Karlsruhe

**Karlsruhe** ( ,  , ; South Franconian: *Kallsruh*) is the third-largest city of the German state (*Land*) of Baden-Württemberg after its capital Stuttgart and Mannheim, and the 22nd-largest city in the nation, with 308,436 inhabitants. It is also a former capital of Baden, a historic region named after Hohenbaden Castle in the city of Baden-Baden. Located on the right bank of the Rhine near the French border, between the Mannheim/Ludwigshafen conurbation to the north and Strasbourg/Kehl to the south, Karlsruhe is Germany's legal center, being home to the Federal Constitutional Court (*Bundesverfassungsgericht*), the Federal Court of Justice (*Bundesgerichtshof*) and the Public Prosecutor General of the Federal Court of Justice (*Generalbundesanwalt beim Bundesgerichtshof*).

Karlsruhe ishte kryeqyteti i Margraviatit të Baden-Durlach ( Durlach : 1565–1718; Karlsruhe: 1718–1771), Margraviatit të Badenit (1771–1803), Elektoratit të Badenit (1803–1806), Dukatit të Madh të Badenit (1806–1918), dhe Republika e Badenit (1918–1945). Ndërtesa e saj më e shquar është Pallati Karlsruhe, i cili u ndërtua në 1715. Ai përmban Muzeun Shtetëror të Badenit, muzeun e madh kulturor, art dhe historik rajonal të rajonit Baden të Baden-Württemberg. Në qytet ka nëntë institucione të arsimit të lartë, më së shumti Instituti i Teknologjisë në Karlsruhe ( *Karlsruher Institut für Technologie* ). Aeroporti Karlsruhe/Baden-Baden ( *Flughafen Karlsruhe/Baden-Baden* ) është aeroporti i dytë më i ngarkuar në Baden-Württemberg pas Aeroportit të Shtutgartit dhe aeroporti i 17-të më i ngarkuar në Gjermani. 

## Gjeografia 
majtas|parapamje| Paralelja e 49-të në veri në Karlsruhe Stadtgarten
Karlsruhe shtrihet plotësisht në lindje të Rhein, dhe pothuajse tërësisht në Rrafshin e Rinit të Epërm . Ai përmban Turmberg në lindje, dhe gjithashtu shtrihet në kufijtë e Kraichgau që çon në Pyllin e Zi Verior .

Rhine, një nga rrugët më të rëndësishme të anijeve në botë, formon kufijtë perëndimorë të qytetit, përtej të cilit shtrihen qytetet Maximiliansau dhe Wörth am Rhein në shtetin gjerman të Rheinland-Pfalz . Qendra e qytetit është rreth  nga lumi, siç matet nga Marktplatz (Sheshi i Tregut). Dy degë të Rhine, Alb dhe Pfinz, rrjedhin nëpër qytet nga Kraichgau për t'u bashkuar përfundimisht me Rhine.

Qyteti shtrihet në një lartësi midis 100 dhe 322 m (pranë kullës së komunikimit në periferi të Grünwettersbach). Koordinatat e saj gjeografike janë 49°00′N 8°24′E﻿ / ﻿49.000°N 8.400°E; paralelja e 49-të kalon përmes qendrës së qytetit, gjë që e vendos atë në të njëjtën gjerësi gjeografike me pjesën më të madhe të kufirit Kanada-Shtetet e Bashkuara dhe qytetet e Vankuverit (Kanada), Parisit (Francë), Regensburg (Gjermani) dhe Hulunbuir (Kinë). Rruga e saj shënohet nga një vijë guri dhe e pikturuar në Stadtgarten (parku komunal). Sipërfaqja e përgjithshme e qytetit është 173,46 km2 (66,97 mi katrorë), prandaj është qyteti i 30-të më i madh në Gjermani i matur sipas sipërfaqes së tokës. Distanca më e gjatë veri-jug është 16,8 km (10,4 mi) dhe 19,3 km (12,0 mi) në drejtimin lindje-perëndim.

