Lufta e Vlorës

**Lufta e Vlorës** më 1920, **Lufta Çlirimtare e Vlorës** ose **Lufta e Njëzetës** ishte një seri betejash mes forcave të Italisë dhe patriotëve shqiptarë në zonën e Vlorës për zotërimin e qytetit të Vlorës.

Lufta zgjati tre muaj dhe ishte një lëvizje e madhe për të mbrojtur qytetin e Vlorës nga copëtimi total që do i bënin pushtuesit italianë. Në këtë luftë duhet përmendur dhe kapedani Hodo Zeqiri që ka qenë një ndër heronjtë e udhëheqësit legjendar të kësaj lufte. Më 3 shtator 1920 pas shumë luftimeve të pabarabarta forcat shqiptare hynë fitimtare në qytetin e Vlorës duke i detyruar pushtuesit italianë të largoheshin, jo vetëm nga rrethi i saj por edhe nga Saranda, Durrësi dhe Shëngjini.

## Lufta e Vlorës 1920 
parapamje|Bazë italianë
Në Baçalla, Dukat  në  29  maj  1920, u  mblodhën  rreth  200  burra  të  krahinës  së Vlorës,  për  t’i  dhënë  përgjigje  aneksimit  të  Vlorës nga Italia imperialiste.  Ata vendosën t’u përgjigjen edhe fyerjeve të ushtarëve italianë që në 28 nëntor 1919 e lidhën Flamurin  Kombëtar në bisht të qenit. Ata donin t’u përgjigjeshin edhe atyre ushtarëve italianë të ndodhur në postë-komandat italiane, në shumicën e  fshatrave të Vlorës, që u kërkonin labëve vajzat për të bërë dashuri, e pa pranueshme për mentalitetin e kohës dhe të labit.  Ata i jepnin  përgjigje edhe konspiracive që u ngritën në Konferencën e Paqes; sipas këtyre konspiratorëve Vlora i jepej Italisë.

