Futurologjia

**Futurologjia** (**futurizmi** ose **studimet e së ardhmes**) është studimi sistematik, ndërdisiplinor dhe holistik i avancimit social dhe teknologjik dhe tendencave të tjera mjedisore, shpesh me qëllim të eksplorimit se si njerëzit do të jetojnë dhe punojnë në të ardhmen. Teknikat parashikuese, të tilla si parashikimi, mund të zbatohen, por studiuesit e studimeve bashkëkohore të së ardhmes theksojnë rëndësinë e eksplorimit sistematik të alternativave. Në përgjithësi, ajo mund të konsiderohet si një degë e shkencave shoqërore dhe një shtrirje në fushën e historisë. Studimet e së ardhmes (të quajtura në mënyrë bisedore "e ardhmja" nga shumë prej praktikuesve të fushës) kërkon të kuptojë se çfarë ka të ngjarë të vazhdojë dhe çfarë mund të ndryshojë në mënyrë të besueshme. Kështu, një pjesë e disiplinës kërkon një kuptim sistematik dhe të bazuar në model të së shkuarës dhe të tashmes, dhe të eksplorojë mundësinë e ngjarjeve dhe tendencave të ardhshme.

Ndryshe nga shkencat fizike ku studiohet një sistem më i ngushtë, më i specifikuar, futurologjia ka të bëjë me një sistem botëror shumë më të madh dhe më kompleks. Metodologjia dhe njohuritë janë shumë më pak të vërtetuara se sa në shkencat natyrore dhe shkencat shoqërore si sociologjia dhe ekonomia. Ekziston një debat nëse kjo disiplinë është një art apo shkencë, dhe ndonjëherë përshkruhet si pseudoshkencë; megjithatë, Shoqata e Futuristëve Profesionistë u formua në vitin 2002, duke zhvilluar një Model të Kompetencës Parashikuese në vitin 2017, dhe tani është e mundur që të studiohet në mënyrë akademike, për shembull në FU Berlin në kurs master.

## Vështrim i përgjithshëm 
Futurologjia është një fushë ndërdisiplinore që grumbullon dhe analizon tendencat, me metoda laike dhe profesionale, për të hartuar të ardhme të mundshme. Ai përfshin analizimin e burimeve, modeleve dhe shkaqeve të ndryshimit dhe stabilitetit në një përpjekje për të zhvilluar largpamësinë. Në mbarë botën, fusha përmendet në mënyra të ndryshme si studime të së ardhmes, kërkime të së ardhmes, largpamësi strategjike, futuristikë, të menduarit për të ardhmen, të ardhme dhe futurologji. Studimet e së ardhmes dhe largpamësia strategjike janë termat më të përdorur në fushën akademike në botën anglishtfolëse.

Parashikimi ishte termi origjinal dhe u përdor për herë të parë në këtë kuptim nga H.G. Wells në vitin 1932. "Futurologjia" është një term i zakonshëm në enciklopedi, megjithëse përdoret pothuajse ekskluzivisht nga jopraktikuesit, të paktën në botën anglishtfolëse. "Futurologjia" përkufizohet si "studimi i së ardhmes". Termi u krijua nga profesori gjerman Ossip K. Flechtheim në mesin e viteve 1940, i cili e propozoi atë si një degë të re të dijes që do të përfshinte një shkencë të re të probabilitetit. Ky term ka rënë nga favori në dekadat e fundit, sepse praktikuesit modernë theksojnë rëndësinë e të ardhmes alternative, të besueshme, të preferueshme dhe të shumëfishtë, në vend të një të ardhmeje monolitike, dhe kufizimet e parashikimit dhe probabilitetit, kundrejt krijimit të të ardhmes së mundshme dhe të preferueshme.

