Arkeologjia e Ajodhjës

**Arkeologjia e Ayodhyas** ka të bëjë me gërmimet dhe gjetjet në qytetin Ajodhja në shtetin indian të Uttar Pradeshit. Shumë nga këto janë në vendin që rrethon Xhaminë Babri.

## Studimet e Periudhës Britanike
Në vitet 1862-63, Alexander Cunningham, themeluesi I Archaeological Survey of India (ASI), zhvilloi një shqyrtim arkeologjik në Ayodhya. Cunnigham e identifikoi Ayodhyan me *Sha-chin* e përmendur në shkrimet e Fa-Hsienit, Visakhan e përmendur në shkrimet e Xuan Zangut dhe Saketën e përmendur në legjendat hindu dhe budiste. Sipas tij, Gautama Buda kaloi gjashtë vjet në këtë vend. Megjithëse Ayodhya është përmendur në mjaft tekste të lashta hindu, Cunningham-I nuk gjeti struktura të lashta në qytet. Sipas tij, tempujt brahmanik që ekzistonin në Ajodhja ishin me origjinë relativisht moderne. Duke ju referuar legjendave, ai shkroi se qyteti i vjetër i Ajodhjas duhet të ketë qenë braktisur pas vdekjes së Brihadbalas "në luftën e madhe" rreth vitit 1426 p.e.s. Kur mbreti Vikramāditya i Uxhainit vizitoi qytetin rreth shekullit të parë të erës sonë, ai ndërtoi tempuj të rinj në vendet e përmendura nga Ramajana. Cunninghami besonte se nga koha që Xuan Zangu e vizitoi qytetin në shekullin e VII, tempujt e Vikramadityas "tashmë ishin zhdukur"; qyteti ishte një qendër budiste dhe kishte mjaft monumente budiste. Objektivi kryesor i Cunninghamit në shqyrtimin arkeologjik të Ayodhyas ishte të zbulonte këto monumente budiste.

Në vitet 1889-91, një skuadër e ASI-t e drejtuar nga Alois Anton Führer zhvilloi një tjetër shqyrtim arkeologjik në Ajodhja.

## Studimet arkeologjike në vitet 1960 dhe 1970
Awadh Kishore Naraini i Banaras Hindu University drejtoi një gërmim në Ajodhja gjatë viteve 1969-70. Ai e datoi themelimin e Ajodhjas në fillim të shekullit të XVII p.e.s. dhe vuri gjithashtu në dukje se kishte të dhëna të pranisë së fortë budiste në zonë.
B. B. Lali drejtoi një studim më të detajuar të ASI-t të zonës në vitet 1975-76. Më pas, në librin e tij të vitit 2008 *Rama: His Historicity Mandir and Setu*, ai shkroi se "Bashkangjitur me kalatat e Xhamisë Babri, ndodheshin dymbëdhjetë kolona guri, që përmbanin jo vetëm motive dhe modelime tipike hindu, por gjithashtu edhe figura të hyjnive hindu. Ishte e vetë-kuptueshme se këto kolona nuk ishin pjesë përbërëse e xhamisë, por ishin të huaja për të"’
Në këtë mënyrë, gjetjet arkeologjike të bazave të kolonave të bëra prej tullash të pjekura, pak metra nga xhamia, tregonin se një tempull i madh qëndronte në pozicionin e Xhamisë Babri që nga shekulli i XI. Në një trashe në një largësi prej katër metrash nga xhamia, u gjetën rreshta paralelë themele kolonash të përa prej tullash dhe gurësh.
Profesor Gupta, më vonë, mbi gjetjet e bëra përpara vitit 1990 komentoi: "Mjaft nga kolonat e tempullit ekzistonin në xhami dhe bazat e kolonave të zbuluara në gërmimet e zhvilluara në jug të xhamisë (megjithëse në pjesën e afërt të terrenit) tregojnë të njëjtin rreshtim drejtimor. Kjo do të bindëte çdo student të arkitekturës se dy sete mbetjesh materiale i përkasin të njëjtit kompleks“.

