Gashi (fis)

**Gashi** është një mbiemër shqiptar dhe emri i një prej fiseve më të mëdha historike të Shqipërisë veriore. Është një rajon historik fisnor i vendosur në Malësinë e Gjakovës. Fisi Gashi njihet për ndjekjen e Kanunit të Malësisë së Madhe, një variant i Kanunit. Ata ishin të njohur ndër fiset malore për mençurinë e tyre.

## Gjeografia 
Gashi është një nga fiset më të përhapura shqiptare në veri të Shqipërisë, Kosovë dhe Maqedoni. Territori i tyre fisnor korrespondon me Rrethin e Tropojës dhe me Rajonin e Gjakovës në Shqipëri dhe Kosovë përkatësisht; ai shtrihet nga lindja e qytetit të Bajram Currit deri në fshatrat si Batusha dhe Kosharja në Kosovë. Rajoni i tyre fisnor bazohet në luginat e lumenjve Llugaj dhe Bushtrica, në perëndim kufizohen me Krasniqin, në jug me Bytyçin mbi Qafën e Luzhës dhe me Morinën në juglindje. Fisi Gashi kishte edhe kullota verore në veri të malit në lindje të Vuthajt.

## Prejardhja 
Gashi është i përqendruar në rajonin historik të Malësisë së Gjakovës, e cila përfshin Rrethin e Tropojës në Shqipëri dhe Komunën e Gjakovës në Kosovë. Mendohet se kanë lidhje me Toplanën. Sipas traditës, të shënuar nga Baroni Nopca në vitin 1907, paraardhësi i Shllakut quhej “Can Gabeti”, një nga katër vëllezërit (të tjerët ishin themelues të Gashit, Toplanës dhe Megulës). Katër vëllezërit jetonin në rajonin e Shllakut ku ndanë pasuritë e tyre. Gashi dhe Toplana përfundimisht u zhvendosën drejt lindjes, ku Gashi u vendos fillimisht në Serma midis lumenjve Nikaj dhe Leshnica. Vendbanimi i tyre në Serma ishte jetëshkurtër dhe ata u zhvendosën në vendndodhjen e tyre aktuale rreth vitit 1660 pasi anëtarët katolikë të fisit vranë 2 imamë. Begolli Bey i Pejës kishte bërë që trupat e tij të rrethonin fisin dhe t'i detyronin të shpërnguleshin në një rajon të ri (Malësia e Gjakovës) ku jetonte popullsia vendase e quajtur *anas*. Titulli *anas* përdoret në disa historiografi fisnore shqiptare, pasi është një term shqiptar që u referohet popujve autoktonë të një rajoni. *Anas* nuk i referohet popullsive sllave. Gabeti, që thuhet se ishte një krishterë ortodoks nga Mali i Zi, hasi në popullsinë origjinale vendase që ishin paraardhësit e familjes Kolë Pep Fura dhe pasardhësi i fundit mashkull i të cilit vdiq rreth vitit 1900. Baroni Nopsca beson se Gashi u nda nga fiset Toplana dhe Shllaku rreth vitit 1524 ose ndoshta disi më herët, ndoshta si rezultat i luftës së parë osmane në Shqipëri. Megjithatë, lidhja e supozuar me Toplanën dhe Shllakun nuk mbështetet nga rezultatet gjenetike, të cilat tregojnë se Toplana dhe Shllaku janë të lidhur me njëri-tjetrin, por nuk kanë lidhje gjaku me Gashin.

Megjithatë, Gashi mendohet se ka qenë fisi i parë në rajonin e Tropojës, pra para Krasniqjave. Referenca historike bëhet për një tjetër baba stërgjyshor të Gashit të quajtur Leka, djali i Pjetër Spanit, i cili ka jetuar në vendbanimin Selimaj (Gegëhysen) në gjysmën e dytë të shekullit të pesëmbëdhjetë. Ajo që është e qartë, megjithatë, është se Gashi tradicionalisht përbëhej nga 3 vëllazëri kryesore ose fise më të vogla:

* Luzha kryesisht banorë të fshatit Luzhë të cilët kanë origjinë nga fshati i vjetër i Gashit në Pultit që daton në shekullin e 17-të. Pra, rrjedh nga dega origjinale e fisit.
* Bardhi/Bardhajt, të cilët u vendosën në Malësinë e Gjakovës më së voni në fillim të shekullit të 17-të.
* Shipshanët, të cilët e vendosën malësinë e Gjakovës nga fillimi i shekullit të 17-të.

