Karoni

[djathtas|parapamje| [Lekythos|Lekitos me figurë të kuqe të papafingo që i atribuohet piktorit Tymbos që tregon Charon duke pritur një shpirt në varkën e tij, shek. 500–450 para Krishtit]]
Në mitologjinë greke, **Karoni** ose **Kharon** () është një psikopomp, tragetist i Hadit, nëntokës greke. Ai mbart shpirtrat e atyre që u janë dhënë ritet e varrimit nëpër lumenjtë Acheron dhe Stiks, të cilët ndajnë botën e të gjallëve dhe të vdekurve.  Arkeologjia konfirmon se, në disa varrime, monedha me vlerë të ulët vendoseshin në, mbi ose pranë gojës së të ndjerit, ose pranë urnës së djegies që përmbante hirin e tyre. Kjo është marrë për të konfirmuar se të paktën disa aspekte të mitit të Karonit pasqyrohen në disa praktika funerale greke dhe romake, ose përndryshe monedhat funksionojnë si një viaticum për udhëtimin e shpirtit.  Në poemën epike të Virgjilit, *Eneida*, të vdekurit që nuk mund të paguanin tarifën dhe ata që nuk kishin marrë asnjë rite funerali, duhej të enden në brigjet e afërta të Stiksit për njëqind vjet përpara se të lejoheshin të kalonin lumin. 

Thuhej se disa njerëz të vdekshëm, heronj dhe gjysmëperëndi kishin zbritur në botën e krimit dhe ishin kthyer prej saj si qenie të gjalla. Ky udhëtim njihet si katabazë, dhe ata që i nënshtrohen mund të fitojnë pavdekësi të pjesshme ose të plotë, qoftë nëpërmjet bindjes ose pagesës së një tarife tjetër, më të jashtëzakonshme. Për të paguar për hyrjen e tij në Hadi si një i vdekshëm i gjallë, Enea i Virgjilit i jep Karonit Degën e Artë.  Herkuli dhe Orfeu ishin disa shembuj të njohur të qenieve që zbrisnin në botën e nëndheshme dhe ktheheshin, me lejen e Karonit. 

## Origjina e emrit 
Emri Karon shpjegohet më shpesh si emër i përveçëm nga  (charon), një formë poetike e  (charopós) 'me vështrim të mprehtë', duke iu referuar ose syve të ashpër, të ndezur ose të ethshëm, ose syve të një ngjyre gri-kaltërosh. Fjala mund të jetë një eufemizëm për vdekjen.  Sytë që shkëlqejnë mund të tregojnë zemërimin ose nervozizmin e Karoniit siç karakterizohet shpesh në letërsi, por etimologjia nuk është e sigurt. Historiani i lashtë Diodorus Siculus mendonte se tragetuesi dhe emri i tij ishin importuar nga Egjipti.  Karoni dëshmohet për herë të parë në poemën epike greke tashmë fragmentare *Minyas*, e cila përfshin një përshkrim të një prejardhjeje në botën e krimit dhe ndoshta daton në shekullin VI para Krishtit. 

## Gjenealogjia 
Asnjë burim i lashtë nuk ofron një gjenealogji për Karonin,  me përjashtim të një referimi që e bën atë djalin e , gjendet në hyrjen "Akmonides" në leksikun e Hesychius, i cili është i dyshimtë dhe teksti mund të jetë i korruptuar.   As Pauly-Wissowa, as Daremberg dhe Saglio nuk ofrojnë një gjenealogji për Karon.

Në *Genealogia Deorum Gentilium*, shkrimtari italian i Rilindjes Giovanni Boccaccio shkroi se Karoni, të cilin ai e identifikoi si perëndinë e kohës, ishte një bir i Erebusit dhe i Natës.  Ideja duket se ka origjinën nga ngjashmëria midis emrave "Karon" dhe "Kronos" (një lidhje e bërë tashmë nga shkrimtarë të mëparshëm si Fulgentius), nga fakti që të dy thuhet se janë shumë të moshuar dhe se perëndia e pleqërisë thuhet se është fëmija i Erebusit dhe i Natës sipas *De natura deorum* të Ciceronit. 

## Pamja dhe sjellja 
[parapamje| Charon siç përshkruhet nga [Mikelanxhelo në afreskun e tij *Gjykimi i Fundit* në Kapelën Sistine]]
Karoni është përshkruar në artin e Greqisë antike. Vazo funerale të papafingo të shekujve V dhe IV para Krishtit janë zbukuruar shpesh me skena të të vdekurve që hipnin në varkën e Karonit. Në vazot e tilla të mëparshme, ai duket si një detar athinas i vrazhdë dhe i parregullt, i veshur në kafe të kuqërremtë, duke mbajtur shtyllën e tragetit në dorën e djathtë dhe duke përdorur dorën e majtë për të pritur të ndjerin. Hermesi ndonjëherë qëndron pranë në rolin e tij si psikopomp. Në vazot e mëvonshme, Karonit i jepet një sjellje më "dashamirës dhe e rafinuar". 

