Arsimi në Çeki

**Arsimi në Republikën Çeke** përfshin shkollën fillore, të mesme dhe shkollën e lartë. Për nxënësit e moshës dy deri në pesë vjeç, ka institucione parashkollore që përgjithësisht nuk financohen nga shteti deri në vitin para shkollës fillore. Pas shkollës parashkollore, prindërit nuk paguhen për shkollimin, por ata duhet të sigurojnë artikuj shkrimi dhe ushqim për fëmijët e tyre. Një numër shkollash private ekzistojnë në të gjithë vendin, por këto shkolla janë kryesisht të paarritshme financiarisht për shumicën e fëmijëve. Ka një diskutim të vazhdueshëm kombëtar lidhur me vendosjen e tarifave të shkollimit për arsimin universitar.

Sistemi arsimor i Republikës Çeke qeveriset nga Ministria e Arsimit, Rinisë dhe Sporteve dhe kishte një buxhet prej 4.6 miliardë euro në vitin 2016.

Në sistemin arsimor të Republikës Çeke një ndikim të madh e ka pasur edhe filozofi Jan Amos Komenski, kontributi i të cilt qëndron në krijimin e një sistemi arsimor të organizuar, të hapur për të gjithë dhe të bazuar në metoda didaktike efektive, që vazhdojnë të jenë të rëndësishme edhe në ditët e sotme.

## Shkolla fillore 
Shkolla fillore është e detyrueshme për fëmijët nga mosha gjashtë deri në pesëmbëdhjetë. Pas kësaj, disa studentë braktisin arsimin formal, ndërsa të tjerë ndjekin një shkollë profesionale ose profesionale. Regjistrimi në shkollat publike është mjaft i lartë,  edhe pse këto shifra nuk dokumentojnë angazhimin aktiv të studentëve.

Shkolla fillore në Republikën Çeke përbëhet nga nëntë klasa të grupuara në dy faza.

### Faza e parë 
Faza e parë përfshin pesë vitet e para të arsimit formal. Klasat zhvillohen nga një mësues i vetëm, megjithëse ndonjëherë ka një mësues të veçantë të gjuhës së huaj ose të edukimit fizik. Lëndët e mësuara janë çeke dhe përfshijnë një gjuhë të huaj (zakonisht anglisht), matematikë, shkenca kompjuterike, histori, gjeografi, shkencë, art, muzikë, edukim fizik dhe punë dore. Zakonisht ka një shkollë të fazës së parë në çdo fshat; në fshatra të vegjël, disa klasa mund të mësohen në një klasë.

### Faza e dytë 
Katër vitet e ardhshme të shkollës fillore formojnë fazën e dytë, fazën e fundit të detyrueshme në arsim. Lëndët që mësohen në këtë fazë përfshijnë çekishten, letërsinë, dy gjuhë të huaja, matematikën, shkencat kompjuterike, historinë, gjeografinë, qytetarinë, fizikën, biologjinë, kiminë, muzikën, artin, edukimin fizik dhe artizanatin. Disa nga këto lëndë janë të detyrueshme vetëm në klasat e tetë dhe të nëntë.

Nxënësit ose mësohen në të njëjtën shkollë fillore me fazën e tyre të parë, ose në një akademi tetëvjeçare ( Czech   ) *),* ose në një akademi gjashtëvjeçare ( Czech   ). Vazhdimi në një shkollë fillore është opsioni më popullor sot, dhe akademitë gjashtëvjeçare janë mjaft të rralla. Disa akademi tetëvjeçare kanë një theks të veçantë të edukimit fizik, dhe disa akademi gjashtëvjeçare kanë vitet e tyre të mëvonshme pothuajse tërësisht të mësuara në një gjuhë të huaj. Nivelet e klasave në akademinë tetëvjeçare zakonisht quhen me numra latinë; viti i parë është *prima (i pari* në latinisht), viti i dytë është *sekunda,* e kështu me radhë.

## Shkolla e mesme 
Që nga viti shkollor 2016/2017, shkollat e mesme që shpërndajnë nxënësit në një diplomë "maturita" pas diplomimit duhet të vendosin një test pranues në matematikë dhe në gjuhën çeke. Ky test drejtohet nga CERMAT, agjencia qeveritare që administron edhe maturën. Shkollat gjithashtu mund të vendosin testet e tyre të veçanta.

