Gjinia në shoqërinë Bugi

*Bisutë* janë një nga 5 gjinitë e bugive. Ka teori të ndryshme në lidhje me origjinën e tyre përfundimtare. 

Që dikush të konsiderohet bisu, të gjitha aspektet e gjinisë duhet të ndërthuren për të formuar një tërësi. Besohet se lind me prirjen për t’u bërë bissu, gjë që zbulohet tek një foshnjë me gjenitali të paqartë. Këto gjenitali të paqarta nuk kanë pse të jenë të dukshme; një mashkull normativ që bëhet bissu besohet të jetë femër nga brenda. Kjo ndërthurje e gjinive mundëson shfaqjen e një identiteti "meta-gjinor".

Megjithatë, vetëm gjenitalet e paqarta nuk mjaftojnë për të qenë bisu. Personi duhet gjithashtu të mësojë gjuhën, këngët dhe magjitë tradicionale dhe të ketë dhunti për të dhënë bekime. Për t’u konsideruar një bisu i “vërtetë”, individi duhet të kalojë nëpër rituale të nisjes dhe të ketë mentorim nga një bissu tjetër, por kjo praktikë është në rënie për shkak të pakësimit të njerëzve që marrin këtë rol. Pritet që bisutë të qëndrojnë të celibatarë dhe të veshin rroba konservatore.  Në praktikë, shumë bissu përfshihen në marrëdhënie seksuale (veçanërisht me oroané), por kjo nuk pranohet hapur dhe njohja publike e këtyre marrëdhënieve shihet si rrënuese për fuqinë shpirtërore të bisusë. 

Në kulturën bugi paraislamike, bisutë shiheshin si ndërmjetës midis njerëzve dhe perëndive, sipas antropologut indonezian, profesorit Halilintar Lathief. Bisutë lidhen ngushtë me perëndeshën e hënës, e cila është një figurë femërore, por androgjene, dhe konsiderohen si pasardhës shpirtërorë.  Deri në vitet 1940, bisutë kishin ende një rol qendror në ruajtjen e riteve të lashta të pallateve mbretërore, përfshirë kurorëzimet e mbretërve dhe mbretëreshave.  Historikisht, bisutë kanë pasur një rol të rëndësishëm edhe në ceremoni të tjera, veçanërisht në dasma dhe lindje.

Vetë kategoria e bisuve, ka nënkategori me role të ndryshme, ashtu siç përshkruhen në poemat tradicionale si La Galigo.

Njëra prej tyre përfshin ata që rrjedhin drejtpërdrejt nga perënditë dhe që kanë lidhje të ngushta me oborret mbretërore dhe fisnikërinë. Kategoria e dytë përfshin bisutë që janë pronarë tokash, por që nuk marrin pjesë në role shpirtërore. Kategoria e fundit përbëhet nga bisutë që kanë rol kryesor në drejtimin e riteve fetare.

### Persekutimi 
Shoqëria bugi ka një besim kulturor se të pesë gjinitë duhet të bashkëjetojnë në harmoni,  por deri në vitin 2019, numri i bisuve kishte rënë ndjeshëm, pas viteve me përndjekje në rritje dhe zbehjes së traditës që i nderonte ata si priftërinj tradicionalë të komunitetit. Bisutë kanë arritur të mbijetojnë kryesisht duke marrë pjesë në dasma si “nuse nderi” (*maids of honour*), duke punuar si fermerë, si dhe duke ushtruar rolet e tyre kulturore si priftërinj. Grupet islamike radikale, policia dhe politikanët kanë kontribuar në shtimin e ngacmimeve dhe diskriminimit ndaj personave joheteroseksualë në Indonezi.

Gjatë sundimit kolonial holandez, toleranca ndaj bisusë ishte e përzier. Qeveria koloniale lejonte disa struktura shoqërore vendase të qëndronin në fuqi për të ruajtur produktivitetin bujqësor dhe sepse i shihte traditat vendase si një mjet për të frenuar përhapjen e islamizmit.   Megjithatë, kolonët holandezë kontribuan në krijimin e një mjedisi armiqësor ndaj praktikave dhe identiteteve seksuale që i konsideronin si “amorale”, duke i përdorur këto dallime për të theksuar distancën nga popullsia vendase.  Pas pavarësisë në vitin 1949, mbretëritë e lashta bugi u përfshinë në republikën e re dhe roli i bisusë u shty gjithnjë e më shumë në periferi për shkak të lidhjeve të tyre me fisnikërinë bugi. Edhe pse traditat e tyre bashkëjetuan për një kohë të gjatë me idealet islame para pavarësisë, një rebelim islamik rajonal në Sulawesi Jugore (i njohur si *Operasi Tobat*, pjesë e kryengritjes së Darul Islam) çoi në një shtim të përndjekjes. Me përkeqësimin e klimës ndaj personave joheteroseksualë, gjithnjë e më pak njerëz ishin të gatshëm të merrnin rolin e bisusë. Me ardhjen në pushtet të regjimit të Rendit të Ri të Suhartos, bisutë u margjinalizuan duke u trajtuar si elementë devijantë dhe jo-islamikë në shoqërinë indoneziane. Ata u shënjestruan gjithashtu për shkak të lidhjeve të supozuara me Partinë Komuniste të Indonezisë.  Përndjekja përfshinte ndalimin e praktikave të bisuve, shkatërrimin e objekteve me rëndësi shpirtërore, asimilimin e detyruar në role mashkullore dhe ekzekutimin e shumë individëve bisu.

Në periudhën pas-Suharto, janë bërë përpjekje për të ringjallur praktikat tradicionale të bisuve ku shumë elemente të zakonit të tyre janë ndërthurur me traditën islame. Bisutë mund të gjenden duke dhënë bekime për pelegrinët që shkojnë në Haxh dhe madje duke marrë vetë pjesë në pelegrinazh.  Megjithatë, kjo ringjallje ka bërë që zakonet e bissu të shihen gjithnjë e më shumë si atraksione për turistët, çka i redukton ato në argëtim dhe shpërfill sfondin shpirtëror mbi të cilin janë ndërtuar. Bisutë përjetojnë më shumë pranim dhe respekt shoqëror kur shihen duke përmbushur rolet e tyre shpirtërore, por në rastet kur nuk e bëjnë këtë, shpesh pritet që të përshtaten me rolet më të ngurta mashkull/femër. Megjithëse bissu janë shpirtërisht të veçantë nga personat jobinare apo interseks, kjo ndarje po bëhet gjithnjë e më e paqartë. Sot, shumë bisu janë angazhuar në profesione që lidhen më ngushtë me rolet varia, si për shembull grimi i nuseve. Edhe brenda vetë shoqërisë bugi, roli i bissu kohët e fundit është ngatërruar me ato të calalai dhe calabai. Për shkak të rënies së numrit të bisuve, disa rite kanë filluar të zëvendësojnë bisutë me kalalai dhe kalabai.