Sipas gojëdhënave vendase, fisi i Gashit mori formën e tanishme kur aga i Gashit në Botushë bashkoi Luzhën me bajrakun e Bardhit dhe të Shipshanit si masë mbrojtëse ndaj fiseve përreth që ishin më të mëdhenj në numër.

## Historia 
Gashi si patronim shfaqet në defterin osman të vitit 1485 në vendbanimin Bazari Lepovica në nahijen e Petrishpan-ilit. Vendbanimi kishte tridhjetë familje; mes tyre ishin: *Mrija*, i biri i *Gashit* dhe *Nikolla*, i biri i *Gashit*.  Më 1602, njëfar Marin Gashi (Gasi) përmendet si sundimtar i Matit. Përmendja e parë e ketij fisi në dokumenta historik mendohet te jetë ajo në relacionet e Don Vincentit dhe Benedikt Orsinit të viteve 1628-1629 ku thuhet: *“Krahina e Pultit ndër malet mbi Shkodër që shtrihet në gjatësi prej malit të Bishkazit në prendim deri në malin e Gashit në lindje"*. Sipas Robert Elsie, Gashi është fisi i parë shqiptarë me vendbanim në Tropojë.

Zanafilla e fisit të Gashit është e dokumentuar qartësisht nga një vizitë që Frang Bardhi i bëri fshatrave të Pultit më 1638; Bardhi shënonte se fshati *Gash* kishte 97 shtëpi me 866 banorë të krishterë. Prej këtyre, Bardhi thoshte që Gashi është edhe mbiemri i një konaku 95 frymësh, të gjithë prej 3 vëllazerive që ishin të tre gjallë dhe që njihnin pasardhësit e vet deri në brezin e katërt. Ai gjithashtu përshkruante Gashjanët si të gjatë, të pashëm e me trup te lidhur, si dhe mjaft të pasur e shumë krenarë. Ata kishin një kryetar që quhej *Mengu Kola*, i cili i kishte pritur në shtëpi me nderim të madh.

Dokumentacioni mbi fisin e Gashit vijon të jetë i bollshëm përgjatë gjithë shekullit të 17, kur Gashi ishte qendër e Dioqezës së Pultit. Gashi e Krasniqja ishin në hasmëri të shpeshta mes tyre, siç tregojnë relacione deri në vitin 1680, kur Pjetër Bogdani arriti të pajtojë 24 gjaqe mes dy fiseve. Në vitin 1689, krerët e Gashit iu drejtuan me një letër Vatikanit, duke kërkuar mbështetje më të madhe me klerikë e materiale. Kjo letër është një ndër dokumentet më të vjetra në gjuhën shqipe.

Gjatë Luftës Austro-Turke të viteve 1683–1699, fisi Gashi ishte ndër fiset e shumta shqiptare të sanxhakëve të Sanxhaku i Dukagjinit (veriu i Shqipërisë dhe perëndimi i Kosovës), Ohrit dhe krahinës së Malit të Zi që mbështetën Habsburgët dhe u rebeluan kundër osmanëve. Pas tërheqjes së forcave habsburge nga rajoni, osmanët përpiluan një listë të fiseve dhe krahinave që ishin bashkuar me Habsburgët gjatë luftës, me qëllim për t'i nënshtruar dhe për të siguruar që ata të mos rebeloheshin sërish; fisi Gashi ishte ndër fiset kryesore në këtë listë dhe si rezultat u ndëshkua nga osmanët.

Në vitet 1690-1693, fshati Gash u dogj nga Pashai i Pejës dhe popullsia e tij u dëbua drejt Llapit në Kosovë, por disa familje u kthyen në trevat e para, pasi në relacionet e zhvilluara gjatë viteve 1720-1743 Gashi vazhdon te dalë në dokumenta si fshat katolik disa-qindra banorë. Në vitet 1690-1693, fshati Gash u dogj nga Pashai i Pejës dhe banorët e tij u dëbuan drejt Llapit në Kosovë. Megjithatë, disa familje u rikthyen në trojet e tyre, pasi në dokumentet e viteve 1720-1743 fshati Gash vazhdon të përmendet si një vendbanim katolik me disa qindra banorë.
Gjithashtu, në relacionet e viteve 1693-1697 përmenden fshatrat e Gashit, Luzhë dhe Botushë.

