Argishtikhinili

alt=|parapamje|280x280px| Pamje e tumës mbi rrënojat e Argishtikhinilit
**Argishtikhinili** (gjuha në urartisht: ar-gi-iš-ti-ḫi-ni-li) ishte një qytet në mbretërinë e lashtë të Urartutit. Ai u themelua gjatë zgjerimit të urartianëve në Transkaukaz dhe kishin për mbreti Argishtin I. Ky qytet ekzistoi midis shekujve 8 dhe 6 para Krishtit. Rrënojat e fortifikimeve të Argishtikhinilit janë 15 km në jugperëndim të qytetit të sotëm të Armavirit, Armeni dhe gjenden midis fshatrave Nor-Armavir dhe Armavir në rajonin armen të Armavirit. Qyteti ndodhej në bregun e majtë të rrjedhës së mesme të lumit Aras. Gjatë shekujve, kanali i lumit është zhvendosur në disa kilometra në jug të qytetit. 

## Historia e studimeve 
Historiografia e Argishtikhinilit lidhet ngushtë me atë të Armavirit të vjetër, një nga kryeqytetet e Armenisë. Moisiu i Korenesë ka shkruar në librin "Historia e Armenisë" për themelimin e Armavirit nga Aramaisi, nipi i Hajkut, paraardhësi legjendar i armenëve.   Armaviri i vjetër ishte vendosur në majë të Argishtikhinilit të dikurshëm nga shekulli IV para Krishtit.  Në vitet 1830, udhëtarja zvicerane Marie-Frédéric Dubois de Montpéreux ishte shprehur se një tumë pranë fshatit Nor- Armavir mund të ishte kështjella e lashtë e Armavirit. Interesi për këtë vend u rrit, kur u zbuluan pllakat kuneiforme në vitin 1869, të cilat  datojnë nga koha e Argishtit I dhe Rusa III. Në 1880-ën, filluan gërmimet në kodrën e Armavirit, të kryera nga arkeologët rusë përpara Kongresit të Pestë Arkeologjik Rus në Tiflis. 

Në 1896-ën, asiriologu rus M.V. Nikolski hamendësoi se në rrënojat e Armavirit ndodhet një qytezë e lashtë urartiane. Kjo u vërtetua nga gërmimet e mëpasshme.

## Themelimi 
Sipas dokumenteve urartiane Argishtikhinili u themelua në vitin 776 para Krishtit pas komandës së Argishtit I, në vitin e njëmbëdhjetë të mbretërisë së tij. Krijimi i qytetit u parapri nga një zgjerim afatgjatë urartian në Transkaukaz dhe kontrollonte fushën pjellore të Araratit. Rreth vitit 786 para erës sonë, viti i parë i mbretërimit, Argishti I kishte filluar një seri bastisjesh në fushën e Araratit, luginën e lumit Akhurian dhe liqenin Sevan. Në vitin 782 para Krishtit, ai themeloi  kështjellën e Erebunit në vendin e Jerevanit modern si bazë për operacionet ushtarake.

## Plan urbanistik 
parapamje|280x280px| Rrënojat në majë të kodrës
Qyteti i Argishtikhinilit kishte formë drejtkëndore me përmasa rreth 5 me 2 km. Ishte midis periferisë perëndimore të Nor-Armavirit dhe pjesës qendrore të fshatit Armavir. Faqet e mureve lindore dhe perëndimore të drejtkëndëshit ishin fortifikime të forta prej guri. Skaji perëndimor ishte një kreshtë e gjatë, ndërsa krahu lindor ishte vendosur në një dalje bazalti. Paralelisht me anët më të gjata të drejtkëndëshit ishin kanalet vaditëse të urdhëruara nga Argishti I. Ndërtesa të ndryshme të qytetit janë gjetur të shpërndara nëpër kodrat lokale, të vendosura brenda zonës ekonomike të Argishtikhinilit, sipërfaqja e përgjithshme e së cilës ishte rreth . Gjatësia totale e kanaleve vaditëse është jo më pak se . Argishtikhinili ishte ndoshta qyteti më i madh urartian në Armeni. 

### Fortifikimet 
Ndryshe nga qytetet e tjera urartiane, Argishtikhinili nuk shtrihej në një lartësi dhe për këtë arsye vlera e tij ushtarake ishte e vogël. Kodrat e ulëta të sheshta mbi të cilat u ndërtua qyteti nuk lejonin fortesa të tilla të fuqishme si Tushpa, Erebuni, Rusahinili apo Teishebaini. Për t'u mbrojtur nga sulmet e paorganizuara, muret në modelin klasik urartian u ndërtuan përgjatë tumave që e rrethonin. Këto përbëheshin prej tullash balte mbi një themel të blloqeve masive të bazaltit. Muret ndaheshin me mbështetëse dhe në çdo cep të kalasë kishte një kullë masive.

### Bujqësia 
Në tokat e fushës së Araratit, kultivohej grurë dhe drithëra të tjera. Vreshtat dhe kantinat ishin një profesion i rëndësishëm. Arkeologët vlerësojnë se hambarët në Argishtikhinili mund të ruanin të paktën 5000 ton prodhim, ndërsa kultivimi i drithërave i sponsorizuar nga shteti zinte rreth  tokë. Dyqanet e verërave të qytetit mund të mbanin rreth , që nënkupton shfrytëzimin e rreth  vreshta. Përveç kësaj, shumë qytetarë zotëronin parcelat e tyre të tokës.  Aty ruhen edhe mbetje të kafshëve shtëpiake, si shpendët  dhe derrat.

