e saj, por nuk mund të krahasoheshin me rekordet e saj. Midis viteve 1602 dhe 1796 VOC-u dërgoi pothuajse një milionë evropianë për të punuar në tregtinë aziatike mbi 4,785 anije. Ajo ktheu mbi 2.5&nbsp;milionë tonë mallra tregtare aziatike. VOC-u merte fitime të stërmëdha nga monopoli i saj i erëzave përgjatë shumicës së shekullit të XVII. Ajo ishte aktive kryesisht në Inditë Lindore Holandeze, tani Indonezia, ku baza e saj ishte Batavia (tanimë Xhakarta), që mbeti një korporatë e rëndësishme tregtare, duke panguar një divident vjetor prej 18% për pothuajse 200 vjetë; pjesët e kolonizuara të Tajvanit midis viteve 1624–1662 dhe 1664–1667 si dhe kishte të vetëmen pikë tregtare perëndimore në Japoni, Dexhimën.

Gjatë periudhës së proto-industrializimit, perandoria merrte 50% të tekstileve dhe 80% të importeve të mëndafshit nga India Mogule, kryesisht nga rajoni i saj më i zhvilluar, i njohur si Bengal Subah.

 dorëzohet te maharaxha Marthanda Varma i mbretërisë indiane të Travankores pas Betejës së Kolaçelit (paraqitje e Pallatit Padmanabhapuram)]]
Nga shekulli XVII, Kompania VOC themeloi bazën e tyre në pjesët e Cejlonit (Sri Lanka moderne). Më pas, ata themeluan porte në Malabarin e pushtuar nga holandezët, duke krijuar ngulimet dhe pikat tregtare holandeze në Indi. Megjithatë, zgjerimi i tyre në Indi u ndalua, pas mundjes së tyre në Betejën e Kolaçelit nga Mbretëria e Travankores, gjatë Luftës Travankore-Holandeze. Holandezët nuk e morën veten kurrë nga disfata dhe nuk përbënë më një kërcënim të madh për Indinë.

Në vazhdim, shekulli XVIII pa Kompaninë VOC të rënduar nga korrupsioni dhe në vitin 1800 ajo do të falimentonte. Zotërimet e saj u morën nga qeveria dhe u kthyen në Inditë Lindore Holandeze.

### Afrika Holandeze
Në vitin 1647, një anije holandeze u shkatërrua në Gjirin e tanishëm të Tavolinës në Kapshtad. Ekuipazhi i mbetur, evropianët e parë që u orvatën të nguliteshin në zonë, ndërtuan një fortesë dhe qëndruan për një vit, deri sa u shpëtuan. Pak më vonë, VOC-u (në holandishten e atëhershme: *Vereenigde Oostindische Compagnie*, ose shkurt *VOC*) vendosi të themelonte një ngulim të përhershëm. VOC-u, një nga kompanitë evropiane kryesore tregtare që lundronte rrugën e erëzave drejtë Azisë Lindore, nuk synonte ta kolonizonte zonën, por donte vetëm të themelonte një kamp bazë të sigurtë, kur kalonin anijet dhe mund të strehoheshin ose kur lundërtarët e uritur mund të mernin furnizime të freskëta mishi, frutash dhe perimesh. Për këtë qëllim, një ekspeditë e vogël e VOC-ut nën komandën e Jan van Riebeeck mbërrit në Gjirin e Tavolinës më 6 prill 1652.

Për të përballuar mungesën e krahur të punës, VOC-u liroi një numër të vogël punonjësish të saj nga kontrata e tyre dhe u lejoi të krijonin ferma me të cilat ata do të furnizonin ngulimin e VOC-ut nga të korrat e tyre. Ky organizim doli shumë i suksesshëm, duke prodhuar furnizime të bollshme frutash, perimesh, gruri dhe vere; ata gjithashtu më vonë ngritën mbarështuan edhe bagëti. Grupi i vogël fillestar i "burgerëve të lirë", siç ishin të njohur këta fermerë, u shtuan në mënyrë të qëndrueshme dhe nisën ti zgjeronin fermat e tyre më në veri dhe lindje.

Shumica e burgerëve kishin prejardhje holandeze dhe i përkisnin Kishës së Reformuar Kalviniste të Holandës, por kishte edhe shumë gjermanë ashtu si dhe disa skandinavë. Në vitin 1688 holandezët dhe gjermanët u bashkuan nga hygenotët francezë, gjithashtu kalvinistë, që po i iknin përndjekjes fetare në Francë  nën mbretërimin e Luigjit të XIV. Hygenotët në Afrikën Jugore u përthithën në popullsinë holandeze, por ata luajtën një rol të rëndësishëm në Historinë e Afrikës Jugore.

]]
Që nga fillimi, VOC-u e përdori kepin si një vend për të furnizuar anijet në udhëtimin midis Holandës dhe Indive Lindore. Kishte një lidhje të ngushtë midis Kepit dhe këtyre zotërimeve holandeze në Lindjen e Largët. Van Riebeeck dhe VOC-u filluan të importonin numra të mëdhenj skllevërisht, kryesisht nga Madagaskari dhe Indonezia. Këta skllevër shpesh martoheshin me kolonë holandezë dhe pasardhësit e tyre u bënë të njohur si *kejp koloreds* dhe *kejp malajas*.

Gjatë shekullit të XVIII, kolonët holandezë në zonën e Kepit u shtuan dhe begatuan. Nga fundi i viteve 1700, Kolonia e Kepit ishte një nga ngulimet evropiane më mirë të zhvilluara jashtë Europës dhe Amerikës. Këto dy baza të ekonomisë së Kolonisë së Kepit për pothuajse të gjithë historinë e saj ishin transporti detar dhe bujqësia. Pozicioni i saj strategjik nënkuptonte se pothuajse çdo anije që lundronte midisEuropës dhe Azisë ndalonte pranë kryeqyteti të Kolonisë, Kejptaunit. Furnizimi i këtyre anijeve me ushqime të freskëta, fruta dhe verë mundësonte një treg shumë të madh për tepricat e prodhimeve të Kolonisë.

Disa burgerësa të lirë vazhduan të zgjeroheshin në brendësinë shkëmbore të veriut dhe lindjes, shumë filluan të zhvillonin një stil jetese gjysmë-endacak blegtore, në disa mënyra jo të largëta nga ajo e khoikhoive, që kishin shpërngulur. Përveç tufës së tyre, një familje mund të kishte një karro, një tendë, një bibël dhe pak armë. Pasi ata u bënë më të ngulitur, do të fillonin të ndërtonin një kasolle me mure balte, shpesh të vendosur, në mënyrë të posaçme, ditëve të udhëtimit nga ngulimi më i afërt evropian. Këta ishin trekboerët e parë (bujqit endacakë, më vonë të shkurtuar në boerë), tërësisht të pavarur nga kontrolli zyrtar, jashtëzakonisht të vetë-mjaftueshëm dhe të izoluar nga qeverisja dhe ngulimi kryesor në Kejptaun.

Holandishtja ishte gjuha zyrtare, por ishte formuar një dialekt që ishte mjaft i dalluar nga holandishtja standarde. Afrikanishtja rrjedh kryesisht nga dialektet holandeze të shekullit të XVII.

