Perëndimi i Vjetër

[parapamje|[Sioux Sitting Bull (1831-1890) dhe gjuetari i bizonëve Buffalo Bill (1845-1917), personazhe të njohur nga vendi i njohur gjerësisht si "Perëndimi i Vjetër" i Shteteve të Bashkuara.]]
**Perëndimi i Vjetër** i njohur gjerësisht si **Perëndimi i Egër**, përfshin gjeografinë, historinë, folklorin dhe kulturën e lidhur me valën përpara të zgjerimit amerikan në Amerikën e Veriut kontinentale që filloi me vendbanimet koloniale evropiane në fillim të shekullit të 17-të dhe përfundoi me pranimin e disa territoreve të fundit perëndimore të afërta si shtete në vitin 1912. Kjo epokë e migrimit dhe vendbanimit masiv u inkurajua veçanërisht nga Presidenti Thomas Jefferson pas Shitjes së Luizianës, duke i dhënë shkas qëndrimit ekspansionist të njohur si "manifest destiny" dhe "Teza e Kufirit" e historianëve. Legjendat, ngjarjet historike dhe folklori i kufirit amerikan, i njohur si miti i kufirit, janë ngulitur në kulturën e Shteteve të Bashkuara aq shumë sa Perëndimi i Vjetër, dhe zhanri perëndimor i medias konkretisht, është bërë një nga tiparet përcaktuese të identitetit kombëtar amerikan.

## Periodizimi
Historianët kanë debatuar gjatë se kur filloi epoka e Perëndimit të Vjetër, kur mbaroi dhe cilat ishin nënperiudhat e saj kryesore. Për shembull, nënperiudha e Perëndimit të Vjetër përdoret ndonjëherë nga historianët në lidhje me kohën nga fundi i Luftës Civile Amerikane në vitin 1865 deri kur Mbikëqyrësi i Regjistrimit, William Rush Merriam, deklaroi se Byroja e Regjistrimit të SHBA-së do të ndalonte së regjistruari vendbanimet në kufirin perëndimor si pjesë të kategorive të saj të regjistrimit pas regjistrimit të SHBA-së të vitit 1890. Megjithatë, pasardhësit e tij vazhduan praktikën deri në regjistrimin e vitit 1920.

Të tjerë, përfshirë Bibliotekën e Kongresit dhe Universitetin e Oksfordit, shpesh citojnë pika të ndryshme që shtrihen deri në fillim të viteve 1900; zakonisht brenda dy dekadave të para para hyrjes së Amerikës në Luftën e Parë Botërore. Një periudhë e njohur si "Lufta Civile Perëndimore e Inkorporimit" zgjati nga vitet 1850 deri në vitin 1919. Kjo periudhë përfshin ngjarje historike sinonime me Perëndimin e Vjetër arketipik ose "Perëndimin e Egër", siç janë konflikti i dhunshëm që rrjedh nga pushtimi i vendbanimeve në tokat kufitare, largimi dhe asimilimi i vendasve, konsolidimi i pronës për korporatat dhe qeverinë e madhe, vigjilantizmi dhe përpjekja për zbatimin e ligjeve mbi të jashtëligjshmit.

Një *frontier* është një zonë kontakti në skaj të një vije vendbanimi. Teoricieni Frederick Jackson Turner shkoi më thellë, duke argumentuar se *frontier* ishte vendi i një procesi përcaktues të qytetërimit amerikan: "Kufiri," pohoi ai, "nxori në pah formimin e një kombësie të përbërë për popullin amerikan". Ai teorizoi se ishte një proces zhvillimi: "Kjo rilindje e përjetshme, kjo rrjedhshmëri e jetës amerikane, ky zgjerim drejt perëndimit... furnizon forcat që dominojnë karakterin amerikan". Idetë e Turnerit që nga viti 1893 kanë frymëzuar breza historianësh (dhe kritikësh) për të eksploruar kufij të shumtë individualë amerikanë, por kufiri popullor popullor përqendrohet në pushtimin dhe vendbanimin e tokave të amerikanëve vendas në perëndim të lumit të Misisipit, në atë që tani është Midwest, Texas, Rrafshnaltat e Mëdha, Malet Shkëmbore, Jugperëndimi, dhe Bregu Perëndimor.

Nëpërmjet traktateve me kombe të huaja dhe fise vendase, kompromiseve politike, pushtimeve ushtarake, vendosjes së ligjit dhe rendit, ndërtimit të fermave, rançeve dhe qyteteve, shënimit të shtigjeve dhe gërmimit të minave, të kombinuara me valë të njëpasnjëshme emigrantësh që lëviznin në rajon, Shtetet e Bashkuara u zgjeruan nga njëri bregdet në tjetrin, duke përmbushur ideologjinë e Manifest Destiny. Në "Tezën e Kufirit" të tij (1893), Turner teorizoi se kufiri ishte një proces që i transformoi evropianët në një popull të ri, amerikanët, vlerat e të cilëve përqendroheshin në barazi, demokraci dhe optimizëm, si dhe individualizëm, vetëmbështetje dhe madje dhunë.

