Piperët

**Piperët** është një fis historik (pleme) me origjinë shqiptare dhe një rajon në verilindje të Malit të Zi. Piperi ndodhet midis lumenjve Moraça dhe Zeta deri në periferitë veriore të kryeqytetit malazez Podgoricë.

## Origjina 
Fillimisht një fis shqiptar i njohur edhe me emrin Pipri     Piperët iu nënshtruan një procesi të integrimit gradual kulturor në popullsinë fqinje sllave.      Një raport françeskan i shekullit të 17-të ilustron fazat e fundit të akulturimit të tyre. Autori i saj shkruan se Bratonozhiqët, Piperët, Bjelopavliqët dhe Kuçët: " ''nulla di meno essegno quasi tutti del rito serviano, e di lingua Illrica ponno piu presto dirsi Schiavoni, ch' Albanesi* " (pasi që pothuajse të gjithë përdorin gjuhën serbe. Gjuha ilire (sllave), së shpejti ata duhet të quhen sllavë, se sa shqiptarë).  Hulumtimet historike kanë treguar se Piperi nuk është një fis ( *pleme* ) me prejardhje të përbashkët patrilineale.  Ai u formua në periudhën midis mesit të shekullit të 15-të dhe shekullit të 16-të nga komunitete që u vendosën në periudha të ndryshme në Piperi, ku gjetën gjithashtu një popullsi tashmë të vendosur.

## Historia 
### Periudha osmane 
Piperi shfaqet në defterin e sanxhakut të Shkodrës më 1485 dhe më 1497. Popullsia e Piperit u dyfishua nga 167 në 347 familje nga viti 1485 në 1497. 121 prej tyre ishin burra të pamartuar dhe 38 të veja. Kjo tregon se shumë nga të ardhurit ishin refugjatë nga zonat e pushtuara në Mal të Zi dhe në Shqipërinë veriore. Në defterin plotësues të vitit 1497, ka disa grupe farefisnore në rajonin e Piperit, i cili shfaqet si një nahije e veçantë e ndarë në tre timare nën spahinjtë vendas të krishterë osmanë.  Shumë komunitete të fshatrave të Piperit u kategorizuan si *të vendosura tashmë* ose *të ardhur* nga zona të tjera. Në fshatra, bashkësitë formonin grupe familjesh sipas përpjekjeve të tyre farefisnore. Kjo ndarje e vendbanimeve sipas lidhjeve farefisnore vazhdoi edhe në fillim të shekullit të 20-të. Vendbanimet e Piperit në 1497 ishin Luška Župa (tani Crnci),  Drezga, Zavala, Dobriko, Mrke, Hrasnica, Bjelice, Duga, Brestica (lumi afër Spuž), Rječica, Strahalić, Moračice, Radušev Do dhe Drenovica. Disa fshatra ishin pjesë e komuniteteve të veçanta, të identifikuara si katun në defter, si ishin Katun Bukumir, Katun Bushat (*Bushat*) dhe Katun Drenovica.   Të tre katunët ishin vendosur në zonën e Bratonožići. Antroponimia sllave e asaj kohe në Piperi i atribuohet kryesisht luzhanëve, ndërsa antroponimia shqiptare Bukumirit, Bushatit dhe disa komuniteteve më të vogla.  Komunitete të tjera si Macure dhe Mataruge ishin vendosur gjithashtu në Piperi. Gjurmët e tyre mund të identifikohen kryesisht brenda luzhanëve, me të cilët ata ishin bashkuar në atë kohë në të dhënat historike. Me to lidhet toponimi *Macur jama* (gropa e Macurës) në Piperin e sotëm.  Një pjesë e banorëve të Piperit kanë ruajtur në traditat e tyre të periudhës para se të bëhen ortodoksë që kanë qenë katolikë. 

