Perëndimi i diellit

parapamje| Perëndimi aktual i diellit: Dy minuta para se Dielli të zhduket nën horizont.
**Perëndimi i diellit** është zhdukja e Diellit nën horizontin e Tokës (ose çdo objekti tjetër astronomik në Sistemin Diellor) për shkak të rrotullimit të tij. Siç shihet nga kudo në Tokë, është një fenomen që ndodh afërsisht një herë në 24 orë, përveç në zona afër poleve. Ekuinoksi Dielli perëndon në perëndim në momentin e ekuinoksit të pranverës dhe të vjeshtës. Siç shihet nga hemisfera veriore, Dielli perëndon në veriperëndim (ose aspak) në pranverë dhe verë, dhe në jugperëndim në vjeshtë dhe dimër; këto stinë janë të kundërta për hemisferën jugore.

Koha e perëndimit aktual të diellit përcaktohet në astronomi si dy minuta para se gjymtyrët e sipërme të Diellit të zhduken nën horizont.  Pranë horizontit, përthyerja atmosferike bën që rrezet e diellit të shtrembërohen në një masë të tillë që gjeometrikisht disku diellor është tashmë rreth një diametër nën horizont kur vërehet një perëndim i diellit.

Perëndimi i diellit është i dallueshëm nga muzgu, i cili ndahet në tre faza. I pari është *muzgu civil*, i cili fillon sapo Dielli të jetë zhdukur nën horizont dhe vazhdon derisa të zbresë në 6 gradë nën horizont. Faza e dytë është *muzgu detar*, midis 6 dhe 12 gradë nën horizont. Faza e tretë është *muzgu astronomik*, që është periudha kur Dielli është midis 12 dhe 18 gradë nën horizont.  *Muzgu* është në fund të muzgut astronomik dhe është momenti më i errët i muzgut pak para natës.  Më në fund, nata ndodh kur Dielli arrin 18 gradë nën horizont dhe nuk ndriçon më qiellin. 

Vendndodhjet më në veri se Rrethi Arktik dhe më në jug se Rrethi Antarktik nuk përjetojnë perëndim të plotë ose lindje të diellit në të paktën një ditë të vitit, kur dita polare ose nata polare vazhdojnë vazhdimisht për 24 orë. Në gjerësi më të mëdha se brenda gjysmë shkalle të secilit poli, dielli nuk mund të lindë ose të perëndojë në të njëjtën datë në asnjë ditë të vitit, pasi lartësia këndore e diellit midis mesditës diellore dhe mesnatës është më pak se një shkallë.

## Ndodhja 
parapamje| Fazat e periudhës së muzgut
Koha e perëndimit të diellit ndryshon gjatë gjithë vitit dhe përcaktohet nga pozicioni i shikuesit në Tokë, i specifikuar nga gjerësia dhe gjatësia gjeografike, lartësia dhe zona kohore. Ndryshimet e vogla ditore dhe ndryshimet e dukshme gjysmë-vjetore në kohën e perëndimit të diellit nxiten nga pjerrësia boshtore e Tokës, rrotullimi ditor i Tokës, lëvizja e planetit në orbitën e tij vjetore eliptike rreth Diellit dhe rrotullimet e çiftuara të Tokës dhe Hënës rreth njëri tjetrin. Gjatë dimrit dhe pranverës, ditët zgjasin dhe perëndimet e diellit ndodhin më vonë çdo ditë deri në ditën e perëndimit të diellit më të fundit, që ndodh pas solsticit të verës. Në hemisferën veriore, perëndimi i fundit i diellit ndodh në fund të qershorit ose në fillim të korrikut, por jo në solsticin veror të 21 qershorit. Kjo datë varet nga gjerësia gjeografike e shikuesit (e lidhur me lëvizjen më të ngadaltë të Tokës rreth aphelionit rreth 4 korrikut). Po kështu, perëndimi më i hershëm i diellit nuk ndodh në solsticin e dimrit, por rreth dy javë më herët, përsëri në varësi të gjerësisë gjeografike të shikuesit. Në hemisferën veriore, ajo ndodh në fillim të dhjetorit ose në fund të nëntorit (ndikuar nga lëvizja më e shpejtë e Tokës pranë perihelionit të saj, e cila ndodh rreth 3 janarit). &#x5B;'**&#x5D;

