Gjekë Marinaj

**Gjekë Marinaj** është poet, shkrimtar, përkthyes dhe kritik letrar Amerikan i lindur në Shqipëri i cili njihet edhe si themeluesi i një forme të re të kritikës së artit dhe letërsisë e njohur si Teoria e Protonizmit.  Banues në Shtetet e Bashkuara, ka qenë presidenti i parë i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë,   e themeluar nga Marinaj në vitin 2001 dhe ka botuar disa libra me poezi, prozë dhe kritikë letrare. Në vitin 2008, Marinaj u nderua me Çmimin Pjetër Arbnori për letërsi nga QNK, pjesë e Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve të Shqipërisë. Në vitin 2021, ai ishte fituesi i Çmimit Ndërkombëtar Letrar Changwon KC të Koresë së Jugut. Puna e tij shkrimore dhe paqebërëse ka marrë vlerësime dhe nderime në Shqipëri, Evropë, SHBA dhe Azi.

## Jeta e hershme dhe karriera
I lindur në vitin 1965 në Malësi e Madhe të Shqipërisë veriore, Marinaj e filloi karrierën e tij si korrespondent vullnetar duke botuar në një sërë organesh të shtypit shqiptar, fillimisht në gazetën lokale "Jeta e Re" në Shkodër, e më pas në një sërë botimesh kombëtare shqiptare si "Zëri i Rinisë", "Luftëtari", "Vullnetari" dhe "Drita". ). Në gusht të vitit 1990, Marinaj botoi një poezi satirike antikomuniste me titull "Kuajt". I vetëdijshëm për arrestimin e tij të afërt nga regjimi komunist, më 12 shtator 1990, Marinaj u shpëtoi autoriteteve duke kaluar ilegalisht kufirin shqiptaro-jugosllav. Pasi u arratis në Jugosllavi, mori azil politik në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.  Mbërriti në San Diego në korrik 1991, më pas shkoi në Richardson, Teksas. Në vitin 2001, Marinaj themeloi Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, për të cilën ai shërbeu si president deri në vitin 2009. Në vitin 2019, Marinaj u nderua me titullin Ambasador i Kombit nga Republika e Shqipërisë. Ai shërben si drejtor i shtëpisë botuese dhe mediave të tjera Mundus Artium Press, pranë Universitetit të Teksasit në Dallas. 

## Intervistat
Ndërsa krijonte jetën e tij të re në Amerikë, Marinaj vazhdoi bashkëpunimin si gazetar i pavarur me mediat shqiptare; puna e tij arriti të përfshinte intervista me presidentin amerikan George H. W. Bush,  me presidentin e nëntë të atëhershëm të Shtetit të Izraelit Shimon Peres, me futbollistin me famë botërore Pelé etj]].

## Intervista me Ramiz Alinë
Më 7 tetor 2011, vetëm pak orë pas vdekjes së ish presidentit Ramiz Alia, gazeta Shekulli botoi pjesën e parë të një interviste të Gjekë Marinajt me Ramiz Alinë. Me titullin “Intervista e amanetit të Ramiz Alisë”, gazeta aludonte se Alia ia kishte lënë amanet përgjigjet intervistuesit që të botoheshin vetëm pas vdekjes së tij. Por në një interviste dhënë për televizionin e Kosovës ATV, Marinaj e mohon këtë. Ai pohon se e kishte bërë intervistën me Alinë kryesisht për të mësuar se çdo ishte bërë me të (me Marinaj) sikur ta kishin kapur në kufi gjatë arratisjes apo po ta kishin kthyer mbara në Shqipëri autoritetet Jugosllave të asaj kohe. Por sqaron se Alia i kishte vënë si kusht (dhe jo si amanet) që intervista të mos botohej për sa të ishte gjallë ai. 