Ky dialekt holandez, ndonjëheë konsiderohet si "gjuha e kuzhinës" (*kombuistaal*), në vijim, në fundin e shekullit të XIX do të njihej si një gjuhë e veçantë e quajtur afrikaans dhe do të zëvendësonte holandishten si gjuha zyrtare e afrikanerëve.

Pasi shekulli XVIII iu afrua fundit, fuqia tregtare holandeze filloi të zbehej dhe Britania u vendos për të mbushur zbrazëtinë. Në vitin 1795, ata e zaptuan Koloninë e Kepit për të parandaluar që ajo të binte në duart e Francës, pastaj shkurtimisht e kthyen prapë te Holanda (1803), para se ta pushtonin atë përfundimisht në vitin 1806. sovraniteti britanik i zonës u njoh në Kongresin e Vjenës në vitin 1815. Në kohën që Kolonia Holandeze u zaptua nga Britania në vitin 1806, ajo ishte rritur në një ngulim të qëndrueshëm me 25,000 skllevër, 20,000 kolonë të bardhë, 15,000 khoisanë dhe 1,000 skllevër të liruar. Jashtë Kejptaunit dhe brendësinë e afërt, vendin e popullonin blegtorë të izoluar të zinj dhe të bardhë.

Interesat holandeze në Afrikën Jugore bazoheshin kryesisht në vendndodhjen strategjike të portit të VOC-ut. Që në shekullin e XVII dhe të XVIII holandezët krijuan themelet e shtetit modern të Afrikës së Jugut. Trashëgimia holandeze në Afrikën e Jugut është e dukshme kudo, por veçanërisht në banorët afrikanerë dhe gjuhën afrikaanse.

, Hendrick Avercamp]]
## Republika Holandeze: regenten dhe stadtholder (1649–1784)
*Provincat e Bashkuara të Holandës*, zakonisht në historiografi e përmendur si *Republika Holandeze]]*, ishte një konfederatë provincash që ekzistoi që nga viti 1579 deri në të ashtuquajturin Revolucioni Batav në vitin 1795. Ajo ishte shteti i parë i pavarur holandez. Republika u themelua pasi shtatë provinca holandeze u rrebeluan kundër sundimit spanjoll, duke shpallur pavarësinë e tyre në vitin 1581. Duke qenë se ishte një republikë, ajo qeverisej gjerësisht nga një aristokraci e tregtarëve të qyteteve të qujtur *regenten*, në vend të një mbreti. Çdo qytet dhe provincë kishte qeverinë dhe ligjet e saj dhe një shkallë të madhe autonomie. Pas përpjekjeve për të gjetur një sovran kompetent u treguan të pasuksesshme, ajo vendosi që sovraniteti do ti ushtrohej nga zotërimet e ndryshme provinciale, trupat qeverisëse dhe provincat provincat. Shtetet e Përgjithshme (parlamenti i përgjithshëm shtetëror), me përfaqësuesit e tij nga të gjitha provincat, do të vendoste mbi çështjet e rëndësishme të republikës si e tërë. Secila provincë drejtohej nga një zyrtar i njohur si ; ky post nominalisht ishte i hapur për çdokënd, por shumica e provincave caktonin një anëtar të Derës Oranzh. Gradualisht pozicioni u bë i trashëgueshëm, me Princin e Oranzhit që mbante njëkohësisht shumicën ose të gjitha *stadtholderitë*, duke e bërë atë faktikisht kreun e shtetit. Kjo krijoi tensione midis rrymave politike: Oranzhistët favorizonin një stadtholder të fuqishëm, ndërsa republikanët favorizonin një parlament të fuqishëm. Republikan krijuan dy periudha pa stadtholderë, 1650–1672 dhe 1702–1747, me këtë të fundit që shkaktoi trazira kombëtare dhe fundin e statusit të fuqisë së madhe. Në Paqen e Vestfalisë (1648) republika fitoi afërsisht 20% më shumë territor, të vendosur jashtë provincave anëtare, që u drejtuan drejtpërdrejtë nga parlamenti si territore .

Megjithëse shteti ishte i vogël dhe kishte vetëm rreth 1.5&nbsp;miljonë banorë, ai kontrollonte një rrjet botëror të lundrimit përgjatë rrugëve tregtare. Nëpërmjet kompanive të saj tregtare, VOC-ut dhe Kompanisë Holandeze të Indisë Perëndimore (GWIC), ajo themeloi një perandori. Këto kompani bazoheshin në modelin anglez dhe suksesin e kompanive aksionere dhe gildave të Anglisë.

Të ardhurat nga kjo tregti e lejuan Republikën Holandeze të konkuronte ushtarakisht me vende shumë më të mëdha. Ajo grumbulloi një flotë të stërmadhe prej 2,000 anijesh, fillimisht më të madhe se flotat e Anglisë dhe Franca së bashku. Konfliktet kryesore u zhvilluan në Luftën Tetëdhjetë Vjeçare kundër Spanjës, Luftën Holandezo–Portugeze (1602–1663), katër Luftërat Anglo-Holandeze, Luftën Franko-Holandeze (1672–1678), Luftën e Aleancës së Madhe (1688–1697), Luftën e Trashëgimisë Spanjolle (1702–1713), Luftën e Trashëgimisë Austriake (1744–1748) dhe Luftën e Koalicionit të Parë (1792–1795) kundër Francës.

Republika ishte më tolerante ndaj besimeve] dhe ideve të ndryshme sesa shtetet bashkëkohore, duke u lejuar banorëve të saj lirinë e mendimit. Nën këtë regjim, artistët do të lulëzonin, duke përfshirë piktorë si Rembrandt. Po kështu dhe shkencëtarët si Hugo Grotius, Christiaan Huygens dhe Antonie van Leeuwenhoek. Tregtia, shkenca, forcat e armatosura dhe artet holandeze ishin ndër më të vlerësuarat në botë gjatë një pjese të madhe të shekullit të XVII, një periudhë e cila është bërë e njohur si Epoka e Artë Holandeze.

Ekonomia, e bazuar në rolin e Amsterdamit si qendër e tregtisë botërore, ishte e fortë në shekullin e XVII. Në vitin 1670 marina tregtare holandeze transportoi në tërësi 568,000 tonë mallra—rreth gjysma e e tërësisë evropiane. Provinca Holland ishte tepër komerciale dhe e mbizotëronte vendin. Fisnikëria e saj ishte e vogël dhe e mbyllur si dhe kishte pak ndikim, duke qenë numerikisht e pakët, politikisht e dobët dhe formonte një kastë tepër të mbyllur. Shumica e tokave në Provincën Holland ishte e komercializuar për të mbjella tregtimi dhe zotëroheshin nga kapitalistët urbanë, jo fisnikët; kishte pak lidhje midis fisnikërisë së Provincës Holland dhe tregtarëve. Nga viti 1650 familjet qytetare që ishin pasuruar nëpërmjet tregtisë dhe kishin fituar ndikim në qeveri, e kontrollonin Provincën Holland dhe në një masë të madhe u jepnin formë politikave kombëtare. Gjashtë provincat e tjera ishin më rurale dhe tradicionale në stilin e jetesës, kishin një fisnikëri aktive dhe luanin një rol të vogël në tregtinë dhe politikat kombëtare. Në vend të kësaj ato ishin përqëndruar në mbrojtjen nga përmbytjet dhe projektet e zgjerimit të tokave.