Në Vlorë ishin përqëndruar rreth 20.000 trupa, të shpërndarë në këtë mënyrë: 
* Në Vlorë-Kaninë qëndra e komandës së lartë, nënkomanda e divizionit të 36, komanda artileri-xhenjo dhe të gjitha drejtorive të shërbimit  llogjistik e administrativ.  Komandant-Tenente General Settimo Piacentini.  Komandant Divizioni—major General Emanuele Pugliese, ndimës i tij  General De Luca. Pugliese kish ndërtuar vijën e fortifikimeve rreth qytetit ku u mobilizuan 1200-1500  ardit, nën komanden e kolonel  Messe. 
* Quota  115-  qendër  spitalore,  automobilistike  dhe  ushqimore.  Komanda  e  4  e  artilerisë  së  përzier,  komanda  e  157-tës  bateri  malore,  batalioni  alpin,  batalioni  72  i  infanterisë,  qëndra  e  karabinjerisë.  Kom.  General  Enriko  Gotti,  Kom.  Garnizoni  Cavallo  Michele.  Në  Kotë  ndodheshin  4-5  depo  me  ushqime,  ilaçe  dhe  armatim. 
* Gjormi - qëndër  e  kompanisë  mitraliere.  Kom. Kapiten  Bergamachi  
* Kalaja Matohasanaj - batalioni  i  72,  regjimenti  infanterisë,  seksion  artilerie  të  baterisë  182  malore  70  m|m .  Kom.  Një  major.  
* Kalaja  Tepelenë -qendër  e një  batalioni  të  infanterisë,  seksion  artilerie  i  157-tës  bateri  dhe  stacion  karabinjerësh.  Kom  major  Bronzini  
* Llogora-një  pjesë  e  batalionit  35  të  regjimentit  të  10  bersalierëve,  reparti  105.  9  oficer,  65  ushtarë  dy  topa,  8  mitroloza.  Kom   kapiten  Bonansea.  
* Himarë-qëndër  e  komandës  regjimenti  10  të  bersalierve  dhe  batalionit  të  35.  Kom  i  zonës  general  brigade  Rossi,  kom  i  batalionit  35  kolonel  Manganeli. 
* Në  Selenicë,  trupat  i  komandonte  majori  i  fanterisë  Guadalupi. 
* Në  gjirin  e  vlorës  ndodhej  fllota  me  anijet  “San  Mario”,  “Bruceti”,  “Dulio”,  “Alkina”,  “Orion”,  torpedinierët  “Arcione”  si  dhe  vapori  “Loyd  Triestino”.  
* Aviacioni  në  Ujin  e  Ftohtë 
* Magazinat  në  Panaja.  Post-komanda  kishte  në  Vajzë  që  shërbente  për  kurim.  Brataj,  Drashovicë,  Penkovë,  Treblovë, Picar, Rexhepaj  Sevaster,  Tragjas,  Dukat,  Ramicë,  Kuç,  Bolenë,  Progonat    etj. Italianët  kishin  edhe  komandantin  e  trasportit  detar  Eugenio  Bizio,  që  e  përdorën  si  ndërmjetës  si  dhe  arbreshin  Xhiovani  Valencia,  i  cili  në  Panaja  ndihmoi  shqiptarët.  
Kjo  ishte  pak  a  shumë  gjëndja  në  kampin  italian.  Përballë  këtyre  forcave,  këtyre  gjeneralëve  të  sprovuar,  u  renditën  gjeneralët  pa  dipllomë,  të  fshatrave  të  Vlorës,  por  që  në  zemrat  e  tyre  kishin  dipllomën  e  së  drejtës,  së  mbrojtjes  dhe  të  patriotizmit.
Në   Baçardha  u  morën  një  seri  vendimesh  të  rëndësishme.  U  vendos  t’u  shpallej  luftë  forcave  italiane  në  Vlorë,  dhe  krahina  e  Vlorës  të  bashkohej  me  pjesën  tjetër  të  Shqiprisë.  U  zgjodh  një  këshill  ushtarak  prej  35  vetësh,  i  cili  emëroi  një  komandant  të  luftës  dhe  zgjodhi  një  shtab  prej  12  vetësh.  Komandanti  nuk  duhej  të  bënte    pjesë  në  këtë  shtab  i  cili  u  quajt  ”Komiteti  Mbrojtja  Kombëtare”  ose  si  thirrej  në  popull  “Komisjoni”.  Vendimet  e  “Komitetit”  ishin  të  detyrueshme  për  komandantin.  Komandant  u  zgjodh   major  Ahmet Islam Canaj. 
Këshilli  zgjodhi  anëtarë  të  “Komitetit” dhe njezeri vendosi qe Kryetar i Komitetit te ishte Osman Haxhiu  dhe antare te Komisionit te ishin 1) Qazim Kokoshi- Vlorë  2) Alem  Mehmeti-Tragjas  3) Beqir Sulo Agalliu-Vlorë  4) Ali  Beqiri- Velçë  5) Murat  Miftari-Tërbaç  6) Hamit Selmani-Dukat  7) Hysni Shehu-Sevaster  8) Myqerem  Hamzarai-Kaninë  9) Sali Bedini-Armen 10)  Qazim Koculi-Kocul 11). Komiteti prej 12 emrash ishte berthama udheheqese e Luftes se Vlores. 

**Osman  Haxhiu** — Vlore — djali i Haxhi Muhametit ish Kryetar i komunitetit Myslyman te qytetit dhe nje nga njerzit me me influence te asaj kohe. Mbaruar studimet ne Selanik ne Kolegjin Amerikan atje "Robert College" dhe kthyer ne Atdhe me detyra ne Administrate si fillim Nen-Prefekt i Fierit dhe me pas Prefekt i Vlores. Mbështetës i Ismail Qemalit, dhe një nga njerzit më të  pasur  në  Vlorës, që e vuri  pasurin e tij në shërbim të Atdheut. Kryetar i “Komitetit  Mbrojtja Kombtare”  dhe udheheqes politik i Luftes se Vlores i zgjedhur Në Baçalla, Dukat në 29 maj  1920, ku u mblodhën rreth 200 burra  të  krahinës së Vlorës, për t’i dhënë përgjigje  aneksimit të Vlorës nga Italia. Pas luftës  deputet në Parlamentin e parë Shqiptar. Djali i tij Myhedin Haxhiu, njeri shume i respektuar ne Vlore sherbeu si Kryetarë  i  Bashkisë së Vlorës dhe ka hyre ne historine e Holokaustit per shpetimin e shume familjeve hebrenjve ne Vlore gjate pushtimit nazist. Emri i Muhedin Haxhiut permendet edhe te libri i Norman Gershman "BESA" per kete akt human ashtu si dhjetra emra te shquar shqiptare qe kane ndihmuar familjet hebrenje ne Shqiperi nga holokausti.   

