Java e Shenjtë e Eparkisë së Horës së Arbëreshëve

**Java e Shenjtë e Eparkisë së Horës së Arbëreshëve** e njohur nga arbëreshët në arbërisht edhe si *Java e Madhe dhe e Shejte*, po edhe *Pashkët Arbëreshe* ose "Pashkët Italo-Shqiptare", përfshin një sërë festimesh të krishtera katolike të traditës bizantine arbëreshe e cila zhvillohet gjatë Javës së Shenjtë në të gjitha qendrat shqiptare të Siçilisë, të grupuara nga ana kishtare në Eparkinë e Horës së Arbëreshëve, pjesë e Kishës Katolike Italo-Shqiptare .

Në Horën e Arbëreshëve, selia e dioqezës, festimet dhe ceremonitë më të rëndësishme të Pashkëve zhvillohen në kryekishën e Shën Dhimitrit, ndërsa në qendrat e tjera italo-shqiptare ato zhvillohen në kishat amë të ritit lindor dhe në Palermë në bashkë-katedralja e Shën Kollit në Marturanë .

Java përfaqëson festën e festave, ritet e së cilës të Mundimeve, vdekjes dhe Ngjalljes së Jezusit jetohen sipas simbolikës së pasur të krishterë lindore. Pashkët shqiptare, për shkak të kompleksitetit të riteve të shenjta, lulëzimit dhe rafinimit të veshjeve tradicionale të grave, të ndërthurura me ngjarjet folklorike, përbën përvjetorin qendror të komunitetit italo-shqiptar në ishull, nga data e të cilit varen festat e tjera. Është festa më e përzemërt për italo-shqiptarët, një ngjarje liturgjike me përmbajtje të lartë fetare, historike dhe tradicionale, unike dhe tejet simbolike, në të cilën çdo arbëresh gjen rrënjët e veta të besimit dhe identitetit  . Me këtë rast vërshojnë besimtarë dhe vizitorë nga shumë vende të Italisë dhe botës. 

## Historia 
parapamje| Flamuri antik shqiptar në katedrale gjatë Javës së Shenjtë
Ceremonitë e Javës së Shenjtë në Horën e Arbëreshëve kanë, për rajone të veçanta historiko-kulturore, karakteristika krejtësisht të ndryshme nga ato të ceremonive të tjera në ishull. Në fakt, ato i atribuohen drejtpërdrejt traditës liturgjike bizantine të importuar në Siçili në shekullin e 15-të, nga kolonistët shqiptarë të ardhur nga Shqipëria mesjetare dhe nga trevat shqiptare të Gadishullit Ballkanik, kur pushtimi turk shkaktoi diasporën e parë të madhe shqiptare në botë. . Për më shumë se pesëqind vjet shqiptarët e Italisë kanë ruajtur besimin dhe traditat e tyre me shumë kujdes, interes dhe vëmendje përmes ritit të tyre greko-bizantin   . Rite jo të ndryshme mund të gjejmë në komunitetet e tjera, shqipfolëse apo gjithmonë me origjinë shqiptare, të Eparkisë së Hora e Arbëreshëve, ku mbeten gjurmët e solemnitetit të festimeve bizantine.

### Origjina 
[majtas|parapamje| Stema e Eparkisë [Eparkia e Horës së Arbëreshëve|së Hora e Arbëreshëve]]
Komuniteti shqiptar ( *arbëresh* ) i Siçilisë ( Contessa Entellina, Mezzojuso, Palazzo Adriano, Hora e Arbëreshëve, Santa Cristina Gela, plus famullia *ad personam* dhe kisha e murgeshave baziliane të Palermos ) administrohet shpirtërisht dhe fetarisht nga Eparkia e Pianës degli shqiptare. Riti, përveçse përbën trashëgiminë më të rëndësishme të kishës lindore të Bizantit që ishte në kishën ilire, është mbi të gjitha tipari më i rëndësishëm dhe emëruesi i përbashkët i identitetit të komunitetit italo-shqiptar, ku referohet karakterizimi i fortë. jo vetëm kryesisht për substancën e festimeve dhe funksioneve të shenjta, por edhe për metodat dhe format e tyre.

Ruajtja e ritit dhe e traditave është mrekulli, po të kihet parasysh se ato kanë mbijetuar të paprekura për mbi pesë shekuj dhe ruajtja e të cilave është një angazhim i përzemërt dhe i vazhdueshëm në të gjitha nivelet, fetar, shoqëror, politik, civil. Prandaj, *arbëreshët* përbëjnë një enklavë të kulturës orientale në zemër të Perëndimit, e cila shprehet maksimale në ritin bizantin. Kjo kulturë me rrënjë të lashta është objekt kurioziteti, studimi dhe analize, aq sa njihet si një trashëgimi nga Kisha Katolike e denjë për t'u mbrojtur dhe ruajtur.

Java e Madhe e Shenjtë e Eparkisë së Hora e Arbëreshëve është përfshirë nga rajoni i Siçilisë në kalendarin e ngjarjeve të mëdha fetare .