Rënia ekonomike çoi në një periudhë paqëndrueshmërie politike, të njohur si  (1780–1787). Këto trazira u shtypën përkohësisht nga një Pushtim Prusian në mbështetje të stadtholderit. Revolucioni Francez dhe Luftërat pasuese Revolucionare dhe Napoleonike i rindezën tensionet. Duke pasuar humbjen ushtarake të ndaj Francës, stadtholderi u dëbua nga Revolucioni Batav në vitin 1795, duke i dhënë fund Republikës Holandeze, e cila u pasua nga Republika Batave.

 pikturë e H. Numan]]
## Republika Batave (1795–1806)
Revolucioni Francez ishte popullor dhe klube të shumta të fshehta po e promovonin atë, kur në janarin e vitit 1795 u pushtua nga ushtria franceze. Klubet e fshehtë u ngritën, përmbysën qeveritë bashkiake dhe provinciale dhe shpallën Republikën Batave () në Amsterdam. Stadtholderi Uilliami V u arratis në Angli ndërsa parlamenti e shpërbëri veten. Qeveria e re ishte virtualisht një kukull e Francës. Republika Batave gëzoi një mbështetje të gjerë dhe dërgoi ushtarë për të luftuar në Ushtrinë Franceze. Pushtimi Anglo-Rus i Holandës në vitin 1799 u smbraps nga Forcat Batavo–Franceze. Gjithësesi, Napoleoni e zëvendësoi atë pasi regjimi i  Rutger Jan Schimmelpenninck (1805–1806) ishte pamjaftueshmërisht i bindur.

Struktura konfederative e Republikës Holandeze u zëvendësua në mënyrë permanente nga një shtet unitar. Kushtetuta e vitit 1798 pati një karakter xhenuin demokratik, megjithëse një grusht shteti në vitin 1801 vendosi një regjim autoritar në pushtet. Qeveria ministrore u fut për herë të parë në historinë holandeze dhe shumë nga departamentet e tanishme qeveritare datojnë nga kjo periudhë.

Stadtholderi në ekzil ia dorëzoi kolonitë holandeze në "garanci" Britanisë së Madhe dhe i urdhëroi guvernatorët kolonialë të bindeshin. Kjo i dha fund përgjithmonë Perandorisë Koloniale Holandeze në Guajanë, Cejlon dhe Koloninë e Kepit. Inditë Lindore Holandeze iu kthyen Holandës nën Traktatin Anglo-Holandez të vitit 1814.

## Mbretëria Holland dhe Uilliami I (1806–1815)
 në v. 1812, që ilustron përfshirjen e Holandës dhe riorganizimin e saj të brendshëm]]

Në vitin 1806 Napoleoni e shndërroi Holandën (bashkë me një pjesë të vogël të asaj që tani është Gjermania) në Mbretërinë Holland, duke vendosur vëllain e tij Luigj Bonapartin (1778–1846), në fron. Mbreti i ri ishte jo popullor, por ai nuk donte që të shmangte vëllain e tij për mbretërinë e tij të re. Napoleoni e detyroi të abdikonte në vitin 1810 dhe e përfshiu Holandën drejtpërdrejtë në Perandorinë Franceze, duke imponuar kontrolle ekonomike dhe rekrutim të të gjithë burrave të rinj si ushtarë.

Kur francezët u tërhoqën nga provincat veriore, në vitin 1813, një triumvirat e u vu në drejtim të një qeverie të përkohshme. Megjithëse shumica e anëtarëve të qeverisë së përkohshme kishin qenë ndër njerëzit që kishin dëbuar Uilliamin e V 18 vjetë më parë, prijësit e qeverisë së përkohshme e dinin se çdo regjim i ri duhet të drejtohej nga biri i tij, William Frederick. Ata gjithashtu e dinin se do të ishte më mirë në pikëpamjen afatgjatë, nëse vetë populli holandez ta vendoste princin, në vend që ti imponohej atij nga Aleanca Anti-Franceze. Në këtë mënyrë, triumvirati e thirri William Frederick-un të kthehej më 30 nëntor dhe i ofroi atij kurorën. Ai e refuzoi, duke e shpallur veten "princi trashëgimtar sovran" më 6 dhjetor.

 më 30 nëntor 1813]]
Fuqitë e Mëdha kishin rënë dakord fshehtësisht të bashkonin Vendet e Ulta Veriore me Holandën Austriake më të populluar dhe principatën-peshkopale më të vogël të Liège-it, në një monarki kushtetuese. Duke pasur një vend më të fortë në kufirin verior të Francës konsiderohej (veçanërisht nga Car Aleksandri) të ishte një pjesë e rëndësishme e strategjisë për të mbajtur fuqinë e Francës nën kontroll. Në vitin 1814, William Frederick-u mori sovranitetin edhe mbi Holandën Austriake dhe Liège-in. Kështu, William Frederick-u përmbushi përpjekjet tre-shekullore të familjes së tij për të bashkuar Vendet e Ulëta nën një sundim të vetëm.

Më 15 mars 1815, me inkurajimin e fuqive të mbledhura në Kongresin e Vjenës, William Frederick-u e ngriti Holandën në statusin e një mbretërie dhe e shpalli veten Mbreti William I. Kjo u bë zyrtare më vonë në vitin 1815, kur Vendet e Ulëta u njohën zyrtarisht si Mbretëria e Bashkuar e Holandës. Kurora u bë një funksion i trashëgueshëm i Derës së Oranzh-Nasaut.

## Mbretëria e Bashkuar e Holandës (1815–1839)
 dhe Luksemburgut, 1815]]

William-i I u bë mbret dhe gjithashtu duka i madh trashëgimtar i Luksemburgut, që ishte pjesë e Holandës, por në të njëjtën kohë pjesë e Konfederatës Gjermane. Vendi i sapo krijuar kishte dy kryeqytete: Amsterdamin dhe Brukselin. Shteti i ri kishte dy pjesë të barabarta. Veriu (Holanda e mirëfilltë) kishte 2 miljonë banorë. Ata flisnin kryesisht holandisht, por ishin të ndarë fetarisht, midis një shumice protestante dhe një pakice të madhe katolike. Jugu (që do të njihej si "Belgium" pas vitit 1830) kishte një popullsi prej 3.4&nbsp;miljonë banorësh. Pothuajse të gjithë ishin katolikë, por ishte i ndarë midis frëngjisht-folësve valonë dhe holandisht-folësve flamandë. Klasat e larta dhe të mesme në jug ishin kryesisht frëngjisht-folëse. Rreth 60,000 belgë kishin të drejtën për të votuar, krahasuar me 80,000 holandezë. Zyrtarisht kryeqyteti ishte Amsterdami, por me kompromis qeveria mblidhej në mënyrë alternative në Bruksel dhe Hagë.

