Tarbes

**Tarbes** (  ; Gascon : *Tarba* ; Shqip: *Tarba/Tarbesi*) është një komunë në departamentin Hautes-Pyrénées në rajonin Ocitania të Francës jugperëndimore.  Është kryeqyteti i rajonit historik Bigorre dhe i departamentit Hautes-Pyrénées. Është komunë që nga viti 1790. Në kohën romake njihej si *Turba* ose *Tarba* .  Tarba është pjesë e rajonit historik të Gaskonjës .

Dikur me traditë të fortë industriale, Tarba sot po përpiqet të diversifikojë aktivitetet e saj, veçanërisht në aeronautikë dhe teknologji të lartë rreth zonave të ndryshme që janë në rritje e sipër. Zhvillimi i fundit i fasuleve Tarbais dhe specialiteteve të tjera rajonale tregon gjithashtu një gatishmëri për të zhvilluar industrinë agro-ushqimore duke justifikuar pseudonimin e saj "qytet tregu".

Është selia e dioqezës së Tarbes-et-Lourdes . Regjimenti i parë i parashutave Hussar dhe regjimenti i 35-të i artilerisë së parashutave janë vendosur në Tarbë.

## Gjeografia 
### Vendndodhja 
djathtas|parapamje| Vendndodhja e Tarbës në vargmalin e Pirenejve
djathtas|parapamje| Pirenejtë të parë nga Tarba.
Tarba është një qytet para-Pirejnor brenda fushës së pasur bujqësore të lumit Adour, 155 km në jugperëndim të Tuluzës, 144 km në lindje të Bajonës, 70 km në jugperëndim të Aushit dhe 20 km në verilindje të Lurdit . Tarba është 1 orë 30 minuta nga Oqeani Atlantik, 2 orë e 50 minuta nga bregu i Languedoc dhe 35 minuta nga vendpushimet më të afërta të skive . Ndodhet në një lartësi mesatare prej 304 metrash mbi nivelin e detit .

Në jug të Tarbës, së bashku me qytetin e pelegrinazhit të Lurdit, është kufiri me Spanjën. Malet e Pirenejve, të shtrirë përgjatë kufirit midis Francës dhe Spanjës, mund të shihen nga qyteti.

### Komunat fqinje 
qendër|parapamje| Harta e komunës së Tarbës dhe komunave ngjitur me të

### Klima 
Tarba ka një klimë oqeanike ( klasifikimi i klimës Köppen : **Cfb** ), me verë relativisht të nxehtë, dimër të butë dhe reshje të bollshme. Qyteti përfiton nga vendndodhja e tij e privilegjuar në zonën e Adour, një mikroklimë më e butë se në Lurd, nga një lartësi më e madhe dhe disi më pak shi se në Pau, dhe më me diell. 

### Origjina legjendare e emrit 
Legjenda thotë se Mbretëresha e Etiopisë, Tarbis, i propozoi dashurinë e saj Moisiut dhe se ai refuzoi. E pangushëllueshme, ajo vendosi të linte fronin e saj dhe të fshehte zhgënjimin e saj. Pas shumë bredhjesh, ajo mbërriti në Bigorre dhe ndërtoi shtëpinë e saj në Adour për të themeluar qytetin e Tarbës, dhe motra e saj, në brigjet e Gave de Pau, u ngrit si Lurdi .

## Historia 
### Antikiteti 
djathtas|parapamje| Themelet e një vile të vjetër në lagjen Ormeau
Në shekullin III para Krishtit, themelet e Tarbesit filluan të shfaqen, bazuar në dëshmitë e mbetjeve të zhvarrosura që ishin varrosur. Nga nevoja për tregtinë e kripës, tregtarët që me gjasë ishin akuitanianë udhëtuan nëpër ultësirat e Pirenejve. Për të vazhduar udhëtimin e tyre, ata duhej të përdornin një kalim për të kaluar lumin Adour që zbriste nga mali. Ishte më e kujdesshme të ndaheshin ngarkesat për të kaluar rrugën, si rezultat i së cilës ishte e nevojshme një pauzë. Fundi i luginës dominohej nga një dalje ranore që i shtynte njerëzit të vendoseshin atje.

### Mesjeta 
djathtas|parapamje|300x300px| Harta e feudeve të Gaskonjës rreth vitit 1150
Në shekujt V dhe VI, si rezultat i pushtimeve barbare që përfshiheshin në valë të njëpasnjëshme, qyteti u tkurr rreth kastrumit, një mbetje e të cilit ka mbetur në oborrin e pasmë të prefekturës.

Rreth vitit 840 pas Krishtit, vikingët udhëhoqën një bastisje shkatërruese pas së cilës peshkopi i Bigorre raportoi se qyteti Bigorre po fillonte me katedralen, e quajtur me origjinalitet, *la Sède* .

Në fund të shekullit të 12-të, konti i Bigorres u vendos në kështjellën e tij të Tarbës. Më pas, kryeqyteti i Bigorres mori një Seneshal Mbretëror.

Dy shtëpi fisnike u themeluan në shekullin e 13-të, jashtë mureve, njëra manastiri i Kordelierëve pranë *Carrère Longue*, tjetra ishte ajo e Karmelitëve në afërsi të Bourg Crabé.

Gjatë Luftërave të Fesë, në vitin 1569, trupat e Jeanne d'Albret dogjën katedralen, manastiret dhe kishat e tjera, si dhe peshkopatën. Megjithë shkatërrimin strategjik në përpjekje për të mbrojtur Bourg Vieux, banorët u masakruan.