Piperi u përmend për herë të parë në dokumentet veneciane në fillim të shekullit të 15-të. Mariano Bolizza regjistroi një në vitin 1614 se Piperët kishin gjithsej 270 shtëpi, të besimit ortodoks serb. Në vitin 1613, osmanët filluan një fushatë kundër fiseve rebele të Malit të Zi. Si kundërpërgjigje, Piperi së bashku me fiset e Kuçit, Bjelopavliqit, Vasojeviqit, Kastratit, Kelmendit, Shkrelit dhe Hotit formuan një bashkim politik dhe ushtarak të njohur si “Bashkimi i Maleve” ose “Malet Shqiptare”. Në kuvendet e tyre të përbashkëta, krerët u betuan në *besë'' për t'i rezistuar me të gjitha fuqitë e tyre çdo ekspedite të ardhshme osmane, duke mbrojtur kështu vetëqeverisjen e tyre dhe duke mos lejuar vendosjen e autoritetit të spahinjve osmanë në malësitë veriore. Kryengritja e tyre kishte karakter çlirimtar.  700 *burrat me armë* komandoheshin nga Radoslav Bozhidarov. Giovanni Bembo, Doge i Venedikut (1615–1618), kishte mundur piratët serbë ( Uskoks ), të cilët austriakët i kishin punësuar kundër Republikës së Venedikut; ata u detyruan të strehoheshin në Nikshiq dhe Piperi, dhe u vendosën në fshatra dhe fise, nën udhëheqjen e mëvonshme të familjes Petroviq-Njegoš, e cila mbajti detyrën e Mitropolitit Ortodoks Serb të Cetinjes (më vonë *Vladika*, Princ-ipeshkëv) pas vitit 1694. Ata luftuan Osman Pashën në 1732 dhe Mahmut Pashën në 1788. Në 1796 ata luftuan përsëri Mahmut Pashën, në Betejën e Martinićit (në Danilovgrad). Ata luftuan edhe me Tahir Pashën rreth vitit 1810.

Princi-peshkop Petar I (r. 1782-1830) zhvilloi një fushatë të suksesshme kundër *beut* të Bosnjës më 1819; zmbrapsja e një pushtimi osman nga Shqipëria gjatë Luftës Ruso-Turke çoi në njohjen e sovranitetit malazez mbi Piperin.  Petari I kishte arritur t'i bashkonte Piperët dhe Bjelopavlicët me Malin e Zi të Vjetër.  Një luftë civile shpërtheu në 1847, në të cilën Piperi, Kuci, Bjelopavlici dhe Crmnica u përpoqën të përballeshin me fuqinë e centralizuar në rritje të princit të ri të Malit të Zi; secesionistët u nënshtruan dhe krerët e tyre u pushkatuan.  Mes Luftës së Krimesë, kishte një problem politik në Mal të Zi; Xhaxhai i Danilos I, Gjergji, bëri thirrje për një luftë tjetër kundër osmanëve, por austriakët e këshilluan Danilon të mos merrte armë.  Një komplot u krijua kundër Danilos, i udhëhequr nga xhaxhallarët e tij Gjergj dhe Pero, situata erdhi në kulmin e saj kur osmanët vendosën trupa përgjatë kufirit me Hercegovinën, duke provokuar malësorët.  Disa kërkuan një sulm në Tivar, të tjerë sulmuan Hercegovinën, dhe pakënaqësia e subjekteve të Danilos u rrit aq shumë sa Piperi, Kuçi dhe Bjelopavliqi, e shpallën veten një shtet të pavarur në korrik 1854  Danilo u detyrua të merrte masa kundër rebelëve në Brda, disa kaluan në territorin turk dhe disa u nënshtruan dhe duhej të paguanin për luftën civile që kishin shkaktuar. 

Petar II Petrović-Njegoš themeloi forcën policore ( *gvardija* ) në të gjithë Princi-peshkopata e Malit të Zi, si pjesë e transformimit të tij nga një federatë fisnore në një shtet të organizuar; 26 prej tyre ekzistonin në Piperi. 

