Sevasti Qiriazi

**Sevasti Qiriazi-Dako** (ca. 1871–1949) ka qenë mësuese, adhetare, autore dhe nismëtare e organizimit të arsimit shqiptar për vajzat dhe gratë.

## Biografia 
### Fëmijëria 
Sevasti Qiriazi-Dako ishte shqiptare. Ajo ka lindur në Manastir rreth vitit 1870–1872. Ishte fëmija e gjashtë e dhjetë fëmijëve të Dhimitri Qiriazit dhe bashkëshortes së tij, Maria.

Nga shkolla e vashave dolën shumë emra të njohur të femrave të cilat kontribuan, jo vetëm në fushën e arsimit, por u bënë edhe luftëtare të njohura të çështjes kombëtare. U kthye në Shqipëri në fillim të viteve 1920. Ajo u bë një nga themelueset dhe drejtueset e institucionit femëror të quajtur "Kyrias" (sipas emrit të familjes) në Tiranë dhe Kamëz, në bashkëpunim me motrën e saj Parashqevi dhe Dako. Ajo dhe motra e saj u burgosën dhe u internuan në kampin Anhalteleger Dedinje afër Beogradit nga njësitë pronaziste të udhëhequra nga Xhaferr Deva për pikëpamjet e tyre antifashiste gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ata u kthyen në Tiranë pas luftës.

Për shkak të pozitave të të shoqit si ministër dhe biografist i Mbretit Zog, emri i Dakos u hodh në errësirë gjatë regjimit komunist pas Luftës së Dytë Botërore. Familja e saj u persekutua (duke përfshirë motrën e saj Parashqevinë) dhe dy djemtë u arrestuan dhe u burgosën. E lodhur nga mundimet e shumta dhe vdekja e djalit të saj, Sevastia vdiq në gusht të 1949-s.

### Shkollimi 
Sevasti ndoqi Kolegjin Amerikan për Vajza në Kostandinopojë (American College for Girls at Constantinople), nga 1888-1891. Prindërit e saj kundërshtonin shkuarjen e saj në shkollë, sepse thyhej tradita. Në shtëpi u bë një "betejë heroike prej tre muajsh", por vëllai i saj Rev. Gjerasim Qiriazi arriti t'i bindte dhe ai organizoi regjistrimin e saj., duke u bërë gruaja e parë shqiptare që të përfundonte një arsim të lartë. Qëllimi i saj për të ndjekur kolegj ishte të përgatitej për të ndihmuar vëllain e saj Gjerasim të themelonte një shkollë për vajza në Shqipëri. Në Korçë ajo drejtoi studime biblike dhe mbledhje lutjesh për gratë. Ajo ishte një "Bible Woman" (Grua e Biblës) dhe financohej prej Bordit të Misioneve të Gruas, degë e Bordit Amerikan të Komisionereve për Misione të Huaja (ABCFM), dhe prej Shoqërisë së Ndihmës së Misioneve në Tokat Biblike. Ajo e quajti veten një misionare kur udhëtonte për në SHBA për të vizituar Ellen Stone dhe John Henry House më 1904.

### Shkolla e Vashave në Korçë (1891–1914)
#### Themelimi dhe veprimtaria
Pas diplomimit në Stamboll, Sevasti u kthye në Manastir dhe më pas në Korçë, ku u bashkua me vëllain e saj Gjerasim dhe bashkëshorten e tij, Athina, për të themeluar e një shkolle në gjuhën shqipe për vajza. Sevasti ishte drejtoresha e shkollës. Shkolla funksiononte në kushte të vështira, duke përfshirë varfëri, paragjykime ndaj arsimimit të femrave, vështirësitë në gjetjen e librave, kundërshtime politik nga autoritete lokale osmane dhe kundërshtime politik dhe kishtare nga Kisha Ortodokse Greke. Shkolla priti vizitorë të huaj si Edith Durham më 1901 dhe Henry Brailsford më 1904. Ishte shkollë e përgjithshme, por nuk ishte laike. Themeluesit e saj ishin ungjillorë, shkolla mbështetej nga organizata protestante, kurrikula e saj arsimore përfshinte lëndë fetare me tekste biblike, dhe ambientet e saj përdoreshin për Shkollën e së Dielës Ungjillore dhe shërbesat e adhurimit. Megjithatë, shkolla mirëpriti nxënës të të gjitha feve dhe mësuesit e saj nuk kërkonin konvertimin në protestantizëm.  Ajo u vlerësua nga shqiptarët e të gjitha feve dhe klasave si një "fole kombëtare". 