Karlsruhe është pjesë e zonës urbane të Karlsruhe/Pforzheim, së cilës i përkasin disa qytete të tjera në rrethin e Karlsruhe, si Bruchsal, Ettlingen, Stutensee dhe Rheinstetten, si dhe qyteti i Pforzheim .
parapamje| Rafineria e naftës MiRO|279x279px
Qyteti ishte planifikuar me kullën e pallatit ( *Schloss* ) në qendër dhe 32&nbsp;rrugët që rrezatojnë prej saj si thuprat e një rrote, ose brinjët e një ventilatori të palosshëm, kështu që një pseudonim për Karlsruhe në gjermanisht është "qyteti i tifozëve" ( *Fächerstadt* ). Pothuajse të gjitha këto rrugë mbijetojnë deri më sot. Për shkak të këtij plani urbanistik, në gjeometrinë metrike, metrika e Karlsruhes i referohet një mase të distancës që supozon se udhëtimi është i mundur vetëm përgjatë rrugëve radiale dhe përgjatë rrugëve rrethore rreth qendrës. 

Qendra e qytetit është pjesa më e vjetër e qytetit dhe shtrihet në jug të pallatit në kuadrantin e përcaktuar nga nëntë nga rrugët radiale. Pjesa qendrore e pallatit shkon lindje-perëndim, me dy krahë, secili në një 45°&nbsp;kënd, i drejtuar juglindje dhe jugperëndim (dmth.&nbsp;paralel me rrugët që shënojnë kufijtë e kuadrantit që përcakton qendrën e qytetit).

Sheshi i tregut shtrihet në rrugën që shkon në jug nga pallati në Ettlingen . Sheshi i tregut ka bashkinë ( *Rathaus* ) në perëndim, kishën kryesore luterane ( *Evangelische Stadtkirche* ) në lindje dhe varrin e Margrave Charles III William në një piramidë në ndërtesa, duke rezultuar që Karlsruhe të jetë një nga tre të mëdhatë. qytete në Gjermani ku ndërtesat janë të shtruara në stilin neoklasik .

Zona në veri të pallatit është një park dhe pyll. Fillimisht zona në lindje të pallatit përbëhej nga kopshte dhe pyje, disa prej të cilave kanë mbetur, por Instituti i Teknologjisë Karlsruhe (i themeluar në 1825), stadiumi i futbollit Wildparkstadion dhe zona banimi janë ndërtuar atje. Zona në perëndim të pallatit tani është kryesisht rezidenciale.
qendër|parapamje|700x700px| Panorama e Karlsruhes, duke parë në jug nga kulla e pallatit: Instituti i Teknologjisë është në të majtë, sheshi i tregut në qendër, Gjykata Kushtetuese Federale në të djathtë. Krahët e pallatit rreshtohen me rrugët, të gjitha që rrezatojnë nga qendra e qytetit, dmth.&nbsp;kulla e pallatit.
### Klima 
Karlsruhe përjeton një klimë oqeanike ( Köppen : *Cfb* ) dhe klima e saj dimërore është më e butë, krahasuar me shumicën e qyteteve të tjera gjermane, me përjashtim të zonës Rhine-Ruhr . Vera është e nxehtë me disa ditë midis 35&nbsp;°C (95&nbsp;°F) dhe 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F) temperatura maksimale. Me një mesatare prej më shumë se 2000 orë dielli në vit, është gjithashtu një nga qytetet më me diell në Gjermani, si zona e Rhine-Pfalz .

Reshjet ndodhin kryesisht gjatë dimrit, ndërsa në verë janë të përqendruara në stuhi të mbrëmjes. Në vitin 2008, stacioni i motit në Karlsruhe, i cili kishte qenë në funksion që nga viti 1876, u mbyll; ai u zëvendësua nga një stacion meteorologjik në Rheinstetten, në jug të Karlsruhe. 
## Historia 
parapamje|275x275px|Një kishë ne pylin Hardwald in Veri të Karlsruhes

### Para se të themelohej qyteti 
Në afërsi të qytetit të planifikuar të Karlsruhes, i cili u themelua vetëm në Hardtwald në 1715, kishte disa fshatra si dhe qytetet Durlach dhe Mühlburg. Këto vende, të cilat tani janë përfshirë në Karlsruhe si rrethe, kanë një histori shumë më të gjatë se qyteti kryesor i sotëm.

