Zakoni

**Zakoni** ose **tradita** është një sistem besimesh ose sjelljesh **(zakone popullore)** të përcjella brenda një grupi njerëzish ose shoqërie me kuptim simbolik ose rëndësi të veçantë me origjinë në të kaluarën.    Sipas Anthony Giddens dhe të tjerëve, kuptimi modern i traditës evoluoi gjatë periudhës së Iluminizmit, në kundërshtim me modernitetin dhe përparimin .  

Ashtu si me shumë terma të tjerë gjenerikë, ka shumë përkufizime të traditës.  Koncepti përfshin një sërë idesh të ndërlidhura; ajo unifikuese është se tradita u referohet besimeve, objekteve ose zakoneve të kryera ose të besuara në të kaluarën, me origjinë nga ajo, të transmetuara në kohë duke u mësuar nga një brez te tjetri dhe që kryhen ose besohen në të tashmen.  Fillimisht, traditat kaloheshin gojarisht, pa pasur nevojë për një sistem shkrimi . Mjetet për të ndihmuar këtë proces përfshijnë mjete poetike si rima, tregimet epike dhe aliteracioni . Tregimet e ruajtura në këtë mënyrë quhen gjithashtu traditë, ose si pjesë e një tradite gojore . Edhe tradita të tilla, megjithatë, supozohet se kanë origjinën (janë "shpikur" nga njerëzit) në një moment.   Traditat gjithashtu mund të përshtaten për t'iu përshtatur nevojave të ditës dhe ndryshimet mund të pranohen si pjesë e traditës së lashtë.  Tradita ndryshon ngadalë, me ndryshimet nga një brez në tjetrin që shihen si të rëndësishme.  Kështu, ata që zbatojnë traditat nuk do të jenë të vetëdijshëm për ndryshimin, dhe edhe nëse një traditë pëson ndryshime të mëdha gjatë shumë brezave, ajo do të shihet si e pandryshuar.    Tradita mund t'i referohet gjithashtu koncepteve më të mëdha të praktikuara nga grupet (familja traditat e Krishtlindjeve   Disa nga traditat më të vjetra përfshijnë monoteizmin (tre mijëvjeçarë) dhe qytetarinë (dy mijëvjeçarë). Mund të përfshijë gjithashtu objekte materiale, të tilla si ndërtesa, vepra arti ose mjete.  Një traditë mund të krijohet dhe të shpallet qëllimisht për interesa personale, tregtare, politike ose kombëtare, siç u bë në Afrikën koloniale; ose mund të adoptohet me shpejtësi bazuar në një ngjarje të vetme shumë të publikuar, në vend që të zhvillohet dhe të përhapet organikisht në një popullatë, si në rastin e fustanit të bardhë të nusërisë, i cili u bë i njohur vetëm pasi mbretëresha Victoria veshi një fustan të bardhë në dasmën e saj me Albertin . i Sakse-Koburgut . 

Një shembull i një shpikjeje të traditës është rindërtimi i Pallatit të Westminsterit (vendndodhja e Parlamentit Britanik ) në stilin gotik .  Shembujt e zakonshëm përfshijnë festat publike (veçanërisht ato unike për një komb të caktuar), këndimin e himneve kombëtare dhe kuzhinën tradicionale kombëtare (shih pjatën kombëtare). Komunitetet e emigrantëve dhe emigrantëve mund të vazhdojnë të praktikojnë traditat kombëtare të kombit të tyre.

## Në ligjërimin shkencor 
Në shkencë, tradita ose zakoni përdoret shpesh në literaturën shkencore për të përcaktuar marrëdhënien e mendimeve të një autori me atë të fushës së tij ose të saj.  Në vitin 1948, filozofi i shkencës Karl Popper sugjeroi se duhet të kishte një "teori racionale të traditës" të aplikuar në shkencë, e cila ishte në thelb sociologjike. Për Popper-in, çdo shkencëtar që hyn në një prirje të caktuar kërkimore trashëgon traditën e shkencëtarëve para tyre, ndërsa ai ose ajo trashëgon studimet e tyre dhe çdo përfundim që e zëvendëson atë.  Për Thomas Kuhn, i cili paraqiti mendimet e tij në një punim të paraqitur në 1977, një ndjenjë e një trashëgimie kaq kritike të traditës është, historikisht, ajo që i veçon shkencëtarët më të mirë që ndryshojnë fushat e tyre është përqafimi i traditës. 

