Arsimi në Luginën e Preshevës

**Arsimi në Luginën e Preshevës** ka rrënjë të thella, të lidhura ngushtë me zhvillimet historike, politike dhe shoqërore të kësaj treve shqiptare në jug të Serbisë (Luginës së Preshevës).

Historia e arsimit në Luginën e Preshevës është thellësisht e lidhur me historinë e qëndresës kulturore të shqiptarëve në këtë rajon, përballë sfidave të shumta politike dhe shoqërore. Lugina e Preshevës, që përfshin komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, është një hapësirë ku shqiptarët, edhe pse shumicë në disa nga këto zona, përballeshin shpesh me politika diskriminuese që synonin asimilimin dhe mohimin e të drejtave të tyre arsimore.

Në periudhën osmane (deri në fillim të shekullit XX), arsimi në këto troje ishte i kufizuar kryesisht në shkolla fetare islame (mejtepe dhe medrese). Shqiptarët, si edhe në pjesët e tjera të Ballkanit, nuk kishin mundësi të zhvillonin arsim kombëtar në gjuhën shqipe. Gjithsesi, përpjekjet për arsimim dhe përhapjen e gjuhës shqipe nisën qysh në fund të shekullit XIX, nën ndikimin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Pas pushtimit serb të këtyre trojeve në vitet 1912-1913, situata për shqiptarët u përkeqësua ndjeshëm. Arsimi në shqip u ndalua, dhe vendin e tij e zuri arsimi në gjuhën serbe. Shumë herë, familjet shqiptare i rezistonin regjimit përmes mësimit të fshehtë dhe edukimit të fëmijëve në frymën e traditave shqiptare. Një pjesë e rinisë së kësaj treve kërkonte mundësi arsimimi në Kosovë ose në Shqipëri.

Arsimi në trevën e Luginës së Preshevës filloi të marrë hov pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Shkollat e para fillore shqipe në Komunën e Preshevës u hapën në fillim të vitit 1945, fillimisht në Preshevë, e më pas në fshatrat Raincë, Miratoc dhe Rahovicë.Në shtator të po atij viti, u hapën shkolla edhe në fshatrat Corroticë, Tërnavë, Norçë, Zhunicë, Bukuroc dhe Geraj.

Më 7 shkurt të vitit 1945, u hap shkolla e parë shqipe në Preshevë, e cila shënoi një hap të rëndësishëm në historinë e arsimit në këtë rajon. Kjo shkollë u hap nga Abdullah Krashnica në objektin e quajtur "Vila Letafet", pronë e Abdulla Haxhi Veliut.  

Në vitin shkollor 1948/49 në shkollën e Preshevës u hap për herë të parë klasa e pestë, dhe në vitin shkollor 1953/54 kjo shkollë u shndërrua në shkollë të plotë fillore. Në vazhdim, shkolla të plota fillore u ngritën edhe në Miratoc, Raincë, Caravajkë, në Rahovicë (1961/62), Strezoc (1965/66) dhe Leran (1968/69).

Në komunën e Bujanocit, gjithashtu në fillim të vitit 1945, u hapën shkolla katërvjeçare me mësim në gjuhën shqipe në Tërnoc, Nesalcë dhe Lluçan. Shkolla fillore e Tërnocit, në vitin shkollor 1950/51, filloi të ofrojë edhe klasën e pestë. Ndërkohë, paralele të ndara me mësim në gjuhën shqipe ekzistonin edhe në Bujanoc, Lluçan, Nesalcë, Turi, Konçul, Dobrosin dhe Tërnoc i Vogël.

Arsimi shqip në komunën e Medvegjës filloi më vonë, në vitin shkollor 1951/52, në fshatin Tupallë, si paralele e shkollës serbe të Medvegjës, dhe vetëm në vitin shkollor 1969/70 kjo paralele u pavarësua si shkollë tetëvjeçare më vete. Mësimi në gjuhën shqipe u shtriu edhe në fshatrat Gjylekreshte, Kapit dhe në Banjë të Sijarinës (1967/68).

Arsimi i mesëm në Luginën e Preshevës nisi në vitin 1947, me hapjen e shkollës së nxënësve në ekonomi. Një hap i rëndësishëm u ndërmor në vitin 1961, kur në Preshevë u hapën paralelet e para të Gjimnazit të Vranjës, duke mundësuar që nxënësit shqiptarë të ndiqnin mësimet në afërsi të vendbanimeve të tyre. Këto paralele, të cilat në fillim funksionuan në kushte të vështira, iu nënshtruan disa reformave dhe, më vonë, aktiviteti i tyre u transferua në Bujanoc.
Në përpjekje për të zgjeruar më tej arsimin në gjuhën shqipe, në vitin shkollor 1978/79 në Medvegjë u hapën dy paralele të ndara në shkollën e mesme, të cilat, për shkak të presioneve politike, u mbyllën në vitin shkollor 1987/88.

Në këtë kuadër të zhvillimit të arsimit, një rol të pazëvendësueshëm ka pasur edhe Gjimnazi i Preshevës, i cili u themelua po në vitin 1961. Në fillimet e tij, për shkak të mungesës së kuadrove të kualifikuara dhe kushteve të pamjaftueshme, ai funksiononte në rrethana të vështira. Megjithatë, me kalimin e kohës, Gjimnazi u konsolidua dhe u kthye në një nga qendrat kryesore të arsimit në Luginë, duke pasur si shtyllë kryesore mësimin në gjuhën shqipe, i cili ka qenë dhe mbetet elementi themelor i ekzistencës së këtij institucioni.

Në ditët e sotme, në Komunën e Preshevës funksionojnë gjashtë shkolla fillore me mësim në gjuhën shqipe, një shkollë me mësim të kombinuar shqip-serbisht dhe dy shkolla të mesme. Në Komunën e Bujanocit veprojnë pesë shkolla fillore shqipe dhe një shkollë e mesme, ndërsa në Komunën e Medvegjës punon vetëm një shkollë fillore shqipe.
Përkundër sfidave të mëdha ekonomike dhe politike, përkundër mbikëqyrjes dhe presioneve të vazhdueshme nga pushteti, arsimi shqip në Luginën e Preshevës ka mbijetuar dhe ka shërbyer si mburojë e identitetit kombëtar dhe si shpresë për brezat e rinj.

## Shih edhe 
* Arsimi në Serbi
* Lugina e Preshevës
* Historia e arsimit shqiptar

## Referime