Gjetjet e sëpatave dhe shufrave të bronzit nga epoka e bronzit janë dokumentuar në Knielingen, Rüppurr dhe Durlach. Në vitin 1911 u gjet një varrezë me dhjetë varrime nga epoka e re e hekurit. Në buzë të një vendbanimi romak në distriktin Grünwinkel, u zbuluan tre furra tullash dhe një furrë qeramike midis viteve 1922 dhe 1927, të cilat ndoshta u përdorën nga fundi i shekullit të parë pas Krishtit deri në fund të shekullit të 2-të. Vendvarrimi me 44 varre dhe shumë gjurmë të tjera si varre individuale, furra tullash apo monedha tregojnë vendbanim romak.

Rrethi më i vjetër i Knielingen u përmend për herë të parë në dokumente në 786. Kontet e Hohenberg ndërtuan kompleksin e kështjellës në Turmberg afër Durlach në shekullin e 11-të. Në vitin 1094 ata themeluan manastirin benediktin Gottesaue, mbi bazën e të cilit kështjella Gottesaue qëndron që nga fundi i shekullit të 16-të. Manastiri inkurajoi rritjen e vendbanimeve të afërta si Mühlburg, Knielingen dhe Neureut. Durlach u përmend për herë të parë si qytet në 1196.

Më 1525 Mühlburg, Durlach dhe Neureut iu bashkuan revoltës së fshatarëve. Baden-Durlach u bë protestant në 1556 dhe si rezultat Neureuters e blenë veten nga robëria në 1563. Kur Margrave Charles II e zhvendosi rezidencën e tij nga Pforzheim në Durlach në 1565, qyteti përjetoi një bum ekonomik dhe kulturor.

Rintheim, Durlach, Hagsfeld dhe Mühlburg u shkatërruan në Luftën Tridhjetëvjeçare. Gjatë Luftës së Trashëgimisë Palatinate në 1689, trupat franceze shkatërruan qytetin rezidencial të Durlach, Kalanë Gottesaue, Rintheim, Mühlburg, Knielingen dhe Daxlanden, por Rüppurr nuk u shkatërrua.

Në 1699, Huguenot refugjatë u vendosën në Neureut. U zhvillua një rreth i ri që u quajt Welschneureut. Në të kundërt, distrikti i vjetër quhej Teutschneureut.

### Shekulli i 18-të 
Karl Wilhelm, Margravi i Baden-Durlach, shkëmbeu kufijtë mesjetarë të ish-rezidencës së tij Durlach për një qytet të ri që ishte i hapur për sa i përket planit te qytetit.
parapamje|Peizazhi i qytetit të Karlsruhes, gdhendje në bakër nga Heinrich Schwarz 1721
Sipas legjendës, Karl Wilhelm një herë ra në gjumë ndërsa ishte në një udhëtim gjuetie në Hardtwald. Ai ëndërronte për një kështjellë madhështore që shtrihej si diell në qendër të rezidencës së tij të re; rrugët e qytetit ishin si rrezet e diellit. Karl Wilhelm kishte projektuar qytetin e tij të ëndrrave dhe themeloi rezidencën e quajtur pas tij ("Karols Ruhe") më 17 qershor 1715 me vendosjen e gurthemelit të Kullës së Kalasë së Karlsruhes.

Motivet aktuale të themelimit nuk dihen. Kompleksi radial, i cili shihet gjithashtu si një mishërim urban i absolutizmit, korrespondon me tipologjinë e një ylli gjuetie dhe hapi Hardtwald-in si një terren gjuetie. Kulla fillimisht shërbeu si një shtëpizë gjuetie dhe kënaqësie. Vetëm në vitin 1718 Karlsruhe u bë rezidenca e Margraviatit të Baden-Durlach.

