Rilindja e Parë Kombëtare Letoneze

[thumbnail|djathtas|[Krišjānis Valdemārs]]
**Rilindja e Parë Kombëtare Letoneze** ose **Rilindja e Parë** (Letonisht: *Pirmā atmoda*) ishte një lëvizje kulturore dhe ringjalljeje kombëtare midis viteve 1850 dhe 1880 mes Letonezëve të Rinj, një grup letonezësh të arsimuar mirë, të cilët, kundër dominimit gjerman të Baltikut në Governoratin e Livonisë dhe Kurlandit, krijuan bazën për shtetin kombëtar modern letonez. Ai u ndikua nga lëvizjet nacionaliste romantike evropiane të Gjermanëve të Rinj dhe Rilindja Kombëtare Çeke. Shumica e përpjekjeve të tyre u shpenzuan për edukimin e letonezëve, për të kritikuar gjermanët dhe për të hequr stigmën nga gjuha, traditat dhe kultura letoneze.

Lëvizja filloi pas vitit 1850 në Universitetin e Tartusë, i cili atëherë ishte vendi më i lartë i arsimit në Governoratin Livonian dhe u ndoq nga rreth 30 studentë etnikë letonezë. Krišjānis Valdemārs, një student nga Kurlandi, postoi në dhomën e tij të konviktit një shënim që identifikonte veten si Letonez, gjë që ishte e padëgjuar në atë kohë. Shumë shpejt rreth tij u rrit një grup prej 10-13 studentësh; ata organizuan "mbrëmje letoneze", gjatë të cilave ata debatuan për gjendjen e letonezëve të shtypur nga gjermanët. Juris Alunāns dhe Krišjānis Barons shpejt u bënë anëtarë drejtues.

Ata themeluan gazetat *Mājas Viesis* dhe *Pēterburgas Avīzes*. Lëvizja fillimisht u mbështet nga autoritetet ruse, të cilat e panë atë si një mjet kundër provincave baltike të dominuara nga gjermanët.

Në vitin 1868, i riu letonez Fricis Brīvzemnieks filloi të mblidhte këngë popullore letoneze të njohura si dainas. Puna e tij u vazhdua nga Krišjānis Barons, i cili në 1894 botoi librin e parë të dainas dhe përfundimisht u bë i njohur si Babai i Dainas (*Dainutēvs*).

Një tjetër aktivist letrar ishte mësuesi Atis Kronvalds, i cili zbuloi përmendjen e një flamuri të kuq-bardhë-kuq në Kronikën e Rimuar Livonian të shekullit të 13-të. Këto ngjyra përfundimisht u bënë flamuri i Letonisë. Kronvalds punoi pa u lodhur në promovimin e arsimit mes letonezëve dhe modernizoi gjuhën letoneze duke krijuar shumë fjalë të reja.

Në vitin 1868, fillimisht, si një organizatë bamirësie për të ndihmuar viktimat e dështimit të të korrave të Estonisë, u krijua Shoqëria Letoneze Riga, e cila organizoi jetën kulturore letoneze në Riga dhe rajone. Këtu u themelua trupa e parë teatrore letoneze e udhëhequr nga Ādolfs Alunāns, e cila çoi në lindjen e shkrimit të dramave në letonisht.

Në vitin 1873, festivali i parë i këngës letoneze u mbajt në Riga, gjatë të cilit shumica e këngëve ishin këngë popullore letoneze. Nga këngët e reja të interpretuara atje, njëra prej tyre, e kompozuar nga Kārlis Baumanis, më vonë u bë himni kombëtar i Letonisë. Nga frika e rritjes së nacionalizmit, emri i tij origjinal është "Zot, bekoje Letoninë!" u ndryshua nga censuruesit rusë në "Zot, bekoje Baltikun!".

Në vitin 1888, epika kombëtare Lāčplēsis, shkruar nga Andrejs Pumpurs, u botua për herë të parë.

Rilindja e Parë ishte një lëvizje kulturore kryesisht midis klasave të arsimuara mirë dhe shpejt mbaroi vrullin pasi shoqëria letoneze u bë më e pjekur dhe e interesuar për ide të reja politike dhe shkencore. Shumë nga Letonezët e Rinj vdiqën herët ose punuan në Rusi, larg shtëpisë së tyre. Letonezët përjetuan gjithashtu një valë rusizimi gjatë së cilës përdorimi i letonishtes në shkolla ishte i ndaluar.

Rilidnja e Parë u pasua nga lëvizja Rryma e Re (*Jaunā strāva*), e cila ishte shumë më politike dhe çoi në themelimin e Partisë Socialdemokrate.

Interesimi i Rilindjes së Parë për folklorin u mbajt nga lëvizja neopagane baltike Dievturība, e cila u krijua në vitet 1920 nga Ernests Brastiņš dhe Kārlis Marovskis-Bregžis.

## Referime