Dukati i Madh i Lituanisë

**Dukati i Madh i Lituanisë** ishte një shtet evropian që ekzistonte nga shekulli i 13-të deri në vitin 1795, kur territori u nda midis Perandorisë Ruse, Mbretërisë së Prusisë dhe Perandorisë Habsburge të Austrisë. Shteti u themelua nga lituanezët, të cilët në atë kohë ishin një komb politeist i lindur nga disa fise të bashkuara baltike nga Aukštaitija.

Dukati i Madh u zgjerua për të përfshirë pjesë të mëdha të ish-Rusit të Kievit dhe shteteve të tjera fqinje, duke përfshirë atë që tani është Bjellorusia, Lituania, pjesa më e madhe e Ukrainës, si dhe pjesë të Letonisë, Moldavisë, Polonisë dhe Rusisë. Në masën më të madhe, në shekullin e 15-të, ishte shteti më i madh në Evropë. Ishte një shtet [multietnik dhe [Multikonfesionalizmi|multikonfesional, me diversitet të madh në gjuhë, fe dhe trashëgimi kulturore.

Konsolidimi i tokave lituaneze filloi në fund të shekullit të 13-të. Mindaugas, sundimtari i parë i Dukatit të Madh, u kurorëzua si Mbreti i Lituanisë në vitin 1253. Shteti pagan ishte në shënjestër të një kryqëzate fetare nga Kalorësit Teutonikë dhe Urdhri Livonian, por mbijetoi. Zgjerimi i saj i shpejtë territorial filloi vonë në mbretërimin e Gediminas, dhe vazhdoi nën diarkinë dhe bashkëudhëheqjen e djemve të tij, Algirdas dhe Kęstutis. Djali i Algirdas Jogaila nënshkroi Bashkimin e Krewo më 1386, duke sjellë dy ndryshime të mëdha në historinë e Dukatit të Madh të Lituanisë: konvertimin në krishterim të shtetit të fundit pagan të Evropës, dhe krijimin e një bashkimi dinastik midis Dukatit të Madh të Lituanisë dhe Kurorës së Mbretërisë së Polonisë.

Mbretërimi i Vytautasit të Madh, birit të Kęstutis, shënoi si zgjerimin më të madh territorial të Dukatit të Madh ashtu edhe humbjen e Kalorësve Teutonikë në Betejën e Grunwald më 1410. Ajo shënoi gjithashtu ngritjen e fisnikërisë lituaneze. Pas vdekjes së Vytautas, marrëdhëniet e Lituanisë me Mbretërinë e Polonisë u përkeqësuan shumë. Fisnikët lituanez, duke përfshirë familjen Radvila, u përpoqën të prishnin bashkimin personal me Poloninë. Megjithatë, luftërat e pasuksesshme me Dukatin e Madh të Moskës e detyruan bashkimin të mbetet i paprekur.

Përfundimisht, Bashkimi i Lublinit i vitit 1569 krijoi një shtet të ri, Komonuelthin Polako-Lituanez. Në Federatë, Dukati i Madh i Lituanisë ruajti veçorinë e tij politike dhe kishte ministri, ligje, ushtri dhe thesar të veçantë. Federata u ndërpre me miratimin e Kushtetutës së 3 majit 1791, kur supozohej të bëhej një vend i vetëm, Komonuelth, nën një monark, një parlament dhe pa autonomi lituaneze. Menjëherë pas kësaj, karakteri unitar i shtetit u konfirmua me miratimin e Garancisë Reciproke të Dy Kombeve.

Sidoqoftë, Komonuelthi i sapo reformuar u pushtua nga Rusia më 1792 dhe u nda midis shteteve fqinje. Një shtet i cunguar (qytetet kryesore të të cilit ishin Kraków, Varshava dhe Vilnius) mbeti që ishte nominalisht i pavarur. Pas kryengritjes së Kościuszko, territori u nda plotësisht midis Perandorisë Ruse, Mbretërisë së Prusisë dhe Austrisë më 1795.

## Ndarjet administrative
thumb|upright=1.1|Lituania dhe ndarjet e saj administrative në shekullin e 17-të
Struktura administrative e Dukatit të Madh të Lituanisë (1413–1564).

