Dëmtimi moral

**Dëmtimi moral** i referohet një dëmtimi të ndërgjegjes morale të një individi dhe vlerave që vijnë nga një veprim i shkeljes morale të përceptuar, i cili prodhon faj dhe turp të thellë emocional, dhe në disa raste edhe një ndjenjë tradhtie,  zemërim dhe "çorientim moral" i thellë.

## Definicioni 
Koncepti i dëmtimit moral thekson aspektet psikologjike, sociale, kulturore dhe shpirtërore të traumës. Për dallim nga psikopatologjia, dëmtimi moral është një përgjigje normale e njeriut ndaj një ngjarje traumatike anormale.   Sipas Departamentit Amerikan të çështjeve të Veteranëve, koncepti përdoret në literaturë në lidhje me shëndetin mendor të veteranëve ushtarakë që kanë qenë dëshmitarë ose kanë kryer një veprim në luftime që shkelte besimet dhe pritjet e tyre thellësisht të mbajtura morale.

## Zhvillimi historik 
Në vitin 1984, termi *shqetësim moral* u konceptua për herë të parë nga filozofi Andrew Jameton në librin e tij mbi çështjet e infermierisë, "Praktika e infermierisë: çështje mjekësore". Ai shkroi se "shqetësimi moral lind kur dikush e di gjënë e duhur për të bërë, por kufizimet institucionale e bëjnë gati të pamundur ndjekjen e rrjedhës së duhur të veprimit." .

Gjate vitet 1990, termi *dëmtim moral, i* cili është shumë më i ndërlikuar sesa shqetësimi moral, u krijua për herë të parë nga psikiatri Jonathan Shay dhe kolegët e tij, bazuar në narracione të shumta të paraqitura nga pacientët ushtarakë / veteranë, duke pasur parasysh përceptimin e tyre për padrejtësinë si rezultat i keqpërdorimit të udhëheqjes. Përkufizimi i Shay-it për dëmtimin moral kishte tre akte: '(1) Lëndimi moral është i pranishëm kur ka pasur tradhti ndaj asaj që është e drejtë morale, (2) nga dikush që mban autoritet legjitim dhe (3) në një situatë me interes të lartë. Që nga viti 2002, Shay e përcaktoi dëmtimin moral si rrjedhojë e "tradhtisë së asaj që "është e drejtë "në një situatë të aksioneve të larta nga dikush që mban pushtetin".

Gjatë vitit 2009, termi 'dëmtim moral'  u modifikua nga Brett Litz dhe kolegët e tij si "kryerës të krimeve, dështimi për të parandaluar, ose duke dëshmuar veprime që shkelin besimet dhe pritjet për një moral të thellë, mund të jenë të dëmshme për një kohë të gjatë, në mënyrë emocionale, psikologjike, në sjellje, shpirtërore dhe shoqërore ”(2009, f. &nbsp; 695). Sipas Litz et al., Termi dëmtim moral ishte zhvilluar në mënyrë si përgjigje e pamjaftueshmërisë së diagnozave të shëndetit mendor p.sh., ç' rregullimi i stresit post-traumatik, për të mbuluar ankthin e shërbimit moral, që anëtarët po e përjetonin pasi u kthyen në shtëpi nga lufta. Për dallim nga përqendrimi i "ç'rregullimi i stresit post-trumatik" në simptoma të lidhura me frikën, lëndimet morale përqendrohen në simptoma të lidhura me fajin, turpin, zemërimin dhe neverinë. Turpi me të cilin ballafaqohen shumë individë si rezultat i dëmtimit moral mund të parashikojë simptoma të çrregullimit të stresit post-traumatik.

Në vitin 2011, me pamundësinë e diagnozave të tanishme të japin llogari për *ankthin moral*, hulumtimet filluan të përfshijnë *konfliktin moral* në luftëtarë.

Që nga viti 2017, nuk ka asnjë vlerësim sistematik ose met-analiza mbi ndërtimin e dëmtimit moral, megjithëse është bërë një përmbledhje letrare e përkufizimeve të ndryshme që nga fillimi i dëmtimit moral.

## Perspektiva ushtarake 
Për të kuptuar zhvillimin e konstruksionit të dëmtimit moral, është e nevojshme të shqyrtohet historia e dhunës dhe pasojat psikologjike. Gjatë historisë, njerëzit kanë vrarë njëri-tjetrin dhe kanë treguar ngurrim të madh për ta bërë këtë. Literatura mbi luftën thekson ankthet morale të ushtarëve që ndihen në luftime, nga anëtarët e shërbimit modern ushtarak deri tek luftëtarët antikë. Sfidat etike dhe morale janë të natyrshme për luftë. Ushtarët në linjën e detyrës mund të dëshmojnë vuajtje katastrofike dhe një egërsi të rëndë, duke bërë që të tronditen besimet e tyre themelore për njerëzimin dhe botëkuptimin e tyre.

