Soma (pije)

Në traditën Vedike, ***sóma*** ( Devanagari : सोम) është një pije rituale   me rëndësi në mesin e indo-arianëve të hershëm Vedikë .  Rigveda e përmend atë, veçanërisht në Soma Mandala . Gita e përmend pijen në kapitullin 9.  Është e njëvlerëshme me haomën iraniane.  

Tekstet përshkruajnë përgatitjen e somës me anë të nxjerrjes së lëngut nga një bimë, identiteti i së cilës tani është i panjohur dhe i debatuar mes studiuesve. Si në fetë e lashta të fesë Vedike Historike dhe Zoroastrianizmit, emri i pijes dhe bimës nuk janë saktësisht të njëjta. 

Ka pasur shumë spekulime rreth identitetit më të mundshëm të bimës origjinale . Rrëfimet tradicionale indiane, të tilla si ato nga praktikuesit e Ajurvedës, mjekësisë Siddha dhe Somajaxhnjës të quajtur Somajaxhi, e identifikojnë bimën si "Somalata" ( *Cynanchum acidum* ).  Studiuesit jo-indianë kanë propozuar kandidatë duke përfshirë Amanita muscaria, kërpudha Psilocybin, Peganum harmala dhe Ephedra sinica .

## Etimologjia 
Soma është një fjalë sanskrite Vedike që fjalë për fjalë do të thotë "distilim, ekstrakt, spërkatje", shpesh e lidhur në kontekstin e ritualeve. 

Gjegjësi avestan i somës është *haoma* . Sipas Geldner (1951), fjala rrjedh nga rrënjët indo-iraniane **sav-* (sanskritisht *sav-/su* ) "për të shtypur", pra **sau-ma-* është pija e përgatitur duke shtypur kërcellet e një bime,  por fjala dhe praktikat e lidhura me to u huazuan nga indo-arianët nga kultura Bactria-Margiana (BMAC).   Edhe pse fjala është vërtetuar vetëm në traditat indo-iraniane, Manfred Mayrhofer ka propozuar një origjinë proto-indo-evropiane nga rrënja * sew(h)- . 

## Origjina 
Feja Vedike ishte feja e disa prej fiseve Vedike Indo-Ariane, *arjave*,   të cilët migruan në rajonin e luginës së lumit Indit të nënkontinentit Indian.  Indo-arianët ishin folës të një dege të familjes së gjuhëve indo-evropiane, e cila filloi në kulturën Sintashta dhe u zhvillua më tej në kulturën Andronovo, e cila nga ana e saj u zhvillua nga kultura Kurgan e stepave të Azisë Qendrore .  Besimet dhe praktikat Vedike të epokës paraklasike ishin të lidhura ngushtë me fenë e hipotezuar proto-indo-evropiane,   dhe tregojnë marrëdhënie me ritualet nga kultura e Andronovos, nga e cila erdhi populli indo-arian.  Sipas Anthony, feja e vjetër indike ndoshta u shfaq në mesin e imigrantëve indo-evropianë në zonën e kontaktit midis lumit Zeravshan ( Uzbekistani i sotëm) dhe Irani (i sotëm).  Ishte "një përzierje sinkretike e elementeve të vjetra të Azisë Qendrore dhe atyre të reja indo-evropiane"  që huazoi "besime dhe praktika të veçanta fetare"  nga kultura Bactria-Margiana (BMAC).  Ky ndikim sinkretik mbështetet nga të paktën 383&nbsp;Fjalë jo-indo-evropiane që u huazuan nga kjo kulturë, duke përfshirë perëndinë Indra dhe pijen rituale Soma.  

## Soma Vedike 
 
Në Vedat, e njëjta fjalë (soma) përdoret për pijen, bimën dhe hyjninë e saj. Pirja *e somës* prodhon pavdekësi ( *Amrita*, Rigveda 8.48.3). Indra dhe Agni janë portretizuar si konsumues të somës në sasi të bollshme. Në ideologjinë vedike, Indra pinte sasi të mëdha të somës ndërsa luftonte me gjarpër demon Vritra . Konsumimi i somës nga qeniet njerëzore është vërtetuar mirë në ritualin vedik. Soma Mandala e Rigvedës i kushtohet plotësisht Soma Pavamanës dhe fokusohet në një moment të ritualit kur soma shtypet, kullohet, përzihet me ujë dhe qumësht dhe derdhet në enë. Këto veprime përshkruhen si një përfaqësim i një sërë gjërash, duke përfshirë një mbret që pushton territorin, udhëtimin e Diellit (Surja) nëpër kozmos ose një dem që vrapon të çiftëzohet me lopët (të përfaqësuar nga qumështi). Miti më i rëndësishëm për Soma është për vjedhjen e tij. Në të, Soma fillimisht u mbajt rob në një kështjellë në parajsë nga shigjetari Kṛśānu. Një skifter vodhi Soma, duke ikur me sukses Kṛśānu, dhe ia dorëzoi Soma Manus, sakrificës së parë. Për më tepër, Soma është e lidhur me hënën në periudhën e vonë Rigveda dhe periudhën e Mesme Vedike. Sūryā, e bija e Diellit, nganjëherë thuhet se është gruaja e Soma. 