Në shekullin e 1 para Krishtit, poeti romak Virgjili përshkruan Karonin, duke drejtuar skafin e tij ngjyrë ndryshku, në rrjedhën e zbritjes së Eneas në botën e krimit (*Eneida*, Libri 6), pasi Sibila kumeane e ka drejtuar heroin në degën e artë. që do ta lejojë atë të kthehet në botën e të gjallëve:Aty qëndron Karoni, i cili sundon bregun e zymtë 

-Një zot i ndyrë: poshtë nga mjekra e tij me qime

Një mjekër e gjatë e zbret, e pakrehur, e papastër;

Sytë e tij si furra të zbrazëta në zjarr;

Një brez, i ndyrë me yndyrë, lidh veshjen e tij të turpshme. Autorë të tjerë latinë e përshkruajnë gjithashtu Karonin, mes tyre edhe Seneka në tragjedinë e tij *Hercules Furens*, ku Karoni përshkruhet në vargjet 762-777 si një plak i veshur me rroba të ndyra, me faqe të rraskapitura dhe një mjekër të çrregullt, një tragetues i egër që drejton zanatin e tij me një shtyllë e gjatë. Kur varkëtari i thotë Herakliut të ndalojë, heroi grek përdor forcën e tij për të fituar kalimin, duke mposhtur Karonin me shtyllën e varkëtarit. 

Në shekullin e dytë, Luciani përdori Karonin si figurë në *Dialogët e të Vdekurve*, më së shumti në Pjesët 4 dhe 10 ("Hermesi dhe Karoni" dhe "Karoni dhe Hermesi"). 
[majtas|parapamje| Në *[Komedia Hyjnore|Komedinë Hyjnore*, Karoni detyron mëkatarët ngurrues në varkën e tij duke i rrahur me rremën e tij. (Gustave Doré, 1857).]]
Në shekullin e 14-të, Dante Aligieri e përshkroi Karonin në *Komedinë e tij Hyjnore*, duke u mbështetur nga përshkrimi i Virgjilit në *Eneidën* 6. Karoni është personazhi i parë mitologjik me emrin që Dante takon në botën e krimit, në Canto III të *Ferrit*. Dante e përshkruan atë si me sy zjarri. Diku tjetër, Karoni shfaqet si një plak i lig dhe i dobët ose si një demon me krahë që përdor një çekiç të dyfishtë, megjithëse interpretimi i Mikelanxhelos, i ndikuar nga përshkrimi i Dantes në *Ferr*, e tregon atë me një rrem mbi supe, gati për të rrahur ata që vonojnë. ("batte col remo qualunque s'adagia", *Ferri* 3, vargu 111).  Në kohët moderne, ai zakonisht përshkruhet si një skelet i gjallë në një kupë, njësoj si Grim Reaper. Artisti francez Gustave Dore ka përshkruar Charon në dy nga ilustrimet e tij për *Komedinë Hyjnore* të Dantes. Piktori flamand Joachim Patinir përshkroi Karonin në librin e tij *Kalimi i lumit Stiks*. Dhe piktori spanjoll Jose Benlliure y Gil portretizoi Charon në *La Barca de Caronte* .

Ndonëse i emëruar sipas Karonit, demoni etrusk i vdekjes Charun ka një origjinë dhe funksione të ndryshme, duke qenë një asistent i Vdekjes, si dhe psikopomp dhe kujdestar, duke i dorëzuar të sapovdekurit në botën e krimit me kalë ose karrocë. Ai është me krahë, me veshë të mprehtë dhe një pamje të tmerrshme dhe kërcënuese, dhe ka një sqep shkaba. Ai është i armatosur me një çekiç shumë të madh, me të cilin "goditi pa mëshirë" të vdekurit.  

## Acheroni dhe Stiksi 
Shumica e tregimeve, duke përfshirë Pausanias (10.28) dhe më vonë *Ferri* i Dantes (3.78), e lidhin Karonin me kënetat e lumit Acheron. Burimet letrare greke të lashta&nbsp;– si Pindari, Eskili, Euripidi, Platoni dhe Kalimaku&nbsp;– vendos edhe Karon në Acheron. Poetët romakë, duke përfshirë Propertius, Ovid dhe Statius, e emërtojnë lumin si Stiks, ndoshta duke ndjekur gjeografinë e nëntokës së Virgjilit në *Eneid,* ku Karoni lidhet me të dy lumenjtë. 

## Në astronomi 
Karon, hëna më e madhe e planetit xhuxh Pluton, është emëruar pas tij. 

## Në paleontologji 
Hadrosauridi *Charonosaurus* është emëruar në nder të Karonit sepse u gjet përgjatë brigjeve të lumit Amur në Lindjen e Largët. 

## Shiko gjithashtu 
* Charun - në shumë aspekte, një ekuivalent etrusk me Karon
* Monedha për të vdekurit
* *Isle of the Dead* – një pikturë e artistit simbolist zviceran Arnold Böcklin
* Manannán mac Lir - Tragetues nga mitologjia irlandeze
* Manunggul Jar - Përshkrim i hershëm i figurës së ngjashme në kavanozin e varrimit nga Shpellat Tabon në Palawan
* Phlegyas - një mbret grek i parë duke transportuar Danten dhe Virgjilin nëpër Styx në Ferr (Dante)
* Urshanabi - Ferryman nga mitologjia Mesopotamiane

## Referime