Anëtarët e shërbimit që janë vendosur në zonat e luftës zakonisht janë të ekspozuar ndaj vdekjes, dëmtimit dhe dhunës. Anëtarët e shërbimit ushtarak përfaqësojnë popullsinë me rrezikun më të lartë të zhvillimit të çrregullimit të stresit post-traumatik. çrregullimit të stresit post-traumatik u përfshi së pari në edicionin e tretë të Manualit Diagnostik dhe Statistikor të Disrregullimeve Mendore, manuali që klasifikon çrregullimet e shëndetit mendor të botuar nga Shoqata Psikiatrike Amerikane, për të filluar të adresonte simptomat që veteranët e Vietnamit ekspozuan pas përvojave të tyre të luftës. Ndërsa çrregullimit të stresit post-traumatik është zhvilluar si një diagnozë, kërkon që individët ose të ekspozohen drejtpërdrejtë me vdekje, të kërcënohen me vdekje, plagosje serioze ose dhunë seksuale, ta dëshmojnë atë personalisht, të mësojnë për atë që ndodh në mënyrë indirekte te një i afërt ose mik, ose ekspozohen vazhdimisht deri në detaje aversive të ngjarjeve traumatike. çrregullimit të stresit post-traumatik përfshin katër grupime simptomash, duke përfshirë ndërhyrje, shmangie, dhe humor dhe mendime negative, dhe ndryshime në ngjallje dhe reaktivitet. Individët me çrregullimit të stresit post-traumatik mund të përjetojnë mendime ndërhyrëse pasi rishfaqin ngjarjet traumatike, si dhe duke shmangur stimujt që i kujtojnë ato nga ngjarja traumatike dhe kanë mendime dhe humor gjithnjë e më shumë. Për më tepër, individët me çrregullimit të stresit post-traumatik  mund të shfaqin sjellje irrituese ose agresive, vetë-shkatërruese dhe hipervigjilencë, midis simptomave të tjera të lidhura me zgjimin.

Lëndimet morale mund të pësojnë edhe luftëtarët të cilët janë shkelur kundër dhe kështu edhe në rrethana të ndryshme nga luftimet. Dëmtimi në ato raste mund të përfshijë një ndjenjë tradhtie dhe zemërimi. Për shembull, kur njeriu shkon në luftë duke besuar se qëllimi i luftës është të zhdukë armët e shkatërrimit në masë, por zbulon që të mos jetë kështu, ushtari mund të pësojë lëndime morale. Ata që e kanë parë dhe kanë përjetuar vdekjen, sakatimin, shkatërrimin dhe dhunën dhe i kanë prishur botëkuptimet e tyre – shenjtëria e jetës, siguria, dashuria, shëndeti, paqja, etj. - gjithashtu mund të pësojnë lëndime morale.

Ekspozimi ndaj dhunës gjatë kohërave të luftës e bën popullsinë ushtarake dhe veteranët në një rrezik më të lartë të zhvillimit të dëmtimeve morale. Sipas statistikave të mbledhura në vitin 2003, 32% e anëtarëve të shërbimit të vendosur në Irak dhe Afganistan ishin përgjegjës për vdekjen e një armiku, 60% kishin dëshmuar si gra ashtu edhe fëmijë të cilët ishin ose të sëmurë ose të plagosur, të cilët nuk ishin në gjendje të ofronin ndihmë dhe 20 % raportuan se ishin përgjegjës për vdekjen e një jo-luftëtari.