## Hartat e territoreve të Shteteve të Bashkuara

Skeda:United States 1789-03-1789-08.png|1789: Kombi i ri
Skeda:United States 1819-12-1820.png|1819–1820: Pas luftës së vitit 1812
Skeda:United States 1845-12-1846-06.png|1845–1846: Para luftës meksikano-amerikane
Skeda:United States 1859-1860.png|1859–1860: Zgjerimi para Luftës Civile
Skeda:United States 1884-1889-11-02.png|1884–1889: Zgjerimi paa Luftës Civile
Skeda:United States 1912-08-1959-01.png|1912: SHBA-të të ngjitura, të gjitha shtetet

Key:&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; 

## Në kulturën popullore
[parapamje|Afishe për shfaqjen ''[Buffalo Bill's Wild West*]]
Eksplorimi, vendosja, shfrytëzimi dhe konfliktet e "Perëndimit të Vjetër Amerikan" formojnë një tapet unik ngjarjesh, i cili është festuar nga amerikanët dhe të huajt njësoj - në art, muzikë, vallëzim, romane, revista, tregime të shkurtra, poezi, teatër, videolojëra, filma, radio, televizion, këngë dhe traditë gojore - e cila vazhdon në epokën moderne. Beth E. Levy argumenton se perëndimi fizik dhe mitologjik frymëzoi kompozitorët Aaron Copland, Roy Harris, Virgil Thomson, Charles Wakefield Cadman, dhe Arthur Farwell.

Mitologjizimi i Perëndimit filloi me shfaqjet e minstrelëve dhe muzikën popullore në vitet 1840. Gjatë së njëjtës periudhë, P. T. Barnum paraqiti krerët vendas, vallet dhe ekspozita të tjera të Perëndimit të Egër në muzetë e tij. Megjithatë, ndërgjegjësimi në shkallë të gjerë u rrit kur dime novel u shfaq në vitin 1859, i pari ishte *Malaeska, the Indian Wife of the White Hunter*. Duke thjeshtuar realitetin dhe duke ekzagjeruar rëndë të vërtetën, romanet tërhoqën vëmendjen e publikut me rrëfime sensacionale dhune dhe heroizmi dhe ngulitën në mendjen e publikut imazhe stereotipike të heronjve dhe të këqijve - kauboj të guximshëm dhe vendas të egër, ligjvënës të virtytshëm dhe të jashtëligjshëm të pamëshirshëm, kolonë të guximshëm dhe bagëti grabitqarë. Miliona kopje dhe mijëra tituj u shitën. Romanet mbështeteshin në një sërë formulash letrare të parashikueshme që u bënin thirrje shijeve të masave dhe shpesh shkruheshin në vetëm pak ditë. Më i suksesshmi nga të gjithë dime novel ishte *Seth Jones'' (1860) i Edward S. Ellis. Historitë e Ned Buntline e bënë Buffalo Bill Cody më tërheqës, dhe Edward L. Wheeler krijoi  "Deadwood Dick" and "Hurricane Nell" duke paraqitur Calamity Jane.

Buffalo Bill Cody ishte popullarizuesi më efektiv i Perëndimit të Vjetër në SHBA dhe Evropë. Ai prezantoi shfaqjen e parë "Wild West" në vitin 1883, duke paraqitur një rikrijim të betejave të famshme (veçanërisht Custer's Last Stand), qitje të shkëlqyer dhe demonstrime dramatike të kalorësisë nga kaubojtë dhe vendasit, si dhe Annie Oakley e sigurt.

Shkrimtarët dhe artistët elitarë lindorë të fundit të shekullit të 19-të promovuan dhe festuan dijet perëndimore. Puna e tyre u shfaq në revista të nivelit të lartë kombëtare si ''Harper's Weekly*, me ilustrime nga artistët Frederic Remington, Charles M. Russell dhe të tjerë. Lexuesit blinin histori plot aksion nga shkrimtarë si Owen Wister, të cilat përcjellin imazhe të gjalla të Perëndimit të Vjetër.

### Imazheria e shekullit të 20-të
[parapamje|upright|[The Searchers (film)|*The Searchers*, një film i vitit 1956 që portretizonte konfliktin racor në vitet 1860]]

Theodore Roosevelt shkroi shumë libra mbi perëndimin dhe kufirin, dhe i referohej shpesh atij si president.

Nga fundi i shekullit të 19-të, hekurudhat promovuan turizmin në perëndim, me ture me guidë në vendet perëndimore, veçanërisht në parqet kombëtare si Yellowstone National Park.

