Harapa

**Harapa** (shqiptimi panjabi: ɦəɽəppaː; urdu: ہڑپّہا) është një sit arkeologjik në Punjab, në Pakistan, rreth 24&nbsp;km në perëndim të Sahiwalit. Siti e ka marë emrin nga fshati modern i gjendur pranë ish rrjedhës së Lumit Ravi. Fshati aktual i Harapa-s është 6&nbsp;km nga siti i lashtë. Megjithëse Harapa moderne ka një stacion hekurudhor të trashëguar nga periudha e sundimit britanik, sot është veç një qytet i vogël në kryqëzm të rrugëve me 15,000 banorë.
Siti i qytetit të lashtë përmban rrënoja të një qyteti të fortifikuar të Epokës së Bronxit, që ishte pjesë e Kulturës së Varrezës H dhe Qyt. të Lug. së Indusit, i përqëndruar në në rajonin e Sindhit dhe të Punjabit. Qyteti besohet se ka pasur deri në 23,500 rezidentë dhe zinte rreth 150 ha me shtëpi të bëra me baltë në shtrirjen e tij më të madhe gjatë fazës së Maturisë Harapase (2600–1900&nbsp;p.e.s.), që është konsideruar i madh për kohën e tij. Si konvencion arkeologjik të emërtimit të një qytetërimi të hershëm të panjohur nga siti i tij i parë i gërmuar, Qytetërimi i Luginës së Indusit quhet gjithashtu Qytetërimi Harapas.
Qyteti i lashtë i Harapa-s ishte dëmtuar rëndë gjatë sundimit britanik, kur tullat nga rrënojat u përdorën si çakull për ndërtimin e Hekurudhës Lahore-Multan. Në vitin 2005, një skemë kontroverse parku lojrash në sit u braktis kur ndërtuesit nxorën në sipërfaqe shumë artifakte arkeologjike gjatë fazave të hershme të punimeve. Një lutje nga arkeologu pakistanez Ahmad Hasan Dani drejtuar Ministrisë së Kulturës së Pakistanit çoi në resturimin e sitit.

## Historia
Qytetërimi i Luginës së Indusit (i njohur gjithashtu edhe si Kultura Harapase) i ka rrënjët e tij më të hershme në kultura si ajo e Mehrgarh, afërsisht në vitin 6000&nbsp;p.e.s.. Dy qytetet më të mëdha, Mohenjo-daro and Harapa, u shfaqën rreth vitit 2600&nbsp;p.e.s. përgjatë luginës së Lumit Indus në rajonin e Punjabit dhe Sindhit. Qytetërimi, me një sistem të mundshëm shkrimi, qendra urbane dhe struktura të ndryshme shoqërore dhe sistem ekonomik, u rizbulua në vitet 1920 pas gërmimeve në Mohenjo-daro në Sindh afër Larkanas dhe Harapa, në perëndim të Punjabit në jug të Lahores. Një numër sitesh të tjerë që shtriheshin nga kodrat në këmbët e Himalajave në lindje të Punjabit, në Indi në veri, deri në Gujarat në jug dhe lindje si dhe deri në Balukistanin pakistanez në perëndim janë zbuluar gjithashtu si dhe studiuar. Megjithëse siti arkeologjik në Harapa u dëmtua në vitin 1857 kur inxhinierët e ndërtimit të hekurudhës Lahore-Multan (si pjesë rrjetit hekurudhor të Sindit dhe Punjabit), përdorën tullat nga rrënojat e Harapa-s shtrimin e çakull, gjithësesi u gjentën një shumësi artifaktesh. Tullat e zbuluara ishin të bëra me rërë të kuqe, baltë, gure dhe ishin të pjekura në temperatura shumë të larta.