Në dokumentet e manastireve serbe përmendet Halil Pashë Gashi (i njohur si Gašlija në serbisht) nga fisi Gash, i cili ishte një komandant ushtarak osman në fund të shekullit të 17-të. Ai udhëhoqi një forcë prej rreth 15,000 ushtarësh, kryesisht nga fiset shqiptare të veriut, por edhe nga sanxhakët e Elbasanit, Ohrit, Vlorës dhe Delvinës. Halil Pasha organizoi fushata të rëndësishme në Ballkan, veçanërisht në qytetet Sofje, Nish dhe Smederevë.

Gjatë këtyre fushatave, mbrojtësit e Leskovcit dhe Prokuples u tërhoqën përballë përparimit të ushtrisë shqiptare nga Kosova. Kapiteni Antonije Znorić u detyrua të largohej nga Prokupla drejt Krushevcit.

Pas tërheqjes së forcave serbe, trupat e Halil Pashës së Gashit (Serasker i Shkupit), Mustafa Pashë Arnautit (Beglerbeg i Rumelisë) dhe mercenarët e Mahmut Pashës së Begollit (Sanxhakbeu i Prizrenit dhe Rrafshit të Dukagjinit) sulmuan menjëherë, duke depërtuar deri në afërsi të Leskovcit dhe Prokuples dhe duke shkaktuar largimin e popullsisë vendase.

Më 1716, Gashi bashkë me Kelmendin, Pultin, Shalën dhe rajone fisnore të Mirditës, u vunë në shënjestër të një operacioni ndëshkues të kryer nga Tahir Pasha i Dukagjinit.

Në maj të vitit 1845, pas nxjerrjes jashtë ligjit nga Reşid Pashës të së drejtës për të mbajtur armë, fisi Gashi, së bashku me 2000 banorë nga rajoni i Gjakovës si dhe fiset malësore të Gjakovës, Krasniqi dhe Bytyçi, u ngritën në kryengritje. Kryengritësit, me rreth 8000 vetë, dëbuan garnizonin osman nga Gjakova. Osmanët e shtypën rebelimin, por nuk patën sukses në vendosjen e kontrollit efektiv të rajonit. Në vitin 1862, osmanët dërguan Maxharr Pashën me 12 divizione për të zbatuar Reformat e Tanzimatit në Malësinë e Gjakovës. Nën udhëheqjen e Mic Sokolit dhe Binak Alisë, fiset Gashi, Krasniqi, Bytyçi dhe Nikaj-Mertur organizuan një rezistencë afër Bujanit. Kryengritësit u përforcuan nga forcat e Shalës, të udhëhequra nga Mark Lula.Pas luftimeve të ashpra, ata arritën të mposhtin forcat osmane dhe t'i dëbojnë nga malësia. Fisi Gashi, i udhëhequr nga Ali Ibra dhe Haxhi Brahimi, mori pjesë në Betejën e Nokshiqit në Mal të Zi, në të cilën Lidhja Shqiptare e Prizrenit mundi një forcë numerikisht superiore malazeze.

Sulejman Agë Batusha nga Botusha ishte një prijës i fisit Gashi i cili udhëhoqi këtë fis në rajonin e Gjakovës në fillim të shekullit XX, duke marrë pjesë në kryengritje të shumta kundër Perandorisë Osmane.

Gjatë Kryengritjes Shqiptare të vitit 1912, fisi Gashi u bashkua me fiset Krasniqi (të udhëhequr nga Bajram Curri), Hasi dhe Bytyçi në betejën e Grykës së Prushit, pranë Hasit, ku osmanët kishin vendosur një garnizon prej katër batalionesh. Pas një beteje të përgjakshme, osmanët pësuan një humbje të rëndë. Kryengritësit shqiptarë morën një sasi të madhe armësh, municioni, mitralozësh dhe topash. Humbjet për osmanët ishin të rënda, me qindra të vrarë dhe të kapur rob. Të burgosurit u çarmatosën dhe u lanë të lirë, duke u thënë se kryengritja synonte çlirimin e fshatarëve shqiptarë dhe anatolianë nga shtypja. Të mashtruar dhe të demoralizuar, këta ushtarë, me kthimin e tyre në Gjakovë, shkaktuan një rënie të moralit në garnizonin osman të qytetit. Kjo fitore e rriti entuziazmin e shqiptarëve në luftën e tyre për pavarësi.

