Banjat e lashta greke

[parapamje|354px|Banjat greke e të [Selanikut, shek. III p.e.s.]]
**Banjat e lashta greke** ishin komplekse banjash të përshtatshme për larjen dhe pastrimin në Greqinë e Lashtë, të ngjashme në konceptim me Banjat Romake. Banjat e lashta greke janë veçori e disa vendeve të të lashta të helenizuara. Këto banja janë gjetur përveç Greqisë, edhe në Egjipt, Itali dhe njëra madje është e vendosur në Marsejë të Francës. Forma origjinale greke e larjes përbëhej nga asgjë më shumë se një zhytje e shpejtë në ujë të ftohtë deri sa populli i Lakonisë do të krijonte idenë e një banje me ajër të ngrohtë. Banja me ajër të ngrohtë më vonë do të njihej si një banjë lakonike. Populli i Lakonisë ishte nga zona e Spartës. Me këtë banjë do të vinte idea e një spaje bashkë me larjen publike.

Banjat publike nuk u pranuan menjëherë për shkak të besimeve që kishte shoqëria e lashtë greke. Banjat ishin një komoditet që mundësonte rehati për përdoruesit e saj, duke iu kundërvënë virtyteve të disiplinës dhe burrërisë që priteshin nga burrat grekë. Ky pranim i ngadaltë do të rezultonte në ndërtimin e një numri të vogël banjash publike dhe përdorimin gjatë shekujve të V dhe të IV p.e.s.. Gjatë një kohe të rafinimit urban në Periudhën Helenistike, banjat ishin në kulmin e zhvillimit të tyre. Komforti individual dhe mirëqenia u bënë më të rëndësishme për shoqërinë greke dhe, si rrjedhojë, numri i banjave do të rritej dhe do të mernin një vend të rëndësishëm në jetën greke. ngjajnë me banjat në Olimpia, ku vaskat ishin një dhomë në formë drejtëkëndore. Një dhomë e dytë banje, e vendosur në një rinovim të mëvonshëm, ndjek dizajnin *tholos*, i cili përdorej atëherë përjashtimisht në të gjitha banjat pasuese siçiliane. Banjat greko-siçiliane ishin inovative në mënyrën e tyre, veçanërisht për shkak se ato paraqesnin disa nga sistemet më të vjetra të hipokaustëve të njohur në ndërtesat e banjave greke. Banjat Veriore të Morgantinës dhe banjat në Sirakuzë mundësojnë një pamje të përgjithshme të kulmit të dizajnit dhe teknologjisë së banjës greke. Banjat Veriore tregojnë një sistem kompleks dhomash duke përfshirë dhomat e recepsionit, pritjes dhe ndërrimit; dhomat e shlodhjes dhe larjes; dhe dhomat për furrat, shërbimin e furrës dhe depozitën e ujit. Gjithashtu shfaqet për herë të parë në këto vende ndarja e ndërtesës në dy zona të ndryshme: një për larjen, ndërsa tjera për shlodhjen dhe socializimin (shpesh në një pishin zhytjeje).

[parapamje|372px|Një vaskë e lasht greke, [shekulli II p.e.s.|shek. II p.e.s., Muzeu Arkeologjik i Nafplios]]
### Plane dhe veçori dhe kyçe 
Në përgjithësi, banjat greke nuk ishin homogjene, veçanërisht pasi ato u përhapën në rajone të ndryshme dhe vlerat shoqërore dhe metodat e ndërtimit do të ndryshonin përgjtë Periudhës Helenistike. Qytete të ndryshme i ndryshuan planet mbi nevojat e popullsisë vendore. Kishte, megjithatë, disa veçori që përshkonin shumicën strukturave larëse. Banjat publike janë të përbëra nga një ose më shumë dhoma, që zakonisht janë rrethore. Kjo planimetri rrethore quhej *tholos* (). Veçoria kyç në banjat e hershme greke ishte vaska në qendër të *tholos-it*. Ndërsa hapsira e larjes ishte publike, vaskat përdoreshin individualisht. Ndërtimi i vaskave varionte, por shumica ishin prej terrakote ose prej guri. Vizitori do të ulej në banjën e tyre ndërsa një ndihmës hidhte ujë mbi ta. Ky stil larjeje i përngjasonte dushit, ose sapllakes, ku ka një rrjedhje të ujit mbi trupat e tyre.

## Menaxhimi i ujit 
Ndërsa banjat greke e rritën rëndësinë kulturore, ato ishin përgjithësisht më pak komplekse se analoget e tyre romake. Menaxhimi i ujit i të dyjave, gjithësesi, mund të vendoset në katër grupe: furnizimi me ujë, përdorimi i ujit, largimi i ujit dhe mënyrat e operimit.

parapamje|372px|Shembull i rrënojave të çisternës helenistike në Epidauros, Greqi
### Furnizimi me ujë 
Grekët e lashtë përdornin katër lloje të ndryshme furnizimi me ujë: grumbullimi dhe ruajtja e ujit të shiut  në çisterna, nxjerja e ujit nga toka (puset), sjelljen e ujit të rrjedhshëm nga afërsia si burimet dhe lumenjtë, dhe sjelljen e ujit nga burime të largëta. Nga këto, grekët do të përdornin metodën më të përshtatshme për zonën vendore. P.sh.: banjat në Nemea dhe Athinë. Në Nemea, një ujësjellës sillte ujin e burimit nga kodrat dhe mbahej në ujëmbledhësin që ishte ndërtuar pranë banjës.