Si turistët në Perëndim, ashtu edhe lexuesit e apasionuar të letërsisë artistike shijuan imazhet vizuale të kufirit. Pas vitit 1900, filmat perëndimor ofruan shembujt më të famshëm, si në filmat e shumtë të John Ford. Ai ishte veçanërisht i dashuruar me Monument Valley. Kritiku Keith Phipps thotë, "pesë miljet katrore [13 kilometra katrorë] të saj kanë përcaktuar atë që mendojnë dekada të tëra shikuesish të filmave kur imagjinojnë Perëndimin Amerikan". Historitë heroike që dolën nga ndërtimi i hekurudhës transkontinentale në mesin e viteve 1860 gjallëruan shumë romane të shtrenjta dhe ilustruan shumë gazeta dhe revista me bashkimin e mjedisit tradicional me kalin e hekurt të modernitetit.

## Referime
## Lexim më tutje
* Billington, Ray Allen. *Westward Expansion: A History of the American Frontier.* (3rd edition) New York: Macmillan, 1967. online
* Billington, Ray Allen. *The Far Western Frontier, 1830–1860.* New York: Harper and Row, 1959.
* 
* Buley, R. Carlyle. *The Old Northwest : Pioneer Period, 1815-1840* (2 vol, Indiana Historical Society, 1950). a major history of Ohio, Indiana, Illinois, Michigan and Wisconsin; Pulitzer Prize. vol 1 online; see also vol 2 online
* Davis, William C. *The American Frontier: Pioneers, Settlers, & Cowboys, 1800–1899*. University of Oklahoma Press, 1999. online
* Deverell, William, ed. *A Companion to the American West.*  Hoboken, NJ:  Wiley-Blackwell, 2004.
* Etulain, Richard W. *Beyond the Missouri: The Story of the American West.* Albuquerque: University of New Mexico Press, 2006.
* Fite, Gilbert C. *The Farmer's Frontier, 1865–1900.* New York:  Holt, Rinehart and Winston, 1966.
* Hawgood, John A. *America's Western Frontiers: The Exploration and Settlement of the Trans-Mississippi West.* New York:  Knopf, 1969.
* Hine, Robert V., and John Mack Faragher. *The American West: A New Interpretive History.* New Haven: Yale University Press, 2000. 
* Hyde, Anne F. *Empires, Nations, and Families: A History of the North American West, 1800–1860.* Lincoln: University of Nebraska Press, 2011.
* Josephy Jr., Alvin M. *The American Heritage Book of the Pioneer Spirit.* New York, American Heritage, 1959.
* Lamar, Howard R., ed. *The New Encyclopedia of the American West.* New Haven: Yale University Press, 1998.  
* Lamar, Howard R., ed. *The Reader's Encyclopedia of the American West.'' Crowell, 1977. online
* 
** Also published as  Focus on violent episodes.
* Milner, Clyde, Carol O'Connor, and Martha Sandweiss, eds. *The Oxford History of the American West.* New York:  Oxford University Press,  1994; long essays by scholars; online
* Otto, John Solomon. *The Southern Frontiers, 1607–1860: The Agricultural Evolution of the Colonial and Antebellum South.*  Westport, CT: Praeger, 1989.
* Paxson, Frederic Logan. *History of the American frontier, 1763–1893.*  Boston:  Houghton Mifflin, 1924. An old survey by leading authority; Pulitzer Prize. online
* Paxson, Frederic Logan. *The Last American Frontier.*  New York: Macmillan, 1910. online
* Pomeroy, Earl. "Toward a Reorientation of Western History: Continuity and Environment" *Journal of American History* 41#4  (March 1955) pp.579–600, https://doi.org/10.2307/1889178  Highly influential program for new historiography of the west that goes beyond Frederick Jackson Turner.
* Pomeroy, Earl. *The Pacific Slope: A History of California, Oregon, Washington, Idaho, Utah, and Nevada.* Seattle: University of Washington Press, 1973. online
* Robinson, W. Stitt. *The Southern Colonial Frontier, 1607–1763* (Albuquerque: University of New Mexico Press, 1979)
* Turner, Frederick Jackson. *The Frontier in American History.* New York: Holt, 1920
* Utley, Robert M. *The Story of The West: A History of the American West and Its People.* New York: Penguin Books, 2003.
* Webb, Walter Prescott. *The Great Frontier.* Boston: Houghton Mifflin, 1952.
* West, Elliott. *Continental Reckoning: The American West in the Age of Expansion.* Lincoln: University of Nebraska Press, 2023; Pulitzer Prize finalist. 
* Wexler, Alan et al. *Atlas of westward expansion* (1995) online
* Wright,  Will *The Wild West: The Mythical Cowboy and Social Theory*  (2001)