### Periudha moderne e vonë 
Piperi ishin një nga fiset që përbënin " Të Gjelbrit " (Zelenaši), një fraksion politik që e pa bashkimin e Malit të Zi me Serbinë në vitin 1918, si aneksimin e Malit të Zi, dhe në vend të kësaj mbështeti një Mal të Zi të pavarur. Të Gjelbrit nxitën Kryengritjen e Krishtlindjeve më 7 janar 1919, e cila u shtyp nga trupat serbe.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, shumica e fisit mbështeti partizanët jugosllavë.  Komiteti malazez i Partisë Komuniste Jugosllave ishte i dominuar nga klanët e Piperi para luftës dhe ata ishin nxitësit e kryengritjes së korrikut 1941 . Një nga komunistët më të famshëm Piperi ishte Dr. Vukasin Markoviq, një bashkëpunëtor personal i Leninit, i cili u kthye pas revolucionit të tetorit nga Rusia në Mal të Zi, duke planifikuar të organizonte një revolucion sovjetik. Pas dështimit dhe arrestimit të tij, ai u arratis në BRSS, ku mori detyrat e partisë.

## Antropologjia 
### Tradita gojore 
Që nga shekulli i 19-të, traditat gojore dhe tregimet fragmentare u mblodhën nga shkrimtarë dhe studiues që udhëtuan në rajon, për historinë e hershme të Piperit. Një qasje ndërdisiplinore dhe krahasuese e atyre tregimeve me materiale të regjistruara historike ka dhënë më shumë tregime të bazuara në histori në shekujt 20 dhe 21.

Johann Georg von Hahn regjistroi traditën gojore për origjinën e Piperit në mesin e shekullit të 19-të. Tradita e njëjtë gojore me variacione të vogla ruhet edhe në komunitetet e tjera të rajonit. Sipas tij, paraardhësi i parë i drejtpërdrejtë mashkull i Triepshëve ishte *Ban Keqi*, djali i *Keqit*, një shqiptar katolik i cili iku nga pushtimi osman dhe u vendos në një zonë sllavishtfolëse që do të bëhej rajoni historik i Piperit. Djemtë e tij, *Lazër Keqi* (paraardhësi i Hotit), *Ban Keqi* (paraardhësi i Triepshit), *Merkota Keqi, Kaster Keqi* (paraardhësi i Krasniqit) dhe *Vas Keqi* (paraardhësi i Vasojeviqit ) u detyruan të braktisnin fshatin pasi kishin kryer vrasje kundër vendasve. por *Keqi* dhe djali i tij i vogël *Piper Keqi* mbetën aty dhe *Piper Keqi* u bë paraardhësi i drejtpërdrejtë i fisit Piperi.  Emri i paraardhësit të parë, *Keq*, që në shqip do të thotë i *keq*, në Malësi u jepet vetëm fëmijëve ose fëmijëve të familjeve me shumë pak fëmijë (për shkak të vdekshmërisë foshnjore). Në ato familje, si hajmali u vu një emër "i shëmtuar" ( *i çudun* ) për të mbrojtur fëmijën nga " syri i keq ". 

Rreth gjysmë shekulli më vonë, etnologu Jovan Erdeljanoviç udhëtoi në rajon dhe bëri studime të shumta të fisit në të cilat ai regjistroi shumë nga zakonet dhe traditat e tij. Ai gjithashtu mblodhi histori nga anëtarët e fisit, në lidhje me origjinën dhe vëllazëritë e tij. Sipas traditës gojore, pas rënies së despotatit serb në shekullin e 15-të, një fisnik i quajtur *Gojko*, me familjen e tij, la Serbinë jugore dhe erdhi në Moraça. Prej tij thuhet se burojnë katër vëllazëri të mëdha të Piperëve: Gjurkovici, Lazareviqi, Petroviqi dhe Vukotiqi. Erdeljanović identifikoi se tradita gojore e kishte origjinën nga *Lutovci*, pjesa më e rëndësishme e fisit, dhe arriti në përfundimin se ata ishin të ardhur që erdhën në zonë pas rënies së Despotatit .  Erdeljanović deklaroi gjithashtu se katër *bratstva* (vëllazëritë) kryesore nga rajoni Rogami, Rajkovići, Stamatovići, Vučinići dhe Vukanovići, ishin bërë *pobratim* ( vëllezër gjaku ) dhe se ata të gjithë festojnë festën (slavën) e Kryeengjëllit Mikael . 

### Kultura 
Për sa i përket zakoneve tradicionale, deri në fund të shekullit të 19-të, në Piperi mbetën në përdorim gjurmët e një varianti të kanuneve veriore shqiptare. 