### Letra
Në një letër të shkurtër dhe miqësore, e cila shoqëronte përgjigjet e pyetjeve të Marinajt, ish presidenti i republikës së Shqipërisë Ramiz Alia shkruan:

*I nderuar z. Gjekë Marinaj,*

*Mora pyetjet tuaja për intervistën. Bashkëngjitur po ju dërgoj përgjigjet e mija, të cilat besoj se do t’i botoni pas vdekjes time pa qenë nevoja për ndonjë ndryshim.*

*Ju faleminderit për pyetjet e sinqerta. Ju uroj shëndet e suksese si juve, ashtu edhe gruas suaj, Dusita.*

*Ju përshëndes miqësisht,*

*Ramiz Alia*

## Kuajt
Marinaj fillimisht e botoi poezinë e tij "Kuajt" në gazetën "Drita". Ajo që në shikim të parë lexohej si një poezi e thjeshtë për kafshët ishte në fakt një poezi satirike sociale dhe politike për popullin shqiptar që po shfrytëzohej e shtypej rëndë nga regjimi komunist i asaj kohe. “Kuajt” u botua në gazetën Drita më 19 gusht 1990 dhe reagimi publik qe i menjëhershme dhe i ashpër. Guximi i madh i botimit të një poezie kaq qartësisht subversive në një organ shtypi kombëtar i mahniti shqiptarët (dhe së shpejti edhe komunitetin ndërkombëtar). Brenda pak orësh, të gjitha kopjet e gazetës "Drita" u shitën në të gjithë vendin, kështu që njerëzit filluan ta kopjonin poezinë në copa letre dhe t'ia kalonin njëri-tjetrit nëpër trena dhe nëpër rrugë. Muaj më vonë, protestuesit recituan edhe kënduan tekstin e poezisë “Kuajt” përmes megafonave gjatë demonstratave antiqeveritare të vitit 1990-91.Parë nga ky këndvështrim, "fjalët e Marinajt frymëzuan lirinë [dhe] ndihmuan në mposhtjen e komunizmit në Shqipëri". Megjithatë, "duke parë se disa poetë ishin pushkatuar apo varur në qendër të qytetit, të cilët kishin shprehur nocione të ngjashme për lirinë dhe të drejtat njerëzore, Marinaj e dinte se iu desh të arratisej menjëherë nga vendi; paketoi disa nga librat e tij të preferuar, u tha miqve dhe familjes se do të shkonte me pushime dhe mori rrugën drejt maleve derisa doli në ish Jugosllavi".

## Edukimi në Amerikë
Pas studimeve në Shqipëri, Marinaj fitoi një diplomë të asociuar në shkencë nga Brookhaven College, në vitin 2001. I vazhdoi studimet në Universitetin e Teksasit në Dallas, ku u diplomua në Artet dhe Shkencat humane, me gradën Magna Cum Laude, në vitin 2006. Magjistraturën e vazhdoi dhe e mbrojti në të njëjtin universitet dhe në të njëjtën degë në vitin 2008. Tre vjet më vonë, u certifikua në Studimet e Holokaustit nga Qendra Ackerman për Studimet e Holokaustit.

### Doktor i filozofisë
Pas katër vjet studimesh të avancuara në letërsinë botërore dhe artin e përkthimit, Universiteti i Teksasit në Dallas i akordoi Marinajt doktoraturë (PhD) të cilën e pranoi në vitin 2012. Disertacioni i tij, i cili fokusohet në historinë dhe filozofinë e poezisë gojore në Ballkan dhe në teorinë e përkthimit letrar, titullohet "Poezia gojore në kulturën shqiptare dhe vendet e tjera ballkanike: Përkthimi i labirinteve të Papërkthyeshmërisë."

## Teoria e Protonizmit
Sipas gazetës “The Dallas Morning News”, "Teoria e Protonizmit" e Marinajt kërkon të "promovojë paqen dhe të menduarit pozitiv" përmes kritikës letrare. që menjëherë pas botimit mori Çmimin Albanian BookerMan për Letërsi nga Grupi Nacional i Medias në Tiranë.

Teoria e Protonizmit argumenton se interesat dhe paragjykimet personale të çdo kritiku ndikojnë në shkallën e theksit të vendosur në vlerësimin kritik të pikave të forta dhe të dobëta në një vepër të caktuar letrare. Marinaj formuloi Teorinë e Protonizmit në vitin 2005 si një përgjigje ndaj vërshimit të kritikave negative të panevojshme nëpër akademitë e Evropës Lindore pas rënies së komunizmit dhe luftës së ish Jugosllavisë. Si një formë alternative e kritikës letrare, Protonizmi synon të sigurojë një bazë të përbashkët nga e cila kritikët mund të vlerësojnë veprat letrare në mënyrë më objektive.

