Jaguari

**Xhaguari** (*Panthera onca*) është një i mace e madhe dhe i vetmi anëtar i gjinisë *Panthera* vendas në Amerikat. Gama e tanishme e Qaguar(kafsha!!! jo kerri Arbreshe) shtrihet nga Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore dhe Meksikë në Amerikën Veriore, në pjesën më të madhe të Amerikës Qendrore, dhe në jug në Paraguai e Argjentinën Veriore në Amerikën Jugore. Megjithëse ka mace të vetme që jetojnë tani brenda Shteteve të Bashkuara perëndimore, speciet kryesisht janë ekstripuar ngaShtetet e Bashkuara që nga fillimi i shekullit të 20-të . Ishtë renditur si afër kërcënimit në listën e kuqe të IUCN ; dhe numrat e tij janë në rënie. Kërcënimet përfshijnë humbjen dhe copëzimin e habitatit .

Në përgjithësi, jaguari është specia më e madhe vendase e maceve të Botës së Re dhe e treta më e madhe në botë . Kjo mace ngjan ngushtë me leopardin, por zakonisht është më e madhe dhe më e fortë. Ai shkon nëpër një larmi terrene të pyllëzuara dhe të hapura, por habitati i tij i preferuar është pyjet me lagështi tropikale dhe subtropikale , moçale dhe rajone të pyllëzuara. Jaguari shijon notin dhe kryesisht është një grabitqar i vetëm , oportunist, kërcell dhe pritë në krye të zinxhirit ushqimor . Si një specie gur themel luan një rol të rëndësishëm në stabilizimin e ekosistemeve dhe rregullimin e popullsisë pre.

Ndërsa tregtia ndërkombëtare me xhaguarë ose pjesë të trupit të tyre është e ndaluar, mace ende vritet shpesh, veçanërisht në konflikte me druvarët dhe fermerët në Amerikën e Jugut. Megjithëse është zvogëluar, sfera e tij mbetet e madhe. Duke pasur parasysh shpërndarjen e tij historike, jaguar ka shfaqur dukshëm në mitologjinë e kulturave të shumta indigjene amerikane , përfshirë ato të Majave dhe Actekëve .

## Etimologjia 
Fjala jaguar rrjedh nga gjuha tupi-guarani, në kohën e tanishme gjuha amazonase Tupinambá, *jaguar.* Fjala tupiane *yaguara* që don të thotë egërsirë e në disa rastë lidhet me kuptimin e qenit, është përdorur për çdo mamal mishngrënës;

Emri taksonomik *Panthera,* është fjalë latine që rrjedh nga greqishtja e vjetër leopard, *πάνθηρ,* lloj i species për klasën. Kjo është thënë për të ndarë nga *παν-* "të gjithë" dhe *θήρ* "egërsirë",

*Onca* është fjalë portugjezo-spanjolle e përdorur për leopardin e borës, *Uncia uncia.* Rrjedh nga fjala latine *lyncea* lynx, me el e përzier me nyjën e caktuar *(italisht *lonza,*  frengjishte e vjetër *l'once).*

Në shumë vende të Amerikës Qenrore dhe Jugore njihet si *el tigre'' ("tirgi").Specia e jaguarit duhet te ndihmohet qe te mos zhduket.

## Taksonomia 
Në 1758, Carl Linnaeus përshkroi jaguarin në punën e tij Systema Naturae dhe i dha emrin shkencor Felis onca . Në shekujt XIX dhe XX, disa ekzemplarë të tipit jaguar formuan bazën për përshkrimet e subspecieve . Në vitin 1939, Reginald Innes Pocock njohu tetë subspecie bazuar në origjinën gjeografike dhe morfologjinë e kafkës së këtyre ekzemplarëve. Pocock nuk kishte qasje në ekzemplarë të mjaftueshëm zoologjikëpër të vlerësuar në mënyrë kritike statusin e tyre specifik, por shprehen dyshime për statusin e disa. Konsiderimi i mëvonshëm i punës së tij sugjeroi që vetëm tre nën-specie duhet të njihen. Përshkrimi i P. o. palustris ishte i bazuar në një kafkë fosile . Autori i Llojeve të gjitarëve të Botës renditi nëntë specie dhe të dy P. o. palustris ose P. o. paraguensis veç e veç.

Rezultatet e hulumtimit morfologjik dhe gjenetik tregojnë një ndryshim klinik veri-jug midis popullsisë, por nuk ka dëshmi për diferencim specifik.Një studim i mëpasshëm, më i detajuar konfirmoi strukturën e parashikuar të popullsisë brenda popullsis së jaguarit në Kolumbi .

Vlerësuesit e Listës së Kuqe të IUCN për speciet dhe anëtarët e Grupit të Specialistëve të Maceve nuk njohin asnjë lloj specie jaguar si të vlefshëm . Tabela e mëposhtme bazohet në klasifikimin e mëparshëm të specieve të parashikuara në speciet gjitarëve të botës. 

### **Evolucion** 
parapamje|Kafka fosile e një jaguari Pleistocene të Amerikës së Veriut ( Panthera onca augusta)
Gjinia Panthera ndoshta ka evoluar në Azi mes gjashtë dhe dhjetë milion vjet më parë. Jaguari mendohet të ketë devijuar nga një paraardhës i zakonshëm i Panthera të paktën 1.5 milion vjet më parë dhe të ketë hyrë në kontinentin Amerikan në Pleistocenin e Hershëm përmes Beringia , ura tokësore që dikur përshkonte ngushticën e Beringut . Rezultatet e analizës së ADN-së mitokondriale jaguar tregojnë se linja e specieve evoluoi midis 280,000 dhe 510,000 vjet më parë.  Paraardhësi i saj i ngushtë ishte Panthera onca augusta, që ishte më i madh se jaguari bashkëkohor.

