Kinematografia e Kosovës

**Kinematografia kosovare** në gjuhën shqipe ka fillë krijimin e Kosovafilm, shtëpi kinematografike e përgjegjshme për prodhimin e filmave me metrazh të shkurtë, dokumentarëve, filmave të animuar dhe filmave me metrazh të gjatë. Projeksioni i parë i filmit në Kosovë mendohet të jetë shfaqur në Pejë më 1911. Filmi i parë kosovar në gjuhën shqipe është *Uka i Bjeshkëve të Nemura* (1968). Kosovafilm u formua më 20 shkurt 1969 me drejtor Abdurrahman Shala. Drejtoret pasues ishin Azem Shkreli, Xhevat Qorraj dhe Ekrem Kryeziu. Drejtor aktual është Gani Mehmetaj. Kinematografia në Kosovë ka një traditë historike disa dekadëshe. Në vitet 1935-37 u regjistruan 7 kinematë e para në qytetet Mitrovicë, Prishtinë, Gjilan, Ferizaj, Prizren, Gjakovë dhe Pejë. Më vonë, shumë të rinj nga Kosova u shkolluan në ish-Jugosllavinë e atëhershme, për të vazhduar më pas edhe në qendrat e tjera të Evropës Lindore dhe ish-BRSS-së për profesionin e operatorit të kamerës. Por, ishte aktori, Bekim Fehmiu, i cili ndonëse karrierën e tij e zhvillojë jashtë vendit, ai e prezantoi Kosovën ku do që shkoi.

## Historia e kinematografisë 
### Xhirimet filmike në territorin e Kosovës 
Shukri Kaçaniku, xhirues filmi, drejtor fotografie kishte shkruar;

Në botën e filmit, 28 dhjetori i vitit 1895 njihet si fillimi i kinematografisë, meqë në këtë datë, për herë të parë, vëllezërit Lumière shfaqën programin dhe projeksionin e tyre të parë në *Grand Café*, në bulevardin *Des Capucines*, në Paris. Filmat e parë ishin të thjeshtë: xhirime të ngjarjeve të përditshme, zakonisht diçka në lëvizje, si hyrja e trenit në stacion apo dalja e punëtorëve nga fabrika, sepse paraqitja e lëvizjeve të shumta kishte fascinuar si xhiruesit e parë, ashtu edhe shikuesit.

Më pas, në vitet në vijim, xhiruesit me kamera të thjeshta lanë gjurmë në shiritat filmikë celuloidë, duke përjetësuar ngjarje të ndryshme nëpër botë. Sot, në kohën e teknikës moderne dhe të internetit, sado që mundohesh t’i gjesh shënimet mbi xhiruesit e parë në trevat tona, janë të pakta shkrimet e rrumbullakuara për kinematografinë apo, edhe më herët, për fotografinë, në përgjithësi shqiptare dhe, në veçanti, kosovare. Kjo më nxiti që të bëj një përmbledhje, sado modeste, të informatave dhe bisedave private me xhiruesit, të cilat ndoshta do të zgjojnë kureshtjen e lexuesit, e posaçërisht të atyre që merren ose duan të merren me kinematografi dhe film.

### Shënimet e para 
Fotografi i njohur i kohës, Pjetër Marubi, i lindur në Piacenza – Itali më 1834, nis aktivitetin e vet prej fotografi shumë herët, qysh në vitin 1856, në Vilajetin e Shkodrës. Me “kutinë magjike”, më 1858, ai nisi të fotografojë jetën jashtë studios, ndër të cilat edhe ngjarjet politike të kohës, si për shembull “Kryengritja e Mirditës” (1876–1877) dhe Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878–1881), të cilat mbetën dëshmi edhe në faqet e revistave të njohura evropiane si *La Guerra d’Oriente*, *The Illustrated London News*, *L’Illustration*, etj.

Më 1903, xhirimi i parë në Shqipëri bëhet nga kompani të huaja filmike. Pak vite më pas, vëllezërit Manaki, nga Manastiri, xhiruan në vende të ndryshme të Ballkanit. Më 1908, Kolë Idromeno (1860–1939), piktor, arkitekt dhe urbanist me kulturë erudite, në vitin 1883 ngriti në Shkodër një laborator të quajtur “Dritëshkronja Idromeno” dhe, në vitin 1908, filloi të organizojë shfaqje diapozitivash dhe filmash të parë.

Ndërkaq, në Kosovë, Ahmet Zherka (1882–1967) nga Gjakova, në fillim të viteve 1900 hapi dyqanin e parë fotografik në vendlindje, pasi e kishte mësuar zanatin në Budapest të Austro-Hungarisë.

Edhe pse këta emra përfaqësojnë përpjekjet e para për punë me kamerë fotografike dhe për zhvillimin e fotografisë e kinematografisë në përgjithësi, nuk u zhvillua ndonjë aktivitet i qëndrueshëm nga ana e shqiptarëve në përgjithësi.

Sipas gazetave të kohës nga Serbia (*Male novine*, 1912), projeksioni i parë i filmit në Kosovë është shfaqur në Pejë, në një hambar, në vitin 1911, nga një kinematograf shëtitës që kishte ardhur nga Cetina, pas shpalljes së Mbretërisë së Malit të Zi. Në këtë kohë shfaqeshin kronikat filmike (*journal*).

