Sheshi i Kuq

parapamje|280px|Sheshi i Kuq
**Sheshi i Kuq** (rusisht: Красная площадь, romanizuar: *Krasnaya ploshchad*) është një nga sheshet më të vjetra dhe më të mëdha në Moskë, kryeqyteti i Rusisë. Për shkak të rëndësisë së tij historike dhe ndërtesave historike ngjitur, ai konsiderohet si një nga sheshet më të famshme në Evropë dhe në botë. Ndodhet në qendrën historike të Moskës, në muret lindore të Kremlinit. Është pikë referimi e qytetit të Moskës, me ndërtesa ikonike si Katedralja e Shën Vasilit, Mauzoleumi i Leninit dhe [GUM (supermarket)|GUM]]. Përveç kësaj, ajo ka qenë një Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që nga viti 1990.

## Vendndodhja
parapamje|majtas|Harta e Sheshit të Kuq në vitin 1917
Sheshi i Kuq ka një formë pothuajse drejtkëndore dhe është 70 metra i gjerë dhe 330 metra i gjatë. Ai shtrihet gjatë nga veriperëndimi në juglindje përgjatë një pjese të murit të Kremlinit që formon kufirin e tij në anën jugperëndimore. Në verilindje, sheshi kufizohet nga ndërtesa e supermarketit GUM dhe lagjen e vjetër të Kitay-gorod, në veriperëndim nga Muzeu Historik Shtetëror dhe Porta e Ringjalljes dhe në juglindje nga Katedralja e Shën Vasilit. Rruga Tverskaya fillon në veriperëndim të sheshit pas ndërtesës së Muzeut Historik Shtetëror, dhe në juglindje është i ashtuquajturi shpat Basilius, i cili të çon në lumin Moskva, i cili zbret poshtë dhe mbi një urë në distriktin Zamoskvorechye. Dy rrugë degëzohen në verilindje nga Sheshi i Kuq: Rruga Nikolskaya, e cila mban emrin e Kullës Nikolaus të Kremlinit, e cila është drejtpërdrejt përballë, dhe Ilyinka (Ильинка), që të dyja kanë ekzistuar që nga shekulli i 14-të dhe dikur kanë qenë të rëndësishme. Arteriet e Moskës së vjetër. Sot vetë sheshi, me përjashtim të rrugës hyrëse që çon përmes tij në Portën e Shpëtimtarit të Kremlinit, është një zonë këmbësore.

## Emri dhe prejardhja
Sheshet kryesore në qytetet ruse, si ato në Suzdal,  Yelets dhe Pereslavl-Zalessky, shpesh quhen *Krasnaya ploshchad*, ose Sheshi i Bukur. Në mënyrë arkaike, fjala ruse красная (*krasnaya*) do të thoshte "e bukur", por tani do të thotë "e kuqe", me fjalën aktuale për "e bukur", красивая ("krasivaya"), që rrjedh prej saj.

Në Moskë, emri Sheshi i Kuq fillimisht përshkruante zonën e vogël midis Katedrales së Shën Vasilit, Kullës Spasskaya të Kremlinit dhe platformës së lajmëtarit Lobnoye Mesto. Cari Alexei Mikhailovich e zgjeroi zyrtarisht emrin për të përfshirë të gjithë sheshin, i cili më parë ishte quajtur Pozhar, ose "vendi i djegur", duke reflektuar se ndërtesat e mëparshme që zinin vendin ishin djegur.

## Historia
Historia e Sheshit të Kuq pasqyrohet në pikturat e Vasily Surikov, Konstantin Yuon dhe të tjerë. Sheshi ishte menduar të shërbente si tregu kryesor i Moskës. Ishte gjithashtu vendi i ceremonive dhe shpalljeve të ndryshme publike dhe herë pas here bëhej kurorëzimi i carëve të Rusisë. Sheshi është ndërtuar gradualisht që nga ajo pikë dhe është përdorur për ceremoni zyrtare nga të gjitha qeveritë ruse që kur u krijua.

### Para shekullit të 18-të
Ana lindore e trekëndëshit të Kremlinit, e shtrirë ngjitur me Sheshin e Kuq dhe e vendosur midis lumenjve Moskva dhe lumit tani nëntokësor Neglinnaya, u konsiderua ana më e cenueshme e Kremlinit për t'u sulmuar, pasi nuk mbrohej as nga lumenjtë, as nga ndonjë tjetër pengesë natyrore, siç ishin palët e tjera. Prandaj, muri i Kremlinit u ndërtua në lartësinë më të madhe në këtë anë dhe arkitektët italianë të përfshirë në ndërtimin e këtyre fortifikimeve e bindën Ivanin e Madh të pastronte zonën jashtë mureve për të krijuar një fushë për të shtënat. Dekretet përkatëse u nxorën në 1493 dhe 1495. Ata kërkonin prishjen e të gjitha ndërtesave brenda 110 sazhens (234 metra) nga muri.

