Farat Chia

parapamje| Ngjyra dhe detajet e farave chia
**Farat Chia** janë farat e ngrënshme të *Salvia hispanica*, një bimë lulëzuese në familjen e sherbelës (Lamiaceae) me origjinë në Meksikën qendrore dhe jugore, ose të *Salvia columbariae* të Shteteve të Bashkuara Jugperëndimore dhe Meksikës. Farat Chia janë ovale dhe gri me njolla të zeza dhe të bardha, me një diametër rreth . Farat janë hidrofile, duke thithur deri në 12 herë më shumë se pesha e tyre në lëng kur ngjyhen dhe zhvillojnë një shtresë mucilaginous që u jep ushqimeve me bazë chia dhe pijeve një strukturë të veçantë xheli.

Ka prova që të korrat ishin kultivuar gjerësisht nga Aztekët në kohën para-kolumbiane dhe ishte një ushqim kryesor për kulturat mesoamerikane. Farat Chia kultivohen në një shkallë të vogël në atdheun e tyre stërgjyshor të Meksikës Qendrore dhe Guatemalës dhe komercialisht në të gjithë Amerikën Qendrore dhe Jugore.

## Përshkrim 
parapamje| Fara Chia me përmasa 2 mm
alt=|majtas|parapamje| Farat Chia
Në mënyrë tipike, farat chia janë ovale të vogla të rrafshuara që matin mesatarisht , me një peshë mesatare 1.3 mg (0,020 gr) për farë. Ato janë me ngjyrë të çelët me ngjyrë kafe, gri, të zezë dhe të bardhë. Farat janë hidrofile, duke thithur deri në 12 herë më shumë se pesha e tyre në lëng kur ngjyhen; ato zhvillojnë një shtresë mucilaginous që jep një strukturë xheli. Chia (ose chian ose chien) është identifikuar kryesisht si *Salvia hispanica* L. Bimë të tjera të referuara si "chia" përfshijnë "chian e artë" (*Salvia columbariae*). Farat e *Salvia columbariae* përdoren për ushqim.

Në shekullin e 21-të, chia është rritur dhe konsumuar komercialisht në Meksikën dhe Guatemalën, në Bolivi, Argjentinë, Ekuador, Nikaragua dhe Australi. Varietete të reja të patentuara të chia-së janë zhvilluar në Kentucky për kultivim në gjerësitë gjeografike veriore të Shteteve të Bashkuara.

Rendimenti i farës ndryshon në varësi të kultivarëve, mënyrës së kultivimit dhe kushteve të rritjes sipas rajonit gjeografik. Për shembull, fushat tregtare në Argjentinë dhe Kolumbi ndryshojnë në intervalin e rendimentit nga 450 to 1,250 kg / ha (400 deri në 1,120) lb / akër).  Një studim në shkallë të vogël me tre kultivarë të rritur në luginat ndër-Andeane të Ekuadorit prodhoi prodhime deri në 2,300 kg / ha (2,100 lb / hektarë), duke treguar që mjedisi dhe kultivari i favorshëm në rritje bashkëveprojnë për të prodhuar rendimente kaq të larta.[20] Genotipi ka një efekt më të madh në rendiment sesa në përmbajtjen e proteinave, përmbajtjes së vajit, përbërjes së acidit yndyror ose përbërjeve fenolike, ndërsa temperatura e lartë zvogëlon përmbajtjen e vajit dhe shkallën e ngopjes, dhe rrit përmbajtjen e proteinave.

## Historia 
*Kodeksi Mendoza i* shekullit të 16-të jep prova se ajo ishte kultivuar nga Aztecët në kohën para-Kolumbiane dhe historianët e ekonomisë thonë se mund të ketë qenë aq i rëndësishëm sa misri sa një kulturë ushqimore. U dha si një haraç vjetor nga populli për sundimtarët në 21 nga 38 shtetet provinciale Aztec. Farat Chia shërbyen si një ushqim kryesor për kulturat Nahuatl (Aztec). Kronistët jezuitë vendosën chia si kultura e tretë më e rëndësishme në kulturën Aztec, vetëm pas misrit dhe fasuleve, dhe përpara amarantës. Ofertat për priftërinë Aztec shpesh paguheshin me farë chia.

