Çoka

**Çoka**,  e njohur edhe si **çerkeska**,  është një pallto leshi me qafë të lartë që është pjesë e veshjes tradicionale mashkullore të popujve të Kaukazit .  Ishte në përdorim të gjerë midis avarëve, abazinëve, abkazëve,  azerbajxhanëve, Balkarëve, çeçenëve, çerkezëve, gjeorgjianëve, ingushëve, karaçajve, kumikëve, nogainjve, osetëve, tatëve, popujve të Dagestanit, si dhe terekëve, kubanëve . 

## Etimologjia 
Edhe pse Çoka u vesh nga popuj të tjerë kaukazianë në të njëjtën periudhë, rusët e quajtën këtë kostum "Çerkeska" sepse ata e panë atë për herë të parë në mesin e Çerkezëve. Sipas specialistes së historisë së veshjeve, Dr. Raisa Kirsanova, emri "Çerkeska" e ka origjinën nga fakti se rusët përdornin emrin çerkez (Çerkes) për popujt Kaukazianë, pavarësisht nga origjina e tyre etnike. Më vonë Kozakët Kuban e adoptuan atë si pjesë të kostumit të tyre.

Para invazionit rus, pjesët e Kaukazit Jugor ishin nën ndikimin persian, kështu që fjala "çugha" ishte e përdorur gjerësisht në rajon dhe vazhdon të përdoret për të referuar veshjes, megjithatë, shqiptimi i fjalës ndryshon në mes të etnive. Fjala "çugha" ka origjinë iraniane dhe do të thotë 'veshje e bërë nga tekstili', por gjithashtu u zbulua se përdorej në gjuhët turke për të përshkruar një palë të ngjashme të palës së jashtme, "çugha" (çoğa), e cila vesheshet gjatë dimrit në Azinë Qendrore. Në këtë kontekst, është gjithashtu e mundur që fjala vjen nga fjala "çek", që është çfarë turqit quajnë pambuk, nga i cili është qepur veshja e jashtme. Gjithashtu, fjala "çek" do të thotë "tërheq", "ngushto", "lidh". Nga Libri i Dede Korkut, emri i kësaj lloji veshjeje ishte i njohur ndër turqit Oguz si "çuga" ose "çuha", që përkthehet si "pamje".  

Fjala "çugha" përdorej kryesisht në rajone si Kaukazi Jugor, Çeçenia dhe Dagestani. Gjeorgjianët e quajnë atë "çoka", por veshja dikur quhej "talavari", e cila tani është e njohur si "çoka khevsur". Azerbajxhanasit e quajnë kaftanin "çuka" ose "çuha" ose "arkhalig", megjithatë, "arkhalig" shpesh kohës shoqërohet me një xhaketë më të lehtë, por azerbajxhanasit përdorin këto fjalë ndërsjellëshëm.

Megjithatë, në gjuhët çerkeze, fjala "çugha" nuk u adoptua dhe veshja njihet si "shwakh-tsia", që do të thotë 'i mbulon kavallarin', ose thjesht "tsey", që do të thotë 'nga tekstili'. Grupet turke në Kaukazin Verior si Nogaitë, Balkarët, Karacaetë dhe Kumyket e quajtën palës së jashtme "çepken", një fjalë tjetër që hyri në gjuhën ruse në formën e "çekmen". 