Kompleksi i qytetit është ruajtur deri më sot: kështjella shtrihet në qendër të një rrethi nga i cili rrugët rrezatojnë në qytet në jug dhe rrugët përmes Hardtwald në veri. Nga kulla e kalasë në qendër mund të shihni të gjitha rrezet. Ka gjithsej 32 rrugë dhe rrugë. Ky numër korrespondon saktësisht me ndarjen e trëndafilit të busullës. Lagjja jugore e rrethit të plotë formonte zonën e ndërtuar urbane dhe shtrihej në rrugën Durlach-Mühlburg, Kaiserstraße e sotme. Plani i dyshemesë të kujton një tifoz, kjo është arsyeja pse Karlsruhe është mbiquajtur "qyteti i tifozëve". Rrugët u emëruan sipas anëtarëve të Shtëpisë së Urdhrit të Besnikërisë, e cila u themelua me rastin e vendosjes së gurthemelit. Planifikimi, i cili ishte tërësisht i orientuar drejt princit, fillimisht nuk përfshinte një bashki ose një shesh tregu.

Me letrën e privilegjit të datës 24 shtator 1715, e cila përmbledhte idenë e tij për një qytet model dhe tashmë kishte shumë shenja të një imazhi shumë modern të shtetit dhe popullit, Karl Wilhelm krijoi stimuj për vendosjen e Karlsruhes. “Privilegjet” zbulojnë shumë nga gjërat për të cilat popujt evropianë luftuan në revolucionet e mëvonshme, deri në shekullin e 20-të, si një e drejtë e mirë për çdo qenie njerëzore: lirinë personale, liritë ekonomike, barazinë para ligjit, pjesëmarrjen politike. Në zhvillimin e Karlsruhes morën pjesë njerëz nga Franca, Polonia, Italia, Zvicra dhe shumë vende gjermane. Kryetari i parë i qytetit, Johannes Sembach, vinte nga Strasburgu.

### Shekulli i 19-të 
Nga viti 1806 e më tej, qyteti ishte rezidenca e Dukës së Madh të Badenit. Në 1818, Duka i Madh Karl nxori kushtetutën e Badenit në Karlsruhe, e cila ishte shumë liberale për atë kohë. Në 1822, ndërtesa e parë e parlamentit në tokën gjermane e ndërtuar posaçërisht për këtë qëllim u ndërtua në Karlsruhe (Memoriali i Ständehaus). Një nga përfaqësuesit e Asamblesë së Pasurive të Badenit ishte Friedrich Hecker, një nga udhëheqësit e Revolucionit të Badenit të 1848/49.

Në 1825, Duka i Madh Ludwig I themeloi Politeknikun si bërthamën e Universitetit të Karlsruhes, i cili ka është Instituti i Teknologjisë i Karlsruhes që nga viti 2009. Në 1846, një nga departamentet e para vullnetare të zjarrit, së bashku me atë të Heidelberg, u krijua në Durlach.
parapamje|Karlsruhe rreth viteve 1900
Në vazhdën e Revolucionit të Badenit, Duka i Madh Leopold iku në Koblenz në maj 1849. Baden ishte de fakto një republikë derisa kryengritësit në Rastatt u shtypën nga trupat prusiane në korrik. Kongresi i Karlsruhes, kongresi i parë ndërkombëtar specialist i një disipline shkencore, u zhvillua në Karlsruhe nga 3 deri më 5 shtator 1860. Në 1862 - më herët se kudo tjetër - liberaliteti proverbial Baden gjeti shprehje në barazinë civile të hebrenjve.

Më 4 nëntor 1876, Simfonia e Parë në C minor, Opus 68 nga Johannes Brahms u shfaq premierë nga Orkestra e Grand Ducal Baden Court në Karlsruhe. Më 21 janar 1877, u nis tramvaji i parë me kuaj në Karlsruhe. Më 16 shtator 1893 u hap shkolla e parë gjermane për vajza në Karlsruhe, shkolla e mesme e sotme Lessing.

