Lashtësia e vonë

**Antikiteti i vonë** është një periodizim i përdorur nga historianët për të përshkruar kohën e kalimit nga antikiteti klasik në Mesjetë në Evropë dhe zonat ngjitur që kufizohen me pellgun e Mesdheut . Popullarizimi i këtij periodizimi në gjuhën angleze në përgjithësi i është besuar historianit Peter Brown, pas botimit të veprës së tij themelore *Bota e Antikitetit të Vonë* (1971). Kufijtë e saktë për periudhën janë një çështje e vazhdueshme debati, por Brown propozon një periudhë midis shekujve III dhe VIII pas Krishtit. Në përgjithësi, mund të mendohet që nga fundi i Krizës së Perandorisë Romake të Shekullit të Tretë (235–284) deri në pushtimet e hershme myslimane (622–750), ose afërsisht bashkëkohore me Perandorinë Sasaniane (224–651 ) Në Perëndim fundi i tij ishte më i hershëm, me fillimin e Mesjetës së Hershme të vendosur zakonisht në shekullin VI, ose më herët në skajet e Perandorisë Romake Perëndimore.

## Përmbledhje 
Perandoria Romake pësoi ndryshime të konsiderueshme shoqërore, kulturore dhe organizative duke filluar me sundimin e Dioklecianit, i cili filloi zakonin e ndarjes së Perandorisë në pjesë Lindore dhe Perëndimore të sunduara nga perandorë të shumtë njëkohësisht . Perandoria Sasaniane zëvendësoi Perandorinë Parthiane dhe filloi një fazë të re të Luftërave Romake-Persiane, Luftërave Romake-Sasaniane. Ndarjet midis Lindjes Greke dhe Perëndimit Latin u bënë më të theksuara. Persekutimi Diokletianik i të Krishterëve në fillim të shekullit IV u përfundua nga Galeriu dhe nën Kostandinin e Madh, Krishtërimi u bë i ligjshëm në Perandori. Krishterizimi i shekullit IV të Perandorisë Romake u zgjerua nga konvertimet e Tiridates së Madh të Armenisë, Mirian III të Iberisë dhe Ezana të Axum, të cilët më vonë pushtuan dhe i dhanë fund Mbretërisë së Kushit . Gjatë sundimit të fundit të shekullit IV të Theodosius I, Krishterizmi i Nikenës u shpall kisha shtetërore e Perandorisë Romake .

Kostandinopoja u bë vendbanimi i përhershëm perandorak në Lindje deri në shekullin V dhe zëvendësoi Romën si qyteti më i madh në Perandorinë e Vonë Romake dhe pellgun e Mesdheut . Sistemi më i gjatë i ujësjellësit romak,  -Ujësjellësi i gjatë i Valensës u ndërtua për ta furnizuar atë me ujë, dhe kolonat më të larta triumfale romake u ngritën atje.

Migrimet e fiseve gjermanike, hunike dhe sllave prishën sundimin romak nga fundi i shekullit IV e tutje, duke kulmuar së pari në Pushtimin e Romës nga Visigotët në vitin 410 dhe Pushtimin e mëvonshëm të Romës nga Vandalët në 455, pjesë e kolapsit përfundimtar të Perandorisë në vetë Perëndimin në vitin 476. Perandoria Perëndimore u zëvendësua nga të ashtuquajturat mbretëritë barbare, me Arianët Krishterë të Mbretërisë Ostrogotike sundonin Romën nga Ravena. Përzierja kulturore e traditave greko-romake, gjermane dhe të krishtera formoi themelet e kulturës së mëvonshme të Evropës.

Në shekullin VI, sundimi perandorak romak vazhdoi në Lindje dhe luftërat bizantine-sasane vazhduan. Fushatat e Justinianit të Madh çuan në rënien e Mbretërive Ostrogotik dhe Vandal, dhe rimarrjen e tyre në Perandori, kur qyteti i Romës dhe pjesa më e madhe e Italisë dhe Afrikës Veriore u kthyen nën kontrollin perandorak. Megjithëse shumica e Italisë së shpejti ishte pjesë e Mbretërisë së Lombardëve, Ekzarkati Romak i Ravenës vazhdoi, duke siguruar të ashtuquajturin Papati Bizantin. Justiniani ndërtoi Shën Sofinë, një shembull i shkëlqyer i arkitekturës bizantine dhe ndodhi shpërthimi i parë i pandemisë së parë shekullore të murtajës. Në Ctesiphon, Sasanianët përfunduan Taq Kasra.

Mesi i shekullit VI u karakterizua nga ngjarje ekstreme klimatike (dimri vullkanik i 535-536 dhe Epoka e Vogël Antike e Akullit) dhe një pandemi katastrofike (Murtaja e Justinianit në vitin 541). Efektet e këtyre ngjarjeve në jetën shoqërore dhe politike janë ende në diskutim.

