Arsimi në Tunizi

**Arsimi në Tunizi** është i organizuar në katër nivele: parashkollor, fillor, i mesëm dhe i lartë. Ai përfaqëson një nga sektorët më të rëndësishëm të politikave shtetërore dhe ka qenë objekt i reformave të shumta që nga pavarësia e vendit më 1956. Arsimi bazë është i detyrueshëm dhe zgjat nëntë vjet, duke përfshirë arsimin fillor (6 vite) dhe atë të mesëm të ulët (3 vite). Pas kësaj, nxënësit vazhdojnë në shkollën e mesme të lartë për katër vite, që përmbyllet me provimin kombëtar “Baccalauréat”.

Sistemi arsimor në Tunizi përfshin edhe forma të arsimit profesional dhe teknik, të cilat ofrojnë mundësi të certifikimit për zanate dhe fusha teknologjike. Arsimi i lartë përfshihet në kuadrin e modelit të Bolonjës (Bachelor, Master, Doktoraturë) dhe realizohet në universitete publike dhe private. Ndër institucionet më të vjetra është Universiteti Ez-Zitouna, me traditë në studimet fetare islame që nga shekulli VIII.

Që nga fitimi i pavarësisë nga Franca në vitin 1956, qeveria e Tunizisë është përqendruar në zhvillimin e një sistemi arsimor i cili prodhon një bazë të fortë të kapitalit njerëzor që mund t'i përgjigjet nevojave në ndryshim të një kombi në zhvillim. Përpjekjet e vazhdueshme për reforma strukturore që nga fillimi i viteve 1990, politikat e kujdesshme makroekonomike dhe integrimi më i thellë tregtar në ekonominë globale kanë krijuar një mjedis të favorshëm për rritje. Ky mjedis ka qenë i favorshëm për të arritur arritje në sektorin e arsimit, të cilat e vendosën Tunizinë përpara vendeve me nivele të ngjashme të të ardhurave dhe në një pozicion të mirë për të arritur OZHM-të .  Sipas HDI-së të vitit 2007, Tunizia renditet e 90-ta nga 182 vende dhe e 4-ta në rajonin MENA, pak më poshtë Izraelit, Libanit dhe Jordanisë. Arsimi është përparësia numër një e qeverisë së Tunizisë, me më shumë se 20 përqind të buxhetit të qeverisë të ndarë për arsim në vitin 2005/06.  Që nga viti 2006, shpenzimet publike për arsimin si përqindje e PBB-së ishin 7 përqind. 

## Vështrim 
Sistemi arsimor tunizian u ndërtua sipas modelit francez, prandaj, fokusi i reformatorëve të arsimit ishte arabizimi i kurrikulës dhe fakultetit në shkollat dhe universitetet e vendit. Tunizia ndoqi një qasje me faza drejt arabizimit. Duke pasur parasysh numrin e shtetasve frankofone dhe mungesën e mësuesve të kualifikuar të arabizuar për të dhënë mësim lëndë shkencore, politikëbërësit e mbajtën frëngjishten si gjuhë të huaj dhe si mjet mësimor për matematikën dhe shkencën në arsimin fillor. Shkencat humane dhe shoqërore u arabizuan gradualisht, fillimisht në arsimin fillor dhe më pas në atë të mesëm. Në vitet 1970, u mor vendimi për të zgjeruar arabizimin në të gjitha lëndët në arsimin pas shkollës fillore, përveç degëve profesionale, teknike dhe profesionale. Në nivelin universitar, frëngjishtja u ruajt si gjuhë mësimi në institutet teknike dhe fakultetet e shkencave.  Që nga pavarësia, ka pasur edhe disa reforma të tjera për të përmirësuar më tej sistemin arsimor në të gjitha nivelet:

1) Arsimi është një ligj i rëndësishëm që në fakt u miratua në vitin 1958 dhe i dha rëndësi arsimit teknik dhe profesional, si dhe trajnimit të një brezi të ri edukatorësh të kualifikuar për të dhënë mësim sipas kurrikulës së re, duke theksuar gjuhën arabe, letërsinë, mendimin islamik, historinë dhe gjeografinë e rajonit tunizian dhe të Afrikës së Veriut. 

