Paniku

[parapamje|Ilustrim në "*[Shprehja e Emocioneve te Njeriu dhe Kafshët|Shprehja e emocioneve te njeriu dhe kafshët*" e Çarls Darvinit.]]
**Paniku** është një ndjesi e papritur frike, e cila është aq e fortë sa dominon ose parandalon arsyen dhe të menduarit logjik, duke e zëvendësuar atë me ndjenja dërrmuese ankthi dhe agjitacioni të furishëm në përputhje me një reagim kafshëror luftarak ose ikje. Paniku mund të ndodhë në mënyrë të veçantë tek individët ose të shfaqet papritur në grupe të mëdha si panik masiv (i lidhur ngushtë me sjelljen e tufës).

## Etimologjia 
Fjala "panik" rrjedh nga lashtësia dhe është një haraç për perëndinë e lashtë Pan. Një nga perënditë e shumta në mitologjinë e Greqisë së lashtë, Pan ishte perëndia e barinjve dhe e pyjeve dhe kullotave. Grekët besonin se ai shpesh endej paqësisht nëpër pyll, duke luajtur një tub, por kur u zgjua aksidentalisht nga gjumi i mesditës, ai mund të lëshonte një britmë të madhe që do të shkaktonte rrëmujë të tufave. Nga ky aspekt i natyrës së Panit, autorët grekë kanë nxjerrë fjalën panikos, "frikë e papritur", burimi përfundimtar i fjalës angleze: "panik". Termi grek tregon ndjenjën e frikës totale që është gjithashtu e papritur dhe shpesh i atribuohet pranisë së një perëndie.

## Psikologji 
Përgjigja lufto-ose-ik (ndër emrat e tjerë) është një reagim fiziologjik që ndodh në përgjigje të një ngjarjeje të dëmshme të perceptuar, sulmi ose kërcënimi për mbijetesën. Kafshët reagojnë ndaj kërcënimeve me një shkarkim të përgjithshëm të sistemit nervor simpatik, duke e përgatitur kafshën për të luftuar ose për të ikur. Medulla mbiveshkore prodhon një kaskadë hormonale që rezulton në sekretimin e katekolaminave, veçanërisht norepinefrinës dhe epinefrinës. Hormonet estrogjen, testosterone dhe kortizol, si dhe neurotransmetuesit dopamine dhe serotonin, gjithashtu ndikojnë në mënyrën se si organizmat reagojnë ndaj stresit. Hormoni osteokalcina gjithashtu mund të luajë një rol.

Sindroma e përgjithshme e përshtatjes rregullon përgjigjet ndaj stresit midis vertebrorëve dhe organizmave të tjerë përfshin përgjigjen lufto-ose-ik si në fazën e parë.

Një atak paniku është një periudhë e papritur frike dhe shqetësimi intensiv që mund të përfshijë rrahje të shpejta, djersitje, dhimbje gjoksi, dridhje, gulçim, mpirje ose një ndjenjë e dënimit të afërt ose humbjes së kontrollit. Në mënyrë tipike, simptomat arrijnë kulmin brenda dhjetë minutave nga fillimi dhe zgjasin përafërsisht 30 minuta, por kohëzgjatja mund të ndryshojë nga sekonda në orë. Edhe pse shqetësuese, vetë sulmet e panikut nuk janë fizikisht të rrezikshme. Ato mund të shkaktohen ose të ndodhin papritur.

Në psikologji, ekziston një gjendje e identifikuar e quajtur çrregullim paniku që është përshkruar si një cenueshmëri specifike psikologjike e njerëzve për të interpretuar ndjesitë normale fizike në një mënyrë katastrofike. Ajo lidhet fort me faktorët biologjikë dhe psikologjikë dhe ndërveprimet e tyre. Leonard J. Schmidt dhe Brooke Warner e përshkruajnë panikun si "ai emocion i tmerrshëm dhe i thellë që na shtrin përtej aftësisë sonë për të imagjinuar ndonjë përvojë më të tmerrshme" duke shtuar se "mjekët pëlqejnë të krahasojnë kushtet klinike të dhimbshme në një "shkallë të Rihterit" të imagjinuar të mbrapshtë, lëndim… për psikiatrin nuk ka lëndim më të egër, më të keq sesa një sulm paniku shpërthyes dhe personalisht i shpërbërë.”