### Epoka moderne e hershme 
Shekulli i 18-të solli një rritje të popullsisë dhe zhvillimin e bujqësisë, zejtarisë dhe tregtisë. Qyteti u zgjerua dhe u shfaqën lagje të reja (siç është *Rue Maréchal-Foch* aktuale). Më pas, Asambleja Kushtetuese, e cila përfshinte Bertrand Barère de Vieuzac (Zëvendës i Bigorre në Estates-General), vendosi të ndërmerrte reformën administrative dhe Tarba përfitoi duke u bërë kryeqyteti i departamentit të Hautes-Pyrénées.

### Shekulli i 19 
djathtas|parapamje| Gare de Tarbes, rreth vitit 1900
djathtas|parapamje| Tregu Brauhauban, rreth vitit 1900
djathtas|parapamje| Një imazh i vjetër i arsenalit

#### Trashëgimia 
Në shekullin e 19-të, trashëgimi të ndryshme pasurojnë hapësirat publike të Tarbës. Më 1853,  i la trashëgim qytetit kopshtin me emër, ende të papërfunduar.  Në 1877, një dhurim nga ish-kryetari i bashkisë Antoine Brauhauban ishte përgjegjës për ndërtimin e një salle imponuese që mbante emrin e tij (kjo ndërtesë u shkatërrua në vitin 1970 për të ndëlrtuar një parkim në natyrë).  Në fund të shekullit të 19-të ende panë ndërtimin e dy shatërvaneve të *Place Marcadieu*, një trashëgimi e bamirëses Félicitée Duvignau.

#### Zhvillimi industrial 
Pas Luftës Franko-Prusiane të 1870-1871, gjenerali Verchère de Reffye e transformoi punëtorinë eksperimentale të Meudon, e cila u transferua me tren në Tarbë, në një punishte artilerie të plotë. Kështu, Tarbesi u bë një qytet industrial dhe i klasës punëtore, por gjithashtu pohoi thirrjen e tij ushtarake me ndërtimin e lagjeve Larrey, Soult dhe Reffye. Sot *, Les Forges de Tarbes* ende prodhon predha artilerie për obusin vetëlëvizës Leclerc MBT të Ushtrisë Franceze dhe CAESAR.  

### Shekulli 20 
Gjatë Luftës së Parë Botërore, Tarba intensifikoi prodhimin e saj të artilerisë për shkak të pozicionit të saj gjeografik në vendin e pasëm. Marshall Foch, Komandanti i Përgjithshëm i të gjitha ushtrive aleate, lindi në Tarbë në 1851.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Rezistenca ishte gjithashtu pjesë e jetës së përditshme të qytetit të Tarbës, të cilit iu dha Croix de Guerre .

Pas rikthimit të paqes, industria u diversifikua dhe pati një zgjerim të popullsisë. Tarba mbeti një qytet me karakter të fortë ushtarak.

### Shekulli 21 
Sot, Tarbesi është bërë gjithashtu një qytet universitar dhe aktivitetet kryesore janë tashmë brenda sektorit tretësor (shërbimeve). Përveç situatës së tij të privilegjuar gjeografike, më pak se një orë nga malet e Pirenejve, dy orë nga Oqeani Atlantik dhe tre orë nga Mesdheu nëpërmjet autooute La Pyrenéenne, qyteti ofron një mënyrë jetese të caktuar dhe krenohet me një jetë kulturore të mbushur me klube dhe sport.

## Ekonomia 
Duke qenë më larg nga Tuluza se qytetet e tjera të Oksitanisë, Tarba mund të duket se shfaq pavarësi më të madhe ekonomike. Gjithashtu shpesh zë vendin e dytë në hierarkinë urbane rajonale. Ajo mban marrëdhënie të ngushta me rajonin Nouvelle-Aquitaine dhe, në veçanti, me Pau, një qytet i afërt i Para-Pirenej.

### Qendra universitare 
Tarbes strehon gjithashtu qendrën e dytë universitare të Midi-Pyrénées  me një Institut Universitar të Teknologjisë (IUT) dhe Shkollën Kombëtare të Inxhinierëve të Tarbës (ENIT) që ka më shumë se 5,000 studentë.

### Hekurudhor 
Stacioni hekurudhor Gare de Tarbes ofron lidhje direkte me Parisin, Bordonë, Tuluzën, Bajonën dhe disa destinacione rajonale.

## Demografia 
Popullsia e komunës Tarbë që nga 1 janari 2017 është 41,518 banorë, duke e vendosur kështu komunën si të 12-tën e rajonit Ocitania.  Në vitin 2017, u krijua Communauté d'aglomération de Tarbes-Lourdes-Pyrénées (86 komuna, 123,588 banorë), e cila, rajonalisht, renditet e 8-ta për nga popullsia. Njësia urbane ( *unité urbaine* ) ka 78.594 banorë. Ajo përfshin komunat më të urbanizuara dhe ato më të afërta me Tarbesin, veçanërisht komunat Aureilhan (7,745 banorë), Bordères-sur-l'Échez (5,227 banorë), Séméac (4,926 banorë) dhe Barbazan-Debat (3,463 banorë). Zona urbane ka 135,654 banorë (2018) dhe është e nënta e Occitanie pas Tuluzës, Montpeljesë, Përpinjanit, Nîmesit, Bezjerit, Narbonës, Montaubanit dhe Albit.
djathtas|parapamje| Shatërvani Alhambra në Tarbes
qendër|parapamje|400x400px| Shatërvani në *Place de Verdun*