## Pashkët Arbëreshe 
### Periudha e kreshmës 
Sipas traditës bizantine, liturgjia eukaristike në Kreshmë kremtohet vetëm të shtunave dhe të dielave dhe në festën e Ungjillit, ndërsa ditët e tjera janë liturgjike. Periudha e Kreshmës karakterizohet nga funksionet e liturgjisë së të Parashenjtëruarit, *Proghiasmèna* (e mërkurë dhe e premte) dhe *Himni Akàthistos* për Nënën e Zotit (e premte).

Matin recitohet në të gjitha ditët liturgjike dhe Liturgjia e Shën Vasilit të Madh kremtohet të gjitha të dielave të Kreshmës, me përjashtim të të Dielës së Palmave .

### E shtuna e Lazarit 
[majtas|parapamje| [Kryekisha e Horës së Arbëreshëve|Katedralja e San Demetrio, shtëpia e liturgjive kryesore të Pashkëve]]
Programi i festimeve fillon të premten para Javës së Shenjtë, kur kremtohet ringjallja e Llazarit me *Projasmenën* (Meshën e të parashenjtëruarve) dhe këndimin e Lazarit ( *kënga dhe Lazërit* ) nëpër rrugët e qytetit        .

### E Diela e Rromollidhet (Palmave) 
parapamje| Një prift italo-shqiptar në Palermo ditën e Palmës
parapamje| Kisha Shën Nikola i Mirës, ngjitur me Seminarin dhe Epikopinë e Hora e Arbëreshëve, ku fillon procesioni i së Dielës së Palmës
Veçanërisht tërheqëse është festa e së Dielës së Palmave ( *E diellja e Rromollidhet* ) në Horën e Arbëreshëve, e cila përkujton hyrjen e Jezusit në Jerusalem mbi një gomar nga Eparku, e cila pasohet nga bekimi i palmave dhe degëve të ullirit.

### E Enjte e Madhe dhe e Shejtë 
Të enjten e Madhe ( *e Entja e Madhe dhe e Shejte* ) kremtohet larja e këmbëve gjatë së cilës Eparku (Peshkopi) ua lan këmbët papadëve ashtu siç bëri Krishti me apostujt e tij.

### E Premte e Madhe dhe e Shejtë 
Të Premten e Madhe (*e Prëmtja e Madhe dhe e Shejte*) zyrat e Vajtimeve ( *Vajtimet* ), këngë funerale në shqip në të cilat marrin pjesë të gjithë banorët e Hora e Arbëreshëve. Kortezhi që përshkon të gjithë vendin shoqërohet me këngë ungjillore, në greqishten e vjetër dhe shqipen, të cilat rrëfejnë mundimin e Krishtit.

[parapamje| Prifti italo-shqiptar dhe dhjaku i [Kundisa|Contessa Entellina në aktin e bekimit të Kryqit]]

### E Shtuna e Madhe dhe e Shenjtë 
Të E Shtuna E Shenjtë (*Dhe Shtunia e Madhe dhe Ajo Ajo*) bëhen pagëzime (*pagz* me zhytje, ata heqin mbulesat e zeza nga kishat dhe i bëjnë thirrje zhurmave për të njoftuar Ringjallja E Krishtit (*T Ng Ng Ng*). Nga nata e së shtunës Së Madhe, atëherë, ne intonojmë të famshmen *"Christos Anesti"* (Krishti është ringjallur). Të dielën E Pashkëve, Për Pashkët Solemne Papnore (*Pashkt*), himni I Ringjalljes këndohet vazhdimisht gjatë Shërbimit Të Agimit (*r*) nga himnografi Bizantin Xhon Damasken. Ai ndjek liturgjinë e Shën Gjon Krisostomit të zyrtarizuar nga Konkelebrantët e mbështjellë me rroba të çmuara të shenjta.

Natën ndërmjet të shtunës dhe të dielës së Pashkëve, funksioni evokues i *Christòs Anèsti* (Krishti u ringjall) zhvillohet natën; menjëherë pas kremtimit liturgjik, me një pjesëmarrje të madhe, këndimi i *Christòs Anèsti/Krishti u Ngjall* kryhet në greqishten e vjetër dhe shqipen nga grupe këngëtarësh spontanë që shkojnë shtëpi më shtëpi duke shpallur ngjarjen e madhe në rrugët e qytet dhe mes familjeve zgjuar.

### E Diela e Madhe dhe e Shenjtë e Pashkëve 
Periudha e Pashkëve kulmon në ditën e Pashkëve ( *e Diellja e Madhe e Pashkëvet* ) kur, si në një përrallë të lashtë, Hora e Arbëreshëve rijeton gjithë identitetin e saj etno-fetar dhe folklorin e saj shqiptar. Një ceremoni karakteristike zhvillohet në katedralen e San Demetrio  .
majtas|parapamje| Papa Sepa Petta, Pashkë 1960
parapamje| Bekimi i vezëve të kuqe dhe hedhja e shortit
Ceremonia liturgjike e të dielës së Pashkëve fillon në mëngjes me papnorin solemn të kremtuar nga eparku dhe priftërinjtë e Eparkisë së Hora e Arbëreshëve, të veshur me petka të lashta dhe të pasura. Mes spiraleve të mëdha të temjanit, eparku, i rrethuar nga priftërinjtë, kremton ritin e "tryezës së shenjtë", e cila, sipas zakonit oriental, ngrihet në qendër të absidës . Lutjeve në greqishten e vjetër, sipas liturgjisë së Shën Gjon Gojartit, populli u përgjigjet me kor dhe me një trazirë këngësh e ngjyrash lartësohet ringjallja e Krishtit.