Adolphe Quetelet (1796–1874), statisticieni i madh belg, përllogariti se shteti i ri ishte në mënyrë domethënëse më mirë se shtetet e tjera. Vdekshmëria ishte e ulët, furnizimi me ushqime ishte i mirë, arsimimi ishte i mirë, vëmendja publike ishte e lartë dhe niveli i bamirësisë ishte më i larti në botë. Koha më e mirë ishte mes i viteve 1820.

Cilësia e shkollimit ishte e dobët, megjithatë. Sipas Simon Schama-s, rreth vitit 1800 mësuesi shkollor ishte "ndihmës i thjeshtë i priftit vendor. I përçmuar nga bashkëfshatarët e tij dhe i detyruar të mbaheshin nga prodhimet e mbetura të fshatarëve, ai kombinonte rënies së tamburit të katekizmit në krerët e detyrave të tij të jo ligjore me detyrat e rregullimit të sahatit të qytetit, duke u rënë kambanave të kishës ose duke hapur varret e saj. Përdorimi i tij kryesor në bashkësi ishte ti mbante djemëtë largë prapësive, kur nuk kishte punë për ta në fusha, ose duke përgatitur jetimët e qytezës me *artet e dobishme* të mbledhjes ose përdredhjes së linit të papërpunuar. Siç mund të pritet, standardet në një profesion të tillë ishin të këqija." Por në vitin 1806, holandezët, të drejtuar nga Adriaan van den Ende, nisën ta modernizonin arsimin, duke u përqëndruar në një sistem të ri për përparimin e trajnimit të mësuesve me një sistem të përpunuar inspektorësh, kursesh trajnimi, provime mësuesish dhe shoqëri mësuesish. Nga viti 1826, megjithëse më e vogël se Franca, Qeveria kombëtare holandeze shpenzonte 12 herë më shumë se Parisi për arsimin.

, Belgjika, Luksemburgu dhe Limburgu në v. 1839****1**, **2** dhe **3** Mbretëria e Bashkuar e Holandës (deri në v. 1830)**1** dhe **2** Mbretëria e Holandës (pas v. 1839)**2** Limburgu (në Konfederatën Gjermane pas v. 1839 si kompensim për Waals-Luxemburg)**3** dhe **4** Mbretëria e Belgjikës (pas v. 1839)**4** dhe **5** Dukati i Madh i Luksemburgut (kufijtë deri në v. 1839)**4** Provinca e Luksemburgut (Waals-Luxemburg, te Belgjika në v. 1839)**5'* Dukati i Madh i Luksemburgut (Luksemburgu Gjerman; kufijtë pas v. 1839)Me blu, kufijtë e Konfederatës Gjermane.]]
### Monarkia kushtetuese
William-i I, që mbretëroi nga viti 1815 deri në vitin 1840, kishte pushtet të madh kushtetues. Një despot i ndriçuar, ai pranoi shndërrimet modernizuese të 25 viteve të mëparshme, duke përfshirë barazinë e të gjithëve përpara ligjit. Megjithatë, ai i ringjalli zotërimet si një klasë politike dhe ngriti disa banorë në statusin fisnikërisë. E drejtë e votimit ishte akoma e kufizuar dhe vetëm fisnikëria kishte të drejtë të zgjidhej në dhomën e sipërme. Provincat e vjetra u rivendosën vetëm nominalisht. Qeveria tani ishte thelbësisht unitare dhe i gjitha autoriteti rridhte nga qendra.

William-i I ishte një kalvinist dhe jo i pëlqyeshëm për kulturën dhe praktikat fetare të shumicës katolike. Ai shpalli "Ligjin Themelor të Hollandës", me disa modifikime. Ai e përmbysi tërësisht rendin e vjetër të gjërave në jugun e Vendeve të Ulta: ai shfuqizoi privilegjet e Kishës Katolike dhe garantoi mbrojtje të barabartë për çdo besim fetar dhe gëzimin e të njëjtave të drejta civile dhe politike për çdo subjekt të mbretit. Ai pasqyronte frymën e Revolucionit Francez dhe duke vepruar kështu, bëri të pakënaqur peshkopët katolikë në jug, që e urrenin revolucionin.

William-i I promovoi në mënyrë aktive modernizimin ekonomik. 15 vitet e para të mbretërisë treguan përparim dhe begati, pasi industrializimi përparoi me shpejtësi në jug, ku Revolucioni Industrial u mundësoi sipërmarrësve dhe punëtorëve të kombinonin një industri të re tekstile, të fuqizuar nga minierat vendore të qymyrit. Në provincat veriore kishte pak industri, por shumica e kolonive përtejdetare u rikthyen dhe tregtia tepër fitimprurëse rifilloi pas një ndërprerjeje 25-vjeçare. Liberalizmi ekonomik i kombinuar me autoritarizmin e moderuar monarkik, e përshpejtoi përshtatjen e Holandës me kushtet e reja të shekullit të XIX. Vendi u begatua derisa nisi një krizë në marrëdhëniet me provincat jugore.

### Shkëputja belge
William-i ishte i vendosur të krijonte një popull të bashkuar, megjithëse në tre shekujt e shkuar veriu dhe jugu ishin diferencuar. Protestantët ishin besimi më i madh në veri (me një popullsi prej 2 miljonë banorësh), por përbënin çerekun e popullsisë në jugun e mbizotëruar nga katolikët (me një popullsi prej 3.5&nbsp;miljonë banorësh). Gjithësesi, protestantët mbizotëronin në qeverinë dhe ushtrinë e William-it. Katolikët nuk e konsideronin veten pjesë integrale e Holandës së Bashkuar, duke parapëqyer të identifikoheshin me kulturën mesjetare holandeze. Faktorë të tjerë që kontribuan në këtë ndjenjë ishin ekonomikë (Jugu po industrializohej, Veriu kishte qenë gjithmonë një popull tregtar) dhe gjuhësorë (frëngjishtja flitej në Valoni dhe një pjesë e madhe e borgjezisë në qytetet flamande).

Pasi kishte qenë mbizotëruese prej shekujsh, elita frëngjisht-folëse në Vendet e Ulëta Jugore, tashmë ndiheshin si qytetarë të dorës së dytë. Në jugun katolik, Politikat e William-it ishin jo popullore. Valonët frëngjisht-folës i refuzonin me këmbëngulje përpjekjet e tij për ta bërë holandishten gjuhën e përgjithshme të qeverisë, ndërsa popullsia e Flandrës ishte e ndarë. Flamandët në jug flisnin një dialekt holandez ("flamandisht") dhe e mirëprisnin inkurajimin e holandishtes me një ripërtëritje të literaturës dhe kulturës popullore. Flamandë të tjerë, në mënyrë të shquar borgjezia e arsimuar, parapëlqenin të flisnin frëngjisht. Megjithëse katolikët zotëronin barazi ligjore, ata përjetonin nënshtrimin ndaj një qeverie që ishte thelbësisht protestante në frymë dhe anëtarësi pasi kishin qenë kisha shtetërore për shekuj në veri. Pak katolikë mbanin poste të larta në shtet dhe ushtri. Për më tepër, liberalët politikë në jug ankoheshin rreth metodave autoritariste të mbretit. Të gjithë jugorët ankoheshin për nën përfaqësimin në legjislaturën kombëtare. Megjithëse jugu po industrializohej dhe ishte më i begatë sesa veriu, mëritë e grumbulluara lejuan forca të shumta kundërshtuese të bashkoheshin.

 në shtator 1830]]
Shpërthimi i Revolucionit të Dytë Francez në vitin 1830 ishte një sinjal për veprim, në fillim në anën e autonomisë për Bëlgjikën, siç quheshin tashmë provincat jugore dhe më vonë, në emër të pavarësisë së plotë. William-i ishte i lëkundur dhe përpjekjet e tij me gjysmë zemre për të ripushtuar Belgjikën, duke u smbrapsur si nga përpjekjet e vetë belgëve ashtu dhe nga kundërshtimi diplomatik i fuqive të mëdha.