Nga viti 1508 deri në 1516, arkitekti italian Aloisio i Ri organizoi ndërtimin e një hendeku përpara murit lindor, i cili do të lidhte Moskën dhe Neglinnaya dhe do të mbushej me ujë nga Neglinnaya. Kjo hendek, e njohur si hendek i Alevizov, me një gjatësi prej 541 metrash dhe gjerësi 36 metra, si dhe një thellësi prej 9,5-13 m, ishte e veshur me gurë gëlqerorë dhe, në 1533, u rrethua në të dyja anët me mure me tulla të dhëmbëzuara të ulëta, 4 metra  të trasha. Në këtë anë të murit ekzistonin tre porta katrore, të cilat në shekullin e 17-të njiheshin si: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (emrat e tyre i detyrohen ikonave të Kostandinit dhe Helenës, si dhe Krishti Shpëtimtar dhe Shën Nikolla. të cilat vareshin mbi to). Dy të fundit janë drejtpërdrejt përballë Sheshit të Kuq, ndërsa porta Konstantino-Elenensky ndodhej pas Katedrales së Shën Vasilit. Në fillim të shekullit të 19-të, porta e Harkut të Konstantino-Elenensky ishte e shtruar me tulla, por Porta Spassky ishte porta kryesore e përparme e Kremlinit dhe përdorej për hyrjet mbretërore. Nga kjo portë, nëpër hendekë shtriheshin ura prej druri dhe (pas përmirësimeve të shekullit të 17-të) prej guri. Në këtë urë shiteshin libra dhe aty pranë u ndërtuan platforma prej guri për armë – “raskat”. Topi Tsar ishte vendosur në platformën e Lobnoye Mesto.

Sheshi quhej *Veliky Torg* (Treg i madh) ose thjesht *Torg* (Tregu), më pas *Troitskaya* me emrin Kisha e vogël Troitskaya (Triniteti), e djegur në zjarrin e madh gjatë pushtimit tatar në vitin 1571. Pas kësaj, sheshi u mbajt emri Pozhar që do të thotë “i djegur”. Vetëm në vitet 1661–62 u përmend për herë të parë me emrin *Krasnaya* bashkëkohor - "i Kuq".

[parapamje|[Kremlini i Moskës]]
Sheshi i Kuq ishte atëherë skena kryesore e uljes dhe qendra tregtare për Moskën. Edhe pse Ivani i Madh dekretoi që tregtia të bëhej vetëm nga personi në person, me kalimin e kohës, këto rregulla u lehtësuan dhe ndërtesat e përhershme të tregut filluan të shfaqen në shesh. Pas një zjarri të vitit 1547, Ivani i Tmerrshëm riorganizoi dyqanet prej druri që rreshtonin anën lindore të saj në vija tregu. Rrugët Ilyinka dhe Varvarka u ndanë në vijat e sipërme (tani dyqani GUM), vijat e mesme dhe vijat e poshtme, megjithëse vijat e poshtme ishin tashmë në Zaryadye.

Pas disa vitesh, Katedralja e Ndërmjetësimit të Virgjëreshës, e njohur zakonisht si Katedralja e Shën Vasilit, u ndërtua në hendek nën sundimin e Ivan IV. Kjo ishte ndërtesa e parë që i dha sheshit siluetën e tij karakteristike të ditëve të sotme (çatitë piramidale nuk ishin ndërtuar ende në kullat e Kremlinit). Në vitin 1595, linjat e tregut prej druri u zëvendësuan me gurë. Në atë kohë, ishte ndërtuar edhe një platformë me tulla për shpalljen e dekreteve të carit, e njohur si Lobnoye Mesto.

Sheshi i Kuq konsiderohej një vend i shenjtë. Aty u mbajtën procesione të ndryshme festive dhe gjatë të Dielës së Palmave u organizua e famshmja "parakalimi mbi gomar", në të cilën patriarku, i ulur mbi një gomar, i shoqëruar nga cari dhe populli, doli nga Katedralja e Shën Vasilit në Kremlin.

Gjatë dëbimit të ushtrisë polake nga Moska më 1612, Princi Dmitry Pozharsky hyri në Kremlin përmes sheshit. Në kujtim të kësaj ngjarje, ai ndërtoi Katedralja e Kazanit për nder të "Ikonës Kazane të Nënës së Zotit", e cila kishte ndjekur ushtrinë e tij në një fushatë.

Në të njëjtën kohë (1624–1625), kulla Spasskaya mori çatitë bashkëkohore të tendave. Kjo u bë me propozimin dhe draftin pasues të Christopher Galloway nga Skocia, i cili u thirr për të projektuar orën e kullës së re dhe sugjeroi rregullimin e çatisë së tendës mbi orën. Në mesin e shekullit, në majë të kullës u vendos një shqiponjë me dy koka të praruar. Pas kësaj, sheshi u bë i njohur si *Krasivaya* ("i bukur").

Në fund të shekullit të 17-të (1679-1680) sheshi u pastrua nga të gjitha strukturat prej druri. Pastaj të gjitha kullat e Kremlinit morën çati çadrash, përveç Nikolskaya. Një tendë u ngrit në murin mbi Sheshin e Kuq (e ashtuquajtura Kulla Tsarskaya, në mënyrë që cari të mund të shikonte nga ky vend ceremonitë në shesh). Çatitë e tendave u ndërtuan gjithashtu në portat Voskrerensky (Iberike), të rregulluara në murin e Kitay-gorod. Këto ishin portat e fortifikuara në urën Voskresensky mbi lumin Neglinnaya.

Në 1697 dhe 1699, portat në të dy anët e urës Voskresensky u rindërtuan në ndërtesa të mëdha guri: Mint dhe Zemsky prikaz (departamenti përgjegjës për çështjet urbane dhe policore). Zemsky prikaz (në vendin e Muzeut Historik aktual) njihej atëherë si Farmacia kryesore, e themeluar nën urdhrat e Pjetrit të Madh. Në vitin 1755, universiteti i parë rus u vendos fillimisht në ndërtesën e Zemsky prikaz, përpara se të zhvendosej në ndërtesën më të njohur në rrugën Mokhovaya më tej nëpër sheshin Manege. Në të njëjtën kohë, hendeku i Alevizov (i kulluar deri atëherë) u përdor si kopsht i Farmacisë shtetërore për rritjen e bimëve mjekësore.