Studimet filogjenetike në përgjithësi kanë treguar që leopardi me re është bazikepër këtë grup.

Fosilet e specieve Panthera të zhdukura , siç është jaguari evropian ( P. gombaszoegensis ) dhe luani amerikan ( P. atrox ), tregojnë karakteristikat si të jaguarit ashtu edhe të luanit ( P. leo ). Bazuar në provat morfologjike, zoologu britanik Reginald Innes Pocock arriti në përfundimin se jaguar është më i lidhur me leopardin ( P. pardus ). Sidoqoftë, provat e bazuara në ADN janë jokonkluzive, dhe pozicioni i jaguarit në raport me speciet e tjera ndryshon midis studimeve. 
parapamje|Mbylle e një jaguar në kopshtin zoologjik County Milwaukee

## Karakteristikat 
Jaguari është një kafshë kompakte dhe muskulare. Ёshtë macja më e madhe e lindur në Amerikë dhe e treta më e madhe në botë, e tejkaluar në madhësi nga tigri dhe luani. Palltoja e tij është përgjithësisht një verdhë , por shkon në kafe të kuqërremtë, për pjesën më të madhe të trupit. Zonat ventrale janë të bardha. Lesh është e mbuluar me rozetapër kamuflazh në dritën e varur të habitatit të saj pyjor. Pikat dhe format e tyre ndryshojnë midis jaguarit individuale: rozeta mund të përfshijnë një ose disa pika. Pikat në kokë dhe qafë janë përgjithësisht të forta, siç janë ato në bisht, ku mund të bashkohen për të formuar një brez. Jaguarët pyjore shpesh janë më të errëta dhe dukshëm më të vogla se ato në zona të hapura, ndoshta për shkak të numrit më të vogël të preve të mëdha barishtore në zonat pyjore.
parapamje|219x219px|Gjurmët
Madhësia dhe pesha e saj ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme: peshat normalisht janë në intervalin 56–96 kg (123–212 lb). Janë regjistruar jashtëzakonisht meshkuj të mëdhenj që peshojnë sa më shumë se 158 kg (348 lb).Femrat më të vogla peshojnë rreth 36 kg (79 lb). Femrat janë zakonisht 10-20 përqind më e vogël se meshkujt . Gjatësia, nga hunda deri në bazën e bishtit, ndryshon nga 1.12 në 1.85 m (3.7 në 6.1 ft). Bishti është më i shkurtër i çdo mace të madhe, me gjatësi 45 deri 75 cm (18 deri 30 në). Këmbët janë gjithashtu të shkurtër, por të trashë dhe të fuqishëm, dukshëm më të shkurtër kur krahasohen me një tigër ose luan të vogël në një gamë të ngjashme peshash. Jaguari qëndron 63 deri 76 cm (25 deri 30 in) i gjatë në supet.
parapamje|164x164px|Koka e jaguarit është e fortë dhe nofullat jashtëzakonisht të fuqishme
Ndryshime të mëtejshme në madhësi janë vërejtur në rajone dhe në habitatet, me madhësinë që priren të rriten nga veriu në jug. Jaguarët në Rezervën e Biosferës Chamela-Cuixmala në bregdetin e Paqësorit peshonin rreth 50 kg (110 lb), rreth madhësisë së një pumë femre . Jaguarët e Amerikës së Jugut në Venezuelë ose Brazil janë shumë më të mëdha me pesha mesatare prej rreth 95 kg (209 lb) tek meshkujt dhe me rreth 56–78 kg (123–172 lb) tek femrat.
parapamje|Ilustrim krahasues i jaguarit me leopardin dhe çitën
Një strukturë e shkurtër e gjymtyrëve bën që jaguari të jetë i aftë të ngjitet, zvarritet dhe not.Koka është e fortë dhe nofulla jashtëzakonisht e fuqishme, ajo ka forcën e tretë më të lartë të kafshimit nga të gjitha felinët, pas tigrit dhe luanit.  Një jaguar 100 kg (220 lb) mund të kafshojë me një forcë prej 503.6 kgf (1,110 lbf) te dhëmbët e qenit dhe 705.8 kgf (1,556 lbf) në nivelin e karnasit.  Kjo e lejon atë të çajnë lëkurën e zvarranikëve të blinduar dhe breshkave. Një studim krahasues i forcës kafshuese të rregulluar për madhësinë e trupit e renditi atë si fushë të lartë, së bashku me leopardin me re dhe përpara tigrit dhe luanit. Ёshtë raportuar se "një jaguar individual mund të zvarritë një nyjë 800 lb (360 kg) 25 ft (7.6 m) në nofullat e tij dhe të pulverizojë kockat më të rënda".

Ndërsa jaguari ngjason ngushtë me leopardin, ai është përgjithësisht më i fortë dhe më i rëndë, dhe të dy kafshët mund të dallohen me rozet e tyre: rozetat në një pallto të jaguar janë më të mëdha, më pak në numër, zakonisht më të errëta, dhe kanë linja më të trasha dhe pika të vogla në mesi që i mungon leopardit. Jaguart kanë gjithashtu koka më të rrumbullakëta dhe gjymtyrë më të shkurtër, më këmbë, krahasuar me leopardët. 

### **Variacioni i ngjyrave** 
Jaguarët melanistike njihen joformalisht si pantera e zezë , por si me të gjitha format e polimorfizmit ato nuk formojnë një specie të veçantë.Morfi i zi është më pak e zakonshme se Morfi me njolla, vlerësuar në ndodhin në rreth 6% të popullsisë së jaguarit të Amerikës së Jugut. Në Sierra Madre Occidental të Meksikës, xhaguari i parë i zi u regjistrua në 2004.
parapamje|Një jaguar melanistik është një morfem me ngjyra i cili ndodh me frekuencë rreth 6 përqind në popullata
Disa prova tregojnë se alele melaniste është mbizotëruese dhe mbështetet nga përzgjedhja natyrore . Forma e zezë mund të jetë një shembull i avantazhit heterozigot ; shumimi në robëri nuk është akoma përfundimtar për këtë. Jaguarët melaniste (ose jaguarët "e zinj") ndodhin kryesisht në pjesë të Amerikës së Jugut, dhe janë praktikisht të panjohura në popullatat e egra që banojnë në rajone subtropikale dhe të butë të Amerikës së Veriut; ato rrallë janë dokumentuar në veri të Isthmus të Tehuantepec të Meksikës .

