Klima e Romës së Lashtë

[parapamje|354px|Mozaik që paraqet kremtime rreth një nilometri në Xipori, Izrael, [shekulli V, lagështia e rritur gjatë Periudhës Romake krijoi një prodhimtari më të madhe në Lindjen e Afërt dhe Afrikën Veriore]]
**Klima e Romës së Lashtë** varioi përgjatë ekzistencës së saj. Në gjysmën e parë të mijëvjeçarit të I p.e.s., klima e Italisë ishte më e lagësht dhe e ftohtë sesa tani dhe jugu i tanishëm i thatë kishte më shumë reshje. Rajonet veriore gjendeshin në zonën e klimës së mesme, ndërsa pjesa tjetër e Italisë gjendej në klimën subtropikale, duke pasur një klimë të ngrohtë dhe të butë. Gjatë shkrirjes vjetore të borës malore, edhe lumenjtë e vegjël do të vërshonin, duke lagur terrenin (Toskana dhe Moçalet Pontine konsideroheshin të pakalueshme në lashtësi).

Dëshmitë e shkruara të indikatorëve shkencorë arkeologjikë dhe natyrorë, në mënyrë të pavarur por konsistente tregojnë se gjatë Periudhës së shtrirjes maksimale të Perandorisë Romake dhe krizës fundore, klima pësoi mjaft ndryshime. Shtrirja më e madhe e perandorisë nën sundimin e Trajanit përkoi me Optimumin Klimatik Romak. Ndryshimi i klimës ndodhi në nivele të ndryshme, nga gati stasis e dukshme gjatë perandorisë së hershme, në lëkundjet e shpejta gjatë perandorisë së vonë.

## Klima e qëndrueshme
[parapamje|majtas|379px|Leopardë në Mozaikun Magerius nga Tunizia moderne, shek. III. Mozaikë të shumtë romakë nga sitet e Afrikës Veriore paraqesin faunë tani të gjendur vetëm në Afrikën Tropikale, megjithëse është e paqartë nëse ndonjë [Ndryshimi i klimës|ndryshim klimatik kontribuoi për të.]]
Përgjatë gjithë Mbretërisë dhe Republikës Romake ishte Periudha e ashtuquajtur Subatlantike, në të cilën do të zhvilloheshin gjithashtu qytet-shtetet greke dhe etruske. Ajo karakterizohej nga vera të freskëta dhe dimra të butë dhe të lagësh.

Në të njëjtën kohë kishte disa dimra drastikë, duke përfshirë ngrirjen e plotë së Tiberit në vitet 398 p.e.s., 396 p.e.s., 271 p.e.s. dhe 177 p.e.s.. Në shekujt në vijim raportime të herë pas hershme dimrash të ashpër do të lidheshin më shumë me përmbytjet sesa me akullin mbi Tiber. Dëshmi për një klimë më të freskët mesdhetare në vitet 600 p.e.s.–100 p.e.s. vijnë nga mbetjet e limaneve të lashta të Napolit dhe nga Adriatiku, të cilat gjendeshin rreth një metër poshtë nivelit të tanishëm ujit. Edward Gibbon, duke cituar burime të lashta, megjithëse Rini dhe Danubi ngrinin shpesh, duke i lehtësuar inkursionet e ushtrive barbare në perandori "përgjatë një ure të madhe dhe solide akulli". Duke sugjeruar klimë më të ftohtë, Gibbon pretendon gjithashtu se gjatë kohës së Çezarit renat gjendeshin zakonisht në pyjet moderne të Polonisë dhe Gjermanisë, ndërsa në kohën e tanishme renat nuk shikohen në jug të Balltikut. Biotopet e *heterogaster urticae*, e cila në Periudhën Romake gjendej më në veri sesa në vitet 1950, sugjeron se në Perandorinë e Hershme temperaturat mesatare të korrikut ishin të paktën 1&nbsp;°C mbi ato të mesit të shekullit të XX.

### Erërat
Një krahasim i busullës moderne të erërave me situatën në shekullin e I të e.s. tregon disa dallime: në atë kohë fryrjet veriore në dimër ishin mjaft të rralla. Erërat tipike veri-perëndimore të cilat frynin rregullisht në korrik, tashmë nuk ekzistojnë. Flladi detar fillonte një muaj më herët, në prill. Vitruvi përmend erërat lagështi bartëse që frynin nga jugu ose perëndimi që mund të dëmtonin librat. Ka gjithashtu dëshmi që tregojnë se në Periudhën Romake klima mesdhetare ndikohej nga luhatjet me frekuencë të ulët në presionin e nivelit të detit mbi Atlantikun Verior, i quajtur Luhatja Shekullore e Atlantikut Verior (, CNAO).