Tre faktorë zakonisht i dallojnë studimet e së ardhmes nga kërkimet e kryera nga disiplina të tjera (edhe pse të gjitha këto disiplina mbivendosen, në shkallë të ndryshme). Së pari, studimet e së ardhmes shpesh shqyrtojnë tendencat për të hartuar të ardhme të mundshme dhe të preferuara së bashku me rolin që "kartat e egra" mund të luajnë në skenarët e ardhshëm. Së dyti, studimet e së ardhmes zakonisht përpiqen të fitojnë një pamje holistike ose sistematike bazuar në njohuri nga një sërë disiplinash të ndryshme, duke u fokusuar përgjithësisht në kategoritë STEEP sociale, teknologjike, ekonomike, mjedisore dhe politike. Së treti, studimet e së ardhmes sfidojnë dhe shpalosin supozimet pas pikëpamjeve mbizotëruese dhe pretenduese për të ardhmen. Kështu e ardhmja nuk është e zbrazët, por e mbushur me supozime të fshehura. Për shembull, shumë njerëz presin rënien e ekosistemit të Tokës në të ardhmen e afërt, ndërsa të tjerë besojnë se ekosistemi aktual do të mbijetojë pafundësisht. Një qasje largpamëse do të kërkonte të analizonte dhe të nxjerrë në pah supozimet që mbështesin pikëpamje të tilla.

Si fushë, studimet e së ardhmes zgjerohen në komponentin e kërkimit, duke theksuar komunikimin e një strategjie dhe hapat veprues të nevojshëm për të zbatuar planin ose planet që çojnë në të ardhmen e preferuar. Pikërisht në këtë drejtim, studimet e së ardhmes evoluojnë nga një ushtrim akademik në një praktikë më tradicionale të ngjashme me biznesin, duke synuar përgatitjen më të mirë të organizatave për të ardhmen.

Futurologjia nuk përqendrohet përgjithësisht në parashikimet afatshkurtra si normat e interesit gjatë ciklit të ardhshëm të biznesit, ose të menaxherëve ose investitorëve me horizonte kohore afatshkurtra. Shumica e planifikimit strategjik, i cili zhvillon qëllime dhe objektiva me horizont kohor prej një deri në tre vjet, gjithashtu nuk konsiderohet si e ardhme. Planet dhe strategjitë me horizonte më të gjata kohore që tentojnë në mënyrë specifike të parashikojnë ngjarje të mundshme në të ardhmen janë padyshim pjesë e fushës. Të mësuarit për zhvillimet afatmesme dhe afatgjata mund të vërehet ndonjëherë që në shenjat e tyre të hershme. Si rregull, studimet e së ardhmes në përgjithësi kanë të bëjnë me ndryshimet e ndikimit transformues, dhe jo me ato të një shtrirjeje në rritje ose të ngushtë.

Fusha e së ardhmes përjashton gjithashtu ata që bëjnë parashikime të së ardhmes përmes mjeteve të pretenduara mbinatyrore.

Për të përfunduar një studim të së ardhmes, zgjidhet një fushë për ekzaminim. Domeni është ideja kryesore e projektit, ose ajo që kërkon të përcaktojë rezultati i projektit. Domenet mund të kenë një fokus strategjik ose eksplorues dhe duhet të kufizojnë qëllimin e kërkimit. Ai shqyrton se çfarë do të diskutohet, dhe më e rëndësishmja, nuk do të diskutohet në hulumtim. Praktikuesit e së ardhmes studiojnë tendencat duke u fokusuar në linjat bazë STEEP (Sociale, Teknologjike, Ekonomike, Mjedisore (Environments) dhe Politike). Eksplorimi i linjës bazë ekzaminon mjediset aktuale STEEP për të përcaktuar tendencat normale, të quajtura vija bazë. Më pas, praktikuesit përdorin skenarë për të eksploruar rezultate të ndryshme të së ardhmes. Skenarët shqyrtojnë se si e ardhmja mund të jetë e ndryshme. 

