Reformimi protestant

**Reformacioni** (i quajtur ndryshe **Reformimi Protestant** ose **Reformimi Evropian**) ishte një lëvizje brenda krishtërimit perëndimor në Evropën e shekullit të XVI-të, që paraqiste një sfidë fetare dhe politike për Kishën Katolike Romane dhe autoritetin papal në veçanti. Megjithëse Reformimi zakonisht konsiderohet të ketë filluar me botimin e *Nëntëdhjetë e pesë* *Tezave* nga Martin Luther në vitin 1517, nuk pati asnjë skizëm midis Kishës Katolike dhe Luterit nga lindja deri në Botimin e Wormsit në vitin 1521. Urdhri e dënoi Luterin dhe zyrtarisht i ndaloi qytetarët e Perandorisë së Shenjtë Romake të mbronin ose përhapnin idetë e tij. Fundi i epokës së Reformimit është i diskutueshëm: mund të konsiderohet se përfundon me miratimin e rrëfimeve të besimit, që filluan Epokën e Ortodoksisë. Vite të tjera të sugjeruara për përfundimin kanë të bëjnë me Kundër-Reformimin ose Paqen e Vestfalisë. Nga një këndvështrim katolik, Këshilli i Dytë i Vatikanit bëri thirrje për t'i dhënë fund Kundër-Reformimit. 

## Përmbledhje 
Lëvizjet ishin bërë drejt një Reformimi përpara Luterit, kështu që disa protestantë në traditën e Reformacionit Radikal preferojnë të konsiderojnë fillimin e Reformimit për reformatorët si Arnoldi i Breshas, Peter Waldo, John Wycliffe, Jan Hus, Petr Chelčický, dhe Girolamo Savonarola. Për shkak të përpjekjeve reformuese Husit dhe të tjera reformatorëve bohemë, Utrakuist Husitizmit u pranuar nga Këshilli i Bazelit dhe ishte toleruar zyrtarisht nga Kurora e Bohemisë, edhe pse lëvizjet e tjera ishin ende objekt i përndjekjes, duke përfshirë lolardët në Angli dhe Valdensianëve në Francë dhe rajonet italiane.

Luteri filloi duke kritikuar shitjen e indulgjencave, duke këmbëngulur që papa nuk kishte asnjë autoritet mbi pastrimin dhe se Thesari i Meritës nuk kishte asnjë bazë në Bibël. Reformimi u zhvillua më tej për të përfshirë një dallim midis Ligjit dhe Ungjillit, një mbështetje e plotë në Shkrim si burimi i vetëm i doktrinës së duhur (*sola scriptura*) dhe besimit se besimi te Jezu Krishti është mënyra e vetme për të marrë faljen e Zotit për mëkatin (*sola fide*), sesa veprat e mira. Megjithëse ky konsiderohet përgjithësisht një besim protestant, një formulim i ngjashëm mësohej nga katolikët molinistë dhe Jansenist. Priftëria e të gjithë besimtarëve minimizoi nevojën e shenjtorëve ose priftërinjve për të shërbyer si ndërmjetësues, dhe beqaria e detyrueshme klerike u dha fund. *Simul justus et peccator* nënkuptonin se megjithëse njerëzit mund të përmirësoheshin, askush nuk mund të bëhej aq i mirë sa të fitonte falje nga Zoti. Teologjia sakramentale u thjeshtua dhe përpjekjet për të imponuar epistemologjinë Aristoteliane u rezistuan.

Luteri dhe pasuesit e tij nuk i panë këto zhvillime teologjike si ndryshime. *Rrëfimi i Augsburguti* i vitit 1530 arriti në përfundimin se "në doktrinë dhe në ceremoni asgjë nuk është marrë nga ana jonë kundër Shkrimit ose Kishës Katolike", dhe madje edhe pas *Këshillit të Trentos*, Martin Chemnitz publikoi *Provimin* 1565-73 *të Këshillit të Trentit* si një përpjekje për të provuar se Trent novoi në doktrinë ndërsa Luteranët po ndiqnin gjurmët e Etërve të Kishës dhe Apostujve.  

Lëvizja fillestare në Gjermani u diversifikua, dhe reformatorë të tjerë u ngritën në mënyrë të pavarur nga Luther si Zwingli në Zyrih dhe Kalvini në Gjenevë. Në varësi të vendit, Reformimi kishte shkaqe të ndryshme dhe prejardhje të ndryshme, dhe gjithashtu shpalosej ndryshe se në Gjermani. Përhapja e shtypshkronjës së Gutenbergut siguroi mjetet për shpërndarjen e shpejtë të materialeve fetare.

Besimet e ndryshme të krishtera të epokës së Reformimit në Krishtërimin Perëndimor adoptuan rrëfime të ndryshme (Katolike, Luterane, të Reformuara, Anglikane, Anabaptiste, Unitare, etj.). Reformatorët radikalë, përveç formimit të komuniteteve jashtë sanksionit shtetëror, nganjëherë përdorën ndryshime më ekstreme doktrinore, siç është refuzimi i parimeve të këshillave të Nikesë dhe Kalçedonisë me Uniformat e Transilvanisë. Lëvizjet anabaptiste u persekutuan veçanërisht pas Luftës së Fshatarëve gjermanë.

