Antonio de Morga

**Antonio de Morga Sánchez Garay** (29 nëntor 1559 - 21 korrik 1636) ishte një ushtar spanjoll, avokat dhe një zyrtar i lartë kolonial për 43 vjet, në Filipine (nga viti 1594 deri në vitin 1604), Spanjën e Re dhe Perunë, ku ai ishte president i *Real Audiencia (gjykatë)* për 20 vjet.

Ai ishte gjithashtu një historian. Pasi u rivendos në Meksikë, ai botoi librin *Sucesos de las islas Filipinas* në vitin 1609, e konsideruar si një nga veprat më të rëndësishme për historinë e hershme të kolonizimit spanjoll të Filipineve.  Si zëvendës guvernator në Filipine, ai rivendosi *audencin dhe* mori funksionin e gjyqtarit ose të dëgjuesit . Ai gjithashtu mori komandën e anijeve spanjolle në një betejë detare 1600 kundër korsave hollandezë, por pësoi disfatë dhe mezi mbijetoi.

Historia e tij u botua për herë të parë në anglisht në vitin 1868; edicione të shumta janë botuar në anglisht, përfshirë një botim të vitit 1907 që është në internet në projektin Gutenberg . Libri është ribotuar gjithashtu në spanjisht dhe gjuhë të tjera.

## Edukimi dhe shërbimi në Filipine 
Antonio de Morga Sánchez Garay lindi në Sevilje. Ai u diplomua në Universitetin e Salamanca në vitin 1574 dhe në vitin 1578 mori një doktoraturë në ligjin e kishës. Ai dha mësim për pak kohë në Osuna dhe më pas u kthye në Salamanca për të studiuar të drejtën civile. Në vitin 1580 ai u bashkua me shërbimin qeveritar si avokat. Midis pozicioneve të tjera në Spanjë, ai mbajti atë të auditorit të përgjithshëm të galerive. Në 1582 ai po shërbente si kryetar i bashkisë së Baracaldo në Vizcaya kur u martua për herë të parë, me Juana de Briviesca de Munotones.

Ai lëshoi ​​rregullore për reformën administrative, të njohura si Ordenzas. Ndër reformat e tij ishte për të rivendosur audencinë. Në vitin 1598 ai dha dorëheqjen si guvernator toger për të marrë detyrën e oidor, ose gjykatës, në Audiencia e sapo-themeluar e Manila. Pozicioni kërkonte largimin e tij nga shumë jetë publike.
djathtas|parapamje|*Court Ladies of Former Shu*,nga Tang Yin (1470–1523); Pëlhura mëndafshi të dinastisë së vonë Ming si ato të veshura nga zonjat në këtë pikturë u importuan me shumicë në territoret Spanjolle përmes Manilës, të përmendura nga de Morga.
Gjatë kësaj periudhe, Morga inkurajoi rritjen e tregtisë midis Spanjës dhe Kinës, e njohur si tregtia e galerisë. Anijet kineze erdhën në Manila për të bërë tregti. Nga atje, spanjollët dërguan galeona në Akapulco, ku mallrat transportoheshin në Mexico City dhe më pas në Veracruz, për t'u transportuar në Spanjë. Ata u paguan me argjend spanjoll / meksikan, i cili u bë një monedhë në Kinë. Nga vëzhgimi i tij i tekstileve në inventarin e Manilës, spanjollët po blinin:

*... mëndafshi i papërpunuar në tufa ... mëndafshi i hollë i palidhur, i bardhë dhe i të gjitha ngjyrave ... sasi kadifeje, disa të thjeshta dhe disa të qëndisura në të gjitha llojet e figurave, ngjyrave dhe modës, me trup prej ari dhe të qëndisur me ar ; sende të endura dhe brokada, prej ari dhe argjendi mbi mëndafsh me ngjyra dhe modele të ndryshme ... damasks, saten, tafta ...*

Mallra të tjerë që de Morga përmendi si të eksportuara në tregtinë e galerisë ishin:

*... myshk, benzoinë dhe fildish; shumë zbukurime shtrati, varëse, mbulesa dhe sixhade prej kadifeje të qëndisur ... mbulesa tavoline, jastëkë dhe qilima; këmba kuajsh për të njëjtat lëndë dhe të qëndisura me rruaza qelqi dhe margaritarë farërash; gjithashtu perlat dhe rubinët, safirët dhe kristalet; legena metali, kazan bakri dhe enë të tjera prej bakri dhe gize. . miell gruri, rezerva të bëra nga portokalli, pjeshka, palë, arrëmyshk dhe xhenxhefil dhe fruta të tjera të Kinës; kripë derri dhe mish të tjerë të kripës; zogj të gjallë të racës së mirë dhe shumë kaponë të imët ... gështenja, arra ... kuti të vogla dhe kaseta me shkrim; shtretër, tavolina, karrige dhe stola të praruara, të pikturuara në shumë figura dhe modele. Ata sjellin buaj të brendshëm; patat që i ngjajnë mjellmave; kuaj, disa mushka dhe gomarë; madje edhe zogj në kafaz, disa prej të cilëve flasin, ndërsa të tjerët këndojnë, dhe i bëjnë ata të luajnë hile të panumërta ... piper dhe erëza të tjera.*

De Morga mbylli listën e tij të inventarit duke deklaruar se kishte "gjëra të rrallë të cilat, nëse do t'u referohesha të gjithëve, nuk do t'i mbaroja kurrë, dhe as të kisha letër të mjaftueshme për to." 

## Lufta me piratët holandezë 
Në vitin 1600 korcaret holandeze nën Olivier van Noort ishin duke kërkuar anijet që hynin në portin e Manilës. Sipas rrëfimit të Morgës, Guvernatori Francisco de Tello de Guzmán dhe Audiencia caktuan Morgën që të shkonte në Cavite dhe të mblidhej, pajiste dhe furnizonte një flotë për të sulmuar Hollandezët (31 Tetor 1600). Anijet në dispozicion ishin San Diego, San Bartolomé dhe disa anije më të vogla. Disa ndreqje ishin të nevojshme, pasi që të dy San Diego dhe San Bartolomé ishin anije mallrash. Sipas Morga, kjo u bë pa u tërhequr nga thesari kolonial (d.m.th., me shpenzimet e tij, mbase me kontribute të tjera private).

Morga kishte pasur një përvojë ushtarake, pasi kishte qenë gjeneral i një flote spanjolle disa kohë më parë dhe toger i kapitenit të përgjithshëm të Filipineve për disa vjet, por ai kurrë nuk kishte parë luftime.
parapamje|250x250px|Ilustrimi i vitit 1603 që përfaqëson luftimet e San Diego të Morga kundër Mauritius të Van Noort
Më 1 dhjetor të vitit 1600, guvernatori Tello emëroi Morgën kapiten të përgjithshëm të flotës, me urdhër për të sulmuar dy anijet Hollandeze. Të dy forcat u takuan në 14 dhjetor të vitit 1600. Spanjollët gjithashtu kishin dy anije dhe një lundroi në ndjekje të njërës prej anijeve hollandeze. Në pamundësi për të qëlluar - armët ishin të mbyllura sepse ishin nën vijën e ujit, sepse ai kishte lejuar që anija të mbingarkohej në mënyrë të rrezikshme - Morga urdhëroi San Diego të binte në Mauritius dhe ta kapte. Tridhjetë ushtarë dhe disa marinarë hipën në Mauritius, duke marrë në zotërim parashikimin dhe kabinën pas dhe duke kapur standardin Hollandez. Shtyllat kryesore dhe të miszen ishin hequr nga vela dhe manipulime. Hollandezët u tërhoqën në hark, ku në fillim dukej se ishin gati të dorëzoheshin. Sidoqoftë, ata së shpejti rinovuan luftën me musketa dhe artileri.

Pasoi një betejë e fortë, gjashtë orëshe, dhe shumë u vranë në secilën anë. Hollandezëve u tha që kishin shumë pak burra dhe pastaj Mauritius mori flakë. Nga frika e zjarrit, San Diego tërhoqi njerëzit e tij dhe u flak. Sidoqoftë, anija spanjolle po merrte ujë dhe po fundosej, ose nga përplasja ose nga artileria e Mauritius. (Dëshmitë ndryshojnë.)

Hollandezët e shfrytëzuan këtë mundësi për të shuar zjarrin dhe u nisën me anën e përparme, e vetmja vela e mbetur dhe me një ekuipazh të skeletit. Ata përfundimisht arritën në Borneo. Anija tjetër hollandeze, megjithatë, u kap nga San Bartolome. U dërgua në Manila, ku kapiteni dhe marinarët që mbijetuan u gërmuan me urdhër të guvernatorit.

San Diego u mbyt aq shpejt sa që burrat në pjesën më të madhe nuk ishin në gjendje të çarmatosnin ose të braktisnin anijen. Ndoshta 350 burra kishin humbur. Morga notoi për katër orë, duke iu përmbajtur standardit hollandez, dhe arriti në një ishull të vogël të shkretë, ku mbërritën edhe disa të tjerë të ndërmarrjes së anijes.

