Pandemia

Me fjalën **pandemi** kuptohet përhapja një sëmundje e cila i kalon kufitë e shteteve dhe kontinenteve. Në krahasim nga epidemia Pandemia nuk është e kufizuar në në një pjesë të caktuar. Një *pandemi* është një  sëmundje infektive që është përhapur në një rajon të madh, për shembull në kontinente të shumta ose në të gjithë botën, duke prekur një numër të konsiderueshëm të njerëzve. Një sëmundje e përhapur endemike me një numër stabil të njerëzve të infektuar nuk është pandemi. Sëmundjet endemike të përhapura me një numër stabil të njerëzve të infektuar siç janë përsëritjet e gripit sezonal në përgjithësi përjashtohen pasi ato ndodhin njëkohësisht në rajone të mëdha të globit sesa të përhapen në të gjithë botën.

Gjatë historisë njerëzore ka pasur një numër të pandemive të sëmundjeve të tilla si lia dhe tuberkulozi. Pandemia më fatale në historinë e regjistruar ishte Vdekja e Zezë (e njohur gjithashtu si murtaja, e cila vrau rreth 75-200 milion njerëz në shekullin e 14-të.

Termi filloi të përdorej për pandemitë e mëvonshme duke përfshirë pandeminë e gripit të vitit 1918 (gripi spanjoll). Pandemitë aktuale përfshijnë COVID-19 (SARS-CoV-2) dhe HIV/AIDS.

## Shembuj 
* Gripi i derrit (AH1N1)
* Covid19
## Përkufizimi 
Një pandemi është një epidemi që ndodh në një shkallë që kalon kufijtë ndërkombëtarë, zakonisht prek njerëzit në shkallë botërore.  Një sëmundje ose gjendje nuk është pandemi thjesht sepse është e përhapur ose vret shumë njerëz; gjithashtu duhet të jetë infektive. Për shembull, kanceri është përgjegjës për shumë vdekje, por nuk konsiderohet pandemi sepse sëmundja nuk është as infektive dhe as ngjitëse. 

## Vlerësimi 
### Fazat 
Organizata Botërore e Shëndetit (OBSH) aplikoi më parë një klasifikim me gjashtë faza për të përshkruar procesin me të cilin një virus i ri i gripit lëviz nga infeksionet e para te njerëzit përmes një pandemie. Fillon kur kryesisht kafshët janë të infektuara me një virus dhe disa raste kur kafshët infektojnë njerëzit, pastaj kalon në fazën ku virusi fillon të transmetohet drejtpërdrejt midis njerëzve dhe përfundon me fazën kur infeksionet tek njerëzit nga virusi janë përhapur në të gjithë botën. Në shkurt të vitit 2020, një zëdhënës i OBSH-së sqaroi se "nuk ka asnjë kategori zyrtare [për një pandemi]".

Në një konferencë shtypi virtuale në maj 2009 mbi pandeminë e gripit, Dr. Keiji Fukuda, Ndihmës Drejtor i Përgjithshëm i *Përkohshëm* për Sigurinë Shëndetësore dhe Mjedisin, OBSH tha "Një mënyrë e thjeshtë për të menduar për pandeminë... do të thotë: një pandemi është një përhapje globale. Atëherë mund të pyesni veten: 'Çfarë është një përhapje globale?' Përhapja globale do të thotë që ne shohim të dy përhapjen e agjentit... dhe pastaj ne shohim aktivitete të sëmundjes përveç përhapjes së virusit. " 

Në planifikimin për një pandemi të mundshme të gripit, OBSH-ja publikoi një dokument mbi udhëzimet për gatishmërinë e pandemisë në 1999, i rishikuar në 2005 dhe 2009, duke përcaktuar fazat dhe veprimet e duhura për secilën fazë në një *ndihmës-mémoire* me titull *përshkrimet e fazës pandemike të OBSH-së dhe veprimet kryesore sipas fazave* . Rishikimi i vitit 2009, duke përfshirë përkufizimet e një pandemie dhe fazat që çojnë në deklarimin e saj, u finalizuan në Shkurt 2009. Pandemia e virusit H1N1 2009 nuk ishte as në horizont në atë kohë dhe as nuk përmendet në dokument.   Të gjitha versionet e këtij dokumenti i referohen gripit. Fazat përcaktohen nga përhapja e sëmundjes; virulenca dhe vdekshmëria nuk përmenden në përkufizimin aktual të OBSH-së, megjithëse këta faktorë janë përfshirë më parë. 
parapamje| Intervalet e gripit në Kornizën e Intervaleve Pandemike të CDC
Në vitin 2014, Qendrat e Shteteve të Bashkuara për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve prezantuan një kornizë analoge në fazat pandemike të OBSH-së me titull Korniza e Intervaleve Pandemike.  Ai përfshin dy intervale parapandemike,

* Hetimi
* Njohja

dhe katër intervale pandemike,

* Fillimi
* Nxitimi
* Deceleration
* Përgatitja

Ai gjithashtu përfshin një tabelë që përcakton intervalet dhe i rendit ato në fazat pandemike të OBSH-së.

### Ashpërsia 
Në vitin 2014, Qendrat e Shteteve të Bashkuara për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve miratuan Kornizën e Vlerësimit të Ashpërsisë Pandemike (PSAF) për të vlerësuar ashpërsinë e pandemive. 

Historikisht, masat e ashpërsisë pandemike u bazuan në shkallën e fatalitetit të rastit.  Sidoqoftë, shkalla e fatalitetit mund të mos jetë një masë e përshtatshme e ashpërsisë pandemike gjatë një përgjigje pandemike sepse: 

* Vdekjet mund të mbeten disa javë prapa rasteve, duke e bërë shkallën e fatalitetit të rastit një nënvlerësim
* Numri i përgjithshëm i rasteve mund të mos dihet, duke e bërë shkallën e fatalitetit të rastit një mbivlerësim 
* Një rast i vetëm shkalla e fatalitetit për të gjithë popullsinë mund të errësojë efektin mbi nën-popullatat e prekshme, të tilla si fëmijët, të moshuarit, ata me gjendje kronike dhe anëtarët e pakicave të caktuara racore dhe etnike
* Vetëm viktimat nuk mund të japin llogari për efektet e plota të pandemisë, të tilla si mungesa në punë ose kërkesa për shërbimet e kujdesit shëndetësor

Për të llogaritur kufizimet e matjes së shkallës së fatalitetit vetëm, PSAF vlerëson ashpërsinë e një sëmundjeje në dy dimensione: ashpërsia klinike e sëmundjes në personat e infektuar; dhe transmetueshmëria e infeksionit në popullatë.  Kur të bëhet e qartë se nuk është më e mundur të përmbahet përhapja e sëmundjes, menaxhmenti do të kalojë në fazën e zbutjes, në të cilën merren masa për të ngadalësuar përhapjen e sëmundjes dhe për të zbutur efektet e saj në shoqëri dhe sistemin e kujdesit shëndetësor. . Në realitet, masat e kufizimit dhe zbutjes mund të ndërmerren njëkohësisht. 

