Romani

**Romani** është një vepër e zgjeruar e trillimeve narrative e shkruar zakonisht në prozë dhe e botuar si libër .  Fjala angleze për të përshkruar një vepër të tillë rrjedh nga  për "të re", "lajm" ose "histori (e diçkaje të re)", vetë nga , një emër njëjës që përdor shumësin asnjanës të *novellus*, zvogëluese e *novus*, që do të thotë "i ri".   

## Hyrje 
Sipas Margaret Doody, romani ka "një histori të vazhdueshme dhe gjithëpërfshirëse prej rreth dy mijë vjetësh", me origjinën e tij në romanin e lashtë grek dhe romak, romancën mesjetare kalorësiake dhe në traditën e novelës italiane të Rilindjes.  Forma e lashtë romantike u ringjall nga romantizmi, në romancat historike të Walter Scott dhe romanin gotik . 

Disa novelistë, duke përfshirë Nathaniel Hawthorne,  Herman Melville,  Ann Radcliffe,  dhe John Cowper Powys,  preferuan termin " romancë ". M.H. Abrams dhe Walter Scott kanë argumentuar se një roman është një tregim fiksion që shfaq një përshkrim realist të gjendjes së një shoqërie, ndërsa romanca përfshin çdo tregim fiktive që thekson incidente të mrekullueshme ose të pazakonta.    Veprat e trillimeve që përfshijnë incidente të mrekullueshme ose të pazakonta janë gjithashtu romane, duke përfshirë *Frankenstein* të Mary Shelley,  *Zoti i unazave* të JRR Tolkien,  dhe *To Kill a Mockingbird* nga Harper Lee .  "Romanca" të tilla nuk duhet të ngatërrohen me romanin romantik të zhanrit, i cili fokusohet te dashuria romantike. 

*Përralla e Genxhit* e Murasaki Shikibu, një tekst japonez i fillimit të shekullit të 11-të, ndonjëherë është përshkruar si romani i parë në botë, për shkak të përdorimit të hershëm të përvojës së intimitetit në një formë narrative. Megjithatë, ka një debat të konsiderueshëm për këtë, pasi sigurisht që kishte vepra të gjata prozash fiksionale që i paraprinë. Përhapja e librave të shtypur në Kinë çoi në shfaqjen e romaneve klasike kineze gjatë dinastisë Ming (1368-1644) dhe dinastisë Qing (1616-1911). Një shembull i hershëm nga Evropa ishte *Hayy ibn Yaqdhan* nga shkrimtari sufi Ibn Tufeyl në Spanjën muslimane .  Zhvillimet e mëvonshme ndodhën pas shpikjes së shtypshkronjës . Miguel de Cervantes, autor i *Don Kishotit* (pjesa e parë e të cilit u botua në 1605), përmendet shpesh si romancieri i parë i rëndësishëm evropian i epokës moderne .  Historiani i letërsisë Ian Watt, në *Ngritja e romanit* (1957), argumentoi se romani modern lindi në fillim të shekullit të 18-të.

Zhvillimet e fundit teknologjike kanë bërë që shumë romane të botohen edhe në media jo të shkruara: këtu përfshihen librat audio, novela në internet dhe libra elektronikë . Një tjetër format fiksioni jotradicional mund të gjendet në romanet grafike . Ndërsa këto versione të librave komikë të veprave të trillimit e kanë origjinën e tyre në shekullin e 19-të, ato janë bërë të njohura vetëm kohët e fundit.

## Përcaktimi i zhanrit 
Një roman është një rrëfim i gjatë, imagjinar. Romani në epokën moderne zakonisht përdor një stil prozë letrare . Zhvillimi i romanit në prozë në këtë kohë u inkurajua nga risitë në shtyp, dhe futja e letrës së lirë në shekullin e 15-të.

Disa karakteristika të një romani mund të përfshijnë:

* **Rrëfimi imagjinar** : Fiksionaliteti përmendet më së shpeshti si dallues i romaneve nga historiografia . Megjithatë, ky mund të jetë një kriter problematik. Gjatë gjithë periudhës së hershme moderne, autorët e rrëfimeve historike shpesh përfshinin shpikje të rrënjosura në besimet tradicionale në mënyrë që të zbukuronin një pasazh teksti ose t'i shtonin besueshmëri një opinioni. Historianët shpiknin dhe hartonin fjalime edhe për qëllime didaktike. Nga ana tjetër, romanet mund të përshkruajnë realitetet sociale, politike dhe personale të një vendi dhe periudhe me qartësi dhe detaje që nuk gjenden në veprat e historisë. Disa romane, për shembull Ông cố vấn shkruar nga Hữu Mai, u krijuan që të ishin dhe përkufizoheshin si një roman "jo-fiction" i cili regjistroi me qëllim faktet historike në formën e një romani.
* **Proza letrare** : Ndërsa proza dhe jo vargu u bë standardi i romanit modern, paraardhësit e romanit modern evropian përfshijnë epikën e vargjeve në gjuhën romane të Francës jugore, veçanërisht ato të Chrétien de Troyes (fundi i shekullit të 12-të) dhe në anglishten e mesme ( Geoffrey Chaucer 's (  - 1400) *Përrallat e Canterbury-t* ).  Edhe në shekullin e 19-të, rrëfimet fiktive në vargje, si *Don Zhuani* i Lord Bajronit (1824), *Yevgeniy Onegin* i Alexander Pushkin (1833) dhe *Aurora Leigh* e Elizabeth Barrett Browning (1856), konkurruan me romanet në prozë. *Porta e Artë* (1986) e Vikram Seth- it, e përbërë nga 590 strofa Onegin, është një shembull më i fundit i romanit me vargje. 
* **Përvoja e intimitetit** : Si në Japoninë e shekullit të 11-të, ashtu edhe në Evropën e shekullit të 15-të, trillimi në prozë krijoi situata intime leximi. Harold Bloom  e karakterizon përdorimin e intimitetit dhe ironisë nga Lady Murasaki në *Përrallën e Genxhit* si "që kishte parashikuar Servantesin si romancierin e parë". Nga ana tjetër, epikat e vargjeve, duke përfshirë *Odisenë* dhe *Eneidën*, i ishin recituar audiencave të përzgjedhura, megjithëse kjo ishte një përvojë më intime sesa shfaqja e pjesëve në teatro. Një botë e re e modës individualiste, pikëpamjeve personale, ndjenjave intime, anktheve të fshehta, "sjelljes" dhe "galantizmit" të përhapur me romane dhe prozë-romanci shoqëruese.
* **Gjatësia** : Romani është sot zhanri më i gjatë i prozës së trillimit tregimtar, i ndjekur nga novela . Megjithatë, në shekullin e 17-të, kritikët e panë romancën si një gjatësi epike dhe romanin si rivalin e saj të shkurtër. Megjithatë, nuk është i mundur një përcaktim i saktë i dallimeve në gjatësi midis këtyre llojeve të trillimeve. Filozofi dhe kritiku letrar György Lukács argumentoi se kërkesa e gjatësisë lidhet me nocionin që një roman duhet të përfshijë tërësinë e jetës.  Megjithatë, sipas romancierit anglez EM Forster, një roman duhet të jetë i përbërë me të paktën pesëdhjetë mijë fjalë. 

## Romanet e hershme 
Romanet më të hershme përfshijnë rrëfimet e prozës klasike greke dhe latine nga shekulli i parë para Krishtit deri në shekullin e dytë pas Krishtit, të tilla si " *Callirhoe* " e Chariton (mesi i shekullit të 1-të), i cili është "ndoshta romani më i hershëm perëndimor i mbijetuar",  si dhe *Satyricon* i Petronius -it, *Historia e vërtetë* e Lucianit, *Gomari i Artë* i Apuleius -it dhe *Romanca anonime e Ezopit* dhe *Romanca e Aleksandrit .* Stili i këtyre veprave u përshtat më vonë në romanet e mëvonshme bizantine si *Hysimine dhe Hysimines* nga Eustathios Makrembolites  Format narrative u zhvilluan gjithashtu në sanskritishten klasike në Indi në shekujt 5-8, si *Vasavadatta* nga Subandhu, *Daśakumāracarita dhe* Avantis, *Kadambari* nga Banabhatta janë ndër veprat e shquara, këto forma narrative u ndikuan nga dramat klasike sanskrite shumë më të vjetra dhe letërsia dramatike . 

Urbanizimi dhe përhapja e librave të shtypur në dinastinë Song (960–1279) udhëhoqi Kinën për evolucionin e tregimit oral në romane fiktive nga dinastia Ming (1368–1644). Zhvillimet paralele evropiane nuk ndodhën vetëm pas shpikjes së shtypshkronjës nga Johannes Gutenberg rreth vitit 1439 dhe rritja e industrisë botuese mbi një shekull më vonë lejoi mundësi të ngjashme.  Romani modern evropian thuhet shpesh se ka filluar me *Don Kishotin* në 1605. 

## Shih edhe 
* Poezia
* Novela
* Tregimi
* Letërsia 

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* Heiserman, Arthur Ray. *The Novel Before the Novel* (Chicago, 1977) 
* 
* Mentz, Steve (2006). *Romance for sale in early modern England: the rise of prose fiction*. Aldershot: Ashgate. 
* Moore, Steven (2013). *The Novel: An Alternative History*. Vol. 1, Beginnings to 1600: Continuum, 2010. Vol. 2, 1600–1800: Bloomsbury.
* 
*  from Leah Price
* Relihan, Constance C. (ed.), *Framing Elizabethan fictions: contemporary approaches to early modern narrative prose* (Kent, Ohio/ London: Kent State University Press, 1996). 
* Roilos, Panagiotis, *Amphoteroglossia: A Poetics of the Twelfth-Century Medieval Greek Novel* (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2005).
* Rubens, Robert, "A hundred years of fiction: 1896 to 1996. (The English Novel in the Twentieth Century, part 12)." Contemporary Review, December 1996.
* Schmidt, Michael, *The Novel: A Biography* (Cambridge, MA: Belknap Press, 2014).
* 

## Referime