Mbretëresha (shah)

**Mbretëresha** (♕, ♛) është figura më e fuqishme në lojën e shahut. Ai mund të lëvizë çdo numër katrorësh vertikalisht, horizontalisht ose diagonalisht, duke kombinuar fuqitë e torrës dhe oficerit. Çdo lojtar e fillon lojën me një mbretëreshë, e vendosur në mes të rangut të parë pranë mbretit. Për shkak se mbretëresha është pjesa më e fortë, një ushtar gradohet në një mbretëreshë në shumicën dërrmuese të rasteve.

Paraardhësi i mbretëreshës është *ferz*, një figurë e dobët e aftë për të lëvizur ose kapur vetëm një hap diagonalisht, me prejardhje nga loja persiane e shatranj. Mbretëresha moderne fitoi fuqinë dhe lëvizjen e saj moderne në Spanjë në shekullin e 15-të gjatë mbretërimit të Isabella I, ndoshta e frymëzuar nga fuqia e saj e madhe politike.

## Vendosja dhe lëvizja
Mbretëresha e bardhë fillon në d1, ndërsa mbretëresha e zezë fillon në d8. Me tabelën e shahut të orientuar saktë, mbretëresha e bardhë fillon në një katror të bardhë dhe mbretëresha e zezë fillon në një katror të zi - kështu që mnemoteknika "mbretëresha merr ngjyrën e saj", "mbretëresha në ngjyrën [e saj]" ose "fustani [figura mbretëreshë] përputhet me këpucët [katror]" (latinisht: *servat rēgīna colōrem*).

Mbretëresha mund të zhvendoset çdo numër katrorësh të pabanuar në një vijë të drejtë vertikalisht, horizontalisht ose diagonalisht, duke kombinuar kështu lëvizjet e torrës dhe oficerit. Mbretëresha kap duke lëvizur në katrorin në të cilin qëndron një figurë e armikut.

Edhe pse të dy lojtarët fillojnë me një mbretëreshë secili, një ushtar mund të gradohet në cilindo nga disa lloje figurash, duke përfshirë një mbretëreshë, kur ushtari zhvendoset në gradën më të largët të lojtarit (grada e parë e kundërshtarit). Një mbretëreshë e tillë e krijuar nga gradimi mund të jetë një mbretëreshë shtesë ose, nëse mbretëresha e lojtarit është kapur, një mbretëreshë zëvendësuese. Mbretëresha është deri tani lloji më i zakonshëm i figurës në të cilën një ushtar gradohet për shkak të fuqisë relative të një mbretëreshe; gradimi në një mbretëreshë në gjuhën e folur quhet queening.

## Vlera e figurës
Mbretëresha zakonisht vlen rreth nëntë ushtarë, e cila është pak më e fortë se një torrë dhe një oficer së bashku, por pak më e dobët se dy torra, megjithëse ka përjashtime. Është pothuajse gjithmonë e pafavorshme të shkëmbesh mbretëreshën me një figurë të vetme përveç mbretëreshës së armikut.

Arsyeja që mbretëresha është më e fortë se një kombinim i një torre dhe oficeri, edhe pse ata kontrollojnë të njëjtin numër katrorësh, është e dyfishtë. Së pari, mbretëresha është më e lëvizshme se torra dhe oficeri, pasi i gjithë fuqia e mbretëreshës mund të transferohet në një vend tjetër me një lëvizje, ndërsa transferimi i të gjithë fuqisë së zjarrit të një torre dhe oficeri kërkon dy lëvizje, oficeri kufizohet gjithmonë në katrorë me një ngjyrë. Së dyti, ndryshe nga oficeri, mbretëresha nuk pengohet nga paaftësia për të kontrolluar katrorët me ngjyrë të kundërt me katrorin në të cilin qëndron. Një faktor në favor të torrës dhe oficerit është se ata mund të sulmojnë (ose mbrojnë) një katrorë dy herë, ndërsa një mbretëreshë mund ta bëjë këtë vetëm një herë. Megjithatë, përvoja ka treguar se ky faktor është zakonisht më pak i rëndësishëm se pikët që favorizojnë mbretëreshën.

Mbretëresha është më e fortë kur bordi është i hapur, mbreti i armikut mbrohet keq, ose ka figura të lirshme (d.m.th. të pambrojtura) në kampin e armikut. Për shkak të rrezes së saj të gjatë dhe aftësisë për të lëvizur në drejtime të shumta, mbretëresha është e pajisur mirë për të ekzekutuar pirunët. Krahasuar me figurat e tjera me rreze të gjatë (d.m.th. torrat dhe oficerët), mbretëresha është më pak e kufizuar dhe më e fortë në pozicione të mbyllura.

## Strategjia
Një lojtar në përgjithësi duhet të vonojë zhvillimin e mbretëreshës, pasi zhvillimi i saj shumë shpejt mund ta ekspozojë atë ndaj sulmeve nga pjesët e armikut, duke bërë që lojtari të humbasë kohë duke e hequr mbretëreshën nga rreziku. Përkundër kësaj, fillestarët shpesh zhvillojnë mbretëreshën në fillim të lojës, duke shpresuar të plaçkisin pozicionin e armikut dhe të japin një shahmat të hershëm, siç është Scholar's mate.

Sulmet e hershme të mbretëreshës janë të rralla në shahun e nivelit të lartë, por ka disa hapje me zhvillimin e hershëm të mbretëreshës që përdoren nga lojtarët e nivelit të lartë. Për shembull, Mbrojtja Skandinave (1.e4 d5), e cila shpesh përmban lëvizje mbretëreshe nga Zi në lëvizjet e dyta dhe të treta, konsiderohet e shëndoshë dhe është luajtur në nivelin e kampionatit botëror. Disa shembuj më pak të zakonshëm janë vërejtur edhe në lojërat e nivelit të lartë. Hapja Danvers (1.e4 e5 2.Qh5), e cila karakterizohet gjerësisht si hapje fillestare, është luajtur herë pas here nga mjeshtri i madh amerikan Hikaru Nakamura.

Një shkëmbim mbretëreshe shpesh shënon fillimin e fundlojës, por ka fundlojëra të mbretëreshës, dhe ndonjëherë mbretëreshat shkëmbehen në hapje, shumë kohë përpara fundlojës. Një qëllim i përbashkët në fundlojë është gradimi i një ushtari tek një mbretëreshë. Meqenëse mbretëresha ka gamën dhe lëvizshmërinë më të madhe, mbretëresha dhe mbreti kundër mbretit të vetmuar është një fitore e lehtë kur krahasohet me disa mate të tjerë bazë. Mbretëresha dhe mbreti kundër torrës dhe mbreti është gjithashtu një fitore për lojtarin me mbretëreshën, por nuk është e lehtë.

## Sakrifica e mbretëreshës
Një sakrificë mbretëreshe është sakrifica e qëllimshme e një mbretëreshe për të fituar një pozicion taktik më të favorshëm. Një nga shembujt më të njohur të kësaj ishte në lojën Anderssen–Kieseritzky, 1851, ku Anderssen sakrifikoi një mbretëreshë (së bashku me tre figura të tjera) për të arritur shahmat.

## Referime
## Lidhje të jashtme
*Queen and King vs King Endgame Practice
*Piececlopedia: Queen by Fergus Duniho and Hans Bodlaender, *The Chess Variant Pages*