## Në diskursin politik dhe fetar 
Konceptet e traditës dhe vlerave tradicionale përdoren shpesh në diskursin politik dhe fetar për të vendosur legjitimitetin e një grupi të caktuar vlerash. Në Shtetet e Bashkuara në shekullin XX dhe XXI, koncepti i traditës është përdorur për të argumentuar për qendrën dhe legjitimitetin e vlerave konservatore fetare.  Në mënyrë të ngjashme, vargjet e mendimit teologjik ortodoks nga një sërë fesh botërore e identifikojnë hapur veten se duan një kthim në traditë. Për shembull, termi " katolik tradicionalist " u referohet atyre, si Kryepeshkopi Lefebvre, që duan që adhurimi dhe praktikat e Kishës të jenë siç ishin përpara Këshillit të Dytë të Vatikanit të viteve 1962–65.  Po kështu, muslimanët sunitë përmenden si ''Ehl el-Sunneh ue Al-Jamā'ah* ( Arabic   ), fjalë për fjalë "njerëz të traditës [të Muhamedit ] dhe komunitetit", duke theksuar lidhjen e tyre me traditën fetare dhe kulturore.

Në përgjithësi, tradita është përdorur si një mënyrë për të përcaktuar spektrin politik, me partitë e krahut të djathtë që kanë një afinitet më të fortë me disa mënyra të së kaluarës sesa ato të majta .  Këtu, koncepti i aderimit të traditës mishërohet nga filozofia politike e konservatorizmit tradicionalist (ose thjesht *tradicionalizmit'' ), e cila thekson nevojën për parimet e ligjit natyror dhe rendit moral transcendent, hierarkisë dhe unitetit organik, agrarizmit, klasicizmit dhe kulturës së lartë, dhe sferat e ndërthurura të besnikërisë.  Prandaj, tradicionalistët do të refuzonin nocionet e individualizmit, liberalizmit, modernizmit dhe përparimit shoqëror, por do të promovonin rinovimin kulturor dhe arsimor  dhe do të ringjallnin interesin për Kishën, familjen, shtetin dhe komunitetin lokal. Kjo pikëpamje është kritikuar për përfshirjen në nocionin e saj të praktikave të traditës që nuk konsiderohen më si të dëshirueshme, për shembull, pikëpamje stereotipike për vendin e gruas në punët e brendshme. 

Në shoqëritë e tjera, veçanërisht ato që përjetojnë ndryshime të shpejta shoqërore, ideja e asaj që është "tradicionale" mund të kontestohet gjerësisht, me grupe të ndryshme që përpiqen të vendosin vlerat e tyre si ato legjitime tradicionale. Përcaktimi dhe zbatimi i traditave në disa raste mund të jetë mjeti për ndërtimin e unitetit midis nëngrupeve në një shoqëri të larmishme; në raste të tjera, tradita është një mjet për t'i ndarë dhe mbajtur grupet të dallueshme nga njëri-tjetri. 

## Në ligjërimin artistik 
Në kontekstet artistike, në performancën e zhanreve tradicionale (si vallëzimi tradicional ), respektimi i udhëzimeve tradicionale ka një rëndësi më të madhe sesa preferencat e interpretuesit. 

## Lidhja me konceptet e tjera 
Në shkencat shoqërore, *tradita* shpesh është në kontrast me *modernitetin*, veçanërisht në aspektin e shoqërive të tëra. Kjo dikotomi në përgjithësi lidhet me një model linear të ndryshimit shoqëror, në të cilin shoqëritë përparojnë nga të qenit tradicionale në të qenit moderne.  Shoqëritë e orientuara nga tradita janë karakterizuar se vlerësojnë përkushtimin birnor, harmoninë dhe mirëqenien e grupit, stabilitetin dhe ndërvarësinë, ndërsa një shoqëri që shfaq modernizëm do të vlerësonte "individualizmin (me vullnet dhe zgjedhje të lirë), lëvizshmërinë dhe përparimin".  Një autor tjetër që diskuton traditën në raport me modernitetin, Anthony Giddens, e sheh traditën si diçka të lidhur me ritualin, ku rituali garanton vazhdimin e traditës.  Gusfield dhe të tjerët, megjithatë, e kritikojnë këtë dikotomi si të tepërt të thjeshtuar, duke argumentuar se tradita është dinamike, heterogjene dhe bashkëjeton me sukses me modernitetin edhe brenda individëve. 

Tradita duhet të diferencohet nga *zakonet e shkruara, konventat, ligjet, normat, rutinat, rregullat* dhe koncepte të ngjashme. Ndërsa tradita supozohet të jetë e pandryshueshme, ato shihen si më fleksibël dhe subjekt i risive dhe ndryshimeve.   Ndërsa justifikimi për traditën është ideologjik, justifikimi për koncepte të tjera të ngjashme është më praktik ose teknik.  Me kalimin e kohës, zakonet, rutinat, konventat, rregullat dhe të tilla mund të evoluojnë në tradita, por kjo zakonisht kërkon që ato të mos kenë (kryesisht) një qëllim praktik.  Për shembull, paruket e veshura nga avokatët ishin në fillim të zakonshme dhe në modë; Stimujt e veshur nga zyrtarët ushtarakë në fillim ishin praktike, por tani janë jopraktike dhe tradicionale. 

## Shih edhe 
https://www.worldcat.org/title/enciklopedia-universale-e-ilustruar/oclc/757937687(https://sq.wikipedia.org/wiki/Enciklopedia_universale_e_ilustruar)
* Folklori
* Trashëgimia

## Referime