# Skenarët e kolapsit kërkojnë të përgjigjen: Çfarë ndodh nëse vijat bazë STEEP bien në rrënim dhe nuk ekzistojnë më? Si do të ndikojë kjo në kategoritë STEEP?
# Skenarët e transformimit: eksploroni të ardhmen me bazën e shoqërisë që kalon në një gjendje "të re". Si preken kategoritë STEEP nëse shoqëria ka një strukturë krejtësisht të re?
# Ekuilibri i ri: shqyrton një ndryshim të tërë në strukturën e domenit. Çfarë ndodh nëse vija bazë ndryshon në një bazë "të re" brenda të njëjtës strukturë të shoqërisë?

## Historiku 
Johan Galtung dhe Sohail Inayatullah argumentojnë në *Macrohistory and Macrohistorians* se kërkimi për modele madhështore të ndryshimit shoqëror shkon deri në Sima Qian (145-90 pes) dhe teoria e tij e cikleve të virtytit, megjithëse vepra e Ibn Khaldun (1332–1406) si *Mukaddimah* do të ishte një shembull që është ndoshta më i kuptueshëm për sociologjinë moderne. Shembujt e hershëm perëndimor përfshijnë "Utopinë" e Sir Thomas More, botuar në vitin 1516, dhe bazuar në "Republikën" e Platonit, në të cilën një shoqëri e ardhshme ka kapërcyer varfërinë dhe mjerimin për të krijuar një model të përsosur për të jetuar. Kjo vepër ishte aq e fuqishme sa utopitë, që fillimisht do të thotë "anskundi", kanë ardhur të përfaqësojnë të ardhme pozitive dhe përmbushëse në të cilat plotësohen nevojat e të gjithëve.

Disa themele intelektuale të studimeve të së ardhmes u shfaqën në mesin e shekullit XIX. Isadore Comte, i konsideruar si babai i filozofisë shkencore, u ndikua shumë nga vepra e socialistit utopist Henri Saint-Simon, dhe diskutimi i tij për metamodelët e ndryshimit shoqëror parashikon studimet e së ardhmes si një dialog shkencor.

Veprat e para që përpiqen të bëjnë parashikime sistematike për të ardhmen janë shkruar në shekullin XVIII. *Kujtimet e shekullit të njëzetë të* shkruar nga Samuel Madden në vitin 1733, marrin formën e një serie letrash diplomatike të shkruara në vitin 1997 dhe 1998 nga përfaqësuesit britanikë në qytetet e huaja të Kostandinopojës, Romës, Parisit dhe Moskës. Megjithatë, teknologjia e shekullit XX është identike me atë të vetë epokës së Madden - përkundrazi, fokusi është në gjendjen politike dhe fetare të botës në të ardhmen. Madden vazhdoi të shkruante *The Reign of George VI, 1900-1925*, ku (në kontekstin e bumit të ndërtimit të kanaleve në atë kohë) ai parashikoi një rrjet të madh rrugësh ujore që do të transformonin rrënjësisht modelet e jetesës - "Fshatrat u rritën në qyteza. dhe qytezat u bënë qytete”. Një Gjergji VI aktual do të ngjitej në fron në vitin 1936.

Në vitin 1845, *Scientific American*, revista më e vjetër e botuar vazhdimisht në SHBA, filloi të botojë artikuj rreth kërkimit shkencor dhe teknologjik, me fokus në implikimet e ardhshme të një kërkimi të tillë. Kjo do të pasohej në vitin 1872 nga revista Popular Science, e cila synonte një lexues më të përgjithshëm.

Zhanri i fantashkencës u themelua në fund të shekullit XIX, me shkrimtarë të shquar, duke përfshirë Zhyl Vernin dhe H.G. Wells, duke vendosur historitë e tyre në një botë të imagjinuar të së ardhmes.
parapamje|216x216px| Rachel Carson, autore e cila ndihmoi në nisjen e lëvizjes mjedisore dhe një drejtim të ri për kërkimin e së ardhmes.

