Historia e Finlandës (1917–tani)

Kjo është **historia e Finlandës nga viti 1917 e tutje**.

## Pavarësia
thumb|260x260px|Qeveria e parë e Finlandës së pavarur.
Nacionalizmi finlandez filloi të rritet në shekullin e 19-të krahas lëvizjeve nacionaliste evropiane. *The Tales of Ensign Stål* i Runeberg dhe *Kalevala* e Lönnrot formuan një bazë për identitetin kulturor të kombit.

Lufta e Parë Botërore dhe problemet e brendshme shkaktuan një revolucion në Rusi më 1917. Finlanda përfitoi nga situata dhe filloi të eksploronte mundësitë për autonomi më të madhe apo edhe pavarësi. Qeveria e Përkohshme Ruse iu përgjigj negativisht projektit të pavarësisë dhe sugjeroi se një vendim mund të merrej vetëm pasi të mblidhej konventa kushtetuese.

Pas humbjes së Qeverisë së Përkohshme në Revolucionin e Tetorit të nëntorit 1917, të udhëhequr nga bolshevikët, klasa politike e Finlandës u nda në mënyrën se si t'i qasej pavarësisë. E djathta donte të kërkonte njohjen e pavarësisë nga Perëndimi, ndërsa e majta donte që së pari të njihej nga qeveria e re bolshevike.

Parlamenti u mblodh më 6 dhjetor 1917 dhe miratoi deklaratën e pavarësisë së senatit të udhëhequr nga e djathta (qeveria funksionale në atë kohë). Rusia e njohu zyrtarisht Finlandën më 4 janar 1918, ashtu si Suedia dhe Franca. Gjermania dha njohjen më 6 janar 1918.

## Lufta civile
[thumb|260x260px|Anëtarë të sapoardhur të [Lëvizja Jäger|Lëvizjes Jäger në Vaasa më 1918.]]

Si pjesë e pasojave të Luftës së Parë Botërore, Finlanda pati një luftë civile. Lufta u zhvillua midis Senatit Finlandez (qeverisë) dhe forcave të udhëhequra nga Delegacioni Popullor Finlandez, më 27 janar deri më 16 maj 1918. Trupat e Senatit quheshin të bardhë, ndërsa forcat e delegacionit popullor u quajtën të kuqe. Lufta e Parë Botërore kishte shkaktuar copëtimin e Perandorisë Ruse përmes shpërbërjes së brendshme, duke çuar në një luftë për pushtet në Finlandë, sistemi politik i së cilës ishte në tranzicion nga sistemi në atë parlamentar. Për më tepër, shoqëria ishte e ndarë nga pikëpamja sociale dhe ekonomike. Pasoja kryesore e kësaj ndarjeje ishte formimi i dy qendrave të armatosura të pushtetit në vend. Më pas kriza kulmoi me një luftë mes tyre në janar 1918. Të bardhët e fituan luftën me mbështetjen e Gjermanisë Perandorake. Të kuqtë e mbështetur nga Rusia Sovjetike e humbën luftën. Si rezultat, Finlanda kaloi nga domeni rus në sferën e ndikimit gjerman. Pas humbjes së Gjermanisë në Luftën e Parë Botërore, pavarësia e kombit finlandez u konfirmua dhe qeveria e vendit do të bëhej një demokraci republikane. Ndërsa lufta civile u karakterizua nga terrori politik, vetëm pas luftës humbja më e madhe e jetëve u përjetua në kampet e burgjeve, ku vdiqën rreth 13,000 të kuq. Lufta Civile mori gjithsej rreth 37,000 viktima, nga të cilat rreth 75% ishin të kuqtë finlandezë. Viktimat e tjera ishin të bardhë finlandezë, gjermanë dhe rusë. Nga pikëpamja psikologjike dhe materiale, Lufta Civile ishte ngjarja më shkatërruese në historinë e kombit finlandez, duke traumatizuar popullsinë dhe duke e ndarë atë në dysh. Megjithatë, si rezultat i përfundimit të Luftës së Parë Botërore, e majta e moderuar dhe e djathta ishin në gjendje të krijonin, menjëherë pas Luftës Civile, bashkëpunimin që bashkoi finlandezët me kalimin e kohës.