## Kinematografia bashkëkohore
Kinematografia e kohës së fundit në Kosovë veçohet me Qendrën Kinematografike të Kosovës dhe festivalet filmike, në veçanti DokuFest dhe PriFest. Në këtë periudhë gjithashtu theksohet thyerja e barrierës kombëtare dhe përfshirja e filmave kosovarë në festivale të ndryshme filmike. Filma që patën pranim të mirë në rrafshin internacional janë *Shok*, *Babai*, *Shqiptari* etj. Përkundër numrit relativisht të vogël të popullsisë, Kosova ka prodhuar artistë të mëdhenj me famë botërore, ka fituar rreth 200 çmime nga festivalet ndërkombëtare, duke arritur kulmin e suksesit në vitin 2015, kur  filmi i shkurtër “Shok”, hyri në listën e ngushtë për nominim në Oscars në kategorinë “Best Live Action Short Film”. Filmat, që kanë marrë më së shumti çmime janë: “Agnus Dei” nga Agim Sopi, “Ballkoni”, “Burrnesha”, “Kolona”, “Tri Dritare dhe një Varje”, “Heroi”, “Babai” dhe “Bota”. Ndërsa, sukses të jashtëzakonshëm ka pasur edhe filmi i shkurtër “Shok”, i cili pati premierën në mars të vitit 2015 në Aspen Shortsfest, si pjesë e konkurrencës zyrtare, nga i cili festival doli me 3 çmime dhe pastaj vazhdoi shfaqjen në shumë festivale, për të hyrë më pas në listën e ngushtë për nominim në Oscars në kategorinë “Best Live Action Short Film”. 

### Shok
Shok është një film shqip i zhanrit dramë me skenarist dhe regjisor Jamie Donoughue. Filmi ka të bëjë me miqësinë mes dy shokëve gjatë luftës së Kosovës. *Shok* dallohet si filmi i parë Kosovar i nominuar për çmimin Oskar në kategorinë e filmit më të mirë të metrazhit të shkurtë. Filmi është një produksion i përbashkët mes Kosovës dhe Mbretërisë së Bashkuar, prodhuar nga Eshref Durmishi dhe Harvey Ascott, me përkrahje nga Qendra Kinematografike e Kosovës.

Revista Indiewire parashikoi filmin *Shok* si fitues të çmimit Oskar në kategorinë përkatëse. 

Në çmimet Oskar, *Shok* humbi ndaj produksionit irlandez *Stutterer*. 

Regjisori i filmit, Jamie Donoughoue, shkroi *Shok* duke u bazuar në ngjarje të verteta në Luftën e Kosovës gjatë viteve të ’90-ta. Vëmendja që mori me filmin Shok i mundësoi Donoughoue marrëveshje për një dramë televizive në SHBA. 

#### Kasti
Kasti i filmit perbehet nga:
* Lum Veseli – Petriti
* Andi Bajgora – Oki
* Melihate Qena – Gjyshja
* Luan Kryeziu – Gjyshi
* Eshref Durmishi – Dragan
* Astrit Kabashi – Kapiteni Arkan
* Xhevdet Jashari - Borislav
## Aktori Bekim Fehmiu
Aktori Bekim Fehmiu,i cili ndonëse karrierën e tij e zhvillojë jashtë vendit, ai e prezantoi Kosovën ku do që shkoi.
Ai ishte bërë i njohur nga shumë shtëpi filmi nëpër botë. Ishte aktori i parë shqiptar i filmit dhe i teatrit, i cili ka luajtur me sukses në filmat dhe skenat e gjithë hapësirës së ish-Jugosllavisë. Ka qenë një nga personalitetet, që ka lënë gjurmë në kinematografinë ballkanike, por mbi të gjitha, ai mbetet figurë e madhe për kontributin artistik në kinematografinë botërore. 

## Kosovafilm
Disa filma të veçuar nga kjo shtëpi produksioni janë: 
# Parnassus Paper (2012) 
# Kukumi (2005)
# The Keepers of the Fog (1988) 
# Pikniku (1986) 
# The Man of Earth (1984) 
# Proka (1984) 
# Nabujala reka (1983) 
# Lepuri me pesë këmbë (1982) 
#	Swelling River (1981) 
#	Kur pranvera vonohet (1980) 
#	Tito e Kosova 79 (1980) 
#	Gjurmët e barëdha (1980)
#	Kur pranvera vonohet (1979) 
#	Kur pranvera xhirohet (1979)
#	Reslovi (1978) 
#	Loja e rufaive (1977) 
#	The Peaks of Zelengore (1976) 
#	Hleb, so i srce (1976) 
#	117 (1976)
#	Tito in Kosovo (1975) 
#	Dita e mërgimtarëve (1975) 
#	Pikë e gurë (1975) 
#	Crveni udar (1974) 
#	The Dervish and Death (1974) 
#	Brigada e VII e Kosovës (1974) 
#	Bombasi (1973) 
#	Si të vdiset (1972) 
#	Moja luda glava (1971) 
#	Umir krvi (1971) 
#	Prva ljubav (1970)
#	The Last Rampage (1970) 
#	Kondori (1970) 
#	Wolf of Prokletije (1968) 

## Shiko edhe 
* Kinematografia në Shqipëri

## Referime