#### Udhëheqja 
Kur Gjerasim Qiriazi vdiq (1894), Sevasti Qiriazi (rreth 23 vjeçe) mori përgjegjësinë për Shkollën e Vajzave. Ajo u mbështet gjatë viteve nga Parashqevi Qiriazi, Luka Tira, Fanka Efthimi, Thanas Sina, Grigor Cilka, Gjergj Qiriazi dhe Gjon Ciko, dhe më në fund erdhen misionarët protestantë amerikanë Phineas dhe Violet Bond Kennedy, të cilët mbërritën në Korçë në vitin 1908 (Violeta ishte e bija e një misionari protestant amerikan në Manastir, Lewis Bond, dhe kishte qenë shoqe e ngushtë e Sevastisë gjatë fëmijërisë).

#### Mbyllja e shkollës 
Shkolla vazhdoi të funksiononte deri në vitin 1914, kur kushtet e luftës dhe konflikti me grekët në Korçë detyruan mbylljen e saj. Pas përfundimit të Kongresit, një delegacion vizitoi Shkollën e Vajzave në Korçë, përfshirë Luigj Gurakuqi, Fehim Zavalani dhe Nyzhet Vrioni. Në vitin 1909 Sevasti u ftua në rolin e saj si drejtoreshë e shkollës për të marrë pjesë në Kongresin e Elbasanit që synonte të trajtonte arsimin kombëtar në Shqipëri. Ajo mori pjesë me vëllain e saj Gjergj Qiriazi. Ata patën dy fëmijë, Aleksandër "Skënder" Dako (1910–1995) dhe Gjergj Dako (1913–1949). Varianti anglisht i emrave të tyre, kur u regjistruan në shkolla amerikane, ishte *Alexander Gerasim Dako* dhe *George Charles Dako*. Të dy djemtë studiuan për tetë vjet në Robert College.

### Miqësi me Charles Crane 
Në vitin 1911, Sevasti dhe bashkëshorti i saj Kristo Dako u vizituan në Manastir nga biznesmeni amerikan Charles Crane, i cili ishte në bordin e Kolegjit Amerikan për Vajzat në Konstandinopojë dhe po interesohej për Shqipërinë dhe Lindjen e Afërt. Crane kishte mësuar për Sevastin dhe Kriston nëpërmjet Edward I. Bosworth, dekan i Seminarit të Oberlinit dhe dikur profesor i K. Dakos., e më vonë kaluan disa pushime verore në shtëpinë verore të zotit dhe zonjës Crane në Woods Hole, Massachusetts.

Në vitin 1933, me shtetëzimin e arsimit privat, Instituti Kyrias u detyrua të mbyllet, dhe nuk u rihap edhe pas kërkesave të vazhdueshme të motrave Qiriazi drejtuar qeverisë. Sevasti nuk pranoi të lejonte që ambientet e shkollës të jepeshin me qira për Kryqin e Kuq për punë humanitare, ose të përdoreshin për ndonjë gjë tjetër, përveç qëllimit fillestar për edukimin e grave., dhe prona e shkollës u përdor nga ushtria italiane si depo armësh.

## Veprimtaria 
Mori pjesë në Kongresin e Elbasanit si dhe punoi në komisionin për shqyrtimin e teksteve shkollore të ngritur nga shoqëria “Përparimi”. Sevastia u mor edhe me përgatitjen e teksteve shkollore. Ka botuar një gramatikë për shkollat fillore dhe ka redaktuar një radhë tekstesh historie. Me të shoqin, gazetarin dhe shkrimtarin Kristo Dako (1878-1941) e me të motrën Parashqevi ajo shkoi në Rumani e prej andej emigroi në Shtetet e Bashkuara, ku bashkëpunoi me të përdyjavshmen "Yll' i mëngjezit".
Ajo shkroi “Gramatika elementare për shkollat fillore”. Bashkëpunoi me atdhetarë dhe me Ismail Qemalin për çështjen kombëtare. Kur ishte kryetare e Partisë Kombëtare Shqiptare në SH.B.A., mbrojti të drejtat e shqiptarëve në shumë forume ndërkombëtare. Duke iu përkushtuar përparimit kombëtar dha ndihmesë në fushën e arsimit dhe emancipimit shoqëror të gruas shqiptare.

## Trashëgimia kulturore
### Kinema and letërsi 
* Shkolla e Vajzave të Korçës u përjetësua në kinematografinë shqiptare me filmin e dashur "Mësonjëtorja" (1979). Emri i personazhit kryesor, Sevasti Qiriazi, u ndryshua me emrin "Dafina" (luajtur nga Roza Anagnosti). Në përputhje me politikat zyrtare ateiste dhe censurale të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, filmi "u ngjiz dhe u përdor si mjet propagande, duke manipuluar faktet historike mbi të ashtuquajturën natyrë 'antikombëtare' të klerit në përgjithësi".
* Një dramë me titull "Foleja Kombëtare" për Shkollën e Vajzave dhe Sevasti Qiriazin u shkrua nga studentet e Institutit Kyrias rreth vitit 1931.