## Arsimi 
Arsimi dhe edukimi në fushën e studimeve të së ardhmes është zhvilluar prej disa kohësh. Duke filluar në Shtetet e Bashkuara në vitet 1960, ajo është zhvilluar që atëherë në shumë vende të ndryshme. Arsimi i së ardhmes inkurajon përdorimin e koncepteve, mjeteve dhe proceseve që i lejojnë nxënësit të mendojnë në një plan afatgjatë, rrjedhimisht dhe me imagjinatë. Në përgjithësi futurologjia i ndihmon studentët të:

# konceptojnë një të ardhme më të drejta dhe të qëndrueshme njerëzore dhe planetare.
# zhvillojnë njohuritë dhe aftësitë e metodave dhe mjeteve të përdorura për të ndihmuar njerëzit të kuptojnë, hartojnë dhe ndikojnë në të ardhmen duke eksploruar të ardhmen e mundshme dhe të preferuar.
# kuptojnë dinamikën dhe ndikimin që kanë sistemet njerëzore, sociale dhe ekologjike në të ardhmen alternative.
# ndërgjegjësimi i përgjegjësisë dhe veprimit nga ana e studentëve drejt krijimit të të ardhmes më të mirë.

Ekziston një dokumentacion i plotë i historisë së arsimit dhe edukimit të së ardhmes, për shembull në veprën e Richard A. Slaughter (2004), David Hicks, Ivana Milojević e shumë të tjerë.

Ndërsa studimet e së ardhmes mbeten një traditë relativisht e re akademike, institucione të shumta terciare në mbarë botën e studiojnë atë. Këto variojnë nga programe të vogla, ose universitete me vetëm një ose dy klasa, te programet që ofrojnë certifikata dhe përfshijnë studime të së ardhmes në diploma të tjera, (për shembull në planifikim, biznes, studime mjedisore, ekonomi, studime zhvillimore, studime shkencore dhe teknologjike). Programe të ndryshme formale të nivelit Master ekzistojnë në gjashtë kontinente. Së fundi, disertacionet e doktoraturës në mbarë botën kanë përfshirë studimet e së ardhmes (shih p.sh Rohrbeck, 2010; von der Gracht, 2008; Hines, 2012 ). Një studim i fundit dokumentoi rreth 50 raste të studimeve të së ardhmes në nivelin terciar.

Një program i futurologjisë ofrohet në Universitetin Tamkang, Tajvan. Studimet e së ardhmes është një kurs i kërkuar në nivelin universitar, me nga tre deri në pesë mijë studentë që marrin mësime në baza vjetore në Institutin e Studimeve të së Ardhmes është një program MA. Vetëm dhjetë studentë pranohen çdo vit në program. E lidhur me programin është edhe revista *Journal of Futures Studies*.

Programi më i gjatë i studimeve të së ardhmes në Amerikën e Veriut u krijua në vitin 1975 në Universitetin e Houston-Clear Lake. Ai u zhvendos në Universitetin e Hjustonit në vitin 2007 duke u riemëruar Parashikimi. Programi u krijua me besimin se nëse historia studiohet dhe mësohet në një mjedis akademik, atëherë kështu duhet të jetë e ardhmja. Misioni i saj është të përgatisë futuristët profesionistë. Kurrikula përfshin një përzierje të teorisë thelbësore, një kornizë dhe metoda për kryerjen e punës dhe një fokus në aplikimin për klientët në biznes, qeveri, organizata jofitimprurëse dhe shoqëri në përgjithësi.

Që nga viti 2003, mbi 40 institucione të arsimit të lartë në mbarë botën ofronin një ose më shumë kurse në studimet e së ardhmes. Federata Botërore e Studimeve të së Ardhmes  ka një studim gjithëpërfshirës të programeve dhe kurseve globale të së ardhmes. Fondacioni i Studimeve të Përshpejtimit mban një listë të shënimeve të programeve të studimeve të së ardhmes pasuniversitare fillore dhe të mesme.

Një Program MA në Studimet e së Ardhmes është ofruar në Universitetin e Lirë të Berlinit që nga viti 2010.

Një program MScSc dhe PhD në Studimet e së Ardhmes ofrohet në Universitetin e Turkut, Finlandë.

