Perandoria Portugeze

**Perandoria Portugeze** (, , ose ) e njohur edhe si **Përtejdeti Portugez** () apo **Perandoria Koloniale Portugeze** (), ishte perandoria e parë globale në histori. Ajo përbëhej nga kolonitë e përtej detit, pikat grumbulluese tregtare dhe më vonë nga territoret e përtej detit, të qeverisura nga Mbretëria e Portugalisë dhe më vonë Republika e Portugalisë. Qe një nga perandoritë koloniale më jetë-gjata në historinë evropiane, duke zgjatur 584 vjet ng pushtimi i Ceutas në Afrikën Veriore në 1415, deri në dorëzimin e sovranitetit mbi Makaun te Kina në 1999. Perandoria filloi në shekullin e XV dhe nga fillimi i shekullit të XVI ajo shtrihej në gjithë globin, me baza në 53 vende të ndryshme, në Afrikë, Amerikën Veriore dhe Jugore dhe rajone të ndryshme të Azisë dhe Oqeanisë. Megjithatë duhet theksuar se si gjatë regjimit monarkik ashtu dhe gjatë regjimit republikan, Portugalia nuk u vetëpërcaktua kurrë zyrtarisht si një "perandori".

Perandoria Portugeze u krijua në fillim të Periudhës së Zbulimeve, kur pushteti dhe ndikimi i Mbretërisë së Portugalisë do të shtrihej në gjithë globin. Në nisje të Rekonkuistas, në vitet 1418–1419 Detarët Portugezë filluan eksplorimin e bregut të Afrikës dhe arkipelagët atlantikë, duke përdorur zhvillimet e fundit në lundrim, kartografi dhe teknologjinë detare si karavelën, me synimin për të gjetur një rrugë detare për në burimet fitimprurëse të tregtisë së erëzave. Në 1488, Bartolomeu Dias kapërceu Kepin e Shpresës së Mirë dhe në 1498 Vasco da Gama arriti në Indi. Në 1500, ose duke zbritur aksidentalisht ose sipas planit të fshehtë të kurorës, Pedro Álvares Cabral arriti në atë që do të njihej si Brazili.

Përgjatë dekadave në vijim, lundërtarët portugezë vijuan të eksploronin brigjet dhe ishujt e Azisë Lindore, duke vendosur fortesa dhe pika grumbullimi tregtar pasi ata shkonin. Nga viti 1571, një varg pararojash navale e lidhnin Lisbonën me Nagasakin në Japoni, përgjatë brigjeve të Afrikës, Lindjes së Mesme dhe Azisë Jugore. Ky rrjet tregtar dhe kolonitë tregtare sollën një pasuri të madhe në ekonominë portugeze (1500–1800), kur ajo përllogaritej se përbënte rreth një të pestën e të ardhurave për frymë të Portugalisë.

Kur Filipi II i Spanjës (Filipi I i Portugalisë) uzurpoi Kurorën Portugeze në 1580, filloi një bashkim 60-vjeçar midis Spanjës dhe Portugalisë, i njohur si nga historiografia pasuese si Bashkimi Iberik, megjithëse mbretëritë vijuan të kishin administrata të ndara. Pasi mbreti i Spanjës ishte edhe mbreti i Portugalisë, kolonitë portugeze u bënë subjekt i sulmeve nga tre fuqi rivale europiane armiqësore me Spanjën: Republika Hollandeze, Anglia dhe Franca. Me një popullsi më të vogël, Portugalia e pa veten të pa aftë për ta mbrojtur efektivisht rrjetin e saj të tejshtrirë të pikave grumbulluese tregtare dhe perandoria filloi një rënie të gjatë dhe dhe graduale. Humbje domethënëse ndaj hollandezëve në Indinë Portugeze dhe në Azinë Juglindore gjatë shekullit të XVII do ti jepnin fund monopolit tregtar portugez në Oqeanin Indian. Në vijim, Brazili u bë kolonia më me vlerë e perandorisë, deri sa, si pjesë e valës së lëvizjeve për pavarësi që përfshiu Amerikat gjatë fillimit të shekullit të XIX, në vitin 1822 u shkëput.

Periudha e tretë e perandorisë mbulon fazën fundore të kolonializmit portugez pas pavarësisë së Brazilit në vitet 1820. Që atëherë, zotërimet koloniale ishin pakësuar në fortesat dhe plantacionet përgjatë vijës bregdetare afrikane (të shtrira në tokën e brendshme gjatë Ndarjes së Afrikës në fundin e shekullit të XIX), Timori Portugez, enklavat në Indi (India Portugeze) dhe Kina (Makau Portugez). Ultimatumi Britanik në 1890, çoi në tkurrjen e ambicjeve portugeze në Afrikë.

Pas Luftës së Dytë Botërore nën drejtimin e António Salazar (1932–1968), diktatura e *Estado Novo* bëri disa përpjekje pa rezultat për të mbajtur kolonitë e saj të fundit. Nën ideologjinë e plurikontinentalizmit, regjimi i riemëroi kolonitë e tij "provincat përtejdeti", ndërsa ruajti sistemin e punës së detyruar (çibalo), nga i cili vetëm një pari e vogël vendase (assimilado) përjashtohej normalisht. Në gusht 1961, Dahomej aneksoi Fortesë e São João Baptista de Ajudá, ndërsa në dhjetor të atij viti India aneksoi Goan, Damanin dhe Diun. Lufta Koloniale Portugeze në Afrikë zgjati nga viti 1961 deri në përmbysjen përfundimtare të regjimit të *Estado Novo* në 1974. Revolucioni i Karafilave i prillit 1974 në Lisbonë, çoi në çkolonizimin e shpejtë të Afrikës Portugeze dhe pushtimin e Timorit Lindor portugez në 1975 nga Indonezia. Qeveria e re e vendosur pas Revolucionit të karafilave iu rikthy menjëherë parimit të vetëvendosjes së popujve, duke ndryshuar në mënyrë radikale politikë, duke u hapur ndaj mundësisë së pavarësisë së të gjitha kolonive, duke e përfunduar *de facto* "Perandorinë Koloniale". Çkolonizimi nxiti eksodin e pothuajse të gjithë kolonëve portugezë si dhe shumë banorëve me rracë të përzjerë nga kolonitë. Në 20 dhjetor 1999 Portugalia ia riktheu Makau Kinës, duke shënuar fundin simbolik të Perandorisë. Tashmë zotërimet e vetme përtejdeti të mbetura nën sundimin portugez, Azoret dhe Madeira, të dyja të mbizotëruara nga popullsi portugeze, kështu që në vijim Lisbona e ndryshoi statusin e tyre kushtetues nga "provinca përtejdeti" në "rajone autonome". Pasuesi kulturor i perandorisë është Bashkësia e Vendeve Portugalisht Folëse (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, CPLP), analoge me Komonuelthi i Kombeve për vendet që ishin pjesë e Perandorisë Britanike.

## Sfondi (1139–1415)
Zanafilla e Mbretërisë së Portugalisë është e lidhur me *Rekonkuistan*, ripushtimin gradual të siujdhesës Iberike nga maurët. Pas krijimit si një mbretëri më vete në 1139, Portugalia e përfundoi rekonkuistën e saj të territoreve maure duke arritur Algarven në 1249, por pavarësia e saj vijoi të kërcënohej nga Kastilja fqinje deri në nënshkrimin e Traktatit të Ayllónit në 1411.

E liruar nga kërcënimet e ekzistencës së saj dhe e pa sfiduar nga lufta me shtetet e tjera evropiane, vëmendja portugeze u kthye përtejdeti dhe drejt një ekspedite ushtarake kundër tokave myslimane të Afrikës së Veriut. Kishte mjaft motive të mundshme për sulmin e tyre të parë, ndaj Sulltanatit Marinid (në Marokun e tanishëm). Ai ofroi mundësinë për të vijuar kryqëzatën e krishterë kundër islamit; për klasën ushtarake, ajo premtonte lavdi në fushën e betejës dhe plaçkë lufte; dhe në fund, ishte gjithashtu një mundësi për zgjeruar tregtinë portugeze dhe rregulluar rënien ekonomike të Portugalisë.

Në 1415 u bë një sulm ndaj Ceutas, një enklavë myslimane e vendosur strategjikisht në Afrikën e Veriut përgjatë Mesdheut dhe një nga portet fundore të tregtisë trans-sahariane të arit dhe skllevërve. Pushtimi qe një sukses ushtarak që shënoi një nga hapat e parë në ekspansionin portugez përtej Gadishullit Iberik, por me kosto të lartë për tu mbrojtur kundër forcave myslimane që shpejt e rrethuan. Portugezët ishin të pa aftë për ta përdorur si një bazë për zgjerim të mëtejshëm në brendatokë, dhe karvanët trans-saharianë thjesht zhvendosën itineraret e tyre për ta anashkaluar Ceutën dhe/ose përdorën porte alternative myslimane.

## Perandoria e parë (1415–1663)
Megjithëse Ceuta rezultoi një zhgënjim për portugezët, u vendos të mbahej ndërsa eksplorohej përgjatë bregut afrikano-atlantik. Një mbështetës kyç i kësaj politike ishte Infante Dom Henrik Navigatori, që ishte përfshirë në pushtimin e Ceutës dhe që mori rolin drejtues në promovimin dhe financimin e Eksplorimit Detar Portugez deri në vdekjen e tij në 1460. Në atë kohë, europianët nuk e dinin çfarë gjendej përtej Kepit Bohador në bregun afrikan. Henriku dëshironte të dinte sa largë në Afrikë shtriheshin territoret myslimane dhe nëse ishte e mundur ta arrije Azinë nëpërmjet detit, si për të arritur burimet fitimprurëse të tregtisë së erëzave ashtu ndoshta për të bashkuar forcat me mbretërinë mitike të krishterë të priftit-mbret Johan që flitej se ekzistonte diku te "Inditë". Në sponsorizimin e tij, së shpejti ishujt atlantikë të Madeiras (1419) dhe Azoreve (1427) u arritën dhe nisën të kolonizoheshin, duke prodhuar grurë për tu eksportuar në Portugali.

Shpejtë anijet e tij po sillnin në tregun evropian arë, fildish, piper, pambuk, sheqer dhe skllevër. Tregtia e skllevërve, për shembull, drejtohej nga pak duzina tregtarësh në Lisbonë. Në procesin e zgjerimit të itinerareve tregtare, lundërtarët portuguszë hodhën në hartë pjesët e panjohura të Afrikës dhe filluan të eksploronin Oqeanin Indian. Në 1487, një ekspeditë në tokë nga Pêro da Covilhã shkoi në Indi, duke eksploruar mundësitë tregtare me indianët dhe arabët dhe duke u drejtuar në fund për në Etiopi. Raporti i tij i hollësishëm u lexua me entuziazëm në Lisbonë, që u bë qendra më e mirëinformuar për gjeografinë e përbotshme dhe itineraret tregtare.

### Ekskursionet fillestare në bregdetin afrikan 
Frika se çfarë gjendet përtej Kepit Bohador dhe nëse ishte e mundur të ktheheshe pasi e kaloje, u lehtësuan në 1434, kur u kapërcye nga një nga kapitenët e Infante Henrikut, Gil Eanes. Kur kjo pengesë psikologjike u kapërcye, u bë më e lehtë të eksploroje më tej përgjatë bregut. Në 1443, Infante Dom Pedro, vëllai i Henrikut dhe në atë kohë regjenti i mbretërisë, i dha atij monopolin e navigimit, luftës dhe tregtisë në tokat në jug të Kepit Bohador. Më vonë ky monopol do të përforcohej nga vulat papnore *Dum Diversas* (1452) dhe *Romanus Pontifex* (1455), duke i dhënë Portugalisë monopolin tregtar për tokat e sapo zbuluara. Një përparim i rëndësishëm që e përshpejtoi këtë projekt ishte futja e karavelës në mes të shekullit të XV, një anije që mund të lundronte më afër erërave sesa çdo tjetër nëë operim në Evropën e asaj kohe. Duke përdorur këtë teknologji të re detare, navigatorët portugezë arritën gjerësi gjithmonë e më jugore,  duke përparuar me një mesatare prej një gradësh në vit. Senegali dhe Gadishulli i Kepit të Gjelbër u arritën në 1445.

Pika e parë tregtare grumbulluese "feitoria" përtej deti u vendos në 1445 në ishullin e Arguinit, pranë bregut të Mauritanisë, për të tërhequr tregtarë myslimanë dhe për të monopolizuar sipërmarrjen në itineraret e udhëtimit në Afrikën e Veriut. Në 1446, Álvaro Fernandes u shty gati deri në Sierra Leonen e tanishme, ndërsa në vitet 1460 u arrit Gjiri i Guinesë. Në 1456 u zbuluan Ishujt e Kepit të Gjelbër duke u vendosur aty në 1462.

Ekspansioni i kallamsheqerit në Madeira filloi në 1455, duke përdorur këshilltarë nga Siçilia dhe (gjerësisht) kapital gjenovez për të prodhuar *"kripë të ëmbël"* të rrallë në Europë. Tashmë i kultivuar në Algarve, aksesueshmëria e Madeirës tërhoqi tregtarë gjenovezë dhe flamandë entuziastë për të anashkaluar monopolet veneciane. Përdoreshin skllevër, përpjestimi i importimit të tyre në Madeira arriti 10% të popullsisë së përgjithshme në shekullin e XVI. Në vitin 1480 Antverpi kishte rreth shtatëdhjetë anije të angazhuara në tregtinë e sheqerit të Madeirës, me rafinimin dhe shpërndarjen të përqëndruara në Antverp. Në vitet 1490 Madeira e kishte tejkaluar Qipron si një prodhues sheqeri. Suksesi i tregtarëve të sheqerit si Bartolomeo Marchionni do të nxisnin investimet në udhëtimet e ardhshme.

Në 1469, pas vdekjes së princ Henrikut dhe si pasojë e të rezultateve të dobta të eksplorimeve afrikane, mbreti Afonso V ia dha monopolin e tregtisë në pjesë të Gjirit të Guinesë tregtarit Fernão Gomes. Gomes, që duhet të eksploronte  brigjet çdo pesë vite, në 1471 zbuloi ishujt e Gjirit të Guinesë, duke përfshirë São Tomé dhe Príncipedhe gjeti një treg të begatë mes vendasve dhe tregtarëve arabë dhe berberë në portin atëherë të quajtur Mina (miniera), ku ai vendosi një pikë grumbullimi tregtar. Tregtia mes Elminës dhe Portugalisë u rrit përgjatë një dekade. Gjatë Luftës për Trashëgiminë Kastiliane, një flotë e madhe kastiliane u përpoq ti merrte kontrollin e kësaj tregtie fitimprurëse, por u mundën në mënyrë vendimtare në 1478 në Betejën e Guinesë, që vendosi në mënyrë të qëndrueshme një kontroll ekskluziv portugez. Në 1481, Zhoão II që sapo ishte kurorëzuar vendosi të ndërtonte Fortesën São Jorge da Mina në mënyrë që të siguronte mbrojtjen e kësaj tregtie, që u kthye prapë si një monopol mbretëror. Në 1473 lundërtarët e sponsorizuar nga Fernão Gomes, kaluan Ekuatorin. Në 1482, duke u nisur nga Mina, Diogo Cão mbërriti në Lumin Kongo. Gjatë kësaj ekspedite portugezët hasën për herë të parë Mbretërinë e Kongos, me të cilën shpejtë zhvilluan marrëdhënie. Gjatë ekspeditës së tij në vitet 1485–86, Cão vijoi drejt Kepit Kryq, në Namibinë e tanishme, afër Tropikut të Bricjapit.

Në 1488, Bartolomeu Dias kapërceu majën më jugore të Afrikës (Kepi i Shpresës së Mirë) duke hyrë për herë të parë në Oqeanin Indian duke u nisur nga ai Atlantik. Ai arriti Lumin e Madh të Peshkimit në bregun e Afrikës, duke e përgënjeshtruar pikëpamjen që ekzistonte që nga Ptolemeu që Oqeani Indian ishte i mbyllur nga toka. Njëkohësisht, Pêro da Covilhã, duke udhëtuar fshehtësisht përgjatë tokës, kishte arritur Etiopinë, duke sugjeruar se një itinerar detar për në Indi do të ishte i afërt.