Një pjesë kryesore e menaxhimit të një shpërthimi të sëmundjes infektive është përpjekja për të ulur kulmin e epidemisë, e njohur si "rrafshimi i kurbës së epidemisë".   Kjo ndihmon në uljen e rrezikut të mbingarkesës së shërbimeve shëndetësore dhe siguron më shumë kohë për zhvillimin e një vaksine dhe trajtimi.   Një grup i gjerë i të ashtuquajturave ndërhyrje jo-farmaceutike mund të merren për të menaxhuar shpërthimin.  Në një pandemi të gripit, këto veprime mund të përfshijnë: masa personale parandaluese të tilla si higjiena e duarve, mbajtja e maskave të fytyrës dhe vetë-karantina; masat e komunitetit që synojnë distancimin shoqëror siç janë mbyllja e shkollave dhe anulimi i tubimeve masive; angazhimi i komunitetit për të inkurajuar pranimin dhe pjesëmarrjen në ndërhyrje të tilla; dhe masat mjedisore si pastrimi i sipërfaqeve. 

Një strategji tjetër, **shtypja**, kërkon ndërhyrje më ekstreme afatgjata jo-farmaceutike në mënyrë që të kthejë pandeminë duke ulur numrin bazë të riprodhimit në më pak se1 Strategjia e shtypjes, e cila përfshin distancimin e rreptë shoqëror të popullsisë, izolimin e rasteve në shtëpi dhe karantinën shtëpiake, u ndërmor nga Kina gjatë pandemisë COVID-19, ku qytete të tëra u vendosën nën bllokim, por një strategji e tillë mbart shumë shoqërore dhe ekonomike kostot  Një metodë për qasjen efikase të imunizimeve, e quajtur imunizimi i njohjes është zhvilluar nga Cohen et al  .

## Pandemitë aktuale 
parapamje| Prevalenca e vlerësuar e HIV / AIDS-it tek të rriturit e rinj (15-49) sipas vendeve që nga viti 2008
Megjithëse OBSH përdor termin "epidemi globale" për të përshkruar HIV ( 

Në vitin 2017, afërsisht 1 milion njerëz në Shtetet e Bashkuara kishin HIV ; 14% nuk e kuptuan që ishin infektuar. 

### COVID-19 
parapamje| Rastet totale të konfirmuara të COVID ‑ 19 për milion njerëz

#### Shpërthime të mëdha në vende 
### Në të ardhmen 
Raporti i 'epokës së pandemive' në tetor 2020 nga Platforma Shkencore Ndërqeveritare e Politikës së Kombeve të Bashkuara mbi Biodiversitetin dhe Shërbimet e Ekosistemit, shkruar nga 22 ekspertë në një larmi fushash, tha se shkatërrimi antropogjen i biodiversitetit po hap rrugën drejt epokës së pandemisë, dhe mund të rezultojë në deri në 850,000 viruse që transmetohen nga kafshët - veçanërisht zogjtë dhe gjitarët - te njerëzit. "Rritja eksponenciale" e konsumit dhe tregtisë së mallrave të tilla si mishi, vaji i palmës dhe metalet, lehtësuar kryesisht nga kombet e zhvilluara dhe një popullsi njerëzore në rritje, janë faktorët kryesorë të këtij shkatërrimi. Sipas Peter Daszak, kryetari i grupit që prodhoi raportin, "nuk ka asnjë mister të madh për shkakun e pandemisë Covid-19, ose për ndonjë pandemi moderne. Të njëjtat aktivitete njerëzore që nxisin ndryshimin e klimës dhe humbjen e biodiversitetit gjithashtu çojnë në rrezik pandemik përmes ndikimeve të tyre në mjedisin tonë. " Opsionet e propozuara të politikës nga raporti përfshijnë taksimin e prodhimit dhe konsumit të mishit, goditjen e tregtisë ilegale të kafshëve të egra, heqjen e specieve me rrezik të lartë nga tregtia e ligjshme e kafshëve të egra, eliminimin e subvencioneve për bizneset që janë të dëmshme për botën natyrore dhe krijimin e një rrjeti global të mbikëqyrjes.   

## Shpërthime të dukshme 
parapamje| Aztekët që vdesin nga sëmundja e lisë, *Kodi* Firenz (hartuar 1540–1585)
djathtas|parapamje| Gdhendje bashkëkohore e Marsejës gjatë Murtajës së Madhe të Marsejës, 1720–1721
[parapamje| Titujt e gazetave të Çikagos 1918 pasqyrojnë strategjitë moderne të zbutjes për [Gripi spanjoll|gripin spanjoll, të tilla si ventilimi i shtuar, arrestimet për mos mbajtjen e maskave të fytyrës, inokulimet e sekuencuara, kufizimet në madhësinë e turmës, mbyllja selektive e bizneseve, ora e ndalimit dhe bllokimet. ]]
Në historinë njerëzore, në përgjithësi janë zoonozat si gripi dhe tuberkulozi ato që përbëjnë shumicën e shpërthimeve të përhapura, që rezultojnë nga zbutja e kafshëve. Ka pasur një numër epidemish veçanërisht të rëndësishme që meritojnë të përmenden më lart shkatërrimin "thjesht" të qyteteve:

* Murtaja e Athinës (430 deri 426 pes): Gjatë Luftës së Peloponezit, ethet e tifos vranë një të katërtën e trupave Athinase dhe një të katërtën e popullsisë. Kjo sëmundje dobësoi fatalisht mbizotërimin e Athinës, por virulenca e dukshme e sëmundjes parandaloi përhapjen e saj më të gjerë; dmth. ajo vrau ushtritë e saj me një shpejtësi më të shpejtë sesa ata mund ta përhapnin atë. Shkaku i saktë i murtajës ishte i panjohur për shumë vite. Në janar 2006, studiuesit nga Universiteti i Athinës analizuan dhëmbët e marrë nga një varr masiv nën qytet dhe konfirmuan praninë e baktereve përgjegjëse për tifon. 
* Antonine Plague (165 deri 180 Pas Krishtit): Ndoshta fruthi ose lisë i sjellë në gadishullin Italian nga ushtarët që ktheheshin nga Lindja e Afërt, ajo vrau një të katërtën e të infektuarve, deri në pesë milion në total. 
* Murtaja e Qiprianit (251–266 Pas Krishtit): Një shpërthim i dytë i asaj që mund të ketë qenë e njëjta sëmundje si Plaga Antonine e vrarë (u tha) 5,000 njerëz në ditë në Romë .
* Murtaja e Justinianit (541 deri 750 pas Krishtit): Shpërthimi i parë i regjistruar i murtajës bubonike filloi në Egjipt dhe arriti në Konstandinopojë pranverën tjetër, duke vrarë (sipas kronistit bizantin Procopius ) 10,000 në ditë në lartësinë e saj, dhe ndoshta 40% të qytetit banorët. Murtaja vazhdoi të eleminonte çerekun e gjysmën e popullsisë njerëzore të botës së njohur.   Kjo bëri që popullsia e Evropës të bjerë me rreth 50% midis 550 dhe 700 pas Krishtit. 
* Vdekja e Zezë (1331 deri në 1353): Numri i përgjithshëm i vdekjeve në të gjithë botën vlerësohet nga 75 deri në 200 milion. Tetëqind vjet pas shpërthimit të fundit, murtaja u kthye në Evropë . Duke filluar në Azi, sëmundja arriti në Mesdheun dhe Evropën Perëndimore në 1348 (ndoshta nga tregtarët italianë që largoheshin duke luftuar në Krime ) dhe vrau rreth 20 deri në 30 milion Evropianë në gjashtë vjet;  një e treta e popullsisë së përgjithshme,  dhe deri në një gjysmë në zonat urbane më të prekura.  Ishte i pari i një cikli të epidemive evropiane të murtajës që vazhdoi deri në shekullin e 18-të.  Kishte më shumë se 100 epidemi të murtajës në Evropë gjatë kësaj periudhe.  Sëmundja përsëritej në Angli çdo dy deri në pesë vjet nga 1361 në 1480.  Nga vitet 1370, popullsia e Anglisë u zvogëlua me 50%.  Murtaja e Madhe e Londrës e viteve 1665–66 ishte shpërthimi i fundit i madh i murtajës në Angli dhe vrau afërsisht 100,000 njerëz, 20% të popullsisë së Londrës. 
* Pandemia e tretë e murtajës (1855): Duke filluar në Kinë, ajo u përhap në Indi, ku vdiqën 10 milion njerëz.  Gjatë kësaj pandemie, Shtetet e Bashkuara panë shpërthimin e saj të parë: murtaja në San Francisko e viteve 1900–1904 .  Sot, raste sporadike të murtajës ndodhin akoma në Shtetet e Bashkuara të perëndimit. 
* Gripi spanjoll 1918-1920 infektoi gjysmë miliard njerëz  rreth botës, duke përfshirë edhe në ishujt e largët të Paqësorit dhe në Arktik - duke vrarë 20 deri në 100 milion.   Shumica e shpërthimeve të gripit në mënyrë disproporcionale vrasin shumë të rinj dhe shumë të moshuar, por pandemia e vitit 1918 kishte një normë jashtëzakonisht të lartë të vdekshmërisë për të rriturit e rinj.  Vrau më shumë njerëz në 25 javë sesa AIDS në 25 vitet e para.   Lëvizjet masive të trupave dhe lagjet e ngushta gjatë Luftës BotëroreKam bërë që ajo të përhapet dhe të shndërrohet më shpejt, dhe ndjeshmëria e ushtarëve ndaj gripit mund të jetë rritur nga stresi, kequshqyerja dhe sulmet kimike .  Sistemet e përmirësuara të transportit e bënë më të lehtë për ushtarët, marinarët dhe udhëtarët civilë përhapjen e sëmundjes. 

Takimet midis eksploruesve evropianë dhe popullatave në pjesën tjetër të botës shpesh prezantuan epidemi të virulencës së jashtëzakonshme. Sëmundja vrau një pjesë të popullsisë vendase të Ishujve Kanarie në shekullin e 16-të ( Guanches ). Gjysma e popullsisë vendase të Hispaniola në 1518 u vra nga lisë. Lisë gjithashtu shkatërroi Meksikën në vitet 1520, duke vrarë 150,000 vetëm në Tenochtitlán, përfshirë perandorin dhe në Peru në vitet 1530, duke ndihmuar pushtuesit evropianë.  Fruthi vrau edhe dy milion vendas meksikanë në shekullin e 17-të. Në vitet 1618–1619, lisë shfarosi 90% të amerikanëve vendas të Gjirit të Massachusetts .  Gjatë viteve 1770, lisë vrau të paktën 30% të Paqësorit Veri-Perëndimor të Amerikës Vendas.  Epidemitë e lisë në vitet 1780–1782 dhe 1837–1838 sollën shkatërrim dhe shpopullim drastik midis indianëve të fushës.  Disa besojnë se vdekja e deri në 95% të popullsisë amerikane vendase të Botës së Re u shkaktua nga evropianët që prezantuan sëmundje të Botës së Vjetër si lisë, fruthit dhe gripit.  Gjatë shekujve, evropianët kishin zhvilluar shkallë të lartë të imunitetit të tufave ndaj këtyre sëmundjeve, ndërsa popujt autoktonë nuk kishin imunitet të tillë. 

