Svetozar Gligorić

**Svetozar Gligorić** (Cirilik serb: Светозар Глигорић; 2 shkurt 1923 - 14 gusht 2012) ishte një njeshtër i madh shahu dhe muzikant serb dhe jugosllav. Ai fitoi kampionatin e Jugosllavisë një rekord dymbëdhjetë herë, dhe konsiderohet si lojtari më i mirë ndonjëherë nga Serbia. Në vitin 1958 u shpall sportisti më i mirë i Jugosllavisë.

Në vitet 1950 dhe 1960, Gligorić ishte një nga lojtarët më të mirë në botë. Ai ishte gjithashtu ndër lojtarët më të njohur në botë, për shkak të orarit të tij të turneut të globit dhe një personaliteti veçanërisht tërheqës, të pasqyruar në titullin e autobiografisë së tij, *Unë Luaj Kundër Figurave* (d.m.th., pa armiqësi ndaj kundërshtarit, dhe jo ndryshe ndaj lojtarëve të ndryshëm për arsye "psikologjike"; duke luajtur "bordin dhe jo njeriun").

## Vitet e hershme
Gligorić lindi në Beograd në një familje të varfër. Sipas kujtimeve të tij, ekspozimi i tij i parë ndaj shahut ishte kur një fëmijë i vogël shikonte klientët duke luajtur në një lokal lagjeje. Ai filloi të luante në moshën njëmbëdhjetë vjeç, kur u mësua nga një konvikt i marrë nga nëna e tij (babai i tij kishte vdekur në këtë kohë). Duke mos pasur një set shahu, ai e bëri një për vete duke gdhendur figura nga tapa nga shishet e verës – një histori paralele me vitet e formimit të bashkëkohësit të tij, mjeshtrit të njohur estonez Paul Keres.

Gligorić ishte një student i mirë gjatë rinisë së tij, me suksese akademike dhe atletike që e çuan në mënyrë të famshme që ai të ftohej të përfaqësonte shkollën e tij në një festë për ditëlindjen e Princit Pjetër, i cili më vonë u bë Mbreti Pjetri II i Jugosllavisë. Më vonë, ai i tregoi Mjeshtrit Ndërkombëtar David Levy (i cili përshkroi karrierën e tij në shah në *The Chess of Gligoric*) shqetësimin e tij për pjesëmarrjen në këtë ngjarje gala i veshur me veshje të dobëta që rrjedhin nga gjendja e varfër e familjes së tij. Suksesi i tij i parë në turne erdhi në vitin 1938 kur fitoi kampionatin e Klubit të Shahut të Beogradit; megjithatë, Lufta e Dytë Botërore e ndërpreu përparimin e tij në shah për njëfarë kohe. Gjatë luftës, Gligorić ishte pjesëtar i njësisë partizane. Një takim i rastësishëm me një oficer partizan që luante shah çoi në largimin e tij nga lufta. Pas vdekjes së prindërve të tij, ai u adoptua në vitin 1940 në moshën 17 vjeç nga Niko Miljanić.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Gligorić punoi për disa vite si gazetar dhe organizator i turneve të shahut, duke u bërë përfundimisht profesionist i shahut me kohë të plotë. Ai vazhdoi të përparonte si lojtar dhe në vitin e futjes së titujve FIDE (1950) iu dha titulli Mjeshtër Ndërkombëtar. Një vit më vonë, Gligorić u bë Mjeshtër i Madh, duke u bërë kështu serbi i dytë që mori këtë titull, pas Boris Kostić (1950).

## Karriera e shahut
parapamje|majtas|upright=0.85|Gligorić në Oberhausen 1961

Gjatë viteve 1950 dhe 1960, Gligorić ishte një nga lojtarët më të fortë në botë, me një numër fitoresh në turne, tre pjesëmarrje në turnetë e Kandidatëve dhe një rekord prej 11 kampionatesh jugosllave në shah në vitet 1947 (i përbashkët), 1948 (i përbashkët), 1949, 1950, 1956, 1957, 1958 (i përbashkët), 1959, 1960, 1963 dhe 1966.