### Shekulli i 20-të 
Popullsia tejkaloi 100,000 në 1901, duke e bërë Karlsruhe një qytet të madh. Me kalimin e kohës, shumë komunitete fqinje u inkorporuan ose u përfshinë, duke përfshirë Durlach, nga ku u themelua qyteti i Karlsruhe.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, qyteti me fabrikat e tij të armatimit (duke përfshirë fabrikat gjermane të armëve dhe municioneve) dhe stacionin e tij të trenit ishte objektiv i 14 sulmeve ajrore me gjithsej 168 të vdekur dhe 344 të plagosur. Në sulmin më të rëndë më 22 qershor 1916, rreth 40 bomba goditën zonën në Ettlinger Tor, ku po zhvillohej një shfaqje nga Cirku Hagenbeck. 120 njerëz, duke përfshirë 71 fëmijë, vdiqën.

Pas Revolucionit të Nëntorit në 1918, Karlsruhe humbi funksionin e saj si rezidencë dhe u bë kryeqyteti i Shtetit të Lirë të Badenit. Karlsruhe ishte gjithashtu, si në kohën e monarkisë, selia e Distriktit të Komisionerit Shtetëror të Karlsruhes.

Dita e 21-të e Brigadës së Zjarrfikësve Gjermane u mbajt në Karlsruhe nga 3 deri më 8 gusht 1932. Ai ishte i fundit para regjimit nazist dhe Luftës së Dytë Botërore.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Karlsruhe humbi rëndësinë e saj politike kur Alsace, e cila jozyrtarisht ishte pjesë e Perandorisë së Madhe Gjermane, u bashkua me Baden për të formuar Gau Baden-Alsace, Reichsgau Oberrhein i planifikuar dhe qendra e saj politike u zhvendos në Strasburg. Në fushatën Wagner-Bürckel, hebrenjtë që jetonin ende në zonën e këtij Reichsgau u deportuan në kampin Camp de Gurs. Po kështu, familjet Sinti dhe rome, të cilët jetonin kryesisht në "Dörfle", u dëbuan nga selia e policisë në sheshin e tregut nëpërmjet Hohenasperg në Aushvic në maj 1940.

Midis 1940 dhe 1945, janë dokumentuar 135 sulme ajrore dhe artilerie aleate në Karlsruhe, duke përfshirë 13 sulme të mëdha me më shumë se 100 bombardues. Të paktën 12,000 ton bomba shpërthyese dhe ndezëse u hodhën në qytet. 1,754 njerëz vdiqën dhe 3,508 u plagosën. Në varësi të bazës së llogaritjes, 24 deri në 38 për qind e Karlsruhes u shkatërrua. Më 4 prill 1945, Ushtria e Parë Franceze pushtoi qytetin pas pak rezistencë.

Pas luftës, Karlsruhe iu shtua zonës së pushtimit amerikan dhe shtetit të Württemberg-Baden; Karlsruhe ka qenë pjesë e shtetit të Baden-Württemberg që kur u krijua në 1952.

Në Republikën Federale të Gjermanisë, Karlsruhe u bë "rezidenca e ligjit": Gjykata Federale e Drejtësisë filloi punën e saj atje në 1950. Gjykata Kushtetuese Federale ndoqi shembullin më 28 shtator 1951. Presidenti i parë u bë politikani i FDP-së, Hermann Höpker-Aschoff. Nga viti 1952 deri në vitin 1972, Karlsruhe ishte selia e rrethit administrativ të Badenit të Veriut, dhe që nga 1 janari 1973 ishte selia e distriktit administrativ të Karlsruhes.

Emailet e para reale të Gjermanisë u morën dhe u dërguan në qendrën kompjuterike të Universitetit të Karlsruhes më 2 gusht 1984: Pionieri i Internetit në Karlsruhe, Werner Zorn iu përgjigj mesazhit zyrtar të mirëseardhjes nga CSNET i SHBA, një platformë me shumë shitës për komunikimin elektronik midis shkencëtarëve.