Individë jashtëzakonisht të rrallë albino , të quajtur nganjëherë si panterë të bardhë , ndodhin gjithashtu midis jaguareve, si me macet e tjera të mëdha. Si zakonisht me albinos në natyrë, përzgjedhja e mban frekuencën afër nivelit të mutacionit.

## Shpërndarja dhe habitati 
parapamje|Jaguari banon në një shumëllojshmëri të habitatit të pyllëzuar dhe të hapur, por është i lidhur fort me praninë e ujit.
Aktualisht, sfera e jaguarit shtrihet nga Meksika përmes Amerikës Qendrore në Amerikën e Jugut, përfshirë pjesën më të madhe të Brazilit Amazonian . Vendet e përfshira në këtë varg janë Argjentina , Belize, Bolivia , Kolumbia , Kosta Rika (veçanërisht në Gadishullin Osa ), Ekuador , Guiana Franceze , Guatemala, Guajana , Honduras, Nikaragua, Panama , Paraguai, Peru , Suriname, Shtetet e Bashkuara dhe Venezuela . Tani është në zhdukje lokale në El Salvador dhe Uruguai.

Ndodhet në Sanctuary of Wildlife Basins Cockscomb, në Belize, Rezerva e Biosferës Sian Ka'an 5.300 km² në Meksikë, Parku Kombëtar Manú rreth 15,000 km 2 në Peru, rreth 26,000 km 2 Parku Kombëtar Xingu në Brazil, dhe shumë të tjera rezervat në të gjithë gamën e tij. 

Përfshirja e Shteteve të Bashkuara në listë bazohet në shikime të rastit në jug-perëndim, veçanërisht në Arizona , Nju Meksiko dhe Teksas. Ka vizatime shkëmbore të bëra nga Hopi, Anasazi dhe Pueblo në të gjithë rajonin e shkretëtirës. Ka shënime të bishës që shiten përreth saj në afërsi të San Antonio, Teksas për 18 dollarë pjesë në mesin e shekullit të 19-të dhe ka të dhëna nga pusi para se Kalifornia ishte një shtet që i përshtatet përshkrimit të kësaj maceje.

Në fillim të shekullit të 20-të, rrezja e jaguarit u shtri deri në veri, sa Grand Canyon dhe ndoshta në Kolorado , dhe aq larg në perëndim me Monterei në Kaliforninë Veriore . Jaguari është një specie e mbrojtur në Shtetet e Bashkuara sipas ligjit të specieve të rrezikuara, e cila ka ndaluar gjutinë e kafshës. Lëkura e jaguarit trajtohen gjithashtu si kontrabandë të paligjshme nga qeveria amerikane dhe përndryshe nga dhe shumë amerikanë kanë ndaluar të veshin pallto leshi të bërë nga pelerinat e maceve të ndotura pasi qytetarët janë të vetëdijshëm për gjendjen ndërkombëtare të maceve të mëdha. Fatkeqësisht ndërprerja e gjuetisë erdhi shumë vonë për të shpëtuar popullsinë e jaguarit nga përplasjet dhe asnjë kotele nuk dihet se ka lindur në anën tjetër të kufirit Meksiko-Amerikan në breza.

Në 1996 dhe nga 2004 e tutje, udhëzuesit e gjuetisë dhe zyrtarët e kafshëve të egra në Arizona fotografuan dhe dokumentuan jaguarin në pjesën jugore të shtetit. Midis 2004 dhe 2007, dy ose tre jaguar janë raportuar nga studiuesit përreth Refenit Kombëtar të Kafshëve të egra Buenos Aires në Arizona jugore. Njëri prej tyre, i quajtur 'Macho B', ishte fotografuar më parë në 1996 në zonë. Për çdo popullatë të përhershme në SHBA që të lulëzojë, mbrojtja nga vrasjet, një bazë adekuate pre dhe lidhja me popullsinë meksikane është thelbësore. Në shkurt 2009, një jaguar 53.5 kg (118 lb) u kap me radio dhe u lëshua në një zonë në jug-perëndim të Tucson, Arizona; kjo është më larg në veri nga sa pritej më parë dhe paraqet një shenjë se mund të ketë një popullsi të përhershme të mbarështimit të jaguarit brenda Arizonës jugore. Kafsha u konfirmua më vonë se ishte me të vërtetë e njëjta individ mashkull ('Macho B') që u fotografua në 2004. Më 2 mars 2009, Macho B u kap në ekran dhe eutanizoi pasi u zbulua se vuante nga dështimi i veshkave; kafsha mendohej se ishte 16 vjeç, më i vjetër se çdo jaguar i egër i njohur.
parapamje|Habitati tipik në pyjet me shi në Amazon
Frikësohet se kompletimi i një pengese Shtetet e Bashkuara-Meksikë mund të zvogëlojë qëndrueshmërinë e çdo popullsie që banon aktualisht në Shtetet e Bashkuara, duke zvogëluar rrjedhën e gjeneve me popullsinë meksikane, dhe mund të parandalojë çdo zgjerim të mëtejshëm në veri për speciet. 