Po kështu, i njëjti fenomen ekziston në hemisferën jugore, por me datat përkatëse të ndryshuara, me perëndimet më të hershme të diellit që ndodhin pak kohë përpara 21 qershorit në dimër dhe perëndimet e fundit të diellit ndodhin pak kohë pas 21 dhjetorit në verë, përsëri në varësi të gjerësisë gjeografike jugore. Për disa javë që rrethojnë të dy solsticat, lindja dhe perëndimi i diellit bëhen pak më vonë çdo ditë. Edhe në ekuator, lindja dhe perëndimi i diellit zhvendosen disa minuta mbrapa dhe me radhë gjatë vitit, së bashku me mesditën diellore. Këto efekte përshkruhen nga një analemë.  

Duke neglizhuar përthyerjen atmosferike dhe madhësinë jozero të Diellit, kurdo dhe kudo që ndodh perëndimi i diellit, ai është gjithmonë në kuadrantin veriperëndimor nga ekuinoksi i marsit deri në ekuinoksin e shtatorit dhe në kuadrantin jugperëndimor nga ekuinoksi i shtatorit në ekuinoksin e marsit. Perëndimi i diellit ndodh pothuajse saktësisht në perëndim në ekuinokset për të gjithë shikuesit në Tokë. Llogaritjet e sakta të azimuteve të perëndimit të diellit në datat e tjera janë komplekse, por ato mund të vlerësohen me saktësi të arsyeshme duke përdorur analemën. &#x5B;**'&#x5D;

Meqenëse lindja dhe perëndimi i diellit llogariten nga skajet kryesore dhe pasuese të Diellit, përkatësisht, dhe jo nga qendra, kohëzgjatja e një dite është pak më e gjatë se ajo e natës (rreth 10 minuta, siç shihet nga gjerësitë e buta). Më tej, për shkak se drita nga Dielli thyhet ndërsa kalon nëpër atmosferën e Tokës, Dielli është ende i dukshëm pasi është gjeometrikisht nën horizont. Përthyerja ndikon gjithashtu në formën e dukshme të Diellit kur ai është shumë afër horizontit. I bën gjërat të duken më lart në qiell sesa janë në të vërtetë. Drita nga skaji i poshtëm i diskut të Diellit përthyhet më shumë se drita nga lart, pasi përthyerja rritet me zvogëlimin e këndit të ngritjes. Kjo ngre më shumë pozicionin e dukshëm të skajit të poshtëm se sa lart, duke zvogëluar lartësinë e dukshme të diskut diellor. Gjerësia e tij është e pandryshuar, kështu që disku duket më i gjerë se sa i lartë. (Në realitet, Dielli është pothuajse saktësisht sferik.) Dielli gjithashtu duket më i madh në horizont, një iluzion optik, i ngjashëm me iluzionin e hënës. &#x5B;'**&#x5D;

Vendndodhjet në veri të Rrethit Arktik dhe në jug të Rrethit Antarktik nuk përjetojnë perëndimin e diellit ose lindjen e diellit të paktën një ditë të vitit, kur dita polare ose nata polare vazhdojnë vazhdimisht për 24 orë. &#x5B;**'&#x5D;

## Vendndodhja në horizont 
[parapamje| Një video me kalim kohe të një muzgu në [Tokio]]
Vendndodhjet e përafërta të perëndimit të diellit në horizont (azimut) siç përshkruhet më sipër mund të gjenden në Ref.   Shifra në të djathtë është llogaritur duke përdorur rutinën e gjeometrisë diellore si më poshtë: 

# Për një gjerësi gjeografike dhe një datë të caktuar, llogaritni deklinimin e Diellit duke përdorur 0^{\circ} gjatësia dhe koha diellore e mesditës si hyrje në rutinë;
# Llogaritni këndin e orës së perëndimit të diellit duke përdorur ekuacionin e perëndimit të diellit;
# Llogaritni kohën e perëndimit të diellit, që është koha diellore e mesditës plus këndi i orës së perëndimit të diellit në shkallë pjesëtuar me 15;
# Përdorni kohën e perëndimit të diellit si hyrje në rutinën e gjeometrisë diellore për të marrë këndin e azimutit diellor në perëndim të diellit.