## Kultura dhe ekonomia
Qyt. i Lug. së Indusit ishte kryesisht një kulturë urbane e mbështetur në tepricat e prodhimit bujqësore dhe në tregti, kjo e fundit përfshin tregtinë me Sumerinë në Mesopotaminë e jugut. Si Mohenjo-Daro ashtu dhe Harapa janë të karakterizuara përgjithësisht nga pasja e "lagjeve të diferencuara banimi, shtëpi me tulla me çati të sheshta dhe qendra të fortifikuara administrative ose fetare". Megjithëse ngjashmëri të tilla i dhanë udhë debateve për ekzistencën e një sistemi të standardizuar të planimetrisë dhe planifikimit urban, ngjashmëritë janë gjerësisht për shkak të pranisë së një tipi gjysëm-ortogonal të planimetrisë urbane dhe një krahasimi të planimetrive të Mohenjo-daros dhe Harapa-s tregon se ato në fakt janë të renditura në një mënyrë mjaft të ndryshme.
Peshat dhe masat e Qyt. të Lug. së Indusit, nga ana tjetër, ishin shumë të standardizuara dhe konform një seti gradësh të shkallëzuara. Emblema apo vula dalluese përdoreshin, midis të tjerave, ndoshta për identifikimin e pronave dhe trasportimin e mallrave. Megjithëse bakri dhe bronxi përdoreshin, hekuri nuk kish hyr akoma në përdorim. "Pambuku endej dhe ngjyrosej për bërjen e veshjeve; kultivohej gruri, orizi dhe një larmi perimesh dhe frutash; dhe një numë kafshësh, duke përfshirë gjedhin brahman (Bos taurus indicus), ishin zbutur," Qeramika e punuar në rrotë—disa nga të cilat të zbukuruara me kafshë dhe motife gjeometrike—janë gjetur me shumicë në të gjithë sitet kryesore të Q.L. së Indusit. Një administrim i centralizuar për secilin qytet, megjithëse jo i gjithë qytetërimi, është konkluduar nga uniformiteti kulturor i zbuluar; gjithësesi, mbetet e paqartë nëse autoriteti mbahej nga një oligarki tregëtare. Harapasit kishin ndoshta rrugë tregëtare përgjatë Lumit Indus që shkonin deri në Gjirin Persik, Mesopotami dhe Egjipt. Disa nga gjërat më të çmuar të tregëtuara ishin karneliani dhe lapis lazuli.
Ajo që është e qartë është se shoqëria harapase nuk ishte plotësisht paqësore, e treguar nga skeletet njerëzore, me raportin më të lartë të dëmtimit të gjetur në para-historinë e Azisë së jugut (15.5%). Analizat paleopatologjike tregojnë se lebroza dhe turbekulozi ishin të pranishme në Harapa, me mbizotërimin e të dy sëmundjeve dhe traumave në skeletet nga Zona G (një skelet gjendet në jug-lindje të mureve të qytetit). Për më tepër, raporti i traumave kranio-faciale dhe infektimet rritet përgjatë kohës, duke treguar se qytetërimi u shkatërrua nëpërmjet sëmundjeve dhe dëmtimeve. Bioarkeologët që ekzaminuan mbetjet kanë sugjeruar se dëshmitë e kombinuara për diferenca në trajtimin mortor dhe epidemiologjik tregojnë se disa individë dhe komunitete në Harapa ishin të përjashtuar nga aksesi në burimet bazë si shëndeti dhe siguria, një veçori bazë e shoqërive hierarkike nëpër botë. epigrafisti indian Iravatham Mahadevan konkludoi se katër shenjat ishin të shkrimit të Q.L.I. dhe e quajti gjetjen "zbulimin më të madh arkeologjik të një shekulli në Tamil Nadu". Ky shkrim primitive është vendosur lehtësisht më herët se shkrimet primitive të sumerëve në Mesopotami, të datuar rreth 3100&nbsp;p.e.s.
*Harappa.com
*"Harappa Town Planning"-artikull i Dr S. Srikanta Sastri.
*Art of the Bronze Age: Southeastern Iran, Western Central Asia, and the Indus Valley, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Harappa.