Gama historike e specieve përfshinte pjesën më të madhe të gjysmës jugore të Shteteve të Bashkuara, dhe në jug shtrihej shumë më larg për të mbuluar pjesën më të madhe të kontinentit të Amerikës së Jugut. Në total, varg i saj verior ka rënë 1.000 km (620 mi) në jug dhe vargu i saj jugor 2.000 km (1,200 mi) në veri. Fosilet e epokës së akullit të jaguar, që datojnë midis 40,000 dhe 11.500 vjet më parë, janë zbuluar në Shtetet e Bashkuara, duke përfshirë disa në një vend të rëndësishëm deri në veri, si Misuri . Provat fosile tregojnë jaguarë deri në 190 kg (420 lb), shumë më të mëdha se mesatarja bashkëkohore për kafshën.

Habitati i maceve zakonisht përfshin pyjet e shiut të Amerikës Jugore dhe Qendrore, ligatinat e hapura, të përmbytura sezonalisht dhe terrenin e thatë me bar. Nga këto habitate, jaguari shumë preferon pyll të dendur; macja ka humbur gamën më të shpejtë në rajone të habitatit të thatë, të tilla si pampat argjentinase , kullotat e thata të Meksikës dhe Shtetet e Bashkuara jugperëndimore. Macja do të sillet nëpër pyje qumeshtit tropikal, subtropikal dhe të thatë (përfshirë, historikisht, pyjet e lisit në Shtetet e Bashkuara). Jaguari preferon të jetojë nga lumenjtë, kënetat, dhe në një pyll të dendur shiu me mbulesë të trashë për pre e kërcellit. Jaguars janë gjetur në lartësi deri në 3.800 m, por ata zakonisht shmangin pyllin montane dhe nuk gjenden në rrafshnaltën e lartë të Meksikës qendrore ose në Ande . Habitatet e preferuara të jaguareve janë zakonisht kënetat dhe rajone të pyllëzuara, por jaguarët gjithashtu jetojnë në skelete dhe shkretëtira.

## Ekologjia dhe sjellja 
### **Roli ekologjik** 
Jaguari i rritur është një grabitqar kulmi , që do të thotë se ekziston në krye të zinxhirit të tij ushqimor dhe nuk vritet në natyrë. Jaguari është cilësuar gjithashtu një specie gur themeli , siç supozohet, me anë të kontrollit të niveleve të popullsisë së preve, si gjitarë barngrënës , felidat kulmore ruajnë integritetin strukturor të sistemeve pyjore. Sidoqoftë, përcaktimi i saktë se çfarë efektesh speciet si jaguar kanë në ekosistemet është e vështirë, sepse të dhënat duhet të krahasohen nga rajone ku speciet mungojnë, si dhe habitatet e tij aktuale, ndërsa kontrollohen për efektet e veprimtarisë njerëzore. Ёshtë pranuar që speciet pre e madhësisë mesatare pësojnë rritje të popullsisë në mungesë të grabitqarëve të gurthemelit, dhe kjo është hipotezuar të ketë efekte negative kaskaduese. Sidoqoftë, puna në terren ka treguar se kjo mund të jetë ndryshueshmëri natyrore dhe rritja e popullsisë mund të mos jetë e qëndrueshme. Kështu, hipoteza e grabitqarit themelor nuk pranohet nga të gjithë shkencëtarët.

Jaguari gjithashtu ka një efekt në grabitqarët e tjerë. Jaguari dhe puma, e cila është felini tjetër më i madh i Amerikës së Jugut, por më i madhja në Amerikën Qendrore ose Veriore, janë shpesh simpatikë (specie të lidhura që ndajnë territorin mbivendosës) dhe shpesh janë studiuar në lidhje. Jaguari ka tendencë të marrë pre më të madhe, zakonisht mbi 22 kg (49 lb) dhe puma më të vogël, zakonisht midis 2 dhe 22 kg (4.4 dhe 48.5 lb), duke zvogëluar madhësinë e këtij të fundit.  Kjo situatë mund të jetë e dobishme për pumën. Karakteristika e saj më e gjerë pre, përfshirë aftësinë e tij për të marrë pre më të vogël, mund t'i japin një avantazh ndaj jaguarit në peizazhet e ndryshuara nga njeriu; ndërsa të dy klasifikohen si afër kërcënimit, puma ka një shpërndarje aktuale dukshëm më të madhe. Në varësi të disponueshmërisë së gjahut dhe madje jaguari mund ta ndajnë atë.

### **Riprodhimi dhe cikli jetësor** 
parapamje|Këlysh 4 muajsh në kopshtin zoologjik të Salzburgut
Femrat jaguar arrijnë pjekurinë seksuale në moshën rreth dy vjeç, dhe meshkujt në tre ose katër. Macja ndoshta bashkohet gjatë gjithë vitit në natyrë, me lindjet në rritje kur preja është e bollshme. Hulumtimi mbi jaguarët mashkull të robëruar mbështet hipotezën e çiftëzimit gjatë gjithë vitit , pa ndryshime sezonale në tiparet e spermës dhe cilësinë e derdhjes; suksesi i ulët riprodhues është vërejtur edhe në robëri.

Gjatësia e gjenerimit të jaguar është 9.8 vjet.

Estrusi femëror është 6–17 ditë jashtë një cikli të plotë 37-ditor, dhe femrat do të reklamojnë pjellorinë me shenjat e aromave urinare dhe rritjen e zërit. Femrat variojnë më gjerësisht se zakonisht gjatë miqësisë. Airsiftet ndahen pas çiftëzimit dhe femrat ofrojnë të gjithë prindërit. Periudha e gestacionit zgjat 93-105 ditë; femrat lindin deri në katër këlysh, dhe më së shpeshti në dy. Nëna nuk do të tolerojë praninë e meshkujve pas lindjes së këlyshëve, duke pasur parasysh rrezikun e infantilidit ; kjo sjellje është gjetur edhe tek tigrat.