## Jeta e hershme e Finlandës së pavarur
Pas Luftës Civile, forma e qeverisjes së Finlandës do të ishte një monarki. Friedrich Karl ishte zgjedhur tashmë mbret i Finlandës, por projekti i mbretërisë kishte përfunduar kur Gjermania humbi në Luftën e Parë Botërore. Finlanda më pas u bë një republikë, qeveria e së cilës u konfirmua më 17 korrik 1919. Menjëherë pas kësaj, K.J. Ståhlberg u zgjodh president i Finlandës.

Në vitin 1920 Finlanda nënshkroi një marrëveshje paqeje dhe kufiri me Rusinë Sovjetike në Tartu, Estoni. Për herë të parë, traktati përcaktoi kufijtë e një Finlande të pavarur, të cilat bazoheshin në kufijtë e Dukatit të Madh të Finlandës. Banorët e Repolës dhe Porajärvit kishin kërkuar që komunat t'i aneksoheshin Finlandës dhe praktikisht ato tashmë ishin nën kontrollin e Finlandës, por marrëveshja e paqes ia ktheu Rusisë. Megjithatë, Finlanda mori rajonin Pechenga nga Rusia.  Marrëdhëniet me Rusinë Sovjetike që nga viti 1922 e tutje u rënduan edhe nga çështja e Karelisë Lindore. Finlanda donte autonomi më të madhe, duke përmendur dispozitat përkatëse të Marrëveshjes së Paqes Tartu, por Bashkimi Sovjetik konsideroi se autonomia nominale ishte e mjaftueshme. Lidhja e Kombeve tha se ishte një çështje e brendshme e Bashkimit Sovjetik dhe nuk ndërhyri pavarësisht kërkesave të Finlandës.  Një problem tjetër ishte statusi i Åland, të cilin Suedia e kishte pushtuar gjatë Luftës Civile Finlandeze. Populli Åland dëshironte të bashkohej me Suedinë, por ky pretendim u refuzua rreptësisht. Në vitin 1921, Lidhja e Kombeve më në fund e zgjidhi çështjen sipas dëshirës së Finlandës.

Në vitin 1932, problemi i sigurisë së Finlandës u përpoq të zgjidhej me një bashkim mbrojtës me Estoninë, Letoninë dhe Poloninë, por Parlamenti nuk e ratifikoi traktatin dhe në vitin 1932 u lidh një pakt mossulmimi midis Finlandës dhe Bashkimit Sovjetik. Në gjysmën e dytë të viteve 1930, ishte planifikuar gjithashtu një aleancë mbrojtëse midis Finlandës dhe Suedisë, e cila gjithashtu dështoi në rezistencën e Bashkimit Sovjetik.

Në vitet 1920 dhe 1930, u bënë përpjekje për të zgjidhur konfliktet strukturore që kishin pllakosur prej kohësh Finlandën. Mosmarrëveshjet gjuhësore midis pjesëve suedeze dhe finlandeze të popullsisë u dhanë fund me sukses nga legjislacioni gjuhësor.

Në vitin 1918, 70% e popullsisë jetonte nga bujqësia dhe pylltaria. Reformat e tokës të viteve 1919 dhe 1922 përmirësuan situatën e aksionarëve ruralë dhe punëtorëve të fermave. Një total prej 126,000 pronash u shpenguan si të pavarura.

Gjatë presidencës së Ståhlberg në 1919-1925, krahu i djathtë dhe grupet centriste ishin në pushtet. U falen dënimet më të gjata me burg pas Luftës Civile. Partia Social Demokratike Finlandeze u riorganizua nën udhëheqjen e Väinö Tanner, dhe pasi formoi një qeveri të pakicës në 1926, dha amnisti të përgjithshme.

Ståhlberg ndoqi qëllimisht një politikë të fortë bashkimi për të reduktuar hendekun e shkaktuar nga Lufta Civile. Gjatë kohës së tij, vendi iu nënshtrua reformave të shumta sociale në legjislacion dhe taksa, të cilat rritën barazinë dhe përmirësonin standardet e jetesës.

Në gusht 1918, socialdemokratët më radikalë u larguan në Rusi në fund të Luftës Civile dhe themeluan Partinë Komuniste Finlandeze (SKP), e cila nuk u lejua të vepronte ligjërisht në Finlandë. Kështu, SKP dhe aleatët e saj themeluan Partinë Socialiste të Punëtorëve si formë ligjore, e cila mori 27 mandate në zgjedhjet e vitit 1922. Megjithatë, policia arrestoi të gjithë deputetët e saj me akuzën e tradhtisë dhe e ndaloi partinë në vitin 1923. Me rritjen e komunizmit, lëvizja fashiste Lapua, e cila nga viti 1929 deri në vitin 1932 veproi kundër gazetave komuniste, organizoi demonstrata masive dhe terrorizoi qytetarë individualë. Komunistët u penguan të merrnin pjesë në zgjedhjet e vitit 1930 dhe veprimtaria e tyre në të gjitha format u ndalua. Ligjet antikomuniste kufizonin lirinë e shtypjes, shoqërimit dhe grumbullimit.

