Ager publicus

***Ager publicus*** (; tekstualisht toka publike) është emri latin për tokat shtetërore të Romës së Lashtë. Ajo zakonisht fitohej nëpërmjet mënyrës së shpronësimit nga armiqtë e Romës. Në të drejtën romake ***ager publicus*** ishte bashkësia dhe karakteri juridik i pjesëve të territorit (trualle, toka, latifundium, duke u përdorur ndonjëherë në mënyrë të zgjeruar gabimisht edhe për prona të tjera të paluajtshme) në pronësi të shtetit. *Ager* ishte jashtë qytetit të mirëfilltë, e kufizuar nga pomerium.

## Historia 
Në përiudhat më të hershme të zgjerimit romak në Italinë Qendrore, *ager publicus* përdorej për kolonitë romake dhe, pas vitit 338 p.e.s. latine. Tradita e mëvonshme konsideron se që nga shekulli V p.e.s., klasat patrice dhe plebeje diskutonin të drejtat e të pasurve për të shfrytëzuar tokat dhe në vitin 367 p.e.s. dy tribunë plebejë, Gaius Licinius Stoloni dhe Lucius Sekstius Laterani shpallën një ligj, që e kufizonte masën e *ager publicus* për tu mbajtur nga secili individ, deri në 500 iugera, pak a shumë .

Në mes të shekullit duke pasuar Betejën e Telamonit (rreth vitit 225 p.e.s.), romakët e përvetësuan plotësisht Galin Cisalpine, duke shtuar sipërfaqe të stërmëdha toke te *ager publicus*, tokë që ishte më së shumti ju jepej kolonive të reja latine, ose zotëruesve të vegjël. Në jug të Italisë, pjesë të mëdha të tokave të reja të përfshira mbetën *ager publicus*, por prireshin tu jepeshin me qira qytetarëve të pasur në shkëmbim të rentave (megjithëse këto renta zakonisht nuk mblidheshin), shpesh duke i shpërfillur ligjet e vitit 367 p.e.s.  Kjo do të çonte në rritjen e shpejtë të *latifundia*, prona të stërmëdha tokësore të punuara nga skllevërit.

*Ager publicus* të tjera mbetën me aleatët italianë nga të cilët ishin konfiskuar. Tiberius Sempronius Graku u përpoq të adresonte disa nga këto shkelje në vitin 133 p.e.s., duke e ri-imponuar kufirin prej 500 iugera dhe shpërndarjen e tokave të tepërta qytetarëve të varfër. Një lëvizje e ngjashme nga vëllai i tij, Gaius Sempronius Graku në vitin 123 p.e.s. dështoi për shkak të vdekjes së tij vitin pasues. Në vitin 111 p.e.s. u kalua një ligj i ri, i cili i lejonte zotëruesit e vegjël individualë të mernin zotërimin e pjesës së tyre të *ager publicus*.

Por qëndresa e pronarëve të pasur të tokave e bëri këtë ligj të pafuqishëm dhe rezultati i reformës tokësore të Grakëve ishte se romakët e pasur u lanë me zotërimet e tyre dhe u çliruan nga pagimi i rentës. Në Luftën Sociale (91–87 p.e.s.) të Sulës *ager publicus* mori një rritje të madhe nga dënimet dhe konfiskimet.

Gjatë Periudhës Perandorake, një pjesë e madhe e *ager publicus* në Itali i ishte shpërndarë veteranëve të gjeneralëve si Lucius Kornelius Sulës, Gaius Julius Çezarit dhe Gneus Pompeius Magnit, në mënyrë që të gjitha ato që mbetën ishin prona të qyteteve individuale dhe kullota të përbashkëta të qyteteve. Në provinca, *ager publicus* ishte i stërmadh dhe u vu nën zotërimin e perandorit. Megjithatë, në të vërtetë, pothuajse e gjithë ajo ishte nën zotërim privat.

## Konceptimi historik
*Ager publicus*, në të drejtën romake, është bashkësia e pjesëve të territorit (troje, toka, latifundium) në pronësi të shtetit romak. Shteti i fitonte këto toka shpesh nëpërmjet pushtimit ushtarak të territoreve të tjera, por jo rralë edhe nëpërmjet shpronësimit të mirëfilltë, siç ndodhi për shembull për territoret kampane me *deditio* të vitit 221 p.e.s..

Përmendja e parë e *ager publicus* gjendet që në shekullin e II p.e.s. nga Lucius Kasius Hemina, që e përdor këtë term te vepra e tij *Annales*, siç na përcillet nga Nonius Marceli. Të njëjtës periudhë i përkasin edhe skalitjet *agrum poplicum* te Elogium Pollonis dhe *agrum poplicum* nella Tabula Polcevera e vitit 117 p.e.s.. Në të vërtetë ka shumë të ngjarë që në këtë fazë historike termi *ager publicus* nuk donte të thoshte "tokë publike" por "tokë e zënë" apo më mirë "e rrënuar". Domethënia origjinale e termit *publicus* rrjedh nga folja *populare* që siç e shpjegon Theodor Mommsen fillimisht kishte pikërisht kuptimin e "të shkatërrosh". Kjo do të konfirmohej edhe nga fakti që vetë asambletë popullore romake fillimisht ishin "asamble të burrave të armatosur". Kjo do të konfirmohej më tej nga fakti se disa burime flasin për këtë ager si *ager occupatorius*, do me thënë tokë armike e pushtuar ushtarakisht.