Kniznije lavki.jpg|Dyqane librash në urën Spassky në portën kryesore të Kremlinit
The Kazan Cathedral.jpg|Katedralja e Kazanit (rindërtimi i 1993, e ka origjinën në 1612–25)
Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, bashkia e ndërtuar më 1700

### Shekulli i 18-të
Në vitin 1702, teatri i parë publik në Rusi u ndërtua pranë portës Nikolsky. Ajo ekzistonte deri në vitin 1737, kur u shkatërrua nga një zjarr. Në vitet 1730, një ndërtesë e re nenexhik, e quajtur Gubernskoye pravlenie (Bordi Provincial), u ndërtua përballë asaj të vjetër.

Gjatë mbretërimit të saj, Katerina e Madhe vendosi të bënte përmirësime në shesh. Në vitin 1786, kati i sipërm i linjave të tregut ishte prej guri. Kjo linjë u ndërtua në anën e kundërt të sheshit, pranë një hendeku midis kullave Spasskaya dhe Nikolskaya. Pastaj arkitekti Matvey Kazakov ndërtoi (në format e vjetra) mesto të re Lobnoye prej guri të latuar, pak në perëndim të vendit ku ishte më parë.

## Ndërtesat
Në vijim, të gjitha ndërtesat që ndodhen direkt në Sheshin e Kuq do të prezantohen në drejtim të akrepave të orës, duke filluar nga Muzeu Historik Shtetëror në skajin veriperëndimor të sheshit.

### Muzeu Historik Shtetëror
parapamje|Muzeu Historik Shtetëror, siç shihet nga Sheshi i Kuq
Ndërtesa goditëse e kuqe e errët e Muzeut Historik Shtetëror formon fundin e Sheshit të Kuq nga ana veriperëndimore. Është ndërtuar në vitet 1875–1883 dhe për këtë arsye është një nga komponentët më të rinj të ansamblit arkitektonik të Sheshit të Kuq. Para se të ndërtohej, ndërtesa e parë e farmacisë në Moskë qëndronte në këtë vend që nga fillimi i shekullit të 18-të, e cila u rindërtua në 1755 dhe shërbeu si kampusi i parë i Universitetit Shtetëror të Moskës të sapothemeluar në atë kohë për dy dekada.

Ndërtesa e sotme e muzeut u ndërtua posaçërisht për muzeun historik, i cili u themelua rishtazi në vitin 1872, dhe u dorëzua me ceremoni në destinacionin e tij në maj 1883. Arkitekti i tij ishte Vladimir Osipovich Sherwood, i cili konsiderohet të jetë një nga përfaqësuesit kryesorë të "stilit rus”, një variant i historicizmit i bazuar në arkitekturën tradicionale ruse, e cila u përdor gjerësisht në atë kohë. Ndërtesa e muzeut duket përkatësisht "ruse e vjetër": fasadat janë të zbukuruara me dritare të harkuara dhe zbukurime që kujtojnë kishat tradicionale ortodokse ruse, disa kulla dekorative që kujtojnë disa nga kullat e Kremlinit janë ngjitur në anët, dhe forma e çatisë të kujton e Pallatit të Madh të Kremlinit në Kremlin, një formë e rezidencës ruse që preferohej veçanërisht në shekujt e 16-të dhe 17-të.

Sot Muzeu Historik është muzeu më i madh dhe më i famshëm historik në Rusi. Në 16 departamente të specializuara, ai strehon rreth 4.5 milionë ekspozita mbi historinë ruse nga pothuajse të gjitha epokat dhe gjithashtu organizon ekspozita speciale me tematikë disa herë në vit. Përveç ndërtesës aktuale të muzeut, kompleksi i muzeut historik përfshin gjithashtu Katedralen e Shën Vasilit dhe Manastirin Novodevichy, i cili është një vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

### Porta e Rringjalljes
parapamje|Porta e Ringjalljes, me pamje nga juglindja
Porta e Ringjalljes formon një nga dy hyrjet në Sheshin e Kuq nga ana veriperëndimore. Kjo strukturë, e ndërtuar për herë të parë në vitin 1680, fillimisht ishte pjesë e fortifikimeve Kitay-gorod. Në pjesën e saj bazë përbëhet nga dy portale të harkuara, të cilat kurorëzohen në mënyrë simetrike nga dy kulla drejtkëndëshe, majat e të cilave të kujtojnë fort kullat e Kremlinit. Fillimisht, Porta e Ringjalljes përfaqësonte një pjesë të ansamblit arkitekturor në skajin verior të Sheshit të Kuq, i cili, përveç portës, përfshinte ndërtesën e lidhur me administratën qeveritare (shih më poshtë) dhe ndërtesën e farmacisë që nuk ruhet më, e cila duhej të i jepet rrugë Muzeut Historik në fund të shekullit të 19-të. Gjatë kohës së Perandorisë Ruse, porta shërbente si një portë simbolike hyrëse në zemër të Moskës, veçanërisht gjatë festimeve të mëdha: carët gjithmonë kalonin portën në festimet e tyre të kurorëzimit përpara se kurorëzimi të shpallej para njerëzve në Sheshin e Kuq.

Në vitin 1931, autoritetet e reja shtetërore e çmontuan portën në mënyrë që të mos pengonte kalimin e teknologjisë ushtarake gjatë paradave të mëdha ushtarake në Sheshin e Kuq. Porta e sotme është kryesisht një kopje e origjinalit dhe daton nga viti 1996. Midis dy portaleve në anën veriore të portës, në të njëjtën kohë u rindërtua kapela e ikonës së Nënës së Zotit të Ivironit, e ndërtuar fillimisht në vitin 1781. Një kopje e re e ikonës është bërë për këtë kishëz në Malin e Shenjtë, ku ndodhet manastiri Iviron.