## Qershor korrik 1992
Në korrik 1992, tetë arkeologë të shquar (midis tyre ishte drejtorët e ASI-t Dr. Y.D. Sharma dhe Dr. K.M. Srivastava) shkuan në kodrën Ramkot për të shqyruar dhe vlerësuar gjetjet. Këto gjetje përfshinin skulptura fetare dhe një statujë të Vishnut. Ata thanë se kufiri i brendshëm i strukturës së kundërshtuar, të paktën në një anë, mbi një strukturë që ekzistonte më herët, që “mund ti ketë përkitur një tempulli më të hershëm”. Objektet e shqyrtuara nga ta përfshinin gjithashtu imazhe hindu prej terrakote të Periudhës Kushane (100-300 i e.s.) dhe objekte të skalitura në gurin ranor të vërdhemë që paraqisnin imazhe të hyjnive Vaishnavite dhe Shiva-Parvatit. Ata konkluduan se këto fragmente i përkisnin një tempulli në stilin Nagara që i përkiste viteve 900-1200.
Prof. S.P. Gupta mbi zbulimet komentoi:
 
*"Skuadra gjeti se objektet ishin të datueshme nga periudha që varionte nga shekulli i X deri në shekullin e XII, d.m.th., periudha e Pratiharave të vona dhe Gahadvalëve të hershëm. (....) Këto objekte përfshinin një numër amakalash, d.m.th. hallkat e elementeve arkitekturore të tipit të rrotës, që kurorëzonin shikharat bhumi ose majëzat e faltoreve dytësore, ashtu si dhe kreun e kullave ose Shikharave kryesore ... Kjo është një karakteristikë dalluese e të gjithë tempujve veriorë të Indisë të fillimit të periudhës mesjetare (...) Kishte dëshmi të tjera — të kornizave, kapiteleve të kolonave, modanaturave, kornizave të dyerve me modele floreale dhe të tjera — që linin pak të dyshoje rreth ekzistencës së një kompleksi tempullor të shekullit të X-XII në sitin e Ajodhjas."*