Lisë e shkatërroi popullsinë vendase të Australisë, duke vrarë rreth 50% të Australianëve Vendas në vitet e para të kolonizimit Britanik.  Gjithashtu vrau shumë Maori të Zelandës së Re .  Në vitet 1848–49, rreth 40,000 nga 150,000 Hawaiians vlerësohet të kenë vdekur nga fruthi, kolla e mirë dhe gripi . Sëmundjet e paraqitura, veçanërisht lisë, zhdukën gati popullsinë vendase të Ishullit të Pashkëve .  Fruthi vrau më shumë se 40,000 Fijianë, afërsisht një e treta e popullsisë, në 1875,  dhe në fillim të shekullit të 19 shkatërroi popullsinë Andamaneze .  Popullsia Ainu u ul në mënyrë drastike në shekullin e 19-të, për shkak të një numri të madh të sëmundjeve infektive të sjella nga kolonët japonezë që derdhen në Hokkaido . 

Studiuesit arritën në përfundimin se sifilizi u transportua nga Bota e Re në Evropë pas udhëtimeve të Columbus . Gjetjet sugjeruan se evropianët mund të kishin bartur bakteret tropikale jonnereale, ku organizmat mund të ishin shndërruar në një formë më vdekjeprurëse në kushte të ndryshme të Evropës.  Sëmundja ishte më shpesh fatale sesa sot. Sifilizi ishte një vrasës i madh në Evropë gjatë Rilindjes .  Midis 1602 dhe 1796, Kompania Hollandeze e Indisë Lindore dërgoi gati një milion evropianë për të punuar në Azi. Në fund të fundit, më pak se një e treta u kthyen në Evropë. Shumica vdiq nga sëmundjet.  Sëmundja vrau më shumë ushtarë britanikë në Indi dhe Afrikën e Jugut sesa luftën. 

Qysh në vitin 1803, Kurora Spanjolle organizoi një mision ( ekspedita Balmis ) për të transportuar vaksinën e lisë në kolonitë Spanjolle dhe për të vendosur programe vaksinimi masive atje.  Deri në vitin 1832, qeveria federale e Shteteve të Bashkuara krijoi një program vaksinimi të lisë për amerikanët vendas.  Nga fillimi i shekullit të 20-të e tutje, eliminimi ose kontrolli i sëmundjeve në vendet tropikale u bë një forcë lëvizëse për të gjitha fuqitë koloniale .  Epidemia e sëmundjes së gjumit në Afrikë u arrestua për shkak të ekipeve lëvizëse që kontrolluan sistematikisht miliona njerëz në rrezik.  Në shekullin e 20-të, bota pa rritjen më të madhe të popullsisë së saj në historinë njerëzore për shkak të një rënie në shkallën e vdekshmërisë në shumë vende si rezultat i përparimeve mjekësore .  Popullsia e botës është rritur nga 1.6 miliard në 1900 në rreth 6.8 miliard në 2011.  Ethet Dengue : Dengue përhapet nga disa lloje të mushkonjave femra të tipit Aedes, kryesisht *A. aegypti* . Virusi ka pesë lloje; infeksioni me një lloj zakonisht i jep imunitet të përjetshëm atij lloji, por vetëm imunitet afatshkurtër ndaj të tjerëve. Infeksioni pasues me një lloj tjetër rrit rrezikun e komplikimeve të rënda. Një numër i testeve janë në dispozicion për të konfirmuar diagnozën, përfshirë zbulimin e antitrupave ndaj virusit ose ARN-së së tij.

### Kolera 
Që kur u bë e përhapur në shekullin e 19-të, kolera ka vrarë dhjetëra miliona njerëz. 

* 1817–1824 pandemia e kolerës . Më parë e kufizuar në nënkontinentin Indian, pandemia filloi në Bengal, pastaj u përhap në të gjithë Indinë deri në vitin 1820. 10,000 trupa britanike dhe indianë të panumërt vdiqën gjatë kësaj pandemie.  Ai u shtri deri në Kinë, Indonezi (ku më shumë se 100,000 njerëz u nënshtruan vetëm në ishullin Java ) dhe Detin Kaspik para se të tërhiqeshin. Vdekjet në nënkontinentin Indian midis 1817 dhe 1860 vlerësohet të kenë kaluar 15 milion. 23 milion të tjerë vdiqën midis 1865 dhe 1917. Vdekjet ruse gjatë një periudhe të ngjashme tejkaluan 2milion 
* 1826–1837 pandemia e kolerës . Arriti në Rusi (shih Riot e Kolera ), Hungari (rreth 100,000 vdekje) dhe Gjermani në 1831, Londër në 1832 (më shumë se 55,000 persona vdiqën në Mbretërinë e Bashkuar ),  Francë, Kanada ( Ontario ) dhe Shtetet e Bashkuara (New York) Qyteti) në të njëjtin vit,  dhe bregdetin Paqësor të Amerikës së Veriut deri në 1834. Besohet se më shumë se 150,000 amerikanë vdiqën nga kolera midis 1832 dhe 1849. 
* 1846–1860 pandemia e kolerës . E prekur thellë Rusinë, me më shumë se një milion vdekje. Një shpërthim dy-vjeçar filloi në Angli dhe Uells në 1848 dhe mori 52,000 jetë.  Në të gjithë Spanjën, kolera shkaktoi më shumë se 236,000 vdekje në 1854–55.  Ajo mori 200,000 jetë në Meksikë. 
* 1863–75 pandemi e kolerës . Përhapur kryesisht në Evropë dhe Afrikë. Të paktën 30,000 nga 90,000 pelegrinët e Mekës ranë viktima të sëmundjes. Kolera mori 90,000 jetë në Rusi në 1866. 
* Në 1866, kishte një shpërthim në Amerikën e Veriut. Vrau rreth 50,000 amerikanë. 
* 1881–96 pandemia e kolerës . Epidemia 1883–1887 kushtoi 250,000 jetë në Evropë dhe të paktën 50,000 në Amerikë. Kolera mori 267,890 jetë në Rusi (1892);  120,000 në Spanjë;  90,000 në Japoni dhe 60,000 në Persi .
* Në vitin 1892, kolera ndoti furnizimin me ujë të Hamburgut dhe shkaktoi 8.606 vdekje. 
* 1899–1923 pandemia e kolerës . Kishte pak efekt në Evropë për shkak të përparimeve në shëndetin publik, por Rusia u prek përsëri keq (më shumë se 500,000 njerëz që vdiqën nga kolera gjatë çerekut të parë të shekullit 20).  Pandemia e gjashtë vrau më shumë se 800,000 në Indi. Epidemia e kolerës 1902–1904 mori më shumë se 200,000 jetë në Filipine . 
* 1961–75 pandemia e kolerës . Filloi në Indonezi, thirri El Tor pas biotipit të ri përgjegjës për pandeminë dhe arriti në Bangladesh në 1963, Indi në 1964 dhe Bashkimin Sovjetik në 1966. Që atëherë pandemia ka arritur Afrikën, Amerikën e Jugut dhe Amerikën Qendrore.