**Ahmet Lepenica** -  Lepenicë — ushtarak i vjetër i Perandorisë Osmane, i qetë dhe serioz, kërkonte garanci për  çdo veprim. Në Baçardha u emërua Komandant i përgjithshëm i luftës, pas një jave, në   Kotë dha dorë - heqjen dhe u caktua në policinë e luftës, së bashku me Shero Eminin. Vdiq në 1942.   

**Qazim  Koculi** - Kocul — mbaroi shkollën e lartë të marinës në Stamboll, shërbeu tre vjet në marinën turke, mbështeti Ismail Qemalin, në Beun u zgjodh antar i “ Komitetit Mbrojtja  Kombtare“. Me dorheqjen e Ahmet Lepenicës në Kotë u emrua Komandant i Luftës së Vlorës, të cilën e udhhoqi gjatë gjithë luftës deri në fitoren e saj. Pas luftës prefekt në Vlorë, senator në Lushnje, deputet në Parlament,  Kryeministër në 1921. Mbështeti fuqishëm Fan Nolin, ministër në qeverrin e tij. U arratis si kundërshta i Zogut, u këthye në qershor 1939, pas 15 vjetësh. Në dhjetor antar i këshillit të lart. Në 25 nëndor 1942 emrohet  nga qeveria e Mustafa Krujës komisar i lart në Vlorë. Pas 40 ditësh pushkatohet nga italianët si hakmarje për 1920-tën 
  
**Myqerem  Hamzaraj** - Kaninë — anëtari  më  i  ri  në  moshë  i “Komitetit Mbrojtja  Kombëtare”. Në aktin e shpalljes së Pamvarsisë është edhe firma e Zini  Hamzaraj-it,  i së njëjtës familje. Senator në Kongresin e   Lushnjes. Antar i shoqëris Bashkimi. Ishte  njëri  nga  kryesorët  e  1932   në  “Lëvizjen  e  fshehtë  të  Vlorës”  në  1932.  Në  vitet  e  luftës  antifashiste  u  angazhua  familjarisht. Vdiq  në  1946.       
           
**Qazim  Kokoshi** - Vlorë — Delegat  në  Kuvendin  e  Vlorës firmosi  dokumentin e Pamvarsisë. U zgjodh   antar i “Komitetit Mbrojtja Kombtare” Mbështeti Fan Noli  në 1924. Një   nga kryesorët  e  lëvizjes  së  fshehtë  të Vlorës  në  1932. Kryetar Bashkie Në Vlorë, deputet i Vlorës, me bindje social-demokrate. Mbas Çlirimit u burgos dhe vdiq  në  burg, në 1948  një  nga  familjet  më  të  persekutuara  të  Vlorës.

**Murat Miftari** - Tërbaç — nënpunës, i aktivizuar  në  te gjitha  lëvizjet  kombëtare.  U  zgjodh   anëtar i ”Komitetit   të   Mbrojtjes Kombëtare”, një nga  kryesorët  në lëvizjen  e  Vlorës.  Familja  e  tij gjatë  luftës  antifashiste  ishte  në krye të  Nacional Çlirimtares. Në gjyqet e 1946, si dëshmitar kërkoi maturi dhe mosteprime.

**Alem  Mehmeti** - Tragjas - mori pjesë në të gjitha lëvizjet Kombtare kundër Turqisë. Një nga njerëzit më të afërt të Ismail Qemalit. Komandant i xhandarmërisë (pa rrogë) në qeverinë e përkohshme të 1912. U zgjodh antar i ”Komitetit Mbrojtja Kombëtare”. Vdiq në vitin 1927.