## 2003: raporti i ASI-t
Archaeological Survey of India (ASI) gërmoi në sitin Ram Xhanm Bhumi me udhëzim të trupës së Laknaut të Gjykatës së Lartë të Allahabadit në Uttar Pradesh në vitin 2003. Arkeologët raportuan gjithashtu të dhëna për një strukturë të madhe të shekullit të X e ngjashme me një tempull hindu që kishte ekzistuar para Xhamisë Babri. Një skuadër prej 131 punëtorësh, duke përfshirë 52 myslimanë — u angazhua në gërmime. Më 11 qershor 2003 ASI lëshoi një raport të ndërmjetëm që vetëm listonte gjetjet e periudhës midis 22 majit dhe 6 qershorit 2003. Në gusht të vitit 2003 ASI dorëzoi një raport me 574 faqe në trupën e Lucknowt të Gjykatës së Lartë të Allahabadit.
ASI, që shqyrtoi sitin, hartoi një raport të gjetjeve të periudhës midis 22 majit dhe 6 qershorit 2003. Ky raport thoshte se:
''Midis strkturave të listuara në raport janë mjaft mure tulle 'në orientimin lindje-perëndim', mjaft me 'orientimin veri-jug', 'dysheme të dekoruara me ngjyra', mjaft 'baza kolonash' dhe një 'kolonë 1.64-metra e lartë (e thyer) e dekoruar me figuranat yaksha në të katër këndet' ashtu si dhe "mbishkrime sanskritishte të vargjeve të shenjta mbi gurë"''.
Raportet e mëparshme të ASI-t, bazuar mbi gjetjet e mëparshme, përmendin gjithashtu mes të tjerave edhe një palë shkallë dhe dy kolona bazalti të zi 'që përmbanin skalitje dekorative të rafinuara me dy figura me këmbë të kryqëzuara në baso-reliev mbi një lule zambaku me një pallua pendët e të cilit janë të ngritura'.
Gërmimet dhanë gjurmë të gjera që ndodhej një strukturë e stërmadhe para-ekzistuese nën strukturën me tre kube të Xhamisë Babri. Perimetrat e lashtë nga lindja në perëndim dhe nga veriu në jug kanë qenë zbuluar nën strukturën e Xhamisë Babri. Tullat e përdorura në këta perimetra janë më të hershëm se koha e Baburit. Pjesë të bukura të skalitura në gurë përmbajnë zbukurime hindu si zambakë, xhevahirë Kaustubh, façata të dhëmbëzuara etj., ishin përdorur në këta mure. Këto pjesë arkitekturore dekorative u bashkangjitën me saktësi në pjesë të ndryshme të mureve. Një pjesë e vogël e një pllakate guri është dukshëm në një vend 6.1 metra poshtë njërës prej gropave. Pjesa tjetër e pllakatës qëndron e mbuluar në mur. Pjesa e dalë përmban një mbishkrim me pesë gërma në shkrimin Devanagari, që del se është një emër hindu. Sendet e gjetura poshtë 6.1 metrave duhet të jen të paktën 1,500 vjeçare. Sipas arkeologëve rreth 0.3 metra shtresë e lymi grumbullohet në krye të tokës çdo qind vjet. Balta primare nuk u gjet madje edhe deri në një thellësi prej 10 metrash. Ajo ofroi të dhëna për ekzistencën e disa strukturave në atë vend, të paktën 2,500 vjeçare.
Më shumë se 30 baza kolonash janë gjetur në shtrirje të barabarta. Bazat e kolonave janë të vendosura në dy rreshta që janë paralelë. Rreshtat e bazave të kolonave janë të vendosur në drejtimin veri-jug. Një mur është i vendosur sipër një tjetër muri. Të paktën tre shtresa dyshemeje janë të dukshme. U gjet gjithashtu një vend i shenjtë zjarri (Jagna Kund) në formë tetëkëndore. Këta fakte provojnë përmasat e stërmëdha të strukturës para-ekzistuese. Surkhii ka qenë përdorur si një material ndërtimi në Indi për mbi 2,000 vjet dhe në ndërtimet në Xhanma Bhumi, Surkhii ka qenë përdorur gjerësisht. Tulla të modeluara në forma të rrumbullakta dhe në forma dhe përmasa të tjera nuk ishin në modë as gjatë mesjetës as sot. Ishin në modë vetëm 2,000 vjet më parë. Shumë pjesë zbukuruese prej xhasperi (gurë Kasauti) kolonash janë gjetur gjatë gërmimeve. Janë gjetur figura fetare prej terrakote si gjarprinj, elefantë, kalorës, shenjtë etj. Edhe sot, figurat prej terrakote përdoren në adhurimin gjatë festimeve të Divalit, pastaj vendosen në shenjtëroret e tempujve për të kërkuar bekimet hyjnore.  Në gërmime janë gjetur tulla të Periudhës së perandorive Gupta dhe Kushane. Gjatë gërmimeve janë gjetur gjithashtu mure prej tulle të Periudhës Garhval (shekulli i XII).
Megjithatë deri tani nuk është gjetur asgjë që të provoi ekzistencën e banesave rezidenciale në këtë vend. Gërmimet sugjerojnë një panoramë të një kompleksi të stërmadh që bujtëte një strukturë të vetme të shquar dhe madhështore të përdorur për qëllime fetare dhe jo atë të një kolonie ose Mohalla që konsistonte në shtëpi të vogla. Ishte një vend i pazakonshëm dhe tepër i nderuar dhe jo një vend për banimin e njerëzve të zakonshëm. Pelegrinët hindu e kanë vizituar atë vend prej shumë kohësh. Madje edhe sot përreth atij vendi ka tempujt dhe sendet e gjetura gjatë gërmimeve vërtetojnë ekzistencën e një strukture të shenjtë në stilin Arkitekturor të Indisë Veriore në atë vend.

## Disa rezultate të raportit të 2003-it të ASI-t
;Periudha 1000 p.e.s. deri në 300 p.e.s.:
Gjetjet sugjerojnë se një kulturë e Enëve të Zeza të Lëmuara Veriore ekzistonin në sitin e xhamisë midis viteve 1000 p.e.s. dhe 300 p.e.s.. Në vend janë gjetur një emblemë me një legjendë në shkrimin brahmi ashokan, figurina terrakote hyjneshash me karakteristika arkaike, rruaza prej terrakote dhe qelqi, rrota dhe fragmente depozitash kushtimore.