Në shekullin VII Lufta katastrofike Bizantine -Sasaniane e viteve 602-628 dhe fushatat e Khosrow II dhe Heraklius lehtësuan shfaqjen e Islamit në Gadishullin Arabik gjatë jetës së Muhamedit. Pushtimi i mëvonshëm mysliman i Levantit dhe Persisë përmbysi Perandorinë Sasaniane dhe rrëmbeu përgjithmonë dy të tretat e territorit të Perandorisë Romake Lindore nga kontrolli romak, duke formuar Kalifatin Rashidun.

Perandoria Bizantine nën dinastinë Herakliane filloi periudhën e mesme Bizantine, dhe së bashku me krijimin e Kalifatit Umajad të shekullit VII, në përgjithësi shënon fundin e antikitetit të vonë.

## Shih edhe 
* Antikiteti klasik
* Perandoria Bizantine
* Periudha e Migrimeve

## Referime 
* Perry Anderson, *Passages from Antiquity to Feudalism*, NLB, London, 1974.
* Peter Brown, *The World of Late Antiquity: from Marcus Aurelius to Muhammad (CE 150–750)*, Thames and Hudson, 1989, 
* Peter Brown, *Authority and the Sacred : Aspects of the Christianisation of the Roman World*, Routledge, 1997, 
* Peter Brown, *The Rise of Western Christendom: Triumph and Diversity 200–1000 CE*, Blackwell, 2003, 
* Henning Börm, *Westrom. Von Honorius bis Justinian*, 2nd ed., Kohlhammer Verlag, 2018, . (Review in English).
* Averil Cameron, *The Later Roman Empire: CE 284–430*, Harvard University Press, 1993, 
* Averil Cameron, *The Mediterranean World in Late Antiquity CE 395–700*, Routledge, 2011, 
* Averil Cameron et al. (editors), *The Cambridge Ancient History*, vols. 12–14, Cambridge University Press 1997ff.
* Gilian Clark, *Late Antiquity: A Very Short Introduction*, Oxford University Press, 2011, 
* John Curran, *Pagan City and Christian Capital: Rome in the Fourth Century*, Clarendon Press, 2000.
* Alexander Demandt, *Die Spätantike*, 2nd ed., Beck, 2007
* Peter Dinzelbacher and Werner Heinz, *Europa in der Spätantike*, Primus, 2007.
* Fabio Gasti, *Profilo storico della letteratura tardolatina*, Pavia University Press, 2013, .
* Tomas Hägg (ed.) "SO Debate: The World of Late Antiquity revisited," in *Symbolae Osloenses* (72), 1997.
* Scott F. Johnson ed., *The Oxford Handbook of Late Antiquity*, Oxford University Press, 2012, 
* Arnold H.M. Jones, *The Later Roman Empire, 284–602; a social, economic and administrative survey*, vols. I, II, University of Oklahoma Press, 1964.
* 
* Bertrand Lançon, *Rome in Late Antiquity: CE 313–604*, Routledge, 2001.
* Noel Lenski (ed.), *The Cambridge Companion to the Age of Constantine*, Cambridge University Press, 2006.
* Samuel N.C. Lieu and Dominic Montserrat (eds.), *From Constantine to Julian: Pagan and Byzantine Views, A Source History*, Routledge, 1996.
* Josef Lössl and Nicholas J. Baker-Brian (eds.), *A Companion to Religion in Late Antiquity*, Wiley Blackwell, 2018. 
* Michael Maas (ed.), *The Cambridge Companion to the Age of Justinian*, Cambridge University Press, 2005.
* Michael Maas (ed.), *The Cambridge Companion to the Age of Attila*, Cambridge University Press, 2015.
* Robert Markus, *The end of Ancient Christianity*, Cambridge University Press, 1990.
* Ramsay MacMullen, *Christianizing the Roman Empire C.E. 100–400*, Yale University Press, 1984.
* Stephen Mitchell, *A History of the Later Roman Empire. CE 284–641*, 2nd ed., Blackwell, 2015.
* Michael Rostovtzeff (rev. P. Fraser), *The Social and Economic History of the Roman Empire*, Oxford University Press, 1979.
* Johannes Wienand (ed.), *Contested Monarchy. Integrating the Roman Empire in the Fourth Century CE*, Oxford University Press, 2015.

## Lidhje të jashtme 
* New Advent – The Fathers of the Church, a Catholic website with English translations of the Early Fathers of the Church.
* ORB Encyclopedia's section on Late Antiquity in the Mediterranean from ORB
* Overview of Late Antiquity, from ORB
* Princeton/Stanford Working Papers in Classics, a collaborative forum of Princeton and Stanford to make the latest scholarship on the field available in advance of final publication.
* The End of the Classical World , source documents from the Internet Medieval Sourcebook
* Worlds of Late Antiquity , from the University of Pennsylvania
* *Age of spirituality : late antique and early Christian art, third to seventh century* from The Metropolitan Museum of Art