Arsimi në Estoni

Historia e arsimit zyrtar në **Estoni** daton në shekujt XIII - XIV, kur u themeluan shkollat e para manastirike dhe shkollat e katedraleve. Abetarja e parë në gjuhën estoneze u botua në vitin 1575. Universiteti më i vjetër është Universiteti i Tartu i cili u themelua nga mbreti suedez Gustav Adolfi II në vitin 1632. Në vitin 1919, studimet universitare u mësuan për herë të parë në gjuhën estoneze. 

Arsimi i sotëm në Estoni është i ndarë në arsimim të përgjithshëm, profesional dhe hobi arsimin. Sistemi arsimor bazohet në katër nivele të cilat përfshijnë arsimin parashkollor, fillor, të mesëm dhe të lartë.  Është krijuar një rrjet i gjerë shkollash dhe institucionesh arsimore mbështetëse. Sistemi arsimor estonez përbëhet nga institucione arsimore shtetërore, komunale, publike dhe private. Aktualisht ka 589 shkolla në Estoni.  

Arsimi i lartë akademik në Estoni është i ndarë në tre nivele: studime bachelor, studime master dhe doktoratë. Në disa specializime (studime themelore mjekësore, veterinari, farmaci, stomatologji, arkitekturë-inxhinieri dhe një program mësimdhënësish klasorë) nivelet Bachelor dhe Master janë integruar në një njësi. Gjithashtu programi i ashtuquajtur *bakalaureusekraad  i* akorduar para ose në vitin 2002 është ekuivalente me gradat e nivelit Master të akorduar pas implementimit të Procesit të Bolonjës më 1 shtator 2002.   Universitetet publike të Estonisë kanë dukshëm më shumë autonomi sesa institucionet e arsimit të lartë të aplikuar. Përveç organizimit të jetës akademike në universitet, ato mund të hartojnë kurrikula të reja, të miratojnë rregulla dhe kushte të pranimit, të aprovojnë buxhetin, të aprovojnë planin e zhvillimit, të zgjedhin rektorin dhe të marrin vendime të kufizuara në çështjet në lidhje me pasuritë.  Estonia ka një numër të moderuar të universiteteve publike dhe private. Universitetet më të mëdha publike janë Universiteti Tartu, Universiteti i Teknologjisë në Talin, Universiteti Tallinn, Universiteti Estonez i Shkencave të Jetës, Akademia e Arteve Estoneze, Akademia e Muzikës dhe Teatri Estonez dhe universiteti më i madh privat është Universiteti Ndërkombëtar i Audentëve . 

Akademia Estoneze e Shkencave është akademi kombëtare e shkencave. Industria e IT e Estonisë në fund të viteve 1950 si qendra të para kompjuterike u krijuan në Tartu dhe Tallinn. Specialistët estonezë kontribuan në zhvillimin e standardeve të inxhinierisë softuerike për ministri të ndryshme të Bashkimit Sovjetik gjatë viteve 1980.   

Në raportin më të fundit të Programit për Vlerësimin Ndërkombëtar të Studentëve (PISA) 2015, sistemi arsimor i Estonisë u rendit i treti në botë dhe më i miri në Evropë.   

## Arsimi parashkollor 
Arsimi dhe edukimi parashkollor u ofrohet fëmijëve midis moshës 3 deri në 7 vjeç në institucione arsimore veçanërisht të dedikuara. Qëllimi kryesor i arsimit në fazat e hershme është të mbështesë fëmijën dhe familjen përmes nxitjes së rritjes dhe zhvillimit duke marrë parasysh individualitetin e tyre. Lehtësitë për arsimin parashkollor sigurohen nga autoritetet lokale me kërkesë të prindërve. Institucionet e arsimit parashkollor ndjekin kurrikulat shtetërore që janë formuluar posaçërisht për qëllimin e tyre. Fëmijëve që kanë kaluar kurrikulën parashkollore do t'u lëshohet një certifikatë që regjistron zhvillimin e fëmijës. Prindërit do ta paraqesin këtë certifikatë në shkollën ku do të regjistrohet fëmija. 

## Arsimi themelor gjithëpërfshirës 
Sistemi themelor arsimor i detyrueshëm në Estoni është shkolla gjithëpërfshirëse nëntë vjeçare (põhikool, "shkollë themelore"), për të cilën frekuentimi i shkollës është i detyrueshëm (shkollimi në shtëpi lejohet, por është shumë i rrallë). Arsimi bazë shërben si minimumi i detyrueshëm i kërkesës për arsim të përgjithshëm, i cili mund të merret ose pjesërisht në shkollat fillore (klasat 1 deri në 6), shkollat bazike (klasat 1 deri në 9) ose shkollat e mesme të larta që japin mësime edhe në kurrikulat themelore të shkollës. 