2) Më pas u miratua një Ligj për Arsimin e Lartë që i vendosi të gjitha institucionet e arsimit të lartë dhe kërkimit shkencor të njohura nga qeveria nën ombrellën e Universitetit të Tunisit, një institut që u krijua në vitin 1960, duke përfshirë disa shkolla dhe institute të larta ekzistuese.  Në Tunizi, arsimi parashkollor ofrohet kryesisht në tre mjedise:

*Kopshtet e fëmijëve* - Këto janë institucione socio-edukative që janë nën mbikëqyrjen e Ministrisë së Grave, Familjes dhe Fëmijërisë dhe i përkasin ose sektorit privat, autoriteteve lokale kuazi-publike ose shoqatave të specializuara. Ka pasur një përmirësim të konsiderueshëm në mbulimin e kopshteve nga 7.1 përqind në vitin 1990 në 14 përqind në vitin 2000. Por kjo shkallë është ende e ulët kryesisht sepse shumica e fëmijëve të moshës 3 deri në 6 vjeç nuk ndjekin kopshtin. 

*Viti përgatitor është gjithashtu një pjesë integrale e arsimit bazë, por nuk është i detyrueshëm.* *Ai mbikëqyret nga Ministria e Arsimit dhe Trajnimit dhe ofrohet në shkolla fillore publike, private dhe kuazi-publike.*  Shkalla e braktisjes së shkollës në nivelin fillor është 6 përqind dhe është përgjysmuar nga përqindja e braktisjes prej 12 përqind në vitin 2000. Raporti bruto i regjistrimeve në arsimin fillor dhe të mesëm është më i madh se 1, gjë që tregon se në këto dy nivele arsimore janë të regjistruar më shumë vajza sesa djem. Përqindja e regjistrimit privat në nivelin fillor është rritur ngadalë nga 0.7 përqind në vitin 2000 në 0.9 përqind në vitin 2003 dhe në vitin 2007 përqindja e regjistrimit privat ishte 1.4 përqind.  Indeksi i barazisë gjinore të raportit bruto të regjistrimit në nivelin e mesëm ishte 1.1 përqind në vitin 2006, duke nënkuptuar një regjistrim më të lartë të femrave sesa të meshkujve në nivelin e mesëm. 

### Arsimi teknik dhe profesional 
Programet profesionale dhe të formimit profesional administrohen nga Ministria e Punësimit, dhe në disiplina më specifike nga ministri të veçanta si bujqësia dhe turizmi. Studentët mund të zgjedhin të regjistrohen në një program profesional dyvjeçar që çon në dhënien e Certificat d'Aptitude Professionnelle. Këta studentë që kanë përfunduar dy vitet e para të arsimit të mesëm mund të regjistrohen në programe profesionale dyvjeçare që çojnë në marrjen e *Brevet de Technicien Professionnel*, i cili nga ana tjetër u jep akses në programet dyvjeçare *Brevet de Technicien Supérieur* .  Regjistrimi në arsimin dhe formimin profesional në nivelin e mesëm ka qenë gjithashtu në rritje që nga viti 2004. Raporti aktual i regjistrimit në AFP (2007) është pothuajse 10 përqind, me një përqindje më të lartë të meshkujve të regjistruar në këto programe. 

### Arsimi i lartë 
Sistemi i arsimit të lartë në Tunizi ka përjetuar një zgjerim të shpejtë dhe numri i studentëve është më shumë se trefishuar gjatë 10 viteve të fundit nga afërsisht 102,000 në vitin 1995 në 365,000 në vitin 2005. Shkalla bruto e regjistrimit në nivelin e lartë në vitin 2007 ishte 31 përqind, me indeks të barazisë gjinore të GER prej 1.5. Sistemi universitar privat në Tunizi, që përbën rreth një përqind të studentëve, mbetet i vogël sepse mjedisi rregullator nuk inkurajon investimet e huaja ose përdorimin e mësuesve me kohë të pjesshme në universitetet private. 

Në Tunizi, në vitet 2005–2006, kishte 178 institucione publike të arsimit të lartë, ndër të cilat kishte 13 universitete, 24 institute të larta të studimeve teknologjike dhe gjashtë institute të larta të trajnimit të mësuesve. Ministria e Arsimit të Lartë (MAL) mbikëqyr 155 institucione dhe 23 prej tyre janë nën bashkë-mbikëqyrjen e MAL-së dhe ministrive të tjera. Përveç kësaj, HEM njeh 20 institucione private në nivel universitar.  Sistemi universitar publik është praktikisht falas dhe kreditë studentore nuk janë të disponueshme për studentët e regjistruar në një universitet privat, duke e bërë të vështirë për universitetet private të tërheqin studentë që nuk kanë mundësi të paguajnë tarifat.