Lojërat e treta alternative botërore u zhvilluan në Karlsruhe nga 20 deri më 30 korrik 1989. Ky është një garë ndërkombëtare për sportistët dhe gratë, sportet e të cilëve nuk janë të përfaqësuara në programin olimpik. 1965 atletë morën pjesë në 19 disiplina.

Baden-Airport GmbH u themelua më 13 qershor 1995. Kjo zgjeroi një ish aeroport ushtarak kanadez në Rheinmünster-Söllingen, 30 kilometra në jugperëndim, në aeroportin Karlsruhe/Baden-Baden, duke e lidhur kështu Karlsruhen me rrjetin ndërkombëtar të trafikut ajror.
parapamje|Kulla e kalasë në kopshtin e kështjellës, zonë e gjelbër në qendër të qytetit

### Shekulli i 21-të 
Në vitin 2003, Panairi i Tregtisë Karlsruhe u hap në distriktin fqinj Rheinstetten të Forchheim për të pritur panaire kombëtare dhe ndërkombëtare tregtare dhe tregtare publike.

Më 7 shtator 2005, qendra tregtare ECE Ettlinger Tor, qendra më e madhe tregtare në brendësi të qytetit në Gjermaninë jugperëndimore, u hap pas rreth dy vjet ndërtimi.

Më 25 maj 2009, qyteti mori titullin "Vendi i Diversitetit" të dhënë nga qeveria federale. Më 21 janar 2010, Kryeministri Günther Oettinger, Sekretari i Shtetit Rainer Bomba dhe kryetari i bashkisë së Karlsruhes Heinz Fenrich hapën terrenin për ndërtimin e tunelit të hekurudhës së lehtë në Europaplatz. Më 11 dhjetor 2021, zgjidhja e kombinuar u hap zyrtarisht nga kryebashkiaku i Karlsruhes Frank Mentrup (SPD), Ministri i Transportit Shtetëror Winfried Hermann (Të Gjelbrit) dhe Sekretari Federal i Shtetit të Transportit Michael Theurer (FDP).

Në tremujorin e dytë të vitit 2014, popullsia e Karlsruhes i kaloi 300,000 për herë të parë.

Në vitin 2015, qyteti mbajti një festival veror të titulluar KA300 për të festuar ditëlindjen e 300-të të qytetit. Schlosslichtspiele Karlsruhe, e cila u zhvillua për herë të parë në ditëlindjen e qytetit, tashmë është vendosur si një ngjarje vjetore.

## Popullsia 
parapamje|328x328px|Zhvillimi i popullsisë së Karlsruhe nga viti 1871 e deri më sot
Që nga themelimi i tij deri rreth vitit 1810, qyteti i Karlsruhes kishte më pak se 10,000 banorë. Rreth vitit 1850, kryeqyteti i atëhershëm i Badenit kishte një popullsi prej rreth 25,000 banorësh. Me industrializimin në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të, rritja e popullsisë filloi të përshpejtohej. Në vitin 1901, Karlsruhe u bë një qytet i madh kur u tejkalua kufiri prej 100,000 banorësh. Deri në vitin 1939 popullsia ishte rritur në rreth 190,000, me disa inkorporime midis 1907 dhe 1938 që kontribuan në këtë. Lufta e Dytë Botërore solli një kthesë të madhe. Për shkak të evakuimit, ikjes, dëbimeve dhe sulmeve ajrore, popullsia ra përkohësisht në rreth 60,000 në prill 1945. Vetëm dy muaj më vonë ajo ishte mbi 100,000 përsëri dhe në 1950 numri ishte rritur në rreth 200,000. Deri në vitin 1975, ai u rrit në një nivel të përkohshëm prej 280,000, gjithashtu përmes inkorporimeve të mëtejshme në fillim të viteve 1970. Ai ra pak deri në fund të viteve 1980 dhe u rrit me 8,000 njerëz të tjerë në 260,000 në regjistrimin e vitit 1987. Deri në vitin 2005, popullsia ishte rritur përsëri me 25,000 njerëz. Më 31 dhjetor 2018 popullsia ne Karlsruhe arriti një maksimum historik prej 313,092, sipas një përditësimi nga Enti Shtetëror i Statistikave Baden-Württemberg. Në vitet në vijim, ky numër ra përsëri nën shifrën e 310,000 banorëve. Përqindja e migrantëve ishte 18.2 për qind më 31 dhjetor 2014.

