O tempora, o mores!

[parapamje|372px|[Ciceroni denoncon Katilinën, afresk nga Cesare Maccari, 1880]]
 është një frazë latine që përkthehet tekstualisht si "**Oh kohë! Oh moral!**", e rregjistruar për herë të parë në ligjërimin e Ciceroni. Një përkthim më i natyrshëm, megjithëse prapë mjaft tekstual, do të bënte "**Oh çfarë kohësh! Oh çfarë morali!**"; një shqipërim më idiomatik do të ishte "**Turp mbi këtë kohë dhe mungesën e parimeve!**". nga të cilët më i hershmi ishte fjalimi i tij kundër Verres në vitin 70 p.e.s. Shembulli më i famshëm, gjithësesi, është paragrafi i dytë i Ligjëratës së Parë Kundër Katilinës (Oratio in Catilinam Prima in Senatu Habita), një fjalim i bërë në vitin 63 p.e.s., kur Ciceroi ishte konsull (zortari kryesor romak), duke denoncuar armikun e tij politik, Katilinën. Në këtë pasazh, Ciceroni e përdor atë si shprehje neverisë së tij, për të vajtuar gjendjen e mjerë të Republikës Romake, në të cilën një qytetar mund të komplotojë kundër shtetit dhe mos të ndëshkohet në këndvështrimin e tij për të. Pasazhi në fjalë lexon si vijon:

«*O kohë! O moral! Senati i kupton këto gjëra, konsulli i sheh ata; prapë ky njeri jeton akoma. Ai jeton? Në të vërtetë, ai madje vjen në senat, ai merr pjesë në diskutimin publik, ai vëren dhe shënon me sytë e tij secilin nga ne për vrasje!*»

Ciceroni ishte i frustruar se, megjithë të gjitha dëshmitë që ishin mbledhur kundër Katilinës, që kishte kompotuar poër të përmbysur qeverinë romake dhe vrarë vetë Ciceronin dhe megjithë faktin që senati kishte dhënë *senatus consultum ultimum* të tij, Katilina nuk ishte ekzekutuar ende. Ciceroni vijoi ta përshkruaj raste të ndryshme përgjatë historisë romake, kur konsujt e shinin të përshtatshme për të ekzekutuar komplotistët me më pak dëshmi, në një rast—çështje e ish konsullit Lucius Opimius që vrau Gaius Grakun (një nga vëllezërit Grakë)—bazuar vetën mbi : "dyshimi i thjeshtë i mospëlqimit".

## Referencat kulturore 
[parapamje|majtas|372px|Ciceroni hedh fjalimin e tij, [1850]]
Në kohët e vona klasike thirrja e Ciceronit ishte bërë e famshme tashmë, duke u cituar për shembull te  e Senekës së Vjetrit:

«''Është e nevojshme të përdoren fjalët e tua Ciceron: 'O kohë! O moral!' Ti do të shikosh sy që digjen në të njëjtën kohë nga mizoria dhe arroganca*.»

Poema e Marcialit "To Caecilianus" (*Epigramet* §9.70) gjithashtu i referohen Ligjërimit të Parë Katilinian:

«*O kohë! O zakone!" ishte britma e vjetër e Tulliusit, kur Katilina po kryente komplotin e tij të urryer*.»

parapamje|389px|Vizatim komik i Ciceroni Denoncon Katilinën, John Leech, 1850.
Në kohët moderne kjo thirrje përdoret akoma për të kritikuar sjelljet dhe prirjet e kësaj kohe, por ndonjëherë përdoret në mënyrë humoristike ose sarkastike.

U përdor si titull i një epigrami mbi Joseph Justus Scaliger nga epigramisti uellsian John Owen, në veprën e tij popullore *Epigrammata,* 1613 Lib. I. epigrami 16: *O Tempora! O Mores!*:
:*Scaliger annosi correxit tempora mundi:*
:*Quis iam, qui mores corrigat, alter erit?*

E përkthyer si:"*Scaliger* mësoi kohët e shtrembëruara të botësReformoi: kush do ti reformoi tani krimet e njerëzve?"

Madje në shekullin e XVIII ajo filloi të përdorej në këtë mënyrë: një stampë në akuatint e vitit 1787 nga Samuel Alken sipas Thomas Rowlandson në British Royal Collection e titulluar  tregon dy burra të vjetër nga gjetja e tre të rinjve të dehur që flimin bashkë në një tavolinë.

Edgar Allan Poe e përdori frazën si titull dhe subjekt të poemës së tij, "O, Tempora! O, Mores!" (≈1825), në të cilën ai kritikonte mënyrat e burrave të kohës së tij. Është thënë nga një poet i dehur në filmin e vitit 1936 *Mr. Deeds Goes to Town*. Shprehja përdoret si te drama (1955) ashtu dhe te filmi (1960) *Inherit the Wind*, një rrëfim fikshional i *Çështjes Scopes*, në të cilën është shprehur nga reporteri cinik, Hornbeck, duke iu referuar sjelljes së qytetit përkundrejtë Teorisë së Evolucionit të Darvinit. 

Komedianët mjuzikëll Flanders dhe Swann e përdorën termin, kur Flanders deklaroi " – Oh Times, Oh Daily Mirror!" (1964). Është gjithashtu një nga shumë shprehjet latine të gjendura te stripi Asteriksi dhe Obeliksi i publikuar në vitet 1960 dhe 1970. Fraza përdoret gjithashtu te seria *The Romans* (1964) e serialit Doctor Who.

Në nëntor 2014, senatori Ted Cruz i Teksasit përdori hapjen e Ligjërimit të Parë të Katilinian të Ciceronit mbi dyshemenë e senatit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, me vetëm pak fjalë të ndryshuara, për të kritikuar përdorimin nga presidenti Barack Obama të urdhërave ekzekutivë. Në versionin e tij të fjalimit, i cili ndjek përkthimin e Charles Duke Yonge, senatori Cruz e bëri frazën  si "Turp mbi kohën dhe mbi parimet e saj të humbura!";

## Shiko gjithashtu 
* Wiktionary:o tempora, o mores
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Ciceroni
* Curia Calabra
* Dhjetë pasionet e Romës së lashtë
* Diktatori romak
* Dominati (Roma)
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Feja romake
* Filozofia e lashtë romake
* Historia e Kushtetutës romake
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Jus trium liberorum
* Justitia
* Kalendari Romak
* Kalendat
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Mark Fabius Kuintiliani
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Letrat e Ciceronit
* Ligjëratat e Ciceronit
* Ludi
* Lustratio
* Legjioni romak
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Martesa në Romën e lashtë
* Mitologjia romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Mos maiorum
* Mark Valerio Marciali
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Edukimi i oratorit
* Panem et circenses
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Personalitete romake
* Principati (Roma)
* Republika Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Senati Romak
* Lucius Annaeus Seneca
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Veshjet në Romën e lashtë
* Turma (njësi ushtarake)
* Vigiles

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* Mark Tullius Ciceroni: *The Orations of Marcus Tullius Cicero*, i përkthyer tekstualisht nga C. D. Yonge, B. A. London. Henry G. Bohn, York Street, Covent Garden. 1856.
* *Mark Valerio Marciali'', Epigrams: 9.70. versioni anglisht nga Bohn's Classical Library (1897)
* Ottenheimer,  I. & M. *Latin-English Dictionary* 1955.
* 
* 
* Thomas Rowlandson, *O Tempora, O Mores!*.
* Seneka i Vjetri, *Suasoriae* 6.3.
* Susan O. Shapiro (2005) ''O Tempora! O Mores! Cicero's Catlinarian Orations: A Student Edition with Historical Essays''