Në konferencën e Londrës së vitit 1830, fuqitë kryesore të Europës organizuan (në nëntor 1830) një armëpushim midis holandezëve dhe belgëve. Projekti i parë i traktatit të ndarjes së Belgjikës dhe Holandës u refuzua nga belgët. Një draft i dytë (qershor 1831) u refuzua nga William-i I, i cili rinisi armiqësitë. Ndërhyrja Franko-Britanike e detyroi William-in ti tërhiqte forcat holandeze nga Belgjika në fundin e vitit 1831 dhe në vitin 1833 u arrit një armëpushim me afat të pacaktuar. Belgjika ishte faktikisht e pavarur, por përpjekjet e William-it për të rikuperuar Luksemburgun dhe Limburgut çuan në ripërtëritjen e tensioneve. Konferenca e Londrës në vitet 1838–1839 përgatiti traktatin përfundimtar të ndarjes Holandezo-Belge në vitin 1839. ajo e ndau Luksemburgun dhe Limburgun midis kurorave të Holandës dhe Belgjikës. Mbretëria e Holandës në vijim do të përbëhej nga 11 provincat veriore.

–1888), Shkolla e Hagës]]
## Zhvillimi demokratik dhe industrial (1840–1900)
Holanda nuk u industrializua aq shpejtë sa Belgjika pas vitit 1830, por ishte gjithësesi mjaftueshëm e begatë. Richard Griffiths argumenton se disa politika qeveritare e lehtësuan shfaqjen e një ekonomie kombëtare në shekullin e XIX. Ata e përfshijnë shfuqizimin e tarifave të brendshme gildave, një sistem i unifikuar valutor, metodat moderne të mbledhjes së taksave, standardizimin e peshave dhe masave, si dhe ndërtimin e shumë rrugëve, kanaleve dhe hekurudhave. Megjithatë, krahasuar me Belgjikën, e cila ishte udhëheqëse në proçesin e industrializimit në kontinent, Holanda përparoi në mënyrë të ngadaltë. Shpjegime të mundshme për këtë diferencë janë kostot më të larta për shkak të gjeografisë dhe pagave të larta, si dhe theksimi i sipërmarrjes tregtare në vend të industrisë.

Për shembull, në provincat bregdetare holandeze produktiviteti bujqësor ishte relativisht i lartë. Kështu, ngritja industriale arriti relativisht vonë – pas vitit 1860 – për shkak se inçentivat për të kaluar në industrinë me punë intensive ishin mjaft të dobëta.

Megjithatë, provincat e Brabanti Verior dhe Overijssel u industrializuan dhe u bënë zonat më të përparuara ekonomikisht të Holandës.

Si në pjesën tjetër të Europës, shekulli XIX përjetoi transformime graduale të Holandës në një shoqëri moderne industiale e klasës së mesme. Numri i njerëzve të punësuar në bujqësi u zvogëlua, ndërsa vendi bëri një përpjekje të fortë për të rigjallëruar pjesëmarrjen e tij në sipërmarrjen tepër konkuruese të  dhe tregëtisë. Holanda mbeti mbrapa Belgjikës deri në fundin e shekullit të XIX në industrializim, por e kapi rreth vitit 1920. Industritë kryesore përfshinin tekstilet dhe (më vonë) konglomeratin e madh industrial *Philips*. Roterdami u bë një qendër e rëndësishme e  dhe manufakturës. Varfëria u ul me ngadalë pasi lypja u zhduk gjerësisht bashkë me përmirësimin e qëndrueshëm të kushteve të punës për popullsisë.

### Reforma kushtetuese dhe liberalizmi i 1848-ës 
 nga Vincent van Gogh (1853–1890). I lindur në Groot-Zundert, van Gogh-u ishte një piktor holandez post-impresionist veprat e të cilit, të shquara për bukurinë e tyre të ashpër, ndershmërinë emocionale dhe ngjyrat e theksuara, pati një ndikim të madh në artin e shekullit të XX.]]
Në vitin 1840 William-i I abdikoi në favor të djalit të tij, William-i II, që u përpoq të vijonte politikat e babait të tij përballë një lëvijeje të fuqishme liberale. Në vitin 1848 shpërthyen trazirat në të gjithë Europën. Megjithëse në Holandë nuk pati zhvillime të rëndësishme, këto zhvillime të jashtme e mbindën mbretin William II të pranonte të kryente reforma liberale dhe demokratizuese. Në të njëjtin vit, Johan Rudolf Thorbecke, një liberal i shquar, iu kërkua nga mbreti të bënte një projekt të kushtetutës që do ta kthente Holandën në një monarki kushtetuese. Kushtetuta e re u shpall më 3 nëntor 1848. Ajo e kufizonte mjaft pushtetin e mbretit (duke e bërë qeverinë llogaridhënëse vetëm ndaj një parlamenti të zgjedhur) dhe mbronte liritë civile. Kushtetuta e re liberale, e cila e vendosi qeverinë nën kontrollin e Shteteve të Përgjithshme (parlamenti i përgjithshëm holandez), u pranua nga legjislatura në vitin 1848. Mardhënia midis monarkut, qeverisë dhe parlamentit kanë mbetur thelbësisht të pandryshuara që atëherë. Në fakt, kushtetuta e tanishme e Holandës është kushtetuta e vitit 1848, megjithëse me amendmente.

William-i II u pasua nga William-i III në vitin 1849. Mbreti i ri mospajtues për ta zgjedhur Thorbecke-n si kreun e ri të qeverisë, i cili futi mjaft masa liberale, në mënyrë të shquar zgjerimin e të drejtës së votës. Megjithatë, qeveria e Thorbecke-s shpejtë ra, kur protestantët u rrebeluan kundër rithemelimit të peshkopatës katolike nga Vatikani, në pritje që nga shekulli XVI. U formua një qeveri konservatore, por ajo nuk i zhbëri masat liberale dhe katolikët më në fund iu dha barazia, pas dy shekujve nën-renditjeje. Historia politike holandeze nga mesi i shekullit të XIX, deri në Luftën e Parë Botërore ishte thelbësisht një shtrirje e reformave liberale në qeverisje, riorganizim dhe modernizim i ekonomisë holandeze, si dhe ngritja e unionizmit tregtar dhe socializmit, pasi lëvizjeve të pavarura të klasës punëtore dhe liberalizmit tradicional. Rritja në begati ishte e jashtëzakonshme, pasi të ardhurat kombëtare reale bruto për frymë u rritën nga 106 gulden në vitin 1804, në 403 gulden në vitin 1913.