Svinhufvud u zgjodh president në 1931 me mbështetjen e Lapua. Së shpejti lëvizja u kthye kundër socialdemokratëve dhe pas një përpjekjeje për grusht shteti në vitin 1932 të njohur si rebelimi i Mäntsälä, presidenti ndërhyri dhe, me fjalimin e tij në radio, i dha fund rebelimit. Në të njëjtat vite pati edhe mungesë ekonomike.

Një dështim i madh ishte Akti i Ndalimit të viteve 1919-1932, i cili çoi në një rritje të numrit dhe ashpërsisë së krimit dhe rriti ndjeshëm konsumin e alkoolit. Ndalimi u hoq vetëm pas referendumit të vitit 1932.

## Lufta e Dytë Botërore
parapamje|250x250px|Trupat finlandeze në Luftën e Dimrit.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Finlanda zhvilloi tre luftëra: Luftën e Dimrit, Luftën e Vazhdimit dhe Luftën e Laplandës.

Protokolli sekret i Paktit Molotov-Ribbentrop midis Bashkimit Sovjetik dhe Gjermanisë i gushtit 1939 e përcaktoi Finlandën si pjesë të sferës së interesit të Bashkimit Sovjetik. Në vjeshtën e vitit 1939, Bashkimi Sovjetik bëri thirrje për negociata për të siguruar Leningradin dhe kërkoi territorin e Finlandës nga Istëmi Karelian, një bazë në Hanko dhe ishujt e jashtëm të Gjirit të Finlandës. Sipas propagandës zyrtare sovjetike, këto humbje në zonë do të zëvendësoheshin duke i shkëmbyer ato me rajonet e Karelisë Lindore (Porajärvi and Repola).

Pas negociatave të ndërprera, Bashkimi Sovjetik pushtoi Finlandën më 30 nëntor 1939 pas të shtënave të Mainilës dhe filloi Lufta e Dimrit. Megjithë fitoret e shumta, mbrojtja e Istëmit Karelian ishte gati të prishej, duke detyruar paqen e Moskës më 13 mars 1940, në të cilën Finlanda duhej të dorëzonte pjesët e Karelisë, ishujt e jashtëm të Gjirit të Finlandës dhe pjesët lindore. e Kuusamo dhe Salla, si dhe pjesë të Pechenga, dhe më në fund i dhanë me qira një bazë ushtarake në Hanko Bashkimit Sovjetik për 30 vjet.

Planifikimi i Bashkimit të Mbrojtjes Nordik vazhdoi pas përfundimit të Luftës së Dimrit. Megjithatë, projekti dështoi përsëri.

Pas sulmit ndaj Bashkimit Sovjetik nga Gjermania naziste, Finlanda iu bashkua në qershor të vitit 1941 me synimin që të paktën të rikuperonte territoret e liruara. Ndërsa ky ishte rasti në fillim, përveç kësaj një pjesë e madhe e Karelisë Lindore u pushtua në një përpjekje për të krijuar një Finlandë të Madhe. Lufta e Vazhdimit përfundoi në verën e vitit 1944 me humbje të reja territoriale. Sipas armëpushimit të 19 shtatorit 1944, gjermanët duhej të dëboheshin nga vendi. Pas kësaj, Lufta e Laplandës u zhvillua kundër ish-aleatit Gjermani në Lapland, e cila përfundoi më 27 prill 1945. Trupat gjermane shkatërruan zona të mëdha të Laplandës ndërsa u tërhoqën.

Sipas Traktatit të Armëpushimit, Finlandës duhej të dorëzonte Petsamo dhe të merrte me qira Porkkala si bazë për 50 vjet, përveç humbjeve territoriale që kishin pasuar Luftën e Dimrit. Dëmshpërblimet e luftës u caktuan në 300 milionë dollarë. Kushtet e Marrëveshjes së Armëpushimit u përcaktuan përfundimisht në Traktatin e Parisit në 1947.