### Artizanate 
Në Argishtikinili janë gjetur prodhime guri dhe balte. Furrat ndërtoheshin me gurë, si dhe mullinjtë e drithit të llojeve të ndryshme. Enë balte () përdoreshin për ruajtjen e produkteve të ndryshme si mielli dhe vera, të cilat tregtoheshin rregullisht me vendet fqinje. Magazinimi i verës kërkonte enë të mëdha të cilat ishin pjesërisht të zhytura në tokë.

Puna metalike u zhvillua shumë në Argishtikhinil. Janë zbuluar artikuj të shumtë prej hekuri dhe bronzi, mjete bujqësore, armë, forca të blinduara, bizhuteri, e kështu me radhë. Arkeologët kanë zbuluar kallëpe guri dhe qeramike për derdhjen e metaleve.

Enët bujqësore shfaqen në lloje dhe përmasa të ndryshme, me trungje të fryrë ose të shtrirë dhe me modele projektimi si karrocat. 

## Gjatë rënies urartiane 
parapamje|280x280px| Rrënojat e tempullit
Rënia e mbretërisë urartiane nisi me humbjen asiriane e mbretit urartian Sarduri II. Edhe mbreti tjetër urartian Rusa I nuk mundi t'u rezistonte asirianëve dhe pas një disfate të madhe nga Sargoni II, vrau veten. Gjatë pushtimit të tij të Urartusë në 714-ën para Krishtit, Sargoni i dha një goditje të rëndë fesë urartiane, me shkatërrimin e faltores së saj kryesore perëndisë Ḫaldi në Musasir. Ndërtimi tipik i mbretërive të mbretërve të mëparshëm të Urartutit u ngadalësua shumë, me një pjesë të punimeve ndërtuese vetëm në Transkaukaz. Në Argishtikinili, janë gjetur mbishkrime ndërtimi nga mbretërimi i Rusës II (djali i Argishtit II 685–639 p.e.s.) dhe Rusa III (djali i Erimenës 605–595 p.e.s.). Rusa II, duke synuar të rivendoste lavdinë e kultit të Ḫaldit, ndërtoi tempuj të ngjashëm në Argishtikhinili, Erebuni dhe Teishebaini, të zbukuruar me mbishkrime identike që përforcojnë perënditë urartiane duke përfshirë perëndinë babilonase Marduk.Në tempullin e ri, të theret një dhi për perëndinë Ḫaldi, një dem le të flijohet për perëndinë Ḫaldi, një dele për perëndinë Teisheba, një dele për perëndinë Shivini, një lopë për perëndeshën Arubani, dele për armaturën e perëndisë Ḫaldi, një dele në portën e perëndisë Ḫaldi, një dele për perëndinë Iuarsha ... ... Unë i bëra të gjitha këto. Rusa, i biri i Argishtit thotë: Ai që e prish këtë stelë, ai që e përdhos, ai që e vjedh, ai që e gropos në tokë, ... ai që shpall " *Jam unë që i kam kryer këto vepra* ", dhe që zëvendëson të tijën në vend të emrit tim, qoftë i shkatërruar nga perënditë Ḫaldi, Teisheba, Shivini, Marduk; le të mos jetë as emri i tij, as familja e tij nën diell... Në drejtimin e Rusës II, shumë vëmendje iu dha edhe kalasë së Teishebainit. Thesare të shumta nga qytete të vogla, bashkë me Argishtikhinilin, u transferuan atje. 
alt=|parapamje|280x280px| Fragment i mbishkrimit kuneiform urartian të Rusa III të një hambari në Argishtikhinili
Rusa II nuk pati sukses të shmangte rënien e Urartutit. Një mbishkrim në një hambar nga mbreti Rusa III ishte vepra e madhe e ndërtuar në Argishtikhinil.  Menjëherë pas kësaj, civilët dhe ushtria braktisën kështjellën e Erebunit (qendër kryesore ushtarake në fushën e Araratit) në baza taktike dhe u bashkuan me forcat kryesore në kalanë e madhe të Teishebianit, duke vënë kështu Argishtikhinilin në rrezik sulmi.   Në të vërtetë, rreth vitit 600 para Krishtit, ky qytet u pushtua dhe u dogj. Arkeologët kanë zbuluar prova të armëve sulmuese, zjarreve dhe vdekjeve të shumta të banorëve. Argishtikhinili ndoshta u shkatërrua nga skithët  ose medët   dhe kështu zgjati më pak se 200 vjet.

## Statusi aktual 
Me përfundimin e gërmimeve nën drejtimin e A.A. Martirosjan në vitet 1970, disa nga gërmimet kryesore të Argishtikhinilit  i mbuluan me dhe. Pjesë të fortifikimeve dhe themeleve u pastruan në sipërfaqe. Në tumën e Argishtikhinilit u vendos një gur përkujtimor si dhe një plan urbanistik të qytetit gjatë lulëzimit të tij. Shumica e artefakteve të gjetura në Argishtikhinili u transferuan në Muzeun Etnografik Sardarapat të Armenisë. 

## Referime