Një tipar interesant në figurën në të djathtë është simetria e dukshme hemisferike në rajonet ku në të vërtetë ndodhin lindja dhe perëndimi i diellit çdo ditë. Kjo simetri bëhet e qartë nëse lidhja hemisferike në ekuacionin e lindjes së diellit zbatohet në komponentët x dhe y të vektorit diellor të paraqitur në Ref.  Në lindjen dhe perëndim të diellit, kur rruga nëpër atmosferë është më e gjatë, përbërësit blu dhe jeshil hiqen pothuajse plotësisht, duke lënë ngjyrat me gjatësi vale portokalli dhe të kuqe që shohim në ato momente. Drita e diellit e skuqur e mbetur më pas mund të shpërndahet nga pika reje dhe grimca të tjera relativisht të mëdha për të ndriçuar horizontin në ngjyrë të kuqe dhe portokalli.  Heqja e gjatësive valore më të shkurtra të dritës është për shkak të shpërndarjes së Rayleigh nga molekulat e ajrit dhe grimcat shumë më të vogla se gjatësia e valës së dritës së dukshme (më pak se 50&nbsp;nm në diametër).   Shpërndarja nga pikat e reve dhe grimcat e tjera me diametër të krahasueshëm ose më të mëdhenj se gjatësia e valës së dritës së diellit (> 600&nbsp;nm) është për shkak të shpërndarjes Mie dhe nuk varet fort nga gjatësia e valës. Shpërndarja Mie është përgjegjëse për dritën e shpërndarë nga retë, dhe gjithashtu për aureolën e dritës së bardhë gjatë ditës rreth Diellit (shpërndarja përpara e dritës së bardhë).   

Ngjyrat e perëndimit të diellit janë zakonisht më të shkëlqyera se ngjyrat e lindjes së diellit, sepse ajri i mbrëmjes përmban më shumë grimca sesa ajri i mëngjesit.  

Hiri nga shpërthimet vullkanike, i bllokuar brenda troposferës, tenton të zbehë ngjyrat e perëndimit të diellit dhe lindjes së diellit, ndërsa nxjerrja vullkanike që hidhet në stratosferë (si retë e holla të pikave të vogla të acidit sulfurik), mund të japë ngjyra të bukura pas perëndimit të diellit, të quajtura shkëlqime dhe para - lindja e diellit shkëlqen. Një numër shpërthimesh, duke përfshirë ato të malit Pinatubo në 1991 dhe Krakatoa në 1883, kanë prodhuar re të shtresuara mjaftueshëm të larta që përmbajnë acid sulfurik për të dhënë shkëlqime të mrekullueshme pas perëndimit të diellit (dhe shkëlqime para lindjes së diellit) në mbarë botën. Retë në lartësi të mëdha shërbejnë për të reflektuar dritën e diellit të skuqur fort që ende godet stratosferën pas perëndimit të diellit, deri në sipërfaqe.

Disa nga ngjyrat më të larmishme në perëndimin e diellit mund të gjenden në qiellin e kundërt ose lindor pasi Dielli ka perënduar gjatë muzgut. Në varësi të kushteve të motit dhe llojeve të reve të pranishme, këto ngjyra kanë një spektër të gjerë dhe mund të japin rezultate të pazakonta. &#x5B;''*&#x5D;