 në v. 1849]]
### Feja dhe fraksionimi
Feja ishte vazhdimisht një çështje debati me debate të përsëritura mbi marrëdhëniet e kishës dhe shtetit në fushën e arsimimit. Në vitin 1816, qeveria mori kontrollin e plotë të Kishës së Reformuar Holandeze (). Në vitin 1857, i gjithë arsimi fetar në shkollat publike u ndërpre, por kishat e ndryshme krijuan shkollat e veta dhe madje edhe universitete. Anëtarë disidentë u larguan nga Kisha e Reformuar Holandeze në Seçesionin e vitit 1834. Ata u shqetësuan nga qeveria nën një ligj të rreptë Napoleonik që ndalonte mbledhjen e më shumë se 20 anëtarëve pa një leje. Pasi shqetësimi përfundoi në vitet 1850, një numër i këtyre disidentëve në vijim krijuan Kishën e Reformuar Kristiane në vitin 1869; mijëra mërguan në Miçigen, Illinois dhe [Ajoua]] në Shtetet e Bashkuara. Nga viti 1900, disidentët përfaqësonin rreth 10% të popullsisë, krahasuar me 45% të popullsisë që ishin pjesë e Kishës së Reformuar Holandeze, që vazhdonte të ishte kisha e vetme që merrte financime nga shteti.

Në mesin e shekullit, shumica e holandezëve i përkisnin ose Kishës së Reformuar Holandeze ose grupeve mospajtuese, që u shkëputën nga ajo (rreth 55%), ose Kishës Katolike Romane (35% deri në 40% e popullsisë), bashkë me grupe më të vogla protestante (për shembull, luteranë) dhe judej. Një sektor i madh dhe i fuqishëm i grupeve protestante në fakt ishin liberalë shekullarë që kërkonin ta pakësonin ndikimin fetar. Në reagim të një aleance të re të zhvilluar me katolikët dhe kalvinistët e devotshëm që u bashkuan kundër liberalëve shekullarë. Katolikët, që kishin qenë në një aleancë të lehtë me liberalët në dekadat e mëparshme, u kthyen kunddër tyre mbi çështjen e mbështetjes shtetërore, që liberalët këmbëngulnin që duhet tu jepej vetëm shkollave publike dhe u bashkuan me partitë politike protestante në kërkimin mbështetje të barabartë shtetërore për shkollat e grupeve fetare.

Holanda mbeti një nga vendet më tolerante në Europë në lidhje me besimin fetar, megjithëse protestantët konservatorë e kundërshtuan liberalizmin e Kishës së Reformuar Holandeze gjatë shekullit të XIX dhe u përballën me kundërshtimin e qeverisë, kur u përpoqën të themelonin bashkësi të veçanta (katolikër dhe jo-protestantët e tjerë u lanë të pashqetësuar nga autoritetet holandeze). Disa u zhvendosën në Shtetet e Bashkuara si rrjedhojë, por më afrimin e fundit të shekullit, përndjekja fetare kishte pushuar plotësisht.

 ( që shikon drejtë Muntpleinit)]]
Jeta shoqërore dhe politike holandeze u përça nga kufij të brendshëm mjaft të qartë që u shfaqën pasi shoqëria u fraksionua në tre pjesë të veçuara, bazuar te feja. Ekonomia nuk u prek. Një nga njerëzit më përgjegjës për projektimin e fraksionimit ishte Abraham Kuyper (1837–1920), një politikan kryesor, teolog neo-kalvinist dhe gazetar. Kuyper themeloi organizata ortodokse klaviniste dhe gjithashtu mundësoi kornizën teorike duke zhvilluar koncepte si "rruzulli-sovranitetit", që kremtonte shoqërinë holandeze si një shoqëri pakicash të organizuara.  ("fraksionimi" ose "pluralizmi") pas vitit 1850 u bë zgjidhja për rrezikun e konfliktit të brendshëm. Secili ishte pjesë e një (dhe vetëm një) grupimi apo fraksioni () bazuar kryesisht te feja (protestantë, katolikë, shekullar etj.). Fraksioni shekullar në vijim u përça në një fraksion shekullar socialist / i klasës punëtore dhe një fraksion shekullar liberal (pro-sipërmarrjes). Secili fraksion ndërtoi një paketë të plotë të organizatave të tij shoqërore, duke përfshirë kishat (për fraksionet fetare), partitë politike, shkollat, universitetet, bashkimet punëtore, klubet sportive, bashkimet e bojskautëve dhe klube të tjera rinore, si dhe gazetat. Anëtarët e *zuilen-ëve* të ndryshme jetonin në fqinjësi të ngushtë në qytete dhe fshatra, flisnin të njëjtën gjuhë dhe bënin biznes me njëri-tjetrin, por rrallë ndërvepronin informalisht dhe gjithashtu rrallë martoheshin ndërmjet njëri-tjetrit. Në politikë, në vitin 1879 Kuyper-i formoi Partinë Anti-Revolucionare (ARP), dhe e drejtoi atë deri në vitin 1905.

Fraksionimi u njoh zyrtarisht në Paqtimin e vitit 1917, ndërsa socialistët dhe liberalët arritën synimin e tyre për të drejtën e përgjithsme burrërore të votës dhe partive fetare iu garantua financimi i barabartë i të gjitha shkollave. Në vitin 1930 radioja u organizua në mënyrë që çdo fraksion të kishte kontroll të plotë mbi rrjetin e tij. Kur televizioni filloi në fundin e viteve 1940 fraksionet e ndanë kohën televizive barazisht në një stacion. Në politikë dhe punët civile udhëheqësit organizatave fraksioniste bashkëpunonin dhe i njihnin të drejtat e fraksioneve të tjera, kështu që jeta publike përgjithësisht u zhvillua mbarësisht.

### Lulëzimi i artit, kulturës dhe shkencës
Fundi i shekullit të XIX pa një ripërtëritje kulturore. Shkolla e Hagës solli një rigjallërim të pikturës realiste, 1860–1890. Piktori holandez me famë botërore Vincent van Gogh, megjithëse e kaloi kohën më të madhe të karrierës së tij në Francë. Gjithashtu lulëzuan Letërsia, muzika, arkitektura dhe shkenca. Një përfaqësues udhëheqës i shkencës ishte Johannes Diderik van der Waals (1837–1923), një i ri i klasës punëtore, që mësoi në mënyrë autodikdakte fizikë,duke fituar një gradë shkencore në shkollën kryesore kombëtare të Universitetit të Lejdenit dhe në vitin 1910 fitoi Çmimin Nobel për zbulimet e tij në termodinamikë. Hendrik Lorentz (1853–1928) dhe studenti tij Pieter Zeeman (1865–1943) ndanë Çmimin Nobel në Fizikë në vitin 1902. Shkencëtarë të tjerë të shquar përfshinin biologun Hugo de Vries (1848–1935), që zbuloi gjenetikën mendeliane.