## Vëllazëritë e Gashit në Malësinë e Gjakovës 
parapamje|300px|Harta e fiseve të Shqipërisë veriore në vitin 1918, Gashi që mbulon seksionin 25
Në Malësi të Gjakovës, territori i Gashit përfshin gjithë fshatrat nga Lumi i Gashit deri në Qafë të Morinës, si dhe Luzhën e Botushën. Edhe pse gjithë këto fshatra (me përjashtim të Astës, Kojelit, Vuçidolit dhe pjesërisht Tropojës që banoheshin nga familje Berishë) quhen Gash, dokumentet dhe gojëdhënat përputhen në faktin se ato banohen nga tri fise me prejardhje të ndryshme: Bardhajt, Shipshani dhe Botusha me Luzhën. Secili prej këtyre tri fiseve, sipas gojëdhënave përkatëse, u formua nga rritja e një bërthame familjare pa lidhje me dy të tjerat.

### Luzha
Sipas gojëdhënës, janë dy fshatrat e Malësisë së Gjakovës ku banon popullsi vazhduese e fisit të Gashit të shek. 17. Siç shrkuhët më lart, në atë periudhë Gashi gjendej në Geghysenin e sotëm. Si pasojë e kundërshtimit të vazhdueshëm ndaj sundimit osman, Gashi u ndëshkua disa herë përmes ekspeditave ushtarake, gjë që në vitet 1690-1743 solli largimin e popullsisë nga vendbanimi i parë dhe konvertimin gradual në Islam. Banorët e sotëm të Luzhës mbajnë mend paraardhësit e tyre deri në 15 breza, prej të cilëve 3-4 të parët kanë emra katolikë, kurse pjesa tjetër myslimanë. Edhe në Botushë e në Deçan, mbahen mend rreth 10-11 breza me emra myslimanë, kurse brezat përpara me emra katolikë. Këto llogari për kohën e konvertimit gjejnë edhe mbështetje historike pasi në 1693-1694 del se priftërinjtë katolikë vizitonin edhe disa fshatra përtej kufirit të Dioqezës së Pultit, ndër të cilët përmenden Luzha dhe Batusha. 

Lidhja e Luzhës me Gashin del e qartë në relacionin e vitit 1697 ku thuhet: “*Po ashtu Luzha, fshat me 12 shtëpi katolike, është farë e fis me Gashin, edhe pse është rreth 4 milje drejt maleve të Bytyçit*“. Edhe sipas etnografit Rrok Zojzi “*fiset malësore Gash dhe Bytyç kapërcyen lumin e Tropojës, që formon kufinin e Alpeve të Veriut nga jugëlindja dhe zbritën deri në lumin e Skaticës dhe u vendosen me banim të përhershëm në këtë vend që i takonte Dukagjinit, tue e shtri kufinin e e Malësisë mbi këtë zone*“. Pra, me braktisjen graduale të fshatit Gash, një pjesë e madhe e banorëve u shpërngul drejt pjesëve të ndryshme të Kosovës, kurse një pjesë mundi të qëndrojë në Malësi të Gjakovës, në fshatrat Luzhë dhe Botushë.

### Bardhi/Bardhajt
Bardhët populluan pjesën mes lumit të Gashit dhe lumit të Tropojës mbahen si pasardhës të Brahim, Ali dhe Memi Bardhit. Siç mund të dallohet nga emrat, tre vëllezërit, që sipas llogaritjes së brezave mund të kenë jetuar rreth 400 vjet më parë, ishin myslimanë. Në një relacion të vitit 1698, Bardhajt përmenden si fis tashmë i formuar e i përhapur në disa vendbanime mbi lumin e Valbonës: “Fshati Bardhi me 68 shtëpi në katër katunde, ka shumë gra të krishtera; burra asnjë, por të gjithë turq e renegatë“. Që këta ishin fis i ndryshëm nga fisi i atëhershëm i Gashit është e qartë si nga fakti që Bardhajt tashmë kishin 4 katunde për të cilat nuk përmendet lidhje me Gashin, edhe nga besimi i ndryshëm, pasi gashjanët ishin ende kryesisht katolikë. Për prejardhjen e të parit të Bardhajve, ka disa gojëdhëna të ndryshme, por ndër kryesoret janë ajo e mbledhur nga Rrok Zojzi, që thotë se Bardhët erdhën nga Kuçi i Malit të Zi, dhe një tjetër që thotë se Bardhi ishte nga Kosova. Kurse për vendin ku u vendos Bardhi me të bijtë, gojëdhëna përmend qartësisht zonën e Gosturanit, pra në zonën ku Bardhajt patën bajrakun e tyre dhe ku banojnë edhe sot.