Ai përfaqësoi Jugosllavinë e tij të lindjes me sukses të madh në pesëmbëdhjetë Olimpiada të Shahut nga viti 1950 deri në vitin 1982 (trembëdhjetë herë në tabelën e parë). Në olimpiadën e parë të pasluftës, në tokën vendase në Dubrovnik 1950, Gligorić luajti në bordin e parë dhe udhëhoqi Jugosllavinë drejt një rezultati historik, medaljen e artë ekipore.

Kjo ndodhi gjatë një epoke të artë të shahut serb, një periudhë kur Jugosllavia (e udhëhequr nga mjeshtra të mëdhenj serbë si Gligorić, Ivkov, Trifunović, Matanović, Matulović, Ljubojević etj.) ishte ndër tre vendet kryesore të shahut në botë, gjë që bëri që Gligorić të bëhej njeriu me më shumë medalje ekipore në historinë e Olimpiadës së Shahut (12). Rezultati i tij më i mirë individual ishte medalja e artë në tabelën 1 në Olimpiadën e vitit 1958 në Mynih, përpara kampionit botëror në fuqi Mikhail Botvinnik dhe ish-kampionit botëror Max Euwe. Me këtë medalje, Gligorić u bë një nga vetëm 13 lojtarët me medalje ari si në tabelën 1 ekipore ashtu edhe në atë individuale në Olimpiadën e Shahut.

Për më tepër, ai pati shumë sukses edhe në kampionatin evropian, duke fituar 6 medalje ekipore dhe 5 medalje në tabelë, përfshirë medaljen e artë në tabelën 1 individuale që e fitoi në vitin 1973 së bashku me Boris Spassky.

## Rezultatet e Kampionatit Botëror të Shahut
Në ciklet e Kampionatit Botëror të Shahut, Gligorić luajti në 8 turne Ndërzonale nga viti 1948 deri në vitin 1973, duke humbur vetëm një në vitin 1955.

* 1948 Stokholm: 9½/19 (+5−5=9), vendi i barabartë 11-13 nga 20
* 1952 Stokholm: 12½/20 (+9−4=7), vendi i 8-të nga 21
* 1958 Portorož: 13/20 (+8−2=10), vendi i 2-të nga 21
* 1962 Stokholm: 13½/22 (+7−2=13), vendi i 8-të nga 23
* 1964 Amsterdam: 14/23 (+9−4=10), vendi i 10-të nga 24
* 1967 Sousse: 14/21 (+7−0=14), vendi i 4-të nga 22
* 1970 Palma de Mallorca: 13/23 (+7−4=12), vendi i 10-të nga 24
* 1973 Leningrad: 8½/17 (+5−5=7), vendi i 8-të–10-të nga 18

Performancat e suksesshme në nivel ndërzonal në 1952, 1958 dhe 1967 i mundësuan atij të merrte pjesë në Turnetë e Kandidatëve në vitet në vijim, ndërsa humbi për pak Kandidatët në 1962 dhe 1965.

* Turneu i Kandidatëve 1953: 12½/28 (+5−8=15), vendi i 13-të nga 15
* Turneu i Kandidatëve 1959: 12½/28 (+6−9=13), vendi i 5-të nga 8
* Seria e ndeshjes së Kandidatëve 1968: 3½–5½ (+1−3=5), çerekfinale kundër Mikhail Tal

## Rezultatet e përjetshme kundër mjeshtrave të mëdhenj të zgjedhur
Në karrierën e tij, Gligorić mundi gjashtë kampionë botërorë në fuqi, të mëparshëm dhe të ardhshëm, dhe rekordi i tij i përgjithshëm kundër lojtarëve të këtij kalibri është 24 fitore (+), 50 humbje (-) dhe 109 barazime (=). Fitorja e tij kundër Fischer në Olimpiadën e vitit 1962 dhe dy fitore kundër Petrosian (në 1963 dhe 1967) ndërsa Petrosian ishte Kampion Bote bien më shumë në sy. Një nga këto dy fitore ishte humbja e parë e Petrosian që kur fitoi titullin kundër Mikhail Botvinnik në vitin 1963.