Pasi portugezët eksploruan vijën bregdetare afrikane, ata lanë mbrapa një seri padrõ-sh, kryqe guri të skalitur me stemën portugeze, duke shënuar pretendimet e tyre dhe ndërtuan fortesa dhe pika grumbullimi tregtar. Nga këto baza, ata u angazhuan në mënyrë fitimprurëse në tregtinë e skllevërve dhe të arit. Portugalia gëzoi monopolin mbi tregtinë detare afrikane të skllevërve për mbi një shekull, duke importuar rreth 800 skllevër në vit. Shumica silleshin në kryeqytin portugez, Lisbonë, ku vlerësohet se afrikanët e zinjë arritën të përbënin 10 % të popullsisë.

### Traktati i Tordesillas (1494) 
Zbulimi i Kristofor Kolombit në tetor 1492 i Botës së Re për Spanjën, që ai besonte se ishte Azia, çoi në mosmarrëveshje mes spanjollëve dhe portugezëve. Për këtë u organizuan bisedime midis dom Zhoãos II dhe mbretërive katolike të Kastiljes dhe Aragonës, që i sheshuan ato në vijim të nënshkrimit të Traktatit të Tordesillas në 1494. Ai e ndante botën në dy zona eksplorimi të përcaktuara nga një meridian veri–jug i vendosur mes ishujve të Kepit të Gjelbër dhe Karaibeve të sapo-zbuluara, 370 lega ose , në përëndim të ishujve të Kepit të Gjelbër. Tokat "e zbuluara dhe për tu zbuluar" që ishin të vendosura në lindje të këtij meridiani i përkisnin Portugalisë, kurse ato në perëndim të kësaj vije, Spanjës.

Përfundimi i këtyre bisedimeve me Spanjën është një nga mjaft arësyet e propozuara nga historianët se pse portugezëve ju deshën nëntë vjet për të vijuar udhëtimin e Dias-t përtej Kepit të Shpresës së Mirë, megjithëse është hamendësuar gjithashtu se në fakt udhëtime të tjera po zhvilloheshin fshehtas gjatë kësaj kohe. Ishte apo jo ky rasti, qëllimi afatgjatë portugez i gjetjes së një rruge detare për në Azi, në fund u arrit në një udhëtim përurues të komanduar nga Vasco da Gama në 1498.

### Hyrja e portugezëve në Oqeanin Indian 
Skuadra e Vasco da Gamas e la Portugalinë në 1497, kapërceu Kepin dhe vijoi përgjatë bregut të Afrikës Lindore, ku një pilot vendor u soll në bord duke i drejtuar ata përgjatë Oqeanit Indian. Në 20 maj 1498 ata arritën në Kalikut, (i njohur edhe si Kozhikode) kryeqyteti i mbretërisë së sunduar nga zamorinët, në Indinë jug-perëndimore. Udhëtimi i dytë për në Indi u nis në 1500 nën drejtimin e Pedro Álvares Cabral. Ndërsa ndoqi të njëjtin itinerar jug-perëndimor si Gama përmes Oqeanit Atlantik, Cabral-i zbriti në bregun brazilian.  Ky ishte me gjasa një zbulim aksidental, megjithëse është hamendësuar se në fshehtësi portugezët e dinin ekzistencën e Brazilit dhe se ai qëndronte në anën e tyre të vijës së Tordesillas. Cabral-i i rekomandoi mbretit të Portugisë që toka të kolonizohej, ndërsa në vijim u dërguan dy udhëtime në 1501 dhe 1503. Toka kishte me shumicë dru *paubrazili*, ose pernambuku, nga i cili më vonë do të trashëgonte emrin, por dështimi për të gjetur arë ose argjend nënkuptonte se për atë kohë, përpjekjet portugeze u përqëndruan në Indi. Në 1502, për të përforcuar monopolin e saj tregtar mbi një zonë të gjerë të Oqeanit Indian, Perandoria Portugeze krijoi sistemin e "cartazes" të liçensimit, duke u dhënë anijeve tregtare mbrojtje kundër piratëve dhe shteteve rivale.

Synimi i Portugalisë në Oqeanin Indian qe të siguronte monopolin e tregtisë së erëzave. Duke shfrytëzuar përplasejt e vazhdueshme mes hinduve dhe myslimanëve, mes viteve 1500 dhe 1510, portugezët vendosën fortesa dhe qendra të ndryshme grumbullimi tregtar (feitorias). Në 1502 Vasco da Gama zaptoi ishullin e Kilvës, në bregun e Tanzanisë, ku në 1505 u ndërtua fortifikimi i parë portugez në Afrikën Lindore për të mbrojtur anijet e Rrugëtimit të Indisë ("carreira da Índia"). dhe pas themelimit të manifakturave në Koçi (*Cochim*) dhe Kananore (*Canonor*, tani Kanur), ndërtuan një qendër grumbullimi tregtar në Kuilon në 1503.

Në Lisbonë, ndërkohë qe krijuar "Casa da Índia" për të administruar të gjitha aspektet e monopolit mbretëror të tregtisë dhe të lundrimit detar në Lindje. si nën-mbretin e parë të Indisë Portugeze. Qeveria portugeze në Lindje fillimisht u vendos në Koçi. Atë vit portugezët pushtuan Kananoren, ku themeluan Fortesën Santo Angelo.

Ndërsa në këtë kohë Lourenço de Almeida arriti në Cejlon — Taprobana legjendare — (Sri Lanka moderne), ku ai zbuloi burimin e kanellës. Duke e gjetur të ndarë në shtatë mbretëri rivale, vendosi një pakt mbrojtjeje me Mbretërinë e Kotes dhe, duke shfrytëzuar rivalitetet e brendshme, e shtriu kontrollin në zonat bregdetare, ku në 1517 do të themelohej fortesa e Kolombos.

Megjithëse Manueli I kërkoi që të eksploroheshin më tej interesat në Malaka dhe Sri Lanka, Almeida këmbënguli të përqëndrohej në Indinë Perëndimore, në veçanti te Sulltanati i Guxharatit për shkak të dyshimeve të tij se tregtarë nga rajoni zotëronin më shumë fuqi. Sulltani mamluk Al-Ashraf Qansuh al-Ghauri bashkë me Sulltanatin e Guxharatit i sulmuan forcat portugeze në limanin e Çaulit, duke shkaktuar vdekjen e djalit të Almeidës, Lourenço de Almeida. Si shpagim, portugezët luftuan dhe i shkatërruan flotat mamluke dhe guxharatase në Betejën detare të Diut në 1509.

Fillimish, bashkë me përpjekjet fillestare të Almeidës, Manueli I dhe këshilli i tij në Lisbonë ishin përpjekur ta shpërndanin pushtetin në Oqeanin Indian, duke krijuar tre zona juridiksioni: Albuquerque do të ndiqte misionin për të marrë Hormuzin, Adenin dhe Kalikutin për të siguruar mbizotërimin në Detin e Kuq; Diogo Lopes de Sequeira në Azinë Jug-lindore, duke kërkuar një marrëveshje me sulltanin e Malakës, ndërsa Jorge de Aguiar dhe, më vonë, Duarte de Lemos do të kryesonin një zonë midis Kepit të Shpresës së Mirë dhe Guxharatit. Megjithatë këto detyra do të centralizoheshin nga Afonso de Albuquerque, që do të kthehej i plotfuqishëm dhe ashtu do të mbetej. Madagaskari ishte eksploruar pjesërisht nga Cunha dhe Mauritiusi u zbulua nga Cunha ndërsa me gjasa ishte i shoqëruar nga Albuquerque. Në të njëjtin vit do të ndërtoheshin fortesat në Ishullin e Mozambikut dhe në Mombasa, në bregun kenian.

Në 1509, u zhvillua Beteja e Diut kundër një flote të përbashkët të Sulltanatit Burxhi të Kairos, të sulltanit Osman Bajaziti II, të zamorinit të Kalikutit dhe të Sulltanatit të Guxharatit, me mbështetje navale nga Republika e Venedikut dhe Republika e Raguzës. Fitorja portugeze qe vendimtare, duke shënuar fillimin e mbizotërimit europian në Oqeanin Indian. Me fuqinë e osmanëve të lëkundur seriozisht, portugezët do të pushtonin me shpejtësi vendet bregdetare. Kjo përkoi me kërkimin portugez për priftin-mbret Johan, meqë së shpejti ata e lidhën mbretërinë mitike me këtë tokë. Frika e përparimit turk brenda sektorëve protugezë dhe etiopianë luajti gjithashtu një rol në aleancën e tyre. Sulltanati Adal i mundi etiopianët në Betejën e Shimbra Kures në 1529 dhe islami u përhap më tej në rajon. Portugalia u përgjigj duke ndihmuar mbretin Gelaudevos me ushtarë dhe mushketa portugeze. Megjithëse osmanët u përgjigjën me mbështetje me ushtarë dhe mushketa Sulltanatin Adal, pas vdekjes së sulltanit adali Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi në Betejën e Vajna Dagas në 1543, forcat e bashkuara Adale-Osmane u tërhoqën.

Portugezët vunë gjithashtu marrëdhënie të drejtpërdrejta me shtetin vasal të Kongos, Mbretërinë Ndongo dhe udhëheqësin e saj Ngola Kilxhuane në 1520, pasi ky i fundit kërkoi misionarë. mbreti kongolez Afonso I ndërhyri me në proces duke e denoncuar dhe më vonë dërgoi një mision të Kongos në Ndongo pasi kjo e fundit kishte arrestuar misionin portugez që kishte ardhur. Tregtia zyrtare dhe jo zyrtare në rritje e skllevërve me Ndongon i përkeqësoi marrëdhëniet mes Kongos dhe portugezëve dhe bile pati ambasadorë portugezë nga Sao Tome që mbështetën Ndongon kundër Mbretërisë së Kongos. Megjithatë, kur Xhaga sulmoi dhe pushtoi rajonet e Kongos në 1568, portugezët e ndihmuan Kongon në humbjen e tyre. Në përgjigje, Kongoja lejoi kolonizimin e Ishullit Luanda; Në Luanda Paulo Dias de Novais në 1576 e organizoi dhe ndërtoi një port skllevërish. Aleanca pasuese e De Novais-it me Ndongon zemëroi luzo-afrikanët, që u ankuan për ndikimin nga Kurora. Në 1579, sunduesi i Ndongos Ngola Kiluanxhe kia Ndamdi masakroi banorët portugezë dhe kongolezë në kryeqytetin e Ndongo, Kabasa nën ndikimin e renegatëve portugezë. Të dy palët, portugezët dhe kongolezët luftuan kundër Ndongos dhe lëkundja e luftës mes Ndongos dhe Portugalisë do të vijonte për dekada.

Në Afrikën Lindore, furnitorët kryesorë që punonin në emër të Kurorës Portugeze, duke eksploruar dhe vendosur në territorin e asaj që do të bëhej Mozambiku ishin *prazeiros*, të cilëve ju dhanë me qira prona të mëdha përreth lumit Zambezi nga mbreti si shpërblim për shërbimet e tyre. Duke komanduar ushtri të mëdha të skllevërve-luftëtarë çikunda, këta njerëz vepruan si zotër feudalë, si duke marrë taksa nga prijësit vendas, ashtu dhe duke i mbrojtur ata dhe shtetet e tyre nga tributë grabitëse, duke marrë pjesë në tregtinë e fildishit apo skllevërve dhe duke u përfshirë në politikat e Mbretërisë së Mutapas, në pikën që vendosën mbretër klientë në fronin e saj.

##### Afrika Perëndimore
Pasi ekspeditat e kaluan Kepin Bohador në 1434. Në masën që rezultatet tregonin më shumë fitime, u rikthyen masat për të mbrojtur interesat e Portugalisë. Atribuar regjentit Don Pedro të Infante Don Henrik "Navegatorit", dhe i njohur për vulën *Rex regum*, u dekretua monopoli i navigimit në bregun perëndimor afrikan në 1443. Anijet duhet të liçensoheshin nga Portugalia në shkëmbim të një pjese të fitimeve të marra, që motivoi investimin në udhëtimet e eksplorimit nga portugezët dhe të huajt, si gjenovezët dhe venecianët. në favor të mbretit Afonsi V i Portugalisë, duke përforcuar i paraprirë *Dum Diversas* në 1452, duke deklaruar se tokat dhe detet e zbuluara përtej Kepit Bohador i përkasin mbretërve të Portugalisë, dhe duke autorizuar tregtinë dhe pushtimet kundër myslimanëve dhe paganëve, duke legjitimuar politikën portugeze të *mare clausum* në Oqeanin Atlantik dhe skllavërinë akoma në fillesa. Kjo tregti, do të pasuronte fiorentinin Bartolomeu Marchionni, që do të investonte në udhëtime të shumta portugeze. Duke nisur nga viti 1458, Ceuta dhe Arguini, me garnizonet e tyre ushtarake, qenë pika kyç të mbështetjes logjistike dhe materiale të lundrimeve portugeze dhe një pengesë për piratarinë e ushtruar nga maurët. iu dha gjithashtu për 100 000 realë në vit. Gomes duhet të eksploronte 100 lega të bregut afrikan në vit gjatë pesë viteve.

Me bashkëpunimin e lundërtarëve si João de Santarém, Pedro Escobar, Lopo Gonçalves, Fernão do Pó dhe Pedro de Sintra, Fernão Gomes bëri të njëjtën gjë për të përmbushur kontratën. Me trashëgiminë e tij, duke eksploruar bregun perëndimor afrikan përparoi deri në Kepin e Shën Katerinës, tashmë në gjysmë-rruzullin jugor dhe gjetën gjithashtu ishujt e Gjirit të Guinesë, duke përfshirë Sao Tome dhe Principe dhe Elminën në 1471, ku gjetën një industri të lulëzuar të arit lumor. me gurë paraprakisht të prerë dhe në Portugali, të dërguar si balasta të anijeve, sistemi i ndërtimit pastaj u adoptua për fortifikime të shumta. Në strehimin e fortesës-feitoria të zhvilluar në ngulimin São Jorge da Mina që në 1486 mori "Carta de Foral" (emfiteuza). Aty do të shkëmbehej grurë, pëlhurat, kuajt dhe guacka ("zimbo"), për arë (deri në 400 kg në vit) dhe skllevër, me intensitet gjithmonë e më të madh duke nisur nga [shekulli i XVI. Aty, do të vendosnin tregtinë e [bronzit dhe tunxhit europian, në formën e byrzylykëve, në shkëmbim të piperit të Guinesë, pëlhurave, fildishit dhe skllevërve (duke i dhënë emrin "bregu i skllevërve"), i njohur me ndryshimet e mëdha të politikave dhe artit vendor: bronzet e Beninit dëshmojnë për praninë portugeze.

##### Mbretëria e Kongos dhe themelimi i Angolës
Që nga nënshkrimi i Traktatit të Alcáçovas brigjet e Guinesë patrulloheshin me kujdes, duke qenë të ndaluar kastelanët dhe europianët e tjerë. Mes viteve 1482 dhe 1486, Diogo Cão, që u angazhua nga Zhoão II në këto patrulla, u nis drejtë Santo Jorge da Mina për të eksploruar grykëderdhjen e lumit Kongo dhe do të eksploronte shpejtë 150&nbsp;km deri te kataraktet e Ielalës. Aty ngriti padrãon e parë prej guri, duke zëvendësuar kryqet e zakonshme të Madeirës dhe dërgoi një ambasadë portugeze në Mbretërinë e Kongos, duke nisur kontaktet e para europiane.

Hapat e para në vendosjen e një aleance me "Manikongon" (në gjuhën kongoleze "muene kongo") e fuqishëm, që dominonte të gjithë mbretërinë: Diogo Cão mori disa fisnikë për vizitë në Portugali dhe i riktheu në 1485 bëri një marrëveshje me mbretin Anzinga Ankua, që në 1491 u konvertua në krishtërim dhe u pagëzua, me emra të ndryshëm, duke marrë emrin Zhoão I i Kongos sipas mbretit portugez.

Priftërinjtë e parë katolikë dhe ushtarët e përshkruan kryeqytetin Mabanza Kongo si një qytetin e madh të Évorës. Zhoão I i Kongos qeverisi deri rreth vitit 1506 dhe u pasua nga i biri, Afonsi I i Kongos, që do ta bënte katolicizmin roman fenë zyrtare të mbretërisë. Në jug të kësaj mbretërie ekzistonin dy të tjera, Mbretëria e Dongos dhe Mbretëria e Matambas, të cilat do të shkriheshin, për të krijuar Mbretërinë e Angolës (rr. 1559). në qytetin e tanishëm të Luandës. Angola më vonë u kthye në tregun kryesor furnizues të skllevërve për plantacionet e kallam-sheqerit të Brazilit.

