Jean Parisot de Valette

Fra ' **Jean "Parisot" de la Valette**  (4 shkurt 1495 - 21 gusht 1568) ishte  fisnik francez dhe Mjeshtri i 49-të i Urdhrit të Maltës, nga 21 gusht 1557 deri në vdekjen e tij në 1568 . Si një Fisnik Spitalor , duke iu bashkuar rendit në *Langue de Provence*, ai luftoi me dallim kundër Turqve në Rodos . Si Mjeshtër i Madh, u bë heroi dhe udhëheqësi më i shquar i Urdhrit, duke komanduar rezistencën kundër Osmanëve në Rrethimin e Madh të Maltës në 1565, që ndonjëherë konsiderohej si një nga rrethimet më të mëdha të të gjitha kohërave. 

Guri i themelit të Valetës u vendos nga Grandmaster La Valette në 1566. Ai nuk arriti ta shihte Valetën të përfunduar, pasi ai vdiq në 1568 dhe u pasua nga Grandmaster Pierre de Monte .

## Jeta e hershme 
djathtas|parapamje| La Valette
Ai lindi në familjen fisnike La Valette në Quercy, Franca Jugperëndimore, që kishte qenë një familje e rëndësishme në Francë për shumë breza, anëtarë të ndryshëm kishin marrë pjesë në Kryqëzata . Gjyshi i Jean Parisot, Bernard de La Valette, ishte një Kalorës , kurse babai i tij Guillot ishte Legjion i Nderit . Jean Parisot ishte  kushëri i largët (përmes paraardhësit të tyre të përbashkët Almaric, Seigneur de Parisot) i Jean Louis de Nogaret de La Valette, Duka i parë i Ernpernon . 

Megjithëse viti i tij i lindjes jepet  zakonisht si 1494, të dy kronikanët e Rrethimit të Madh të Maltës, Francisco Balbi di Correggio dhe Hipolito Sans, thonë se ai ishte në atë kohë 67 vjeç , duke lënë të nënkuptohet se ai kishte lindur në 1498. Në historinë e tij të Urdhrit të Shën Gjonit, historiani i shekullit të 18-të Abbe Vertot tregon se La Valette ishte me të vërtetë në të njëjtën moshë si të dy Sulejman I dhe Kızılahmedli Mustafa Pasha (komandanti i forcave tokësore osmane), që do të thoshte se ai ishte në të vërtetë 70 vjeç në kohën e rrethimit.

## Karriera e hershme dhe ngritja brenda Urdhrit 
parapamje| Armaturat e La Valette në Armën e Pallatit .
La Valette u bashkua me Urdhrin kur ishte 20 vjeç në rreth 1514, dhe ai që nga ajo ditë nuk u kthye kurrë në Francë dhe as pasuritë e familjes së tij . 

Pas humbjes së Rodosit, Urdhri u dha Ishujt Maltezë dhe Tripoli nga Perandori Charles V. Në 1538 ai u burgos në burgun Gozo për katër muaj pasi sulmoi një burrë.  Në 1541 La Valette u përfshi në një betejë detare kundër Abd-ur-Rahman Kust Aly, ku ai u plagos bashkë me galerinë e tij, *San Giovanni*, u kap. La Valette u mor si një skllav galerie për një vit nga piratët Barbarë nën komandën e Turgut Reis por më vonë u lirua gjatë një shkëmbimi të burgosurish.  Në 1546 La Valette u bë Guvernator i Tripolit, ku u përpoq të rivendoste rendin brenda qytetit të pambrojtur. 

Në 1554 ai u zgjodh Kapiten i Përgjithshëm i Galerive të Rendit. Ky ishte një nder i madh për Langue-n e Provence, pasi gjatë gjithë historisë së Urdhrit, pozicioni i Grand Admiralit zakonisht mbahej nga një Kryq i Madh i Kalorësit i Langue-s Italian. Ai fitoi një emër që binte në sy në atë epokë të kapitenëve të mëdhenj të detit dhe u mbajt në të njëjtën lidhje me Chevalier Mathurin Romegas - një nga komandantët më të mëdhenj të krishterë detarë të epokës. Në fakt të dy palët kishin detarë jashtëzakonisht të talentuar. Nëse La Valette, Romegas dhe Juan de Austria mund të konsideroheshin komandantët më të mirë që forcat e krishtera mund të sillnin në det, forcat e Islamit ishin në gjendje të thërrisnin aftësitë detare dhe udhëheqëse po aq të shquara të admiralëve si Barbarosa dhe Dragutin . La Valette u përshkrua nga Abbe de Branthome si një "burrë shumë i bukur, që fliste rrjedhshëm disa gjuhë, përfshirë italishten, spanjishten, greqishten, arabishten dhe turqishten". 

## Grandmastership 
parapamje| Stema e La Valette si Grandmaster
Në 1557, me vdekjen e Mjeshtrit të Madh Claude de la Sengle, Kalorësit, të ndërgjegjshëm për sulmin që do të ndodhte me siguri, zgjodhën La Valette si Mjeshtër të Madh. Në 1560 ai krijoi një aleancë me Perandorinë Habsburg për të ripushtuar Tripolin, por ekspedita rezultoi në një humbje të krishterë në Betejën e Djerba. Pavarësisht kësaj, galeritë e Urdhrit ishin në gjendje të shpëtonin disa anije të tjera të krishtere, dhe më vonë gjatë mbretërimit të tij, La Valette forcoi shumë marinën e Urdhrit. 