### Shkolla profesionale 
Certifikatat profesionale jepen pas një kursi dy ose tre vjeçar dhe një provimi përfundimtar, megjithëse ka lloje të ndryshme kualifikimesh në varësi të profesionit. Ka edhe kurse profesionale dyvjeçare që nuk ofrojnë certifikatë. Disa shkolla profesionale ofrojnë një kualifikim të maturës akademike përveç certifikatës profesionale që lejon përparimin në universitet. Këto shkolla zgjasin katër vjet si çdo shkollë tjetër që ofron maturën dhe studenti duhet t'i kalojë të dy grupet e provimeve për t'u diplomuar.

### Shkolla profesionale dhe Lice 
Një shkollë profesionale zgjat katër vjet dhe jep një kualifikim matura. Ekziston një shumëllojshmëri e madhe e aftësive industriale dhe teknike të mbuluara duke përfshirë kiminë teknike, inxhinierinë elektrike, bujqësinë, teknologjinë e internetit ose biznesin. Liceu është një shkollë e mesme profesionale që mëson një kurrikulë më të përgjithshme; Lëndët akademike si historia dhe gjeografia mësohen më mirë se në një shkollë të zakonshme profesionale. Llojet e liceut përfshijnë teknikë, pedagogjikë, mjekësorë, shkencorë dhe ushtarakë (që funksionojnë në bashkëpunim me Ministrinë e Mbrojtjes ).

### Shkolla gramatikore 
Grammar School është ose një vazhdim i një akademie tetë dhe gjashtë vjeçare ose pjesë e një shkolle gramatikore katërvjeçare për maturantët e shkollave fillore. Shkollat e ciklit të lartë katërvjeçar janë ose të orientuara në përgjithësi ose fokusohen në edukimin fizik ose muzikor. Gramatikat e orientuara përgjithësisht mund të vendosin për një specializim. Lëndët janë të njëjta si në fazën e dytë të shkollave fillore, por janë të detyrueshme vetëm në klasën e dhjetë dhe njëmbëdhjetë (matematika edhe në klasën e dymbëdhjetë, çeke dhe dy gjuhë të huaja deri në klasën e trembëdhjetë). Shkollat mund t'i bëjnë këto lëndë të detyrueshme në dy vitet e fundit të shkollës, ose nxënësit mund të kenë më shumë lëndë zgjedhore se minimumi i kërkuar ligjor. Të diplomuarit e gjimnazit nuk kanë kualifikim; Qëllimi i kësaj shkolle është përgatitja për studime universitare.

### Provimi i maturës 
Maturita është emri i diplomimit universal të shkollave të mesme katërvjeçare dhe është një kërkesë për studimet universitare dhe shkollat e larta profesionale. Ai përbëhet nga një sërë lëndësh. Çdo student duhet t'i nënshtrohet gjuhës çeke dhe letërsisë botërore, që përbëhet nga një provim lexim dhe gramatikë, një provim me shkrim dhe një provim me gojë të letërsisë. Lënda e dytë duhet të jetë ose matematikë ose një gjuhë e huaj (anglisht, gjermanisht, frëngjisht, spanjisht ose rusisht, duke përfshirë shkrimin, leximin, të folurit dhe të dëgjuarit, deri në nivelin B1 të Kornizës së Përbashkët Evropiane të Referencës për Gjuhët ). Provimet për këto lëndë të detyrueshme janë të standardizuara dhe të përcaktuara nga CERMAT. Dy-tre provimet e tjera që studenti jep në këtë kohë i dikton shkolla.

### Shkolla speciale dhe praktike 
Shkollat speciale për fëmijët me aftësi të kufizuara zhvillimore të paaftë për të marrë pjesë në arsimin fillor të zakonshëm ishin dikur të zakonshme në Republikën Çeke. Lëndët e mësuara ishin shumë të kufizuara, që do të thotë se të larguarit nuk ishin në gjendje logjistike të vazhdonin në të gjitha llojet e arsimit të mesëm. Një nxënës kërkonte referencë nga një psikolog arsimor dhe miratimin e prindërve për t'u regjistruar në një shkollë speciale. Shkollat speciale u zëvendësuan me shkolla fillore dhe praktike, megjithëse problemi i mbipërfaqësimit të nxënësve romë vazhdon. Ka shkolla fillore praktike që zakonisht mësohen në të njëjtin institucion. Këta mësojnë ekuivalentin e shkallës së parë dhe të dytë dhe kurset e mesme 1-2-vjeçare pas moshës pesëmbëdhjetë vjeç. Arsimi është kryesisht praktik për t'i mësuar studentët të jenë të vetë-mjaftueshëm. Ndërkohë, po bëhet gjithnjë e më i zakonshëm “arsimimi i integruar” i fëmijëve me performancë të dobët apo me të meta mendore në shkollat e zakonshme me mbështetjen e një mësuesi special.