Gjatë kohërave të luftës, kodi etik personal i një anëtari të shërbimit mund të përplaset me atë që pritet prej tyre gjatë luftës. Përafërsisht 27% e ushtarëve të vendosur kanë raportuar se kishin një dilemë etike, për të cilën nuk dinin të përgjigjen. Hulumtimet kanë treguar që vendosjet më të gjata dhe më të shpeshta mund të rezultojnë në një rritje të sjelljeve joetike në fushën e betejës. Kjo është problematike duke marrë parasysh që gjatësia e vendosjes është rritur për luftën në Irak dhe Afganistan. Gjatë kohërave të luftës ushtria promovon një falje etike për vrasjen e një armiku, duke shkuar kundër kodit tipik moral për shumë anëtarë të shërbimit. Ndërsa një anëtar i shërbimit është vendosur, vrasja e armikut pritet dhe shpërblehet shpesh. Përkundër kësaj, kur një anëtar i shërbimit kthehet në shtëpi, pritjet sociokulturore janë kryesisht të ndryshme nga kur ishin vendosur. Kodi etik në shtëpi nuk ka ndryshuar, duke e bërë të vështirë kalimin nga vendosja në shtëpi për disa anëtarë të shërbimit. Kjo përplasje në një kod etik personal dhe kodin etik dhe pritjet e ushtrisë mund të rrisë më tej ndjenjat e turpit dhe fajit të një pjesëtari të shërbimit për veprimet e tyre jashtë vendit.

## Perspektiva psikologjike 
Brett Litz dhe kolegët e përcaktojnë dëmtimin moral si "kryerës, dështim për të parandaluar, duke dëshmuar ose duke mësuar rreth akteve që shkelin në mënyrë të thellë besimet dhe pritjet morale". Litz dhe kolegët përqendrohen në aspektet konjitive, sjellëse dhe emocionale të dëmtimit moral, duke parashtruar se disonanca konjitive ndodh pas një shkeljeje të perceptuar morale që rezulton në atribute të qëndrueshme globale të fajit, të ndjekura nga përvoja e turpit, fajit apo ankthit, duke shkaktuar individuale për tu tërhequr nga të tjerët. Rezultati është rritja e rrezikut të vetëvrasjes për shkak të sjelljeve të demoralizimit, të vetë-dëmtimit dhe të vetë-manipulimit.

Faktorët e rrezikut psikologjik që e bëjnë një individ më të prirur ndaj dëmtimit moral përfshin neurotizmin dhe pronësinë e turpit. Faktorët mbrojtës përfshijnë vetëvlerësimin, mbështetjet falëse dhe besimin në hipotezën e botës së drejtë.

## Perspektiva sociale dhe kulturore 
Që nga viti 2018, hulumtimi nga antropologu Tine Molendijk ka treguar se pasi konfliktet e pazgjidhura në nivelin politik krijojnë situata potencialisht të dëmtuara moralisht për ushtarët në tokë, "përvojat e tradhtisë institucionale" dhe "një kërkim rezultues i dëmshpërblimeve" nga veteranët gjithashtu mund të jenë pjesë të dëmtimit moral. Ajo pretendon, si dënimi publik, ashtu edhe heroizimi publik i veteranëve mund të kontribuojnë në dëmtimin moral, duke marrë parasysh që të dy në përgjithësi përjetohen nga veteranët si shtrembërime tjetërsuese të përvojës së tyre të luftës, që do të thotë se të dy mund të sjellin një "padrejtësi" që i bëhet përvojës.

## Perspektiva shpirtërore 
Rita Nakashima Brock dhe Gabriella Lettini. Ata theksojnë dëmtimin moral si "... shpirtra në ankth, jo një çrregullim psikologjik". Kjo ndodh kur veteranët luftojnë me një ndjenjë të humbur njerëzimi pasi të shkelin besimet e marra thellësisht të mbajtura. Qendra e Riparimit të Shpirtit në Shkollën e Hyjnisë Brite është e përkushtuar për adresimin e dëmtimit moral nga ky këndvështrim shpirtëror.

## Trajtim 
Sipas Shay, procesi i rikuperimit duhet të përbëhet nga "pastrimi" përmes "komunalizimit të traumës". Shay i kushton rëndësi të veçantë komunikimit përmes mjeteve artistike të të shprehurit. Lëndimi moral mund të shfajësohej vetëm kur "mbijetesa e traumës … [është] e lejuar dhe e fuqizuar të shprehë përvojën e tyre ....". Ardhja e plotë "në shtëpi" do të nënkuptojë integrimin në një kulturë ku njeriu pranohet, vlerësohet dhe respektohet, ka një ndjenjë të vendit, qëllimit dhe mbështetjes sociale.

Sipas Litzit që kjo të ndodhte, duhej të kishte hapje nga ana e civilëve për të dëgjuar përvojat e veteranëve pa paragjykime. Kultura në ushtri thekson një kod moral dhe etik që normalizon edhe vrasjen edhe dhunën në kohë lufte.Litz dhe kolegët (2009) kanë hipotezuar një version të modifikuar të CBT që adreson tre fusha kryesore të dëmtimit moral: "Trauma e kërcënimit për jetën, etj. humbje traumatike dhe dëmtim moral Marinsat nga luftërat në Irak dhe Afganistan ". Përkundër kësaj, vendimet e marra nga anëtarët e shërbimit që merren me vrasje ose dhunë përmes këtij lente kulturore do të pësonin akoma ndikim psikologjik dhe shpirtëror.