;Periudha Shunga, 200 p.e.s.:
Në vend janë gjetur figurina tipike prej terrakote të hyjneshës nënë, njerëzish dhe kafshësh, rruaza, karfica, qeramikë (që përfshinë enë të vizatuara me të zezë, të kuqe dhe gri) si dhe struktura prej guri dhe tullash të Periudhës së Perandorisë Shunga.

### Mbishkrimet
**Mbishkrimi Vishnu-Hari:**
Gjatë shkatërrimit të Xhamisë Babri në dhjetor të vitit 1992, u gjetën tre mbishkrime në gurë. Më i rëndësishmi është mbishkrimi Vishnu-Hari i shkruar në një pllakatë 1.10 x .56 metra me 20 linja që përkohësisht u datua rreth vitit 1140. Mbishkrimi përmendëte se tempulli i ishte kushtuar "Vishnut, vrasësit të Balit dhe një prej dhjetë-kokëshve". - Rama është një mishërim i Vishnut që thuhet se ka mundur Balin dhe Ravanan. Mbishkrimi është shkruar në shkrimin Nagari Lipi, një shkrim sanskrit i shekullit të XI dhe të XII.

### Mbetjet kafshërore
Gërmimet e mëparshme kishin zbuluar kocka kafshësh dhe madje mbetje njerëzore që mund të kenë qenë aty nëse vendi do të ishte në fakt një tempull. Prania e kockave kafshërore nënkuptonte se ishte një zonë rezidenciale (dhe jo një faltore) e banuar nga një bashkësi jo-vegjetariane. Dhe se ishte në atë habitat mysliman që një xhami u ngrit në vitin 1528 ose më pas. Raporti i ASI-t i përmend kocakt, por nuk shpjegon se si ato gjendeshin aty.

## Polemikat rreth gjetjeve arkeologjike
Gjetjet e ASI-t janë diskutuar nxehtësisht. Në fakt, dy varre myslimane u gjetën gjithashtu gjatë gërmimeve, siç raportohet në gazetën e përjavshme *Outlook*. Ndërsa varret u filmuan dhe fotografuan nga ASI më 22 prill, ai nuk kreu një analizë të detajuar të tyre. Skeletet e gjetura në sit nuk u dërguan për datimin nëpërmjet karbonit dhe as u matën. Anirudha Srivastava, një ish arkeolog i ASI-t, tha se në disa trashe, u zbuluan disa varre, terrakotë dhe llaç gëlqeror dhe surkhi, që tregonte gjithashtu banesa myslimane. U hamendësua gjithashtu se disa xhami ekzistonin në sit dhe se Babri ishte ndërtuar në sitin e një tjetër xhamie.
Richard M. Eaton, një historian amerikan i Indisë mesjetare, dokumentoi fazat kryesore të shkatërrimit të tempujve hindu midis viteve 1192 dhe 1760. Eaton arrin në një tërësi prej tetëdhjetë rastesh shkatërrimi tempujsh. Ai nuk pretendonte gjithësesi se kjo lishtë ishte shteruese. Për më tepër, secili nga këto tetëdhjetë raste përfaqësonte shkatërrimin jo thjeshtë të një tempulli, por deri të një numri të madh tempujsh. Për shembull një prej këtyre tetëdhjetë rasteve, "rasti i ushtrisë Ghuride në vitin 1094 në Benares", referon ushtrinë mbretërore Ghuride që "shkatërroi afërsisht një mijë tempuj dhe ngriti xhami në themelet e tyre". Shifra e Eatonit prej tetëdhjetë rastesh nuk përfshin një tempull të Ramas në Ayodhya.
Në vazhdim të pohimeve se mbishkrimi Hari-Vishnu i korrespondon një mbishkrimi kushtuar Vishnut që supozohej se mungonte në Muzeun Shtetëror të Laknaut që nga vitet 1980, drejtori i muzeut Jitendra Kumar pohoi se mbishkrimi nuk kishte munguar kurr nga muzeu, megjithëse nuk ishte në ekspozim. Ai e tregoi mbishkrimin e mbajtur nga muzeu i tij në një konferencë shtypi që ta shikonin të gjithë. Ishte i ndryshëm në formë, ngjyrë dhe përmbajtje tekstore nga mbishkrimi Vishnu-Hari.
Pati gjithashtu përpjekje nga mbështetësit e Xhamisë Babri për të ndaluar gërmimet në sitin e diskutuar. Peticioni i Naved Yar Khanit në Gjykatën Supreme për të ndaluar të gjitha gërmimet arkeologjike në sitin e xhamisë u rrëzuan. Në mënyrë të ngjashme, u ngritën pikëpyetje se në çfarë niveli duhet të arrinin gërmimet arkeologjike — duhet të ndalonin ato kur u gjetën dëshmi të një tempulli hindu?  Si budistët ashtu dhe xhainistët kërkuan që gërmimet të vazhdonin më tej për të mësuar nëse ata, gjithashtu mund të ngrinin pretendime për këtë sit.
Raporti i Braj Basi Lalit për gërmimet e vitit 1975 i dha një nxitje të madhe kauzës së tempullit të Ramas. Megjithatë ai u kritikua nga arkeologu D. Mandal. Në gërmimet e vitit 2003, pesëdhjetë prej "bazave të kolonave" u nxorën përsëri. Megjithëse ato duken të rreshtuara, konkluzioni i D. Mandal me teorinë arkeologjike pohonte se *"bazat e kolonave" i përkisnin periudhave të ndryshme; që do të thotë se ato nuk kishin ekzistuar kurr së bashku në ndonjë pikë të kohës; ato nuk ishin me të vërtetë të rreshtuara me njëra-tjetrën; ato madje nuk ishin as baza kolonash, gjymtyrë muresh, bazash të kolonave peshë-mbajtëse në nyjat e mureve*.