## Historia dhe zhvillimi 
[majtas|parapamje|218x218px| Një [Kaftani|kaftan i veshur nga një kalorës përgjatë Rrugës së Mëndafshit, shekulli 8-10 pas Krishtit. Ai që e kishte veshur mund të kishte qenë një burrë nga Alania, në një rajon atëherë nën dominimin e Khazarëve. Muzeu Metropolitan i Artit .]]
Një teori popullore është se kaftani i gjetur në Moschevaya Balka është prototipi i asaj që ne sot e njohim si chokha.  Prototipi mund të ketë qenë një lloj veshjesh i zakonshëm midis Khazarëve dhe Alanëve .  Është e mundur që kaftani e ka origjinën nga kostumi i përgjithshëm i shigjetës së kalit, i cili është një stil veshjesh i veshur nga kalorësit midis grupeve iraniane, turqve perëndimorë, hunëve, si dhe popujve gjermanë lindorë që u vendosën në rajonet e Pontit dhe Danubit dhe morën rrobat në perëndim pas pushtimit të Hunëve në vitin 375 të e.s. Kaftani u vesh nga kalorës përgjatë Rrugës së Mëndafshit në Kaukaz gjatë shekujve 8-10, megjithëse, kostumi i përgjithshëm i shigjetarit të kalit mbeti i pandryshuar në rajon për shekuj.  Për shkak të tensioneve midis Perandorisë Bizantine dhe Persisë, Gjeorgjia u bë një rrugë e rëndësishme për tregtarët stepë për të dorëzuar mëndafshin në Bizant.  Gjeorgjianët dhe grupet e tjera të Kaukazit të Veriut filluan të adoptonin stilin e kostumit për shkak të rolit të Gjeorgjisë në rrugën e mëndafshit dhe duke pasur ndërveprime të vazhdueshme me popujt fqinjë stepë. 
djathtas|parapamje|177x177px| ushtar sogdian .
djathtas|parapamje|170x170px| Turqit perëndimorë të të dy gjinive të veshur me kaftan me xhaketë.
The costume consisted of the following elements: shorts, leggings, caftan or coat (multiple layers), and boots. The large dolman sleeves allow for freedom of movement and the two slits towards the back allow the skirt to cover the legs more fully while seated on horseback. The original use of the coat is very specialized for mounted archery, horse riding, and combat, similar to the use modern chokha. Well-preserved caftans were made of Sogdian and Chinese fabrics. Later in the Khazar reign the caftan started to become associated with aristocracy in the Caucasus and it remained that way until late 19th century. By the period of the Western Han dynasty (206 BCE–8 CE), silk trimming became a regular feature in the steppe environment. Prior to this, garments were trimmed with woven trim or fur. Piping or trimming of the caftan's collar and the chest was a common feature among the noble and common classes of the Parthians, Kushans, Sasanians, Sogdians, Hephthalites, Huns, Turks, Alans, and the Scythians. Another design of the caftan also includes the lapels. Lapels do not feature on Parthian, Kushan, or Sasanian caftans, however they do appear in art from Hepthalite and Sogdian sites, it is suggested that the political ascendance of the Western Turks in the Alan's territory resulted in the adoption of lapels. The caftan prevailed in fashion through the early medieval period in the Near East and Central Asia.

Ka shumë pak dëshmi për ekzistencën e një veshje të veçantë për gra në stepën e Evropës dhe në Kaukaz, pasi varrezat e Moschevaya Balka tregojnë një dimorfizëm seksual të dallueshëm në veshje. Gratë sogdiane dhe hune visheshin në mënyrë relativisht më të ngjashme me kolegët e tyre mashkull. Diferencat në modën midis meshkujve dhe femrave fillojnë të bëhen më të dukshme në shekujt më të vonshëm, veshjet e meshkujve vazhdojnë të ndjekin traditat persiane dhe qendrore-aziatike ndërsa veshjet e grave duket se kanë marrë disa nga inspirimet e tyre nga modeli i Lindjes së Mesme, por ndikimi i stepës mbetet.