Hypshtë hipotezuar që trajtimi i turpit themelor që lidhet me simptomat e anëtarit të shërbimit të PTSD është i domosdoshëm dhe është treguar se lejimi i ndjenjave të turpit të mos trajtohet mund të ketë efekte të dëmshme. Kjo mund ta bëjë të vështirë identifikimin e dëmtimit moral te një anëtar i shërbimit sepse turpi ka tendencë të rritet ngadalë me kalimin e kohës. Turpi ka qenë i lidhur me komplikime të tilla si dhuna ndërpersonale, depresioni dhe vetëvrasjet. Në vitin 2015, Gaudet dhe kolegët shkruan se mungojnë ndërhyrjet dhe ndërhyrjet e reja të trajtimit specifik për dëmtimin moral janë të domosdoshme, dhe se nuk ishte e mjaftueshme për të trajtuar dëmtimet morale në të njëjtën mënyrë që zakonisht depresioni ose PTSD trajtohen. Përkundër mungesës së hulumtimit për trajtimin e dëmtimit moral, faktorë të tillë si përulësia, mirënjohja, respekti dhe dhembshuria kanë treguar që janë mbrojtës ose sigurojnë shpresë për anëtarët e shërbimit.

Trajtimi i dëmtimit moral është përshkruar si "riparim i shpirtit" për shkak të natyrës së ankthit moral. Ndërsa dëmtimi moral mund të pësojë njerëz të tjerë nga anëtarët e shërbimit ushtarak, hulumtimet i kanë kushtuar vëmendje të veçantë dëmtimeve morale në popullatat ushtarake.

## Në profesionistët e kujdesit shëndetësor 
Shqetësimi për dëmtimin moral midis profesionistëve të kujdesit shëndetësor u konceptua për herë të parë në 1984 nga Andrew Jameton. Koncepti u hulumtua gradualisht gjatë 30 viteve të mëpasshme në literaturën e infermierisë, megjithëse përkufizimet si më lartë ishin pak më të ndryshme. Në literaturën e kujdesit shëndetësor, dëmtimi moral i referohet akumulimit të efekteve negative nga ekspozimi i vazhdueshëm në situata shqetësuese morale. Në vitin 2000 koncepti i shqetësimit moral që gjenerohej nga çështje sistemike ishte emërtuar, "kanari etik". për të tërhequr vëmendjen për ndjesinë e shqetësimit moral duke sinjalizuar një nevojë për ndryshim sistemik. Në vitin 2018 u sugjerua se dëmtimi moral mund të ndodhë midis mjekëve dhe ofruesve të tjerë të kujdesit urgjent ose të përgjigjes së parë, të cilët përfshihen në ambiente traumatike me ndikim të lartë ose të kufizuara në burime, të cilat mund të ndikojnë në shëndetin e tyre mendor dhe mirëqenien. Koncepti i dëmtimit moral në kujdesin shëndetësor është zgjerimi i diskutimit rreth lodhjes së dhembshurisë dhe 'djegies së djegies'. Mjekët në Shtetet e Bashkuara u kapën në situata që i penguan ata të bënin atë që perceptojnë është rruga e duhur e veprimit, d.m.th. të kujdesesh mirë për pacientin. Në vend të kësaj, ata u kapën në lidhje të dyfishta dhe të trefishta dhe katërfish midis detyrimeve të tyre për regjistrimet elektronike shëndetësore, kreditë e tyre studentore, kërkesat për ngarkesën e pacientëve përmes spitalit dhe numrin e procedurave të kryera.

Që nga viti 2018, lëndimet morale janë studiuar në studentët e mjekësisë që punojnë brenda NHS. Në fjalimin e saj për TED në Tetor 2019, Dr Sammy Batt-Rawden argumentoi se mjekët vijnë në dëm psikologjik si rezultat i mos arritjes për t'u dhënë pacientëve kujdesin që u duhen në një NHS nën burim.

## Dëmtimi moral i profesioneve të tjera 
Koncepti i dëmtimit moral është zbuluar kohët e fundit gjithashtu midis policisë, dhe ndodhë të ekzistojë edhe midis zjarrfikësve. Profesionet të cilat nuk përfshijnë punën me qenie njerëzore siç janë veterinerët gjithashtu kanë filluar të studiohen.

## Referime