### Largimi i ujit dhe operimi 
Vaskat dhe enët e tjera përgjithësisht nuk kishin shumë pajisje rrjedhëse. Si pasojë, përdorimi i ujit nga tubat do të ketë qenë larguar dhe derdhur në dyshemenë e dhomës. Një sistem drenazhimi në dysheme ishte i nevojshëm për të larguar ujin e derdhur dhe të pengonte që dhoma të mbushej. Dyshemeja gjithashtu nevojitej të të nivelohej në mënyrë të përshtatshme në mënyrë që uji të rridhte në kanalizime. Ka të ngjarë që të ketë pasur gjithashtu ndonjë lloj dyshemeje të papërshkueshme nga uji. Për më tepër, kanalizimet do ta mernin ujin e përdorur të banjave dhe do ta derdhte atë jashtë, me gjasa në një pellg uji, si një kanal. Ndryshe nga ç‘ishte e zakonshme në banjat romake, grekën nuk e ripërdornin ujin e përdorur. Megjithatë, ka disa raste ku uji i përdorur do të lëvizej me këmbë ose në gropat e nevojtoreve. Ujësjellësit grekë kishin më pak prurje sesa ata të romakëve, kështu që banjat greke të furnizuara me ujë nuk ishin të zakonshme. Prandaj banjat greke nuk kishin ujë të rrjedhshëm si ato romake. Me shumë gjasa një sistem i ndërrimit të përditshëm të ujit ose rimbushjes së rregullt të ujëmbledhësve.

## Jeta shoqërore dhe kulturore 
parapamje|majtas|379px|Gjimnazi grek në Sardes, Turqi
Kultura që rrethonte banjat greke, dhe larja publike në përgjithësi, nuk është tepër e njohur ose e studjuar. Përdorimi i banjave për atletët në gjimnaze është fusha më e informuar e kulturës greke të larjes. Megjitatë, pavarësisht kontekstit rrethanor dhe proçedural të larjes së përditshme nuk është shkruar nga e kaluara, vetëm dëshmitë nga sitet arkeologjike dhe arti mund të ofrojnë informacione.

Nga shekulli II p.e.s. banjat publike ishin një pjesë shumë e rëndësishme e kulturës greke (dhe kulturave greko-egjiptiane dhe greko-italiane), siç mund të shihet nga zhvillimi i dizajnit të banjave dhe vendndodhjeve të tyre. Egjiptianët shtuan më shumë *tholos-e* për t’iu përshtatur numrit në rritje të vizitorëve. Në shumë qytete greke, larja mund të përfshinte si vaskat asht udhe zhytjet e përbashkëta në pishina dhe banja djersitjeje (gjithasht u të zakonshme). Ndërsa në banjat publike rritej ndjenja e bashkësisë, nuk do të ishin të pranuara kudo. Për shembull, Egjipti nuk i adoptoi kurrë banjat në grup. Banjat në Gortis nuk kanë pellgje të përbashkëta, pasi nuk përshtatej me zakonet e tyre. Gortis do të zhvillonte banjat me zhytje individuale, që gjithësesi sollën një ndryshim nga larja higjenike në larjen për qëllime shlodhjeje.

## Shiko gjithashtu 
* Gjimnazi i lashtë
* Palestra (Greqi e lashtë)
* Gimnaziarku
* Greqia e Lashtë
* Greqia klasike
* Qytetërimi mikenas
* Greqia arkaike
* Epoka e errët greke
* Lashtësia klasike
* Greqia helenistike
* Greqia romake
* Magna Graecia
* Polisi
* Partenoni
* Pryteneon
* Prytani
* Bule
* Agora
* Akropoli
* Lojërat e lashta olimpike
* Lista e teatrove të lashtë grekë
* Rendet arkitekturorë
* Urbanistika e lashtë greke
* Kopshtet e lashta greke
* Agoga
* Paideia
* Kalokagathia
* Simpoziumi
* Filozofia e lashtë greke
* Helenët
* Grekët e lashtë
* Helenizimi
* Helenocentrizmi
* Tempulli i Artemidës në Efes
* Historia e Athinës
* Akropoli (Athinë)
* Sparta
* Folklori i lashtë grek
* Higjiena personale
* Larja
* Banja
* Qendra hidrotermale
* Burimi termal
* Banjat e Dibrës
* Burimet termale në Shqipëri
* Kujdesi shëndetësor
* Veprimtaria e kujdesit shëndetësor
* Llixha
* Hamami
* Historia e mjekësisë
* Banja e Madhe e Mohenxho-daros
* Balnoterapia
* Feja e lashtë greke
* Arti i lashtë grek
* Arkitektura Arkaike Greke
* Arkitektura e lashtë greke
* Arkitektura Helenistike
* Arkitektura Klasike Greke
* Arkitektura Mikenase
* Arkitektura Minoike
* Veshjet në Greqinë e lashtë
* Njësitë e lashta matëse greke
* Amicitia
* Hospitium
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Cirku Romak
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Domus
* Ekonomia Romake
* Forumet Romake
* Gjeografia e Strabonit
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Llaçi romak
* Luftërat romako-greke
* Luftërat romako-maqedonase
* Lufta e Parë Romako-Maqedonase
* Lufta e dytë romako-maqedonase
* Lufta e tretë romako-maqedonase
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Masakra e Latinëve
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Njësitë matëse romake
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Rrugët romake
* Shtëpia Romake
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Ujësjellësi Romak
* Urbanistika Romake
* Valetudinarium
* Vila Romake
* 

## Citime fundore
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
*  
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* 
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche* Editore: Longanesi, 2003.
* 
* 
* Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, *L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma*, Utet, Torino 1976.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Pierre Gros - Mario Torelli, *Storia dell'urbanistica. Il mondo romano*, Laterza 2007.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani*, vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* 
* 
* Ralph M. Rosen (2006) *Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia'', fq. 219–238
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*