Historia e letërsisë për fëmijë

**Historia e letërsisë për fëmijë** është thellësisht e ndërlidhur me ndryshimin e pikëpamjeve shoqërore mbi vetë fëmijërinë. Në qytetërimet e lashta, tregimet dhe mitet shpërndaheshin shpesh në mënyrë gojore, ku fëmijët mësonin vlerat kulturore dhe historinë përmes rrëfimeve kolektive. Këto tregime, të mbushura me krijesa magjike, udhëtime heroike dhe mësime morale, shërbenin si një formë argëtimi dhe një mënyrë për t'i mësuar jetës kompleksitetet e saj. Me përparimin e shoqërive, filluan të shfaqeshin tekstet e shkruara, por ato kryesisht ishin të destinuara për të rriturit. Vetëm në periudhën e vonë mesjetare filluan të dalin në pah tregime posaçërisht për lexuesit e vegjël, duke pasqyruar një ndërgjegjësim në rritje për fëmijërinë si një fazë të veçantë dhe formuese të jetës.

Me rritjen e shkallës së alfabetizimit në mbarë Evropën, letërsia për fëmijë evoluoi për të përfshirë një gamë më të gjerë zhanresh dhe temash. Nga fundi i shekullit të tetëmbëdhjetë, edukatorët dhe shkrimtarët filluan të eksploronin idenë e nxitjes së imagjinatës dhe kuriozitetit të fëmijëve, në vend që të përqendroheshin vetëm në përcjelljen e mësimeve morale. Shkrimtarë si Maria Edgeworth dhe Sarah Trimmer shkruan vepra didaktike, por këto u balancuan me shfaqjen e tregimeve të krijuara për të argëtuar dhe edukuar njëkohësisht. Lëvizja romantike luajti gjithashtu një rol në rimodelimin e letërsisë për fëmijë, duke theksuar natyrën, individualitetin dhe mirësinë e lindur të fëmijërisë. Ky ndryshim hodhi themelet për larmishmërinë e pasur të librave për fëmijë që do të lulëzonin në shekujt në vijim, duke ndërthurur fantazinë, aventurën dhe mësimet nga bota reale në vepra letrare që mbeten të qëndrueshme ndër breza.

## Historia 
Letërsia e hershme për fëmijë përbëhej nga tregime, këngë dhe poezi të gjuhës së folur, të përdorura për të edukuar, udhëzuar dhe argëtuar fëmijët.  Vetëm në shekullin e tetëmbëdhjetë, me zhvillimin e konceptit të fëmijërisë, filloi të shfaqej një zhanër i veçantë i letërsisë për fëmijë, me ndarjet, pritshmëritë dhe kanunin e vet.   Më të hershmet prej këtyre librave ishin libra edukativë, libra mbi sjelljen dhe ABC të thjeshta - shpesh të zbukuruara me kafshë, bimë dhe shkronja antropomorfe. 

Në vitin 1962, historiani francez Philippe Ariès argumenton në librin e tij *Centuries of Childhood* se koncepti modern i fëmijërisë u shfaq vetëm në kohët e fundit. Ai shpjegon se fëmijët në të kaluarën nuk konsideroheshin si shumë të ndryshëm nga të rriturit dhe nuk iu është dhënë trajtim shumë i ndryshëm.   Si dëshmi për këtë pozicion, ai vë në dukje se, përveç teksteve mësimore dhe didaktike për fëmijë të shkruara nga klerikët si Beda i nderuar dhe Ælfric i Eynshamit, kishte mungesë të ndonjë literaturë të mirëfilltë që synonte veçanërisht fëmijët para shekullit të 18-të.   