Pranimi i "tokës publike" do të ndodhte vetëm ndonjë dekadë më vonë dhe kryesisht në periudhën grakiane, kur termi *ager publicus* do të përdorej për herë të parë në vitin 111 p.e.s. edhe në një akt të parë zyrtar, do me thënë *lex agraria epigrafica*. Në ndryshimin e këndvështrimit dhe të së drejtës mbi këtë term ishte me siguri politika e Tiber Grakut, me një vizion të *ager* jo më të së drejtës së përkatësisht augurale, do me thënë si një e drejtë e fituar nga *lex sacrata*, por si një e drejtë laike, si do të konsolidohej pastaj edhe nga interpretimi i pontifeksit Publius Mucius Skevola. Ka shumë të ngjarë që Tiber Graku ta ketë përdorur këtë shprehje të re, *ager publicus* për ta dalluar nga *ager privatus*, do me thënë nga tokat që u përkisnin privatëve.

Një pjesë e territorit të *ager publicus* u jepej privatëve, pas centurizimit nga ana e censorëve, në pronësi të plotë (*ager divisus et adsignatus per limites in centuriis*) pas pagimit të një kompensimi ndaj shtetit (*vectigal*), ndërsa një pjesë jepej vetë në shfrytëzim (por përkufizimi i saktë i nocionit të *possessio* - shfrytëzimit – të *ager publicus*, është akoma për tu qartësuar në disa pikëpamje). Këta të fundit përkufizohen nga Weber si ager me "të drejta minore". Në fund, një pjesë caktohej për qëllime fetare, për t’iu kushtuar tempujve, apo poër themelimin e kolonive.

### Forma të ndryshme dhënie të ager publicus 
Format në të cilatë jepej *ager publicus* ishin të ndryshme, që ndër të tjera emërtonin *ager* objektin e një *adsignatio* të tillë:
* *ager occupatorius*: me dhe pa përkues (renta periodike), ndoshta fillimisht e dhënë vetëm patricëve, nuk lejonte *usucapio*.
* *ager scripturarius*: dhënë si kullotë me pagesë të *scriptura*. Një rentë e tillë përbëhej nga një shumë e caktuar për secilën kafshë, që do të kulloste në atë territor;
* *ager compascuus*: e ngjashme me *ager scripturarius* (madje dallimi nuk është shumë i qartë), i caktohej bashkësisë apo subjekteve të shumta (shpesh pronarë fondesh tokësore kufitare), ndoshat edhe pa detyrimin për ti përkuar një rente në fillim, dhe e përdorur duke shpënë kafshët për të kullotur. Për *ager compascuus* tekstualisht mund në këtë mënyrë kuptohet një territor lënë fqinjëve për kullotjen e përbashkët të kafshëve. Qe Lex Sempronia Agraria që i qartësoi dyshimet që kishin edhe gromatici mbi natyrën e saj, ata që caktoheshin për ndarjen e tokave, duke e klasifikuar *agger compascuus* si *ager publicus*;
* *ager quaestorius*: i shitej kuestorëve, e ruante karakterin publik dhe privati blinte zotërimin tutelar të tyre në mënyrë të revokueshme, duke paguar *vectigal-n* si titull njohjeje;
* *ager censorius*: dhënë censorëve;
* *ager vectigalis*: in nënshtrohej pagimit të një *vectigal* (rentë periodike), i caktohej privatit kjo *ager* fillimisht për 5 vjetë dhe pastaj, në vijim, të përhershëm.
* *agri redditi*: emërtim i një terreni publik të përbërë nga territorit të vendeve të pushtuara, që u kthehej të pushtuarve pas pagimit të një tributi.

## Shiko gjithashtu
* Pronësia kolektive
* Prona publike
* Pronësia
* Pronësia shoqërore
* Pasuria e paluajtshme
* Shtetëzimi
* Konfiskimi
* Pushtimi
* Prona private
* Agger
* Amfiteatri Romak
* Amicitia
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Cirku Romak
* Civitas
* Colonus (person)
* Consilium principis
* Consistorium
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dediticii
* Dominati (Roma)
* Drungos
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Hospitium
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kodeksi i Justinianit
* Kodeksi i Theodosit
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Lapis manalis
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latinët në Itali
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Ludi
* Lustrum
* Lustratio
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Miliarium Aureum
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Mos maiorum
* Mundus Cereris
* Municipium
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Orcus
* Ordines
* O tempora, o mores!
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Panem et circenses
* Patricët romakë
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plebejtë
* Pomerium
* Primus inter pares
* Principati (Roma)
* Pronoia
* Provinca romake e Epirit
* Republika Romake
* Rogatio
* Roma quadrata
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Urbs
* Ushtria Romake
* Varronis De re rustica
* Veshjet në Romën e lashtë
* Vicus
* Vila Romake
* Villa rustica
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 
*