##### Afrika Jugore dhe Lindore
Me kapërcimin e Kepit të Shpresës së Mirë nga Bartolomeu Dias në 1488, misionit fetar të "Rekonquista"s iu shtua kurioziteti shkencor dhe tregtia. Vasco da Gama përdori hartat detare të deriatëhershme për të përcaktuar një rrugë detare për në Indi. Pas këtij zbulimi, shekulli i XVI do të kthehej në "*shekullin e artë*" të Portugalisë dhe apogjeu i saj si fuqi e re europiane. Duke nisur nga tani, eksplorimet do ta humbisnin karakterin privat, duke u zhvilluar nën nismën e Kurorës, me Manuelin I që përcaktonte se gjithë vitet, mes shkurtit dhe marsit, do të nisej një armadë për në Indi.

Në 1507, portugezët e pushtuan Ishullin e Mozambikut, port strategjik mbështetjeje për rrugëtimin e Indisë që lidhte Lisbonën me Goan. Si etapë lundrimi ishte një pika e takimit të anijeve të humbura në udhëtimin vajtës, duke pritur monsunet. Më vonë aty u ndërtua një fortifiki i fuqishëm, Fortesa e São Sebastião-s (1558) dhe një spital. Në ishujt Azore, një armadë e ishujve i mbronte anijet e drejtuara për në Lisbonë nga sulmet pirate të europianëve. Aty, Tristão da Cunha dërgoi një ekspeditë për në Etiopi, që mendohej se ishte më e afërt. Duke qenë në rrugë për në Malindi, Afonso de Albuquerque zbarkoi në Ras Filuk, pranë Kepit Guardafui. Në rrugëtimin e kësaj ekspedite, të mbërritur në Goa në 1512 ambasadori Mateus, i dërguar nga mbretëresha regjente Eleni e Etiopisë te mbreti Manueli I i Portugalisë dhe te papa, në kërkim të një aleance për të bërë paqe me fuqinë në rritje osmane në rajon. Duke e parë si një kontakt shumë të dëshiruar me priftin-mbret legjendar Johan, mbreti informoi papën Leoni X me Pêro da Covilhã-n në 1513 dhe Mateus udhëtoi për në Portugali në 1514, nga ku u kthye me një ambasadë portugeze, bashkë me Francisco Álvares. Portugezët në këtë mënyrë kuptuan natyrën e misionit të tij me mbërritjen në Etiopi në 1520, pas vdekjes së Mateus, fakt që i ndërlikoi kontaktet me perandorin etiopian. Kjo ishte nisja e parë e marrëdhënieve të një vendi europian me Etiopinë dhe në 1517 Portugalia e ndihmoi perandorin Lebna Dengel, duke dërguar armë dhe katërqind ushtarë, që do ta ndihmonin të ristabilizonte qeverisjen në luftën Etiopiano-Adale.

#### Goa, Malaka dhe Azia Juglindore 
Nga fundi i vitit 1509, Albuquerque u bë nën-mbreti i Indive Lindore. Tashmë nën qeverinë e Albuquerque-s, me ndihmën e piratit hindu Timoxha në 1510 u mor nga arabët Goa. Pushtimi fillestar i Goas nga Sulltanati i Bixhapurit, të cilët shpejtë u kundërpërgjigjën, megjithatë më 25 nëntor të të njëjtit vit ajo u ripushtua. I dëshiruar si porti më i mirë tregtar i rajonit, qendra e tregtisë së kuajve arabë për sulltanatet e Dekanit, e vendosur mes Keralas dhe Guxharatit, pushtimi do të lejonte përmbushjen e synimit të mbretërisë për të qëndruar në mënyrë të përhershme në rajon.

Në kontrast me Almeidën, Albuquerque ishte më i shqetësuar me fuqizimin e marinës, ashtu dhe më i bindur ndaj interesave të mbretërisë. Albuquerque i inkurajoi kolonët portugezë të martoheshin me gra vendase, ndërtoi një kishë në nder të Shën Katerinës (pasi Goa u ripushtua në ditën e festës së saj) dhe u përpoq të krijonte marrëdhënie me hindutë duke mbrojtur tempujt e tyre dhe duke u pakësuar taksat.

Në prill 1511, Albuquerque lundroi me 17 ose 18 anijesh dhe rreth 1 200 veta për në Malaka, në siujdhesën Malaj, që ishte tregu më i madh i erëzave në atë periudhë. Megjithëse tregtia aty dominohej më së shumti nga guxharatasit, aty tregtonin edhe grupe të tjera, si turq, persë, armenë, tamilë dhe abisinas. Albuquerque synonte Malakën për të penguar ndikimin mysliman dhe venecian në tregtinë e erëzave dhe rritjen e asaj të Lisbonës. Në korrik 1511 ata e pushtuan Malakën dhe për ta mbrojtur atë u ngrit një fortesë, porta e të cilës, e quajtur "A Famosa" qëndron akoma. Pasi mundi Sulltanatin e Malakës, Afonso de Albuquerque dërgoi menjëherë Duarte Fernandes me mision diplomatik në Mbretërinë e Siamit (Tailanda moderne), europiani i parë që mbërrinte, duke parë pretendimet siameze mbi Malakën, duke vendosur marrëdhënie tregtare miqësore midis dy mbretërive.

#### Ishujt e Erëzave dhe Traktati i Saragozës 
Në vazhdim, në 1511 Albuquerque dërgoi Antonio de Abreu-n dhe Francisco Serrão-n (bashkë me Ferdinand Magelanin) për të eksploruar Arkipelagun Indonezian, duke zaptuar porte dhe ishuj. Operacionet portugeze në Azi nuk kaluan të pa vërejtura. Në nëntorin e atij viti, duke marrë vesh vendndodhjen e të ashtuquajturve "ishuj të erëzave" ("ilhas das especiarias") në ishujt Maluku dhe Banda, dërgoi një ekspeditë të komanduar nga António de Abreu për ti eksploruar. Pilotët malajas i drejtuan nëpërmjet Xhavas, ishujve të Vegjël Sunda dhe ishullit të Ambonit deri në Banda, ku zbarkuan në fillim të 1512. Aty u vendosën, si europianët e parë të zbritur në këta ishuj, duke i mbushur anijet e tyre me arra muskat dhe karafila indonezianë. Abreu u nis për në Ambon ndërsa zëvendës-komandanti i tij, Francisco Serrão vijoi për në Ternate. Në të njëjtin vit, në Indonezi, portugezët morën Makasarin, dhe u shtynë më tej në jug duke zbuluar Timorin në 1512.

Në 1521 Ferdinand Magelani mbërriti dhe pretendoi Filipinet për Spanjën. Në 1525, Spanja nën Karlin e V dërgoi një ekspeditë për të kolonizuar Ishujt Maluku, duke pohuar se ata ishin në zonën e  tij të Traktatit të Tordesillas, meqë nuk ishte vendosur një kufi në lindje. Ekspedita e García Jofre de Loaísa-s mbërriti te Malukut, duke u vendosur në skelën e Tidores. Me portugezët tashmë të vendosur në Ternaten e afërt, përplasja ishte e pashmangshme. Mes viteve 1522 dhe 1529, në vijim të lundrimit përreth botës nga Ferdinand Magelani, kastelanët do të kontestonin kufirin e Traktatit të Tordesilhas, duke diskutuar përkatësinë e Malukut e çmuar të "burimit të të gjitha erëzave" dhe Filipinet me portugezët. Por në 1529 me nënshkrimin e Traktatit të Saragozës nga Zhoão III dhe Karlosi I i Spanjës, u arrit në një zgjidhje, duke ja atribuar Malukut Portugalisë, ndërsa Filipinet Spanjës. Marrëveshja do të përcaktonte vijimin e meridianit të Tordesilhas në gjysmë-rruzullin e anës tjetër të botës. Territoret në lindje të ishujve Maluku, i jepeshin Spanjës me një pagesë prej  dukatesh prej ari. duke i lejuar të ndërtonin një fortesë në portin e Kalapas (Xhakarta e tanishme). Traktati i Sunda Kalapas (1522) u nënshkrua në një "padrão", por portugezët nuk do të vijonin ta përmbushnin premtimin për tu kthyer në vitin tjetër: atë vit u kthye guvernatori i Indisë Duarte de Meneses që, pas një administrimi shkatërrimtar, u dërgua në burg dhe u zëvendësua nga Vasco da Gama, që do të vdiste në Koçi në 1524. Portugezët tregtuan rregullisht me Perandorinë e Bruneit nga viti 1530 dhe e përshkruan kryeqytetin e Bruneit si të rrethuar me mure guri. Në 1535, kapiteni António de Faria, i nisur nga Da Nangu, ku portugezët kishin mbërritur në 1516, tashmë të quajtur Koçinçina (Vietnami i sotëm), u përpoq të vendoste një qendër grumbullimi tregtar në Hoi An, por dështoi. Jorge de Meneses zbuloi Guinenë e Re në 1526, duke e emërtuar atë "Ishulli i Papuas".

#### Azia Jugore, Gjiri Persik dhe Deti i Kuq 
Megjithëse Kankili I i Xhafnës fillimisht i rezistoi kontaktit me ta, Mbretëria e Xhafnës shpejtë do të vihej në vëmendjen e zyrtarëve portugezë si për rezistencën ndaj veprimtarive misionare ashtu dhe për arësye logjistike për shkak të afërsisë me limanin e Trinkomalit, ndër arësyet e tjera. Në të njëjtin vit, Manueli I e urdhëroi Almeidën të përforconte fortesat në Kerala dhe në Afrikën Lindore, ashtu dhe të shikonte mundësinë e ndërtimit të fortesave në Sri Lanka dhe Malaka në përgjigje të armiqësive në rritje me myslimanët në ato rajone dhe kërcënimeve nga sulltani mamluk.

Në 1517, João da Silveira komandoi një flotë për në Çitagong, dhe rreth vitit 1528, portugezët kishin krijuar një ngulim në Çitagong. Portugezët në vijim e vunë qendrën e tyre të operacionve përgjatë lumit Hugli, ku hasën myslimanë, hindu dhe dezertorë portugezë të njohur si *Çatinë*.

Perandoria Portuguese u zgjerua në Gjirin Persik, duke kundërshtuar kontrollin e tregtisë së erëzave nga Sulltanati Axhuran dhe Perandoria Osmane. Në 1515, Afonso de Albuquerque pushtoi shtetin Huvala të Hormuzit në hyrje të Gjirit Persik, duke e kthyer në shtet vasal. Adeni, megjithatë, i rezistoi ekspeditës së Albuquerque-s po atë vit dhe një tjetër përpjekeje nga pasuesi i Albuquerque-s, Lopo Soares de Albergaria në 1516. Në 1521 një forcë e drejtuar ngaq António Correia pushtoi Bahreinin duke mundur mbretin xhabrid, Mukrin ibn Zamil.

Në një seri ndryshimi aleancash, portugezët mbizotëruan shumë nga jugu i Gjirit Persik për shekullin vijues. Me rrugëtime të rregullta detare që e lidhnin Lisbonën me Goan, që nga viti 1497, ishulli i Mozambikut u bë një port strategjik, ku u ndërtua Fortesa São Sebastião dhe një spital. Në Ishujt Azore, Armada e ishujve i mbronte anijet përgjatë rrugës për në Lisbonë.

Në 1533, Portugalia pushtoi Vasain, rreth 50 km nga Bombej. Në 1534, Guxharati u pushtua nga mogulët me mbështetjen e shteteve raxhpute të Çitorit dhe Mandusë, kështu që sulltani Bahadur Shah i Guxharatit u detyrua të firmoste Traktatin e Vasait me portugezët, ku vendosej një aleancë për të rekuperuar vendin e tij, duke dhënë në shkëmbim Damanin, Diun, Mumbain dhe Vasain. Ai rregullonte gjithashtu tregtinë e anijeve të Guxharatit që niseshin për në Detin e Kuq dhe që kalonin përmes Vasait që të paguanin detyrime dhe të lejonte tregtinë e kuajve. Pasi perandori mogul, Humajuni pati sukses kundër Bahadurit, ky i fundit nënshkroi  një tjetër traktat me portugezët për të konfirmuar furnizimet dhe lejoi të ndërtohej një fortesë në Diu.

Pak më vonë, Humajuni e ktheu vëmendjen gjetkë dhe Guxharati u lidh në aleancë me osmanët për të rifituar kontrollin e Diut dhe për të rrethuar fortesën. Në 1538, Fortesa e Diut u rrethua përsëri nga forcat osmane. Një tjetër rrethim i dështuar në 1547 do tu jepte fund ambicieve otomane, duke konfirmuar hegjemoninë portugese në rajon, ashtu si dhe arritjen e superioritetit mbi mogulët. Megjithatë, osmanët i kundërshtuan sulmet portugeze në Detin e Kuq dhe në Gadishullin Sinai në 1541 dhe në rajonin verior të Gjirit Persik në 1546 dhe 1552. Në fund çdo entitet duhet të respektonte rruzullin e ndikimit të tjetrit, megjithëse jo zyrtarisht.

Në fillim të shekullit të XVI prania portugeze u ndje për herë të parë në bregun e Makranit pranë Detit Arabik, dhe pranë bregut Sindi duke kontrolluar itineraret detare të lidhur me Gjirin Persik. Në 1515 u zhvillua faza e parë e luftës së hapur që duke nisur nga Afonso de Albuqueque që me kërkesë të perandorit Safavid, sulmoi tributë Kalmati, që pengonin tregtinë dhe lundrimin me Gjirin Persik.

Në provincën e Sindit dhe Baluçistanit patën kontakt më të drejtpërdrejtë nën presionin ushtarak portugez. Tashmë në brendësi të Nënkontinentit Indian, pas pushtimit mogul të Lahores dhe me vendosjen e kryeqytetit në të njëjtin qytet në 1589, portugezët do të mbanin një prani këmbëngulëse në oborr si aleatë të mogulëve, kundër persëve. 1581-a do të shihte zhvillimin e sulmeve të reja mbi qytetet bregdetare me një flotë portugeze që u nis nga qyteti portugez i Maskatit, objektivi i të cilave ishte si shkatërrimi i anijeve pirate, ashtu dhe për të ndëshkuar vendet që mbështesnin flotat tukre që përpiqeshin të thyenin bllokadën detare portugeze në Gjirin Persik. Megjithë Plaçkitjen e Thatës në 1557, historiani portugez i shekullit të XVI, Diogo do Couto e përshkruan Thatën si një nga qytetet më të pasura të Orientit.

Megjithatë, njëfarë pranie portugeze kishte qenë më herët në shekullin e XVI me pushtimin e Hormuzit nga Afonso de Albuquerque në 1507, që nisi zhvillimin e marrëdhënieve me Sindin. Më vonë, në dekadën e parë të shekullit të XVI, tregtarët krijuan një qendër grumbullimi tregtar (feitoria) dhe në fund të shekullit të XVI Urdhri Shekullar i Karmelitëve të Zbathur ("Carmelitas Descalços") ndërtoi një konvent.

#### Kina dhe Japonia
Gadishulli i Malakës u bë baza strategjike për zgjerimin e tregtisë portugeze me Kinën dhe Azinë Jug-Lindore. Jorge Alvares ishte evropiani i parë që arriti në Kinë nga deti, ndërsa romakët ishin të parët nëpërmjet tokës nga Azia e Vogël. Ai qe gjithashtu edhe evropiani i parë që zbuloi Hong Kongun. Në 1513, duke u nisur nga Malaka, Jorge Álvares arriti në jugun e Kinës, duke zbarkuar në grykëderdhjen e Lumit të Perlave në Ishullin Nei Lingding. Në 1514, Afonso de Albuquerque, nën-mbreti i "Estado da India", dërgoi Rafael Perestrello-n të lundronte drejtë Kinës në mënyrë që të niste marrëdhëniet tregtare me të, duke zbritur në Guangzhou dhe ishullin Shangçuan.

Në 1517 Tomé Pires u ftua si ambasador i Manuelit I në Kinë, me flotën e Fernão Peres de Andrade, që zhvilloi bisedime me autoritetet e Guangzhout dhe Pekinit për një qendër grumbullimi tregtar në Tamão. Fillimisht të suksesshme, por më vonë ambasada u tërhoq. Tregtarët portugezë, ndërkohë u vendosën në ishullin Shangçuan, duke nënshtruar mandarinët vendas, më vonë në Ningbo, që do të shkatërrohej në "Betejën e Tamão-s", një ishull i vogël në gjirin e Guangzhout ku në 1521 dhe 1522 do të luftohej me forcat kineze.