Kaftani i shekullit të 8-të i njohur si çoka duket se nuk i ngjan veshjes ushtarake të veshur në Kaukaz dhe mes kozakëve që njohim sot, ai u transformua me kalimin e kohës - ndryshoi gjatësinë e tij dhe shtoi elementë të rinj. Për shembull, më herët nuk kishte një detaj të tillë në çokha si gazyr . Ajo u shfaq më vonë kur armët e zjarrit filluan të përdoren gjerësisht. Fillimisht, gazyrët barteshin në çanta lëkure të lidhura me rripin ose rripin e shpatullave, por shumë objekte të ndryshme ishin ngjitur tashmë në rrip, një shashka dhe një armë mbaheshin mbi supe në rripa. Kjo është arsyeja pse gazyrët filluan të qepen në pallto në të dy anët e gjoksit. Ky detaj i ndihmoi ushtarët të ruanin lehtësisht fishekët. Për më tepër, vendndodhja ku ishte qepur e bënte atë të rehatshme për ushtarin që e mbante atë, kështu që gjatë betejës ata nuk duhej t'i kërkonin dhe të xhironin për një kohë të gjatë. Disa çoka kishin gazyr të lëvizshëm, ndërsa të tjerët mbilleshin në gjoksin e palltos. Versionet më primitive të chokhës dukeshin si një lloj veshjeje më e lirë, ndonjëherë edhe më e madhe. Gjatësia ishte deri në gjunjë ose deri në gjysmën e kofshës. Mëngët e gjata të ngushta ndonjëherë kishin një zgjatje trekëndore në fund, që mbulonte pjesën e pasme të krahut. Gjoksi nuk ishte aq i hapur sa në çoka nga modelet e mëvonshme, dhe shpesh kishte një mbërthyes nga qafa në bel. Në disa raste, kishte një jakë në formën e një qëndrimi të ulët me qoshe të përparme të pjerrëta. Një tjetër ndryshim midis prototipit dhe çokës aktuale është gjoksi i hapur i prerjes së palltos, i cili ka shumë të ngjarë të ishte një stil i sjellë në Lindjen e Afërt si rezultat i pushtimeve të shumta turke. Kaukazianët adoptuan gjithashtu një sërë veshjesh dhe veshjesh nga grupet iraniane dhe më vonë nga turqit që filluan të visheshin së bashku me çokën. Në shekullin e 18-të, më në fund u formua një kostum mashkullor i zakonshëm për Kaukazin, i cili përbëhej nga gazyr në gjoks, beshmet, **cherkeska**, burka, bashlyk, papakha, etj 
 

## Rilindje 
djathtas|parapamje| Ushtari gjeorgjian në chokha duke qëndruar në pozicionin e tij në një memorial në Sheshin Hero, Tbilisi
majtas|parapamje| Çerkezët në Izrael.
Çoka ishte në përdorim të gjerë ndër banorët e Kaukazit nga shekulli i 8-të deri në erën sovjetike në fillim të shekullit të 20-të. Sot, çoka nuk përdoret më në përditshmëri, por vazhdon të mbahet për raste ceremoniale dhe festive. Për shumë, ajo është një simbol i luftës për liri. Në Gjeorgji përdoret si një simbol i krenarisë kombëtare, dhe përdoret shpesh nga meshkujt gjeorgjianë në dasma dhe ngjarje zyrtare. Ish-presidenti gjeorgjian Mikheil Saakashvili urdhëroi zyrtarët gjeorgjianë të lartë të punësuar jashtë vendit të paraqiteshin në kostume kombëtare, duke përfshirë çokën, në takimet zyrtare. Më 9 qershor 2020, Agjencia Kombëtare për Ruajtjen e Trashëgimisë Kulturore të Gjeorgjisë njohu traditën e veshjes së çokës si pjesë e trashëgimisë kulturore jofizike të Gjeorgjisë. 

## Llojet 
Llojet dhe dizajnet e Chokha-ve ndryshojnë sipas rajonit dhe kulturës, por ka dy lloje të çokave që vishen më shpesh në Kaukaz: të përgjithshme dhe të peshuara.  Veçoritë e përbashkëta janë se jakat e të dy çokave janë të hapura dhe fundi i palltove zakonisht është i valëzuar ose i palosur. Chokha është bërë zakonisht prej pëlhure të gjerë ose shall, por disa chokhas janë bërë nga tekstile më të hollë për raste festive. Ishte gjithashtu e zakonshme që çoka të mbaheshin pa xhepa plumbash apo gazyr. Një arkhalig do të vishej gjithashtu nën çoka. Stili, dekorimet dhe modelet në chocha ndryshon midis etnive.