### Gripi 
parapamje

* Mjeku grek Hipokrati, "Ati i Mjekësisë", përshkroi për herë të parë gripin në 412Para Krishtit 
* Pandemia e parë e gripit që përshkruhet patologjikisht ndodhi në 1510 . Që nga pandemia e vitit 1580, pandemitë e gripit kanë ndodhur çdo 10 deri në 30 vjet.   
* Pandemia e gripit 1889–1890, e njohur gjithashtu si gripi rus ose gripi aziatik, u raportua për herë të parë në maj 1889 në Bukhara, Uzbekistan . Në tetor, ai kishte arritur në Tomsk dhe Kaukaz . Ai u përhap me shpejtësi në perëndim dhe goditi Amerikën e Veriut në Dhjetor 1889, Amerikën e Jugut në Shkurt – Prill 1890, Indinë në Shkurt – Mars 1890 dhe Australinë në Mars – Prill 1890. Nënllojet H3N8 dhe H2N2 të virusit të Gripit A janë identifikuar secila si shkaqe të mundshme. Ajo kishte një sulm dhe shkallë shumë të lartë të vdekshmërisë, duke shkaktuar rreth një milion viktima. 
* " Gripi spanjoll ", 1918–1919. Së pari u identifikua në fillim të Marsit 1918 në stërvitjen e trupave amerikane në Kampin Funston, Kansas . Në tetor 1918, ajo ishte përhapur për t'u bërë një pandemi në të gjithë botën në të gjitha kontinentet dhe përfundimisht infektoi rreth një të tretën e popullsisë së botës (ose 500 milion 00 persona).  Jashtëzakonisht vdekjeprurëse dhe viruse, ajo përfundoi pothuajse aq shpejt sa filloi, duke u zhdukur plotësisht brenda 18muaj. Brenda gjashtë muajve, rreth 50milion njerëz ishin të vdekur;  Virusi u rindërtua kohët e fundit nga shkencëtarët në CDC duke studiuar mbetjet e ruajtura nga ngrica e përhershme e Alaskës. Virusi H1N1 ka një strukturë të vogël por thelbësore që është e ngjashme me gripin spanjoll. 
* " Gripi aziatik ", 1957–58. Një virus H2N2 u identifikua për herë të parë në Kinë në fund të Shkurtit 1957. Shkaktoi rreth dy milion vdekje në të gjithë botën. 
* " Gripi i Hong Kongut ", 1968–69. Një virus H3N2 u zbulua për herë të parë në Hong Kong në fillim të vitit 1968 dhe u përhap në të gjithë botën, duke zgjatur deri në 1972. Kjo pandemi vrau afërsisht një milion njerëz në të gjithë botën. 
* " Gripi i derrave ", 2009–10. Një virus H1N1 u zbulua për herë të parë në Meksikë në fillim të vitit 2009. Vlerësimet për vdekshmërinë e kësaj pandemie variojnë nga 150 në 500 mijë.  

### Tifoja 
Tifoja nganjëherë quhet "ethe kampi" për shkak të modelit të tij të flakërimit në kohë grindjesh. (Njihet gjithashtu si "ethe gaol" dhe "ethe anije", për zakonet e saj të përhapjes së egër në lagje të ngushta, siç janë burgjet dhe anijet. ) Duke u shfaqur gjatë Kryqëzatave, ajo pati ndikimin e saj të parë në Evropë në 1489, në Spanjë. Gjatë luftimeve midis spanjollëve të krishterë dhe myslimanëve në Granada, spanjollët humbën 3,000 nga viktimat e luftës dhe 20,000 nga tifoja. Në 1528, Francezët humbën 18,000 trupa në Itali dhe humbën epërsinë në Itali nga Spanjollët. Në 1542, 30,000 ushtarë vdiqën nga tifoja ndërsa luftonin osmanët në Ballkan.

Gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare (1618–1648), rreth tetë milionë gjermanë u vranë nga murtaja bubonike dhe tifoja.  Sëmundja gjithashtu ka luajtur një rol të madh në shkatërrimin e Napoleonit 's *Grande Armee* në Rusi në 1812. Gjatë tërheqjes nga Moska, më shumë personel ushtarak francez vdiqën nga tifoja sesa u vranë nga rusët.  Nga 450,000 ushtarë që kaluan Neman në 25 Qershor 1812, më pak se 40,000 u kthyen. Më shumë personel ushtarak u vranë nga 1500 deri në 1914 nga tifoja sesa nga veprimet ushtarake.  Në fillim të vitit 1813, Napoleoni ngriti një ushtri të re prej 500,000 vetësh për të zëvendësuar humbjet e tij ruse. Në fushatën e atij viti, më shumë se 219,000 ushtarë të Napoleonit vdiqën nga tifoja.  Tifoja luajti një faktor kryesor në urinë e madhe të Irlandës . Gjatë Luftës së Parë Botërore, epidemitë e tifos vranë më shumë se 150,000 në Serbi . Kishte rreth 25 milion infeksione dhe 3milion vdekje nga tifoja epidemike në Rusi nga viti 1918 deri më 1922.  Tifos gjithashtu vrau të burgosur të shumtë në kampet naziste të përqendrimit dhe kampet sovjetike të robërve të luftës gjatë Luftës BotëroreII Më shumë se 3.5 milion robër sovjetikë vdiqën nga 5.7 milion në paraburgim nazist. 

### Lisë 
parapamje|
Lija ishte një sëmundje ngjitëse e shkaktuar nga virusi i variolës . Sëmundja vrau rreth 400,000 evropianë në vit gjatë viteve të mbylljes së shekullit të 18-të.  Gjatë shekullit të 20-të, vlerësohet se lisë ishte përgjegjëse për 300-500 milion vdekje.   Kohët e fundit në fillim të viteve 1950, rreth 50 milion raste të lisë ndodhën në botë çdo vit.  Pas fushatave të suksesshme të vaksinimit gjatë shekujve 19 dhe 20, OBSH certifikoi zhdukjen e lisë në dhjetor 1979. Deri më sot, lisë është e vetmja sëmundje infektive njerëzore që është çrrënjosur plotësisht,  dhe një nga dy viruset infektive që janë çrrënjosur ndonjëherë, së bashku me dëmtuesit e rinderit . 