Kjo bazohet në tregimin e Morga, siç është botuar në vitin 1609 *Sucesos de las Islas Filipinas*. Ai fajësoi kapitenin e San Bartolome për humbjen e San Diego, sepse ai kishte ndjekur anijen tjetër hollandeze në vend që të sulmonte Mauritiusin. Rrëfimi hollandez për këto ngjarje ishte shumë i ndryshëm, duke akuzuar Morgën për paaftësi dhe si frikacak.

Në vitin 1992, eksploruesit francezë të udhëhequr nga Franck Goddio gërmuan San Diego-në e fundosur me thesarin e tij. Për shkak të numrit të madh të objekteve të gjetura me të (mbi 34,000), kjo u përshëndet si një zbulim i madh arkeologjik. Artefaktet përfshinin porcelanin kinez, sendet celadon, katanat japoneze, morionet spanjolle, topat portugezë dhe monedhat meksikane. Një muze i luftanijeve *MV San Diego* është ndërtuar në ishullin Fortune për të shfaqur dhe interpretuar shumë prej objekteve. Ky ishte ishulli i arritur nga Morga dhe të mbijetuarit e tjerë të San Diego.

## Në Spanjën e Re dhe në Peru 
Më 10 korrik të vitit 1603, Morga u caktua në Meksikë, në komandën e anijeve që lundronin atë vit për në Spanjën e Re. Ai u bë alkalde e kauzave kriminale në Royal Audiencia të Mexico City. Ai ishte gjithashtu këshilltar i mëkëmbësit për çështjet ushtarake dhe këshilltar për zyrën e shenjtë të Inkuizicionit. Ai shërbeu në Meksikë deri në 1615, duke botuar historinë e tij të Filipineve në vitin 1609, e cila është bërë e njohur për rrëfimin e saj për vitet e hershme koloniale dhe është përkthyer në gjuhë të shumta dhe botuar në shumë botime.

Në vitin 1615 ai u emërua president i Audiencia së Kuito-s, brenda Zëvendës Mbretërisë së Perusë. Ai arriti në Guayaquil më 8 shtator të vitit 1615, pasi kishte shpëtuar për paksa duke rënë në duart e korsanëve holandezë pranë ishullit Santa Clara. Ai zuri zyrën e tij në Kuito më 30 shtator 1615. Gjatë administrimit të tij, industria e tekstilit përparoi dhe u themelua Universiteti i San Gregorio Magno. Ishte një kohë konfrontimi midis fuqive civile dhe kishtare, si dhe mosmarrëveshjeve midis murgjve Kreole dhe Gadishullit për kontrollin e rendeve fetare.  Megjithëse Morga ishte i njohur gjerësisht se luante shumë bixhoz, kishte marrëdhënie me gra dhe kryente veprimtari të tjera të diskutueshme, ai përsëri arriti reforma burokratike, si dhe të liturgjisë, dhe ndihmoi në përmirësimin e trajtimit të popujve vendas.*

Përkthimi i parë në anglisht u botua në Londër në 1868. Një përkthim tjetër anglisht nga Blair dhe Robertson u botua në  Klivlend në 1907,  (është në dispozicion në internet në projektin Gutenberg) dhe një botim i redaktuar nga J.S. Cummins u botua nga Shoqëria Hakluyt në vitin1971 (ISBN 0-521-01035-7).

## Punime 
* Morga, Antonio de (1609). . Mexico: Casa de Geronimo Balli.
* Morga, Antonio de (1868). . Translated by Stanley, Henry E.J. London: The Haykluyt Society.
* Morga, Antonio de (1890). . Annotated by Rizal, José. Paris: Garnier Hermanos.
* Morga, Antonio de (1909). . edition by Retana, W.E. (new ed.). Madrid: Victoriano Suárez.
Brook, Timothy. (1998).*The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China* . Berkeley: Press of University of California. ISBN 0-520-22154-0 (Paperback).

## Lidhje të jashtme 
* Works by Antonio de Morga at Project Gutenberg
* Works by or about Antonio de Morga at Internet Archive
* de Morga, Dr. Antonio. *History of the Philippine Islands*, Vols. 1 and 2 (1609/1907), (Translated and Annotated in English), Ed. E.H. Blair and J.A. Robertson, J.A. (editors). Cleveland, Ohio: The Arthur H. Clark Company
* Some biographical details
* * Another account of the battle 
* Some notes on his responsibilities in Manila, Zamboanga
* Federico González Suárez, Chap: 11, "El presidente don Antonio de Morga," *Historia general de la República del Ecuador'' (ne spanjisht)

## Referime