Gligorić kishte rekordin e mëposhtëm kundër kampionëve të botës kundër të cilëve luajti:

* Max Euwe (Holanda) +2−0=5
* Mikhail Botvinnik (Bashkimi Sovjetik) +2−2=6
* Vasily Smyslov (Bashkimi Sovjetik) +6−8=28
* Mikhail Tal (Bashkimi Sovjetik) +2−10=22 
* Tigran Petrosian (Bashkimi Sovjetik) +8−11=19
* Boris Spassky (Bashkimi Sovjetik) +0−6=16
* Bobby Fischer (Shtetet e Bashkuara) +4−6=6
* Anatoly Karpov (Bashkimi Sovjetik) +0−4=6
* Garry Kasparov (Bashkimi Sovjetik) +0−3=0
* Viswanathan Anand  (India) +0−0=1

Rezultatet e zgjedhura gjatë gjithë jetës kundër mjeshtrave të tjerë më të mirë:

* Aleksandar Matanović (Jugoslavia) +8−3=25
* Lajos Portisch (Hungaria) +8−12=29
* Efim Geller (Bashkimi Sovjetik) +1−4=22
* Ljubomir Ljubojević (Jugosllavia) +7−6=16
* Paul Keres (Bashkimi Sovjetik) +2−8=15
* Victor Korchnoi (Bashkimi Sovjetik) +2−8=14
* Bent Larsen (Danimarka) +12−20=13
* Gideon Stahlberg (Suedia) +5−3=15
* Ulf Andersson (Suedia) +6−1=10
* Leonid Stein (Bashkimi Sovjetik) +1−7=1
* Gedeon Barcza (Hungaria) +5−1=4
* Miguel Najdorf (Argjentina) +2−3=23
* Erich Eliskases (Argjentina) +2−0=5
* Lev Polugaevsky (Bashkimi Sovjetik) +1−8=5
* Istvan Bilek (Hugaria) +3−2=4
* Vasja Pirc (Jugosllavia) +6−2=11
* David Bronstein (Bashkimi Sovjetik) +0−4=10
* Samuel Reshevsky (Shtetet e Bashkuara) +1−5=24
* Mark Taimanov (Bashkimi Sovjetik) +5−3=12
* Borislav Ivkov (Jugosllavia) +10−2=42
* Pal Benko (Shtetet e Bashkuara) +5−2=10
* Wolfgang Unzicker (Gjermania Perëndimore) +5−5=21
* Oscar Panno (Argjentina) +3−0=5
* Laszlo Szabo (Hungaria) +7−9=28
* Friðrik Ólafsson (Islanda) +7−4=15
* Vlastimil Hort (Çekosllovakia) +6−3=19
* Petar Trifunović (Jugosllavia) +2−3=24
* Milan Matulović (Jugosllavai) +9−2=13
* Jan Timman (Holanda) +3−4=10
* Ludek Pachman (Çekosllovakia) +12−2=16

## Vlerësimi dhe renditja
Gjatë kulmit të tij në vitet 1950 dhe 1960, Gligorić ishte një nga dhjetë lojtarët më të mirë në botë. Kur u prezantua sistemi i vlerësimit Elo në fillim të viteve 1970, Gligorić kishte një vlerësim prej 2600. Kjo e vendosi atë në 15 lojtarët më të mirë në botë kur ishte gati 50 vjeç. Në vitin 1987, në moshën 64 vjeç, Gligorić ishte midis 100 lojtarëve më të mirë për herë të fundit në karrierën e tij. Vlerësimi i tij më i lartë në metrikën historike të shahut ishte 2743, në nëntor 1958.