Megjithë entuziazmin fillestar midis dy kulturave, menjëherë më pas filluan të shfaqen vështirësi, që përfshinin keqkuptime, fanatizëm si dhe armiqësi. Eksploruesi portugez Simão de Andrade shkaktoi përkeqësimin e marrëdhënieve me Kinën, për shkak të veprimtarisë së tij pirate, duke sulmuar anijet kineze, një zyrtar kinez dhe duke rrëmbyer kinezë. Ai e kishte bazën në ishullin Tamão, në një fortesë. Kinezët pretenduan se Simão rrëmbente djemë dhe vajza kineze për ti abuzuar dhe ngrënë. Kinezët dërguan një skuadër anijesh kundër karavelave portugeze, që arritën ti largojnë portugezët dhe të rimerrnin Tamão-n. Si pasojë, kinezët nxorën një dekret që i ndalonte burrat me tipare kaukaziane që të hynin në Guangzhou, duke vrarë shumë portugezë aty dhe duke i zmbrapsur portugezët në det.

Pasi sulltani i Bintanit robëroi mjaft portugezë nën drejtimin e Tomás Pires, kinezët ekzekutuan 23 portugezë dhe pjesën tjetër e futën në burg, ku qëndruan në kushte mizore. Kinezët pastaj i masakruan portugezët që qëndronin në qendrat e grumbullimit tregtar në Ningbo dhe Fuxhian në 1545 dhe 1549, për shkak të sulmeve të shumta dëmtuese të portugezëve përgjatë brigjeve, që i zemëruan kinezët. Pirateria portugeze ishte e dyta pas asaj japoneze në atë periudhë. Megjithatë, shpejtë ata filluan ti kursenin anijet kineze duke filluar një tregti të kujdesshme. Në 1557 autoritetet kineze i lejuan portugezët të vendosen në Makau, duke e marë me qira Makaun nga Kina si një qendër grumbullimi tregtar duke i paguar Kinës Ming një qira vjetore prej qindra "tilësh" argjend. Ata krijuan depo të mallrave të tregtuar mes Kinës, Japonisë, Goas dhe Europës.

Midis viteve 1542 dhe 1543 një grup tregtarësh, mes të cilëve Francisco Zeimoto arritën për herë të parë në Japoni. Sipas Fernão Mendes Pinto, që mori pjesë në këtë udhëtim, arritën në ishullin e Tanegashima, nga ku i tmerruan vendasit me armët e zjarrit dhe orat. Në të njëjtin vit mbërriti në Goa, duke udhëtuar si nën-mbreti i ri, misionari jezuit Francisco Xavier për të marrë nga nunci apostolik detyrën e patronazhit portugez ndaj kishës katolike. Ai u dërgua nga Zhoão III, pas thirrjeve të vazhdueshme ndaj papës, duke kërkuar misionarë për të mbështetur fenë dhe mbajtjen e rendit në Azinë portugeze, i rekomanduar me entuziazëm nga Diogo de Gouveia, që e këshilloi mbretin të thirrte urdhërin e ri, të sapo-formuar të "Shoqërisë së Jezuit", (lt:"Societas Iesu", pt:"Companhia de Jesus"), të njohur si jezuitë. Kjo tregti u bë veçanërisht fitimprurëse duke nisur nga viti 1547, kur autoritetet kineze do ta ndalonin tregtinë e drejtpërdrejtë mes Kinsë dhe Japonisë për shkak të piraterisë, duke rikthyer politikën izolacioniste *Hai Xhin* (d.m.th. "ndalimi detar"), duke i lënë portugezët si ndërmjetësit e vetëm: pavarësisht ndalimit, në Kinë, me mungesë argjendi, mundësonte aksesin në rezervat japoneze. Nga ana e tyre, japonezët ishin konsumues të mëdhenj të mëndafshit dhe porcelanit kinez. fillimisht niseshin nga Malaka.

Në 1554, pas përpjekjeve të ndryshme për të krijuar një skelë të ndërmjetme në Kinë, Leonel de Sousa kryekapiteni i udhëtimit të Japonisë (*capitão-mor da viagem do Japão*), arriti një marrëveshje për të negociuar në Guangzhou. Që nga viti 1535, në vijim të një fundosjeje, ishin autorizuar për tu vendosur në gadishullin e Makaut dhe të ushtronin veprimtarinë e tyre tregtare, pa u ngulitur në tokë.

Në vitin 1555, Makau do të kthehej tashmë në një qendër të rëndësishme të trekëndëshit tregtar mes Kinës, Japonisë dhe Goas, dhe mes këtyre dhe Europës. Në 1557, më në fund autoritetet kineze do të jepnin autorizimin që portugezët të vendoseshin në mënyrë permanente, duke i dhënë një shkallë të konsiderueshme vetëqeverisjeje nëpërmjet një pagese vjetore (rreth 500 tilë argjendi). do të kishin një rol vendimtar përgjatë betejave të Periudhës Sengoku, që do të luftoheshin mes daimyōve; sheqeri i rafinuar dhe krishtërimi do të ishin risitë e tjera të mëdha të pranuara. Francisco Xavier do të udhëtonte në Japoni në 1549, duke konvertuar shumë banorë. dhe duke krijuar aty një qendër grumbullimi tregtar që gjatë shumë viteve do të ishte porta e Japonisë me botën. Në 1580, pak para nisjes së Bashkimit Iberik, Omura Sumitada do tua jepte juridiksionin mbi Nagasakin jezuitëve.

#### Ekspeditat misionare 
Në 1542, misionari jezuit Francis Xavier mbërriti në Goa në shërbim të mbretit Zhoao III i Portugalisë, me detyrën e nunciaturës apostolike. Në të njëjtën kohë Francisco Zeimoto, António Mota dhe tregtarë të tjerë mbërritën për herë të parë në Japoni. Sipas Fernão Mendes Pinto, që pohon se mori pjesë në këtë udhëtim, ata arritën në Tanegashima, ku vendasit u befasuan nga armët e zjarrit, që do të prodhoheshin menjëherë nga japonezët në shkallë të gjerë. Nga viti 1570 portugezët blenë pjesë të një porti japonez ku ata themeluan një pjesë të vogël të qytetit të Nagasakit, duke u bërë porti kryesor tregtar në Japoni në tregtinë trekëndore me Kinën dhe Europën.

Duke e krahasuar tregtinë e tij si me konkurentët europianë ashtu dhe me ata aziatikë, Portugalia dominoi jo vetëm tregtinë mes Azisë dhe Europës, por edhe atë mes rajoneve të ndryshme të Azisë dhe Afrikës, si India, Indonezia, Kina dhe Japonia. Misionarët Jezuitë, ndoqën portugezët për të përhapur me forcë dhe me dhunë Katolicizmin në Azi dhe Afrikë me suksese dhe dështime të herë pas hershme.

### Empori tregtar 
Perandoria Portugeze në Afrikë dhe Lindje qe thelbësisht detare dhe tregtare, e vendosur në rajonet bregdetare. Të ardhurat e mëdha të qendrave të grumbullimit tregtar dhe fortesat të furnizuara lehtësisht nëpërmjet detit, për përforcuar nga veprimtaria e misioneve fetare në tokë, do ti lejonin portugezët të kontrollonin dhe mbizotëronin tregtinë e erëzave, të gurëve të çmuar, të mëndafshit dhe të porcelanit. Lisbona ishte "empori" i Europës.

Gjatë ekspansionit nga viti 1415 deri në 1534, datë në të cilën u urdhërua kolonizimi i brendësisë së Brazilit nga Zhoão III, Perandoria Portugeze qe një thalasokraci, që përfshinte Oqeanet Atlantik dhe Indian, të mbrojtur nga një seri fortesash bregdetare që mbronin një rrjet qendrash grumbullimi tregtar (feitorias). Këto mbështesnin një sistem liçensash navigimi ose "cartazes", si një përforcim për marrëdhëniet dhe aleancat e shumta diplomatike, që përfshinin Mbretërinë e Siamit, Perandorinë Safavide në Persi, Perandorinë Vixhajanagara dhe Etiopinë. Ky sistem plotësohej nga veprimtaria e misioneve fetare në territor nën patronazhin portugez, sipas një marrëveshjeje të Kurorës Portugeze me Selinë e Shenjtë. qe pasuese e institucioneve ngjashme, si "Casa da Guiné" dhe "Casa da Mina", për të shoqëruar ekspansionin tregtar në lindje. "Casa da Índia" administronte eksportet për në Goa, qendra e perandorisë lindore, dhe shkarkimin e mallrave lindore dhe shitjen e tyre në Lisbonë. Shpërndarja në Europë bëhej nëpërmjet qendrës së grumbullimit tregtar portugez në Antverp. përfaqësonte 39% të të ardhurave të Kurorës, që do të bënte që Manueli I i Portugalisë të mbiquhej nga Françesku I i Francës si "le roi épicier".

Përgjatë rreth 30 viteve, nga viti 1503 deri në 1535, portugezët do ta tejkalonin në tregtinë e erëzave Venecian në Mesdhe, duke e projektuar Antverpin si qendrën më të madhe tregtare të Europës. Stili Manuelin dëshmon ende sot begatinë e mbretërisë në vepra si Manastiri Jerónimos, i porositur nga Manueli I në fillim të vitit 1502, pak pasi Vasco da Gama do të kthehej nga India. I financuar nga një pjesë e madhe e fitimeve tregtare të erëzave, pjesa më e madhe e tij u realizua deri në 1540, në mbretërimin e Zhoaos III. Në Lindje që nga viti 1510, politika e guvernatorit të përgjithshëm Afonso de Albuquerque inkurajoi martesat e përziera, duke mundësuar krijimin e një bashkësie euro-aziatike në Goa, që nga ana e saj do të mbështeste administrimin e veprimtarive tregtare dhe të ndërtimit naval. Froni e kufizoi gjithmonë e më shumë financimin e jashtëm dhe në 1560, të ardhurat e "Casa da Índia" tani ishin të mjaftueshme vetëm për të mbuluar shpenzimet e saj: monarkia kishte hyrë në rënie (politika portugeze e monopolit mbretëror do të lehtësohej në 1570 dhe do të braktisej në 1642, me krizën e pasimit dhe pas Dinastia Filipine, duke kaluar prapë te "Casa da Índia" duke marrë një karakter doganor).

### Përpjekjet për kolonizimin e Amerikave 
Me shprehjen "Amerika Portugeze" përfshihen zonat që do të ishin në dominimin *de fakto* të Portugalisë, si ato që sot janë pjesë e Brazilit, apo kolonia e Sacramento-s. Mbizotërimi *de jure* mbi Barbadosin — territor që nuk qe brazilian- është një shembull i zonave të Amerikës Portugeze që nuk ishte pjesë e Brazilit. Zonat që më parë ishin spanjolle, të vendosura në perëndim të meridianit të Tordesilhas, të përvetësuara nga Perandoria Portugeze, tashmë duke qenë pjesë e Brazilit. Tashmë, Amerika Portugeze është në territoret e Brazilit të tanishëm, provincat dhe territoret e Kanadasë, nga Toka e Re dhe Labradori (si ishulli i Njufaundlandit ashtu dhe rajoni i Labradorit ishin nën dominimin portugez) te Skocia e Re, vendet e Amerikës Qëndrore si Barbadosi, Uruguai dhe Departamentet dhe rajonet përtejdetit të Francës si Guajana Franceze.

#### Kanadaja 
Bazuar në Traktatin e Tordesillas, Kurora Portugeze, nën mbretërit Manueli I, Zhoao III dhe Sebastian, pretenduan gjithashtu të drejtat territoriale në Amerikën e Veriut (të arritur nga John Cabot në 1497 dhe 1498). Për këtë qëllim, në 1499 dhe 1500, João Fernandes Lavrador eksploroi Groenlandën dhe Atlantikun verior në bregun e Kanadasë, që e raportoi si shfaqjen e "Labradorit" në hartat topografike të periudhës. Në vijim, në vitet 1500–1501 dhe 1502, vëllezërit Gaspar dhe Miguel Corte-Real eksploruan atë që tanishmë është provinca kanadeze e Toka e Re dhe Labradori dhe Groenlanda, duke i pretenduar këto toka për Portugalinë. Në 1506, mbreti Manueli I vuri taksa peshkimi për ujërat e Njufaundlandit. Rreth vitit 1521, João Álvares Fagundes iu dhanë të drejtat mbi ishujt e brendshëm të Gjirit të Shën Lorencit dhe krijoi gjithashtu një vendbanim në Ishullin e Kepit Breton për të shërbyer si bazë e peshkimit të merlucit. Trysnia nga vendasit dhe konkurenca nga peshkatarët europianë e penguan vendosjen e një ngulimi permanent dhe pesë vjet më vonë u braktisë. Përgjatë gjysmë-shekullit pasues dështuan edhe shumë përpjekje të tjera për të vendosur ngulime në Njufaundland.

#### Brazili 
Në 1499, në armadën e II-të të Indisë, më e mirëpajisura e shekullit të XV, Pedro Álvares Cabral u devijua nga bregu afrikan. Në 22 prill 1500 ai pa Monte Pascoal në bregun jugor të Bahias. Zyrtarisht si aksident, Zbulimi i Brazilit u hapi rrugë hamendësimeve se ishte përgatitur fshehtësisht. Territori do të vijonte të bënte pjesë në zotërimet portugeze duke rinegociuar demarkacionin fillestar të "Bula Inter Coetera" në 1493, kur Zhoao II firmosi Traktatin e Tordesilhas në 1494, që do të zhvendosej më në perëndim të meridianit që ndante tokat e Portugalisë nga ato të Kastiljes.

Në 1502, një konsorcium tregtar financoi një ekspeditë, që do të komandohej nga Gonçalo Coelho, për të thelluar njohjen mbi burimet e territorit, duke vendosur kontakte me amerindiot dhe të hidhnin kryesisht në hartë pjesën e vendosur përkëtej Meridianit të Tordesilhas, që i përkiste Kurorës Portugeze. dhe eksploruesi Binot Paulmier de Gonneville tregtoi dru paubrazili (pernambuku) pasi vuri kontakte në Brazilin jugor një vit më vonë. Ekspedita të sponsorizuara nga Françesku I bashkë me bregun e Amerikës Veriore dhunuan drejtpërdrejtë Traktatin e Tordesilhas. Nga viti 1531, francezët kishin vendosur një qendër grumbullimi tregtar pranë një ishulli në bregun brazilian.

Në 1503, i gjithë territori u dha me qira nga Kurora për shfrytëzimin e paubrazilit tregtarëve që financuan ekspeditën, mes të cilëve Fernão de Noronha, që ishte përfaqësues i bankierit Jakob Fugger, që kishte financuar udhëtimet portugeze në Indi. Në 1506 ai prodhoi rreth 20 mjë kuintalë paubrazili, me kërkesë në rritje në Europë, çmimi i lartë i të cilit e kthente udhëtimin fitimprurës.

Rajonet e Pernambukut, Porto Seguros dhe Cabo Frio-s kishin një përqëndrim më të madh paubrazili dhe për këtë kishte tre qendra grumbullimi tregtar. Pernambuku, vendi ku nisi shfrytëzimi i pemës, kishte një dru më të kërkuar në Botën e Vjetër, që shpjegon faktin se paubrazili do të quhej kryesisht me emrin "pernambuco" në gjuhë si frëngjishtja dhe italishtja. Në 1516, u ndërtua në bregun pernambukan fabrika e parë e sheqerit që njihet në Amerikën portugeze, më saktësisht në "Feitoria de Itamaracá", besuar administratorit kolonial Pero Capico —guvernatori i parë i "Partes do Brasil". Në 1526 tashmë në doganën e Lisbonës regjistrohet sheqer nga Pernambuku. Bregu brazilian do të shërbente edhe si mbështetje për Rrugëtimin e Indisë, në veçanti Gjiri i Gjithë Shenjtorëve, ku flotat furnizoheshin me ujë dhe dru, duke mundësuar bërjen e riparimeve të vogla. Në Rio de Zhaneiro, pranë grykëderdhjes së lumit u ngrit një ndërtim i frymëzuar nga emri që indiot quanin vendin: "cari-oca", shtëpia e tufave. Sulmet franceze nuk pushuan deri sa pas raprezaljeve i detyruan portugezët ti paguanin ata për të ndaluar sulmimin e anijeve portugeze përgjatë Atlantikut,

##### Kapiteneritë e trashëgueshme dhe Qeveria e parë e Përgjithshme (1532–1580) 
Që nga ekspeditat e Gonçalo Coelho që do të sinjalizonin inkursionet e francezëve në bregun brazilian, duke nisur nga viti 1520, portugezët do ndjenin se rajoni rrezikonte të vihej në diskutim, duke parë kontestimet e Traktatit të Tordesilhas nga Françesku I i Francës, që do të inkurajonte praktikën e piraterisë. Rritja e kontrabandës së paubrazilit dhe llojeve të tjera nga kusarët, do ta detyronte të bënte një sforco kolonizimi efektiv të territorit. Ky sistem do të përfshinte toka të pamata, të dhuruara kapitenëve që zotëronin kushtet financiare për të financuar kolonizimin. Çdo kapiten-donator duhet të themelonte vendbanime, të dhuronte parcela ("sesmarias") dhe të administronte drejtësinë, duke qenë përgjegjës për zhvillimin dhe përballimin e shpenzimeve të kolonizimit, megjithëse ai nuk ishte pronari: mund ta trashëgonte atë te fëmijët, por jo ta shiste. Dymbëdhjetë përfitues ishin elemente të fisnikërisë së vogël të Portugalisë që ishin shkëputur nga fushatat e Afrikës dhe Indisë, funksionarë të lartë të oborrit, si João de Barros dhe Martim Afonso de Sousa.