Teoria e Protonizmit përbëhet nga pesë parime qendrore: **Protonismiotika**, **Restitucioni**, **Hulumtimi**, e **Vërteta** dhe **Etika**. Protismiotika kombinon Protonizmin dhe semiotikën si një mjet për të zbuluar nëse një vlerësim negativ i një vepre ka për qellim të sulmojë padrejtësisht një autor nëpërmes veprës së tij apo është thjeshtë pjesë një kritikë joprofesionale.

Teoria e Protonizmit, e cila formon gur-themelin e vizionit kulturor pluralist të Marinajt, është përfshirë në plan-programet e disa universiteteve në Amerikë, Evropë, Amerikën Latine dhe Azi. Teoria e Protonizmit jepet si lëndë me zgjedhje edhe në Universitetin "Shën Kirili dhe Metodi" (St. Cyril and Methodius) nga profesor Afrim A. Rexhepi. Kursi fokusohet në tre tema: Teksti, Konteksti dhe Pritja. Ai mbulon aspekte të ndryshme të kulturës, duke përfshirë fenomenologjinë e shpirtit të Hegelit, estetikën relacionale dhe veprën e artit si artefakt kulturor. Leksioni hyrës i Marinajt "Teoria dhe Filozofia e Protonizmit:
Një Ndihme për Përmirësimin e Funksionit Shoqëror të Letërsisë", mbajtur për herë të parë në tetor 2021 në Universitetin Dankook të Koresë së Jugut dhe fillimisht i botuar në gjuhën koreane, është botuar dhe prezantuar edhe në shumë gjuhë të tjera të botës.

## Etnografia letrare
Librat akademiko-studimorë të Marinajt "Sung Across the Shoulder: Heroic Poetry of Illyria" (Kënduar maje krahu: Poezia heroike e Ilirisë)  botuar në vitin 2011 në Amerikë, bashkëredaktuar e përkthyer me Prof. Frederick Turner, si dhe Poezia gojore e bazuar në disertacion e tij: "Poezia gojore në kulturën shqiptare dhe vendet e tjera ballkanike: (Përkthimi i labirinteve të Papërkthyeshmërisë" (Oral Poetry in Albanian and Other Balkan Cultures: Translating the Labyrinths of Untranslatability) botuar nga  (UMI, 2012 dhe Pro Quest, Michigan, SHBA 2020) janë pjesë e punës së tij në lëmin e letërsisë etnografike. Duke shqyrtuar poetët dhe interpretuesit gojorë në kontekstet e tyre gjuhësore, historike, gjeografike, kulturore, sociale dhe estetike, mund të thuhet se të dyja veprat analizojnë problemet e përkthimit të poezisë gojore dhe rindërtojnë procesin e përkthimit. Librat shërbejnë edhe si antologji të poezisë gojore shqipe në përkthim në anglisht. Marinaj është vlerësuar për kontributin e tij në gjuhësinë shqipe, konkretisht për krijimin e fjalëve të reja dhe neologjizmave, disa prej të cilave janë përfshirë në "Fjalorin leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik të Malësisë së Madhe" nga Prof. Gjovalin Shkurtaj.

## Diplomaci kulturore
Që nga viti 2017, Marinaj ka marrë rolin e Komisionerit të Lartë në Departamentin e Shkëmbimeve Kulturore dhe Shkencore në Këshillin Ndërkombëtar për Diplomaci dhe Drejtësi, një organizatë e regjistruar në Degën e OJQ-ve të Departamentit të Çështjeve Ekonomike dhe Sociale (DESA). ) në Kombet e Bashkuara (OKB).

Marinaj mban edhe titullin Ambasador i Kombit për vendlindjen e tij Shqipërinë, akorduar nga Republika e Shqipërisë. ai ka udhëtuar gjerësisht në mbështetje të letërsisë dhe paqes, me një theks të veçantë në vendet e ish-Jugosllavisë dhe gjetkë në Bllokun Lindor historik të Evropës (Serbia, Kroacia, Mali i Zi, Kosova, Rumania), si dhe kombet e ndara nga Shtetet e Bashkuara si ndasi ideologjike (Vietnam, Kinë, Kuba)

Marinaj ka mbajtur bashkëpunime profesionale gjithëpërfshirëse me shkrimtarë dhe figura kulturore nga këto dhe vende të tjera të botës, si Azerbajxhani, Uzbekistani, Laosi, Rusia, Kuba  dhe Etiopia. Gama e tij e veçantë globale pasqyrohet edhe në botimet, përkthimet dhe titujt e publikuar nga Mundus Artium Press.
]]

Në Takimin e Paqes të Mendimtarëve dhe Shkrimtarëve Botëror 2019, mbi Krizën Planetare dhe Çlirimin Njerëzor në Kalkuta, të Indisë, Shoqata Ndërkombëtare për Studime dhe Kërkime Ndërkulturore nderoi me Çmimin e tyre letrar hulumtimet e Marinajt për paqen përmes letërsisë, si dhe kultivimin e tij letrar të universalitetit dhe harmonisë.