Gjithashtu ekzistonin lloje të çukhës që përfshinin elemente persiane si mëngët përcjellëse, të plotësisht të pa qepura nga kërci deri te lakuriqi, dhe mëngë të caktuara që janë prekur në gjysmë nga lartësia e të cilëve u bënin përdorim për përdorim të rastësishëm. Këto stile çukhe persiane ishin në përdorim kryesisht ndër banorët e Transkaukazisë, veçanërisht ndër azerbajxhanasit, armënët lindorë, banorët e jugut të Dagestanit, si dhe ndër persianë. Në disa vepra arti, gjermanët gjithashtu shfaqen duke e veshur. Çukhat me mëngët përcjellëse ishin veshja kryesore dhe uniforma e veshjes në ushtrinë e khanateve kaukaziane. Më vonë, u përdor gjerësisht në Shoqatën Kaukaziane të Ushtrisë Imperiale dhe u bë uniforma e oficerëve kryesorë të Eskadrës Myslimane (azerbajxhanase) dhe Lezginë. Së bashku me palton, vishesh një kapelë leshi e erës së periudhës së Qajarit.

### Lloji i përgjithshëm 
Ky është lloji më i përdorur i çokës në Kaukaz. Nga ngjyrat, gjatësia dhe dizajni i përgjithshëm i çokës, ishte e mundur të njihej mosha, profesioni, madje edhe klasa e një personi. Çerkeska e përgjithshme ishte qepur jo vetëm nga pëlhura gri dhe e zezë, por edhe nga e kuqe, blu, jeshile, e verdhë e artë, vjollcë dhe kafe. Rreshtimi i mëngës së çokës së përgjithshme është prej pëlhure mëndafshi, mëngët shpesh kanë sythe dhe kopsa prej fije. Chokhas me funde shumë të gjata ishin të njohura në mesin e fisnikërisë. Është i prerë në bel me tuba dhe palosje, i ngjeshur me një rrip lëkure të zezë të zbukuruar me copa argjendi, kopsa e brezit shërbente si karrige për gdhendjen e zjarrit. Veshja ishte një veshje për luftim, nuk duhej të pengonte lëvizjen, kështu që mëngët ishin të gjera dhe të shkurtra, ndonjëherë me rreshta butonash poshtë hapjeve dhe rrathë dore. Vetëm të moshuarit i mbanin mëngët të gjata për të ngrohur duart. Siç u përmend më parë, më vonë u shtuan kuti për vendosjen e fishekëve, kutitë bënë të mundur mbushjen e një arme stralli ose shkrepse në galop të plotë. Ndonjëherë rastet ndodheshin pothuajse nën sqetull. Një artikull i detyrueshëm i veshjeve të burrave dhe grave ishin pantallonat e gjata të ngushta - një element veshjesh që ishte i pranishëm në popujt stepë, i cili ishte i nevojshëm për kalërim të shpeshtë dhe në kushte të vështira klimatike. Veshja e përgjithshme pothuajse gjithmonë përfshin një kamë të quajtur *khinjal*, një beshmet  të veshur nën çokha, gazyrs (mbajtëse plumbash/ngarkuese) dhe një *bashlyk* (një kapuç, veçmas nga manteli) ose një *papakha* (një kapelë e gjatë leshi) .

### Lloji i peshuar 
Ndryshe nga çokha e përgjithshme, e cila zakonisht vishej për betejë, atributi kryesor i çokës së peshuar janë xhepat e vegjël të plumbave ose mbajtëset e fishekëve në të dy anët e gjoksit, të cilat me kalimin e kohës u kthyen në një domethënie thjesht dekorative. Gazyrët për këtë çokë ishin prej druri dhe në pjesën e sipërme, sipër xhepit, kishin kapuça të vegjël prej ari ose argjendi me niello ose të praruar. Nganjëherë kishte zinxhirë ari ose argjendi që shkonin përpara gazyrëve ku lidheshin me një rozetë. Ishte zakon që çokha e peshuar të kishte një grup me tetë mbajtëse fishekësh në secilin gji.
 

