Biwa

parapamje|240px|Një përzgjedhje biwa në një muze japonez
**Biwa** (琵琶) është një lahutë prej druri me qafë të shkurtër japoneze e përdorur tradicionalisht në tregimet narrative. Biwa është një instrument me tela të këputur që fillimisht fitoi popullaritet në Kinë përpara se të përhapej në të gjithë Azinë Lindore, duke arritur përfundimisht në Japoni diku gjatë periudhës Nara (710-794). Në mënyrë tipike 60 centimetra (24 inç) deri në 106 centimetra (42 inç) në gjatësi, instrumenti është i ndërtuar nga një trup në formë pike uji me një qafë të shkurtër, zakonisht me katër (edhe pse ndonjëherë pesë) tela. Në Japoni, biwa në përgjithësi luhet me një *bachi* në vend të gishtërinjve, dhe shpesh përdoret për të luajtur *gagaku*. Një nga përdorimet më të famshme të *biwa* është për recitimin e Përrallës së Heikes, një kronikë lufte nga periudha Kamakura (1185–1333). Në shekujt e mëparshëm, muzikantët mbizotërues biwa do të kishin qenë murgj të verbër (琵琶法師, *biwa hōshi*), të cilët përdornin *biwa* si shoqërim muzikor kur lexonin tekste të shkrimeve të shenjta.

Pavarësisht nga popullariteti i saj, Lufta Ōnin dhe periudha pasuese e Shteteve Ndërluftuese ndërprenë mësimin e *biwa* dhe ulën numrin e përdoruesve të aftë. Me heqjen e Todos në periudhën Meixhi, instrumentistët *biwa* humbën patronazhin e tyre.

Nga fundi i viteve 1940, *biwa*, një traditë tërësisht japoneze, ishte pothuajse tërësisht e braktisur për instrumentet perëndimore; megjithatë, falë përpjekjeve bashkëpunuese të muzikantëve japonezë, interesi për *biwa* po ringjallet. Muzikantët japonezë dhe të huaj kanë filluar të përqafojnë instrumentet tradicionale japoneze, veçanërisht *biwa*, në kompozimet e tyre. Ndërsa këngëtarët e verbër biwa nuk dominojnë, shumë interpretues vazhdojnë ta përdorin instrumentin në mënyra tradicionale dhe moderne.

## Historia
*Biwa* mbërriti në Japoni në shekullin e 7-të, duke evoluar nga pipa kineze me qafë të përkulur (曲項琵琶; *quxiang pipa*), ndërsa vetë *pipa* rrjedh nga instrumente të ngjashme në Azinë Perëndimore. Ky lloj *biwa*, i njohur si *gaku-biwa*, u përdor më vonë në ansamblet *gagaku* dhe u bë lloji më i njohur. Sidoqoftë, një variant tjetër i *biwa* - i njohur si '*mōsō-biwa* ose *kōjin-biwa* - gjithashtu gjeti rrugën e tij në Japoni, duke u shfaqur për herë të parë në rajonin Kyushu. Megjithëse origjina e tij është e paqartë, ky variant më i hollë i *biwa* u përdor në ceremoni dhe rite fetare.

*Biwa* u bë i njohur si një instrument që luhej zakonisht në oborrin perandorak japonez, ku insturmentistët e *biwa*, të njohur si *biwa hōshi*, gjetën punë dhe patronazh. Megjithatë, pas rënies së shtetit Ritsuryō, *biwa hōshi* të punësuar në gjykatë u përballën me rindërtimin e gjykatës dhe kërkuan azil në tempujt budistë. Atje, ata morën rolin e murgjve budistë dhe u ndeshën me *mōsō-biwa*. Duke parë komoditetin dhe transportueshmërinë e saj relative, murgjit i kombinuan këto veçori me *gaku-biwa* e tyre të madhe dhe të rëndë për të krijuar *heike-biwa*, e cila, siç tregohet nga emri i saj, u përdor kryesisht për recitimet e Përrallës së Heikes.

Përgjatë disa shekujve të ardhshëm, lojtarët e të dy traditave u kryqëzuan shpesh dhe zhvilluan stile të reja muzikore dhe instrumente të reja. Nga periudha Kamakura (1185–1333), *heike-biwa* ishte shfaqur si një instrument më popullor, një kryqëzim midis gaku-biwa dhe mōsō-biwa, duke ruajtur formën e rrumbullakosur të *gaku-biwa* dhe luajtur me një plektrum të madh. si *mōsō-biwa*. *Heike-biwa*, më i vogël se *mōsō-biwa*, u përdor për qëllime të ngjashme.

Ndërsa *satsuma-biwa* dhe *chikuzen-biwa* moderne kanë prejardhjen nga *mōsō-biwa*, *satsuma-biwa* u përdor për stërvitje morale dhe mendore nga samurai i domenit Satsuma gjatë Periudhës së Shteteve Ndërluftuese dhe më vonë për shfaqje të përgjithshme. *Chikuzen-biwa* u përdor nga murgjit budistë që vizitonin rezidencat private për të kryer shërbime përkujtimore, jo vetëm për ritet budiste, por edhe për të shoqëruar tregimin e historive dhe lajmeve.