### Shipshani
Është fisi që banon në zonën mes lumit të Tropojës dhe Qafës së Morinës. Sipas gojëdhënës, shipshjanët janë pasardhës të vëllezërve Gegë, Buçë dhe Papë Kalla, rreth 14-15 breza më parë. Fillimisht Shipshani ishte pjesë e bajrakut të Bardhajve, po me rritjen e popullsisë Shipshani u bë bajrak i veçantë me qendër në Kasaj. Prejardhja e tre vëllezërve nuk është plotësisht e sigurtë as nga gojëdhënat as nga dokumentet, por dihet që Gegaj, Buçaj dhe Papaj janë vendbanime të Shipshanit me disa fshatra secili, pra duket se ndryshe na Bardhajt, dy brezat e parë të fisit ishin të besimit katolik. Nisur nga llogaria e brezave, mund të hamendësohet se edhe përhapja e Shipshanit në territorin e sotëm nisi rreth 400 vjet më parë.  == Gjenetika ==  Linja gjenetike (haplogrupi) i pasardhësve të fisit të vjetër *Gashi* identifikohet si J2b-L283>Y126399>Y252971, ndërsa vëllazëritë më të reja të fisit, Bardhaj dhe Shipshani, janë nën E-V13>PH2180.  Përmes një testi të thellë gjenetik Whole genome sequencing të një anëtari të fisit Gashi nga fshati Bajçinë në Llap, u zbulua një degë e veçantë e Gashit të vjetër, i njohur edhe si Gashi i Gurit në Kosovë. Rezultati nga Llapi ka formuar një degë të re me një familje nga fshati i Luzhës në Tropojë. Regjistrimet historike nga shekulli i 17-të tregojnë se shumica e banorëve të fshatit Gashi në Pult u detyruan të zhvendoseshin nga Osmanët në Llap si ndëshkim për qëndrimin e tyre kundër pushtimit osman gjatë Luftës Austro-Turke të viteve 1683-1699. Pas kësaj zhvendosjeje, fshati i Gash u braktis, ndërsa disa familje që ia dolën të shpëtonin nga deportimi formuan fshatin Luzhë, përtej Lumit të Valbonës.  Lidhjet gjenetike konfirmojnë origjinën e përbashkët të vëllazërive te lagjes Gashi nga Bajçina dhe asaj së Luzhës, të cilat kanë rrënjë në fshatin e Gashit në Malësi. Dega e re që është shfaqur në pemën gjenetike YFull është rreth 650 vjet e vjetër, dhe shumë individë të tjerë me teste STR janë po ashtu pjesë e kësaj linje. Gjithashtu, fisi Gash ka një paraardhës të përbashkët me fiset Krasniqi dhe Nikaj rreth vitit 1200, duke treguar praninë e tyre në rajonin e Tropojës gjatë Mesjetës. Ndërkohë, deri tani, të gjitha familjet nga vëllazëritë e Bardheve dhe Shipshani janë nën E-V13>PH2180.

## Gashi në treva të tjera shqiptare 
Përveç Malësisë së Gjakovës, ku përmendet më së hershmi, vëllazëri e familje të fisit të Gashit gjenden anë e mbanë trevave shqiptare në Kosovë, Serbi, Maqedoni dhe në Shqipërinë veriore. Në Kosovë fisi i Gashit është i pranishëm në çdo krahinë. Disa familje e quajnë veten *Gash i Gurit*, kurse disa vetëm *Gash*.  Shumë nga familjet e Gashit në Kosovë ruajnë kujtimin e prejardhjes nga Malësia e Gjakovës, si psh në fshatrat Carrabreg, Kryshec, Radishevë, Llaushë, Lubovec, etj. Në fakt, ndër të dhënat më të vjetra për praninë e Gashit në Kosovë është relacioni i lartpërmendur nga viti 1697, ku thuhet: “*Fshati Gashi me 120 shtëpi, të cilat u dëbuan nga Pashai i Pejës, tani janë vendosur në fushën e Kosovës, në një vend të quajtur Llap, dhe kjo tash 8 vjet, të cilat janë pa priftërinj dhe kanë filluar të bëhen turq dhe skizmatikë nga mungesa e priftërinjve katolikë*“.    Por shumë familje të tjera gashjane në Kosovë nuk e kanë një traditë të prejardhjes nga Malësia e Gjakovës. Ka mundësi që një pjesë e vogël t’a ketë harruar prejardhjen me kalimin e shekujve, mirëpo në shumë raste mund të bëhet fjalë për banorë të vjetër të Kosovës që i janë bashkuar fisit Gash pas mbërritjes së vëllazërive të Gashit nga Malësia. Pra përkatësia fisnore Gash e familjeve shqiptare në Kosovë nuk lidhet detyrimisht me prejardhje nga Shqipëria e veriut. Etnografët serbë kanë spekuluar shpesh me raste të tilla, duke i cilësuar familjet e vjetra të Kosovës si serbë të shqiptarizuar. Këto teza gjejnë përgjigjet më bindëse në rezultatet e analizave gjenetike, që deri tani kundërshtojnë këto spekulime.