### gjeorgjianët 

Skeda:Armenian_warrior;_Source_-_F.Brockhaus,_Bilder-Conversations-Lexikon,_Leipzig_1837.jpg|Armenian warrior from NagoÇrno-Karabakh ( F. A. Brockhaus, 1837)
Skeda:Scènes,_paysages,_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessinés_d'aprés_nature_par_le_prince_G._Gagarine.1.jpg|Circassian from Anapa. (artist - Gagarin GG)
Skeda:Scènes,_paysages,_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessinés_d'aprés_nature_par_le_prince_G._Gagarine.18.jpg|Kabardian. (artist - Gagarin GG)
Skeda:Bek.jpg|A Tatar Bek (Azerbaijani) from Karabakh. (artist - Gagarin GG)
Në mesin e gjeorgjianëve, përdoren kryesisht tre lloje të çokave: çokha Kartl-Kakheti (Kartli dhe Kakheti janë provincat lindore të Gjeorgjisë), Çokha Khevsur (kryesisht në provincën Mtskheta-Mtianeti të Gjeorgjisë) dhe çoka adjariane (kryesisht në perëndim. Provincat gjeorgjiane si Adjara dhe Guria, më parë edhe në Lazona ). Në Gjeorgji, ngjyra e zezë për çoka i rezervohej "Ordenit të Chokhosanit" që përfaqësonte shoqërinë elitare të qytetarëve: gjeneralë të mëdhenj, heronj të luftës, poetë të famshëm dhe njerëz që i kishin bërë një shërbim të madh vendit. Dekorime të veçanta u përdorën gjithashtu për të treguar statusin e tyre. 

#### Çoka Kartli-Kakheti 
Versioni Kartli-Kakheti ndan ngjashmëri me çokën e përgjithshme Kaukaziane. Në shumicën e rasteve, dekorime të ndryshme mbushin hapësirat e plumbave. Çokha Kartli-Kakheti është më e gjatë se çokha Khevsur dhe ka forma të ngjashme me trekëndëshin në gjoks, duke ekspozuar pëlhurën e brendshme të quajtur beshmet. Ka tendencë të ketë gazyrs (lokalisht të quajtur *masri* ) në të dy anët e hapësirave të gjoksit. Fundi zakonisht ka të çara në anët. Njerëzit i veshin pa rripa . Çokha Kartli-Kakheti ka mëngë të gjata dhe zakonisht është e zezë, e kuqe e errët ose blu.

Kjo është çokha më e njohur e përdorur në Gjeorgji, e parë shpesh në takime zyrtare dhe performancë muzikore.

#### Çoka Khevsuriane 
Chokha Khevsur vishej në provincën Khevsureti të Gjeorgjisë në malet e Kaukazit të Madh . Çokha Khevsur konsiderohet të jetë më e afërta me versionin mesjetar të çokës pasi ndan ngjashmëri në dizajn me kaftanin e lartpërmendur të gjetur në Moschevaya Balka . Ai është kryesisht i shkurtër, me forma trapezi . Ana e përparme e çokës ka dekorime të pasura dhe të çara anash, të cilat shtrihen deri në bel. Çokha Khevsur ka dekorime të pasura të përbëra nga kryqe dhe ikona .

#### Çoka adjariane 
majtas|parapamje| Çoka adjariane .
Chokha adjariane vishet në rajonet Adjara, Guria të Gjeorgjisë dhe vishej në Lazetin historik ( Turqia e sotme), megjithatë, veshja është më e ngjashme me veshjet e veshura nga grekët e Pontit . Kostumi kombëtar axharan i burrave përbëhet nga një këmishë (perangi) dhe pantallona të prera në një mënyrë specifike (dzigva) dhe të qepura nga pëlhura leshi ose saten me ngjyrë të zezë. Për shkak se pantallonat janë të palosura, të gjera sipër dhe të ngushtuara, ato ishin të rehatshme dhe ishin të lehta për t'u veshur në veprim. Veshja e jashtme ishte zubuni që futej në pantallona. Zubunitë ishin veshje dimërore, të ngrohura me astar pambuku dhe jelek pa mëngë. Pjesa më e shtrenjtë dhe më e dukshme është çokha e cila lidhej me rrip të gjerë të veçantë me lidhëse ose rrip lëkure. Kabalakhi (ose bashlyk ) është një veshje dimërore e bërë nga leshi i hollë. Dhe, sigurisht, veshja nuk do të ishte e plotë pa një kamë në këllëf, një pushkë dhe bandolier ose gazyr. Si këpucë përdornin çorape shumëngjyrëshe të thurura prej leshi,  (këpucë lëkure të buta) dhe çizme të lidhura me rripa. 