### Ish-administrata e qeverisë
parapamje|majtas|Ndërtesa më 2018
Ndërtesa që qëndron midis Portës së Ringjalljes dhe Katedrales së Kazanit është një nga ndërtesat më pak të dukshme në Sheshin e Kuq. Ajo u ndërtua midis viteve 1733 dhe 1740 dhe që atëherë ka shërbyer si selia e administratës së qytetit të Moskës dhe e Guvernoratit të Moskës (kjo e fundit i përgjigjet pjesërisht oblastit të sotëm të Moskës). Ndërtesa e administratës qeveritare nuk u kursye nga lufta kundër Napoleonit më 1812, në të cilën u shkatërruan pjesë të mëdha të Moskës. Në vitet 1810, ai u rindërtua më pas, nën drejtimin e arkitektit Joseph Bové, i cili ishte i rëndësishëm në rindërtimin e qytetit në atë kohë. Gjatë këtij rindërtimi, çatisë së shtëpisë iu shtua një kullë, e cila për një kohë të gjatë shërbeu si kullë vëzhgimi për një stacion zjarri. Megjithatë, në fillim të shekullit të 20-të, kjo kullë u çmontua.

Në oborrin e ish-ndërtesës së administratës qeveritare është ruajtur deri në ditët tona godina e vjetër e monedhes shtetërore. Ky u ndërtua në vitin 1697 me dekret të Pjetrit të Madh dhe që atëherë ka strehuar një objekt prodhimi për monedha argjendi për gati një çerek shekulli përpara se sistemi i emetimit të parave të Perandorisë cariste të zhvendosej në thelb në Shën Petersburg. Pas përfundimit të punimeve, pjesa e poshtme e ndërtesës, e cila nuk kishte dritare, u përdor përkohësisht si burg të borxhlinjve për tregtarët e falimentuar. Sot, si ndërtesa e ish-qeveritare ashtu edhe mentja e vjetër i përkasin muzeut historik fqinj.

### Katedralja e Kazanit
parapamje|Katedralja e Kazanit
Katedralja e Kazanit është në të djathtë të ndërtesës së ish-administratës së qeverisë, në cep të Sheshit të Kuq dhe Rrugës Nikolskaya. Katedralja e sotme është një kopje e vitit 1993; Fillimisht në këtë vend ka ekzistuar një kishë që nga vitet 1620, fillimisht një kishë prej druri, më pas një prej guri nga viti 1636 e tutje.

Katedralja e Kazanit ia detyron emrin e saj ikonës së Zojës së Kazanit, e cila është nderuar nga besimtarët e Kishës Ortodokse Ruse për shekuj me radhë. Sipas një legjende, ishte pikërisht kjo ikonë e Ushtrisë Popullore Ruse, të udhëhequr nga heronjtë kombëtarë Kuzma Minin dhe Dmitry Pozharsky, që mundi Ushtrinë e Komonuelthit Polako-Lituanez në vitin 1612. Disa vjet pas fitores, Princi i devotshëm Pozharsky themeloi katedralen kushtuar kësaj ikone. Kjo korrespondonte me traditën e atëhershme të zakonshme ruse të ndërtimit të kishave në kujtim të fitoreve të rëndësishme historike në Rusi.

Në shekujt 17 dhe 18, Katedralja Kazan në Sheshin e Kuq ishte një nga vendet më të rëndësishme të adhurimit në Moskë dhe ishte skena e procesioneve solemne kryq të udhëhequr nga patriarku dhe cari, veçanërisht në përvjetorin e fitores ndaj Komonuelthit Polako-Lituanez.

Në vitin 1936, katedralja, si shumë vende të tjera adhurimi në Moskë, u shkatërrua me miratimin e Josif Stalinit. Vetëm në fillim të viteve 1990 filloi rindërtimi, i cili u kërkua nga publiku në disa raste, dhe përfundoi në vitin 1993. Kjo e bëri Katedralen e Kazanit një nga vendet e para të adhurimit në Moskë që u shkatërrua gjatë epokës sovjetike, për t'u rindërtuar në vitet 1990.

### Supermarketi GUM
parapamje|GUM
Supermarketi GUM, i vendosur në anën lindore të sheshit, zë të gjithë seksionin midis rrugëve Nikolskaya dhe Ilyinka. Për shkak të vendndodhjes së tij direkt në Sheshin e Kuq dhe madhësisë së tij të konsiderueshme, zona e shitjes është rreth 35,000 metra katrorë. Për shkak të arkitekturës së mrekullueshme të ndërtesës, GUM është qendra tregtare më e njohur në Rusi.

E ndërtuar në vitin 1893, ajo zëvendësoi një ndërtesë të stilit të Perandorisë që kishte vendosur Upper Trading Ranks që nga viti 1815, e cila bashkonte një pjesë të madhe të aktiviteteve tregtare të Kitai-Gorod nën një çati. Pasi kjo ndërtesë filloi të përkeqësohej në mesin e shekullit të 19-të, kishte plane për një ndërtesë për ta zëvendësuar atë. Megjithatë, për shkak të vështirësive organizative, këto mund të zbatoheshin vetëm në vitet 1890, për të cilën u themelua një kompani e veçantë dhe u shpall një konkurs idesh midis arkitektëve. Këtë e fitoi një projekt nga profesori i arkitekturës Alexander Pomeranzewas, si dhe inxhinieri pak i njohur Vladimir Schuchow. Ndërtimi i rreshtave të reja tregtare zgjati nga viti 1890 deri në 1893. Kur ato u hapën me ceremoni më 2 dhjetor 1893, struktura e re ishte në gjendje të bënte përshtypje publikun rus dhe të huaj, jo vetëm me një gamë të paparë të të gjitha llojeve të mallrave të konsumit, por edhe me një konstruksion krejtësisht të ri të çatisë prej xhami të tre pasazheve, i projektuar nga Schuchow dhe i ndërtuar duke përdorur rreth 60,000 xhama xhami. Stili arkitektonik i ndërtesës, si Muzeu Historik fqinj një dekadë më parë, ishte në "stilin rus" historik me një çati të bazuar në pallatet tipike boyar të shekullit të 16-të, dy kulla dekorative të bazuara në Kremlin dhe një fasadë kryesore që të kujton ndërtesat historike ruse.