### Pretendimet budiste 
Budistët e kanë pretenduar gjithashtu sitin e Ajodhjas. Sipas Buddha Education Foundation të Udit Rajit, struktura e zbuluar nga ASI në vitin 2003 ishte një *stupë* budiste e shkatërruar gjatë dhe pas pushtimit mysliman të Indisë. Përkrahë raportit të vitit 2003 të ASI-t, Raji e ka bazuar pretendimin e tij edhe mbi raportin e vitit 1870 të arkeologut britanik Patrick Carnegie. Sipas Carnegie, kolonat Kasauti në sitin e Ayodhyas ngjajnë shumë me ato të *viharave* budiste në Sarnath dhe Varanasi.

### Reagimet politike
Prijësit e Babri Masjid Action-Reconstruction shprehën rezerva mbi besueshmërinë e ASI-t në hartime të njëanshme raportesh, për shkak të presionit politik. ASI ndodhen nën autoritetin e Ministrisë së Zhvillimit të Burimeve Njerëzore të Indisë, që drejtohej nga Murli Manohar Joshi, i akuzuar edhe ai në çështjen e shkatërrimit të Xhamisë Babri.
Pala myslimane shprehu dyshime mbi raportin përfundimtar të ASI-t, duke pretenduar se dëshmi dhe sende të tjera me gjasa u shkatërruan nga ASI, brenda 24 orëve në vazhdim të hartimit të raportit përfundimtar.
Tekstet e shquara të agjensisë kanadeze përmendnin se disa struktura ose anomali mund të përcaktohen, por ato nuk mund të identifikohen, në mënyrë të qartë si një tempull.
Profesor Suraj Bhani, që ka mbajtur personalisht një inventar të sitit, tha se ASI kishte kishte grumbulluar bashkë qeramikë nga shekulli i XI deri në të XIX dhe nuk i kishte veçuar ato sipas periudhave të ndryshme. Megjithatë, ai vuri në pikëpyetje bazën e interpretimit të ASI-t për strukturën masive me tulla të pjekura të një tempulli të Ramës. "Xhamia Babri kishte një strukturë të planifikuar dhe gjetjet e ASI-t janë në përputhje me këtë plan. Stili Nagara i ndërtimit të tempullit në fornë ylli mbizotërues midis shekujve të IX dhe të XII nuk është fare i pranishëm në strukturë", tha ai.
Një nga gjetjet qendrore në raportin e ASI-t ishte ajo e një tempulli shumë të madh, themelet e të cilit e tejkalojnë mjaft perimetrin e Xhamisë Babri. Përgjatë të njëjtave linja si Irfan Habibi, sekretari i Muslim Personal Law Board, Mohammed Abdul Rahim Quraishi tha se "një skuadër arkeologësh të mirënjohur duke përfshirë prof. Suraj Bhanin e kishin vizituar sitin dhe inspektuan gropat e gërmuara dhe ishin të opinionit se poshtë strukturës së Xhamisë Babri kishte dëshmi të një xhamie të mëparshme".