## Feja dhe kultura
### Krishterimi dhe paganizmi
Pas pagëzimit më 1252 dhe kurorëzimit të mbretit Mindaugas më 1253, Lituania u njoh si një shtet i krishterë deri më 1260, kur Mindaugas mbështeti një kryengritje në Courland dhe (sipas urdhrit gjerman) hoqi dorë nga krishterimi. Deri në vitin 1387, fisnikët lituanez pohonin fenë e tyre, e cila ishte politeiste. Lituanezët etnikë ishin shumë të përkushtuar ndaj besimit të tyre. Besimet pagane duhej të rrënjoseshin thellë për t'i mbijetuar presionit të fortë nga misionarët dhe fuqitë e huaja. Deri në shekullin e 17-të, kishte relike të besimit të vjetër të raportuara nga priftërinjtë aktivë jezuitë kundër reformatorëve, si ushqimi i žaltys me qumësht ose sjellja e ushqimit në varret e paraardhësve. Tokat e Bjellorusisë dhe Ukrainës së sotme, si dhe dukët (princat) vendas në këto rajone, ishin në mënyrë të vendosur të krishterë ortodoksë (greke katolike pas Bashkimit të Brestit). Ndërsa besimet pagane në Lituani ishin mjaft të forta për t'i mbijetuar presionit të shekujve nga urdhrat ushtarakë dhe misionarët, ata përfundimisht u dorëzuan. Një eparki e veçantë metropolitane ortodokse lindore u krijua diku midis viteve 1315 dhe 1317 nga Patriarku i Kostandinopojës Gjon XIII. Pas Luftërave Galicia-Volhynia që ndanë Mbretërinë e Galicia-Volhynia midis Dukatit të Madh të Lituanisë dhe Mbretërisë së Polonisë, më 1355 Metropolia e Halych u likuidua dhe eparkitë e saj u transferuan në metropolet e Lituanisë dhe Volynisë.

Në vitin 1387, Lituania u konvertua në katolicizëm, ndërsa shumica e tokave ruteniane qëndruan ortodokse, megjithatë, më 22 shkurt 1387, Duka Suprem Jogaila ndaloi martesat katolike me ortodoksë dhe kërkoi që ata ortodoksë që më parë ishin martuar me katolikët të konvertoheshin në katolicizëm. Në një moment, megjithatë, Papa Aleksandri VI e qortoi Dukën e Madhe për mbajtjen e jo-katolikëve si këshilltarë. Rrjedhimisht, vetëm në vitin 1563 Duka i Madh Sigismund II Augustus lëshoi një privilegj që barazonte të drejtat e ortodoksëve dhe katolikëve në Lituani dhe hoqi të gjitha kufizimet e mëparshme për ortodoksët. Pati një përpjekje për të polarizuar të krishterët ortodoksë pas Bashkimit të Brestit më 1596, me të cilin disa të krishterë ortodoksë pranuan autoritetin papal dhe katekizmin katolik, por ruajtën liturgjinë e tyre. Vendi u bë gjithashtu një nga qendrat kryesore të reformës.

Në gjysmën e dytë të shekullit të 16-të, kalvinizmi u përhap në Lituani, i mbështetur nga familjet e [Radziwiłł]], Chodkiewicz, Sapieha, Dorohostajski dhe të tjerë. Në vitet 1580, shumica e senatorëve nga Lituania ishin unitarianë kalvinistë ose socinianë (Jan Kiszka).

Në vitin 1579, Stephen Báthory, Mbreti i Polonisë dhe Duka i Madh i Lituanisë, themeloi Universitetin e Vilniusit, një nga universitetet më të vjetra në Evropën Veriore. Për shkak të punës së jezuitëve gjatë Kundër-Reformimit, universiteti shpejt u zhvillua në një nga qendrat më të rëndësishme shkencore dhe kulturore të rajonit dhe qendra më e shquar shkencore e Dukatit të Madh të Lituanisë. Puna e jezuitëve si dhe konvertimet nga familjet senatoriale lituaneze e kthyen valën dhe në vitet 1670 kalvinizmi humbi rëndësinë e tij të mëparshme edhe pse ruante ende njëfarë ndikimi midis fshatarëve etnikisht lituanez dhe disa fisnikërisë së mesme.

### Islami
Islami në Lituani, ndryshe nga shumë vende të tjera të Evropës veriore dhe perëndimore, ka një histori të gjatë duke filluar nga shekulli i 14-të. Grupe të vogla të tatarëve lituanezë myslimanë migruan në tokat etnike lituaneze, kryesisht nën sundimin e Dukës së Madhe Vytautas (fillimi i shekullit të 15-të). Në Lituani, ndryshe nga shumë shoqëri të tjera evropiane në atë kohë, ekzistonte liria fetare. Tatarët lituanez u lejuan të vendoseshin në vende të caktuara, si Trakai dhe Kaunas. Keturiasdešimt Totorių është një nga vendbanimet më të vjetra tatar në Dukatin e Madh të Lituanisë. Pas një fushate të suksesshme ushtarake të Gadishullit të Krimesë më 1397, Vytautas solli të burgosurit e parë të luftës tatarë të Krimesë në Trakai dhe vende të ndryshme në Dukatin e Trakai, duke përfshirë lokalitete pranë lumit Vokë në jug të Vilnius. Xhamia e parë në këtë fshat është përmendur për herë të parë në vitin 1558. Në fshat kishte 42 familje tatare në vitin 1630.

## Referime