Gjatë epokës sovjetike, rangjet e reja të sipërme tregtare patën një histori plot ngjarje. Në vitin 1921, atyre iu dha emri i tyre aktual GUM (në atë kohë kjo ishte shkurtesa për Gossudarstwenny Uniwersalny Magasin - "Supermarketi Shtetëror", sot qëndron për Glawny Uniwersalny Magasin - "Supermarketi Kryesor"). Në fillim të viteve 1930, ato u mbyllën për dy dekada dhe shërbyen si ndërtesa zyre dhe banimi, dhe nga fundi i 1953 deri në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, GUM u konsiderua një dyqan model në mes të ekonomisë reale të mungesës socialiste. Në vitet 1990, GUM u privatizua dhe u rinovua tërësisht dhe sot prezantohet para vendasve dhe turistëve si një qendër tregtare fisnike e karakterizuar nga butikë në rangun e lartë të çmimeve.

### Middle Trade Rows
parapamje|Middle Trade Rows
Ndërtesa në pikën më lindore të sheshit, në cep të rrugës Ilyinka, qëndron pikërisht aty ku qëndronin Middle Trading Rows në shekullin e 17-të. Këto formuan, së bashku me Upper Trading Rows, ku ndodhet dyqani i sotëm GUM, pjesë e zonës më të gjerë të tregtimit që ndihmoi në formimin e rrethit Kitay-gorod, ngjitur me Sheshin e Kuq. Kjo hapësirë masive e tezgave të ndryshme të tregut dhe kasolleve prej druri të bëra vetë u zëvendësua për herë të parë në fund të shekullit të 18-të, nga një kompleks ndërtimi i ndërtuar posaçërisht për tregti, autorësia e të cilit i atribuohet ndërtuesit italian Giacomo Quarenghi. Megjithatë, në luftën e vitit 1812, këto ndërtesa u dogjën dhe u zëvendësuan nga ndërtesa e Middle Trading Rows, e rindërtuar nga Joseph Bové, e cila është ruajtur deri më sot dhe ndodhet në rrugën Ilyinka disa qindra metra në lindje të Sheshit të Kuq.

Middle Trading Rows nuk u ndërtuan deri në vitin 1894, siç ishte dyqani i mallrave GUM. E planifikuar që në fillim si një shtesë e kësaj të fundit, rreshtat e sipërm duhej të strehonin tregtinë me pakicë, ndërsa ambientet në të djathtë të tyre ishin të rezervuara për tregtinë me shumicë, prandaj të dyja ndërtesat duken shumë të ngjashme arkitekturore. Arkitekti i ndërtesës ishte [Roman Klein]], i cili gjithashtu projektoi shumë struktura të tjera të njohura të Moskës në fund të shekullit të 19-të, duke përfshirë Muzeun Pushkin.

Pas ardhjes në pushtet të bolshevikëve, ndërtesa nuk u përdor më si shtëpi tregtare, por u bë selia e organeve të ndryshme publike. Deri në kohët e fundit, ajo i përkiste Forcave të Armatosura Ruse. Në fillim të vitit 2007, katër struktura të brendshme të rreshtave të mëparshëm tregtar u shkatërruan, ndërsa u bënë plane për të rindërtuar të gjithë ndërtesën në përputhje me origjinalin për të strehuar një hotel ekskluziv. Këto plane u kritikuan si nga mediat ruse ashtu edhe nga ato të huaja, duke anashkaluar urdhrin e ruajtjes duke shfrytëzuar me zgjuarsi një boshllëk në ligj. Aktualisht po punohet për ngritjen e një muzeu në hapësirën e brendshme të godinës, sipas dizajneve të Meganom dhe Nowadays Office. Muzeu i ri do të formojë një pjesë të ansamblit të mbrojtur nga UNESCO të Muzeumeve të Kremlinit të Moskës dhe do të sjellë një pjesë të koleksionit të armaturës së Kremlinit jashtë mureve të Kremlinit.

### Lobnoye Mesto
thumb|Lobnoye Mesto në qendër
Lobnoye Mesto është një strukturë e rrumbullakët, e ngjashme me tribunë e bërë prej guri të bardhë në pjesën juglindore të sheshit, përballë Katedrales së Shën Vasilit. Në të njëjtën kohë, është një nga ndërtesat më të vjetra në shesh që është dokumentuar deri më sot. Lobnoye Mesto u përmend për herë të parë në vitin 1549, kur cari i atëhershëm 19-vjeçar Ivani i Tmerrshëm mbajti një fjalim atje. Kështu, ajo duhet të jetë konceptuar që në fillim si një platformë nga e cila, mbi të gjitha, dekretet e carit shpalleshin për popullin. Emri Lobnoye Mesto fjalë për fjalë mund të nënkuptojë "ballë" ose "kafkë" (dhe kështu një përkthim i fjalëpërfjalshëm i Golgotës), megjithatë, sipas hipotezave të tjera, ai nuk ka të bëjë fare me ballin, por me vendndodhjen e tij pranë lavdërimit, si një Bregu i pjerrët i lumit quhej në Rusinë mesjetare.