Të dy bien dakord mbi një prani mysliman para xhamisë Babri, por *interpretimi* i Quraishit për gjetjet është tashmë qartësisht në mospërputhje me atë të Habibit: ky i fundit nuk pa xhami nën të, ndërsa punëtori i Quraishit, Bhani, pa. Kjo tregonte jo seriozitetin e të paktën njërit nga interpretimet, me gjasa të dy. Në dallim, skuadra e ASI-t bazohet në një interpretim të vetëm, që gjithashtu përputhet me atë të S.P. Guptas, K.N. Dixitit dhe R.K. Sharmas.
Avokati i njohur Rajeev Dhawan tha se çështja Ramxhanmabhumi-Xhamia Babri kishte marr një kthesë të gabuar dhe raporti i ASI-t nuk kishte domethënie historike ose morale dhe përfundimet ishin bazuar mbi konsiderata politike. Megjithëse një avokat kundër tempullit, Mr. Dhawan tha se "Çështja ligjore nuk lidhet me çështjen nëse një tempull ekzistonte mbi sit ose jo".

### Gjykata pranon përdorimin e raportit të ASI-t
Trupa e plotë speciale e Gjykatës së Lartë të Allahabadit, duke dëgjuar procesin e Ayodhya më 3 shkurt vendosi se raporti i ASI-t, që zhvilloi gërmime për të gjetur nënse një tempull kishte ekzistuar ndonjëherë në vendin ku dikur qëndronte Xhamia Babri, do të shihej vetëm në dritën e dëshmive të mëteshme për çështjen. Trupa prej tre anëtarësh vuri në dukje më tej se "pa dyshim, objeksionet e bëra kundër raportit do të konsiderohen përpara raportit ASI-t të shqyrtohet, por se situata do të shtrohej vetëm kur gjykata të vendoste përfundimisht për çështjen".
Gjykata vuri në pah se nuk do të ishte e këshillueshme të bëhej ndonjë koment në fazën që lidhej me korrektësinë ose saktësinë e raportit, ose argumentimin ose përndryshe të objeksioneve. Nëse raporti është akuzuar ose vuan nga mospërputhje ose mungesa ose është i papranueshëm, për arsye të ndryshme të pohuara në objeksione do të konsideroheshin bashkë me pjesën tjetër të dëshmive që do të regjistrohen, trupa shtoi gjithashtu se në pikëpamjen e saj kjo nuk është faza e përshtatshme për të deklaruar këto pika.
Sunni Central Waqf Board, një nga palët në çështje, tha se ishte "i paqartë dhe kundërthënës". Ata akuzuan raportin e ASI-t për injorimin e zbulimit të pllakave të glazatuara dhe qeramikën që dëshmonin për banimin mysliman në zonë përpara pushtimit të Babarit. Avokati Zafaryab Jillani, këshilltar i bordit, tha se bordi i vakëfit do të hartoi dëshmi të "pakundërshtueshme" historike dhe arkeologjike për të sfiduar argumentet e ASI-t. Jillani i tha BBC-së se ASI i ka "keq-interpretuar gjetjet".
ASI mbajti paanshmërinë duke mos bërë ndonjë koment mbi gjetjet e skuadrës dhe e la çështjen në dorë të Gjykatës së Lartë.

## Shiko edhe
* Ajodhja
* Xhamia Babri
* Mosmarrveshja e Ayodhyas

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* Ayodhya the spiritual abode. Complete details of Ayodhya, proofs and documents.
* Ayodhya History
* Ayodhya and the Research on the Temple of Lord Rama