Tre klasat e para të shkollës fillore quhen *Algkool* e që mund të përkthehet si "shkollë fillestare (nismëtare)" dhe mund të ngatërrohet me shkollën fillore. Në disa zona me popullsi me densitet të ulët Algkool është shkolla e vetme në dispozicion dhe nxënësit nisin shkollën fillore në një qytet më të madh. 

Arsimi bazë bëhet i mundur përmes kurrikulës kombëtare të shkollës fillore ose kurrikulës së thjeshtuar për shkollën fillore. 

Përfundimi i shkollës fillore kërkon që nxënësi të mësojë kurrikulën së paku në një nivel të kënaqshëm së bashku me kalimin e tre provimeve të shkollës bazë e që përbëhen nga gjuha estoneze ose estonishtja si gjuhë e dytë, matematika dhe një provim në një temë të zgjedhjes së nxënësit, si dhe duke përfunduar një detyrë krijuese. 

Pas mbarimit të shkollës fillore, ekzistojnë një sërë mundësish për vazhdimin e rrugës arsimore. Ekziston mundësia për të kryer arsimin e mesëm të përgjithshëm në shkollën e mesme, arsimin e mesëm profesional në ndonjë institucion të arsimit profesional ose thjesht një profesion. 

Njohuritë dhe aftësitë e nxënësve dhe studentëve zakonisht vlerësohen në një shkallë me 5 pikë ku «5» është «shumë mirë», «4» është «mirë», «3» është «e kënaqshme», «2» është «e dobët» dhe «1» është «keq». Shkollat mund të përdorin një sistem të ndryshëm të vlerësimit dhe për klasat 1 deri 3 ose 4 një sistem të vlerësimit përshkrues që nuk përdor numra. 

## Arsimi i mesëm 
Arsimi i mesëm bazohet në arsimin bazë dhe është i ndarë në arsimin e mesëm të përgjithshëm, të siguruar nga shkollat e mesme të larta, dhe arsimin e mesëm profesional, të siguruar nga institucionet arsimore profesionale. Arsimi i mesëm i përgjithshëm përbën një tërësi njohurish, aftësish dhe kompetencash, të përcaktuara në kurrikulën kombëtare për shkollat e mesme të larta, marrja e të cilave është parakusht për studime të mëtutjeshme në universitete dhe institucione arsimore profesionale. Arsimi i mesëm i lartë nuk është i detyrueshëm. 

Arsimi i mesëm i përgjithshëm bëhet në gjimnaz (në gjuhën estoneze "gümnaasium"), e cila është një shkollë e mesme e lartë. Shkolla e mesme e lartë është një shkollë e arsimit të përgjithshëm, e cila vijon nga shkolla fillore dhe ka një periudhë studimi nominal prej tre vjetësh. Shkollat e mesme të larta që përbëhen nga vitet 1 deri 12 (d.m.th. periudha e mësimit zgjat 12 vjet) kanë mbizotëruar historikisht në Estoni. Mësimi i përditshëm bazohet në kurrikulat shkollore të përgatitura bazuar në kurrikulën kombëtare për shkollat e mesme të larta. 

Shkollat e mesme të larta janë themeluar për të ndihmuar studentët të bëhen qytetarë krijues, shumë të talentuar, me pjekuri shoqërore dhe të besueshme, të cilët kanë zbuluar një fushë të përpjekjes që u përshtatet më së miri interesave dhe kapaciteteve të tyre individuale për të vazhduar rrugën e tyre të ardhshme arsimore. Programi i studimit në shkollën e mesme të lartë është rregulluar në programe të detyrueshme dhe vullnetare. 

Diplomimi nga shkolla e mesme e lartë kërkon që studenti të përfundojë një program mësimor të përbërë nga të paktën 96 programe (kurse) individuale të kaluara në një nivel të kënaqshëm si minimum, duke kaluar provimet e shtetit të përbëra nga gjuha estoneze ose estonishtja si gjuhë e dytë, matematikë dhe provim i gjuhës së huaj, kalimin e provimit të shkollës së mesme të lartë si dhe plotësimin e një punimi studimor të studentëve ose punës praktike gjatë gjithë periudhës së studimit. 