### Fruthi 
Historikisht, fruthi ishte i përhapur në të gjithë botën, pasi është shumë ngjitës. Sipas Programit Kombëtar të Imunizimit të SHBA, deri në vitin 1962 90% e njerëzve ishin infektuar me fruth nga mosha 15 vjeç.  Para se vaksina të prezantohej në 1963, kishte rreth tre deri në katër milion raste në SH.B.A çdo vit.  Fruthi vrau rreth 200 milion njerëz në të gjithë botën gjatë 150 viteve të fundit.  Vetëm në vitin 2000, fruthi vrau rreth 777,000 në të gjithë botën nga 40 milion raste në të gjithë botën. 

Fruthi është një sëmundje endemike, që do të thotë se ka qenë vazhdimisht e pranishme në një komunitet dhe shumë njerëz zhvillojnë rezistencë. Në popullatat që nuk kanë qenë të ekspozuara ndaj fruthit, ekspozimi ndaj një sëmundjeje të re mund të jetë shkatërrues. Në vitin 1529, një shpërthim i fruthit në Kubë vrau dy të tretat e vendasve të cilët më parë kishin mbijetuar nga lija.  Sëmundja kishte shkatërruar Meksikën, Amerikën Qendrore dhe civilizimin Inca . 

### Tuberkulozi 
[parapamje| Në vitin 2007, prevalenca e TB për 100,000 njerëz ishte më e larta në Afrikën Sub-Sahariane, dhe ishte gjithashtu relativisht e lartë në vendet aziatike, p.sh. [India .]]
Një e katërta e popullsisë aktuale të botës është infektuar me *Mycobacterium tuberculosis* dhe infeksionet e reja ndodhin me një shpejtësi prej një në sekondë.  Rreth 5-10% e këtyre infeksioneve latente përfundimisht do të përparojnë në sëmundje aktive, e cila, nëse nuk trajtohet, vret më shumë se gjysmën e viktimave të saj. Çdo vit, tetë milion njerëz sëmuren me tuberkuloz dhe dy milion vdesin nga sëmundja në të gjithë botën.  Në shekullin e 19-të, tuberkulozi vrau rreth një të katërtën e popullsisë së rritur të Evropës;  deri në vitin 1918, një në gjashtë vdekje në Francë ishte shkaktuar ende nga tuberkulozi. Gjatë shekullit të 20-të, tuberkulozi vrau afërsisht 100 milion njerëz.  Në vitin 2018, Tuberkulozi bëhet shkaku kryesor i vdekjes nga një sëmundje infektive, me afro 1.5 milion vdekje në të gjithë botën. 

### Lebra 
Lebra, e njohur gjithashtu si sëmundja e Hansen, shkaktohet nga një bacil, *Mycobacterium leprae* . Shtë një sëmundje kronike me një periudhë inkubacioni deri në pesë vjet. Që nga viti 1985, 15 milion njerëz në të gjithë botën janë shëruar nga lebra. 

Historikisht, lebra ka prekur njerëzit që prej të paktën 600 pes.  Shpërthimet e lebrës filluan të ndodhin në Evropën Perëndimore rreth vitit 1000 pas Krishtit.   *Leprosoria e* shumta, ose spitalet e lebrozëve, dolën në Mesjetë ; Matthew Paris vlerësoi se në fillim të shekullit të 13-të, kishte 19,000 prej tyre në të gjithë Evropën. 

### Malarja 
parapamje| Prevalenca e malaries në të kaluarën dhe ato aktuale në 2009
Malaria është e përhapur në rajonet tropikale dhe subtropikale, duke përfshirë pjesë të Amerikave, Azisë dhe Afrikës . Çdo vit, ka afërsisht 350–500 milion raste të malaries.  Rezistenca ndaj ilaçeve paraqet një problem në rritje në trajtimin e malaries në shekullin 21, pasi rezistenca tani është e zakonshme kundër të gjitha klasave të ilaçeve antimalarike, përveç artemisininës . 

Malaria dikur ishte e zakonshme në pjesën më të madhe të Evropës dhe Amerikës së Veriut, ku tani është për të gjitha qëllimet inekzistente.  Malaria mund të ketë kontribuar në rënien e Perandorisë Romake .  Sëmundja u bë e njohur si " ethe romake ".  *Plasmodium falciparum* u bë një kërcënim real për kolonistët dhe njerëzit autoktonë kur u fut në Amerikë së bashku me tregtinë e skllevërve . Malaria shkatërroi koloninë Jamestown dhe shkatërroi rregullisht Jugun dhe Midwest të Shteteve të Bashkuara. Deri në vitin 1830, ai kishte arritur në Paqësorin Veriperëndim.  Gjatë Luftës Civile Amerikane, kishte më shumë se 1.2 milion raste të malaries në mesin e ushtarëve të të dy palëve.  Shtetet e Bashkuara të Jugut vazhduan të preken me miliona raste të malaries në vitet 1930. 

### Ethet e verdha 
Ethet e verdha kanë qenë burim i disa epidemive shkatërruese.  Qytetet deri në veri si New York, Filadelfia dhe Boston u goditën nga epidemitë. Në 1793, një nga epidemitë më të mëdha të etheve të verdha në historinë e SH.B.A. vrau deri në 5,000 njerëz në Filadelfia - afërsisht 10% e popullsisë. Rreth gjysma e banorëve ishin larguar nga qyteti, përfshirë Presidentin George Washington.  Një shpërthim tjetër i madh i sëmundjes goditi Luginën e Lumit Misisipi në 1878, me vdekje të vlerësuara në rreth 20,000. Ndër vendet më të goditura ishte Memfisi, Tenesi, ku 5,000 njerëz u vranë dhe mbi 20,000 u larguan, atëherë përfaqësonin mbi gjysmën e popullsisë së qytetit, shumë prej të cilëve nuk u kthyen më. Në kohërat koloniale, Afrika Perëndimore u bë e njohur si "varri i të bardhit" për shkak të malaries dhe etheve të verdha. 