Vala e gëzueshme e kambanave, ndezjet e diellit në orenditë e altarit, mbi rrobat e priftërinjve, mbi ar, mbi mëndafsh, aroma e temjanit, harmonia solemne e këngëve paleo-bizantine (të cilat dallohen qartë nga neo-bizantine), festolet e gjethit dhe flamujt kombëtarë të Shqipërisë që zbukurojnë ndërtesat e shenjta dhe të qytetit, krijojnë një atmosferë me bukuri të papërshkrueshme.

Funksioni merr një vlerë të veçantë ekumenike për shkak të këndimit të Ungjillit në gjuhë të ndryshme. Në Pashkë justifikohet i gjithë ligjërimi eskatologjik dhe çdo arsye për shpresë, siç këndon himni i famshëm *Christòs anèsti* në greqishten e vjetër, *Krishti u ngjall* në shqip (Krishti u ringjall):
Skeda:Card_Ruffini_funzione_greco-cattolica_a_Piana_degli_Albanesi.jpg|alt=Funzione greco-cattolica a Piana degli Albanesi (1960)|Funksioni greko-katolik në Hora e Arbëreshëve (1960)
Skeda:I_costumi_di_Piana_degli_Albanesi.jpg|alt=Un momento degli anni '60 della Pasqua di Piana degli Albanesi|Një moment nga vitet 1960 të Pashkëve në Hora e Arbëreshëve
Skeda:Pasqua_Bandiere_Comune_Piana_degli_Albanesi.jpg|alt=La cittadina in festa addobbata dalle bandiere nazionali|Qyteti festiv i zbukuruar me flamuj kombëtarë
Skeda:Pasxalina_abga.jpg|alt=Le tipiche uova rosse benedette|Vezët e kuqe tipike të bekuara
Skeda:Panaret.jpg|alt=Panaret, dolce tipico pasquale italo-albanese| *Panaret*, ëmbëlsirë tipike Italo-Shqiptare dhe Pashkëve
Papnorja solemne përfundon me një kortezh madhështor dhe të madh grash me kostume të shtrenjta tradicionale shqiptare, të cilat pasi kanë marrë pjesë në ritet e shenjta dhe solemne, parakalojnë nëpër Korso Kastriota duke arritur në sheshin kryesor. Në fund të kortezhit, në një trazirë këngësh dhe ngjyrash, bekimi ( *bekimi* ) jepet nga *papadhët*, pasuar nga shpërndarja e vezëve të kuqe ( *vet të kuq* ) për njerëzit dhe turistët, simbol i pasionit të Krishtit., të lindjes dhe të ringjalljes .

## Këngët dhe kostumet 
Gjatë Javës së Madhe dhe të Shenjtë, këngët e traditës së lashtë muzikore dhe melurgike bizantine këndohen nga eparku, papat dhe populli, e cila është pjesë e "Regjistrit të Trashëgimisë Jomateriale të Sicilisë", i njohur edhe nga UNESCO.

Festimet e ndryshme shoqërohen nga gra të veshura me kostume tradicionale, e cila, së bashku me gjuhën dhe ritualin, është një nga shenjat më të dukshme të diversitetit kulturor të *arbëreshëve* ; është një shprehje unike e vetëdijes lokale e cila manifeston në këtë mënyrë edhe dëshirën për të ruajtur identitetin dhe traditat  .

## Galeria 

Skeda:Card_Ruffini_funzione_greco-cattolica_a_Piana_degli_Albanesi.jpg|alt=Funzione greco-cattolica a Piana degli Albanesi (1960)|Funksioni greko-katolik në Hora e Arbëreshëve (1960)
Skeda:I_costumi_di_Piana_degli_Albanesi.jpg|alt=Un momento degli anni '60 della Pasqua di Piana degli Albanesi|Një moment nga vitet 1960 të Pashkëve në Hora e Arbëreshëve
Skeda:Pasqua_Bandiere_Comune_Piana_degli_Albanesi.jpg|alt=La cittadina in festa addobbata dalle bandiere nazionali|Qyteti festiv i zbukuruar me flamuj kombëtarë
Skeda:Pasxalina_abga.jpg|alt=Le tipiche uova rosse benedette|Vezët e kuqe tipike të bekuara
Skeda:Panaret.jpg|alt=Panaret, dolce tipico pasquale italo-albanese| *Panaret*, ëmbëlsirë tipike Italo-Shqiptare dhe Pashkëve

## Shih edhe 
* Arbëreshët
* Liturgjia bizantine
* Hora e Arbëreshëvet
* Kisha Bizantine Italo-Arbëreshe
* Eparkia e Horës së Arbëreshëve
* Java e Shenjtë e Lungros

## Referime