Dëgjimi

**Dëgjimi** është një proces ndijor rezultat i një aktiviteti të sinkronizuar të një serë organesh dhe qelizash. Nëse njeriut është i aftë të shquajë një repertor të gjërë tingujsh dhe të prodhojë imazhe sonore, kjo realizohet në sajë të pranisë së një kategorie qelizash të specializuara të pozicionuara në zonën e veshit të brendshëm.

## Ngacmuesit
250px|thumb
Ngacmuesit që ndikojnë në shqisën tonë të të dëgjuarit janë valët zanore.
.Këto janë ndryshimet më të shpeshta në presionin e ajrit të shkaktuara nga një objekt vibrues, si kordat vokale në kontakt me ajrin. Valët zanore në ajër janë të ngjashme me valëzimin e ujit, të shkaktuara nga një guralec i hedhur në një pellg të qetë. Valët zanore janë valë mekanike dhe përbëjnë një ngacmues mekanik për organin e veshit.

Një cikël i një vale zanore përfshin një kulm të presionit më të lartë dhe nivelin e ulët të presionit më të ulët. 
Valët zanore ndryshojnë në frekuencë, amplitudë dhe timbër. Frekuenca është numri i cikleve të presionit zanor për sekondë i matur në Hertz (Hz) e cila përcakton shkallën e lartësisë së tyre. Veshi i një të riu mund të dëgjojë tinguj nga 20&nbsp;Hz deri në 20,000&nbsp;Hz. Tingujt me lartësi të madhe janë rezultat i frekuencave të shpejta të vibracionit, ndërsa frekuencat e ulta prodhojnë tinguj me lartësi të ulët. 
Valët zanore ndryshojnë gjithashtu në amplitudë ose në intensitet i cili përcakton volumin e zërit. Amplituda është niveli më i lartë i kulmit të presionit të valës zanore. Amplituda e lartë krijon tinguj të fortë, ndërsa amplituda e ulët krijon tinguj të dobët. Volumi i zërit matet zakonisht me decibel (dB).
Kompleksiteti i përzierjes së valëve zanore përcakton timbrin e dallueshëm të një tingulli. Zëri i dy njerëzve të cilët flasin me të njëjtin nivel amplitude dhe frekuence tingëllon ndryshe sepse çdo zë ka timbrin e vet karakteristik. Tingulli më i thjeshtë është një ton i pastër i vetëm, si ai që prodhon nga një pirun muzikor.

## Organi dëgjimor
Organi kryesor i shqisës së të dëgjuarit është veshi. Tek veshi i njeriut, në sajë të funksionit që kryhet, dallojmë veshin e jashtëm, veshin e mesëm dhe veshin e brendshëm. 
thumb|Anatomia e veshit të njeriut.
### Fiziologjia
Valët e zërit kapen së pari nga llapa e veshit të jashtëm i cili i "mbledh" ato dhe i drejton për në kanalin dëgjimor. Pastaj valët godasin daullen e veshit ose membranën timpanike që shtrihet gjatë fundit të brendshëm të kanalit dëgjimor dhe e bëjnë atë të dridhet. Tre kockat e veshit të brëndshëm (të quajtur **çekiçi**, **kudhra** dhe **yzengjia**) i çojnë këto dridhje te kërmilli i veshit, një organ në formë spiraleje në veshin e brëndshëm. Dridhjet e zërit që futen në kërmillin e veshit krijojnë valë në lëngun që ai përmban Këto valë bëjnë që një ndarje delikate, membrana bazilare të ndryshojë formën e saj. Frekuencat e ulëta shkaktojnë një dhëmbëzim në membranën bazilare afër kërmillit të veshit, ndërsa frekuencat e larta shkaktojnë një dhëmbëzim afër fundit tjetër në majë të kërmillit të veshit.

Kur membrana bazilare deformohet nga një valë zëri që vjen në të, organi i Kortit gjithashtu zhvendoset. Ky organ përmban receptorët dëgjues, një koleksion qelizash me zgjatime ne formë qimesh. Sipër tij është membrana tektoriale. Lëngu tek kërmilli i veshit e shtyn lart membranën bazilare kështu që qelizat me zgjatime në formë qimesh fërkohen me membranën tektoriale. Ky veprim shkakton menjëherë impulse nervore në nervin dëgjimor, i cili i përcjell mesazhet deri në lobet temporale të trurit.

## Teoritë e dëgjimit
Fizika e valëve të zërit, përkatësisht frekuenca, amplituda dhe timbri si che struktura biologjike e veshit studiuar mirë. Mëgjithatë procesi i transmetimit të impulseve zanore nuk është shpjeguar akoma plotësisht. 
Dy teoritë bazë të të dëgjuarit janë: teoria e frekuencës dhe teoria e vendit. 
### Teoria e frekuencës
Teoria e frekuencës u propozua nga Rutherford më 1986
Rutherford teorizoi se frekuenca e dridhjeve të membranës baziliare përcakton frekuencën e nxitjes së neuroneve që mbartin impulse në tru. Kritika e kësaj teorie qëndron në faktin se neuronet nuk mund të nxiten aq shpejt dhe në mënyrë të vazhduar sa frekuenca e shumë valëve të zërit. Për këtë arsye u propozua parimi i breshërisë nga Wever më 1949.