**Ali Beqiri** - Velçë - mori  pjesë  në  lëvizjen  kombtare, edhe  ky  rrezikoj  dënimin  me vdekje  në Stamboll në 1908. I squat  dhe  i  shkathët  në  të folur,  këto  cilsi  bë  të  zgjidhet antar  i  Mbrojtja  Kombtare”. Vdiq  në  1942.

Shaqo Rushit Grabova -Sevaster nje nga familjet e vlores me konttribut ne levizjen kombetare u zgjodh antar i komisionit ne beun per luften e vlores i internuar ne sicili te italis, mbeshtetes i qeverris se Ismail Bej Vlores kontribues pjesmarres ne ngritjen e flamurit e priti Ismail Qemalin ne lushnje ,   antar i levizjes se fshehte te vlores i katerti ne list per vrasjen Esad pash Toptanit ne paris  pjesmarres ne kryengritjen e fierit i denuar me vdekje nga mbreti zog i amnistuar me pas i denuar mbas clirimit 

**Beqir Sulo Agalliu** - Vlorë - një  nga  familjet  e  Vlorës  me  kontribut  në  lëvizjen kombtare  U zgjoth  antar  I  “Komitetit  Mbrojtja  Kombtare”. Përkrahës  i  Nolit  në  1924.Antar  i  lëvizjes  së  fshehtë  të  Vlorës.  U  internua  nga gjermanët dhe vdiq në Mathausen.
 
**Hysni Shehu** - Sevaster - një  nga  njerzit  më  me autoritet  të  krahinës  së  Kudhsit, të  cilën e përfaqsoi denjësisht  në  Luftën  e  Vlorës si  antar  i  “Komitetit  Mbrojtja Kombtare”. Pasardhësit  e  tij u vran  dhe  u  burgosën pas “çlirimit”

**Hamit Selmani** - Dukat - u  zgjodh  anëtar  i  Komitetit Mbrojtja  Kombëtare  në  moshën 76 vjeç.  I  hipte  kalit  dhe  gjëndej  në  Baçardha,  në  Beun, në  mal  të  Shashicës  e  kudo  ishin  shokët.  Vdiq  në  vitin 1923.

**Sali Bedini** - Armen - dy herë  mori  pjesë  në  aktivitetet kombtare,  në  shpalljen  e Pamvarsisë  dhe  në  Luftën  e  Vlorës,  në Baçardha u zgjoth antar i Komitetit Mbrojtja Kombtare. Vdiq  në  1925. 

**Azbi Cano** - Mavrovë - Kur Ahmet Lepenica dha dorëheqjen në  Kotë, u zëvendësua  nga  Qazim  Koculi  si  komandant  i përgjithshëm  i  luftës,  sipas vendimeve  të  Baçardhas, nuk  ishte  më  antarë  i  Komitetit.  Në  vend  të  tij  në  
Kotë,  Azbi  Cano  

## Skema e luftës së Vlorës 
parapamje|Lufta e Vlorës
   
**KOMISIONI**
Osman  Haxhiu  - Vlorë Kryetar I Komisionit dhe Kryetar i Komitetit te Mbrojtjes Kombetare qe udhehoqi Luften e Vlores 
Qazim Kokoshi - Vlorë             Murat  Miftari - Tërbaç 
Alem Mehmeti - Tragjas           Hamit  Selmani - Dukat
Hysni Shehu - Sevaster           Azbi Çano - Mavrovë
Beqir Sulo Agalliu - Vlorë        Myqerem Hamzarai - Kaninë
Qazim Koculi  -  Kocul           Sali   Bedini - Armen
Ali Beqiri - Velçë

Komandant i Përgjithshëm i Luftës Ahmet Islam Canaj - (dha dorheqjen pas 6 ditëve Qazim  Koculi. Pesë Çetat e mëdha dhe Komandantët e fshatrave (Komandantët e vrarë u  zëvendësuan menjëherë),

1) **Çeta-Shullërit** Komandant Kalo Telhai (dha dorëheqjen pas 6 ditëve) - Barjam Qamili, 
Ramica - Caush Tafili, Elmas Ademi,       
Bashaj — Zigur Lelo, Zyber Musai, Dushan Qamili,   
Matogjin - Demir Mystehaku, 
Velçë - Caush Mehmeti, Hasan Hyso,    
Vajzë - Çoban Nuredini,