### Reshjet
Gjatë Luftës së Parë Punike, Brigjet Mesdhetare përjetuan stuhi të tilla të fuqishme sa që Flota Romake do të shkatërrohej dy herë (në vitin 255 p.e.s. dhe në vitin 249 p.e.s.). Kjo do të pasohej nga thatësira Italiane në vitin 226 p.e.s., e cila zgjati gjashtë muaj. Në dhjetorin e vitit 170 p.e.s. pati një shi të kuq në Romë.

Burimet e shkruara aty rreth vitit 75 p.e.s. deri rreth vitit 175 të e.s. gjithashtu theksojnë lagështinë, kryesisht në formën e vërshimeve të Tiberit në Romë. Vërshime të mëdha të Tiberit ndodhën në vitet 5 (zgjati shtatë ditë), 15, 36, 51, 69, 79 dhe 97 të e.s.. saktësisht në të njëjtën kohë stina e thatë do të vijonte edhe në Amerikë. Kushtet e thata do të riktheheshin gjatë sundimit të Adrianit. Në Timgad – gjatë vizitës së Adrianit në atë qytet në vitin 133 ra shi për herë të parë në pesë vjetë. Sipas Rhoads Murphey, furnizimi i përgjithshëm vjetor me grurë nga Afrika Veriore për në Romë, "vlerësohet si e mjaftueshme për të ushqyear rreth 350,000 banorë, që nuk është aspak e mundur për tu prodhuar për eksport nën kushtet e tanishme". Nivele të larta të pazakonta reshjesh ndodhnin në Spanjën Romak gjatë të ashtuquajturës Periudha e Lagësht Ibero–Romake.

Spanja Romake përjetoi tre faza të rëndësishme: intervali më i lagësh në vitet 550–190 p.e.s., një interval i thatë në vitet 190 p.e.s.–150 të e.s. dhe një tjetër periudhë të lagësht në vitet 150–350 të e.s.. Në vitin 134 p.e.s. ushtria e Shipio Emilianit në Spanjë u desh të marshonte natën për shkak të nxehtësisë së skajshme, kur disa nga kuajtë dhe mushkat e saj do të ngordhnin nga etja (megjithëse më herë, në vitin 181 p.e.s., shira të shumtë pranverorë do ti pengonin keltiberët nga lehtësimi i Rrethimit Romak të Kontrebias). Në vitin 61 të e.s. Seneka i Riu përshkruante nivele të larta të ndotjes ajrore në Romë, e cila ishte e lidhur me djegien masive të druve për karburant. Për Perandorinë Lindore Romake ka të dhëna për një thatësi rajonale të zgjatur në Turqinë moderne qendrore rreth viteve 400–540 të e.s..

## Shiko gjithashtu
* Dimri vullkanik i vitit 536
* Shpërthimi Minoan
* Vezuvi
* Dimri vullkanik
* Viti Pa Verë
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Ekspedita romake në burimet e Nilit
* Ndryshimet klimatike
* Ndryshimi i klimës
* Kalendari ekologjik
* Historia natyrore
* Historia gjeologjike e Tokës
* Koha Prekambriane
* Kuaternari
* Paleozoiku
* Pangea
* Jurasiku
* Pleistoceni
* Plioceni
* Holoceni
* Eoceni
* Antropoceni
* Koha e akullit
* Ndikimi i njeriut në mjedis
* Termosfera
* Klimatologjia
* Klima mesdhetare
* Klima kontinentale
* Klima oqeanike
* Klima subtropikale
* Klima tropikale
* Zona Aride
* Zona ekuatoriale
* Zona tropike
* Klima e Evropës
* Klima e Shqipërisë
* Dritarja e mundësisë
* Acidifikimi i oqeanit
* Ciklet biogjeokimike detare
* Cikli karbonik detar
* Ç'oksigjenimi oqeanik
* Kalçifikimi biogjenik detar
* Jus
* E drejta romake
* Amicitia
* Hospitium
* Civitas
* Mos maiorum
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Romakët në Afrikën Nën-Sahariane
* Ekspedita romake në burimet e Nilit
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Dux
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Equites
* Festivalet Romake
* Forumet Romake
* Gens
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Horacët dhe Kuriacët
* Instrumentum regni
* Itinerari
* Kalendari Romak
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Urbanistika Romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vicus
* Vila Romake
* Proçesionet fallike
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* .
* 
* 
* .
* .
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*