### Sende përkujtimore 
* Në vitin 2017, imazhi i Sevati Qiriazit ishte ndër ato të paraqitura në një pullë postare nga Posta e Kosovës për 500-vjetorin e Reformës Protestante dhe homologut të saj shqiptar. dhe "Grua e Biblës" ("Bible Woman") në Korçë, komuniteti protestant shqiptar nderon Sevasti Qiriazin si një nga anëtarët e hershëm të komunitetit ungjillor shqiptar të themeluar nga vëllai i saj Gjerasim Qiriazi.

### Shkolla dhe institucione që mbajnë emrin e saj 
* Shkolla 9-vjeçare "Sevasti Qiriazi", Korçë.
* Shkolla Fillore e Mesme e Ulët "Motrat Qiriazi" në Klinë.
* Organizata e Grave Shqiptaro-Amerikane (AAWO–Motrat Qiriazi) në Nju Jork.
* Në vitin 1990 u themelua shoqata “Motrat Qiriazi” në Prishtinë.
* Në Tiranë ka një rrugë të vogël me emrin "Rr. Sevasti Qirjazi" [*sic*].
* Në vitin 2023 qeveria e Maqedonisë së Veriut miratoi krijimin e një departamenti rajonal të Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve, në Manastir, i cili do të mbajë emrin e familjes Qiriazi.

### Të ndryshme 
Sevasti Qiriazi dhe motra e saj Parashqevi Qiriazi njihen gjerësisht si "motrat Qiriazi". Ato konsiderohen si "nënat e arsimit shqip".

## Vepra të botuara
*"Albanian Girls' School Report". *The Star in the East* (56), October 1896.  London: Bible Lands or Turkish Missions' Aid Society, 3.
*"Girls' School, Koritza, Albania". *The Star in the East* (58), April 1897. London: Bible Lands or Turkish Missions' Aid Society, 6.
*"Këng' e foshnjavet ndë djep", *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 93.
*"Kur dotë bënemi nëna", *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 108.
*"Përse bënenë pemët t'ëmbëla nëpër drurët?", *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 110.
*"Rrobat e Olimbisë", *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 112.
*"Të-shkruajturit e babajt", *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 117.
*"Vjejtj' e Diturisë", *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 230.
*"Fjalë / Zonja edhe Zotërinj" (fjalime të Sevasti Qiriazit për ceremonitë e mbylljes së viteve shkollor), *Hristomathi* (Sofje: Mbrothësia, 1902), f. 291–295, 298–302, 303–308, 308–313.
* “The History of the Evangelistic Work”. *The Orient* 11. Constantinople: The Bible House, 1910, f. 4-5 (ribotuar te: *The Missionary Review of the World* 34. New York: Funk & Wagnalls, 1911, f. 851–853).
**Gramatikë Elementare për Shkollat Filltare* (Manastir: Shtypshkronja “Tregtare Nërkombëtare”, 1912).
**Mjeshtëria për të shkruarë letra* (Farmingham, Mass: Journal Press, 1917).
*“Kujtime të paharruara” (ribotimi i 18 shkrimeve të botuara në periodikën ''Yll' i Mëngjezit*, 1917–1918), ribotuar si: *"Kujtime të paharruara" dhe shkrime të tjera* (Tirana: ISSHP, 2022).
* "Një pjekje me Naim Benj Frashërin", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 1, nr. 3, 15 shkurt 1917, f.75–77.
*"Petro Nini Luarasi, shtylla e zjarrtë e Kolonjës", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 1, nr. 6, 30 mars 1917, f. 176–178.
* "Dr. Mihal Turtulli, ish-ministër i arsimit", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 1, nr. 8, 30 prill 1917, f. 236–237.
* "Miss Carolina Borden", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 1, nr. 11, 15 qershor 1917, f. 335–336.
*"Prezident Mary Mills Patrick, Ph.D., direktoresha e kolezhit çupave në Stamboll", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 1, nr. 10, 31 maj 1917, f. 297–299.
*"Miku i Shqipërisë Zoti Charles Woods", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 2, nr. 8, 31 dhjetor 1917, f. 236–237.
*"Të çdukurit e Manushaqes", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 2, nr. 8, 31 dhjetor 1917, f. 239–248.
*"Spiro Bellkamen", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 2, nr. 9, 15 janar 1918, f. 273–274.
*"Mundimi i ndërgjegjes", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 2, nr. 11, 16 shkurt 1918, f. 340–344.
*"Gjaku ujë s’bëhet", *Yll’i Mëngjezit*, vëll. 3, nr. 5, gusht 1918, f. 142–146.
**Albania's Rights, Hopes and Aspirations* 1918.
**My Life* (përfunduar më 1938 si kujtime të pabotuara  dhe botuar më 2016, Tirana, ISSHP). Përkthyer shqip dhe botuar si *Jeta ime'' (Skopje: Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve, 2016).
## Referime