Shkolla e Biznesit e Universitetit Stellenbosch në Afrikën e Jugut ofron një PGDip në Studimet e Ardhshme, si dhe një diplomë MPhil në Studimet e Futuriste.

Ndërsa largpamësia është zgjeruar për të përfshirë një gamë më të gjerë shqetësimesh sociale, janë trajtuar të gjitha nivelet dhe llojet e arsimit, duke përfshirë arsimin formal dhe joformal. Shumë vende kanë filluar të zbatojnë Parashikimin në politikën e tyre arsimore. Disa nga programet janë renditur më poshtë:

* FinnSight i Finlandës 2015 - Zbatimi filloi në vitin 2006 dhe megjithëse në atë kohë nuk u referua si "Parashikimi", ata priren të shfaqin karakteristikat e një programi parashikimi.
* Masterplani i Ministrisë së Arsimit të Singaporit për Teknologjinë e Informacionit në Arsim - Ky Masterplan i tretë vazhdon atë që u ndërtua në planet 1 dhe 2 për të transformuar mjediset mësimore për të pajisur studentët për të konkurruar në një ekonomi të dijes .
* World Future Society, e themeluar në vitin 1966, është komuniteti më i madh dhe më jetëgjatë i futuristëve në botë. WFS krijoi dhe ndërtoi futurizmin nga themelet - përmes publikimeve, samiteve globale dhe roleve këshilluese për liderët botërorë në biznes dhe qeveri.

Nga fillimi i viteve 2000, arsimtarët dhe pedagogët filluan të krijonin në mënyrë të pavarur të studimeve të së ardhmes (nganjëherë të referuara si të menduarit për të ardhmen) në mjediset e klasës K-12. Për të përmbushur nevojën, organizatat jofitimprurëse të së ardhmes hartuan plane kurrikulare për të furnizuar edukatorët me materiale mbi këtë temë. Shumë nga planet e kurrikulës u zhvilluan për të përmbushur standardet e përbashkëta bazë. Metodat e arsimit dhe edukimit të studimeve të së ardhmes për të rinjtë zakonisht përfshijnë aktivitete bashkëpunuese të përshtatshme për moshën, lojëra, të menduarit sistematik dhe ushtrime për ndërtimin e skenarëve.

Ka disa organizata të përkushtuara për të çuar më tej përparimin e Parashikimit dhe Studimeve të së Ardhmes në mbarë botën. Teach the Future thekson praktikat arsimore largpamëse të përshtatshme për shkollat K-12. Universiteti i Hjustonit ka një program diplomimi të nivelit Master (MS) përmes Kolegjit të Teknologjisë, si dhe një program certifikimi për ata që janë të interesuar në studime të avancuara. Departamenti i Shkencave Politike në Universitetin e Hawaii Manoa ka Qendrën Kërkimore të Hawait për Studimet e Ardhshme e cila ofron një Master (MA) përveç një doktorature (Ph.D. ).

### Fantashkenca 
Wendell Bell dhe Ed Cornish e pranojnë fantashkencën si një katalizator për studimet e ardhshme, duke sjellë në mendje vizionet e së nesërmes. Potenciali i trillimeve shkencore për të ofruar një “vizion social imagjinativ” është kontributi i tij në studimet e së ardhmes dhe perspektivën publike. Sci-fi produktiv paraqet skenarë të besueshëm, normativë. Ngjashëm me të menduarit e skenarëve të studimeve të së ardhmes, vizionet e mbështetura empirikisht për të ardhmen janë një dritare në atë që mund të jetë e ardhmja. Megjithatë, ndryshe nga studimet e së ardhmes, shumica e veprave fantastiko-shkencore paraqesin një alternativë të vetme, përveç nëse rrëfimi trajton afate të shumta kohore ose realitete alternative, si në veprat e Phillip K. Dick, dhe një mori veprash të ekranit të vogël dhe të madh. Pamela Sargent thotë: "Fantazia shkencore pasqyron qëndrimet tipike të këtij shekulli". Ajo jep një histori të shkurtër të botimeve fantastiko-shkencore me ndikim, si The Foundation Trilogy, nga Isaac Asimov dhe Starship Troopers, nga Robert A. Heinlein. Perspektivat alternative vërtetojnë fanta-shkencën si pjesë e "imazheve" të paqarta të së ardhmes.