## Shqetësimet në lidhje me pandemitë e ardhshme 
### Rezistenca ndaj antibiotikëve 
Mikroorganizmat rezistentë ndaj antibiotikëve, ndonjëherë të referuar si " superbugs ", mund të kontribuojnë në rishfaqjen e sëmundjeve të cilat aktualisht kontrollohen mirë.  Për shembull, rastet e tuberkulozit që janë rezistente ndaj trajtimeve tradicionalisht efektive mbeten një shkak i shqetësimit të madh për profesionistët e shëndetit. Çdo vit, gati gjysmë milioni raste të reja të tuberkulozës rezistente ndaj shumë ilaçeve (MDR-TB) vlerësohet të ndodhin në të gjithë botën.  Kina dhe India kanë shkallën më të lartë të tuberkulozit rezistent ndaj shumë ilaçeve.  Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) raporton se afërsisht 50 milion njerëz në të gjithë botën janë të infektuar me MDR TB, me 79 përqind të atyre rasteve rezistente ndaj tre ose më shumë antibiotikëve. Në vitin 2005, 124 raste të MDR TB u raportuan në Shtetet e Bashkuara. Tuberkulozi shumë rezistent ndaj ilaçeve ( XDR TB ) u identifikua në Afrikë në 2006, dhe më pas u zbulua se ekzistonte në 49 vende, përfshirë Shtetet e Bashkuara. Ka rreth 40,000 raste të reja të XDR-TB në vit, vlerëson OBSH. 

Në 20 vitet e kaluara, bakteret e zakonshme duke përfshirë *Staphylococcus aureus*, *Serratia marcescens* dhe Enterococcus, kanë zhvilluar rezistencë ndaj antibiotikëve të ndryshëm si vancomycin, si dhe klasave të tëra të antibiotikëve, të tilla si aminoglikozidet dhe cefalosporinat . Organizmat rezistentë ndaj antibiotikëve janë bërë një shkak i rëndësishëm i infeksioneve të lidhura me kujdesin shëndetësor (nozokomial) (HAI). Për më tepër, infeksionet e shkaktuara nga shtame të fituara nga komuniteti i *Staphylococcus aureus* ( MRSA ) rezistente *ndaj meticilinës* në individë të ndryshëm të shëndetshëm janë bërë më të shpeshta vitet e fundit.

#### Ethet hemorragjike virale 
Ethet virale hemorragjike si sëmundja e virusit Ebola, ethet Lassa, ethet Rift Valley, sëmundja e virusit Marburg, ethet hemorragjike Boliviane dhe ethet hemorragjike Krime-Kongo janë sëmundje shumë ngjitëse dhe vdekjeprurëse, me potencialin teorik të bëhen pandemi.   Aftësia e tyre për t'u përhapur në mënyrë efikase sa të shkaktojë një pandemi është e kufizuar, megjithatë, pasi transmetimi i këtyre viruseve kërkon kontakt të ngushtë me vektorin e infektuar, dhe vektori ka vetëm një kohë të shkurtër para vdekjes ose sëmundjes serioze. Për më tepër, koha e shkurtër midis një vektori që bëhet infektiv dhe shfaqjes së simptomave lejon që profesionistët mjekësorë të karantinojnë shpejt vektorët dhe t'i parandalojnë ata të mbajnë patogjenin diku tjetër. Mund të ndodhin mutacione gjenetike, të cilat mund të rrisin potencialin e tyre për të shkaktuar dëm të përhapur; kështu që vëzhgimi i afërt nga specialistët e sëmundjeve ngjitëse meritohet. 

#### Koronaviruset 
Koronaviruset (CoV) janë një familje e madhe e viruseve që shkaktojnë sëmundje duke filluar nga ftohja e zakonshme deri te sëmundjet më të rënda siç janë Sindroma Frymëmarrjes e Lindjes së Mesme (MERS-CoV) dhe Sindroma e Rëndë e Frymëmarrjes Akute (SARS-CoV-1).  Një farë e re e koronavirusit (SARS-CoV-2) shkakton sëmundjen Coronavirus 2019, ose COVID-19,  cila u deklarua si një pandemi nga OBSH në 11 Mars 2020. 

Disa koronavirusë janë zoonotikë, domethënë transmetohen midis kafshëve dhe njerëzve. Hetimet e hollësishme zbuluan se SARS-CoV-1 u transmetua nga macet e kumbullave te njerëzit, dhe MERS-CoV nga devetë dromedare tek njerëzit. Disa koronavirusë të njohur po qarkullojnë në kafshë që nuk kanë infektuar ende njerëz. Shenjat e zakonshme të infeksionit përfshijnë simptoma të frymëmarrjes, ethe, kollë, gulçim dhe vështirësi në frymëmarrje. Në raste më të rënda, infeksioni mund të shkaktojë pneumoni, sindromë akute të distresit respirator, dështim të veshkave dhe madje vdekje. Rekomandimet standarde për të parandaluar përhapjen e infeksionit përfshijnë larjen e rregullt të duarve, mbulimin e gojës dhe hundës kur kolliteni dhe teshtini, gatuani plotësisht mishin dhe vezët, mbani një maskë fytyre dhe shmangni kontaktin e ngushtë me këdo që shfaq simptoma të sëmundjes së frymëmarrjes të tilla si kollitja dhe teshtitja. Distanca e rekomanduar nga njerëzit e tjerë është gjashtë metra, një praktikë që zakonisht quhet distancim shoqëror.

##### Sindroma e rëndë respiratore akute 
Pas shpërthimit të SARS - it, në 2003 mjeku italian Carlo Urbani (1956–2003) ishte i pari që identifikoi sindromën e rëndë të frymëmarrjes akute ( SARS ) si një sëmundje e re dhe rrezikshme ngjitëse, megjithëse ai u infektua dhe vdiq. Shkaktohet nga një koronavirus i quajtur SARS-CoV-1 . Veprimi i shpejtë nga autoritetet shëndetësore kombëtare dhe ndërkombëtare siç është Organizata Botërore e Shëndetësisë ndihmoi në ngadalësimin e transmetimit dhe përfundimisht prishi zinxhirin e transmetimit, i cili i dha fund epidemive të lokalizuara përpara se ato të bëheshin një pandemi. Sidoqoftë, sëmundja nuk është çrrënjosur dhe mund të shfaqet sërish. Kjo garanton monitorimin dhe raportimin e rasteve të dyshimta të pneumonisë atipike. 