Farat e bluara ose të plota chia përdoren në Argjentinë, Bolivi, Guatemalë, Meksikë dhe Paraguai për pije dhe ushqime ushqyese.  Sot, chia është kultivuar në një shkallë të vogël në atdheun e saj stërgjyshor të Meksikës Qendrore dhe Guatemalës, dhe komercialisht në Argjentinë, Bolivi, Ekuador, Guatemala dhe Meksikë.

## Vlerat Ushqyese 
Farat e thata chia përmbajnë 6% ujë, 42% karbohidrate, 16% proteina dhe 31% yndyrë . Në një  sasia, farat chia janë një burim i pasur (20% ose më shumë i vlerës ditore, DV) të vitaminave B, tiaminës dhe niacinës (përkatësisht 54% dhe 59% DV), dhe një burim i moderuar i riboflavinës (14% DV) dhe folat (12% DV). Disa minerale dietikë janë me përmbajtje të pasur, duke përfshirë kalcium, hekur, magnez, mangan, fosfor dhe zink (të gjitha më shumë se 20% DV; shih tabelën).

Acidet yndyrore të vajit të farës chia janë kryesisht të pangopura, me acid linoleik (17–26% të yndyrës totale) dhe acid linolenik (50–57%) si yndyrnat kryesore. 

### Studimet 
Farat Chia janë nën hulumtime paraprake për efektet e tyre të mundshme në shëndet, por kjo punë mbetet e rrallë dhe pa përfundim. Në një rishikim sistematik të vitit 2015, shumica e studimeve ishin me cilësi të dobët dhe nuk demonstruan efekte të konsiderueshme të konsumit të farës chia në faktorët e rrezikut kardiovaskular. Asnjë provë deri më tani nuk tregon që konsumimi i farave chia ka efekte anësoreose bashkëvepron meilaçe me recetë

## Përdorimet 
### Ushqim 
Farat Chia mund të spërkaten ose bluhen mbi ushqime të tjera. Ato gjithashtu mund të përzihen në smuthi, drithëra mëngjesi, bare energjie, bare granola, kos, tortilla dhe bukë. Ato mund të ngjyhen në ujë dhe të konsumohen drejtpërdrejt ose të përzihen me çdo lloj lëngu për të bërë chia fresca ose me qumësht. Puding me farë Chia, i ngjashëm me puding tapiokë, bëhet me një lloj qumështi, ëmbëlsues dhe fara të plota chia. Farat mund të bluhen dhe të bëhen një substancë e ngjashme me xhelatinë ose të hahen të papërpunuara.    Xheli nga farat e bluara mund të përdoret për të zëvendësuar deri në 25% të përmbajtjes së vezës dhe vajit në ëmbëlsira.

Në vitin 2009, Bashkimi Evropian miratoi farat chia si një ushqim i ri, duke lejuar që chia të jetë deri në 5% të lëndës totale në produktet e bukës.[11]

Ndryshe nga farat e lirit, farat e plota chia nuk kanë nevojë të bluhen sepse veshja e farës është delikate dhe tretet lehtë, duke përmirësuar bio-disponueshmërinë e lëndëve ushqyese.
parapamje| Qeni Chia

### Kafshë shtëpiake Chia 
Joe Pedott krijoi Chia Pet në 1977 dhe e shiti atë gjerësisht pas 1982. Gjatë viteve 1980 në Shtetet e Bashkuara, vala e parë e konsiderueshme e shitjeve të farës chia u lidh me kafshët shtëpiake chia, figura argjile që shërbejnë si bazë për një pastë ngjitëse të farave chia. Pasi ujiten figurat, farat mbijnë në një formë që sugjeron një mbulesë lesh.

Rreth 500,000 kafshë shtëpiake chia u shitën në SH.B.A. në 2007 si risi ose bimë shtëpiake.

## Referime