Përfundimi i arsimit të mesëm të përgjithshëm u jep të drejtë nxënësve/studentëve që të vazhdojnë studimet në një institucion arsimor të lartë ose të ndjekin arsimin profesional. 

## Kurrikula 
**Kurrikulat nacionale për shkollat fillore dhe të mesme të larta**  

Kurrikulat kombëtare vendosin standardin për arsimin e mesëm fillor dhe të përgjithshëm. Kurrikulat zbatohen në të gjitha shkollat fillore dhe të mesme të larta të Estonisë, pavarësisht nga statusi ligjor i shkollave, përveç nëse përcaktohet ndryshe nga ligji. 

Kurrikulat e hartuara për shkollat fillore dhe të mesme të larta janë të strukturuara rreth grupeve lëndore. Në shkollat e mesme të larta, lëndët ndahen në kurse. Barra minimale e studimit që kërkohet për diplomim duhet të përfshijë së paku 96 kurse (programe), të cilat ndahen midis kurseve të detyrueshme dhe atyre opsionale. Lëndët specifike të kurrikulave bëjnë parashikime për mundësi të ndërthurjes së qasjeve specifike lëndore dhe ndërdisiplinore përmes përdorimit të temave ndërkurrikulare dhe qasjeve të unifikuara për vlerësimin. 

**Kurrikulat ndërkombëtare**  

Sipas Ligjit për Shkollat Themelore dhe Shkollat e Mesme të Larta, është e mundur që të kryhen studime në Estoni duke ndjekur kurrikulat e formuluara nën kujdesin e një Organizate Ndërkombëtare të Baccalaureate (IBO) ose Statutit të Shkollave Evropiane. Në Estoni, mundësia për të studiuar sipas kurrikulave të IBO sigurohet nga Kolegji Anglez në Tallinn, Shkolla e Mesme e Lartë Miina Härma, Shkolla Private Audentes dhe Shkolla Ndërkombëtare e Estonisë. Statuti i Shkollave Evropiane shërben si kartë për funksionimin e Shkollës Evropiane të Talinit. 

Studimi i bazuar në kurrikulat e IBO është sponsorizuar nga shteti në shkollat komunale, Kolegjin Anglez në Tallinn dhe Shkollën e Mesme të Lartë Miina Härma, ndërsa në shkollat private është subjekt i tarifave të shkollimit. 

## Financimi 
Sipas Ligjit për Shkollat Themelore dhe Shkollat e Mesme të Larta, shpenzimet e drejtimit të shkollës do të mbulohen nga menaxheri i shkollës. Në shumicën e rasteve, kjo do të thotë qeveritë lokale. Qeveritë lokale janë të autorizuara të themelojnë, riorganizojnë dhe mbyllin shkolla të arsimit të përgjithshëm. Qeveritë lokale mbajnë parasysh numrin e fëmijëve që ndjekin detyrimisht arsimin, sigurojnë kontrollin e frekuentimit të shkollës, bëjnë marrëveshje për transportin deri në shkollë dhe anasjelltas si dhe sigurimin e ushqimit për shkollën duke kryer edhe një numër funksionesh të ndërlidhura. 

Numri i nxënësve në shkollat komunale përdoret për të llogaritur sasinë e subvencioneve shtetërore të alokuara nga buxheti i shtetit për komunat. Subvencioni shtetëror përdoret për të mbuluar shpenzimet për pagat e mësuesve, taksat sociale, trajnimet dhe librat shkollorë. Subvencione të ngjashme vihen gjithashtu në dispozicion të shkollave private të arsimit të përgjithshëm, siç përcaktohet me Ligjin e Shkollave Private. Duke vepruar kështu, shteti do të përmbahet nga përcaktimi i udhëzimeve për përdorimin e fondeve të alokuara. Pushteti vendor rezervon detyrimin dhe të drejtën për të financuar shkollat bazuar në nevojat e tyre aktuale. 

## Shih edhe 
* Talini 
* Arsimi 
* Estonia 
* Universiteti Teknik i Talinit 

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Information on education in Estonia, OECD - Contains indicators and information about Estonia and how it compares to other OECD and non-OECD countries
* Diagram of Estonian education system, OECD - Using 1997 ISCED classification of programmes and typical ages. Also in country language
* *Gunda TIRE: "Estonians believe in education, and this belief has been essential for centuries"*  — Interview of Gunda TIRE (PISA National Project Manager) for *Caucasian Journal*