Sipas traditës, tribuna në Sheshin e Kuq fillimisht ishte prej druri, dhe ndërtesa aktuale prej guri me një portë prej hekuri daton nga fundi i viteve 1590. Me kalimin e kohës, Lobnoye Mesto nuk u përdor vetëm si platformë për shpallje dhe njoftime shtetërore, por edhe si qendër e ngjarjeve solemne; patriarkët e Kishës Ortodokse Ruse mbajtën fjalime para turmës këtu, në shërbesat solemne në Sheshin e Kuq. Në të njëjtën kohë, Lobnoye Mesto u bë famëkeq si skena e ekzekutimeve, si ajo e Stenka Razin në vitin 1671, e shumë të tjera. Edhe pse, këto ekzekutime nuk janë kryer direkt në tribunë, por disa metra më tutje.

Pasi Shën Petersburgu u bë kryeqyteti i Rusisë Perandorake, Lobnoye Mesto humbi funksionin e tij si tribunë e carit dhe që atëherë ka qenë një monument. Në vitin 1786, ajo u rindërtua sipas një projekti të arkitektit Matvey Kazakov dhe u zhvendos disa metra në lindje.

### Monument për Minin dhe Pozharsky
parapamje|Monument për Minin dhe Pozharsky
Monumenti i dy heronjve kombëtarë rusë Kuzma Minin dhe Princit Dmitry Poszharsky, i ngritur midis viteve 1812 dhe 1818, qëndron drejtpërdrejt përballë Katedrales së Shën Vasilit. Ashtu si Katedralja e Kazanit e dhuruar nga ky i fundit në atë kohë në pjesën veriore të sheshit, edhe ky monument përkujton çlirimin e Moskës nga trupat pushtuese polako-lituaneze në vitin 1612, të cilit ushtria popullore e udhëhequr nga Minin dhe Poszharsky bëri një kontribut vendimtar.

Monumenti prej bronzi, i cili peshon 20 tonë dhe financohej tërësisht nga donacionet në atë kohë, është projektuar nga skulptori Ivan Martos. Pas gati 15 vitesh planifikim dhe ndërtim, ajo u zbulua në një ceremoni festive në shkurt 1818. Që në atë kohë, kishin kaluar pesë vjet që kur Rusia ndaloi me sukses pushtimin francez të udhëhequr nga Napoleoni dhe rindërtimi i Moskës sapo kishte përfunduar. , monumenti u festua kur u ngrit si simbol i pathyeshmërisë së Rusisë dhe heroizmit të bijve të saj. Fillimisht, megjithatë, skulptura nuk qëndronte përballë Katedrales së Shën Vasilit, por përballë dyqanit të sotëm GUM në nivelin e hyrjes kryesore. Ajo u zhvendos në vendndodhjen e saj aktuale vetëm në vitin 1930, për të krijuar më shumë hapësirë për parada ushtarake dhe demonstrata në shkallë të gjerë.

### Katedralja e Shën Vasilit
parapamje|Katedralja e Shën Vasilit
Katedralja e Shën Vasilit, e cila kufizon sheshin në anën jugore të saj, është padyshim ndërtesa më e famshme e sheshit dhe një nga ikonat kulturore të Rusisë. Dikur kisha ishte vendi kryesor i adhurimit në Moskë, por sot katedralja funksionon kryesisht si një muze që është pjesë e kompleksit të Muzeut Historik Shtetëror në të kundërt. Që nga fillimi i viteve 1990, shërbesat janë mbajtur në katedrale në intervale të parregullta.

Në mesin e shekullit të 16-të, Kisha e Trinisë së Shenjtë prej druri, qëndronte pikërisht në vendin e Katedrales së Shën Vasilit. Në 1555, Car Ivan the Terrible urdhëroi të ndërtohej një kishë monumentale në vend, e cila ishte një shenjë e fitores së Rusisë mbi Hanatin e Kazanit tre vjet më parë. Kjo ishte sipas traditës së kohës që të ndërtoheshin kisha për të përkujtuar fitoret ushtarake. Kisha prej druri më pas u shkatërrua dhe katedralja aktuale u ndërtua në këtë vend deri në vitin 1561, duke e bërë atë një nga ndërtesat më të vjetra në shesh. Emri i katedrales, i cili është akoma më i zakonshëm sot, u dha në kujtim të Vasilit të Bekuar, i cili u nderua nga car Ivan në atë kohë, dhe pas vdekjes së tij në 1522, ai u varros pranë katedrales. Ivan Barma dhe Postnik Yakovlev ishin ndër arkitektët më të njohur të kishës.

Nga përfundimi i katedrales deri në zhvendosjen e kryeqytetit të Rusisë nga Moska në Shën Petersburg, ajo mbeti kisha më e rëndësishme në qytet dhe vendi për shërbimet solemne në të gjitha festivalet kryesore ortodokse. Në historinë e saj, katedralja u kërcënua me shkatërrim disa herë; legjenda thotë se Napoleoni urdhëroi të hidhej në erë katedralen kur u tërhoq nga Moska në 1812, por një shi i papritur shua siguresat që tashmë ishin ndezur. Në vitin 1918, pas Revolucionit të Tetorit, katedralja u mbyll nga bolshevikët dhe kreu i saj u ekzekutua. Në të njëjtën kohë, kishte plane për prishjen e katedrales, vetëm angazhimi personal i arkitektit Pyotr Baranovsky, i cili ishte ngarkuar të përgatiste prishjen kundër planeve, përfundimisht pengoi zbatimin e tyre.

