Sulltanati i Egjiptit

**Sulltanati i Egjiptit** (arabisht: السلطنة المصرية) ishte protektorati jetëshkurtër që Mbretëria e Bashkuar vendosi mbi Egjiptin midis 1914 dhe 1922.

## Historia 
Menjëherë pas fillimit të Luftës së Parë Botërore, Hidivi Abbas II u hoq nga pushteti nga britanikët për shkak të pozicioneve të tij pro-osmane. Ai u zëvendësua nga xhaxhai i tij Husein Kamel, i cili shpalli pavarësinë e Egjiptit nga Perandoria Osmane dhe e shpalli veten si Sulltan. Ndonëse paraqitej si rithemelimi i sulltanatit egjiptian para-osman, sulltanati i sapokrijuar do të ishte një protektorat britanik, me fuqi efektive politike dhe ushtarake të dhënë nga zyrtarët britanikë. Kjo i dha fund sovranitetit *de jure* osman mbi Egjiptin, i cili kishte qenë kryesisht nominal që nga marrja e pushtetit nga shqiptari Muhamed Aliu në vitin 1805.

Kundërshtimi ndaj ndërhyrjes evropiane në çështjet egjiptiane rezultoi në shfaqjen e një lëvizjeje nacionaliste që u bashkua dhe u përhap: veprimet britanike gjatë Luftës së Parë Botërore shkaktuan pakënaqësi të gjerë në mesin e popullatës egjiptiane. Në mënyrë të veçantë, këto përfshinin blerjen nga Britania të stoqeve të pambukut dhe marrjen e ushqimit të kafshëve me çmime më të ulëta se tregu, rekrutimi britanik i rreth 500,000 *fellahi* egjiptianë në Trupat e Punës Egjiptiane dhe Trupat Egjiptiane të Transportit të Devesë në Forcën e Ekspeditës Egjiptiane dhe përdorimin e saj të vend si bazë dhe garnizon i populluar nga trupa britanike, australiane dhe të tjera perandorake. Pas luftës, ekonomia egjiptiane ndjeu efektet negative të rritjes së çmimeve dhe papunësisë.

Pas vdekjes së Husein Kamel, djali i tij i vetëm, Princi Kamal el Dine Hussein, refuzoi pasardhjen dhe vëllai i Husein Kamel, Ahmed Fuad u ngjit në fron si Fuad I.

Kur mbaroi lufta, nacionalistët egjiptianë filluan të bëjnë presion mbi qeverinë britanike përsëri për pavarësi. Përveç arsyeve të tjera të tyre, egjiptianët u ndikuan nga presidenti amerikan Woodrow Wilson, i cili mbronte vetëvendosjen për të gjitha kombet. Në shtator 1918, Egjipti bëri lëvizjet e para drejt formimit të një wafd, ose delegacioni, për të shprehur kërkesat e tij për pavarësi në Konferencën e Paqes në Paris. Ideja për një wafd kishte origjinën midis anëtarëve të shquar të Partisë Umma, duke përfshirë Lutfi si Sayyid, Saad Zaglul, Muhamed Mahmud Pasha, Ali Sharaui, dhe Abd el Aziz Fahmi.

Më 13 nëntor 1918, që më pas u festua në Egjipt si Yawm al Jihad (Dita e Përpjekjes), Zaghloul, Fahmi dhe Sharawi iu dha një audiencë me gjeneralin Sir Reginald Wingate ('Wingate Pasha'), Komisioneri i Lartë Britanik. Ata kërkuan pavarësi të plotë me kushtin që Britania të lejohej të mbikëqyrte Kanalin e Suezit dhe borxhin publik. Ata gjithashtu kërkuan leje për të shkuar në Londër për të paraqitur çështjen e tyre përpara qeverisë britanike. Në të njëjtën ditë, egjiptianët formuan një delegacion për këtë qëllim, Al Wafd al Misri (i njohur si Wafd), i kryesuar nga Saad Zaghlul. Administrata britanike refuzoi të lejonte që Wafd të vazhdonte në Londër.

