Utah

**Utah** (shqiptohet Jutah), është një shtet në nënrajonin malor perëndimor të Shteteve të Bashkuara Perëndimore. Utah është një shtet amerikan pa dalje në det, i kufizuar në lindje me Koloradon, në verilindje me Wyoming, në veri me Idahon, në jug me Arizonën dhe në perëndim me Nevadën. Utah prek gjithashtu një cep të Nju Meksiko në juglindje. Nga 50 shtetet, Utah është e 13-ta sipas sipërfaqes; me një popullsi mbi tre milionë, është vendi i 30-të më i populluar dhe i 11-ti më pak i populluar. Zhvillimi urban është i përqendruar kryesisht në dy zona: Wasatch Front në pjesën veri-qendrore të shtetit, i cili është shtëpia e afërsisht dy të tretave të popullsisë dhe përfshin kryeqytetin, Salt Lake City; dhe Washington County në jugperëndim, me më shumë se 180,000 banorë. Pjesa më e madhe e gjysmës perëndimore të Uah shtrihet në Bazenin e Madh.

Utah ka qenë i banuar për mijëra vjet nga grupe të ndryshme indigjene si Puebloans, Navajo dhe Ute të lashtë. Spanjollët ishin evropianët e parë që erdhën në mesin e shekullit të 16-të, megjithëse gjeografia e vështirë dhe klima e ashpër e rajonit e bënë atë një pjesë periferike të [Spanja e Re|Spanjës së Re]] dhe më vonë Meksikës. Edhe pse ishte territor meksikan, shumë nga kolonët më të hershëm të Utah ishin amerikanë, veçanërisht mormonët që ikën nga margjinalizimi dhe persekutimi nga Shtetet e Bashkuara. Pas Luftës Meksiko-Amerikane më 1848, rajoni u aneksua nga SHBA, duke u bërë pjesë e Territorit të Utah, i cili përfshinte atë që tani është Kolorado dhe Nevada. Mosmarrëveshjet midis komunitetit dominues mormon dhe qeverisë federale e vonuan pranimin e Utah si shtet; vetëm pas nxjerrjes jashtë ligjit të poligamisë ajo u pranua në vitin 1896 si shteti i 45-të.

## Etimologjia 
Emri *Utah* thuhet se rrjedh nga emri i fisit Ute, që do të thotë 'njerëz të maleve'.  Sidoqoftë, asnjë fjalë e tillë nuk ekziston në të vërtetë në gjuhën e Utes, dhe Utes i referohen vetes si *Noochee*. Kuptimi i Utes si 'njerëz malësorë' u është atribuar indianëve fqinjë Pueblo, si dhe fjalës Apache *Yuttahih*, që do të thotë 'ai që është më lart' ose 'ata që janë më lart'.

## Historia 
### Parakolumbiane 
parapamje|Harta që tregon Utah më 1838 kur ishte pjesë e Meksikës, *Britannica* 7th edition

Mijëra vjet para ardhjes së eksploruesve evropianë, Puebloanët paraardhës dhe populli Fremont jetonin në atë që tani njihet si Utah, disa prej të cilave flisnin gjuhë të grupit Uto-Aztekan. Popujt paraardhës Pueblo ndërtuan shtëpitë e tyre përmes gërmimeve në male, dhe njerëzit Fremont ndërtuan shtëpi prej kashte përpara se të zhdukeshin nga rajoni rreth shekullit të 15-të.

Një grup tjetër i amerikanëve vendas, Navajo, u vendos në rajon rreth shekullit të 18-të. Në mesin e shekullit të 18-të, fise të tjera uto-aztekane, duke përfshirë popullin Goshute, Paiute, Shoshone dhe Ute, u vendosën gjithashtu në rajon. Këto pesë grupe ishin të pranishme kur erdhën eksploruesit e parë evropianë.

### Eksplorimi spanjoll (1540) 
Rajoni jugor i Utah u eksplorua nga spanjollët në vitin 1540, të udhëhequr nga Francisco Vázquez de Coronado, ndërsa kërkonin Kibolën legjendare. Një grup i udhëhequr nga dy priftërinj katolikë - nganjëherë i quajtur ekspedita Domínguez-Escalante - u largua nga Santa Fe më 1776, me shpresën për të gjetur një rrugë për në brigjet e Kalifornisë. Ekspedita udhëtoi deri në veri deri në Liqenin Utah dhe takoi banorët vendas. Spanjollët bënë eksplorime të mëtejshme në rajon, por nuk ishin të interesuar të kolonizonin zonën për shkak të natyrës së saj të shkretëtirës. Në 1821, viti kur Meksika arriti pavarësinë e saj nga Spanja, rajoni u bë i njohur si pjesë e territorit të saj të Alta California.

Kurthtarët evropianë dhe tregtarët e gëzofit eksploruan disa zona të Utah në fillim të shekullit të 19-të nga Kanadaja dhe Shtetet e Bashkuara. Qyteti i Provo, Utah, u emërua pas Étienne Provost, i cili vizitoi zonën më 1825. Qyteti i Ogden, Utah, u emërua pas Peter Skene Ogden, një eksplorues kanadez që tregtonte peliçe në Luginën Weber.

Në fund të vitit 1824, Jim Bridger u bë personi i parë i njohur anglisht-folës që pa Liqenin e Kripur të Madh. Për shkak të kripshmërisë së lartë të ujërave të tij, ai mendoi se kishte gjetur Oqeanin Paqësor; më pas ai mësoi se ky trup ujor ishte një liqen gjigant kripë. Pas zbulimit të liqenit, qindra tregtarë dhe grackë amerikanë dhe kanadezë krijuan pika tregtare në rajon. Në vitet 1830, mijëra emigrantë që udhëtonin nga Shtetet e Bashkuara Lindore drejt Perëndimit Amerikan filluan të ndalonin në rajonin e Liqenit të Kripur të Madh, i njohur atëherë si Liqeni Youta.

## Gjeografia 
## Demografia 
parapamje|majtas|Shenja "Welcome to Utah" (Mirësevini në Utah)

Në regjistrimin e vitit 2020, Utah kishte një popullsi prej 3,271,616. Zyra e Regjistrimit të Shteteve të Bashkuara vlerësoi se popullsia e Utah ishte 3,205,958 më 1 korrik 2019, një rritje prej 16,00% që nga regjistrimi i vitit 2010. Qendra e popullsisë së Jutës ndodhet në Utah County në qytetin e Lehit. Pjesa më e madhe e popullsisë jeton në qytete dhe qyteza përgjatë Wasatch Front, një rajon metropolitan që shtrihet në veri-jug me Malet Wasatch që ngrihen në anën lindore. Rritja jashtë Wasatch Front po rritet gjithashtu. Zona metropolitane e St. George aktualisht është e dyta me rritjen më të shpejtë në vend pas zonës metropolitane të Las Vegasit, ndërsa zona mikropolitane Heber është gjithashtu e dyta me rritje më të shpejtë në vend (pas Palm Coast, Florida).

Utah përmban pesë zona metropolitane (Logan, Ogden-Clearfield, Salt Lake City, Provo-Orem, dhe St. George) dhe gjashtë zona mikropolitane (Brigham City, Heber, Vernal, Price, Richfield, dhe Cedar City).

## Ekonomia 
## Kultura 
## Referime