## Arsimi terciar 
Më 7 prill 1348, Karli IV themeloi Universitetin e Karlit në Pragë . Universiteti i dytë në Republikën e sotme Çeke u krijua në 1576 (shih Universitetin Palacký, Olomouc ) në një përpjekje për të kundërshtuar ndikimin e protestantëve, të cilët kontrollonin Universitetin e Pragës dhe që përbënin rreth 90% të popullsisë së vendit. Pas krijimit të shtetit Çekosllovak, u themeluan një sërë universitetesh të tjera, si Universiteti Masaryk - universiteti i dytë më i madh në Republikën Çeke.

### Shkollat e larta profesionale 
Shkollat e larta profesionale ( *vyšší odborná škola, VOŠ* ) ofrojnë arsim terciar profesional dhe zakonisht lidhen me shkollat e mesme profesionale. Para diplomimit, studentët duhet të japin provimet përfundimtare ( *absolutorium* ) dhe të shkruajnë një tezë përfundimtare. Të diplomuarit kanë të drejtë të përdorin "DiS" nderi . ( *diplomovaný specialista*, specialist me diplomë) sipas emrit të tyre.

### Universitetet 
parapamje| Njerëzit me diplomë MA në qytetet më të populluara çeke
Arsimi i lartë në Republikën Çeke përbëhet nga universitete publike dhe private, si dhe nga akademitë shtetërore të policisë dhe trajnimit ushtarak . Studimi në gjuhën çeke në universitetet publike është i pakufizuar dhe falas për vijuesit për herë të parë; megjithatë pas moshës 26 vjeç, shoqëruesi nuk do të marrë statusin e studentit nga shërbimet sociale dhe sigurimi shëndetësor i individit nuk do të financohet nga shteti. Universitetet publike çeke presin gjithashtu studentë ndërkombëtarë, të cilët kanë zgjedhjen e mësimit falas në gjuhën çeke ose mësimin me pagesë në anglisht.

Për universitetet private, shkollimi vjetor është midis 2,000 dhe 3,000 euro dhe për programet e studimit BSBA dhe MBA (të pa akredituara nga Ministria e Arsimit) kushtojnë midis 3,000 dhe 10,000 euro. Cilësia e perceptuar e arsimit në universitetet publike është më e lartë se institucionet private, pasi universitetet private kanë pësuar shumë skandale vitet e fundit.

Arsimi universitar zgjat nga 2 deri në 6 vjet, në varësi të shkallës së studimeve:

* **Programet e diplomës Bachelor** - zgjasin zakonisht 3 vjet, titulli Bc. ( *bakalář* ) ose BcA. ( *bakalář umění* ) (vetëm fushat e studimit artistik), kërkohet niveli i maturës. Studentët duhet të kalojnë provimin përfundimtar ( *státní zkouška*, provim shtetëror - pavarësisht nga emri i tij, ky provim nuk organizohet nga shteti, por nga vetë universitetet; në disa universitete kërkohet vetëm nëse studenti nuk ka pasur nota të mira gjatë studimeve) dhe të paraqesin tezën e tyre.
* **Programet Master** - Kërkohet diplomë Bachelor, me përjashtim të drejtësisë, farmacisë, stomatologjisë dhe mësimdhënies në fazën e parë (programe 5 vjeçare, kërkohet maturi) dhe mjekësi (programe 6 vjet, kërkohet maturi). Ato përfundojnë me provimin përfundimtar ( *státní zkouška*, për mjekësi *státní rigorózní zkouška* ) dhe prezantimin e tezës. Titujt e vlerësuar:
** Mgr. ( *magjistër* )
** MgA. ( *magistr umění* ) - për fushat artistike të studimit
** Ing. ( *inženýr* ) - për fushat e studimit teknik dhe ekonomik
** Ing. hark. ( *inženýr architekt* ) - arkitekturë
** MUDr. ( *medicinae universalis mjek* ) - mjekësi
** MVDr. (  ) - mjekësi veterinare
** MDDr. ( *medicinae dentium doktor* ) - dentist
* **Programet e studimit të doktoraturës**, Ph.D. titullin