Zhvillimi i popullsisë është karakterizuar prej kohësh nga një deficit lindjeje në mesin e banorëve gjermanë. Edhe pse Karlsruhe ka përjetuar humbje të vazhdueshme migrimi në qytetet dhe komunitetet përreth, përfitimet e migracionit janë arritur gjithashtu në vitet e fundit nga qytetarët emigrantë dhe gjermanë. Vendet më të rëndësishme të origjinës janë Turqia (6079), Italia (4267), Rumania (3083), Polonia (2606), Kroacia (2223), Franca (1770), Rusia (1732), Kina (1442), Spanja (1239). ), Ukraina (1169), Bosnja dhe Hercegovina (1072) si dhe Serbi-Mali i Zi (1067) dhe Greqia (976). 18,805 të huaj (41.1%) janë shtetas të një prej 26 shteteve anëtare të Bashkimit Evropian (që nga viti 2012). 29,411 shtetas gjermanë kanë një sfond migrimi.

19,770, ose 43,2 për qind, nga 42,850 emigrantë në Karlsruhe kanë jetuar në qytet për të paktën tetë vjet; 4820 kanë lindur në Karlsruhe.

## Edukimi dhe Kërkimi Shkencor 
### Instituti i Teknologjisë Karlsruhe (KIT) 
parapamje|Logoja e KIT (Instituti Teknologjik i Karlsruhe)
Instituti i Teknologjisë Karlsruhe është një universitet në shtetin e Baden-Württemberg dhe një qendër kombëtare kërkimore në Shoqatën Helmholtz. Ka rreth 22,000 studentë dhe 9,900 punonjës. KIT është qendra më e madhe kërkimore në Gjermani dhe punëdhënësi më i madh në Karlsruhe. Ajo u formua më 1 tetor 2009 si një bashkim i Universitetit të Karlsruhe dhe Qendrës Kërkimore Karlsruhe. Bashkëpunimi i mëparshëm mes dy institucioneve është bërë kështu një njësi, një person juridik i vetëm. KIT gëzon një reputacion të lartë në lëndë të tilla si kimia, fizika, inxhinieria mekanike, inxhinieria elektrike, inxhinieria civile, inxhinieria industriale, shkenca kompjuterike dhe ekonomia e informacionit. Fizikani Heinrich Hertz zbuloi ekzistencën e valëve elektromagnetike gjatë postit të tij profesor në Karlsruhe. Ferdinand Braun, shpikësi i tubit të rrezeve katodë dhe fitues i çmimit Nobel për fizikën, mbajti një post profesori në Karlsruhe nga 1883 deri në 1887. Kimisti dhe fituesi i çmimit Nobel Fritz Haber zhvilloi sintezën e amoniakut gjatë kohës së tij si profesor në Universitetin Teknik dhe Ferdinand Redtenbacher themeloi këtu themelet shkencore të inxhinierisë mekanike. Universiteti i Karlsruhes kishte fakultetin e parë të shkencave kompjuterike në Gjermani dhe ishte një nga tre universitetet e para në mbarë vendin që iu dha titulli i universitetit elitar në 2006 si pjesë e Iniciativës së Ekselencës, të cilën e mbajti deri në vitin 2012.

Në vitin 2023 ne KIT studionin 47 persona me nacionalitet shqiptar, 21 femra dhe 26 meshkuj. 

Në Karlsruhe gjenden dhe 10 universitete të tjera.

## Qytete binjake 
Karlsruhe është e binjakëzuar me:

* Nancy, Francë (1955)
* Nottingham, Angli, Mbretëria e Bashkuar (1969)
* Halle, Gjermani(1987)
* Krasnodar, Rusi (1997)
* Temishvari, Rumani (1997)
* Vinnytsia, Ukrainë (2022)

## Referime