Nga pesëmbëdhjetë kapiteneritë fillestare, vetëm dy, Pernambuku dhe São Vicente, u bënë të begata. Të dyja iu kushtuan kultivimit të kallam-sheqerit dhe, megjithë problemet e zakonshme deri te të mëdhatë, donatorët Duarte Coelho dhe përfaqësuesit e Martim Afonso de Sousa-s, do të vijonin ti mbanin kolonët dhe të vendosnin aleanca me indiot (vendas). Vendosja e industrisë së kallam-sheqerit kërkonte punë intensive që do të realizohej nga amerikanët vendas dhe më vonë nga skllevërit afrikanë.

Duke e konsideruar sistemin e *capitanias* inefektiv, Zhoao III vendosi ta përqëndronte qeverisjen e kolonisë në mënyrë që ti "jepte mbështetje dhe ndihmë" donatorëve, në 1548 ai krijoi Qeverinë e parë të Përgjithshme, duke dërguar Tomé de Sousa-n si guvernatorin e parë dhe duke zgjedhur një kryeqytet në Gjirin e Gjithë Shenjtorëve, që bënte pjesë në kapitenerinë e Bahias. U shpëtuan kështu pasuesit e Francisco Pereira Coutinho-s në Kapitenerinë e Gjirit të Gjithë Shenjtorëve, duke e kthyer në selinë e Qeverisë së Përgjithshme. Kjo masë nuk nënkuptonte zhdukjen e kapitenerive të trashëgueshme. Guvernatori i përgjithshëm mori shumë funksione që më parë i zhvillonin donatorët. Tomé de Sousa themeloi qytetin e parë, Salvadorin (Bahia), kryeqyteti i kolonisë. Ai solli tre ndihmës për të marrë detyrat e financave, të drejtësisë dhe të mbrojtjes së bregut. Mes 1000 anëtarëve të ekspeditës së de Sousa-s kishte ushtarë, punëtorë dhe gjashtë Jezuitë të drejtuar nga Manuel da Nóbrega. Nën qeverinë e Tomé de Sousa që solli në Brazil një numër të madh artizanësh. Në fillim u punua në ndërtimin e qytetit të Salvadorit dhe, pastaj, në vendosjen e fabrikave në rajon. Bashkë me misionet jezuite më vonë erdhën sëmundjet mes vendasve, mes tyre murtaja dhe lia. Në 1551, u krijua peshkopata e parë e Brazilit. U vendosën gjithashtu këshillat e bashkive, të përbëra nga "homens bons": pronarë tokash, anëtarë të milicive dhe të klerit. 

Guvernatorët pasues, Duarte da Costa (1553–1557) dhe Mem de Sá (1557–1572), e përforcuan mbrojtjen e kapitenerive, shfrytëzuan eksplorimin dhe morën masa në sensin e riafirmimit të kolonizimit, ndërsa përplaseshin me amerindiot dhe zaptuesit, veçanërisht francezët. Në 1555 francezët, të sjellë me Nicolas Durand de Villegagnon pushtuan territorin e Rio de Zhaneiros, ku vendosën një ngulim, "França Antártica". Ndërsa një ambasador portugez u dërgua në Paris për të raportuar zaptimin e paligjshëm francez, Zhoao III caktoi Mem de Sá si guvernatorin e ri të përgjithshëm të Brazilit, që u nis për në Brazil në 1557. Nga viti 1560, Sá dhe forcat e tij i përzunë forcat e bashkuara të hygenotëve, kalvinistëve skocezë dhe skllevërit nga "France Antarctique", por pati të mbijetuar nga djegia e fortifikimeve dhe fshatrave të tyre. Këta të mbijetuar do të vendoseshin Gjirin Gloria, Plazhin Flamengo dhe Parapapuã me ndihmën e banorëve vendas tupí (apo tamoio). Francezët do të vijonin deri në 1567, vit në të cilin do të mposhteshin, duke vendosur përfundimisht hegjemoninë portugeze. Konfliket do të vijonin akoma me peshkopin dhe me vetë jezuitët që do të kundërshtonin skllavërimin e vendasve dhe mes kolonëve të rinj dhe të vjetër. Në këtë periudhë, Manuel de Nóbrega, bashkë me jezuitin José de Anchieta, morën pjesë në sulmet ndaj tamoiove dhe si spiunë për burimet e tyre. Nga viti 1565 deri në 1567 Mem de Sá dhe forcat e tij e shkatërruan "France Antarctique" në Gjirin Guanabara. Ai dhe nipi i tij, Estácio de Sá, pastaj në 1567 themeluan qytetin e Rio de Zhaneiros, pasi Mem de Sá e kishte shpallur zonën "São Sebastião do Rio de Janeiro" në 1565. Nga viti 1575, tamoiot ishin nënshtruar, madje në thelb ishin zhdukur,

Në fillim të shekullit të XVII, Pernambuku do të bëhej vendi kryesor dhe zona më e pasur e prodhimit të sheqerit në botë.

## Bashkimi Iberik, Rivaliteti Protestant dhe rënia koloniale (1580–1663) 
Megjithë përfitimet e jashtëzakonshme të gjeneruara nga perandoria koloniale në lindje, interesi i kurorës për Marokun nuk u dobësua. Shekulli i XVI pa suksesin e pushtimeve dhe braktisjes së pozicioneve bregdetare, kur mbreti Sebastian në vitet 1557-1578 investoi në pushtimin e territoreve të brendshme, që rezultuan në dështim. Vdekja e mbretit Sebastian të Portugalisë gjatë sulmit katastrofik portugez në Alkaser Kibir (1578, Marok), pa pasardhës, shkaktoi një krizë pasimi të kurorës.

Në 1580, Filipi II i Spanjës duke përfituar nga kriza e pasimit, pushtoi Portugalinë, duke bërë që kurora ti kalonte Habsburgëve të Spanjës. Në "Cortes of Tomar" në 1581, Filipi u kurorëzua si Filipi I i Portugalisë, duke i bashkuar dy kurorat dhe perandoritë e përtejdetit nën sundimin habsburg spanjoll në një Bashkim dinastik Iberik. Filipi madje e zhvendosi kryeqytetin në Lisbonë për një periudhë dy-vjeçare (1581–83) duke qenë se ajo ishte qyteti më i rëndësishëm i Gadishullit Iberik. Të gjitha kolonitë portugeze e pranuan gjendjen e re të punëve përveç Azoreve, që mbështeti António-n, një pretendues portugez i fronit, që kishte fituar mbështetjen e Caterina de Mediçit të Francës në shkëmbim të premtimit për dorëzimin e Brazilit. Forcat spannjolle në vijim i pushtuan ishujt në 1583.

Kufiri Tordesillas midis spanjollëve dhe portugezëve në kontrollin e Amerikës së Jugut në vijim u shpërfill gjithmonë e më shumë nga portugezët, që u shtynë përtej tij në zemër të Brazilit, Këto ekspedita zgjatën për vite duke guxuar të futen në rajone të pa hedhura në harta, fillimisht për të kapur vendasit dhe për ti skllavëruar ata dhe më vonë duke u përqëndruar në gjetjen e minierave të arit, argjendit dhe diamanteve.

Rrjeti tregtar perandorak spanjoll tani ishte i hapur ndaj tregtarëve portugezë, që ishte veçanërisht fitimprurës për tregtarët portugezë të skllevërve, që tani mund të shisnin skllevër në Amerikën spanjolle me një çmim më të lartë se sa mund të merreshin në Brazil. Përveç kësaj, aksesi i sapo fituar në *asiento-t* spanjolle, portugezët ishin të aftë të zgjidhnin çështjen e mungesës së lingotave metalike me aksesin në prodhimin e minierave të argjendit në Peru dhe Meksikë. Manila u përfshi gjithashtu në rrjetin tregtar Makau-Nagasaki, duke i lejuar makanezët me prejardhje portugeze të vepronin si agjentë tregtarë për spanjollët filipinas dhe të përdornin argjendin spanjoll nga Amerikat në tregti me Kinën.

Megjithatë, bashkimi nënkuptonte se Spanja e tërhiqte Portugalinë në konfliktet e saj me Anglinë, Francën dhe Republikën Hollandeze, vende që po fillonin të vendosnin perandoritë e tyre të përtejdetit. Kërcënimi kryesor erdhi nga hollandezët, që ishin angazhuar në një luftë për pavarësi kundër Spanjës që nga viti 1568. Në 1581, Shtatë Provincat hollandeze fituan pavarësinë nga sundimi Habsburg, duke bërë që Filipi II ta ndalonte tregtinë me anijet hollandeze, duke përfshirë edhe Brazilin, ku hollandezët kishin investuar shuma të mëdha në financimin e prodhimit të sheqerit. Portugalia do të mbetej pa financime dhe pa kapacitete për të dërguar ushtri në rajonet e sulmuara nga forca të mirë-përgatitura. Hollandezët, të përfshirë në Luftën Tetëdhjetë Vjeçare me Spanjën që nga viti 1568, sulmonin nëpërmjet detit kolonitë dhe anijet. Perandoria Portugeze, e përbërë mbi të gjitha nga ngulime bregdetare, vulnerabël ndaj pushtimit, u kthyen në shënjestra të lehta.

Në 1592, gjatë Luftës Anglo-Spanjolle, një flotë angleze sulmoi pranë Azoreve një flotë që vinte nga India, duke kapur karrakën e madhe portugeze Madre de Deus pranë Azoreve. Kjo shkaktoi ndërprerjen e Aleancës Luzo-Britanike të vitit 1373. Karraka 1600 tonë (nga të cilat 900 mallra) ishte 3 herë më e madhe se anija më e madhe angleze dhe një ekuipazh prej 600 apo 700 vetash. Mes pasurive kishte xhevahire, arë dhe argjend, qelibar, rrotulla pëlhurash dhe tapete, 425 tonë piper, karafila indonezianë, kanellë, ngjyrues koçinele, abanoz, arra muskat. Kishte edhe temjan, mëndafsh, damask, fleta ari, porcelanë kineze dhe fildish ndër të tjera. Dhe thesari më i madh: një dokument i shtypur në Makau në 1590, që përmbante informacione mbi tregtinë në Kinë dhe Japoni. Richard Hakluyt e raportoi traktatin si xhevahirin më të çmuar. Kur Elizabeta I e Anglisë u informua për suksesin dërgoi Sir Walter Raleigh për të pretenduar pjesën e saj. Vlerësohet se vlera e ngarkesës ishte në gjysmë milioni paundë, e barasvlefshme me gjysmën e thesarit anglez të kohës. Kur Raleigh riktheu rregullin tashmë kishte mbetur rreth një e katërta. *Madre de Deus* do të ishte një nga grabitjet më të mëdha në histori, duke galvanizuar interesat angleze në rajon. Në të njëjtin vit, Cornelis de Houtman u dërgua nga tregtarët hollandezë të Amsterdamit në Lisbonë, për të mbledhur sa më shumë informacion që të mundëte rreth Ishujve të Erëzave.

Në vijim hollandezët e kuptuan rëndësinë e Goas në thyerjen e dominimit portugez në Azi. Në 1583, tregtari dhe eksploruesi Jan Huyghen van Linschoten (1563–8 shkurt 1611), më parë sekretari hollandez i kryepeshkopit të Goas, kishte marrë informacione ndërsa shërbente në atë pozicion që përmbante vendndodhjen e itinerareve të fshehta tregtare portugeze përgjatë Azisë, duke përfshirë ato të Indive Lindore dhe Japonisë. Ato u publikuan në 1595 dhe pastaj u zgjeruan gjerësisht vitin tjetër pas *Itinerario-s* së tij. Interesat hollandeze dhe angleze e përdorën këtë informacion të ri, duke çuar në zgjerimin e tyre tregtar, duke përfshirë themelimin e Kompanisë Angleze të Indisë Lindore (East India Company) në 1600 dhe Kompanisë Hollandeze të Indisë Lindore në 1602. Këto zhvillime lejuan hyrjen e kompanive zyrtare në Inditë Lindore.

Në 1595, hollandezët të ndihmuar nga anglezët Plaçkitën Recifen në Brazil, që përfaqësonte plaçkën më të madhe në historinë e lundrimit gjatë Anglisë Elisabetiane. Gjithashtu në atë vit, tregtari dhe eksploratori hollandez Jan Huygen van Linschoten, pa kryerjes së udhëtimeve të shumta në Azi në shërbim të portugezëve, publikoi në Amesterdam raportin "*Reys-gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten*" ("Raport i udhëtimit të lundërtarëve portugezë në Lindje"). Vepra përmbante harta dhe udhëzime mbi udhëtimin mes Portugalisë dhe Indisë Lindore deri në Japoni. Interesi për këto informacione në Hollandë dhe Angli qe në origjinë të lëvizjes së ekspansionit tregtar që çoi në themelimin e Komanisë Hollandeze të Indisë Lindore në 1602 dhe Kompanisë Britanike të Indisë Lindore në 1600, duke u mundësuar hyrjen e bashkëpatriotëve të tij në të ashtuquajturën "Indi Lindore".

### Përballja me hollandezët në Afrikë (1597–1663) 
Mes viteve 1595 dhe 1663, u zhvillua Lufta Luzo-Hollandeze me Komapanitë Hollandeze të Indisë Lindore (VOC) dhe Indisë Perëndimore (WIC), që përpiqeshin të merrnin tregtinë portugeze të erëzave aziatike, skllevërit e Afrikës Perëndimore dhe sheqerin e Brazilit. në 1654, mundi të rikuperonte Brazilin dhe Angolën.

Në përpjekje për të konsoliduar pozicionet në Afrikën Lindore, u vendos që nëse tokat, që i përkisnin kurorës, dorëzoheshin në shkëmbim të të ashtuquajturave *prazos*, do ti mbanin për 3 breza në vijë femërore. Megjithatë nëpërmjet martesave të përziera këto zotërime do të ktheheshin “shtete” të vërteta afro-portugeze apo afro-indiane, të mbrojtura nga ushtri të mëdha skllevërish të njohur si “chicundas”. Skllavërimi realizohej nga prijësit tribalë, që pushtonin tributë luftëtare dhe i shisnin si robër sipas dëshirës. Portugezët vijuan të luftojnë në bregun lindor të Afrikës, duke fituar Zanzibarin dhe Pemban deri sa, pas një rrethimi prej dy vitesh u mor Fortesa e Jesus de Mombasa në 1698 (Kenia), duke e detyruar të tërhiqet në jug deri në Mozambik. dhe nga Shivapa Najaka i Mbretërisë Keladi Najaka dhe në fund të përplasjeve me hollandezët, Portugalia mundi të qëndronte vetëm në Goa dhe disa baza të vogla në Indi duke e humbur përgjithmonë hegjemoninë në Azi. Beteja pranë Hormuzit në 1625, një nga më të rëndësishmet e luftërave Portugezo–Safavide, do të rezultonte pa fitues. Ata do të vijonin ta përdornin Maskatin si një bazë për inkursione të përsëritura brenda Oqeanit Indian, duke përfshirë pushtimin e Fortesës Jesus në 1698. Në Etiopi dhe Japoni në vitet 1630, udhëheqësit vendorë do ti largonin misionarët nga rajonet përkatëse.