# Zgjidhni konceptin tuaj shkencor dhe ndërtoni një botë imagjinative
# Pika e lakimit shkencor
# Pasojat, për mirë ose për keq, ose të dyja, të shkencës ose teknologjisë mbi njerëzit dhe botën tuaj
# Pika e përkuljes njerëzore
# Reflektim, çfarë mësuam?

“Një prototip i plotë fantastiko-shkencor (SFP) është 6-12 faqe, me një strukturë popullore; një hyrje, punë në sfond, histori fiktive (shumica e SFP), një përmbledhje e shkurtër dhe një përmbledhje (refleksion). Më shpesh, prototipet e trillimeve shkencore ekstrapolojnë shkencën aktuale përpara dhe, për rrjedhojë, përfshijnë një grup referencash në fund.

Ian Miles rishikon The New Encyclopedia of Science Fiction, duke identifikuar mënyrat se si Fantashkenca dhe Studimet e së Ardhmes “fekondohen, si dhe mënyrat në të cilat ato ndryshojnë dukshëm”. Fantashkenca nuk mund të konsiderohet thjesht Studime të së Ardhmes të trilluara. Mund të ketë synime të tjera përveç largpamësisë ose "parashikimit, dhe nuk shqetësohet më shumë për formimin e së ardhmes se çdo zhanër tjetër i letërsisë". Nuk duhet kuptuar si një shtyllë e qartë e studimeve të së ardhmes, për shkak të mospërputhjes së saj të kërkimit të integruar të së ardhmes. Për më tepër, Dennis Livingston, një kritik i revistës së letërsisë dhe Futures thotë: "Përshkrimi i shoqërive vërtet alternative nuk ka qenë një nga pikat e forta të fantashkencës, veçanërisht" parashikon normativë të preferuar. Pikat e forta të zhanrit si një formë e të menduarit futurist diskutohen nga Tom Lombardo, i cili argumenton se fantashkenca e zgjedhur "kombinon një nivel shumë të detajuar dhe konkret të realizmit me spekulimet teorike mbi të ardhmen", "adreson të gjitha dimensionet kryesore të së ardhmes. dhe i sintetizon të gjitha këto dimensione në vizione integruese të së ardhmes, dhe "pasqyron të menduarit bashkëkohor dhe futurist", prandaj "mund të shihet si mitologjia e së ardhmes".

Është e dukshme që edhe pse nuk ka kufizime të forta në horizonte në studimet e ardhshme dhe përpjekjet e largpamësisë, horizontet tipike të së ardhmes të eksploruara janë brenda sferës së praktikës dhe nuk shtrihen më shumë se disa dekada. Megjithatë, ka vepra të vështira fantastiko-shkencore që mund të zbatohen si ushtrime vizionimi që përfshijnë periudha më të gjata kohore kur tema është e një shkalle të konsiderueshme kohore, siç është në rastin e *Trilogjisë së Marsit* të Kim Stanley Robinson, e cila trajton Terraformimin e Marsit dhe shtrihet dy shekuj përpara deri në fillim të shekullit XXIII. Në fakt, ka disa mbivendosje midis shkrimtarëve të trillimeve shkencore dhe futuristëve profesionistë si në rastin e David Brin. Me sa duket, puna e autorëve të trillimeve shkencore ka mbjellë shumë ide që janë zhvilluar më vonë (qoftë ajo teknologjike apo sociale në natyrë) - nga veprat e hershme të Zhyl Vernit dhe H.G. Wellsit e deri te Arthur C. Clarke dhe William Gibson. Përtej veprave letrare, studimet e së ardhmes dhe futuristët kanë ndikuar në veprat filmike dhe televizive. Përshtatja filmike e vitit 2002 e filmit të shkurtër të Phillip K. Dick, *Minority Report*, pati një grup konsulentësh për të ndërtuar një vizion realist të së ardhmes, duke përfshirë futuristin Peter Schwartz. Shfaqjet televizive si *Westworld* nga HBO dhe *Black Mirror* i Channel 4/Netflix ndjekin shumë nga rregullat e studimeve të së ardhmes për të ndërtuar botën, peizazhin dhe tregimin në një mënyrë që futuristët do ta bënin në skenarët dhe veprat eksperimentale.