### Kaukazianët e Veriut 
Evgenia Nikolaevna Studenetskaya, një studiuese e njohur dhe figurë muzeale që punoi për më shumë se 50 vjet në Muzeun Shtetëror të Etnografisë (tani Muzeu Rus i Etnografisë ), ishte një nga ekspertët më të mirë të zakoneve të popujve të Kaukazit, si dhe kostumin e popujve të Kaukazit të Veriut. Në vitin 1989, ajo botoi librin "Rrobat e popujve të Kaukazit të Veriut të shekujve XVIII-XX" (       Në përgjithësi, grupet e Kaukazit të Veriut mbanin një stil shumë të ngjashëm të çerkeskës së përgjithshme. E vetmja mënyrë se si mund të dallohej se cilit grup i përkiste palltoja është duke inspektuar tekstilin nga i cili ishte bërë, dekorimet dhe numrin e kutive të plumbave të mbjella në çerkeska.

Sipas librit të saj, në shoqëritë çerkeze dhe abkaziane, çerkeska vishej midis mbretërve, kalorësve dhe klasës së lartë. Ngjyra të ndryshme të veshjeve për meshkujt përdoreshin rreptësisht për të dalluar klasat e ndryshme shoqërore, për shembull, e bardha zakonisht vishej nga princat, e kuqja nga fisnikët, grija, kafeja dhe e zeza nga fshatarët (blu, jeshile dhe ngjyrat e tjera visheshin rrallë). Deri në vitin 1785, çerkezia i ngjante shteteve mesjetare të Evropës Perëndimore për shkak të sistemeve të tyre feudale, por përhapja e Islamit në ato territore filloi të zbehte sistemin. Për shkak të natyrës feudaliste të shoqërisë së tyre u zhvillua kultura kalorësore çerkeze.  Ata përbënin trupat e principatave çerkeze, pothuajse identike në strukturë, formë dhe në parametra të tjerë me konceptin evropian të "ushtrisë kalorësore". Çerkeska ishte në përdorim të gjerë në mesin e kalorësisë çerkeze dhe mbahej së bashku me armatimin dhe forca të blinduara. Ishte gjithashtu e zakonshme në mesin e banorëve të Kaukazit Veriperëndimor të vishnin çerkeska pa prerje të hapur në gjoks. Numri i xhepave apo kutive për gazyrët mund të variojë nga 4-5 deri në 18 në secilën anë të gjoksit. Numri i gazyrëve është i veçantë pasi është edhe një tregues i statusit dhe renditjes në mesin e çerkezëve, veçanërisht në mesin e luftëtarëve fisnikë.

Armët që vishen shpesh me veshjen çerkeze janë një kamë e quajtur *kama*  ose *kinzhal* (kur transliterohet dhe një shpatë të quajtur *shashka*  Është një lloj i veçantë saberi ; një shpatë shumë e mprehtë, me një tehe, me një dorë dhe pa roje . Edhe pse shpata përdoret nga shumica e kozakëve rusë dhe ukrainas, forma tipike adygheane e saberit është më e gjatë se ajo e KozakëvÇerkeskat që mbanin Osetët kishin karakteristika paksa të ndryshme. Në art, Osetët përshkruhen në një çerkeska të shkurtër pa një prerje në gjoks, anët e saj tërhiqen së bashku nga tre palë tela. Osetët kanë gjithashtu kaftanë të tjerë me dizajn të ngjashëm me çerkeskën e përgjithshme, të tilla si *karte*, një pallto prej lëkure deleje dimërore dhe një kaftan prej liri pa rreshtim më të lehtë me bretkocë të quajtur *kurta*, të dyja janë fjalë me origjinë iraniane.  Osetët dhe çerkezët në përgjithësi i mbanin palltot e tyre në mënyrë të ngjashme. Palltot në shumicën e rasteve ishin prej pëlhure të zezë ose gri, me mëngë të ndara. Ndonjëherë mëngët kanë një të çarë nga brenda nga sqetulla dhe poshtë bërrylit, zakonisht përdoreshin edhe palltot me mëngë të shkurtuara deri në bërryl. Osetët mbanin kuti gazyrs të bëra prej lëkure që mbanin fishekë nga 7 deri në 10 ndarje.