Gjatë dekadës së fundit, përveç krijimit të shtatë universiteteve të reja, Qeveria e Tunizisë ka bërë përparim në i) përmirësimin e efikasitetit të brendshëm të programeve dhe shkallën e kalueshmërisë në programet e shkencave të aplikuara dhe programe të zgjedhura afatshkurtra, siç janë ato në institutet e larta të teknologjisë (Instituts supérieurs des études technologiques), (ii) futjen e programeve profesionale afatshkurtra me më shumë rëndësi; dhe (iii) dhënien e një autonomie më të madhe universiteteve për t'u dhënë atyre fleksibilitetin për t'iu përgjigjur mjedisit në ndryshim dhe për të përshtatur programet akademike me nevojat e ekonomisë. 

Qasja në arsimin pasuniversitar u garantohet të gjithë studentëve që kanë një diplomë bachelor. Procesi i pranimit kontrollohet në mënyrë të centralizuar përmes sistemit kombëtar të orientimit universitar. Edhe pse ky sistem i centralizuar është kritikuar  për ngurtësinë e saj, pasi i lë studentët të pakënaqur nga disiplinat në të cilat janë vendosur. Shkalla e kalueshmërisë së provimit Baccalaureate nuk është shumë e lartë në Tunizi. Mesatarisht 60 përqind e studentëve dështojnë në provimin e ciklit të parë çdo vit. Kohët e fundit, që nga viti 2005–06, qeveria është përpjekur të zbatojë një reformë të bazuar në modelin evropian me tre nivele të diplomave bachelor, master dhe doktoraturë. Kjo reformë njihet si LCD: licencë (tre vjet), master (dy vjet), doktoraturë (pesë vjet). Sistemi i ri i orëve akademike të kreditit ka për qëllim t'u japë studentëve fleksibilitet më të madh në hartimin e drejtimeve të tyre të studimit, duke u lejuar atyre njëkohësisht të fitojnë dhe transferojnë kredite midis institucioneve si brenda vendit ashtu edhe jashtë vendit. 

Në nivel universitar, cikli i parë i studimeve në degën akademike është dyvjeçar, që çon në dhënien e Diploma d'Etudes Universitaires du Premier Cycle. Kjo shkallë e parë konsiderohet si përgatitore. Pastaj, në shumicën e fushave të tjera, cikli i dytë çon në dhënien e Maitrise, e cila konsiderohet diploma e parë në sistemin universitar tunizian. Më vonë, Diplome d'Etudes Approfondies (DEA) u jepet mbajtësve të Maitrise pas një studimi të mëtejshëm dy-vjeçar dhe përgatitjes e mbrojtjes së një teze. DEA është gjithashtu një parakusht për pranimin në një program doktorature. 

Megjithatë, pavarësisht këtij progresi, mbeten sfida të shumta, pasi regjistrimet e studentëve në universitetet publike parashikohet të rriten me rreth 6.6 përqind në vit, duke arritur në afërsisht 470,000 (të gjitha kategoritë) në vitin 2010, ndërsa në të njëjtën kohë, cilësia dhe rëndësia e arsimit kanë nevojë për përditësim. Me 2 përqind të PBB-së, shpenzimet publike për arsimin e lartë janë tashmë më të larta se në shumicën e vendeve të botës. Papunësia midis të diplomuarve në universitete është në rritje dhe punësimi i të diplomuarve në sektorë modernë të orientuar drejt eksportit është i dobët. Mekanizmat dhe stimujt për të promovuar cilësinë në nivel universitar janë në pjesën më të madhe të pamjaftueshme dhe universitetet nuk mund ta ushtrojnë plotësisht autonominë që do t'i ndihmojë ato të përgjigjen më mirë ndaj ndryshimeve në tregjet e punës dhe kërkesave të një ekonomie globale. Në përmbledhje, për shkak të rritjes së parashikuar të regjistrimeve, Qeveria e Republikës së Grave përballet me sfidën e përmbushjes së kërkesës publike për arsim të lartë në një mënyrë të barabartë dhe përmirësimit të cilësisë në një mënyrë me kosto efektive, duke iu përgjigjur njëkohësisht nevojave ekzistuese dhe të reja të tregut të punës. 

## Shih edhe 
* Universiteti Zejtune

## Referime