Planifikimi urban

[thumb|djathtas|[Partizánske në Sllovaki – një shembull i një qyteti të planifikuar industrial tipik evropian , themeluar në vitin 1938.]]
**Urbanistika**, ose **planifikimi urban**, është studimi dhe teoria e ndërtimit dhe pajisjes me shërbime të qyteteve ose kulturave kryesisht urbane. Një person që e ushtron profesionin e urbanistikës quhet një **urbanist** apo **urbaniste**.

Në Shqipëri, historikisht, me termin "urbanistikë" është nënkuptuar projektimi urban. Gjithashtu, në Shqipëri pas vitit 1990, si sinonim me termin Urbanistikë është përdorur edhe termi Planifikim urban por ky i fundit vë theksin edhe tek proceset politike - krahas atyre teknike - të planifikimit që karakterizojnë sistemet demokratike me pushtet te decentralizuar, p.sh. përgjithësisht vendimarrja për llojet e lejuara të përdorimit të tokës bëhet në nivelin lokal dhe jo atë qëndror dhe kryesisht me procese pjesmarrje të publikut. Në ligjin e fundit të miratuar nga qeveria shqiptare Për planifikimin e territorit futet edhe termi Planifikim i territorit që është një koncept më i gjerë që përfshin edhe planifikimin urban.

## Historik i shkurtër
Ndonëse urbanistika ka ekzistuar si profesion që në themelimin e qyteteve të para, urbanistika moderne lindi si profesion në dekadat e para të shek. XX, kryesisht në përgjigje të kushteve të këqija higjeniko-sanitare dhe social-ekonomike të qyteteve industriale që po rriteshin me shpejtësi. Fillimisht me këto çështje u morën profesionistët më të ndërgjegjshëm nga fusha si arkitektura dhe inxhinieria e ndërtimit. Më pas, në këtë grup u shtuan edhe specialistë të shëndetit publik, ekonomistë, sociologë, juristë, dhe gjeografë, pasi kompleksiteti i menaxhimit të qyteteve nisi të kuptohej më qartë. Teknikat bashkëkohore të planifikimit urban e rajonal për analizimin, projektimin, dhe krijimin e zonave urbane u zhvilluan prej sintezës ndër-disiplinore të këtyre fushave. Sot urbanistika mund të përshkruhet si procesi teknik e politik që ka të bëjë me mirëqenien e popullsisë, kontrollin e përdorimeve të tokës, projektimin e mjedisit urban, përfshirë rrjetet e transportit dhe komunikacionit, dhe mbrojtjen e mjedisit natyror.

## Nënkategoritë e Profesionit të Urbanistikës
Nga tematika mund të dallojmë brenda urbanistikës këto kategori:

* Planifikim Fizik
* Sistemet e Strehimit
* Planifikim Transporti
* Planifikim Mjedisor
* Planifikim Ekonomik

Për nga shkalla gjeografike e planifikimit mund të dallojmë këto kategori:

* Projektim Urban
* Planifikim Urban
* Planifikim Rajonal
* Planifikim Ndërkombëtar

## Arsimimi në Profesionin e Urbanistit
Në Evropë, përfshirë në Shqipëri, hyrja në profesionin e urbanistit arrihet me marrjen e një diplome universitare. Në Amerikën e Veriut, hyrja ne profesionin e urbanistit arrihet me marrjen e një diplome pasuniversitare Master. Aktualisht në Shqipëri ka tre universitete që ofrojnë diplome në urbanistikë ose në arkitekturë me nën-specialitet urbanistikë:

* Universiteti Politeknik i Tiranës
* Universiteti Polis
* Universiteti Epoka

Universitet tjetër që ofron program në shqip dhe diplomë në urbanistikë (si nën-specialitet i arkitekturës) është Universiteti Shtetëror i Tetovës, në Republikën e Maqedonisë së veriut.

## Urbanistë të famshëm në botë
Renditje kronologjike:

### Projektues të njohur 
* c. 332 p.e.s Dinocrates - Aleksandria, Egjipt
* c. 408 p.e.s Hippodamus - Pireu, Thuri, Rodi
* 1682 William Penn - Philadelphia, Pennsylvania
* 1791 Peter Charles L'Enfant, - Washington, DC, SHBA
* 1853 Baron Haussmann - projektuesi i shëtitoreve te gjera në Paris 
* 1859 Ildefons Cerdà - projektuesi i lagjes *Eixample* ne Barcelonë
* 1882 Arturo Soria y Mata - Ciudad Lineal, Madrid
* 1898 Ebenezer Howard - Qyteti-Kopsht
* 1909 Daniel Burnham - Chicago, Illinois
* 1912 Walter Burley Griffin - Canberra
* 1925 Ernst May - njesite e banimit ne Frankfurt, Gjermani, perfshire Römerstadt
* 1927 Bruno Taut - projektet Hufeisensiedlung, Berlin
* 1928 Henry Wright - Radburn, New Jersey
* 1930 Robert Moses, pergjegjesi për urban renewal ne New York
* 1930 Ernst May - Magnitogorsk dhe 20 projekte te tjera urbane në Bashkimin Sovietik
* 1935 Frank Lloyd Wright - Broadacre City (koncept)
* 1950 Le Corbusier - Chandigarh, India
* 1957 Lucio Costa - Brasília, Brazil
* 1960 Konstantinos Doxiadis - Islamabad, Pakistan
* 1964 Jaime Lerner - Curitiba, Brazil (transportation and land use combination)
* 1966 Walt Disney - *Experimental Prototype Community of Tomorrow* EPCOT (Koncept) 
* 1970 Paolo Soleri - Arcosanti, Arizona, si dhe koncepti i arkologjise.
* 1973 Moshe Safdie - Coldspring New Town, Baltimore, Maryland
* 1984 Andres Duany, Elizabeth Plater-Zyberk - Seaside, Florida
* 1990 Peter Calthorpe - Laguna West, California

## Teoricien të njohur të urbanstikës
* Christopher Alexander
* Donald Appleyard
* Peter Calthorpe
* Manuel Castells
* Constantinos Doxiadis 
* Andres Duany
* Peter Hall
* Jane Jacobs
* Kevin A. Lynch
* Richard L. Meier
* Lewis Mumford
* Edward Soja
* William H. Whyte

## Referime