## Finlanda neutrale
Pas Luftës së Dytë Botërore, Finlanda ishte në zonën gri midis Perëndimit dhe Bashkimit Sovjetik. Marrëveshja e vitit 1948 midis Finlandës dhe Bashkimit Sovjetik mbi miqësinë, bashkëpunimin dhe ndihmën e ndërsjellë, 'Marrëveshja YYA', e bashkoi Finlandën ushtarakisht në të njëjtin kamp me Bashkimin Sovjetik, megjithëse Finlanda zyrtarisht deklaroi se ishte një shtet i paanshëm. Marrëveshja u zgjat në 1955, 1970 dhe 1983. Shumë politikanë përdorën marrëdhëniet sovjetike për të zgjidhur mosmarrëveshjet politike partiake, të cilat natyrisht çuan në një rritje të ndikimit sovjetik. Të tjerët punuan me vendosmëri për t'i rezistuar ndikimit të Bashkimit Sovjetik.

Pas pagesës së reparacioneve të luftës, tregtia me Bashkimin Sovjetik vazhdoi dhe ishte deri në 25% të tregtisë së jashtme në vitet 1980. Në vitin 1956, Bashkimi Sovjetik hoqi dorë nga baza e Porkkala-s para kohe. Kontrata 50-vjeçare fillimisht nuk do të përfundonte deri në vitin 1994. Në vitin 1956, Urho Kekkonen u zgjodh president.

Bashkimi Sovjetik konsiderohet se është përpjekur në disa raste të ndërhyjë në mënyrë indirekte ose ndryshe duke ushtruar presion mbi situatën e brendshme politike të Finlandës dhe vendimet e qeverisë, si gjatë krizës së ngricave të natës të vitit 1958 dhe krizës së notave të tetorit 1961.

Gjatë Luftës së Ftohtë, Finlanda u zhvillua gjithashtu në një nga qendrat e spiunazhit Lindje-Perëndim, në të cilin KGB dhe CIA luajtën rolin e tyre.

Nga fundi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1980, e ashtuquajtura lëvizje taistoizmi, pakica pro-sovjetike e SKP-së dhe e majta ekstreme, e admiruan dukshëm Bashkimin Sovjetik në fushat e kulturës dhe medias.

Në fillim të vitit 1973, Kekkonen u bë president pa zgjedhje dhe kundërshtarë nga Parlamenti, të cilin disa e konsiderojnë tani si luginën e një deficiti demokratik. Ndryshe nga sot, në atë kohë presidenti kishte një fuqi të madhe në Finlandë dhe mund të shpërndante parlamentin dhe qeverinë, nëse dëshironte, pothuajse në mënyrë arbitrare.

Në vitin 1973, Finlanda nënshkroi marrëveshjen e tregtisë së lirë të KEE me vendet e Evropës Perëndimore. Marrëveshja e KEE-së u kundërshtua nga një njoftim në faqe të plotë të botuar në Helsingin Sanomat, i nënshkruar nga shumë politikanë të njohur.

Në vitin 1975, në Helsinki u mbajt konferenca e OSBE-së, e cila jo vetëm forcoi neutralitetin e Kekkonen dhe Finlandës në sytë e Perëndimit, por mbolli edhe farën e shpërbërjes së qeverive komuniste të Evropës Lindore kur u themeluan të ashtuquajturat grupe të Helsinkit u themeluan nga forcat e opozitës lokale, të frymëzuara nga seksioni i të drejtave të njeriut të konventës.

Urho Kekkonen dha dorëheqjen nga detyra e tij si president në fund të vitit 1981 për shkak të sëmundjes. Ai shërbeu si president për më shumë se 25 vjet, shumë më gjatë se çdo president tjetër. Në vitin 1982 president u zgjodh Mauno Koivisto, i cili donte të reduktonte pushtetin e presidentit dhe të rriste të drejtat e kryeministrit.

Vetëm në vitin 1989, kur Mikhail Gorbachev vizitoi Finlandën, Bashkimi Sovjetik e njohu në mënyrë eksplicite Finlandën si një vend neutral.

## Finlanda në një Evropë të integruar
Rënia e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991 erdhi si një befazi e plotë për Finlandën, por u shfrytëzua menjëherë. Finlanda hodhi poshtë në mënyrë të njëanshme aspektet ushtarake të marrëveshjes së paqes të Parisit, me përjashtim të marrëveshjeve kufitare. Në vitin 1992, Finlanda dhe Rusia zëvendësuan të ashtuquajturën marrëveshje "YYA".