Drejtuesit brenda Kishës Katolike Romane u përgjigjën me Kundër-reformimin, të iniciuar nga *Confutatio Augustana* në vitin 1530, *Këshilli i Trentos* në vitin 1545, Shoqëria e Jezuit në vitin 1540, Defensio Tridentinæ fidei në vitin 1578, dhe gjithashtu një seri luftërash dhe dëbimesh të protestantëve që vazhdoi deri në shekullin e XIX. Evropa Veriore, me përjashtim të shumicës së Irlandës, ra nën ndikimin e protestantizmit. Evropa Jugore mbeti kryesisht Katolike përveç valdensianëve të persekutuar shumë. Evropa Qendrore ishte vendi i pjesës më të madhe të Luftës së Tridhjetë-vjeçare dhe pati vazhdime të dëbimit të protestantëve në Evropën Qendrore deri në shekullin e XIX. Pas Luftës së Dytë Botërore, largimi i gjermanëve etnikë në Gjermaninë Lindore ose Siberi, e uli protestantizmin në vendet e Paktit të Varshavës, megjithëse disa mbeten edhe sot.

Mungesa e protestantëve nuk nënkupton domosdoshmërisht dështimin e Reformimit. Megjithëse protestantët ishin shfarosur dhe përfunduan të adhuronin në bashkime të ndara nga katolikët, në kundërshtim me qëllimin origjinal të Reformatorëve, ata gjithashtu ishin shtypur dhe persekutuar në pjesën më të madhe të Evropës në një moment. Si rezultat, disa prej tyre jetuan si kripto-protestantë, të quajtur edhe Nikodemitë, në kundërshtim me nxitjen e Gjon Kalvinit, i cili dëshironte që ata ta jetonin hapur besimin e tyre. Disa kripto-protestantë janë identifikuar qysh në shekullin e XIX-të pas emigrimit në Amerikën Latine.

## Shiko edhe
* Martin Luther
* Huldrych Zwingli
* Gjon Kalvini
* Protestantizmi
* Kisha Anglikane
* Luteranizmi
* Kalvinizmi
* Kisha Katolike
* Kundër-Reformimi
* Nikola Koperniku
* Gjuetia e shtrigave
* Përndjekja fetare
* Lufta fetare

## Shënimet
## Referime 
### Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lexime të mëtejshme
### Sondazhet
* Appold, Kenneth G. *The Reformation: A Brief History* (2011) online
* Collinson, Patrick. *The Reformation: A History* (2006)
* Elton, Geoffrey R. and Andrew Pettegree, eds. *Reformation Europe: 1517–1559* (1999) excerpt and text search
*  Elton, G.R., ed. *The New Cambridge Modern History, Vol. 2: The Reformation, 1520–1559* (1st ed. 1958) online free
* Gassmann, Günther, and Mark W. Oldenburg. *Historical dictionary of Lutheranism* (Scarecrow Press, 2011).
* Hillerbrand, Hans J. *The Protestant Reformation* (2nd ed. 2009)
* Hsia, R. Po-chia, ed. *A Companion to the Reformation World* (2006)
* Lindberg, Carter. *The European Reformations* (2nd ed. 2009)
*  Mourret, Fernand. *History of the Catholic Church* (vol 5 1931) online free; pp.&nbsp;325–516; by French Catholic scholar
* 
* 
* Sascha O. Becker, Steven Pfaff and Jared Rubin. *Causes and Consequences of the Protestant Reformation* (2015) online
* Spitz, Lewis William (2003). *The Protestant Reformation: 1517–1559*.

### Teologjia
* Bagchi, David, and David C. Steinmetz, eds. *The Cambridge Companion to Reformation Theology* (2004)
* 
* Barrett, Matthew, and Michael Horton. *Reformation Theology: A Systematic Summary* (2017).
* Carl E. Braaten and Robert W. Jenson. *The Catholicity of the Reformation*. Grand Rapids: Eerdmans, 1996. .
* William Cunningham, *The Reformers and the Theology of the Reformation* (2013).
* James R. Payton, Jr. *Getting the Reformation Wrong: Correcting Some Misunderstandings* (IVP Academic, 2010)
* 

### Burimet parësore në përkthim 
* Fosdick, Harry Emerson, ed. *Great Voices of the Reformation [and of other putative reformers before and after it]: an Anthology*, ed., with an introd. and commentaries, by Harry Emerson Fosdick. (Modern Library, 1952). xxx, 546 pp.
* Janz, Denis, ed. *A Reformation Reader: Primary Texts with Introductions* (2008) excerpt and text search
* Littlejohn, Bradford, and Jonathan Roberts eds. *Reformation Theology: A Reader of Primary Sources with Introductions* (2018).
* Luther, Martin ''Luther's Correspondence and Other Contemporary Letters*, 2 vols., tr. and ed. by Preserved Smith, Charles Michael Jacobs, The Lutheran Publication Society, Philadelphia, Pa. 1913, 1918. vol.2 (1521–1530) from Google Books. Reprint of Vol. 1, Wipf & Stock Publishers (March 2006). .
* Spitz, Lewis W. *The Protestant Reformation: Major Documents*. St. Louis: Concordia Publishing House, 1997. .

### Historiografia
* 
* 
* 
* 
*  excerpt
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Howard, Thomas A. and Mark A. Noll, eds. *Protestantism after 500 Years* (Oxford University Press,  2016), fq. 384. 
* 
* 
* 
* 
* Kooi, Christine. "The Reformation in the Netherlands: Some Historiographic Contributions in English." *Archiv für Reformationsgeschichte* 100.1 (2009): 293–307.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Walsham, Alexandra. "Toleration, Pluralism, and Coexistence: The Ambivalent Legacies of the Reformation." *Archiv für Reformationsgeschichte-Archive for Reformation History'' 108.1 (2017): 181–190. Online
* 

## Linqe të jashtme 
* Internet Archive of Related Texts and Documents
* 16th Century Reformation Reading Room : Extensive online resources, Tyndale Seminary
* The Reformation Collection From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
* An ecumenical official valuation by Lutherans and Catholics 500 years later
* The Historyscoper