#### Kulmi dhe rënia e tregtisë Makau-Kinë-Japoni
Portugezët e Makaut do ta shihnin me shqetësim ngjitjen e Filipit II në fron, duke u druajtur se mos humbisnin monopolin e tregtisë apo përzënien nga territori nga kinezët. Në 1583 do të krijonin senatin për të garantuar autonominë dhe mbajtjen e flamurit portugez. Qendër nevralgjike e tregtisë mes Kinës, Evropës dhe Japonisë, Makau e arriti *"periudhën e tij të artë"* gjatë bashkimit spanjoll, nga 1595 deri në 1602. Për shkak të begatisë në rritje u ngrit në statusin e qytetit në vitin 1586 nga Filipi i II. Mbreti dërgoi ambasadorë në Francë, Angli dhe Hollandë, me synimin e pjesëmarrjes në luftën kundër Spanjës. Edhe para zgjidhjes përfundimtare të luftës, kurora vendosi Këshillin e Përtejdetit, i konceptuar në vitin 1642 sipas modelit jetëshkurtër të Këshillit të Indisë (1604–1614) dhe i vendosur në 1643 ishte trupa qeverisëse për shumicën e Perandorisë Portugeze të Përtejdetit. Përjashtime ishin Afrika e Veriut, Madeira dhe Azoret. E gjithë korrespondenca që kishte të bënte me zotërimet përtejdeti u kanalizuan nëpërmjet këshillit. Një anëtar i dalluar i shekullit të shtatëmbëdhjetë ishte Salvador de Sá.

Në 1641 u firmos Traktati i Hagës, duke vendosur një marrëveshje paqeje në mes Mbretërisë së Portugalisë dhe Hollandës. Qe një traktat aleance mbrojtëse dhe sulmimi mes dy palëve. Në praktikë, marrëveshja e firmosur për të gjitha territoret e të perandorive, u kufizua në Kontinentin Evropian, duke u shpërfillur nga të dyja palët në pjesën tjetër të botës: Në 1641 hollandezët e VOC pushtuan Malakën, në kulmin e luftës, duke përbërë goditjen kryesore, që e privoi Perandorinë Portugeze nga kontrolli i ngushticës.

Në 1640, pasi riktheu pavarësinë, Portugalia vendosi një aleancë me Anglinë, që pak më vonë do ti sfidonte hollandezët. Më 6 prill 1652, tregtari i VOC Jan van Riebeeck vendosi në Kepin e Shpresës së Mirë një vendbanim rifurnizimi që do të kthehej në Qytetin e Kepit (Kejptaun), duke u mundësuar hollandezëve ta dominonin Rrugën e Kepit për tregtinë me lindjen. Portugalia humbi përgjithmonë hegjemoninë në Azi.

Në 6 prill 1652, tregtari i VOC Jan van Riebeeck vendosi një ngulim rifurnizimi afër Kepit të Shpresës së Mirë që evoloi për tu kthyer në një Qytet të Kepit (Kejptaun), duke u mundësuar hollandezëve dominimin e Rrugës së Kepit, duke bërë lundrim të drejtpërdrejtë që nga Kepi deri ngushticën e Sundës, në Indonezi. viti që Bombeji dhe Tanxheri iu dorëzuan Anglisë si prika e martesës midis princeshës Catarina de Bragança dhe Çarlit II të Anglisë.

Me Bashkimin Iberik nën dominimin habsburg, do të përfundonin kufijtë e meridianit Tordesilhas, duke mundësuar shtrirjen e territorit të Brazilit në perëndim. Ndërkohë u realizuan ekspedita në brendësi si me urdhër të Kurorës, si "entradas", ashtu dhe nga individët, "bandeirantes" ("flamurtarët", kolonë që merrnin pjesë në udhëtimet eksploruese si për të zgjeruar kufijtë e kolonisë ashtu dhe për të nënshtruar dhe/ose skllavëruar brazilianët vendas). Këto ekspedita zgjatën vite, në kërkim të pasurive minerare, mbi të gjitha për argjend, me shumicë në Amerikën spanjolle dhe indigjenë për tu skllavëruar. Në 1595, nisi Lufta Luzo-Hollandeze. Zhoao IV do të autorizonte krijimin e "Companhia Geral do Comércio do Brasil" (Kompania e Përgjithshme e Tregtisë së Brazilit) për të nxitur rikuperimin e agromanifakturës së sheqerit. Funksioni i saj kryesor ishte të furnizonte, në mënyrë ekskluzive skllevër afrikanë për rajonin verilindor të Brazilit dhe të garantonte transportin e sheqerit në Europë, për të mbështetur rezistencën ndaj pushtuesit.

Në këtë vit u nënshkrua Traktati i dytë i Paqes së Hagës me hollandezët: Portugalia pranonte humbjen në Azi, duke përfshirë pagimin e tetë milionë florinëve, të barasvlefshëm me tre tonë arë, si kompensim për njohjen e sovranitetit portugez në Brazilin Verilindor, ish-Hollanda e Re. Kjo vlerë u pagua në këste, përgjatë dyzet viteve dhe nën kërcënimin e pushtimit të Flotës Luftarake. Pas zbulimeve të rëndësishme në malësinë Sabarabuçu dhe nisjes së shfrytëzimit në rajonet aurifere (Minas Gerais, Mato Grosso dhe Goiás) do të shkaktonte "Ethe të vërteta Ari", me prurje të madhe emigrantësh në këto rajone. 

Në letërkëmbimin e ambasadorit franacez në Lisbonë, Rouillé, përmendet për herë të parë ari i mbërritur me flotën në 1697 — 115,2 kilogramë. Mungojnë elementet për të vlerësuar arin e hyrë në mbretëri nga vitet 1698 deri në 1703, por Godinho pa cituar burimin përmend, në 1699, 725 kg dhe, në 1701, 1 785 kg. Prodhimi i arit do të kalonte 2 tonët në vit në 1701 dhe 14 tonë në vit në vitet 1750, por më pas nisi të bjerë fortësisht deri sa shteroi në fund të shekullit. Ari i tejkaloi fitimet e prodhimeve të tjera ekonomike duke mundësuar begatinë e Rio de Zhaneiros. Rëndësia ekonomike e Brazilit për Portugalinë, do të bënte që Zhoao IV ti referohej Brazilit si "lopa qumështore e mbretërisë".

Në 1696 u themelua vendbanimi që në 1711 u kthye në qytet i Minas Gerais, qendra e re ekonomike e kolonisë, me popullim të shpejtë dhe disa përplasje. Kjo rendje drejtë arit çoi në krijimin e një tregu të brendshëm duke tërhequr numra të mëdhenj emigrantësh. Nga viti 1739, në kulmin e bumit të nxjerrjes, popullsia e Minas Gerais ishte diku midis 200,000 dhe 250,000 banorëve.

Kjo rendje drejtë arit mundësoi krijimin e një tregu të brendshëm dhe tërheqjen e një numri të madh emigrantësh. Popullsia u rrit 750% mes viteve 1650 dhe 1770. Popullimi i Minas Gerais u kthye me shpejtësi në më të madhin në Brazil, duke kontribuar në popullimin e brendshëm. 78% e kësaj popullsie përbëhej nga zezakë dhe mesticë, të shkëputur si nga të krishterët e rinj të ardhur nga veriu i Brazilit, ashtu dhe nga Ishujt Azore dhe Madeira, të rëndësishëm në tregtinë koloniale të popullsisë së vendosur në Ouro Preto ("Ari i Zi") dhe Mariana. Bashkë me kontrabandën ndodhën përplasjet mes *paulistas* (banorët e São Paulos) dhe *emboabas* (emigrantët nga Portugalia dhe rajonet e tjera të Brazilit). Nga viti 1718, São Paulo dhe Minas Gerais u bënë dy kapiteneri, me tetë *vilas* të krijuara më vonë. Kurora gjithashtu kufizoi nxjerrjen e diamanteve në juridiksionin e saj dhe te kontraktorët privatë. Megjithëse ari e galvanizoi tregtinë globale, industria e plantacioneve u bë eksportuesja kryesore e Brazilit gjatë kësaj periudhe; sheqeri përbënte 50% të eksporteve (me arin që përbënte 46%) në vitin 1760.

Zbulimi i arit në Mato Grosso dhe Goiás nxiti interesin për të përforcuar kufijtë perëndimorë të kolonisë. Në vitet 1730 kontakti me pararojat e ngulimeve spanjolle ndodhi më shpesh dhe spanjollët kërcënuan të nisnin një ekspeditë ushtarake në mënyrë që ti largonte ata. Kjo dështoi të ndodhte dhe në vitet 1750 portugezët qenë të aftë të zbatojnë një politikë fortifikimi në rajon.

Në fund të viteve 1720, u zbuluan diamante dhe gurë të tjerë të çmuar. Ari gjendej më shumë në lumenjtë e shterur, por ishte më i vështirë për tu kërkuar, në vend të brendësisë së tokës, me kushtet e jetesës veçanërisht të vështira për skllevërit në rajonet minerale. Në shekullin e XVIII metalet e çmuara do të shfaqeshin në Goiás dhe Mato Grosso.

### Brazili pombalin dhe post-pombalin 
Traktati i Madridit (1750) përcaktoi kufijtë mes Brazilit dhe territoreve spanjolle, por konfliktet vazhduan shpesh përkatësisht në koloninë e Sacramento-s, deri sa Portugalia hoqi dorë në Traktatin e Santo Ildefonso-s (1777). Ndryshe nga Spanja, Portugalia nuk e ndau territorin e saj kolonial në Amerikë. Kapiteneritë e krijuara aty funksionuan nën një administratë të centralizuar në Salvador, që raportonte drejtpërdrejtë te Kurora në Lisbonë. Shekulli i XVIII u shënua nga përqëndrimi në rritje i pushtetit mbretëror në gjithë Perandorinë Portugeze. Jezuitët, që mbrojtën vendasit kundër skllavërisë, u ndaluan brutalisht nga markezi i Pombalit, që çoi në shpërbërjen e urdhërit në Portugali nga viti 1759. Pombali dëshironte të përmirësonte statusin e vendasve duke i shpallur ata të lirë dhe duke rritur popullsinë "mestizo" duke inkurajuar martesat e përziera mes tyre dhe popullsisë së bardhë. Liria indiot vendas u pakësua në krahasim me periudhën e mëparshme nën jezuitët dhe përgjigja ndaj martesave të përziera në rastin më të mirë qe e vakët.

Të ardhurat e Kurorës nga ari ranë dhe të ardhurat e plantacioneve u rritën në kohën e Pombalit, dhe ai mori masa për ta përmirësuar secilën. Megjithëse ai dështoi ti rriste të ardhurat nga ari, dy kompani jetëshkurtëra që ai krijoi për ekonominë e plantacioneve nxitën një rritje domethënëse të të ardhurave në prodhimin e pambukut, orizit, kakaos, duhanit dhe sheqerit. Puna e skllevërve u rrit ashtu si dhe përfshirja nga ekonomia tekstile. Zhvillimi ekonomik në tërësi u frymëzua nga elemente të Iluminizmit nga Kontinenti Europian. Megjithatë, ndikimi i pakësuar nga shtete si Mbretëria e Bashkuar e rriti varësinë e mbretërisë nga Brazili.

Në 1755 Lisbona u godit nga një tërmet shkatërrimtar, që bashkë me një cunami pasues vrau midis 40,000 dhe 60,000 banorë nga një popullsi prej 275,000 banorësh. Kjo i kufizoi mjaft ambiciet koloniale të portugezëve në fundin e shekullit të XVIII.

Në 1761, Portugalia qe e para që shfuqizoi trafikun e skllevërve në metropol, duke deklaruar të lirë skllevërit që hynin në Portugali. Qe një hap i parë drejtë shfuqizimit të skllavërisë. Mbretëria e Portugalisë, nëpërmjet markezit të Pombalit, kryeministri i mbretit dom José, e shfuqizoi skllavërinë në metropol më 19 shtator 1761, por në pjesën tjetër të Perandorisë, ku skllavëria vazhdonte të funksiononte, akoma transportoheshin dhe shiteshin skllevër.

Në 1774, dy shtetet e Brazilit dhe të Grão-Pará e Maranhão-s do të shkriheshin në një entitet administrativ. Kolonët nisën të shfaqnin një lloj pakënaqësie përballë autoriteteve të Lisbonës.

Dhjetë vjetë më vonë do të zhvillohej Komploti Baiana në Salvador, një lëvizje që do të niste nga shtresa e ulët e shoqërisë së Bahias, me pjesëmarrje të madhe të zezakëve, mulatëve dhe rrobaqepësit, për shkak të të cilëve e njohur edhe si Revolta e Rrobaqepësve, që kërkonin lirinë e skllevërve, vendosjen e një qeverie barazitare me vendosjen e një Republike të Bahias, që do të ndalej në 12 gusht 1798. Këto dy lëvizje shfaqën tashmë synimin për të shpallur pavarësinë, të frymëzuar nga idetë e iluminizmit francez dhe të pavarësisë së sapo shpallur të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Mes komploteve të drejtuara nga popullsia afrikane ishte Revolta Bahiase në 1798, e drejtuar së pari nga João de Deus do Nascimento. Të frymëzuar nga Revolucioni Francez, udhëheqësit propozuan një shoqëri pa skllavëri, ku çmimet e ushqimeve do të ishin të uleshin dhe kufizimet tregtare do të hiqeshin. Mes arësyeve të revoltës ishin kushtet e varfërisë shoqërore dhe kostot e larta të jetesës. Autoritet e shpërndanë revoltën para se aksioni kryesor të fillonte; ata ekzekutuan katër nga komplotistët kryesorë dhe syrgjynosën mjaft të tjerë në Bregun Atlantik të Afrikës. Nga viti 1801 deri në vitin 1816 u zhvilluan mjaft rrebelime dhe revolta skllevërish në shkallë më të vogël dhe frika brenda Brazilit ishte se këto ngjarje do të çonin në një revolucion të dytë haitian.

Pavarësisht komploteve, sundimi i Portugalisë në Brazil nuk u vu nën kërcënime serioze. Historiani A. R. Disney pohon se kolonistët nuk e shpallën ndikimin e ndryshimit të politikës deri në zhvendosjen e Mbretërisë në 1808 për shkak të kontaktit të drejtpërdrejtë, ndërsa historiani Gabriel Paquette përmend se kërcënimet në Brazil qenë gjerësisht të pakuptuara në Portugali deri në 1808 për shkak të policimit efektiv dhe spiunazhit. Kur oborri portugez u vendos në Brazil në 1807, në vijim të pushtimit napoleonik të Gadishullit Iberik, Brazili u hoq nga juridiksioni i këshillit. Ai bënte rekomandime në lidhje me personelin administrativ, fiskal dhe ushtarak, ashtu edhe për peshkopët e dioqezave përtejdeti. Kështu në 1808 Perandoria u riemërtua si Mbretëria e Bashkuar e Portugalisë, Brazilit dhe Algarves. Por, pas mbërritjes së oborrit do të zhvilloheshin më shumë revolta.

### Zhvendosja e Oborrit dhe Pavarësia e Brazilit
Në nëntor 1807, duke iu larguar trupave të Napoleon Bonapartit që pushtuan Portugalinë, ZhoaoVI, princi regjent në vend të nënës së mbretit, mbretëreshës Maria I, urdhëroi zhvendosjen e oborrit mbretëror në Brazil. Zhoao VI mbërriti në qytetin e Rio de Zhaneiros me një shpurë prej 15 mijë personash, pas një aleance të fshehtë me Britaninë e Madhe, për të shpëtuar familjen mbretërore dhe qeverinë portugeze, duke i shoqëruar anijet në udhëtim. Ajo u vendos në Pallatin e qytetit, residenca e guvernatorëve që nga viti 1743. që që nga viti 1540 ishte prodhuar në "Fábrica da Pólvora de Barcarena". Më 12 tetor u themelua "Banco do Brasil" për të financuar nismat dhe sipërmarrjet e reja. Në Rio de Zhaneiro, një dekret komunikoi rikthimin e mbretit në Portugali dhe urdhëroi që, «pa humbje kohe», të realizoheshin zgjedhjet e deputetëve për të përfaqësuar Brazilin në "Cortes Gerais" të thirrur në Lisbonë.