Studiues të tjerë e kanë cilësuar këtë këndvështrim duke vënë në dukje se ekzistonte një literaturë e krijuar për të përcjellë vlerat, qëndrimet dhe informacionin e nevojshëm për fëmijët brenda kulturave të tyre,  siç është *Loja e Danielit* nga shekulli i dymbëdhjetë.    Letërsia paramoderne për fëmijë, pra, prirej të ishte e natyrës didaktike dhe moraliste, me qëllim të përcjelljes së mësimeve të sjelljes, edukative dhe fetare.   Filozofi anglez John Locke zhvilloi teorinë e tij të tabula rasa në veprën e tij të vitit 1690 me titull *Një ese në lidhje me kuptimin njerëzor* . Në filozofinë e Locke, *tabula rasa* ishte teoria se mendja (njerëzore) në lindje është një "fletë e zbrazët" pa rregulla për përpunimin e të dhënave, dhe se të dhënat shtohen dhe rregullat për përpunim formohen vetëm nga përvojat shqisore të dikujt. Një pasojë e kësaj doktrine ishte se mendja e fëmijës lindte bosh dhe se ishte detyra e prindërve që ta mbushnin fëmijën me nocione të sakta. Vetë Locke theksoi rëndësinë e sigurimit të fëmijëve me "libra të lehtë të këndshëm" për të zhvilluar mendjen e tyre në vend që të përdorin forcën për t'i detyruar ata: "Fëmijët mund të jenë të prirur në njohuritë e shkronjave; të mësohen të lexojnë, pa e perceptuar atë. çdo gjë përveç një sporti, dhe luajnë veten në atë për të cilën të tjerët janë të fshikulluar." Ai sugjeroi gjithashtu që të krijohen libra me figura për fëmijët.

Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, disa tituj për fëmijë u bënë të famshëm si tekste leximi në klasë. Midis tyre ishin fabulat e Esopit dhe Jean de la Fontaine dhe Charles Perraults të vitit 1697 *Tales of Mother Goose* .  Popullariteti i këtyre teksteve çoi në krijimin e një numri fantazish dhe përrallash të shekullit të nëntëmbëdhjetë për fëmijë, të cilat shfaqnin objekte magjike dhe kafshë që flisnin. 

Librat e librave, broshurat me madhësi xhepi që shpesh paloseshin në vend që të qepeshin,  Ai gjithashtu përmbante maksima fetare, akronime, ndihmë drejtshkrimore dhe sende të tjera edukative, të gjitha të zbukuruara me prerje druri. 

Në vitin 1634, *Pentamerone* nga Italia u bë koleksioni i parë i madh i botuar i tregimeve popullore evropiane. Charles Perrault filloi regjistrimin e përrallave në Francë, duke botuar koleksionin e tij të parë në 1697. Ata nuk u pritën mirë në shoqërinë letrare franceze, e cila i shihte si të përshtatshme vetëm për të moshuarit dhe fëmijët. Në vitin 1658, John Amos Comenius në Bohemi publikoi ilustrimin informativ *Orbis Pictus*, për fëmijët nën gjashtë vjeç që mësojnë të lexojnë. Konsiderohet të jetë libri i parë me figura i prodhuar posaçërisht për fëmijë.   Suedia filloi të botoi përralla dhe një revistë për fëmijë që në vitin 1766.

Në Itali, Giovanni Francesco Straparola publikoi *Netët e shëmtuara të Straparolës* në vitet 1550. I quajtur libri i parë evropian me tregime që përmban përralla, ai përfundimisht kishte 75 tregime të veçanta dhe të shkruara për një audiencë të rritur.  Giulio Cesare Croce gjithashtu huazoi nga disa tregime që fëmijët shijuan për librat e tij.  

Librat më të hershëm të Rusisë për fëmijë, abetare, u shfaqën në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Një shembull i hershëm është *ABC-Book*, një libër alfabeti i botuar nga Ivan Fyodorov në 1571.   Libri i parë me figura i botuar në Rusi, Abetarja e *ilustruar* e Karion Istomin, u shfaq në 1694.   Interesi i Pjetrit të Madh për modernizimin e vendit të tij nëpërmjet perëndimorizimit ndihmoi letërsinë perëndimore për fëmijë të dominonte fushën gjatë shekullit të tetëmbëdhjetë.   Katerina e Madhe shkroi alegori për fëmijë dhe gjatë mbretërimit të saj, Nikolai Novikov filloi revistën e parë për të mitur në Rusi.  

## Shih edhe 
* Letërsia për fëmijë
* Historia e letërsisë

## Referime