## Vitet e mëvonshme dhe vdekja
parapamje|Gligorić në Olimpiadën e tij të fundit të Shahut në vitin 1982
Në vitet 1984 deri në 1985 ai ishte arbitri kryesor në ndeshjen e dështuar për titullin botëror midis Anatoly Karpov dhe Garry Kasparov. Gligorić refuzoi ofertën e FIDE-s për të mbajtur të njëjtin pozicion në ndeshjen e kthimit të vitit 1985. Ai vazhdoi të luante aktivisht në turne deri në të gjashtëdhjetat e tij. Në garën e tij të fundit publike të shahut, ai luajti në tabelën 1 për ekipin jugosllav në të ashtuquajturën ndeshje "BRSS kundër Jugosllavisë" në vitin 2007. Kjo ndeshje festoi ndeshjet BRSS kundër Jugosllavisë që u mbajtën nga vitet 1950 deri në vitet 1970, në të cilat Gligorić kishte përfaqësuar ekipin jugosllav 14 herë.

Gjatë jetës së tij, Gligorić ishte shumë i interesuar në art dhe kulturë, por pasioni i tij më i madh përveç shahut ishte muzika. Kështu që në të tetëdhjetat e tij, Gligorić iu drejtua muzikës, madje duke publikuar një album në Beograd që përbëhej nga 12 kompozime, kryesisht xhaz, rep dhe blues.

Më 14 gusht 2012, Svetozar Gligorić vdiq nga një goditje në tru në moshën 89-vjeçare në Beograd.

## Lojëra të shquara
Një nga lojërat më të famshme të Gligorić ishte kjo fitore kundër ish-kampionit të botës Tigran Petrosian në "Turneun e Paqes" të madh të mbajtur në Zagreb në vitin 1970. Ajo tregon virtuozitetin e Gligorić në anën e zezë të Indianit të Mbretit dhe gatishmërinë e tij për të luajtur për një sulm sakrifikues kundër një prej mbrojtësve më të mëdhenj të historisë. Zagrebi 1970 ishte një tjetër sukses i turneut Gligorić, pasi ai u barazua në vendin e dytë (me Petrosian dhe të tjerë) pas Fischer, në fillimin e turneut dhe fitoreve të ndeshjeve të këtij të fundit 1970–71.

:Petrosian vs. Gligorić, Zagreb 1970; Mbrojtja Indiane e Mbretit, Variacioni Klasik (*ECO* E97) 1.c4 g6 2.Nf3 Bg7 3.d4 Nf6 4.Nc3 0-0 5.e4 d6 6.Be2 e5 7.0-0 Nc6 8.d5 Ne7 9.b4 Nh5 10.Nd2 Nf4 11.a4 f5 12.Bf3 g5 13.exf5 Nxf5 14.g3 (*diagram*) Nd4 15.gxf4 Nxf3+ 16.Qxf3 g4 17.Qh1 exf4 18.Bb2 Bf5 19.Rfe1 f3 20.Nde4 Qh4 21.h3 Be5 22.Re3 gxh3 23.Qxf3 Bg4 24.Qh1 h2+ 25.Kg2 Qh5 26.Nd2 Bd4 27.Qe1 Rae8 28.Nce4 Bxb2 29.Rg3 Be5 30.R1a3 Kh8 31.Kh1 Rg8 32.Qf1 Bxg3 33.Rxg3 Rxe4 0–1

Në të vërtetë, Gligorić ishte personi i parë që i shkaktoi një humbje Petrosianit (në Kupën e Parë Piatigorsky në vitin 1963) pasi ai fitoi titullin e botës nga Mikhail Botvinnik në vitin 1963.

## Referime
## Lidhje të jashtme
* Svetozar Gligorić profili dhe lojërat në Chessgames.com
* Chessbase article : To Gligoric with Love – a legend turns 85 
* “Svetozar Gligorić (1923-2012)” by Edward Winter