## Profesioni aktual
Marinaj është drejtor i Mundus Artium Press, një shtëpi botuese a pavarur e letërsisë botërore e themeluar në vitin 1967 në Universitetin e Ohajos. Shtypi aktualisht ka zyra në Qendrën Akademike Erik Jonsson në Universitetin e Teksasit në Dallas, si dhe në Clayton të Oklahomës. Ai është gjithashtu redaktor i "Mundus Artium" (një Revistë e Letërsisë Ndërkombëtare dhe Arteve).

Ai ka dhënë mësim anglisht, komunikim dhe letërsi botërore, ndër kurse të tjera, në Kolegjin Dallas që nga viti 2001. Si profesor, Dr. Marinaj mbikëqyr disertacione doktoraturash për universitete të shumta në mbarë botën, dhe aktualisht është duke shërbyer në mënyrë aktive në Universitetin Kombëtar të Uzbekistanit. 

## Librat e botuar
Marinaj ka botuar disa libra me poezi, prozë, letërsi akademike, publicistikë dhe kritikë letrare në shumë vende dhe gjuhë të botës. Përmbledhjet e tij poetike përfshijnë "Mos më ik larg", "Infinit", Lutje në ditën e tetë të javës , "Paradigma e Parajsës", "Prizonierul Absentei" (I burgosuri i munguar),  "Dolazim da pozelenim" (Vij të Gjelbëroj)., "Nhung hy Vong Trong suot (Shpresa të tejdukshme), "Nhung Cay Lieu Ri Mau" (Shelqet e përgjakura), "Sevginin 24 Saati" (24 orë dashuri), "46 Sahifa" (Në faqen 46),  "Schizzi D'immaginazione" (Skica në Imagjinatë), "ການສາລະພາບຂອງທະເລ" (Rrëfimet e detit), "Huminazing Venus" (Humanizimi i Venusit), "루다와 함께" (Me Nerudën në bregun e Atlantikut) }} dhe "An Ell Abeve the Clouds" (Një Spik mbi Re). Përveç kësaj, ai ka botuar një libër me intervista të titulluar "Ana tjetër e pasqyrës", (The Other Side of the Mirror), dhe një libër akademik me titull "Inkshed: A Poet’s view on the Vietnam War" (Bojëderdhje: Pikëpamje e një poetit mbi luftën e Vietnamit.

### Përkthime
Marinaj, i cili ka shërbyer si redaktor i ftuar i Translation Review, ka përkthyer disa libra nga anglishtja në shqip dhe dy nga shqip në anglisht, duke përfshirë një përmbledhje me poezi epike gojore shqiptare (me Frederick Turner). Marinaj ka redaktuar më shumë se një duzinë librash në të dyja gjuhët.  Ai ka përkthyer gjithashtu dy libra nga vietnamezisht në shqip: Zanoret në vesë, poezi të zgjedhura nga Mai Văn Phấn; dhe "Leksione në shah: Poezi nga ditari i burgut" nga Ho Chi Minh. Përtej Shqipërisë, Marinaj ka marrë, në SHBA, "Çmimin Sojourn", që tani quhet "Reunion: The Dallas Review",  (first place, 2006); (vendi i parë, 2006); Çmimi Ndërkombëtar për Letërsinë "Suwon KS" të Koresë së Jugut (2020) dhe Çmimi Ndërkombëtar për Letërsinë "Changwon KC" (2021) dhe dy çmime kombëtare “Insignia” (2015, 2019) nga Shoqata e Shkrimtarëve të Vietnamit, me një citim të veçantë "për kauzën e Letërsisë dhe Arteve të Vietnamit"; në Itali i është dhënë Çmimi "Autori Ndërkombëtar" (2019); në Uzbekistan, Çmimi "Poet të Botës"   dhe në Indi, Çmimin "Poet Botëror" nga Bengali Perëndimor (2019); Çmimin "Mirënjohës" i Shoqatës Ndërkombëtare për Studime dhe Kërkime Ndërkulturore (2019); dhe një çmim "Mirënjohje për Poetin Botëror" (2020) nga Lëvizja e Letërsisë së “Nëndheshme” dhe Revista Letrare "Platformë".  Marinaj është nominuar disa herë edhe Çmimin Nobel në Letërsi.