## Roli i fisit Gash në ruajtjen e kishave mesjetare ortodokse
Në Kosovë, kishat mesjetare ortodokse janë të njohura për mbrojtjen e tyre nga fisi Gash. Një shembull i rëndësishëm është Kisha e Deçanit, e cila ndër banorët vendas njihej si “Kisha e Gashit”. Kjo ndodhte sepse banorët e Deçanit i përkisnin këtij fisi, i cili shtrihej edhe në disa fshatra fqinj. Ky fakt tregon qartë përkatësinë etnike shqiptare të popullsisë së Rrafshit të Dukagjinit.

Në Rrafshin e Dukagjinit dhe në Drenicë, shqiptarët që ruanin kishën njiheshin si “vojvodë” ose rojtarë të saj. Zakonisht, fshati ose fisi zgjidhte një familje për këtë detyrë dhe kryefamiljari prezantohej para kryemurgut të kishës. Para se të merrej vendimi për zgjedhjen e vojvodës, zhvilloheshin bisedime me kryemurgun dhe autoritetet osmane, të cilat zakonisht e miratonin. Detyra kryesore e vojvodës ishte mbrojtja e kishës në rast rreziku, madje edhe duke rrezikuar jetën e tij. Në Kishën e Deçanit, vojvoda kishte një dhomë të veçantë për rojën.

Familja e Salih Rrustës nga fisi Gash, me origjinë nga Deçani, ka qenë një prej familjeve që ka mbrojtur këtë kishë. Kjo familje njihej si “shtëpi vojvodë” dhe ka një histori të gjatë në ruajtjen e Kishës së Deçanit. Stërgjyshi i Salih Rrustës, i pari që u vendos në Deçan, quhej Kolë. Gjenealogjia e kësaj familjeje është si më poshtë: Salihi (90 vjeç më 1955) – Rrusta – Dema – Uka – Isufi – Ibra – Hyseni – Caca – Kola.

Nga Caca rrjedhin mbi 70 familje, të shpërndara në Deçan, Carrabreg (Voksh afër Deçanit) dhe Bërzhenik, afër Pejës. Të gjitha këto familje njihen si Cacaj, por ndahen në disa vëllazëri: Pepkolaj, Likaj, Lushaj dhe Iberhysaj. Familja e Salih Rrustës bën pjesë te Iberhysaj dhe ka pasur 15 familje në Deçan, 5 në Lug të Baranit, 2 në Bërzhenik dhe 2 në Qyshk afër Pejës.

Një tjetër shembull i vojvodëve shqiptarë është ai i Kishës së Deviçit në Drenicë. Sipas dëshmive të pleqve, gjatë periudhës osmane, kjo kishë u ruajt nga familja e Behram Vojvodës, e cila ishte pjesë e fisit Gash. Deri në vitin 1912, meshkuj nga kjo familje e ruanin kishën me radhë. Midis viteve 1913-1915, ruajtja nuk ishte e nevojshme, pasi rrethanat politike ishin në favor të serbëve dhe shqiptarët u gjendën në një situatë të vështirë. Megjithatë, nga fundi i vitit 1915 deri në vitin 1918, situata ndryshoi, dhe kisha kërkoi përsëri mbrojtjen e vojvodëve të Drenicës.

Fqinjët e Kishës së Deviçit mbajnë mend disa emra të vojvodëve, si Avdyl Vojvoda, babai i tij Halimi, gjyshi Ajeti dhe stërgjyshi Behrami. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kisha e Deviçit nuk kishte më vojvodë, duke shënuar fundin e kësaj tradite.

## Vendbanimet 
* Ahmataj (Shushicë-Ahmataj)
* Babina
* Begaj
* Berbat (Shkëlzen)
* Botushë
* Buçin
* Degë
* Dushaj
* Gegaj
* Gri
* Kernaja
* Kovaç
* Luzha
* Mejdan
* Papaj
* Rajë
* Selimaj (Gegëhysen)
*Tropoja
*Deçan
*Carrabreg

## Referime 
* 
* 
* 

## Referime