Më 8 mars, Zaglul dhe tre anëtarë të tjerë të Wafd u arrestuan dhe u burgosën në burgun e Qasr an Nil. Të nesërmen, ata u dëbuan në Maltë, një veprim që ndezi kryengritjen popullore të marsit/prillit 1919, në të cilën morën pjesë egjiptianët e të gjitha klasave shoqërore. Pati përleshje të dhunshme në Kajro dhe qytetet provinciale të Egjiptit të Poshtëm, veçanërisht Tanta, dhe kryengritja u përhap në jug, duke kulmuar në konfrontime të dhunshme në provincën Asiut në Egjiptin e Epërm.

Dëbimi i Wafdistëve shkaktoi gjithashtu demonstrata studentore dhe u përshkallëzua në greva masive nga studentët, zyrtarët e qeverisë, profesionistët, gratë dhe punëtorët e transportit. Brenda një jave, i gjithë Egjipti u paralizua nga grevat e përgjithshme dhe trazirat. Linjat hekurudhore dhe telegrafike u ndërprenë, shoferët e taksive refuzuan të punonin, avokatët nuk u paraqitën për çështjet gjyqësore dhe demonstruesit marshuan nëpër rrugë duke bërtitur parulla pro-wafdiste dhe duke kërkuar pavarësi. Dhuna shpërtheu gjatë revolucionit midis trupave britanike dhe protestuesve egjiptianë, e cila rezultoi në shumë të vrarë dhe të plagosur nga të dyja palët.

Më 16 mars, midis 150 dhe 300 gra egjiptiane të shtresës së lartë me vello organizuan një demonstratë kundër pushtimit britanik, një ngjarje që shënoi hyrjen e grave egjiptiane në jetën publike. Gratë drejtoheshin nga Safia Zaghlul, gruaja e udhëheqësit të Wafd-it, Saad Zaglul; Huda Sharawi, gruaja e një prej anëtarëve origjinalë të Wafd dhe organizatore e Unionit Feminist Egjiptian; dhe Muna Fahmi Wissa. Gratë e shtresave të ulëta demonstruan në rrugë përkrah burrave. Në fshat, gratë merreshin me aktivitete si prerja e linjave hekurudhore.

Gratë e shtresës së lartë që merrnin pjesë në politikë për herë të parë morën role kyçe në lëvizje kur udhëheqësit meshkuj u internuan ose u ndaluan. Ata organizuan greva, demonstrata dhe bojkotime të mallrave britanike dhe shkruan peticione, të cilat ua shpërndanë ambasadave të huaja duke protestuar kundër kontrollit britanik në Egjipt.

Marshimi i grave i 16 marsit i parapriu një ditë demonstratës më të madhe të Revolucionit të vitit 1919. Më shumë se 10,000 mësues, studentë, punëtorë, avokatë dhe punonjës të qeverisë filluan të marshojnë në el-Azhar dhe u nisën drejt Pallatit Abdin, ku u bashkuan me mijëra të tjerë, të cilët injoruan bllokadat dhe ndalimet britanike. Së shpejti, demonstrata të ngjashme shpërthyen në Aleksandri, Tanta, Damanhur, El Mansurah dhe El Fajjum. Deri në verën e vitit 1919, më shumë se 800 egjiptianë ishin vrarë, si dhe 31 evropianë dhe 29 ushtarë britanikë.

Gjenerali Wingate, Komisioneri i Lartë Britanik, e kuptoi forcën e forcave nacionaliste dhe kërcënimin që Wafd përfaqësonte për kontrollin britanik mbi Egjiptin dhe ishte përpjekur të bindte qeverinë britanike që të lejonte Wafd-in të udhëtonte në Paris. Megjithatë, qeveria britanike mbeti armiqësore ndaj Zaghlulit dhe nacionalistëve dhe e vendosur në refuzimin e kërkesave egjiptiane për pavarësi. Gjenerali Wingate u thirr në Londër për bisedime mbi situatën e Egjiptit, ndërsa Sir Milne Cheetham u emërua ushtrues detyre i Komisionerit të Lartë në janar 1919.

## Revolucioni i Egjiptit i vitit 1919 
Kur filloi Revolucioni i vitit 1919, Cheetham shpejt kuptoi se ishte i pafuqishëm për të ndaluar demonstratat dhe pranoi se gjërat ishin plotësisht jashtë kontrollit të tij. Megjithatë, qeveria në Londër e urdhëroi atë të mos dorëzohej në Wafd dhe të rivendoste rendin, një detyrë që ai nuk ishte në gjendje ta përmbushte.