Të rinjtë kanë lindur të verbër, duke fituar pamje pas dy javësh. Këlyshët janë tharë në tre muaj, por mbeten në vendlindjen për gjashtë muaj para se të largohen për të shoqëruar nënën e tyre në gjueti. Ata do të vazhdojnë në shoqërinë e nënës së tyre për një deri në dy vjet para se të nisen për të vendosur një territor për veten e tyre. Meshkujt e rinj janë në radhë të parë nomade, duke bërë shaka me homologët e tyre më të vjetër derisa të arrijnë të pretendojnë një territor. Jetëgjatësia tipike në natyrë vlerësohet të jetë rreth 12-15 vjet; në robëri, jaguari jeton deri në 23 vjet, duke e vendosur atë në mesin e maceve me jetë më të gjatë.

### **Aktiviteti shoqëror** 
parapamje|252x252px|Jaguarët në kopshtin zoologjik Cameron në Wako, Teksas
Si shumica e maceve, jaguari është i vetmuar jashtë grupeve nënë-këlysh. Të rriturit në përgjithësi takohen vetëm me  bashkëshortin (megjithëse shoqërizimi i kufizuar jo-mësimor është vërejtur në mënyrë anekdotale) dhe krijon territore të mëdha për veten e tyre. Territoret femra, të cilat kanë një madhësi prej 25 deri 40 km 2 , mund të mbivendosen, por kafshët në përgjithësi shmangin njëra-tjetrën.Territoret e  mashkullit mbulojnë përafërsisht dy herë më shumë hapësirë, duke ndryshuar në madhësi me disponueshmërinë e lojës dhe hapësirës dhe nuk mbivendosen. Territori i një mashkulli mund të përmbajë disa femra. Jaguari përdor shenja skrapesh, urina dhe feçe për të shënuar territorin e tij .

Ashtu si macet e tjera të mëdha, jaguari është i aftë të zhurmojë dhe e bën këtë për të paralajmëruar konkurrencën territoriale dhe bashkuese; Periudhat intensive të kundër-thirrjes midis individëve janë vërejtur në egra. Zhurma e tyre shpesh ngjan me një kollë të përsëritur, dhe ata gjithashtu mund të shprehin zhurmë dhe rrënoja.  Luftimet e çiftëzimit midis meshkujve ndodhin, por janë të rralla dhe sjellja e shmangies së agresionit është vërejtur në natyrë. Kur ndodh, konflikti është zakonisht mbi territor: gama e një mashkulli mund të përfshijë atë të dy ose tre femrave, dhe ai nuk do të tolerojë ndërhyrje nga meshkuj të tjerë të rritur.

Jaguari shpesh përshkruhet si natë , por është më saktësisht krepuskulare (aktiviteti kulm rreth agimit dhe muzgut). Të dy gjinitë gjuajnë, por meshkujt udhëtojnë më larg se femrat, duke u përshtatur territoreve të tyre më të mëdhenj. Jaguari mund të gjuajë gjatë ditës nëse loja është në dispozicion dhe është një mashtrim relativisht energjik, duke shpenzuar sa 50-60 përqind të kohës së tij aktive. Natyra e pakapshme e jaguarit dhe papranueshmëria e pjesës më të madhe të habitatit të tij të preferuar e bëjnë atë një kafshë të vështirë për shikim, e lëre më të studiojë.
parapamje|Jaguari ka një kafshim jashtëzakonisht të fuqishëm që e lejon atë të shpojë predhat e preve të blinduara

### **Gjuetia dhe dieta** 
Si të gjitha macet, jaguar është një mishngrënës i detyrueshëm , ushqehet vetëm me mish.Ёshtë një gjahtar oportunist dhe dieta e tij përfshin të paktën 87 specie. Gjerësia, jaguarët preferojnë gjahun që peshojnë 45–85 kg (99–187 lb) dhe speciet më të preferuara dukshëm janë kapibarat dhe milingonangrënësit gjigand . Pre të tjera të marra zakonisht përfshijnë derrin e egër , kajmanin e zakonshëm , pekarin e grumbulluar , armadilon me nëntë shirita ndërsa agouti , mishngrënës të tjerë, primatët , oposumin e zakonshëm dhe tapirin në përgjithësi shmangen. Jaguarët janë në mënyrë të pazakontë në mesin e farave të mëdha në atë që ata nuk kanë një preferencë për thundrakët madje edhe në këmbë . Disa jaguarë gjithashtu gjuajnë mbi bagëtitë.
parapamje|Ilustrimi i një jaguar që vret një tapir , kafsha më e madhe tokësore amtare në rangun e saj
Ndërsa jaguari shpesh përdor teknikën e thellë të kafshimit të fytit dhe teknikën e mbytjes tipike në mes të Pantherave , ai ndonjëherë përdor një metodë vrasjeje unike në mesin e maceve: ai shpon drejtpërdrejt përmes kockave të përkohshme të kafkës midis veshëve të pre (sidomos capibarën) me qenin e saj dhëmbë , duke shpuar trurin. Ky mund të jetë një përshtatje ndaj predhave të breshkave "të plasaritura të hapura"; pas zhdukjes së vonë të Pleistocenit, zvarranikët e blinduar si breshkat do të kishin formuar një bazë të bollshme për jaguarin. Kafshimi i kafkës është i punësuar me gjitarë në veçanti; me zvarranikë të tillë si kaimanin, jaguari mund të hidhet në pjesën e prapme të preve dhe të shkëputët vertebrat e qafës së mitrës , duke imobilizuar objektivin. Kur breshkat e detit , përfshirë breshkën e madhe detare të lëkundur e cila peshon mesatarisht rreth 385 kg (849 lb), pasi përpiqen të vendosin fole në plazhe, jaguari do të kafshojë në kokë, shpesh duke goditur prenë, përpara se të tërhiqet për të ngrënë . Raportohet se, ndërsa gjuan kuaj, një jaguar mund të kërcejë mbi shpinë, të vendosë njërën puthje në surrat dhe një tjetër në napë dhe pastaj kthesë, duke zhvendosur qafën. Njerëzit vendas kanë raportuar në mënyrë anekdotale se kur gjuajnë një palë kuaj të lidhur, jaguari do të vrasë një kalë dhe pastaj do ta zvarritë ndërsa kali tjetër, i cili ende jeton, është zvarritur në prag të tyre.