Çerkeskat që mbanin Osetët kishin karakteristika paksa të ndryshme. Në art, Osetët përshkruhen në një çerkeska të shkurtër pa një prerje në gjoks, anët e saj tërhiqen së bashku nga tre palë tela. Osetët kanë gjithashtu kaftanë të tjerë me dizajn të ngjashëm me çerkeskën e përgjithshme, të tilla si *karte*, një pallto prej lëkure deleje dimërore dhe një kaftan prej liri pa rreshtim më të lehtë me bretkocë të quajtur *kurta*, të dyja janë fjalë me origjinë iraniane.  Osetët dhe çerkezët në përgjithësi i mbanin palltot e tyre në mënyrë të ngjashme. Palltot në shumicën e rasteve ishin prej pëlhure të zezë ose gri, me mëngë të ndara. Ndonjëherë mëngët kanë një të çarë nga brenda nga sqetulla dhe poshtë bërrylit, zakonisht përdoreshin edhe palltot me mëngë të shkurtuara deri në bërryl. Osetët mbanin kuti gazyrs të bëra prej lëkure që mbanin fishekë nga 7 deri në 10 ndarje.

Materialet midis popujve Nakh janë më të varfër. Ka përshkrime të ndryshme nga udhëtarët e burrave Ingush në një çerkeska me një jakë në këmbë, palltoja i ngjan llojit të veshur në mesin e Kaukazianëve Veriperëndimorë. Në albumin e botuar në Paris në 1813, çeçenët përshkruhen me pallto të shkurtra deri tek gjunjët me mëngë të ngushta. Alexander Beggrov përshkruan një çeçen me një pallto të shkurtër leshi me një kapak të veçantë gazi të varur në një rrip. Në veprat e DA Milyutin, një çeçen përshkruhet me një pallto të shkurtër, por të hapur me mëngë të ngushta.