### Teoria e vendit. 
Von Helmholtz, i njëjti person i cili përpunoi teorinë trikromatike të të parit, propozoi teorinë e vendit të të dëgjuarit më 1863.
Helmholtz teorizoi se ndijimi i lartësisë së një tingulli përcaktohet nga vendi që stimulohet në membranën baziliare". Nervat e lidhura me membranën baziliare janë të ndjeshme ndaj frekuencave të ndryshme dhe dhe transmetojnë impulse të ndryshme nga vendndodhje të ndryshme. 
Vitet e fundit, Von Bekesy, 1960, hodhi idenë e parimit të valës udhëtuese, i cili thotë se valët e zërit që udhëtojnë përmes kërmillit e lëvizin membranën baziliare në një vendndodhje që korrespondon me një lartësi të veçantë të zërit.

## Perceptimi dëgjimor
Informacioni dëgjimor përcillet nga veshët, përmes nervave dëgjimorë në tru, ku interpretohet. Çdo vesh është i lidhur me trurin nëpërmjet një nervi të veçantë dëgjimor. Kështu tingulli i kapur vetëm nga veshi i majtë, dërgohet vetëm në anën e majtë të trurit. tingulli që kapet vetëm nga njëri vesh quhet **monofonik**. 
Qëndrat dëgjomore më të larta të trurit shërbejnë për të përpunuar informacionin **bifonik** që kapet nga të dy veshët. Ne i përdorim sinjalet bifonike për të vlerësuar vendndodhjen e burimit të tingullit. Tingulli që arrin në njërin vesh paksa më parë se në veshin tjetër, shërben si sinjal për vendndodhjen e tingullit. P.sh., nëse një shok që rri në të majtën tuaj ju thërret emrin, se pari do ta dëgjoni me veshin e majtë dhe pastaj me të djathtin. Për më tepër, zëri i shokut tuaj do të duket paksa më i lartë në veshin e majtë, duke dhënë një tjetër sinjal bifonik për vendndodhjen. Shpesh ne nuk e kuptojmë se ka një ndryshim, por reagojmë në mënyrën e duhur duke u kthyer në drejtim të burimit të tingullit.

Informacioni dëgjimor lëviz nga kërmilli i veshit përmes nervave dëgjimore për te talamusi, para se të arrijë te korteksi dëgjimor në lobet temporale të trurit. Ngjitur me korteksin dëgjimor është një pjesvë e lobit temporal e njohur si zona e Wernickhe, e cila është e rëndësishme në përceptimin e të folurit. Dëmtimi i zonës së Wernickh-ës çon në **afazi**, një ç'rregullim në të cilin një person humbet aftësinë për të kuptuar të folurit. Në shumicën e njerëzve të cilët përdorin dorën e djathtë zona Wernickhe ndodhet në hemisferën e majtë.

## Dëmtimi i dëgjimit
Ka dy tipe kryesore të shurdhimit: Shurdhimi i përçueshmërisë dhe shurdhimi i nervit. I pari ka të bëjë zakonisht me strukturat në veshin e jashtëm apo të mesëm; i dyti është më serioz dhe shkaktohet si pasojë e dëmtimit të veshit të brendshëm ose nervit dëgjues.

**Shurdhimi i përçueshmërisë** shkaktohet nga mosfunksionimi i duhur i një strukture në veshin e jashtëm apo të mesëm. Ky tip shurdhimi mund të jetë i pranishëm që në lindje, ose mund të shkaktohet nga dëmtimi i veshit prej një plage apo infeksioni. Mund të shkakthet nga një e ftohur në kokë apo formimi i dyllit. Për fat të mirë shumë njerëz me shurdhim të përçueshmërisë mund të përdorin një aparat dëgjimi që ndihmon në përçimin e tingujve në veshin e brëndshëm, nga ku ato mund të shkatërrohen në impulse nervore dhe të dërgohen në tru.

**Shurdhimi i nervit** mund të shpjerë në humbjen e të dëgjuarit të tingujve me frekuencë të lartë apo në humbjen e plotë të dëgjimit. Shpesh në këto raste nga ana terapeutike nuk mund të bëhet asgjë ngaqe një pajisje dëgjimi s'mund të bëjë një neuron që s'ekziston të nxitet. Ekspozimi i stërgjatur ndaj zhurmave shumë të larta si p.sh. zhurmat në fabrika apo muzika rok e lartë mund të shkaktojë shurdhimin e nervit. Marrja e tepërt e ilaçeve apo proçesi i plakjes gjithashtu mund të jenë shkaktarë për këtë paaftësi.

**Presbyakuzia** është një tip i shurdhimit të nervit që ndodh kur njerëzit plaken. Fundet e nervit dëgjimor dobësohen duke filluar nga ato që janë në majat e kërmillit të veshit e duke kaluqr në ato që ndodhen më poshtë. 
McBurney dhe Collings më 1984 argumentojnë se kjo është arsyeja që sa më shumë plakemi aq më vështirësi kemi në dëgjimin e toneve me lartësi të madhe dhe aq më të larta frekuencat në të folur, veçanërisht kur ato janë të një amplitude të ulët.

Zimbardo dhe kolegët e tij më 1984 hodhën idenë se humbja e dëgjimit mund të shpjerë në sjellje paranoike veçanërisht nëse personi është i pavetëdijshëm për këtë humbje. Nëse nuk dëgjoni se çfarë thonë të tjerët mund të mendoni se ata po pëshpërisin prapa krhëve dhe në këtë mënyrë mund të dyshoni për këdo.

## Referime.
http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.0030137