Në vitin 1991, si rezultat i krizës bankare dhe kolapsit të tregtisë së eksporteve sovjetike, ekonomia finlandeze filloi zhytjen e saj në recesionin e saj më të thellë që nga Depresioni i Madh i viteve 1930 (shih depresionin në Finlandë në fillim të viteve 1990). Në pak vite, 450 000 vende pune u zhdukën dhe papunësia u rrit në 16%. Vetëm në vitin 1994 rritja e PBB-së u rishfaq.

Në vjeshtën e vitit 1989, konvergjenca e Finlandës dhe Komunitetit Evropian filloi me vendimin për t'u bashkuar me Zonën Ekonomike Evropiane (ZEE). Megjithatë, ai hyri në fuqi deri më 1 janar 1994, kohë në të cilën negociatat për anëtarësimin aktual tashmë kishin avancuar mirë.

Të parët në favor të anëtarësimit në KE ishin grupet e interesit ekonomik finlandez në fillim të viteve 1990. Politikanët kishin mbajtur rezerva për një kohë të gjatë në publik, duke shmangur acarimin e Bashkimit Sovjetik në mes të transformimit të tij. Edhe në debatin zgjedhor të Korporatës së Transmetimeve Finlandeze në mars 1991, vetëm Ole Norrback i RKP-së ishte hapur në favor të anëtarësimit dhe aplikimi për anëtarësim në KE nuk u regjistrua drejtpërdrejt në programin qeveritar të Esko Aho (Partia e Qendrës). Presidenti Mauno Koivisto u tregua i kujdesshëm dhe tha më vonë në pranverën e vitit 1991: "Nuk jam shqetësuar t'i rezistoj kohët e fundit". Gjatë pranverës dhe verës së vitit 1991, Koalicioni Kombëtar dhe partia opozitare SDP i kthyen qëndrimet e tyre miqësore me KE-në dhe pasi kryeministri Aho erdhi pas anëtarësimit në vjeshtë, qeveria në janar 1992 lëshoi një raport në Parlament, i cili vendosi të propozonte një kandidat për anëtarësim.

Pas një votimi pozitiv në Parlament, kërkesa e Finlandës për anëtarësim në KE u dorëzua më 18 mars 1992. Negociatat e pranimit filluan më 1 shkurt 1993 njëkohësisht me Suedinë dhe Austrinë. Një nga çështjet më të dhimbshme në negociatat e anëtarësimit ishte marrja parasysh e klimës veriore të Finlandës në politikën e ndihmës bujqësore. Si koncesion, Finlanda u autorizua përfundimisht të mbështesë bujqësinë me burimet e veta, përveç subvencioneve të KE-së. Negociatat e pranimit u përfunduan në të njëjtën kohë kur Marti Ahtisaari u bë presidenti i 10-të i Finlandës dhe i pari që u zgjodh me votim të drejtpërdrejtë me dy raunde.

Rëndësia e anëtarësimit në KE justifikohej për publikun veçanërisht për arsye ekonomike dhe me akses në vendimmarrje, por aspekti i politikës së sigurisë ishte gjithashtu të paktën po aq i rëndësishëm për shumë njerëz. Më 16 tetor 1994, premtimi i mëparshëm i Esko Aho u mbajt me referendum. Ky ishte referendumi i dytë konsultativ i Finlandës, i pari ishte për shfuqizimin e Aktit të Ndalimit në fund të vitit 1931. Në referendumin e BE-së, 57% votuan në favor të anëtarësimit. Një referendum i veçantë u mbajt në Åland, i cili gjithashtu ishte në favor të anëtarësimit.

Më 1 janar 1995, Finlanda u bashkua me Bashkimin Evropian, siç quhej tani KE me hyrjen në fuqi të Traktatit të Mastrihtit. Në vitin 1999, marka finlandeze u fiksua përgjithmonë në euro me 5.94573 FIM me 1 euro. Në vitin 2002, euro u bë një monedhë në para dhe marka, e cila kishte qenë në përdorim për më shumë se 140 vjet, u shfuqizua pas dy muajsh. periudha kalimtare më 1 maj 2002.

Në vitin 2000, presidentja e parë femër e Finlandës, Tarja Halonen, mori detyrën. Ish-presidenti i Finlandës, Martti Ahtisaari, mori Çmimin Nobel për Paqe në vitin 2008. Presidenti i tanishëm, Sauli Niinistö, mori detyrën në vitin 2012.

## Referime