Këta tituj jepen pas një provimi të veçantë ( *rigorózní zkouška* ), i cili përmban një prezantim teze. Për të shkruar këtë provim kërkohet një diplomë master. Kjo është një listë jo gjithëpërfshirëse e titujve që u jepen atyre me gradë doktorature:

* PhDr. - *doktor philosophiae*, për filozofi, letërsi, gjuhë, pedagogji dhe lëndë të ngjashme
* JUDr. - *iuris utriusque mjek*, për drejtësi, më parë përdoret edhe për studime sigurie
* RNDr. - *doktor rerum naturalium*, për shkencat e natyrës
* ThDr. /ThLic. - *doktor theologiae* / *theologiae licentiatus*, për teologji
* PharmDr. - , per farmaci

Më parë përdoreshin edhe tituj të tjerë:

* PhMr. - , per farmaci, zevendesuar me Mgr. titullin
* PaedDr. - , për pedagogji, zëvendësuar nga PhDr. titullin
* RTDr. - *rerum technicarum doktor*, për shkencën teknike, nuk u zëvendësua me asnjë titull
* RCDr. - *rerum Commercialum doktor*, për ekonomi, nuk u zëvendësua me asnjë titull
* RSDr. - *doktor rerum socialium*, për absolventët e Partisë Komuniste të Universitetit Politik të Çekosllovakisë në Pragë dhe Akademisë Ushtarake Klement Gottwald në Bratislavë në vitet 1966-1989
* MSDr. - *mjek medicinae stomatologicae*, për stomatologji në vitet 1951-1953, i zëvendësuar nga MUDr. në 1980 dhe më pas u zëvendësua nga MDDr. në vitin 2004
* CSc. - *candidatus scientiarum*, "gradë e ulët shkencore", për absolventët e *studimeve pasuniversitare* (studime pasuniversitare) në vitet 1953-1998, zëvendësuar nga Ph.D.
* Dr. - *doktor*, i shkruar pas emrit dhe i ndarë me presje, për absolventët e *studimeve pasuniversitare* (studime pasuniversitare) në vitet 1990-1998, i zëvendësuar nga Ph.D.
* Th. D. - *doktor theologiae*, për absolventët e studimeve të doktoraturës për teologji në vitet 1998-2016, i zëvendësuar nga Ph.D.
* DrSc. - *doktor scientiarum*, "gradë e lartë shkencore", për akademikë dhe studiues të viteve 1953-2001, një pritje e bazuar në një tezë disertacioni, e zëvendësuar pjesërisht me DSc.

## Kalendari shkollor 
Viti shkollor fillon në ditën e parë të javës së shtatorit dhe përfundon në ditën e fundit të javës së qershorit. Ai është i ndarë në dy semestra me provime në fund të secilit. Zakonisht, semestri i parë zgjat nga 1 shtatori deri më 30 janar, dhe i dyti nga 1 shkurti deri më 30 qershor, i ndarë nga një pushim njëditor dhe pushimet verore. Datat aktuale, së bashku me pushimet dhe pushimet, shpallen nga çdo shkollë individualisht dhe mund të ndryshojnë pak.

### Pushimet 
* Festat e vjeshtës - dy ditë pune rreth Ditës së Shtetit të Pavarur të Çekosllovakisë (28/10), e cila është një festë publike
* Pushimet e Krishtlindjeve (dimërore) - rreth 9 - 12 ditë (zakonisht 22/12 - 2/1, përfundon me të dielën e parë pas vitit të ri)
* Pushimi afatmesëm - pushim njëditor (1/2)
* Pushimet pranverore - pushime njëjavore me datë që ndryshon sipas rrethit (zakonisht nga fillimi i shkurtit deri në fund të marsit)
* Pushimet e Pashkëve - pushime tre-ditore (e quajtur E enjte e Madhe, e Premtja e Mirë dhe e hëna e Pashkëve)
* Pushimet verore - pushime gjashtëdhjetë e dy ditë + (1/7 - 31/8 plus ditë nga e premtja e kaluar në qershor deri të hënën e parë të shtatorit, e cila fillon një vit të ri shkollor )

Ekziston edhe Dita e Fëmijëve më 1 Qershor, e cila nuk konsiderohet festë, por fëmijët zakonisht merren me udhëtime (në shkollë) (një ditë ose më shumë) dhe në aktivitete të tjera kulturore.

## Shih edhe 
* Universiteti i Pragës
* Arsimi në Çekosllovaki
* Muzeu Pedagogjik Jan Amos Komenski në Pragë

## Referime