Shah

**Shahu** (persisht: شاه, romanizuar: *Šâh*, përkth. 'mbret') ishte një titull që u jepej perandorëve dhe mbretërve të Iranit (i njohur historikisht si "Persia" në botën perëndimore). Ai u miratua gjithashtu nga mbretërit e Shirvanit (një rajon historik iranian në Transkaukazi), domethënë Shirvanshah dhe nga Harezmshah. Titulli përdorej gjithashtu nga shoqëritë persiane, si sundimtarët dhe pasardhësit e Perandorisë Osmane, Hanati Kazah, Hanati i Buharasë, Emiratit të Buharasë, Perandorisë Mogule, Sulltanatit të Bengalit, sundimtarëve të ndryshëm Gurkha dhe dinastive historike afgane. Në Iran, si dhe në rajonin e Iranit të Madh, titulli u përdor vazhdimisht. Në vend të "mbret" në kuptimin evropian, çdo sundimtar iranian e konsideronte veten si **Shahanshah** (شاهنشاه, *Šâhanšâh*, fjalë për fjalë 'Mbreti i Mbretërve') ose Padishah (پادشاه, *Pâdešâh*, fjalë për fjalë''Mbreti Mjeshtër') i Perandorisë Persiane.
[parapamje|upright|djathtas|[Muhammed Riza Pehlevi *Shahanshah* i Iranit nga viti 1941 deri në 1979, ishte sundimtari i fundit që mbajti titullin *shah*.]]

## Etimologjia 
Fjala rrjedh nga persishtja e vjetër xšāyaθiya "mbret", e cila dikur konsiderohej një huazim nga medianishtja, pasi krahasohej me avestanisht *xšaθra-*, "fuqi" dhe "urdhër", që korrespondon me sanskritishten (indikishten e vjetër) *kṣatra-* (i njëjti kuptim), nga e cila rrjedh *kṣatriya-*, "luftëtar". Së fundmi, forma *xšāyaθiya* është analizuar si një formacion i mirëfilltë, i trashëguar persisht me kuptimin 'që ka të bëjë me mbretërimin, sundimin'. Ky formim me prapashtesën "origjina" *-iya* rrjedh nga një emër abstrakt foljor **xšāy-aθa-* 'sundoj, sundon, Herrschaft', nga folja (persishtja e vjetër) *xšāy-* 'të sundosh, të mbretërosh'. Titulli i plotë, i vjetër persian i sundimtarëve Achaemenid të Perandorisë së Parë Persiane ishte *Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām* ose (Persishtja moderne) *Šāhe Šāhān*, "Mbreti i Mbretërve" ose "Perandori". Ky titull ka precedentë të lashtë të Lindjes së Afërt ose Mesopotamisë. Vërtetimi më i hershëm i një titulli të tillë daton në periudhën e Mesme Asiriane si *šar šarrāni*, duke iu referuar sundimtarit asirian Tukulti-Ninurta I (1243–1207 pes).

## Historia 
*Šāh*, ose *Šāhanšāh* (Mbreti i Mbretërve) për të përdorur termin e plotë, ishte titulli i perandorëve persianë. Ai përfshin sundimtarët e Perandorisë së parë Persiane, dinastisë Ahamenid, të cilët bashkuan Persinë në shekullin e gjashtë para epokës sonë, dhe krijuan një perandori të gjerë ndërkontinentale, si dhe sundimtarë të dinastive pasuese gjatë historisë deri në shekullin e njëzetë dhe Shtëpinë Perandorake të Pehlevit.

Ndërsa në burimet perëndimore monarku osman përmendet më shpesh si Sulltan, në territorin osman ai përmendej më shpesh si Padishah dhe disa përdorën titullin Shah në tugrat e tyre. Pasardhësit e tyre meshkuj morën titullin Shehzade, ose princ (fjalë për fjalë, "pasardhës i Shahut", nga persishtja *shahzadeh*).

Titulli i plotë i sundimtarëve Achaemenid ishte *Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām*, fjalë për fjalë "Mbreti i Mbretërve" në persishten e vjetër, që korrespondon me persishten e mesme *Šâhân Šâh* dhe me persishten moderne شاهنشاه (*Šâhanšâh*). Në greqisht, kjo frazë u përkthye si βασιλεὺς τῶν βασιλέων (*basileus tōn basiléōn*), "Mbreti i Mbretërve", ekuivalent me "Perandori". Të dy termat shpesh shkurtoheshin në rrënjët e tyre *shah* dhe *basileus*.

Në gjuhët perëndimore, *Shah* përdoret shpesh si një përkthim i pasaktë i *Šāhanšāh*. Për një kohë të gjatë, evropianët mendonin për Shahun si një titull të veçantë mbretëror dhe jo një titull perandorak, megjithëse monarkët e Persisë e konsideronin veten si perandorë të Perandorisë Persiane (më vonë Perandoria e Iranit). Opinioni evropian ndryshoi në epokën e Napoleonit, kur Persia ishte një aleate e fuqive perëndimore të etur për ta bërë sulltanin osman të lironte kontrollin e tij në pjesë të ndryshme evropiane (kryesisht të krishtera) të Perandorisë Osmane, dhe perandorët perëndimorë (të krishterë) kishin marrë osmanët. duke pranuar se stilet e tyre perandorake perëndimore do të përktheheshin në turqisht si *padishah*.

Në shekullin e njëzetë, Shahu i Persisë, Muhammed Riza Pehlevi, miratoi zyrtarisht titullin شاهنشاه *Šâhanšâh* dhe, në gjuhët perëndimore, perandorin e përkthyer. Ai gjithashtu stiloi gruan e tij شهبانو *Shahbânū* ("Perandoresha"). Muhammed Riza Pehlevi ishte Shahu i fundit, pasi monarkia iraniane u shfuqizua pas Revolucionit iranian të vitit 1979.

## Referime