*Rigveda* (8.48.3) thotë:

  

Ne pimë soma; ne jemi bërë të pavdekshëm; ne kemi shkuar tek drita; ne kemi gjetur zotat. Çfarë mund të na bëjë hasmi, dhe çfarë është mallkimi i të vdekshmit, o Ti i pavdekshëm?

Stephanie W. Jamison dhe Joel P. Brereton e përkthen këtë si:

Në Vedat, soma "është edhe bimë edhe perëndi". 

## Haoma avestanike 
Përfundimi i *haomës* në Zoroastrianizëm mund të shihet nga Avesta (veçanërisht në *Hōm Yast*, Yasna 9), dhe gjuha avestane **hauma* mbijetoi gjithashtu si *hōm* persishten e mesme . Bima *haoma* dha përbërësin thelbësor për pijen rituale, *parahaoma* .

Në Yasna 9.22, haoma u jep "shpejtësi dhe forcë luftëtarëve, bij të shkëlqyer dhe të drejtë atyre që lindin, fuqi shpirtërore dhe njohuri atyre që zbatohen në studimin e nasksëve". Si hyjnia kryesore e kultit të fesë, ai u perceptua si prifti i saj hyjnor. Në Yasna 9.26, Ahura Mazda thuhet se e ka investuar atë me brezin e shenjtë dhe në Yasna 10.89, se ka instaluar haoma si " *zaotar* që sakrifikon shpejt" (sanskritisht *hotar* ) për veten dhe Amesha Spentën .

## Kandidatët për uzinën 
Ka pasur shumë spekulime për bimën origjinale *Sauma* . Kandidatët që janë sugjeruar përfshijnë mjaltë, kërpudha, psikoaktive dhe bimë të tjera bimore. 

Kur rituali i somajaxhnjës mbahet sot në Indinë e Jugut nga Srautat tradicionalë të quajtur Somajaxhi, bima e përdorur është *somalatha* (sanskritisht: soma kacavjerrëse, *Sarcostemma acidum* )  e cila është blerë si një hardhi pa gjethe.

Që nga fundi i shekullit të 18-të, kur Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron dhe të tjerë vunë në dispozicion pjesë të Avestës për studiuesit perëndimorë, disa studiues kanë kërkuar një të njëvlershëm botanik përfaqësues të *haomës*, siç përshkruhet në tekste dhe siç përdoret në praktikën e gjallë Zoroastre. Në fund të shekullit të 19-të, Zoroastrianët shumë konservatorë të Jazdit (Iran) u zbulua se përdornin efedra, e cila njihej në vend si *hum* ose *homa* dhe të cilën ata e eksportonin te Zoroastrët Indianë. 

Gjatë bursave të epokës koloniale britanike, kanabisi u propozua si kandidati për somën nga Jogesh Chandra Ray, *The Soma Plant* (1939)  dhe nga BL Mukherjee (1921). 

Në fund të viteve 1960, disa studime u përpoqën të përcaktonin *somën* si një substancë psikoaktive. U bënë një sërë propozimesh, duke përfshirë një në vitin 1968 nga bankieri amerikan R. Gordon Wasson, një etnomikolog amator, i cili pohoi se *soma* ishte një i pafrytshëm, por jo kanabis, dhe sugjeroi kërpudha mizëagarike, *Amanita muscaria*, si kandidatin e mundshëm. Që nga prezantimi i saj në 1968, kjo teori ka fituar si kritikues ashtu edhe ndjekës në literaturën antropologjike.    Wasson dhe bashkautorja e tij, Wendy Doniger O'Flaherty, tërhoqën paralele midis përshkrimeve Vedike dhe raporteve të përdorimit siberian të mizëagarikes në ritualin shamanik .