Jaguari është më shumë se një grabitqar i ndjekur. Macja do të ecë ngadalë nëpër shtigjet pyjore, duke dëgjuar dhe duke kërcyer mbi prenë përpara se të nxitojë ose të bëjë pritë. Jaguari sulmon nga mbulesa dhe zakonisht nga pika e verbër e një objektivi me një kërcim të shpejtë; aftësitë pritëse të specieve konsiderohen pothuajse të pamëshirshme në mbretërinë e kafshëve nga njerëz indigjenë dhe studiues të fushave, dhe me siguri janë një produkt i rolit të tij si një grabitqar kulmi në disa mjedise të ndryshme. Prita mund të përfshijë kërcimin në ujë pas gjahut, pasi një jaguar është mjaft i aftë të kryejë një vrasje të madhe gjatë notit; forca e saj është e tillë që kufomat e mëdha si një mëshqerrë mund të rrëzohen në një pemë për të shmangur nivelet e përmbytjes.

Kur vret prenë, jaguari do të tërheqë trupin e pajetë në një vend të trashë ose në një vend tjetër të izoluar. Fillon të hahet në qafë dhe gjoks, sesa në mes. Zemra dhe mushkëritë konsumohen, pasuar nga shpatullat. Kërkesa ditore për ushqim e një kafshe 34 kg (75 lb), në skajin e ultë ekstrem të peshës së specieve, është vlerësuar në 1.4 kg (3.1 lb). Për kafshët e rrëmbyera në intervalin 50–60 kg (110–130 lb), rekomandohen më shumë se 2 kg (4,4 lb) mish në ditë.Në natyrë, konsumi është natyrisht më i çrregullt; macet e egra harxhojnë energji të konsiderueshme në kapjen dhe vrasjen e preve, dhe ato mund të konsumojnë deri në 25 kg (55 lb) mish në një ushqim, pasuar nga periudha të urisë. Megjithëse mishngrënës, ka prova që jaguarët e egër konsumojnë rrënjët e Banisteriopsis caapi.

#### **Sulmet ndaj njerëzve** 
Jaguarët shumë rrallë sulmojnë njerëzit. Sidoqoftë, një sjellje e tillë duket se është më e shpeshtë kur njerëzit hyjnë në habitatin e jaguarit dhe preja ulet. Jaguari robër ndonjëherë sulmojnë rojet e kopshteve zoologjike. Kur pushtuesit arritën në Amerikë, ata kishin frikë nga jaguaret. Sidoqoftë, edhe në ato kohë, preja kryesore e jaguar ishte kapibara. Charles Darwin raportoi një thënie të amerikanëve vendas se njerëzit nuk do të duhet të kenë frikë nga jaguari për sa kohë që kapibarat ishin të bollshme. 

## Kërcënimet 
parapamje|Një jaguar i Amerikës së Jugut i vrarë nga Theodore Roosevelt
[parapamje|Skena e gjahut jaguarit me [Qeni|qen - MHNT]]
Popullsia e jaguarit po bie me shpejtësi. Lloji është renditur si afër kërcënimit në listën e kuqe të IUCN . Humbja e pjesëve të gamës së saj, përfshirë eleminimin e saj virtual nga zonat e saj historike veriore dhe copëzimin në rritje të gamës së mbetur, kanë kontribuar në këtë status. Rënie veçanërisht të ndjeshme kanë ndodhur në vitet 1960, kur më shumë se 15,000 jaguarë u vranë për lëkurat e tyre në Amazoz braziliane çdo vit; Konventa për Tregtinë Ndërkombëtare të Specieve të Rrezikuara në e vitit 1973 solli një rënie të mprehtë në tregtinë Pelt. Puna e detajuar e kryer nën kujdesin e Shoqërisë së Konservimit të Jetës së egër zbuloi se specia ka humbur 37% të rangut të saj historik, me statusin e saj të panjohur në një 18% shtesë të gamës globale. Më inkurajuese, probabiliteti i mbijetesës afatgjatë u konsiderua i lartë në 70% të gamës së tij të mbetur, veçanërisht në pellgun e Amazonës dhe Gran Chaco dhe Pantanal fqinj .

Rreziqet kryesore për jaguarin përfshijnë shpyllëzimin në të gjithë habitatin e tij, rritjen e konkurrencës për ushqim me qeniet njerëzore, veçanërisht në habitatin e thatë dhe joproduktiv, gjahun , uraganet në pjesët veriore të diapazonit të tij, dhe sjelljen që shpesh do vrasin macen ku vret bagëtitë. Kur përshtatet me gjahun, jaguari është treguar të marrë bagëti si një pjesë e madhe e dietës së tij; ndërsa pastrimi i tokës për kullotje është problem për speciet, popullsia e jaguar mund të jetë rritur kur bagëtitë u prezantuan për herë të parë në Amerikën e Jugut, pasi kafshët përfituan nga baza e re e preve. Kjo gatishmëri për të marrë bagëti ka nxitur pronarët e fermave të punësojnë gjahtarë jaguarësh me kohë të plotë.