## Emrat e pikave të busullës 
Në disa gjuhë, pikat e busullës mbajnë emra që rrjedhin etimologjikisht nga fjalët për lindjen dhe perëndimin e diellit. Fjalët angleze "orient" dhe "oksident", që do të thotë "lindje" dhe "perëndim", përkatësisht, rrjedhin nga fjalët latine që do të thotë "lindja e diellit" dhe "perëndimi i diellit". Fjala "levant", e lidhur p.sh. me frëngjisht "*(se) lever*" që do të thotë "ngre" ose "ngrit" (dhe gjithashtu në anglisht "ngre"), përdoret gjithashtu për të përshkruar lindjen. Në polonisht, fjala për east *wschód* (*vskhud*), rrjedh nga morfema "ws" - që do të thotë "lart", dhe "chód" - që nënkupton "lëviz" (nga folja *chodzić* - që do të thotë "ec, lëviz"), për shkak te akti i Diellit që del nga prapa horizontit. Fjala polake për perëndim, *zachód* (*zakhud*), është e ngjashme, por me fjalën "za" në fillim, që do të thotë "prapa", nga akti i Diellit që shkon pas horizontit. Në rusisht, fjala për perëndim, *запад* (*zapad*), rrjedh nga fjalët *за* - që do të thotë "prapa", dhe *пад* - që nënkupton "rënie" (nga folja *падать* - *padat'''), për shkak të aktit të rënies së diellit. prapa horizontit. Në hebraisht, fjala për lindje është 'מזרח', e cila rrjedh nga fjala për ngritjen, dhe fjala për perëndim është 'מערב', që rrjedh nga fjala për vendosjen.

## Pamje historike 
Astronomi i shekullit XVI Nicolaus Copernicus ishte i pari që i paraqiti botës një model matematikor të detajuar dhe përfundimisht të pranuar gjerësisht që mbështet premisën se Toka po lëviz dhe Dielli në të vërtetë qëndron i palëvizshëm, pavarësisht nga përshtypja nga këndvështrimi ynë i një dielli në lëvizje. 

## Planetet 
Perëndimet e diellit në planetët e tjerë duken të ndryshëm për shkak të dallimeve në distancën e planetit nga Dielli dhe përbërjeve joekzistente ose të ndryshme atmosferike.

### Mars 
[parapamje| Perëndimi i diellit në [Marsi|Mars]]
Në Mars, Dielli që perëndon duket rreth dy të tretat e madhësisë që ka nga Toka,  për shkak të distancës më të madhe midis Marsit dhe Diellit. Ngjyrat janë zakonisht nuancat e blusë, por disa perëndim të diellit marsianë zgjasin dukshëm më gjatë dhe duken shumë më të kuqe se sa është tipike në Tokë.  Ngjyrat e perëndimit të diellit marsianë ndryshojnë nga ato në Tokë. Marsi ka një atmosferë të hollë, ku mungon oksigjeni dhe azoti, kështu që shpërndarja e dritës nuk dominohet nga një proces i shpërndarjes së Rayleigh. Në vend të kësaj, ajri është plot me pluhur të kuq, të fryrë në atmosferë nga erërat e forta,  kështu që ngjyra e tij e qiellit përcaktohet kryesisht nga një proces i Shpërndarjes së Mie, duke rezultuar në më shumë nuanca blu se sa një muzg i Tokës. Një studim raportoi gjithashtu se pluhuri marsian i lartë në atmosferë mund të reflektojë rrezet e diellit deri në dy orë pasi Dielli të ketë perënduar, duke hedhur një shkëlqim të përhapur në të gjithë sipërfaqen e Marsit. 

## Etimologjia
Etimologjia e fjalës "perëndim" është i pa-përcaktuar, dhe nuk ka përgjigje të konfirmuar. Shumë njerëz pohojnë me idenë e Agron Dalipajit, që thotë që fjala perëndim domëthënë "pe-rën-di" me kuptim që ti pe që dija ra, sepse Ilirët dhe shumë civilizime të tjera, e kishin Dritën dhe Diellin si simbol dije, sepse pa dijen ti je 'budalla', dhe "nuk shikon dot gjë".

## Shiko gjithashtu 
* Agimi
* Rrezatimi difuz i qiellit
* Hija e tokës, e dukshme në perëndim të diellit
* Ora e artë (foto)
* Qyteti i perëndimit të diellit

## Referime