Londra vendosi të zëvendësojë Wingate me një figurë të fortë ushtarake, Field Marshall Sir Edmund Allenby (më vonë krijoi Viskonti i 1-rë Allenby në tetor të atij viti), një nga heronjtë më të mëdhenj britanikë të Luftës së Parë Botërore. Ai u emërua komisar i lartë special dhe mbërriti në Egjipt më 25 mars. Të nesërmen, ai u takua me një grup nacionalistësh dhe ulemash egjiptianë. Pasi e bindi Field Marshallin Allenby të lironte udhëheqësit e Wafdit dhe t'i lejonte ata të udhëtonin në Paris, grupi egjiptian pranoi të nënshkruante një deklaratë duke u kërkuar njerëzve të ndalonin demonstratat. Allenby, i cili ishte i bindur se kjo ishte mënyra e vetme për të ndaluar revoltën, atëherë duhej të bindte qeverinë britanike që të pajtohej. Më 7 prill, Zaglul dhe kolegët e tij u liruan dhe u nisën për në Paris.

Në maj 1919, Lord Milner u emërua në krye të një misioni për të hetuar se si Egjiptit mund t'i jepeshin "institucione vetëqeverisëse" duke ruajtur protektoratin dhe duke mbrojtur interesat britanike. Misioni mbërriti në Egjipt në dhjetor 1919, por u bojkotua nga nacionalistët, të cilët kundërshtuan vazhdimin e protektoratit. Ardhja e Misionit Milner u pasua nga greva në të cilat morën pjesë studentë, avokatë, profesionistë dhe punëtorë. Tregtarët mbyllën dyqanet e tyre dhe organizatorët shpërndanë fletëpalosje që u kërkonin egjiptianëve të mos bashkëpunonin me misionin.

Milner e kuptoi se një qasje e drejtpërdrejtë ndaj Zaghlulit ishte e nevojshme dhe në verën e vitit 1920 bisedimet private midis dy burrave u zhvilluan në Londër. Si rezultat i të ashtuquajturës Marrëveshje Milner-Zaglul, qeveria britanike njoftoi në shkurt 1921 se do të pranonte heqjen e protektoratit si bazë për negocimin e një traktati me Egjiptin.

Më 4 prill 1921, kthimi i Zaglulit në Egjipt u prit me një mirëseardhje të paprecedentë, duke treguar se shumica dërrmuese e egjiptianëve e mbështetën atë. Megjithatë, Allenby ishte i vendosur të thyente fuqinë politike të Zaghlulit dhe të ndërtonte një grup pro-britanik, të cilit Britania mund t'i jepte me siguri pavarësinë egjiptiane. Më 23 dhjetor, Zaghlul u deportua në Sejshellet nëpërmjet Adenit. Deportimi i tij u pasua nga demonstrata, përleshje të dhunshme me policinë dhe greva nga studentët dhe punonjësit e qeverisë që prekën Kajron, Aleksandrinë, Port Said, Suez dhe qytete provinciale si Tanta, Zifta, Ez Zakazik dhe Xhirxha.

## Pavarësia e Egjiptit (1922) 
Më 28 shkurt 1922, Britania shpalli në mënyrë të njëanshme pavarësinë e Egjiptit pa asnjë negociatë me Egjiptin. Katër çështje ishin "të rezervuara absolutisht në diskrecionin" e qeverisë britanike derisa marrëveshjet në lidhje me to të mund të negocioheshin: siguria e komunikimeve të Perandorisë Britanike në Egjipt; mbrojtjen e Egjiptit kundër të gjithë agresorëve ose ndërhyrjeve të huaja, të drejtpërdrejta ose të tërthorta; mbrojtjen e interesave të huaja në Egjipt dhe mbrojtjen e minoriteteve; dhe Sudani.

Sulltan Ahmad Fuad u bë Mbreti Fuad I dhe djali i tij, Faruku, u emërua si trashëgimtar i tij. Field Marshall Lordi Allenby mbeti, deri në vitin 1925, si Komisioner i Lartë Britanik. Më 19 prill u miratua një kushtetutë e re. Gjithashtu atë muaj, u nxorr një ligj zgjedhor që futi në një fazë të re në zhvillimin politik të Egjiptit - zgjedhjet parlamentare.

## Referime