Adonisi

[parapamje|upright|*Adonis*, a naked Roman torso, restored and completed by [François Duquesnoy, formerly in the collection of Cardinal Mazarin (Louvre Museum).]]

[parapamje|right|170px|[Aphrodite and Adonis, Attic red-figure aryballos-shaped lekythos by Aison, ca. 410 BC, Louvre.]]

[parapamje|left|150px|*The Death of Adonis*, by [Giuseppe Mazzuoli (1644-1725)|Giuseppe Mazzuoli, 1709 (Hermitage Museum).]]

parapamje|left|260px|*Death of Adonis*, by Luca Giordano.

[parapamje|right|120px|A 19th-century reproduction of a Greek bronze of Adonis found at [Pompeii.]]

**Adonisi** (greq. Adonis, lat. Adonis) ishte i biri i Kiniras, mbretit të Qipros dhe i bijës së tij, Myrrhas. Ai ishte i dashuri i vdekshëm i perëndeshë Afërditës dhe Persefonisë. Konsiderohej si mashkulli ideal në periudhën e antikitetit klasik. 

## Lindja 
Ndërsa Safo, poeti antik grek, nuk e përshkruan mitin e Adonisit, burimet e mëvonshme i japin më shumë detaje.Sipas ritregimit të historisë që gjendet në poemën "Metamorfoza" nga poeti romak Ovid (43 p.e.s. – 17/18 pas Krishtit), Adonisi ishte djali i Myrrhas, e cila u mallkua nga Afërdita me epsh të pangopur për babanë e saj, Mbretin Kiniras të Qipros, pasi nëna e Myrrhas u mburr se vajza e saj ishte më e bukur se perëndesha.Ishte infermierja e saj që, me shumë ngurrim, Myrrha ia zbuloi pasionin e saj të turpshëm. Pak më vonë, gjatë një festivali në nder të Demeterës, infermierja e gjeti Kinirën gjysmë të fikët nga vera dhe nënën e Myrrhës askund pranë tij. Kështu, ajo i foli atij për një vajzë që e donte vërtet dhe dëshironte të flinte me të, duke i dhënë një emër fiktiv dhe duke e përshkruar thjesht si mosha e Myrrhës. Kinirasi ra dakord dhe infermierja nxitoi ta sillte Myrrhën tek ai. Myhrra doli nga dhoma e babait të saj shtatzënë. Pas njëfarë kohe, Kinira zbuloi identitetin e së dashurës së tij dhe nxori shpatën për ta vrarë. E dëbuar pasi mbeti shtatzënë, Myrra u shndërrua në një pemë mirre, por prapë arriti të lindë Adonisin.

## Vdekja 
Ndërsa Adonisi ishte për gjueti, ai u plagos nga një derr i egër dhe vdiq nga gjaku në krahët e Afërditës.Në versione të ndryshme të historisë, derri u dërgua ose nga Aresi, i cili ishte xheloz që Afërdita po kalonte kaq shumë kohë me Adonisin ose nga Artemisa, e cila donte hakmarrje ndaj Afërditës për vrasjen e ndjekësit të saj të përkushtuar Hipolit, ose nga Apolloni, për të ndëshkuar Afërditën për verbimin e të birit Erymanthus. Historia gjithashtu ofron një etiologji për shoqërimet e Afërditës me lule të caktuara. Thuhet se, ndërsa ajo mbante zi për vdekjen e Adonisit, ajo bëri që anemonet të rriteshin kudo që binte gjaku i tij, dhe shpalli një festival në përvjetorin e vdekjes së tij. Në një rrëfim të vonë, gjaku i tij u shndërrua në trëndafila.

## Afërdita dhe Persefoni 
Afërdita e gjeti foshnjën dhe e çoi në botën e nëndheshme për t'u kujdesur nga Persefonia. Ajo u kthye për të pasi u rrit dhe zbuloi se ishte jashtëzakonisht i pashëm.Megjithatë, edhe Persefonia e konsideronte Adonisin jashtëzakonisht të pashëm dhe donte ta mbante atë. Zeusi e zgjidhi mosmarrëveshjen duke deklaruar që Adonisi do të kalonte një të tretën e vitit me Afërditën, një të tretën me Persefoninë dhe një të tretën me këdo që zgjidhte ai. Adonisi zgjodhi Afërditën dhe ata qëndruan vazhdimisht bashkë.Një version tjetër thotë se të dy perëndeshat e mbajtën atë për gjysmën e vitit secila me sugjerimin e Muzës Kaliopë.Kështu jeta e Adonisit u nda midis Afërditës dhe Persefonisë, njëra perëndeshë që e donte atë nën tokë, tjetra mbi të. Në veprën e tij komike *"Dialogët e Perëndive"*, autori satirik Luciani e paraqet Afërditën në disa dialogë, në njërin prej të cilëve ajo i ankohet perëndeshës së hënës Selene se Erosi e bëri Persefonën të dashurohej me Adonisin dhe tani ajo duhet ta ndajë atë me të.

## Skulpturat e Adonisit 
Njëra prej skulpturave më të bukura antike që e paraqet Adonisin është kopja romake e origjinalit helenistik e shek. III-II. para e.s. dhe që sot ruhet në Muzeun Kombëtar të Napolit. Prej veprave skulpturale të kohës së.re, s'do mend, se vëmendjen më të madhe meriton *Adonisi i Adriaen de Vriesit* i vitit 1624, i plaçkitur gjatë luftës tridhjetëvjeçare nga Praga dhe i dërguar në Suedi (sot gjendet në koleksionin e Drottnigholmit), pastaj *Vdekja e Adonisit e Giuseppe Mazzuolit* (Giuzepe Mazuolit) e vitit 1709 (sot gjendet në Ermitazhin e Lenjingradit) dhe *ansambli skulptural Venera dhe Adonisi i Luigi Vanvitellit* (Luigji Vanvitellit) nga gjysma e shek. XVIII që gjendet në parkun Caserta (Kazerta) në Napoli. Prej skulpturave më të rëndësishme të kohës së re, të cilat e paraqesin *Vdekjen e Adonisit* duhet përmendur edhe *veprën e August Rodinit* (Ogyst Rodin) dhe gjendet në Muzeun e Rodinit në Paris. Dy piktura të famshme të Veneres dhe të Adonisit i ka pikturuar *Tiziani* (Ticiani), njëra e vitit 1554 që sot ruhet në Prado të Madridit, ndërsa tjetra e vitit 1576 dhe gjendet në Galerinë Kombëtare në Londër (National Gallery). Prej pikturave të tjera po i përmendim Venerën dhe Adonisin e Veroneseit (Veronezit), e pikturuar rreth vitit 1570, dhe sot gjendet në Prado të Madridit; pastaj pikturën me të njëtin emër të Pierr Paule Rubensit (Pjetër Pal Rubensit) e vitit 1630-1635, që sot gjendet në Muzeun Metropolitan në New York, mandej Vdekja e Adonisit e Sebastinan del Piomba (Sebastian del Pjomba) përafërsisht e viteve 1510-1520 dhe që sot gjendet në pallatin Ufizzi (Ufici) në Firencë dhe Venerën e Adonisin të Pierre Paule Prudhonit (Pjer Pol Prudon), rreth vitit 1810, dhe sot gjendet në koleksionin e Wallacet (Vallasit) në Londër dhe më në fund pikturën Venera dhe Adonisi të Bartolomej Sprangerit kah fundi i shek. XVI. dhe që gjendet në Galerinë Kombëtare në Pragë.

## Referime