–2000]]
## 1900 deri në të tashmen
Nga viti 1900 deri në vitin 1940, Holanda përjetoi rritje domethënëse të popullsisë. Kjo periudhë përfshin zgjerim të domethënëse koloniale, veçanërisht në Inditë Lindore Holandeze, kombinuar me sfidat që përbëri Lufta e Parë Botërore dhe Depresioni i madh. Megjithëse Holanda mbajti asnjanësinë gjatë Luftës së Parë Botërore, vendndodhja e saj strategjike gjeografike dhe burimet koloniale patën ndikime të thella për ekonominë dhe qëndrueshmërinë politike. Periudha pa ngjitjen e socializmit dhe trazirave punëtore, të cilat u shtynë pjesërisht nga industrializimi dhe dinamikat e ndryshuara të shoqërisë holandeze. Një revolucion i dështuar socialist me gjysmë-zemre u tentua gjatë të ashtuquajturës *Java e Kuqe* në nëntor të vitit 1918.

 Donald Trump në Zyrën Ovale më 18 korrik 2019]]
Lufta e Dytë Botërore shënoi një periudhë shkatërruese për Holandën, që vuajti nën pushtimin gjerman nga viti 1940 deri në çlirimin në vitin 1945. Ndikimi i luftës qe i ashpër, me Blitzin e Roterdamit që shkaktoi shkatërrime dhe jumbje jete. Rezistenca holandeze ishte domethënëse, megjithëse kombi u përball edhe me bashkëpunimin nga brenda. Pas-luftës, Holanda pësoi një proçes të dhimbshëm rikuperimi dhe hakmarrjeje kundër bashkëpunëtorëve. Vitet menjëherë pas luftës u përqëndruan në rindërtimin dhe stabilizimin ekonomik, të lehtësuar nga ndihma e Shteteve të Bashkuara nëpërmjet Planit Marshall, i cili ndihmoi në ripërtëritjen e ekonomisë dhe infrastrukturën holandeze.

Periudha pas luftës pa ndryshime domethënëse në Perandorinë Holandeze, me Indonezinë që shpalli pavarësinë në vitin 1945, duke çuar në një proçes të dhunshëm dhe trazuar  të përfunduar në vitin 1949. Kjo periudhë solli ndryshime thelbësore brenda Holandës, duke përfshirë krijimin e një shteti të mirëqenies në dekadat pasuese. Begatia ekonomike në vitet 1960 dhe 1970, çuan në liberalizimin shoqëror, që kulminoi në politikat progresive mbi emigracionin, drogat dhe eutanazinë. Holanda u bë gjithashtu një shtet themelues i institucioneve kyçe ndërkombëtare, duke përfshirë Bashkimin Evropian, që pasqyronte prirjen e saj drejtë thellimit të bashkëpunimit ndërkombëtar.

## Historiografia
Historiani amerikan John Lothrop Motley ishte historiani i parë i jashtëm që shkroi një histori madhore për Republikën Holandeze. Në 3500 faqe ai hartoi një kryevepër literature që u përkthye në gjuhë të shumta; rrëfimi i tij dramatik arriti një audiencë të gjerë në shekullin e XIX. Motley u mbështet te studimet holandeze duke u zhytur në burime. Stili i tij nuk i tërheq më lexuesit, dhe studiuesit janë larguar nga dikotomia e tij simpliciste e të mirës përkundrejtë të keqes, holandezët përkundrejtë spanjollëve, katolikët përkundrejtë protestantëve, liria përkundrejtë autoritarizmit. Teoria e tij e shkaktimit të mbitheksimit të etnicitetit si një karakteristikë e pandryshueshme, ekzagjerimi i rëndësisë së Uilliamit të Oranzhit dhe dhënia e rëndësisë së papërshtatshme çështjeve të tolerancës fetare.

Historiani pionerë i historisë kulturore holandeze, Johan Huizinga, autor i *Vjeshta e Mesjetës* (1919) (përkthimi anglisht titullohej *The Waning of the Middle Ages*) dhe *Homo Ludens: A Study of the Play Element in Culture* (1935), i cili shpjegon fushën e historisë kulturore dhe ndikimin e antropoligjisë historike të historianëve të rinjtë francezë të *Shkollës Annales*. Ai u ndikua nga historia e artit dhe i këshilloi historianët të gjurmonin "modelet e kulturës" duke studjuar "temat, figurat, motivet, simbolet, stylet dhe ndjenjat".

"Modeli polder" vijon ti ndikoi fuqimisht si historianët, ashtu dhe diskursin politik holandez. Modeli polder thekson nevojën për të gjetur pajtim dhe e shkurajon debatin e ashpër dhe mospajtimin inatçor si akademik ashtu dhe politik – në dallim nga debatet intensive, tepër të zhvilluara në Gjermani.

*H-Net* dhe *H-Low-Countries* është publikuar me email dhe është redakuar nga studiues. Mesazhet e saj të herë pas hershme i shërbejnë një bashkësie ndërkombëtare me qasje të ndryshme metogologjike, përvoja arkivore, stile mësimdhënieje dhe tradita intelektuale, promovon diskutime të rëndësishme për rajonin dhe për historitë e ndryshme kombëtare në veçanti, me një përqëndrim te Holanda. H-Low-Countries publikon lajmërime konferencash, pyetjet dhe diskutimet; kritikën e librave, revistave dhe artikujve; si dhe tabelat e përmbajtjeve të revistave mbi historinë e Vendeve të Ulta (si në holandisht ashtu dhe në anglisht). Pas Luftës së Dytë Botërore si historianët e orientuar mbi kërkime ashtu dhe ata të orientuar mbi mësimdhënien i kanë rimenduar qasjet e tyre interpretuese të historisë holandeze, duke balancuar memuaristikën historike dhe studimet moderne. Në pikëpamjen e historisë popullore, ka pasur një përpjekje për të siguruar një përpikmëri më të madhe historike në muze dhe site historike turistike.

Dikur e lajmëruar si ngjarja kryesore e historisë moderne holandeze, Revolta Holandeze zgjati nga viti 1568 deri në vitin 1648, prandaj historianët janë përqëndruar për ta interpretuar atë edhe për më gjatë. Në vitin 2007, Laura Cruz shpjegon se debatet madhore midis studiuesve në lidhje me përpjekjet holandeze për pavarësi nga sundimi spanjoll. Ndërsa pranohet se mjediset intelektuale të fundit të shekullit të XIX hde shekullit të XX i ka ndikuar interpretimet e historianëve, Cruz argumenton se shkrimet rreth revoltës gjurmojnë perceptimet e ndryshuara të rolit të luajtur nga vendet e vogla në Historinë e Evropës. Në dekadat e fundit teoria e madhe ka rënë nga parapëlqimi i shumicës së studiuesve, që theksojnë veçantinë mbi të përgjithshmen. Historiografia belge dhe holandeze që nga viti 1945 nuk pretendon më se revolta ishte kulminimi i një proçesi të paevitueshëm që çoi në pavarësi dhe liri. Tani studiuesit vendosin imtësitë politike dhe ekonomike të qyteteve dhe provincave nën mikroskop, ndërsa pajtohen me dobësite e përpjekjeve e qendërzimit nga sunduesve Habsburgë. Studimet e reja më me ndikim janë rrënjosur në historinë demografike dhe ekonomike, megjithëse studiuesit vazhdojnë të debatojnë për marrëdhënien midis ekonomisë dhe politikës. Përmasa fetare është parë në këndvështrimin e mendësive, duke shfaqur pozicionin pakicë të Kalvinizmit, ndërsa këndvështrimet ndërkombëtare janë studiuar më seriozisht nga historianët e huaj, sesa nga vetë holandezët.