Brazili zgjodhi 81 përfaqësues për asamblenë në Lisbonë. Në prill mbërritën në Lisbonë Filipe Alberto Patroni dhe Francisco Moniz Tavares, deputetë të Këshillit të Pará-s dhe Pernambukut, brazilianët e parë që diskutuan zyrtarisht në asamble, në diskutim të gjallë, me deputetët portugezë Borges Carneiro dhe Ferreira Borges e Moura, kundër transferimit të më shumë trupave në Pernambuk dhe praninë e papërshtatshme të garnizoneve të shumta ushtarake portugeze në provincë.

Megjithëse familja mbretërore u rikthye në Portugali në 1821, zhvendosja çoi në rritjen e dëshirës për pavarësi mes brazilianëve. Djali i Zhoaos VI, atëherë princi-regjent Dom Pedro I, më 7 shtator 1822 shpalli pavarësinë e Brazilit dhe u kurorëzua perandor i Perandorisë së Brazilit. Ndryshe nga kolonitë spanjolle të Amerikës së Jugut, pavarësia e Brazilit u arrit pa gjakderdhje domethënëse. Shkëputja e Brazilit informalisht do të shpallej që në janar 1822, me deklarimin e princit trashëgimtar Don Pedro se do të qëndronte në Brazil, në "Dia do Fico", me fjalët vijuese: *Siç është e mira e të gjithëve dhe lumturia e përgjithshme e kombit, jam gati: i thoni popullit që do të qëndroi. Tani duhet tu këshilloi bashkim dhe qetësi*. Kjo do të shpalle zyrarisht më 7 shtator 1822, ditën e "grito do Ipiranga" të romantizuar.

## Perandoria e Tretë (1822–1999)
Në kulmin e kolonializmit evropian në shekullin e XIX, me njohjen e pavarësisë së Brazilit në 1825, Portugalia i humbi territoret në Amerikën e Jugut dhe gjithë të tjerat, përveç pak bazave në Azi. Gjatë kësaj faze, kolonializmi portugez u përqëndrua në zgjerimin e brendshëm në territorin afrikan për të konkuruar me fuqitë e tjera europiane aty. Portugalia u shty në brendësi të Angolës dhe Mozambikut dhe eksploruesit Serpa Pinto, Hermenegildo Capelo dhe Roberto Ivens ishin ndër europianët e parë që e kaluan Afrikën nga perëndimi në lindje.

Gjatë "Estado Novo", në të cilin hyri në fuqi Akti Kolonial (1930–1951), Përtejdeti Portugez kishte emërtimin zyrtar "Império Colonial Português", duke qenë e përbërë nga kolonitë afrikane të Sao Tome dhe Principe, Kepi i Gjelbër, Guinea, Angola, Kabinda, Mozambiku dhe São João Baptista de Ajudá, nga kolonitë aziatike të Makaut, të Estado Português da Índia dhe nga Timori. Në 1951, emërtimi "Império Colonial Português" u shfuqizua, si politikë për të shmangur konsiderimin si një fuqi koloniale në forumet ndërkombëtare. Me përvojën e ruajtjes së një Portugalie Ndërkontinentale, "Estado Novo" u përcaktoi si koloni provincat e përtejdetit, duke konsideruar që këto territore nuk ishin koloni, por pjesë integrale dhe e pandashme e Portugalisë, si një "Komb Shumërracor dhe Plurikontinental" (pt: "Nação Multirracial e Pluricontinental").

Rezistenca ndaj dominimit portugez u shfaqë në sfondin e çkolonizimit europian. Në 1954, Bashkimi Indian aneksoi territoret e Dadras dhe Nagar Havelit dhe në 1961 do të nisnin përplasjet e përgjithshme në Lindje dhe Afrikë: India e pavarur pushtoi Goan, në një aksion të armatosur me pak rezistencë dhe pak më vonë Ishullin e Anxhedivës. Në 1961 do të nisnin edhe konfrontimet e Luftës Koloniale Portugeze në Afrikë, që do të zgjasnin deri në Revolucionin e Karafilave në 1974, duke rezultuar në pavarësinë e kolonive në 1975.

"Fundi" *de jure* i Perandorisë Portugeze do të ndodhte në 1999, kur Makau, territori i fundit nën dominimin e saj administrativ, do ti dorëzohej Republikës Popullore të Kinës.

### Afrika (1822-1914) 
Pas humbjes së Brazilit, Portugalia duhet të nxitonte si fuqitë europiane për të ruajtur pjesën e mbetur të perandorisë së saj: zotërimet në Indi, Makaun dhe Timori, ishujt e Kepit të Gjelbër dhe të Sao Tome dhe Principe, brigjet e Afrikës Perëndimore (pas Angols dhe Guinesë) dhe Lindore portugezes (pas Mozambikut), ku fuqizuan marrëveshjet e proteksionit me drejtuesit vendas, brendësia e të cilëve nuk ishte pushtuar. Në 1842 Portugalia i dha fund trafikut të zezakëve në Perandori dhe në 1869 e shfuqizoi skllavërinë nën presionin e Britanisë së Madhe. Ky vendim do të kundërpeshohej me shpejtësi nga një legjislacion punësime që këmbëngulte në nevojën e punëtorëve indigjenë në fushat e pambukut apo në veprat publike.

Gjatë të ashtuquajturës "Ndarje të Afrikës", Portugalia pretendoi zona të mëdha të kontinentit afrikan duke u bazuar në "të drejtën historike", duke u bazuar në primatin e pushtimit, duke hyrë në koalicion me fuqitë kryesore europiane. Prania në rritje britanike, franceze dhe gjermane në kontinent kërcënonte hegjemoninë portugeze, siç dëshmoi Silva Porto, tregtari i vendosur në Rrafshnaltën Bié. Duke nisur nga vitet 1870 u bë e qartë se e drejta historike nuk mjaftonte: me eksplorimin intensiv shkencor dhe gjeografik europian shumë herë interesi tregtar. Mes viteve 1840 dhe 1872 David Livingstone eksploroi Afrikën qëndrore, ku u vendos Kompania Britanike e Afrikës së Jugut. Në 1874 Henry Morton Stanley eksploroi basenin e lumit Kongo dhe u financua nga mbreti Leopoldi II i Belgjikës, që në 1876 krijoi një shoqëri për të kolonizuar Kongon, duke shpërfillur interesat portugeze në rajon. Në 1875, shtatëdhjetë firmëtarë themeluan Shoqërinë e Gjeografisë së Lisbonën për të mbështetur eksplorimin, si simotrat europiane.

Ndërkohë që përgatiteshin ekspeditat e para shkencore-gjeografike, të financuara nga nënshkrues kombëtarë, nga Hermenegildo Capelo, Roberto Ivens dhe Serpa Pinto, që mes viteve 1877 dhe 1885 do të hidhnin në hartë territoret. Pretenduan eksplorimin e lumenjve Kuango, Kongo dhe Zambezi, duke përfunduar hartën e Afrikës Qëndrore-Jugore (harta e famshme rozë) për të mbajtur "stacionet qytetëruese" portugeze në brendësi.

Ndërkohë, ministri punëve të jashtme João de Andrade Corvo riafirmoi aleancën tradicionale Luzo-Britanike, duke propozuar hapjen e Mozambikut dhe Goa ndaj tregtisë dhe anijeve britanike në shkëmbim të njohjes së Kongos. Në 1883 Portugalia pushtoi veriun e lumit Kongo dhe në vitin pasues firmosi një marrëveshje me anglezët duke njohur të drejtën në të dyja brigjet. Marrëveshja u denoncua menjëherë nga fuqitë e tjera, duke thirrur Konferencën e Berlinit (1884–1885) nga Bismarku, për të adresuar konfliket — duke përfshirë kundërshtimin e zgjerimit Luzo-Britanik ndaj Leopoldit II. Megjithatë aleanca u zhgënjye: në trysninë e Gjermanisë dhe Francës, Portugalia e humbi kontrollin e grykëderdhjes së Kongos,

Nën nevojën e një pushtimi efektiv të përcaktuar nga Konferenca e Berlinit e detyroi Portugalinë të vepronte. Shteti portugez ndërkohë i diversifikoi kontaktet ndërkombëtare, duke i dhënë Franës Guinenë dhe Gjermanisë Jugun e Angolës, që ndërkohë e emëroi koloni, në shkëmbim të njohjes së tokave të brendshme. Lindi kështu Harta Rozë, e bërë publike në 1886, duke pretenduar një fashë territori të Angolës në *bregun përballë* d.m.th., Mozambikun. Për të mbështetur këtë pretendim u formuan kompani eksplorimi dhe *vasalizimi* të popujve të brendshëm, qëndresa e të cilëve u luftua nga fushatat e pushtimit dhe paqësimit nga forcat e armatosura.

Në 1887, duke marrë vesh për planet portugeze, kryeministri britanik Lord Salisbury paralajmëroi se nuk do ti njihte territoret "e pa pushtuara me forca të mjaftueshme për të mbajtur rendin, për të mbrojtur të huajt dhe për të kontrolluar vendasit". Ndërkohë britanikët po krijonin Rodezinë e Jugut, Portugalia u përpoq të përfundonte lundrimin e lumit Zambezi dhe të pretendonte luginën e Malavit, në një fashë që izolonte kolonitë britanike. Në janar 1890 Henrique Mitchell de Paiva Cabral Couceiro u vendos me 40 ushtarë në Bié, në Angola, në rrugën e Barotselandit duke u përpjekur të "vasalizonte" Soban Levanike. Njëkohësisht, të mbërritura në Liqenin Malavi, në Mozambik, forcat e Serpa Pinto-s larguan flamujt anglezë, në një hapësirë të monitoruar nga Mbretëria e Bashkuar.

Në 11 janar 1890, me pretekstin e incidentit të Serpa Pinto-s, Ultimatumi Britanik kërkonte tërheqjen e forcave ushtarake portugeze në territorin mes Mozambikut dhe Angolës (Zimbabveja dhe Zambia e tanishme). Portugalia e përfundoi, ndërkohë, zgjerimin e menjëhershëm kolonial afrikan sa Lord Salisbury e konsideroi të bazuar në "argumenta arkeologjike" pushtimin.

Reagimi i mbretit ndaj ultimatumit u shfrytëzua nga republikanët.

Në vijim të ultimatumit britanik në 1890 administrata koloniale portugeze i përforcoi aksionet, duke investuar në fushatat e pushtimit dhe paqësimit (pt: "Campanhas de Conquista e Pacificação") dhe në përmbysjen e mbretërve të vegjël më pak bashkëpunues. Në 1885 do të bënte aleancë me Gungunhanën, perandorin e Perandorisë së Gazas në Afrikën Lindore, mes lumenjve Zambezi dhe Limpopo, që do të pranonte marrëveshjen në një baraspeshë të pa qëndrueshme mes forcave portugeze, britanike dhe kërcënimit të pretendentëve të fronit. Provinca e Gazas dhe porti i Lourenço Marques (Maputo e tanishme) ishin të dëshiruara nga britanikët e Kompanisë Britanike të Afrikës së Jugut dhe Cecil Rhodes për të shfrytëzuar lëndët e para të Transvaalit. Pas ultimatumit u autorizuan tre konçesionarë të mëdhenj për të shfrytëzuar territoret e gjera në Mozambik: "Companhia do Niassa" (1890), "Companhia de Moçambique" (1891) dhe "Companhia da Zambézia" (1892): të tëra arritën të tëheqin Gungunhanën për interesat e tij. Në tetor 1890 Cecil Rhodes arriti një aleancë për  konçesionin e eksplorimit dhe aksesit në detin e dridhjeve me marrëveshjen e 1885, por në lojën mes Londrës dhe Lisbonës, Gungunhana u befasua kur kërkoi mbrojtjen britanike dhe mbeti pa përgjigje: qeveritë ishin marrë vesh për delimitimin e territoreve në qershor 1891 dhe Gaza mbeti në brendësi të Mozambikut. Dhe në këtë mënyrë do të mbetej nën sundimin e Portugalisë.

Në 1890, António Enes dekretoi një rishikim të Kodit të Punës Rurale të vitit 1875 – që vendoste detyrimin "moral" të kolonëve të fshatarëve vendas të prodhonin mallra për tregti - që fshatarët tashmë nuk kishin zgjedhje për të paguar "mussoco" në breza: "[...] Qiradhënësit e afëteve ishin të detyruar ti paguanin kolonët në punë rurale, me më pak se gjysmën e 800 realëve për frymë". Mes viteve 1890 dhe 1892, Mouzinho de Albuquerque, guvernator i distriktit të Lourenço Marques (Maputo) do ti forconte marrëdhëniet me popujt përreth. Puna e detyruar, pagesa e detyrimeve, si "Imposto de palhota" dhe dhuna kundër popullsisë do të shkaktonin revolta. Çdo herë e më shpesh, në qershor1894 një forcë navale gjermane pushtoi trekëndëshin Kiongës në grykëderdhjen e lumit Ruvuma, në kufirin mes Afrikës Lindore Gjermane (Tanzania e tanishme) dhe Mozambikut, duke marrë kontrollin e grykëderdhjes në Oqeanin Indian; në gusht dhe deri në 1895, një rrebelim bashkoi mijëra luftëtarë dhe rrethuan Lourenço Marques (Maputo) për më shumë se dy muaj. Qyteti u plaçkit, duke u qetësuar nga anijet e luftës. Në Lisbonë një rrebelim iu atribua Gungunhanës dhe interesave britanike, alarmi qe i madh. Qeveria reagoi energjikisht duke përforcuar praninë ushtarake në Mozambik. Më 28 dhjetor 1895 Gungunhana u kap nga Mouzinho de Albuquerque. I njohur nga shtypi europian, u dënua me syrgjynosje në Ishujt Azore.

Në 1911, pas fundit të monarkisë, duke huazuar nga britanikët një mënyrë administrimi indirekte, por edhe të ndikuar nga francezët, republikanët do tu vinin zotërimeve të përtej detit, emrin koloni, të cilave iu dha një farë autonomie financiare dhe administrative. Trekëndëshi i Kiongës u ripushtua në 1916, gjatë Luftës së Parë Botërore, nga forcat portugeze dhe u ripërfshi zyrtarisht në Mozambik në 1919 nga Traktati i Versajës, që i përcaktoi prapë kufijtë përgjatë lumit Ruvuma.

### Nga 1914 deri në 1946 
Në 1914, Perandoria Gjermane planifikoi të pushtonte Angolën nga portugezët. Përplasjet mes ushtarëve portugezë dhe gjermanë nisën, duke shkaktuar dërgimin e përforcimeve nga kontinenti. Synimi kryesor i këtyre ushtrive ishte të ripushtonin Trekëndëshin Kionga, në Mozambikun verior, territor që ishte nënshtruar nga Gjermania.

Në 1916, pasi Portugalia bllokoi anijet gjermane në Lisbonë, Gjermania i shpalli luftë Portugalisë. Portugalia e ndoqi duke hyrë kështu në Luftën e Parë Botërore.

Në fillim të luftës, Portugalia u përfshi kryesisht në furnizimin e aleatëve të pozicionuar në Francë. Në 1916, pati vetëm një sulm në territorin portugez, në Madeira. Në 1917, një nga aksionet e ndërmarra nga Portugalia për të ndihmuar Britaninë në industrinë e saj të drurit, e domosdoshme për përpjekjet e luftës. Bashkë me "Canadian Forestry Corps", personeli portugez krijoi infrastrukturën e trungjeve në një zonë tani të quajtur si "Vatra Portugeze".

Përgjatë vitit 1917 Portugalia dërgoi kontigjente trupash në frontin e aleatëve në Francë. Në mes të vitit, Portugalia pësoi humbjet e para në Luftën e Parë Botërore. Në Afrikën Portugeze, Portugalia dhe Britania luftuan beteja të shumta kundër gjermanëve si në Mozambik, ashtu dhe në Angola. Më vonë gjatë vitit, nëndetëset hynë në ujërat portugeze prapë dhe sulmuan Madeirën, duke fundosur anije të shumta portugeze. Përgjatë fillimit të vitit 1918, Portugalia vijoi të luftonte përgjatë frontit aleat kundër Gjermanisë, duke përfshirë pjesëmarrjen në Betejën famëkeqe të La Lis. Me afrimin e vjeshtës, Gjermania arriti suksese si në Afrikën Portugeze, ashtu dhe ndaj anijve portugeze, duke fundosur shumë prej tyre. Pas afërsisht tre vjetëve luftë (nga një këndvështrim portugez), Lufta e Parë Botërore përfundoi, me firmosjen e armëpushimit nga Gjermania. Në Konferencën e Paqes së Parisit, Portugalia rifitoi kontrollin e të gjitha territoreve të saja të humbura, por nuk e rimorri në zotërim (me parimin e "uti possidetis") territoret e fituara gjatë luftës, me përjashtim të Kiongës, një qytet por në Tanzaninë e tanishme.