Ajo që është veçanërisht e habitshme për katedralen është stili i saj arkitekturor asimetrik dhe unik, i cili e dallon shumë atë nga shumica e ndërtesave të tjera të kishës ortodokse ruse. Elementi qendror i shtëpisë janë nëntë kullat e saj të kishës me kupola të lyera me ngjyra të ndezura në formë qepe, disa prej të cilave janë shumë të ndryshme në madhësi dhe ngjyrë. Kjo e fundit ka edhe efektin që ndërtesa të mos ketë fasadë kryesore dhe për rrjedhojë i ofron shikuesit një pamje të pazakontë nga çdo anë. Fillimisht e ndërtuar me gurë të bardhë, katedralja u dekorua në vende me tulla të kuqe gjatë një rinovimi në mesin e shekullit të 17-të, gjë që i jep asaj heterogjenitetin e saj të mrekullueshëm të ngjyrave edhe sot e kësaj dite. Pjesa e brendshme e katedrales është gjithashtu shumë mbresëlënëse me një sistem korridoresh dhe galerish të ngjashme me labirintin.

### Muri Lindor i Kremlinit
Segmenti lindor i murit të Kremlinit dhe Sheshi i Kuq pas tij, u shfaqën në vendin e tij aktual në shekullin e 15-të, gjatë mbretërimit të Ivan III; muri dhe sheshi u ndanë me një hendek të gjerë mbrojtës të mbushur me ujë të devijuar. nga lumi Neglinnaya. Hendeku ishte i veshur me një mur dytësor fortese dhe shtrihej nga tre ura që lidhnin Kremlinin me posad.

Kulla më veriore nga tre kullat e Kremlinit është Kulla Nikolskaya 70 metra e lartë e emëruar pas Shën Nikollës, ikona e të cilit fillimisht zbukuronte pjesën e poshtme të kullës. Kulla është një nga katër kullat e Kremlinit të Moskës sot që kanë një portë hyrëse në Kremlin. Fillimisht u ndërtua në 1491, sipas një projekti të mjeshtrit të ndërtimit Pietro Antonio Solari, i cili si një nga disa arkitektë italianë që ishin aktivë në Moskë në atë kohë, duke luajtur një rol kyç në ndërtimin e ansamblit të Kremlinit. Në 1806, Kulla Nikolskaya u ridizajnua ndjeshëm dhe nën stilin arkitekturor gotik, i cili ishte krejtësisht i pazakontë për Kremlinin. Vetëm disa vjet më vonë, ajo u shkatërrua nga trupat e Napoleonit dhe më në fund u rindërtua në 1816 me pjesëmarrjen e Joseph Bové. Duke zotëruar stilin e saj gotik, Kulla Nikolskaya është ende më e pazakonta nga njëzet kullat e Kremlinit.

Kulla Spasskaya, është kulla kryesore e murit lindor të Kremlinit, dhe është padyshim kulla më e famshme e të gjithë Kremlinit. Ajo gjithashtu ka një portë hyrëse, e cila mbyll Sheshin e Kuq së bashku me Katedralen fqinje të Shën Vasilit nga jugu. Për shkak të emrit të saj nga një imazh i Shpëtimtarit që dikur varej mbi portë, kulla ngrihet mbi 71 metra dhe si Kulla Nikolskaya, u ndërtua gjithashtu nga Pietro Antonio Solari në vitin 1491. Megjithatë, atëherë ishte rreth gjysma e lartë se sa ishte sot. Kulla ka përafërsisht formën aktuale që nga një rindërtim në vitet 1624-1625, kur u plotësua nga një kambanore me një orë kullë të madhe të projektuar nga Christopher Galloway, e cila sot është elementi më i famshëm arkitektonik i kullës. Katër numrat e orës, një në secilën anë të kullës, datojnë deri në vitin 1852 dhe secila prej tyre ka një diametër prej 6,12 metrash. Orari me precizion të lartë zë tre kate të kullës dhe një duzinë kambanash poshtë majës së kullës bien çdo çerek ore.

Si Kulla Nikolskaya, ashtu edhe Kulla Spasskaya kurorëzohen nga një yll i kuq me gjerësi tre metra, i bërë nga xham rubin me tre shtresa dhe agat. Këta yje ishin simbole të komunizmit dhe u vendosën në gjithsej pesë kulla të Kremlinit në vitin 1937, të cilat më parë ishin stolisur me shqiponjën dykrenore perandorake ruse.

Kulla e vogël në nivelin e mauzoleumit të Leninit midis Kullës Nikolskaya dhe Spasskaya është Kulla Senatskaya. Ajo u ndërtua në 1491, gjithashtu nga Pietro Antonio Solari, dhe ishte thjesht mbrojtëse në natyrë: ruante Kremlinin në anën e Sheshit të Kuq. Për një kohë të gjatë mbeti pa emër. Vetëm në vitin 1787, pasi arkitekti Matvey Kazakov ndërtoi Senatin e Kremlinit në territorin e Kremlinit, iu dha emri i sotëm. Kupola e Senatit mund të shihet nga Sheshi i Kuq. Brenda pjesës qendrore të kullës ka tre nivele dhomash me qemer. Në vitin 1860, kulla e sheshtë u krye me një çati prej guri, e kurorëzuar, nga ana tjetër, me një korsi të praruar moti. Kulla përmban një kalim që lejon VIP-at të udhëtojnë nga Kremlini në Sheshin e Kuq. Lartësia e saj është 34.3 metra.

