Perandoria Mongole

**Perandoria Mongole** ishte perandoria më e madhe tokësore ngjitur në histori dhe perandoria e dytë më e madhe sipas masës tokësore, e dyta vetëm pas Perandorisë Britanike. Me origjinë në Mongoli në Azinë Lindore, Perandoria Mongole në kulmin e saj shtrihej nga Deti i Japonisë në pjesë të Evropës Lindore, duke u shtrirë në veri në pjesë të Arktikut; në lindje dhe në jug në nënkontinentin indian, Azinë Juglindore kontinentale dhe Pllajën Iraniane; dhe në perëndim deri në Levant dhe malet Karpate. Ne vitin 1279, siperfaqja e kesaj Perandorie ka qene 33,000,000 km2, dhe sot 52 shtete te botes ka qene pjese e kesaj Perandorie, ose se paku ne sferen e ndikimit. Keto shtete jane; Afganistani, Armenia, Austria, Azerbejxhani, Bjelorusia, Bosnia dhe Hercegovina, Bulgaria, Egjipti, Estonia, Greqia, Kina, Kroacia, Rrepublika Qeke, Gjeorgjia, Hungaria, India, Irani, Iraku, Israeli, Japonia, Jordania, Kazakistani, Kosova, Kirgistani, Kuvajti, Laosi, Latvia, Libani, Lituania, Moldavia, Mongolia, Mali i Zi, Birmania, Korea e Veriut, Pakistani, Palestina, Polonia, Rumunia, Rusia, Serbia, Shqiperia, Slovenia, Korea e Jugut, Siria, Taxhikistani, Tajlanda, Turqia, Turkmenistani, Ukraina, Uzbekistani dhe Vietnami.

Ne shekullin e 12-et, fise te ndryshme Turke dhe fise Mongol-Tungus u bredhen neper stepat e Mongolise, dhe njera prej ketyre fiseve ishin Mongolet. Perandoria Mongole doli nga bashkimi i disa fiseve nomade në atdheun mongol nën udhëheqjen e Xhingis Hanit (rreth  1162–1227), të cilin një këshill e shpalli si sundimtar të të gjithë mongolëve në vitin 1206. Perandoria u rrit me shpejtësi nën sundimin e tij dhe atë të pasardhësve të tij, të cilët dërguan ushtri pushtuese në çdo drejtim. Perandoria e madhe transkontinentale lidhi Lindjen me Perëndimin dhe Paqësorin me Mesdheun, në një *Pax Mongolica* të imponuar, duke lejuar shpërndarjen dhe shkëmbimin e tregtisë, teknologjive, mallrave dhe ideologjive në të gjithë Euroazinë.

Perandoria filloi të ndahej për shkak të luftërave mbi trashëgiminë, pasi nipërit e Xhingis Hanit kundërshtuan nëse linja mbretërore duhet të ndiqte nga djali i tij dhe trashëgimtari fillestar Ögedei ose nga një prej djemve të tjerë të tij, si Tolui, Çagataj ose Jochi. Toluidët mbizotëruan pas një spastrimi të përgjakshëm të fraksioneve Ögedeid dhe Çagatajid, por mosmarrëveshjet vazhduan midis pasardhësve të Toluit. Një arsye kryesore për ndarjen ishte mosmarrëveshja nëse Perandoria Mongole do të bëhej një perandori e ulur, kozmopolite, apo do t'i qëndronte besnike stilit të jetesës nomade mongole dhe të stepës. Pas vdekjes së Möngke Hanit (1259), këshillat rivalë kurultai zgjodhën njëkohësisht pasardhës të ndryshëm, vëllezërit Ariq Böke dhe Kubilaj Han, të cilët luftuan njëri-tjetrin në Luftën Civile Toluide (1260-1264) dhe gjithashtu u përballën me sfidat nga pasardhësit e bijve të tjerë të Xhengisit. Kubilaj mori me sukses pushtetin, por lufta civile pasoi pasi ai u përpoq pa sukses të rimarrë kontrollin e familjeve Çagatajid dhe Ögedeid.

Gjatë mbretërimit të Xhengisit dhe Ögedeit, mongolët pësuan disfatën e rastësishme kur një gjeneral më pak i aftë mori komandën. Tumedët siberianë mundën forcat mongole nën Borokhula rreth viteve 1215–1217; Jalal mundi Shigi-Qutugu në Betejën e Parvanit në vitin 1221; dhe gjeneralët Jin Heda dhe Pu'a mundën Dolqolquun në vitin 1230. Në secilin rast, mongolët u kthyen menjëherë pas kësaj me një ushtri shumë më të madhe të udhëhequr nga një prej gjeneralëve të tyre më të mirë dhe pa ndryshim ishin fitimtarë. Beteja e Ain Jalut në Galile në 1260 shënoi herën e parë që mongolët nuk do të ktheheshin për t'u hakmarrë menjëherë për një disfatë, për shkak të një kombinimi të vdekjes së Möngke Han në 1259, Luftës Civile Toluid midis Ariq Böke dhe Kublai Han, dhe Berke Han i Hordhisë së Artë që sulmon Hulagu Han në Persi. Megjithëse mongolët filluan shumë më tepër pushtime të Levantit, duke e pushtuar për një kohë të shkurtër dhe duke sulmuar deri në Gaza pas një fitoreje vendimtare në Betejën e Wadi al-Khaznadar në 1299, ata u tërhoqën për shkak të faktorëve të ndryshëm gjeopolitikë.

Në kohën e vdekjes së Kublait në 1294, Perandoria Mongole ishte ndarë në katër hanate ose perandori të veçanta, secila duke ndjekur interesat dhe objektivat e veta: hanati i Hordhisë së Artë në veriperëndim, Hanllëku i Çagatajit në Azinë Qendrore, Ilhanati në jugperëndim, dhe dinastia Yuan në lindje, me bazë në Pekinin e sotëm.

Në vitin 1304, tre hanatet perëndimore pranuan shkurtimisht sundimin nominal të dinastisë Yuan. Në vitin 1368, dinastia Ming e sunduar nga [Han mori kryeqytetin Yuan të Dadu, duke shënuar rënien e dinastisë Yuan në Kinën e duhur. Sundimtarët Xhingisid të Juanit më pas u tërhoqën në veri dhe vazhduan të sundonin Rrafshnaltën Mongole si dinastia Juan Veriore. Ilhanati u shpërbë në periudhën 1335–1353. Hordhi i Artë ishte shpërthyer në hanatin konkurrente deri në fund të shekullit të 15-të dhe u mund dhe u dëbua nga Rusia në 1480 nga Dukati i Madh i Moskës, ndërsa Hanati i Çagatajit zgjati në një formë ose në një tjetër deri në 1687.

## Shënimet 
## Referime