### Azerbajxhanasit 
majtas|parapamje| Piktura në miniaturë e burrave të veshur me chukha me gazyr të lëvizshëm, Pallati i Shaki Khans, 1797.
parapamje| Mirza Sadig, një muzikant i njohur Azerbajxhan, i veshur me një chukha dhe duke luajtur tar .
Azerbajxhanasit mbanin chukha me ose pa gazyrët. Çuha me xhepa plumbash të qepur, quhej "hazyrdashsyz"  nëse do të ishte pa xhepat e plumbave të qepur. Kaftani dhe kutitë e plumbave janë të zbukuruara me lidhëse të ndryshme ari ose argjendi dhe pëlhura të tjera, zakonisht në kostumet e tyre shtohen dekorime dhe modele specifike që e bëjnë atë të dallojë nga stilet e tjera. Ngjyra e çukës kishte rëndësi edhe për azerbajxhanasit. Ngjyrat që përdoreshin më shpesh ishin blu, jeshile, e bardhë, kafe dhe e zezë. Ngjyrat e bardha dhe blu janë përdorur për pjesën e brendshme të palltos dhe si tregues të shtresës.  Në shoqërinë e Azerbajxhanit, çuka vishej mes fshatarëve dhe klasës së lartë, ndërsa në pjesë të tjera të Kaukazit vishej për t'i atribuar klasës së lartë dhe aristokracisë si mbetje e traditave kazare, ajo kishte më shumë një simbol të mburrjes. sesa praktike. Materiale dhe dekorime të ndryshme u përdorën në chukhas dhe arkhaligs për të përcaktuar klasën shoqërore dhe moshën.  Disa chuka nuk mbaheshin për beteja dhe nuk kishin gazyr, Azerbajxhanasit i mbanin ato për interpretimin e muzikës së tyre popullore si mugham . Burrat Azerbajxhanas zakonisht mbanin çukën dhe arkaligun në të njëjtën mënyrë, Turkmenët, Tatarët e Vollgës dhe Tatarët e Krimesë mbanin kaftanët e tyre. Përveç çukës së përgjithshme dhe të peshuar, ka lloje të tjera që ishin në përdorim të gjerë në mesin e Azerbajxhanasve si "duzyakha" 
majtas|parapamje| I riu Tatar Bek (Azerbajxhanas) i veshur me një çukha atmaqol. (artist - Gagarin GG )
Një nga llojet më të njohura të çukave të përdorura në mesin e Azerbajxhanit ishte atmagol chukha, i cili është një stil i chukhas që vishet për beteja.   Krahët e atmagolit ishin të gjatë dhe të gjithë mëngët ishin të prera dhe të shkëputura plotësisht. Mëngët e gjata mund të vareshin pas shpatullave. Përveç estetikës, mëngët përdoreshin për të mashtruar armikun gjatë betejës dhe gjithashtu për të mbajtur duart të ngrohta. Çuha atmagol konsiderohet të jetë një krenari e madhe kombëtare e popullit Azerbajxhan dhe është një pjesë e rëndësishme e veshjes tradicionale mashkullore së bashku me arkhalig. Duzyakha dhe oymayakha ndryshonin nga chukha e përgjithshme kur bëhej fjalë për formën e krahut. Rreshtimi i krahut me majë të fryrë ose të rrumbullakosur ishte prej mëndafshi. Këto mëngë shpesh kishin sythe dhe kopsa të bëra me fije. Oymayakha ishte e ngjashme me duzyakha pasi asnjëra nuk kërkonte xhepa plumbash, megjithatë, të dy llojet ndryshonin në dizajnin e jakës: duzyakha përkthehet në "jakë e thjeshtë" ndërsa oymayakha do të thotë "jakë e gdhendur". Oymayakha ishte e popullarizuar në Nakhchivan, jaka e palltos ishte e dekoruar shumë, dizajni pasqyronte modën e epokës së Kaxharit .  Lloje të tjera chukhash të veshura nga Azerbajxhani që u regjistruan janë: "kemerchin"  . 

### Kozakët 
parapamje| Një çerkeska e një oficeri kozak. (Muzey Russkoy Gvardii, Shën Petersburg.)
Cherkeska vishej vazhdimisht nga Kozakët Terek dhe Kuban dhe kodi i veshjes ishte identik me atë të veshur nga Kaukazianët. Ngjyra kryesore e veshur në ushtri ishte e zezë, gri, blu e errët, e bardhë dhe kafe; e kuqja vishej vetëm për ceremoni të rëndësishme. Megjithëse ngjyra e çerkeskës së përditshme ishte në zgjedhjen e individit, në kohën e Luftës së Madhe çdo Kozak duhej të vishte një çerkeska gri dhe beshmet të zezë si uniformë. Disa kozakë i varionin çerkezkat dhe beshmetet e tyre me halone dhe fishekë të ndryshëm, i qepnin inicialet ose emrat dhe i zbukuronin me lidhëse të ndryshme, por kjo konsiderohej joprofesionale.

Gjatësia e palltos ishte e rregulluar në ushtri, por nuk u zbatua me forcë deri më vonë. Para luftës së 1914-1918, gjatësia e saj u ul ndjeshëm dhe arriti pothuajse një gju. Kjo ishte pjesërisht për shkak të lehtësisë së lëvizjes dhe uljes në një kalë, dhe pjesërisht për hir të estetikës. Por koncepti i estetikës është i kushtëzuar dhe në fund të shekullit XIX çerkeska vishej gjatë, duke arritur shumë thuajse taka. Në pjesën e prerë dhe në pjesën e poshtme është mbështjellë me lidhëse këpucësh, e zezë ose në ngjyrën e materialit nga i cili është qepur. Mbërthehet në grepa të brendshme ose sythe të lidhura nga dantella me të cilën është mbështjellë. Kozakët i quanin mbërthyes të tillë "gudzyki". Në dimër, disa kozakë mbanin çerkeska me gëzof të quajtur "Bekirks" ose "kurks". 

## Referime