2) **Çeta-Kudhës** Komandant  Rrapo Çelo, 
Sevaster -Islam Rushit Grabova-Shaqo Rushit Grabova- Sinan Mustafa Grabova- Hamit  Mahili Dushkarak - Qëndro Fega,  
Shkoza - Kanan Maze, Mane Aliu 
Rexhepaj - Halim Rakipi, 
Mërtiraj - Salo Islami,

3) **Çeta-Dukat** Komandant Sheme Sadiku, 
Dukat - Hodo Zeqiri, Muhamet Maze,   
Tragjas - Yzeir Muço, Sinan Mete,    
Radhima - Bilbil Sinani, Xhafer Asllani, Imer Radhima,

4) **Çeta-Lumi Vlorës** Komandant Sali Vranishti, 
Vranisht - Azem  Sulo, Daut Seferi,   
Bolenë - Mato Robi, 
Kallarat - Feim Çelo,    
Tërbaç - Selman Hyseni, Selam Abazi, 
Lepenicë - Sheme Jazo,   
Gjorm - Selam Hasani,   
Gumenicë - Bajram Mehmeti, Deli Bajrami,   
Lapardha - Selim Suleimani,   
Drashovicë - Hysni  Fallani,   
Vërmik - Neim Braka, 
Brataj - Memo Meto,   
Kuç - Xhafer  Aliko,

5) **Çeta e Fëngut**,  Komandant  Muço  Aliu, 
Treblovë - Hakim Hyseni,   
Kocul - Lilo Hakani, Bylysh Latifi, 
Mavrovë - Isuf Rustemi,   
Romës - Mehmet Musai,   
Mallkeq - Mehmet Selimi,   
Armen - Fejzo Islami,   
Karbunar - Muhamet Cenaj,   
Gërnec - Dushan Kaçi,

Të pa inkuadruara në këto pesë çeta ishin:

**Kanina** - Komandant Beqir Velo, Muhamet Bedini, Mustafa Bimo
**Topalltia** - Kom. Neki Hoshtima  
**Narta** - Kosta  Mano  
**Çeprat** - Vesel Çeprat 
**Trevllazri** - Kom. Qazim Ismaili, Ahmet Hoxha

Në Vlorë erdhën shumë çeta nga të gjitha anët e vendit:

**Çeta e Salaris** me Komandant Selam Musai

**Kurveleshi** - Kom. Riza Runa me tre çeta qe komandoheshin nga Cano Duka, Muslin Kaçupi dhe Shaqo Llapi ndersa Selam Muai me 5 luftetare nga Salaria u inkuadrua ne Forcat e Kurveleshit.
 
**Fterra** Xhaferr Shehu me 48 vetë (Xhafer Mato, Jashar Mato, Adem Lona, Xhevdet Braho, Mustafa Mehmeti, Ismail Bezhani, Tahsin Elezi, Asllan Brinja, Huso Zhupa, Esheref Mita, Nimet Mita, Shaqo Mita, Neirn Zani, Ago Dusha, Mato Dusha, Kamber Brinja e të tjere. Dhe në ndihmë të tyre Jahja Mato, Shefqet Shkurti, Dervish Shkurti, Ismail Haxhiu, Zilfo Malo, Kadri Gjoni, Xhafo Brinja, Mustehak Çallo, Xhemil Mehmeti, Avdul Mita etj.)

**Mallakastra** -  Kom. Bektash Cakrani, Telo Zace Behaj, Kamber Belishova, Hysni Toska

**Mallakastra e egër** -  Kom. Halim Hamiti, N/kom. BABA HASAN KREMENARI, Myslym Jonuzaj- Fratar

**Skrapari** - Kom. Riza Kodheli

**Berati** -  Komandantë Seit Bej Toptani, Izedin Bej Vrioni

**Peqini** - Kom. Adem Gjinishi

**Gjirokastra** - Javer Hurshiti, Xhevdet Picari

**Çamëri** - Alush Seit Taka, Muharem Rushiti

**Korça** Kom. Kapiten Ferit Frashëri, Sami Koprencka, Tosun Selenica

**Tirana** - Ismail Haki Kuçi, Ismail Haki Bej Libohova

erdhi edhe një çetë nga *Amerika* me në krye Aqif Përmetin dhe Kareiman Tatzatin, me Luftën e  Vlorës u bashkuan edhe çetat e Shaqo Llapit, Duro Durmishit dhe Myslym Çorrit.