Pieter Geyl ishte historiani kryesor i Revoltës Holandeze dhe një profesor me ndikim në Universitetit të Londrës (1919–1935) dhe në Universiteti Shtetëror të Utrehtit (1936–1958). Ai shkroi një histori me gjashtë vëllime për popujt holandisht-folës. Nazistët e burgosën atë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në këndvështrimet e tij politike, Geyl-i adoptoi pikëpamjet e fraksionit holandez Louvestein të shekullit të XVII, të drejtuar nga Johan van Oldenbarneveldt dhe Johan de Witt. Ai mbështeste lirinë, tolerancën dhe interesat kombëtare në dallim nga stadtholderët e Orazhit, që kërkonin të promovonin interesat e veta. Sipas Geyl-it, Republika Holandeze e arriti kulmin e fuqisë së saj gjatë shekullit të XVII. Ai ishte gjithashtu një nacionalist kokëfort duke sugjeruar që Flandra të shkëputej nga Belgjika dhe ti bashkohej Holandës. Më vonë ai e kritikoi atë që quante nacionalizëm radikal dhe theksonte më shumë vitalitetin e Qytetërimit Perandimor. Geyl-i ishte tepër kritik me qasjen e historisë botërore të Arnold J. Toynbee-t.

Jan Romein krijoi një "histori teorike" në një përpjekje për të rivendosur rëndësinë e historisë së jetës publike në vitet 1930 në një kohë pasigurie të pamasë politike dhe krizës kulturore, kur Romein-i mendonte se historia ishte bërë shumë introspektive dhe e izoluar nga disiplinat e tjera. Romein, një marksist, donte që historia të kontribuonte në përmirësimin shoqëror. Në të njëjtën kohë, i ndikuar nga sukseset e fizikës teorike dhe studimi i Oswald Spengler-it, Arnold J. Toynbee-t, Frederick John Teggart-it dhe të tjerëve, ai nxiti zhvillimin e historisë teorike në Holandë, deri në pikën ku ajo u bë një subjekt më vete në nivelin universitar pas luftës. Romein përdori termin histori integrale si një zëvendësues për historinë kulturore dhe e përqëndronte vëmendjen e tij mbi periudhën rreth zgripit të shekullit. Ai konkludonte se një krizë serioze ndodhi në Qytetërimin Europian në vitin 1900 si rrjedhojë e antisemitizmit, nacionalizmit të skajshëm, pakënaqësia me sistemin parlamentar, depersonalizimi i shtetit dhe refuzimi i pozitivizmit. Qytetërimi Europian u zbeh si pasojë e kësaj krize që u shoqërua nga ngritja e Shteteve të Bashkuara, amerikanizimi i botës dhe shfaqja e Azisë. Interpretimi i tij është përkujtues i asaj të mentorit të tij Johan Huizinga duke u kritikuar nga kolegu e tij, Pieter Geyl.

### Historianë
* Julia Adams, historia ekonomike dhe shoqërore
* Petrus Johannes Blok, studime
* J. C. Hans Blom, studime
* M. R. Boxell, historia politike
* Pieter Geyl, revolta holandeze; historiografia
* Johan Huizinga (1872–1945), historia kulturore
* Jonathan Irvine Israel, Republika Holandeze, Epoka e Iluminizmit, Baruk Spinoza
* Louis De Jong, Lufta e Dytë Botërore
* John Lothrop Motley, historian amerikan i Republikës Holandeze
* Jan Romein (1893–1962), historia teorike dhe botërore
* Jan de Vries, historia ekonomike

## Shiko edhe
* Parahistoria e Holandës
* Holanda në Periudhën Romake
* Holanda gjatë Mesjetës së Hershme
* Luftërat e Grepit dhe Merlucit
* Holanda Burgunde
* Shtatëmbëdhjetë Provincat
* Piktura e hershme holandeze
* Holanda Habsburge
* Holanda Spanjolle
* Rilindja në Vendet e Ulta
* Piktura Holandeze dhe Flamande e Rilindjes
* Lufta Tetëdhjetë Vjeçare
* Epoka e Artë Holandeze
* Lufta Tridhjetëvjeçare
* Holanda Austriake
* Republika Batave
* Holanda Napoleonike
* Mbretëria e Bashkuar e Holandës
* Revolucioni Belg
* Historia e Holandës (1900-Tani)
* Perandoria Koloniale Holandeze
* Inditë Lindore Holandeze
* India Hollandeze
* Bengali Hollandez
* Hollanda e Re (Australi)
* Kolonia Holandeze e Kepit
* Boerët
* Kompania Holandeze e Indisë Lindore
* Lista e ngulimeve dhe pikave tregtare të Kompanisë Holandeze të Indisë Lindore
* Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore
* Lista e ngulimeve dhe pikave tregtare të Kompanisë Holandeze të Indisë Perëndimore
* Kolonizimi Holandez i Amerikës
* Antilet Holandeze
* Inditë Perëndimore Holandeze
* Arti Holandez
* Arti i Vendeve të Ulta
* Arkitektura e Holandës
* Arkitektura Koloniale Holandeze
* Demografia e Holandës
* Ekonomia e Holandës
* Gjeografia e Holandës
* Feja në Holandë
* Provincat e Holandës
* Holland
* Flandra
* Lista kryeministrave të Holandës
* Lista e monarkëve të Holandës
* Historia e Belgjikës
* Perandoria Koloniale Belge

## Referime 
### Shpjegime
### Referime 
### Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lexime të mëtejshme
* Abbenhuis, Maartje. *The art of staying neutral: the Netherlands in the First World War, 1914-1918* online (Amsterdam University Press, 2006).
* Bieleman, Jan. *Five centuries of farming: a short history of Dutch agriculture 1500-2000* online (BRILL, 2023).
* Blok, Petrus Johannes. *History of the People of the Netherlands'' (Putnam's, 1912) online.
* C't Hart, Marjolein, Joost Jonker, and Jan Luiten van Zanden, eds. *A financial history of the Netherlands* (Cambridge University Press, 1997) 
* Kennedy, James C.  *A Concise History of The Netherlands*. (Cambridge University Press 2017) online
* Meijer, Reinder. *Literature of the low countries: a short history of Dutch literature in the Netherlands and Belgium* (Springer Science & Business Media, 2012) online.
* Schulte Nordholt, Jan Willem. *The Dutch Republic and American Independence*, trans. Herbert H. Rowen. Chapel Hill: University of North Carolina Press 1982 
* Van Zanden, Jan L. ''The economic history of the Netherlands 1914-1995: A small open economy in the 'long' twentieth century* (Routledge, 2005).
* Wielenga, Friso. *A history of the Netherlands: From the sixteenth century to the present day* (Bloomsbury, 2024).
* Wintle, Michael. *An economic and social history of the Netherlands, 1800–1920: demographic, economic and social transition* (Cambridge University Press, 2000).

## Lidhje të jashtme 
* *Dutch Crossing: Journal of Low Countries Studies'', a scholarly journal
* History of Netherlands: Primary Documents
* Netherlands Geographic Information System (1812–1997)