### Mauzoleumi i Leninit
parapamje|Mauzoleumi i Leninit, siç shihet përpara Kremlinit
Një monument i rëndësishëm i epokës sovjetike është Mauzoleumi i Leninit, i cili ndodhet në anën perëndimore të sheshit. Ajo qëndron pranë murit të Kremlinit në lartësinë e Kullës së Senatit, pothuajse pikërisht aty ku hendek mbrojtëse u shtri deri në shekullin e 18-të dhe një linjë tramvaji u zhvillua nga viti 1909 deri në vitin 1930. Brenda mauzoleut, kufoma e balsamosur bujarisht e Vladimir Leninit qëndron në një sarkofag xhami i blinduar. Edhe sot e kësaj dite, mauzoleumi është i hapur për vizitorët në ditë të caktuara.

Ndërtesa e sotme prej graniti dhe labradoriti, u parapri nga dy mauzoleume provizore prej dushku. E para prej tyre u ngrit në janar 1924, disa ditë pas vdekjes së Leninit, dhe kishte një formë të thjeshtë kubike në një lartësi prej tre metrash, një rregullim i dytë i përkohshëm u ngrit në pranverën e vitit 1924. Ndërtesa aktuale u ngrit midis 1929 dhe 1930. Nga jashtë ka formën e një piramide me shumë nivele, e cila duhet të nënvizojë karakterin e mauzoleut si një vend varrimi monumental bazuar në modele antike. Autori i projektit ishte arkitekti i njohur Alexey Shchusev, i cili gjithashtu kishte ndërtuar dy mauzoleumet e mëparshme.

Që nga përfundimi i mauzoleut dhe deri në fund të Bashkimit Sovjetik, mauzoleumi u konsiderua një atraksion qendror dhe një vend adhurimi në botën socialiste. Gjatë paradave ushtarake dhe marshimeve në Sheshin e Kuq, krerët e shteteve u shfaqën nga tribuna qendrore në çatinë e mauzoleut deri në mesin e viteve 1990. Në vitin 1953, trupi i pasardhësit të Leninit të ndjerë, Joseph Stalin, u balsamos dhe u shtri në mauzoleum. Tetë vjet më vonë, megjithatë, ai u hoq nga mauzoleu gjatë rrjedhës së të ashtuquajturit de-stalinizimi, i cili filloi pas Kongresit të 20-të të CPSU, dhe u varros në murin e Kremlinit.

Sot mauzoleumi tërheq ende turistë të shumtë, megjithëse kryesisht nuk janë më të motivuar nga kulti i personalitetit që rrethon liderin revolucionar. Pavarësisht nga kjo, vendosja e mëtejshme e eshtrave të Leninit në mauzoleum është e diskutueshme. Shumë të famshëm, duke përfshirë kreun e fundit të shtetit sovjetik, Mikhail Gorbachev, u shprehën në favor të varrimit të Leninit.

### Nekropoli i Murit të Kremlinit
Menjëherë pas mauzoleumit të Leninit, përgjatë mureve të Kremlinit, ka një varrezë të madhe nderi. Kjo u krijua në nëntor 1917, kur rreth 250 ushtarë kishin rënë gjatë Revolucionit të Tetorit në Moskë. Ata gjetën prehjen e tyre të fundit në dy varre kolektive pranë kullës së Senatit. Tradita e varrosjes së revolucionarëve në Sheshin e Kuq, simboli i fundit i Revolucionit Bolshevik, vazhdoi menjëherë: qysh në pranverën e vitit 1919, shoku kryesor i Leninit, Yakov Sverdlov, u varros në murin e Kremlinit dhe u prit me mauzoleun e Leninit, i cili përfundoi në 1930. vendi i varrimit është elementi qendror i saj. Që atëherë, mauzoleumi dhe varrezat përreth janë referuar kolektivisht si Nekropoli Revolucionar.

Nga vitet 1920 deri në vitet 1980, qindra njerëz u varrosën në Sheshin e Kuq, të cilët konsideroheshin si bijtë dhe bijat më të merituara të Bashkimit Sovjetik, domethënë revolucionarë, heronj të Bashkimit Sovjetik, shtetarë dhe udhëheqës ushtarakë të rendit më të lartë. . Varrimi në nekropolin e murit të Kremlinit u konsiderua në fakt nderi më i lartë pas vdekjes, i rezervuar vetëm për disa. Gjithsej dymbëdhjetë shtetarë; duke përfshirë Sverdlovin, Mikhail Kalinin, Kliment Voroshilov, Leonid Brezhnev dhe Stalinin, i cili u shtri në mauzole deri në vitin 1961, u varrosën në varre individuale dhe një numër i madh i revolucionarëve prehen këtu në gjithsej 15 varre kolektive. Shumica e varrimeve këtu, megjithatë, janë kamare në murin e Kremlinit, në të cilin janë rrethuar mbi 100 urna me eshtrat e revolucionarëve, heronjve ose ideologëve kryesorë. Personat, urnat e të cilëve janë në murin e Kremlinit, përfshijnë, ndër të tjera, shoqëruesen e Leninit Nadezhda Krupskaya, kozmonautin e parë Yuri Gagarin, shkrimtarin revolucionar Maxim Gorky, zhvilluesin e armëve bërthamore Igor Kurchatov, por edhe politikanë të huaj Clara Zetkin dhe Fritz Heckert.

Nekropoli në murin e Kremlinit ka qenë një memorial që nga viti 1974. Pas funeralit të kreut të shtetit Konstantin Chernenko në vitin 1985, nuk janë bërë varrime. Varret e nekropolit tani mund të vizitohen në të njëjtën kohë me mauzoleun.

## Referime