Romane fantastiko-shkencore për futuristët:
* William Gibson, Neuromancer, Ace Books, 1984. (Roman pionier kiberpunk)
* Kim Stanley Robinson, Marsi i Kuq, Spectra, 1993. (Historia mbi themelimin e një kolonie në Mars)
* Bruce Sterling, Moti i rëndë, Bantam, 1994. (Histori për një botë me klimë dhe mot të ndryshuar në mënyrë drastike)
* Romanet e kulturës së Iain Banks (operat hapësinore në të ardhmen në distancë me trajtime të menduara të AI të avancuar)

## Libra të shquar futuristë 
* “Four Futures: Life After Capitalism” by Peter Frase 2016
* *Teaching about the Future* by Peter C. Bishop and Andy Hines 
* *Deep Time Reckoning: How Future Thinking Can Help Earth Now* by Vincent Ialenti 2020
* "The Fourth Industrial Revolution" by Klaus Schwab 2016
* "Futuring: The Exploration of the Future" by Edward Cornish 2004
* "Foresight Infused Strategy" by Maree Conway
* *Physics of the Future: How Science Will Shape Human Destiny and Our Daily Lives by the Year 2100* (Michio Kaku)
* "Learning from the Long View", Peter Schwartz 2011
* *The Future of the Mind: The Scientific Quest to Understand, Enhance, and Empower the Mind* (Michio Kaku)
* *The Age of Intelligent Machines* (Ray Kurzweil)
* *The Singularity Is Near|The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology* (Ray Kurzweil)
* *Abundance: The Future Is Better Than You Think* (Peter Diamandis)
* *Brave New World* (Aldous Huxley)
* *The Next 100 Years: A Forecast for the 21st Century* (George Friedman)
* *Future Shock* (Alvin & Heidi Toffler)
* *Thinking About the Future* (Andy Hines and Peter C. Bishop)
* *The Third Wave (Toffler book)* (Alvin & Heidi Toffler)
* *Futurewise: Six Faces of Global Change* (Patrick Dixon)
* *Our Final Hour* (Martin Rees) 
* *The Revenge of Gaia* (James Lovelock)
* *The Skeptical Environmentalist* (Bjørn Lomborg)
* *Surviving 1,000 Centuries Can We Do It?* (Roger-Maurice Bonnet and Lodewijk Woltjer)
* *Paris in the Twentieth Century* (Jules Verne)
* *The Communist Manifesto* (Karl Marx and Friedrich Engels)
* *An Anarchist FAQ* (Iain McKay)
* *Homo Deus: A Brief History of Tomorrow* (Yuval Noah Harari, 2016)
* *Warnings:  Finding Cassandras to Stop Catastrophes*, Richard A. Clarke and R. P. Eddy
* *Future Agenda* Tim Jones
* *Future Frequencies* Derek Woodgate with Wayne Pethrick
* *Social Theory and Social Change* Trevor Nobel
* *Scenario-based Strategy* Paul De Ruijter
* *Scenario Planning: The Link between Future and Strategy* Mats Lindgren & Hans Banhold
* *Creating Better Futures* Jay Ogilvy
* *Questioning the Future: Methods and Tools for Organisational and Societal Transformation* Sohail Inayatullah
* *Strategic Foresight: Learning from the Future* Patricia Lustig
* *History and Future: Using Historical Thinking to Imagine the Future* David Stanley

## Shiko edhe 
* Arsimi
* Shkenca
* Fantashkenca
* Pedagogjia futurologjike

## Referime