Lëkurat e maceve të egra dhe gjitarëve të tjerë janë vlerësuar shumë nga tregtia e leshit për shumë dekada. Që nga fillimi i shekullit të 20-të jaguarët u gjuan në një numër të madh, por mbivlera e tepërt dhe shkatërrimi i habitatit zvogëluan disponueshmërinë dhe shkaktuan gjuetarë dhe tregtarë që gradualisht të zhvendosesh në specie më të vogla deri në vitet 1960. Tregtia ndërkombëtare e lëkurave të jaguar pati lulëzimin e saj më të madh midis fundit të Luftës së Dytë Botërore dhe fillimi i vitit 1970, për shkak të rritjes së ekonomisë dhe mungesës së rregulloreve. Nga viti 1967 e tutje, rregulloret e paraqitura nga ligjet kombëtare dhe marrëveshjet ndërkombëtare e zvogëluan tregtinë ndërkombëtare të raportuar nga sa më shumë që 13000 lëkurat në vitin 1967, përmes 7000 lëkurave në 1969, derisa u bë e papërfillshme pas vitit 1976, megjithëse tregtia dhe kontrabanda e paligjshme vazhdojnë të jenë problem . Gjatë kësaj periudhe, eksportuesit më të mëdhenj ishin Brazili dhe Paraguai, dhe importuesit më të mëdhenj ishin SH.B.A. dhe Gjermania .

## Ruajtja 
parapamje|Një jaguar melanistik
Jaguari është e shënuar në Shtojcën I CITES , që do të thotë se i gjithë tregtia ndërkombëtare me xhaguarë ose pjesë të trupit të tyre është e ndaluar.Gjuetia e jaguarit është e ndaluar në Argjentinë, Brazil, Kolumbi, Guiana Franceze, Honduras, Nikaragua, Panama, Paraguai, Suriname, Shtetet e Bashkuara dhe Venezuela.Gjuetia e jaguarit është e kufizuar në Guatemala dhe Peru. Gjuetia e trofeve është ende e lejuar në Bolivi, dhe nuk mbrohet në Ekuador ose Guajanë.

### **Njësitë e Konservimit të jaguarit** 
Ruajtja e jaguarit është e ndërlikuar për shkak të gamës së gjerë të specieve që përfshin 18 vende me politika dhe rregullore të ndryshme. Zona specifike të një rëndësie të lartë për ruajtjen e jaguarit, të ashtuquajturat "Njësitë e ruajtjes së Jaguarit" (JCU) u përcaktuan në vitin 2000. Këto janë zona të mëdha të banuara nga të paktën 50 jaguarit.Njësia Eakdo u vlerësua në bazë të madhësisë, lidhjes, cilësisë së habitatit si për jaguarin, ashtu edhe për prenë dhe statusin e popullsisë së jaguarit. Në atë mënyrë, 51 Njësi të Konservimit të Jaguarit u përcaktuan në 36 rajone gjeografike si zona me përparësi për ruajtjen e jaguarit përfshirë:

* parapamje|Jaguar  të rritur në kopshtin zoologjik Kameron , Wako, Teksas      Sierra Madre e Meksikës
*       pyjet tropikale Selva Maya që shtrihen mbi Meksikë, Belize dhe Guatemala
*       e pyjet me lagështi Choco-Darien nga Hondurasi, Panamaja në Kolumbi
*       Sierra de Tamaulipas
*       Llanos Venezuelës
*       pellgu verior i Cerrado dhe Amazon në Brazil
*       Provinca Misiones në Argjentinë

Studimet e fundit nënvizuan se për të ruajtur shkëmbimin e fortë në të gjithë pishinën e gjeneve jaguar të domosdoshme për ruajtjen e specieve, është e rëndësishme që habitatet e jaguarit janë të ndërlidhura. Për ta lehtësuar këtë, është krijuar një projekt i ri, Paseo del Jaguar për të lidhur disa pika të nxehta të jaguar.

Në vitin 1986,Qëndra u krijua në Belize si zona e parë e mbrojtur në botë për ruajtjen e jaguarit.

Duke pasur parasysh papranueshmërinë e pjesës më të madhe të specieve, veçanërisht Amazonën qendrore, vlerësimi i numrave të jaguarit është i vështirë. Studiuesit zakonisht përqendrohen në bioregione të veçanta , kështu që analiza e gjerë e specieve është e pakët. Në 1991, 600-1000 (numri më i lartë) vlerësohej se jetonte në Belize. Një vit më parë, 125-180 jaguar janë vlerësuar të jetojnë në Meksikë 4000-km 2 (2400-mi 2 ) Calakmul Rezervë e biosferës , me një tjetër 350 në shtetin e Chiapas . Rezerva Biosfera fqinje e Majës në Guatemalë, me një sipërfaqe prej 15,000 km 2 (9,000 mi 2 ), mund të ketë 465-550 kafshë. Punë punësimi Telemetria GPS në 2003 dhe 2004 gjeti dendësi prej vetëm gjashtë deri në shtatë jaguarit për 100 km 2 në rajonin kritik Pantanal, krahasuar me 10 deri 11 duke përdorur metoda tradicionale; kjo sugjeron që metodat e përdorimit gjerësisht të marrjes së mostrave mund të fryjnë numrin aktual të maceve. 

### **Qasjet** 
Në vendosjen e rezervateve të mbrojtura, përpjekjet në përgjithësi duhet të përqendrohen në zonat përreth, pasi jaguaret nuk ka të ngjarë të kufizohen në kufijtë e një rezervimi, veçanërisht nëse popullsia po rritet në madhësi. Qëndrimet njerëzore në zonat përreth rezervave dhe ligjeve dhe rregulloreve për të parandaluar copëtimin e qenieve janë thelbësore për t'i bërë zonat e ruajtjes efektive.