## Libra mbi Marinaj
Marinaj është subjekt i disa librave dhe veprave shkencore duke përfshirë "Shtigjeve Letrare të Gjekë Marinajt" nga Senada Demushi. "Gjekë Marinaj më Shumë se Poet" nga Adnan Mehmeti. "Fshehur në Dritën e Mendimit: 22 Poezi të Gjekë Marinaj dekoduar" (Hidden in the Light of Thought: 22 Poems of Gjekë Marinaj's Decoded) nga Dr. Ramesh Mukhopadhyaya. 

Veprat poetike dhe teoritë letrare të Marinajt janë shqyrtuar thellësisht edhe në "Libra dhe Mbresa" nga Shefqet Dibrani; "Traditë dhe bashkëkohësi" nga Mikel Gojani; "Studime nga estetika" nga Dr. Afrim Rexhepi; "Vështrim mbi Poezinë e Diasporës" nga Mimoza Rexhvelaj; "Biblioteka e hirushes" nga Anton Gojçaj; "Hapësirë tjetër" (Không Gian Khâc) nga Mai Văn Phấn;
"Esencat e mendimit letrar" nga Besim Muhadri; "Poezia: E tashmja e pathyeshme" (Poesia: L'ivincibile Presente) nga Giovanni Romanos;

## Jeta private 
Gjekë Marinaj është i martuar me Dusita Marinaj që nga viti 1992. Emri i gruas së tij para martësës ka qenë Dusita Jivoinovici, një femër romune me origjinë serbe e edukuar në mjeksi, profesion të cilin e ushtron në Qendren Mjeksore UT Sowthwest (Universitetin e Texasit Sowthwest). Marinaj i ka dedikuar Dusites një libër me poezi për dashurinë titulluar Paradigma e Parajsës, botuar nga shtëpia botuese Faik Konica, në Prishtinë.. Ata jetojnë në qytetin Mckinney, në Teksas. 

## Kanë thenë
Shkrimtari shqiptar Ismail Kadare (Fitues i Çmimi Ndërkombëtar Booker, 2005) ka theksuar se 
“Gjekë Marinaj dallohet ndër poetët më të mirë shqiptarë të kohës dhe kjo do të thotë se ai zë vend midis poetëve më të mirë evropianë...”

Sipas gazetës italiane "Da Bitonto", Teoria e Protonizmit të Marinajt, "e aplikuar në politikë, në jetën shoqërore, në edukimin e brezave të rinj, mund të krijojë një revolucion jashtëzakonisht të bukur dhe të rëndësishëm, sepse ku ka jetë ka bukuri, ku ka bukuri ka poezi dhe ku ka poezi ka liri, dhe liria është motori i pozitivitetit njerëzor”."

## Burim i të dhënave 
## Lidhje të Jashtme 
* Portali zyrtar i Gjekë Marinajt 
* Intervista e Marinajt në "Letra nga Diaspora II"
* Intervista e fundit Ramiz Alia kerkoi qe te botohej pas ndarjes nga jeta
* Marinaj: Ramiz Alia më kërkoi intervistën mos ta botoja sa ishte gjallë, unë e mbajta fjalën
* Gjekë Marinaj RTV21 (Part II)
* GJEKË MARINAJ NË TIRANË
* Hanoi TV Gjekë Marinaj
* Gjeke marinaj pa logo
* La Cultura attraversa l’ Oceano - Gjeke Marinaj
* Gjekë Marinaj në RTV 21 (Part I)
* Gjekë Marinaj në TV Arberia (Part I)
* Intervistë:Intervistë me poetin shqiptaro-amerikan Gjekë Marinaj
* Gjekë Marinaj "Horses"
* ATV- Shkoder — MONOGRAFI DEDIKUAR GJEKE MARINAJ
* Gjeke Marinaj published in Uzbekistan
* Gjekë Marinaj and Frederick Turner : TV BOIN