Gjithashtu janë paraqitur pretendime se La Valette kishte  një vajzë tjetër, Isabella Guasconi, pas një lidhjeje të supozuar me gruan e një fisniku Rhodiot me origjinë Firenze. Isabella më vonë u martua me një zotëri fiorentin Stefano Buonaccorsi, por ai e vrau atë më 31 korrik 1568, ca kohë pas martesës së tyre. Pas vrasjes, Buonaccorsi i shpëtoi ishujve me pasurinë e Isabelës dhe nuk u dëgjua më kurrë. 

## Trashëgimia 
parapamje| Pjazza Jean de Valette, Valetë.
La Valette është i njohur si Grandmaster që fitoi Rrethimin e Madh dhe themeloi Valetën. Një rrugë në qytetin e Naxxar si dhe flamurtari i Virtu Ferries M/V Jean de La Valette janë emëruar të dy me emrin e tij. La Valette u shfaq gjithashtu disa herë në pulla, monedha, kartëmonedha dhe kartolina malteze .

### Sheshi Jean de Valette 
Në 2012, një shesh u përurua në Valetë me emrin Pjazza Jean de La Valette e cila gjithashtu përmban një statujë të Grandmasterit. Statuja është 2.5 metra e lartë dhe u hodh në bronz nga skulptori lokal Joseph Chetcuti. Në statujë, La Valette tregohet me forca të blinduara dhe mban planin e Valletës në njërën dorë dhe një shpatë në tjetrën.  
majtas|parapamje| Sheshi i ri në Valetë me emrin e Grandmasterit përdor emrin *de Valette* në vend të *de La Valette*
Për shumë vite, versioni i pranuar gjerësisht i mbiemrit të Grandmasterit ishte *de La Valette* . Sidoqoftë, gjatë zbulimit të statujës në Pjazza Jean de Valette në nëntor 2012, gjykatësi dhe historiani Giovanni Bonello deklaroi se Grandmaster gjithmonë firmoste emrin e tij si *de Valette* pa *La* . Një javë më vonë, Désireé von la Valette Saint Georges, një pasardhës i Grandmasterit, deklaroi se emri i familjes ishte *de la Valette* jo *de Valette* dhe që atëherë, ka filluar një mosmarrëveshje për emrin e tij të vërtetë. 

Anëtarët e degëve të ndryshme të familjes Valette në të vërtetë përdorën të dy versionet në atë kohë, por vetë Grandmasteri kurrë nuk përdori *La* .   Në fakt, të gjitha 138 monedhat dhe 19 medaljet e prera nga Urdhri gjatë mbretërimit të de Valette tregojnë emrat *de Valette*, *de Valetta* ose thjesht *Valette* . Bonello gjithashtu deklaroi se *La* mbase filloi që kur qyteti i Valletta zakonisht quhej *La Valletta*, kështu që njerëzit filluan të përfshinin *La* dhe nganjëherë edhe *dyshen* në emrin e Grandmasterit. 

Vlen të përmendet se një zhvillim interesant kishte ndodhur në 1539 kur de Vallette ishte rreth 45 vjeç dhe tashmë në Maltë. Ishte atëherë që Françesku I, duke parë pabarazinë e gjerë gjuhësore në përdorimin e gjuhëve të ndryshme Romane dhe Gjermane në Francë, miratoi Urdhrin e Villers-Cotterêts që përshkruante përdorimin e frëngjishtes standarde, kryesisht siç flitet në Francën veriore dhe në zonën e Parisit ku mbizotëronin ''gjuhët d'oui.*

Emri *de Valette* tani përdoret në Maltë, megjithëse  ende i referohen atij si *de La Valette* për shkak të kujtesës kolektive.  Pasardhësi i Urdhrit, Urdhri Ushtarak Sovran i Maltës, e quajnë Grandmasterin *Fra 'Jean de La Vallette-Parisot* . 

## Në letërsi 
Për shkak të rolit të tij kryesor në mbajtjen e Maltës gjatë rrethimit të vitit 1565, de Valette është shfaqur si një personazh kryesor dhe mbështetës në disa vepra letrare:

* *Engjëjt në hekur* është një roman pseudo-historik i vitit 1997 nga Nicholas Prata; De Valette është personazhi kryesor. 
* *Ironfire: Një roman epik i luftës dhe dashurisë* është një roman aventureske i vitit 2005 nga David Ball . De Valette është një personazh mbështetës. 
* *Feja: Një roman* (2007) &#x2013; nga Tim Willocks De Valette është një personazh mbështetës.
* *Kursi i Fortunës* (2015) &#x2013; nga Tony Rothman de Valette është një personazh mbështetës, me mbiemër de Valette dhe portretizuar sipas dëshmive historike të kohëve të fundit.
* *Eight Cross* Point është një epikë historike e vitit 2011 nga Marthese Fenech. Valette është një personazh mbështetës.
* Valette është paraqitur në mënyrë të dukshme në romanin e dytë të Marthese Fenech, *Shadow e Falcon'', (2020), libri dy në triologjinë Fenech's Siege of Malta.
* *Rrethimi i Madh* është një tregim historik i vitit 1961 i rrethimit të vitit 1565, i nxjerrë nga dokumentet historike.
* Πανάκεια (2008) / Panacea, një roman grek aventuresk nga Παναγιώτης Κονιδάρης. De Valette është një personazh mbështetës.

## Referime