Kiri (fisi)

**Kiri** është një fis historik shqiptar dhe rajon etnografik i vendosur në anën lindore të lumit Kir të sipërm në rajonin më të gjerë të Pultit, në Shqipërinë veriore.

## Etimologjia 
Kiri e ka marrë emrin nga lumi Kir i cili rrjedh nëpër rajonin e Pultit në Shqipërinë veriore. Vetë lumi është regjistruar për herë të parë në *Ab urbe condita* të Livit (shkruar midis viteve 27 dhe 9 p.e.s.) në formën *Clausula* . Më vonë është regjistruar në shekullin e 5-të *Tabula Peutingeriana* si *Cleusis*. Emri shfaqet në burimet e mëvonshme nga Mesjeta dhe në epokën moderne në format e *Clyre*, *Chiri* dhe *Kiri* . 

## Gjeografia 
Tokat e Kirit shtrihen kryesisht në brigjet lindore të Kirit të sipërm dhe përfshijnë një sërë vendbanimesh dhe *mëhallësh* : *Kir*, *Nonaj*, *Kasnec*, *Lekgjonaj*, *Telash*, *Aliaj*, *Palucaj*, *Shkuq*, *Gjeshgoraj*, *Marknonaj*, *Palnonaj*, *Petal* dhe *Prangull* . 

## Origjina 
Pavarësisht formimit të një njësie të vetme ushtarako-administrative ( *bajrak* ) në periudhën osmane, Kirët nuk janë një fis i të njëjtës prejardhje patrilineale.  Sipas traditave gojore, vëllazëritë aktuale të Kirit mbërritën gjatë shekujve 16 dhe 18. Një numër i vëllazërive e kanë origjinën tek katër vëllezërit *Ndue*, *Tel*, *Byk* dhe *Ali Bezhani* . Tradita thotë se ata kishin ardhur nga Peja në Kosovën perëndimore dhe fillimisht përbënin vetëm një familje të vetme në Telash.  Sipas Giuseppe Valentinit, vëllazëritë me origjinë nga Peja quhen *Petali* .  Nga ana tjetër, një pjesë tjetër e Kirit pretendojnë se kanë ardhur nga Ndrekalorët e Kuçit në Malin e Zi lindor gjatë shekullit të 16-të dhe ishin vendosur fillimisht në një zonë që tani quhet *Stinjok* .  Ata janë *Nonaj* .  Sipas Franz Nopsca, Kiri që zbriti nga Kuçi mund të gjurmonte prejardhjen e tyre në 12 breza në 1907 (nga babai te djali): *Nrekal Kuçi* > *Petal Nrekali* > *Vuz Petali* > *Gjin Vuzi* > *Pep Gjini* > *Nre Pepa* > *Palush Nreu* > *Nik Palushi* > *Pal Nika* > *Lul Pali* > *Pal Lula* > *Mihil Pali* . Vëllazëri të tjera pa lidhje janë *Kodra* dhe *Selimi* . 

## Historia 
Në *defterin* osman të vitit 1485 për sanxhakun e Shkodrës vendbanimi *Klir* shënohet në nahijen e Petrishpan-ilit me gjithsej 20 familje që prodhonin 1100 dukate në vit. Antroponimet e regjistruara në regjistër janë me shumicë dërrmuese shqiptare dhe tregojnë se fshati nuk banohej nga një *fis* i vetëm. Degët e fisit Bukumiri ( *Milashi* i biri i *Bukmirit*, *Gjoni* i biri i *Bukmirit*, *Andrija* i biri i *Bukmirit* ) dhe Prekali ( *Dimeniko* i biri i *Prekalit*, *Gjorgji* i biri i *Prekalit* ) u vendosën në Kiri, ndërsa me *Andrija* dëshmohen edhe anëtarë të mundshëm të Kuçit. dhe *Pali* bijtë e *Kuçës* . 

Kiri (Ch*iri* ) shfaqet në një raport të vitit 1671 të shkruar nga Stefano Gaspari si një vendbanim me 43 shtëpi dhe 300 banorë. Fshati kishte një kishë kushtuar Shën Venerandës . Duket se në vitin 1671 Kiri kishte filluar të zgjerohej pasi fshati Kasnec ( *Casnessi* ) gjithashtu regjistrohet me 9 shtëpi dhe 50 banorë. Banorët e Kasnecit nuk kishin kishë dhe morën pjesë në meshën në kishën e Shën Venerandës në Kiri. 

Në vitin 1881 Kiri kishte 75 shtëpi dhe 550 banorë dhe nga viti 1892 *bajraktari* ishte vendosur në Kasnec. 

## Shih edhe 
* Fiset shqiptare
* Arbëria në Mesjetë

## Referime