#### Gripi 
[parapamje| Presidenti [Barack Obama është informuar në Sallën e Situatës rreth pandemisë së gripit 2009, e cila vrau deri në 17,000 Amerikanë ]]
Zogjtë e egër ujorë janë strehuesit natyrorë për një sërë virusesh të gripit A. Herë pas here, viruset transmetohen nga këto specie në speciet e tjera, dhe më pas mund të shkaktojnë shpërthime në shpendët shtëpiak ose, rrallë, në njerëz.  

##### H5N1 (gripi i shpezëve) 
Në shkurt 2004, virusi i gripit të shpezëve u zbulua tek zogjtë në Vietnam, duke rritur frikën e shfaqjes së llojeve të reja të variantit. Ka frikë se nëse virusi i gripit të shpendëve kombinohet me një virus të gripit njerëzor (në një zog ose një njeri), nëntipi i ri i krijuar mund të jetë shumë ngjitës dhe shumë vdekjeprurës për njerëzit. Një nëntip i tillë mund të shkaktojë një pandemi globale të gripit, e ngjashme me gripin spanjoll ose pandemitë e vdekshmërisë më të ulët si gripi aziatik dhe gripi i Hong Kongut .

Nga tetori 2004 deri në shkurt 2005, rreth 3,700 paisje testimi të gripit aziatik 1957 u përhapën aksidentalisht nëpër botë nga një laborator në SH.B.A. 

Në maj 2005, shkencëtarët u bënë thirrje urgjente kombeve që të përgatiten për një pandemi globale të gripit që mund të godasë deri në 20% të popullsisë së botës. 

Në tetor 2005, rastet e gripit të shpezëve (lloji vdekjeprurës H5N1 ) u identifikuan në Turqi . Komisioneri i Shëndetësisë i BE Markos Kyprianou tha: "Ne kemi marrë tani konfirmimin se virusi i gjetur në Turqi është një virus i gripit të shpendëve H5N1. Ekziston një marrëdhënie e drejtpërdrejtë me viruset që gjenden në Rusi, Mongoli dhe Kinë ". Rastet e gripit të shpendëve u identifikuan gjithashtu menjëherë pas kësaj në Rumani, dhe më pas Greqi . Rastet e mundshme të virusit janë gjetur gjithashtu në Kroaci, Bullgari dhe Mbretërinë e Bashkuar. 

Deri në Nëntor 2007, shumë raste të konfirmuara të llojit H5N1 ishin identifikuar në të gjithë Evropën.  Sidoqoftë, deri në fund të Tetorit, vetëm 59 njerëz kishin vdekur si rezultat i H5N1, i cili ishte atipik i pandemive të mëparshme të gripit.

Gripi i shpezëve nuk mund të kategorizohet si një “pandemi” sepse virusi nuk mund të shkaktojë akoma transmetim të qëndrueshëm dhe efikas nga njeriu tek njeriu. Rastet deri më tani njihen se janë transmetuar nga zogu te njeriu, por që nga dhjetori 2006 kishte pasur disa (nëse kishte) raste të transmetimit të provuar nga njeriu në njeri.  Viruset e rregullta të gripit krijojnë infeksion duke u lidhur me receptorët në fyt dhe mushkëri, por virusi i gripit të shpezëve mund të lidhet vetëm me receptorët e vendosur thellë në mushkëritë e njerëzve, duke kërkuar kontakt të ngushtë dhe të zgjatur me pacientë të infektuar, dhe kështu duke kufizuar personin me personin transmetim.

#### Virusi Zika 
Një shpërthim i virusit Zika filloi në 2015 dhe u intensifikua fuqimisht gjatë fillimit të 2016, me më shumë se 1.5 milion raste në më shumë se një duzinë vendesh në Amerikat . Organizata Botërore e Shëndetësisë paralajmëroi se Zika kishte potencialin të bëhej një pandemi globale shpërthyese nëse shpërthimi nuk kontrollohej.  

## Pasojat ekonomike 
Në vitin 2016, komisioni mbi një Kuadër Global të Rrezikut Shëndetësor për të Ardhmen vlerësoi se ngjarjet e sëmundjes pandemike do t'i kushtonin ekonomisë globale mbi 6 trilionë dollarë në shekullin 21 - mbi 60 miliardë dollarë në vit.  I njëjti raport rekomandoi shpenzimin e 4.5 miliardë dollarëve në vit në aftësitë globale të parandalimit dhe reagimit për të zvogëluar kërcënimin e paraqitur nga ngjarjet pandemike, një shifër që Grupi i Bankës Botërore ngriti në 13 miliardë dollarë në një raport të vitit 2019.  Beenshtë sugjeruar që kosto të tilla të paguhen nga një taksë mbi aviacionin sesa nga, për shembull, tatimet mbi të ardhurat,  duke pasur parasysh rolin vendimtar të trafikut ajror në transformimin e epidemive lokale në pandemi (duke qenë i vetmi faktor i konsideruar në gjendjen e modelet e artit të transmetimit të sëmundjes me rreze të gjatë  ).

Pandemia COVID-19 2019-2020 pritet të ketë një efekt të thellë negativ në ekonominë globale, potencialisht për vitet që vijnë, me ulje të konsiderueshme të PBB-së të shoqëruara me rritje të papunësisë të shënuara në të gjithë botën.  Ngadalësimi i aktivitetit ekonomik gjatë pandemisë COVID-19 pati një efekt të thellë në emetimet e ndotësve dhe gazeve serë.    Reduktimi i ndotjes së ajrit dhe aktiviteti ekonomik i lidhur me të gjatë një pandemie u dokumentua së pari nga Alexander F. Më shumë për pandeminë e murtajës së Vdekjes së Zezë, duke treguar nivelet më të ulëta të ndotjes në 2000 vitet e fundit që ndodhin gjatë asaj pandemie, për shkak të 40 deri në 60% shkalla e vdekjeve përmes Eurazisë.     

## Shiko edhe 
* Vdekja e Zezë
* Gripi spanjoll
* COVID-19

## Shënime 
## Linqe të jashtme 
* KUSH | Organizata Botërore e Shëndetësis
* Pandemitë e kaluara që shkatërruan Evropën
* Gripi Pandemik në CDC
* Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve
* Video TED-Edukimi Si përhapen pandemitë
## Referime