Territoret portugeze në Afrikë në vijim përfshinin shtetet moderne Kepi i Gjelbër, Sao Tome dhe Principe, Guinea-Bisau, Angola dhe Mozambiku.

Akti Kolonial centralizues i miratuar në 1930, gjatë Diktaturës Ushtarake (1926–1933) që paraprinte regjimin e "Estado Novo", ripërcaktonte format e marrëdhënieve mes metropolit dhe kolonisë, duke e ngushtuar autonominë tashmë të kufizuar financiare dhe administrative. Që nga viti 1926 personat e prekur nga "Estatuto do indígena" do të përjashtoheshin nga kategoria e qytetarëve të cilët i përkisnin afrikanëve të integruar dhe kolonëve europian, deri në 1961. Bashkë me territoret e administruar u kalua emërtimi Perandoria Koloniale Portugeze (pt: "Império Colonial Português"). Ky akt përcaktoi për një kohë të gjatë konceptin përtejdetar portugez, që do të shfuqizohej nga rishikimi i Kushtetutës së vitit 1951, që e modifikoi dhe integroi në tekstin e Kushtetutës.

#### Çkolonizimi (1946–1999) 
Duke nisur nga viti 1946, si formë politike për të shmangur që Portugalia të cilësohej si fuqi koloniale në forumet ndërkombëtare dhe me përvojën e ruajtjes së një Portugalie ndërkontinentale, "Estado Novo" i cilësonte kolonitë si provinca përtejdeti, duke konsideruar se këto territore nuk ishin koloni, por pjesë integrale dhe të pandara të Portugalisë, si një "Komb Shumërracor dhe Plurikontinental".

Pas Luftës së Dytë Botërore, lëvizjet e çkolonizimit filluan të kulmonin në perandoritë e fuqive europiane. Nisja e Luftës së Ftohtë krijoi gjithashtu paqëndrueshmëri mes popullsive përtejdeti të Portugalisë, psi Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik nisën ta rrisin rruzullin e tyre të ndikimit. Duke pasuar dhënien e pavarësisë Indisë nga Britania në vitin 1947 dhe vendimin e Francës për të lejuar enklavat e saj Indiane për tu përfshirë në shtetin e ri, trysnina u vendos mbi Portugalinë për të bërë të njëjtën gjë. Kjo u rezistuan nga António de Oliveira Salazar, që e kishte marrë pushtetin në vitin 1933. Ai e refuzoi një kërkesë nga kryeministri indian Xhavaharlal Nehru për ti rikthyer enklavat në vitin 1950, duke i parë ato si pjesë integrale të Portugalisë. Sjellja u dënua nga Tribunali Ndërkombëtar dhe nga Asamblea e Kombeve të Bashkuara që u prononcua në favor të Indisë. Vitin pasues, Kushtetuta Portugeze u amendua për ta ndyshuar statusin e provincave të përtejdetit. Në 1954, pas çkolonizimit francez të Pondiçerrit, duke u bashkuar me Indinë, një kryengritje vendore rezultoi në përmbysjen e autoriteteve portugeze në enklavën indiane të Dadras dhe Nagar Havelit, të cilat u aneksuan nga India, që bënin pjesë në Estado Português da Índia që nga viti 1779. India e pengoi Portugalinë të dislokonte trupa për mbrojtjen e tyre, me protesta të ndryshme paqësore, nga qeveria portugeze e udhëhequr nga António de Oliveira Salazar që refuzoi të negocionte. Ekzistenca e kolonive të mbetura portugeze në Indi u bë gjithmonë e më e papërballueshme dhe Nehru gozonte mbështetjen e pothuajse të të gjitha partive politike indiane dhe të Bashkimit Sovjetik si dhe aleatëve të tij. 

Në fillim të viteve 1960, do të niste Lufta Koloniale Portugeze duke refuzuar pranimin e pavarësisë së territoreve afrikane. Pjesa e mbetur e Estado Português da Índia u aneksua në dhjetor 1961 nga Bashkimi Indian. Në 1961, një lëvizje antikoloniale u shfaq në Angola me kryengritjen e dy partive të luftës së armatosur, Lëvizja Popullore për Çlirimin e Angolës (pt: "Movimento Popular de Libertação de Angola", MPLA) dhe Bashkimi i Popujve të Angolës (pt: "União dos Povos de Angola", UPA), duke nxiturr nisjen e Luftëë Koloniale Portugeze. Oficerët e Ushtrisë Portugeze në Angola kishin pikëpamjen se ajo ishte e paaftë të përballej ushtarakisht me një shpërthim të luftës guerrile dhe kështu që duhet të fillonin bisedimet me lëvizjet për pavarësi. Megjithatë, Salazari pohoi publikisht vendosmërinë e tij për ta mbajtur perandorinë të paprekur dhe nga fundi i vitit, aty u vendosën 50,000 trupa. Të njëjtin vit, fortesa e vogël portugeze e São João Baptista de Ajudá në Uidah, një mbetje e tregëtisë së skllevërve të Afrikës Perëndimore, u aneksua nga qeveria e re e Dahomejit (Benini i tanishëm) që kishte fituar pavarësinë nga Franca. Paqëndrueshmëria u përhap nga Angola në Guine, që në vitin 1963 u rrebelua. Në Mozambik, operacionet guerrile filluan në 1964. Pas kësaj kohe, Portugalia mundi të rivendoste marrëdhëniet diplomatike me Indinë, duke nisur nga njohja e sovranitetit indian mbi Estado da Índia të vjetër. Ndërkohë, banorët e saj që pretendonin iu dha mundësia të mbanin qytetarinë portugeze.

Sipas një historiani, sunduesit portugezë nuk kishin vullnetin për të plotësuar kërkesat e subjekteve të tyre koloniale (ndryshe nga fuqitë e tjera europiane) pjesërisht se elitat portugeze besonin se "Portugalisë i mungonin mjetet për të zhvilluar një "strategji daljeje" të suksesshme (e ngjashme me qasjen "neokoloniale" të ndjekur nga britanikët, francezët, apo belgët)" dhe pjesërisht për shkak të mungesës së "një debati të lirë dhe të hapur në shtetin diktatorial të Salazarit mbi kostot e mbajtjes së një perandorie kundër konsensusit antikolonial që kishte mbizotëruar në Kombet e Bashkuara që nga fillimi i viteve 1960".

Pas vdekjes së Salazarit, në 1972 Portugalia pranoi ti jepte një autonomi të kufizuar Angolës dhe Mozambikut. Forcimi i ndikimit sovjetik mes ushtarakëve të "Movimento das Forças Armadas" (MFA) dhe klasës punëtore, si dhe kostoja e mungesës së popullaritetit të Luftës Koloniale Portugeze (1961–1974), në të cilën Portugalia rezistonte ndaj lëvizjeve nacionaliste guerrile në disa nga territoret e saj afrikane, në vijim çoi në kolapsin e regjimit të "Estado Novo" në 1974. I njohur si "Revolucioni i Karafilave", një nga aktet e para të të qeverisë së drejtuar nga MFA, që pastaj erdhi në pushtet – Junta e Shpëtimit Kombëtar (pt: *Junta de Salvação Nacional*) – ishte ti përfundonte luftërat dhe të negocionte tërheqjen portugeze nga kolonitë e saj afrikane. Më 10 shtator 1974 u njoh pavarësia e Guinea-Bisaut, më 25 qershor 1975 pavarësia e Mozambikut, më 5 korrik 1975 Kepi i Gjelbër, më 12 korrik 1975 Sao Tome dhe Principe dhe më 11 nëntor 1975 Angola.

Autoritetet e reja të Portugalisë njohën gjithashtu edhe pushtimin e Goas dhe territoreve të tjera nga India. Pretendimi i Beninit mbi São João Baptista de Ajudá u pranua nga Portugalia në vitin 1974. Këto ngjarje nxitën një eksod në masë të qytetarëve portugezë nga territoret afrikane të Portugalisë (më së shumti nga Angola dhe Mozambiku), duke krijuar mbi një milion refugjatë portugezë (*retornados*). 

Luftërat civile në Angola dhe Mozambik shpërthyen në mënyrë të menjëhershme, me ardhjen e qeverive komuniste të formuara nga ish rrebelët, të mbështetura nga Bashkimi Sovjetik, Kuba vendet e tjera komuniste, duke luftuar kundër grupeve kryengritëse të mbështetura nga kombe si Zaireja, Afrika e Jugut dhe Shtetet e Bashkuara. Timori Lindor shpalli gjithashtu pavarësinë në 1975 duke shkaktuar eksodin e shumë refugjatëve portugezë për në Portugali, të njohur gjithashtu si *retornados*. Gjithësesi, Timori Lindor pothuajse menjëherë u pushtua nga Indonezia, që e mbajti atë deri në vitin 1999. Një referendum i sponsorizuar nga Kombet e Bashkuara rezultoi në një shumicë timorezo-lindorësh që zgjodhën pavarësinë, që më në fund u arrit në vitin 2002.

Timori Portugez, Timori Lindor i tanishëm, e shpalli njëanshmërisht pavarësinë e tij në 1975, por u pushtua në po atë vit nga Indonezia, duke u kthyer në provincën e Timor Timur në 15 korrik 1976. Për pasojë, mbeti nën administrimin indonezian deri në referendumin e vitit 1999, të ndjekur nga administrimi i përkohshëm i OKB-së deri në 2002, kur Portugalia njohu pavarësinë e tij.

Makau qe i vetmi që nuk e shpalli pavarësinë e tij në 1975, por ky zotërim kolonial, kishte një situatë koloniale të veçantë në Perandorinë Portugeze. Në 1976, kjo koloni mori zyrtarisht statusin special të "*territorit kinez nën administrimin portugez*", i mbajtur deri në kalimin e sovranitetit të tij te Kina, që ndodhi në 20 dhjetor 1999. Në 1987, pas negociatash intensive, Portugalia nënshkroi Deklaratën e Përbashkët Sino-Portugeze me Kinën për të vendosur procesin dhe kushtet e kalimit të sovranitetit të Makaut, zotërimi i saj i vetëm i mbetur përtejdeti.

Dorëzimi i Makaut në 20 dhjetor 1999, shënoi fundin zyrtar të Perandorisë Portugeze dhe fundin e Kolonializmit në Azi. Ndërsa procesi ishte i ngjashëm, kalimi i Makaut te Kina hasi më pak rezistencë se marrëveshja mes Britanisë dhe Kinës dy vite më parë në lidhje me Hong Kongun, pasi Portugalia e kishte pranuar atë që në 1979. Nga ana tjetër, Kina premtoi të ruante specifikat e Makaut, duke përfshirë sistemin e tij ekonomik me karakter kapitalist dhe ti jepte një shkallë të lartë autonomie, duke ndjekur parimin "një vend, dy sisteme". Pas rikthimit te Kina, Makau u bë një rajon administrativ special, i administruar nga banorët e tij, por më konkretisht i drejtuar nga një shef ekzekutiv, i zgjedhur nga votime jo të drejtpërdrejta, dhe një Asamble Legjislative, ku më pak se gjysma e anëtarëve të saj zgjidhen me votë të drejtpërdrejtë, duke krijiuar një marzh të madh manovrimi dhe kontrolli për forcat pro-qeveritare.

Megjithëse Makau iu rikthye Kinën, portugalishtja mbetet gjuhë e përbashkët zyrtare me kinezen kantoneze në Makau.

Tashmë, Ishujt Azore dhe Ishujt Madeira (këta të fundit administrojnë Ishujt e pabanuar Savage) janë territoret e vetme përtejdeti që mbeten politikisht të lidhur me Portugalinë. Megjithëse Portugalia filloi porcesin e çkolonizimit të Timorit Lindor në 1975, gjatë viteve 1999–2002 ndonjëherë konsiderohej kolonia e fundit e mbetur e Portugalisë, pas pushtimi indonezian i Timorit Lindor nuk u pranua nga Portugalia.

Tetë nga ish kolonitë e Portugalisë kanë portugalishten si gjuhë zyrtare. Bashkë me Portugalinë, ata tani janë anëtarë të Bashkësisë së Vendeve të Gjuhës Portugeze, që kur kombinohen arrijnë 10,742,000&nbsp;km2, ose 7.2% të masës territorit të Tokës (148 939 063&nbsp;km2). Në 2023, ka 32 vëzhgues të lidhur me CPLP-në, duke pasqyruar ndikimin global të perandorisë së mëparshme të Portugalisë. Guinea Ekuatoriale, që adoptoi portugalishten si gjuhën e saj të tretë zyrtare, tashmë është një vend vëzhgues i asociuar me CPLP, bashkë me Mauritiusin dhe Senegalin. Përveç kësaj, dymbëdhjetë vende ose rajone kandidate kanë aplikuar tashmë te CPLP dhe presin aprovimin e anëtarësisë.

Sot, portugalishtja është një nga gjuhët kryesore të botës, e renditur e gjashta me afërsisht 240 milionë folës përreth globit. Është gjuha e tretë më e folur në Amerikë, kryesisht në Brazil, megjithëse ka gjithashtu mjaft bashkësi luzofone në kombe si Kanadaja, Shtetet e Bashkuara dhe Venezuela. Për më tepër, ka shumë gjuhë kreole me bazë portugalishten, duke përfshirë atë që përdoret nga populli kristang në Malaka. Gjithashtu, ajo është "Lingua Franca" në shumë zotërime të vjetra koloniale në Afrikë dhe një gjuhë zyrtare në 8 vende, duke qenë edhe gjuhë e përbashkët zyrtare me gjuhën jue të kinezishtes në rajonin administrativ të Makaut. Duke përfshirë ndikimin e saj në Japoni, me fjalë të ndryshme japoneze me origjinë portugeze në leksikun japonez. Prania në Malaka, në Malajzi, i dha origjinë bashkësisë kristang. Në Sri Lanka, Cejloni i vjetër, të ashtuquajturit burgherat portugezë që, si shumë popuj të tjerë, mbajnë të gjallë një nga gjuhët kreole me bazë portugalishten.

Për shembull, meqenëse tregtarët portugezë ishin të parët që besohet se futën portokallet në Europë, në mjaft gjuhë indo-evropiane fruta është emërtuar sipas tyre. Disa shembuj janë shqipja  apo  bullgarishtja  (*portokal*), greqishtja  (*portokali*), maqedonishtja  (*portokal*), persishtja  (*porteghal*) dh rumanishtja . Në lidhje me emrat mund të gjenden edhe në gjuhë të tjera: si arabisht  (*burtukal*), gjeorgjisht  (''p'ort'oxali*), turqisht  dhe amharisht *birtukan''.

File:Mapa da CPLP.png|Hartë e Bashkësisë së Vendeve të Gjuhës Portugeze; shtetet anëtare (blu), vendet vëzhguese (e gjelbër) dhe vendet dhe territoret zyrtarisht të interesuar (ngjyrë ari)
File:Portugal Império total.png|zotërimet e tanishme (e kuqe); Eksplorimet (ngjyrë ulliri); Zonat e ndikimit dhe tregtisë (portokalli); Pretendimet e sovranitetit (Rozë); Ngulime tregtare (e gjelbër); Eksplorimet kryesore detare, itineraret dhe zonat e ndikimit (bojëqielli)
File:Sé de Santa Catarina.jpg|Katedralja Se në Goa, Indi, një shembull i arkitekturës portugeze dhe një nga kishat më të mëdha të Azisë.
File:Macau street sign.JPG|Portugalishtja mbetet një nga gjuhët zyrtare në Makau, bashkë me kinezen.
File:Pillar of Vasco da Gama.jpg|Shtylla e Vasco da Gamës në Malindi, Kenja.

## Shiko gjithashtu 
* Eksplorimet Detare Portugeze
* Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600
* Epoka e zbulimeve
* Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë
* Arkitektura Koloniale Portugeze
* India Portugeze
* Armadat Portugeze të Indisë
* Tregtia e Erëzave
* Perandoria Koloniale Hollandeze
* Perandoria Britanike
* Sundimi i Kompanisë Britanike në Indi
* Raxhi Britanik
* Perandoria Koloniale Franceze

## Shpjegime
## Referime 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
*
* 
*
*
* 
*
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*