Kishte edhe një grup artilierësh me Kom. Azis Çamin dhe zëvendës Elmas Ademi, me  artilier Xhafer Xhuveli dhe Avduraman Çiraku.

*Policia* e luftës komandohej nga Shero Emini e Ahmet Lepenica.

Të  gjitha  këto  çeta  dhe  komandantët e tyre komandoheshin nga 12 antarët  e  “Komitetit të Mbroitjes Kombëtare” dhe Komandanti i përgjithshëm Qazim Koculi.

Në organizimin e luftës ishte edhe gjykata, me Kryetar Neki Xhenetin, prokuror Rasim Babameto dhe Avdul Kuçi antarë  gjyqi Sif Kedhi e Agjah Bej Libohova. Sekretar  ishin Meçan Selami (Kallarat) e Halim Xhelo (Tërbaç).

Pas luftrave të ashpra u çlirua Kota dhe Drashovica, komanda dhe qëndra u vendos në Drashovicë. Pas disa polemikave u caktua Qazim Kokoshi prefekt. Një nga problemet  më  të rëndësishme të luftës ishte furnizimi me ushqime dhe municion. Xhaferr bej Ypi, Prefekti i Beratit, vendosi  t'i sjellë deri në lumë pranë Selenicës të gjitha ndihmat e qeverisë.

Kryeministri Sulejman bej Delvina dhe ministri i brendshëm Ahmet Zogu ishin dy njerëzit më të fuqishëm, që përkrahën pa  rezerva Luftën e Vlorës. Sali Bedini bëri organizimin e Vllehëve  të zonës, të cilët  me  në  krye  Kol Kitën, me karvanet e kuajve e shpinin furnizimin në  magazinat e Llakatundit, Picarit, Lubonjës dhe prej  andej në Kotë ku merrej në dorzim nga Ali Gjiriti dhe Izet Borshi.

Përfaqësue i luftës pranë  qeverisë ishte  ministri  fuqiplotë Spiro Jorgo Koleka  dhe përfaqësues në shtetin  grek me qendër në Korfuz, Hamza Isai. Himara kishte përfaqësues të saj Naqe Konomin. Spitali në Kotë drejtohej nga Dr. Sezai Çomo dhe për  mjekimet pëdoreshin mjekët italianë të zënë robër dhe dy amerikanë që kishin ardhur për ndihmë. Me ilaçe furnizonin  farmacitë e Rexhep Hitos, Syrja Bej  Libohovës, Fadil Kotonit, Nazif Halites dhe  Kryqi i Kuq Amerikan. Në Vajzë u grumbulluan  robërit  dhe  komandant  i  kampit  të  robërve  ishte  vendosur  Rexhep  Sulejmani.   U vendos  që  Piaçentinit  t’i  dërgohej ultimatumi; tekstin e përgatiti Avdul Kuçi; u dorëzua nga Mehmet  Selimi (Mallkeq) i shoqëruar  nga  Halim  Laze (Kaninë) dhe Adem Aliko (Vranisht). Përkthimin e bëri Ulise Bozo i cili shërbeu si ndërlidhës ndërmjet  shqiptarëve dhe italianëve.

Shtypi - ngjarjet e Vlorës u pasqyruan në gazetën  “Drita”  të Veli  Harshovës Gjirokastër,  “Kuvendi”  “Dielli” të Bostonit  etj.

Shoqëria “Vatra” e  Amerikës dërgoi “Bandën” e shoqërisë së bashku me trupat vullnetare.  Bandën  e  drejtonte  muzikanti  Thoma Nasi. Nuk  mbetën  pas  as  fetarët  në  këtë  luftë, ku spikasin Babai Teqes Tepelenës Ahmet Turhani Baba Xhaferi  Përmet,  Don  Marku, At Shtjefën Gjeçovi, myftiu Osman Muka, etj.  Një  rrol  të  veçant  pati edhe Xhovani Valencia, arbresh magazinier në  Panaja, i  cili u dorzoi magazinat shqiptarëve.

## Referencat