Për të vlerësuar madhësinë e popullsisë brenda zonave specifike dhe për të mbajtur gjurmët e jaguarit, bllokimi i kamerës dhe telemetria e përcjelljes së jetës së egër përdoren gjerësisht, dhe feces mund të kërkohet me ndihmën e qenve detektorë për të studiuar shëndetin dhe dietën e jaguarit. Përpjekjet aktuale për ruajtjen shpesh përqendrohen në edukimin e pronarëve të fermave dhe promovimin e ekoturizmit . Jaguari është përcaktuar në përgjithësi si një specie ombrellë - rrezat e shtëpisë së saj dhe kërkesat e habitatit janë mjaft të gjera që, nëse mbrohen, shumë lloje të tjera të gamës më të vogël do të mbrohen gjithashtu. Speciet ombrellë shërbejnë si "lidhje lëvizëse" në shkallën e peizazhit, në rastin e jaguarit përmes grabitqeve. Kështu që organizatat e ruajtjes mund të përqendrohen në sigurimin e një habitati të qëndrueshëm dhe të lidhur për jaguarin, me njohuri që speciet e tjera gjithashtu do të përfitojnë.

Përcaktimet e ekoturizmit janë duke u përdorur për të gjeneruar interes publik për kafshët karizmatike siç është jaguari, ndërsa në të njëjtën kohë gjenerojnë të ardhura që mund të përdoren në përpjekjet e ruajtjes. Auditimet e bëra në Afrikë kanë treguar që ekoturizmi ka ndihmuar në ruajtjen e maceve afrikane. Ashtu si për macet e mëdha afrikane, një shqetësim kryesor në ekoturizmin e jaguarit është hapësira e konsiderueshme e habitatit që speciet kërkon, kështu që nëse ekoturizmi përdoret për të ndihmuar në ruajtjen e jaguarit, duhet të merren parasysh disa konsiderata se si do të mbahen të paprekur ekosistemet ekzistuese, apo si ekosistemet e reja që janë mjaft të mëdha për të mbështetur një popullsi në rritje të jaguar do të vendosen.

### **Shtetet e Bashkuara** 
E vetmja mace e egër që jeton në Amerikën e Veriut që ulërin, jaguari u regjistrua si një kafshë e Amerikës nga Tomas Xheferson në 1799. Jaguarët janë ende herë pas here shikuar në Arizona dhe Nju Meksiko , të tilla si El Jefe, duke nxitur veprime për ruajtjen e tij nga autoritetet.  Për shembull, më 20 gusht 2012, USFWS propozoi të linte mënjanë 838,232 hektarë në Arizona dhe New Mexico - një zonë më e madhe se Rhode Island - si habitat kritik i jaguar.

## Në mitologji dhe kulturë 
### **Amerika para-kolumbiane** 
parapamje|Luftëtar Jaguar në kulturën Azteke
Në Amerikën Qendrore para-Kolumbiane dhe atë të Jugut, jaguari ishte një simbol i fuqisë dhe forcës. Midis kulturave andeaneve , një kult i jaguarit i shpërndarë nga kultura e hershme Chavín u pranua mbi pjesën më të madhe të asaj që është sot Peru nga 900 pes. Kultura e mëvonshme Moche e Perusë veriore e përdori jaguarin si një simbol të fuqisë në shumë prej qeramikës së tyre. Në fenë e Muisca , i cili banonte në Altifano Cundiboyacense të ftohtë në Andet kolumbiane , jaguari konsiderohej një kafshë e shenjtë dhe gjatë ritualeve të tyre fetare njerëzit visheshin me lëkurën e jaguarit. Lëkurat tregtoheshin me popujt e ultë të Llanos Orientales tropikale . Emri i zipa Nemequene u rrjedhin nga Muysccubun fjalët nymy dhe quyne , do të thotë "forca e jaguarit". 

Në Mesoamerica , Olmec culturean kulturë e hershme dhe me ndikim e rajonit të Bregut të Gjirit përafërsisht bashkëkohor me Chavín — zhvilloi një motiv të veçantë " ishin jaguar " të skulpturave dhe figurave që tregojnë jaguarët e stilizuar ose njerëz me karakteristikat e jaguarit. Në civilizimin e mëvonshëm të Majave , jaguari besohej se lehtësonte komunikimin midis të gjallëve dhe të vdekurve dhe për të mbrojtur familjen mbretërore. Majat i shikoi këto linja të fuqishme si shoqëruesit e tyre në botën shpirtërore, dhe një numër i sundimtarëve të Majave lindi emra që përfshinin fjalën Mayan për jaguar ( b'alam në shumë nga gjuhët Mayan ). Balam ( Jaguar) mbetet një mbiemër i zakonshëm i Majave, dhe është gjithashtu emri i Chilam Balam , një autor legjendar, të cilit i atribuohen miscellanitë e Majave të shekujve 17 dhe 18, duke ruajtur njohuri shumë të rëndësishme.

### **Kultura bashkëkohore** 
Jaguar dhe emri i tij përdoren gjerësisht si një simbol në kulturën bashkëkohore. Kjo është kafsha kombëtar i Guajana , dhe është i paraqitur në saj të stemës .Flamuri i Departamentit të Amazonas , një departament kolumbian, përmban një  jaguar. Jaguari shfaqet edhe në kartëmonedha të real Brazilian . Jaguari është gjithashtu një element i zakonshëm në mitologjinë e shumë kulturave bashkëkohore amtare në Amerikën e Jugut, zakonisht portretizohet si krijesa që u dha njerëzve fuqinë mbi zjarr.

Jaguari përdoret gjerësisht si një emër produkti, më i rëndësishmi për një markë britanike të makinave luksoze . Emri është miratuar nga franchises sportive, duke përfshirë NFL 's Jacksonville Jaguars dhe meksikan soccer club Chiapas FC kreshtë e Argjentinës ' s federata kombëtare në bashkim rugby përmban një jaguar; sidoqoftë, për shkak të një gabimi në gazetari , ekipi kombëtar i vendit quhet Los Pumas . Në frymën e kulturës antike Maiat, Lojërat Olimpike të vitit 1968 në Qytetin Meksikan adoptoi një jaguar të kuq si maskota e parë zyrtare olimpike. 

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* ARKive: Jaguar (*Panthera onca*): general information, pictures and videos
* http://de.wikipedia.org/wiki/Jaguar