Sulmet e panikut mund të ndodhin për shkak të disa çrregullimeve të tjera duke përfshirë çrregullimin e ankthit social, çrregullimin e stresit post-traumatik, çrregullimin e përdorimit të substancave, depresionin dhe problemet mjekësore.

Paniku në psikologjinë sociale konsiderohet infektiv pasi mund të përhapet në një mori njerëzish dhe nga të prekurit pritet të veprojnë në mënyrë të paarsyeshme si pasojë. Psikologët identifikojnë lloje të ndryshme të kësaj ngjarje paniku me përshkrime paksa të ndryshme, të cilat përfshijnë panik masiv, histeri masive, psikozë masive dhe ngjitje sociale.

Një trajtim me ndikim teorik i panikut gjendet në *Teoria e Sjelljes Kolektive* të Neil J. Smelser. Shkenca e menaxhimit të panikut ka gjetur aplikime të rëndësishme praktike në forcat e armatosura dhe shërbimet e urgjencës në botë.

## Efektet 
Njerëzit parahistorikë përdorën panikun masiv si teknikë kur gjuanin kafshë, veçanërisht ripërtypës. Kopetë që reagonin ndaj tingujve jashtëzakonisht të fortë ose efekteve vizuale të panjohura u drejtuan drejt shkëmbinjve, ku ata përfundimisht u hodhën drejt vdekjes kur u futën në qoshe.

Njerëzit janë gjithashtu të prekshëm nga paniku dhe shpesh konsiderohet infektiv, në kuptimin që paniku i një personi mund të përhapet lehtësisht te njerëzit e tjerë aty pranë dhe së shpejti i gjithë grupi vepron në mënyrë të paarsyeshme, por njerëzit gjithashtu kanë aftësinë për të parandaluar dhe/ose kontrolluar veten dhe të tjerët. paniku nga të menduarit ose trajnimi i disiplinuar (të tilla si stërvitjet për fatkeqësitë).

Arkitektët dhe planifikuesit e qytetit përpiqen të përballojnë simptomat e panikut, të tilla si sjellja e tufës, gjatë projektimit dhe planifikimit, shpesh duke përdorur simulime për të përcaktuar mënyrën më të mirë për t'i çuar njerëzit në një dalje të sigurt dhe për të parandaluar bllokimin (Turma shembet dhe shtypet). Metodat më efektive janë shpesh jo intuitive. Një kolonë ose kolona të larta, të vendosura përpara daljes së derës në një distancë të llogaritur saktësisht, mund të përshpejtojnë evakuimin e një dhome të madhe, pasi pengesa ndan mbipopullimin shumë përpara pikës së mbytjes.

Shumë raste shumë të publikuara të panikut vdekjeprurës ndodhën gjatë ngjarjeve masive publike. Paraqitja e Mekës u ridizajnua gjerësisht nga autoritetet saudite në një përpjekje për të eliminuar përplasjet e shpeshta, të cilat vrasin mesatarisht 250 pelegrinë çdo vit. Stadiumet e futbollit kanë parë nxitime vdekjeprurëse të turmës dhe rrëmujë, si në stadiumin Heysel në Belgjikë në 1985 me më shumë se 600 viktima, duke përfshirë 39 të vdekur, në stadiumin Hillsborough në Sheffield, Angli, në 1989 kur 96 njerëz u vranë në një përplasje, dhe në Stadiumi Kanjuruhan në Indonezi, në vitin 2022 kur 135 njerëz u vranë në një përplasje.

## Shiko edhe 
## Referime