Megjithëse dikur popullor, pak u shkrua për performancën dhe praktikën e *biwa* nga afërsisht shekulli i 16-të deri në mesin e shekullit të 19-të. Ajo që dihet është se tre rryma kryesore të praktikës *biwa* u shfaqën gjatë kësaj kohe: *zato* (niveli më i ulët i esnafit të kontrolluar nga shteti i lojtarëve të verbër të *biwa*), *shifu* (stili samurai) dhe *chofu* (stili urban). Këto stile theksuan *biwa-uta* (琵琶歌) - vokalizimi me shoqërim *biwa* - dhe formuan themelin për stilet e të luajturit *edo-uta* (江戸歌), të tilla si *shinnai* dhe *kota*.

Nga këto stile dolën gjithashtu dy të mbijetuarit kryesorë të traditës *biwa*: *satsuma-biwa* dhe *chikuzen-biwa*. Përafërsisht nga periudha Meixhi (1868-1912) deri në Luftën e Paqësorit, *satsuma-biwa* dhe *chikuzen-biwa* ishin të njohura në të gjithë Japoninë, dhe, në fillim të periudhës Shōwa (1925-1989), u krijua *nishiki-biwa* dhe fitoi popullaritet. Nga traditat e mbetura *biwa* të pasluftës, vetëm *higo-biwa* mbetet një stil i realizuar pothuajse vetëm nga persona të verbër. *Higo-biwa* është i lidhur ngushtë me *heike-biwa* dhe, në mënyrë të ngjashme, mbështetet në një traditë narrative gojore që fokusohet në luftërat dhe legjendat.

Nga mesi i periudhës Meixhi, ishin bërë përmirësime në instrumente dhe u kompozuan këngë lehtësisht të kuptueshme në sasi. Në fillim të periudhës Taishō (1912-1926), *satsuma-biwa* u modifikua në *nishiki-biwa*, e cila u bë e njohur në mesin e lojtarëve femra në atë kohë. Me këtë, *biwa* hyri në një periudhë popullariteti, me këngë që pasqyronin jo vetëm Përrallën e Heikes, por edhe Luftën Sino-Japoneze dhe Luftën Ruso-Japoneze, me këngë të tilla si *Takeo Hirose*, *Hitachimaru* dhe *203 Hill* që fituan popullaritet.

Sidoqoftë, luajtja e *biwa* pothuajse u zhduk gjatë periudhës Meixhi pas prezantimit të muzikës dhe instrumenteve perëndimore, derisa lojtarë të tillë si Kinshi Tsuruta dhe të tjerë rivitalizuan zhanrin me stilet moderne të lojës dhe bashkëpunimet me kompozitorët perëndimorë.

## Llojet
Ekzistojnë më shumë se shtatë lloje të *biwa*, të karakterizuara nga numri i telave, tingujt që mund të prodhojë, lloji i plektrumit dhe përdorimi i tyre. Meqenëse *biwa* nuk luan në akordim të kalitur, lartësitë përafrohen me notën më të afërt.

### *Biwa* klasike
#### *Gagaku-biwa*
parapamje|Gakubiwa
*Gagaku biwa* (雅楽琵琶), një *biwa* e madhe dhe e rëndë me katër tela dhe katër fret, përdoret ekskluzivisht për *gagaku*. Ai prodhon *ichikotsuchō* (壱越調) dhe *hyōjō* (平調). Gryka e saj është e vogël dhe e hollë, shpesh e rrumbullakosur dhe e bërë nga një material i fortë si dru boksi ose fildishi. Nuk përdoret për të shoqëruar këngën. Ashtu si *heike-biwa*, ajo luhet e mbajtur anash, e ngjashme me një kitarë, me lojtarin e ulur këmbëkryq. Në *gagaku*, njihet si *gaku-biwa* (楽琵琶).

#### *Gogen-biwa*
*Gogen-biwa* (五絃琵琶, fjalë për fjalë 'biwa me pesë tela'), një variant Tang i *biwa*, mund të shihet në pikturat e orkestrave të oborrit dhe është përdorur në kontekstin e *gagaku*; megjithatë, ajo u hoq me reformat dhe standardizimin që iu bë orkestrës së oborrit në fund të shekullit të 10-të. Supozohet se traditat e performancës u shuan në shekullin e 10-të ose të 11-të (William P. Malm). Ky instrument u zhduk edhe në orkestrat e oborrit kinez. Kohët e fundit, ky instrument, njësoj si harpa *konghou*, është ringjallur për shfaqje të informuara historikisht dhe rindërtime historike. Nuk duhet ngatërruar me variantet me pesë tela të biwa moderne, të tilla si *chikuzen-biwa*.

#### *Mōso-biwa*
*Mōsō-biwa* (盲僧琵琶), një *biwa* me katër tela, përdoret për të luajtur mantra dhe këngë budiste. Është e ngjashme në formë me *chikuzen-biwa*, por me një trup shumë më të ngushtë. Pleku i tij ndryshon si në madhësi ashtu edhe në materiale. Lloji me katër fret është i akorduar në E, B, E dhe A, dhe tipi pesë fret është i sintonizuar në B, e, f♯ dhe f♯. Lloji gjashtë fret është akorduar në B♭, E♭, B♭ dhe b♭.

## Referime