Në gjysmën e parë të shekullit të 20-të, Marie Amelie von Godin, ndërsa udhëtonte në Mal të Zi, raportoi gjurmë të dygjuhësisë në zonën e Piperit. Sipas raportimeve të saj, megjithëse në këtë zonë nuk flitej më shqip, disa vajtime dhe betime ende këndoheshin dhe recitoheshin në shqip. 

### Identiteti 
Në shekullin 18  tregojnë se piperët më pas identifikoheshin si serbë, në një vështrim nga viti 1757 dhe në një letër të dërguar nga Rusia. Dokumentet dhe sidomos letra e Ivan Radonjiqit nga viti 1789 tregon se malazezët identifikoheshin si serbë ndërsa Banjani, Kuçi, Piperi, Bjelopavlići, Zećani, Vasojevići, Bratonožići nuk u identifikuan fare si "malazez".  Ata u përmendën të gjithë vetëm në mënyrë rajonale, gjeografike dhe fisnore dhe asnjëherë si kategori etnike. 

Megjithatë, që nga shpërbërja e Jugosllavisë, pjesa kryesore e njerëzve që jetojnë në zonën e Piperit e identifikojnë veten si malazezë, me një shumicë të vogël të tyre që mbështesin pavarësinë e Malit të Zi .

## Vëllazëritë dhe familjet 
*Alagić
*Aćimić
*Božidarić
*Buljević
*Banović
*Bašanović*
*Bešević
*Becić
*Boljević
*Bošković*
*Božović
*Bracanović
*Brković
*Živaljević
*Žujović
*Dakić
*Dragićević
*Dragišić
*Đukić
*Đurašević*
*Đurović
*Filipović
*Gegić*
*Gligorović
*Goričan*
*Grubeljić*
*Ivanović
*Ivančević
*Jelenić
*Jovanović
*Jovović
*Kaluđerović
*Lakićević
*Lakočević
*Latković
*Plačković
*Piper
*Lalić*
*Ljumović
*Makočević
*Maudić
*Marković
*Matanović
*Matović
*Mijović
*Miličković
*Milićević
*Milunović
*Nikolić
*Novaković
*Hot
*Hotić
*Otović
*Hotović
*Olević
*Pajić
*Petrović
*Piletić
*Piperović
*Piperski
*Popović
*Pulević
*Radević
*Radonjić
*Radovanović
*Radunović*
*Rajković
*Raslović*
*Ristović
*Savović
*Simović
*Stanić*
*Stojanović
*Todorović
*Tiodorović
*Šćepanović
*Šušović
*Šujak
*Vučinić
*Vujović*
*Vukanović
*Vukotić
*Šćekić
*Vuletić*
*Vuljević*
*Vulikić
*Vušutović*
*Ćetković
*Ćosić

## Njerëz të shquar 
* Uzun Mirko Apostolović, ishte vojvodë (komandant ushtarak) serb, me gradën bimbasha gjatë revolucionit serb.
* Tanasko Rajiq, vojvoda (komandant) serb dhe revolucionar.
* Arso Jovanoviq, komandant partizan jugosllav gjatë Luftës së Dytë Botërore
* Blazho Jovanoviq, komunist jugosllav dhe president i Malit të Zi
* Savić Marković Štedimlija, ideolog pro-kroat malazez dhe bashkëpunëtor i regjimit ustash
* Milutin Vuçiniq, Kryeministër i Mbretërisë së Malit të Zi në mërgim
* Boro Vuçiniq, politikan malazez dhe ish-ministër i mbrojtjes
* Ivan Milutinoviq, (1901-1944) ishte një gjeneral partizan jugosllav i cili vdiq gjatë Luftës së Dytë Botërore në Jugosllavi .
* Mladen Žujovic, anëtar i Konspiracisë
* Sreten Žujovic, politikan serb dhe jugosllav
* Jovan Zhujovic, antropolog serb.
* Milo Milunoviq, piktor i shquar jugosllav .
* Tomislav Nikolić, ish- president i Serbisë 
* Jevrem Brkoviq, shkrimtar malazez
* Balsha Brkoviq, shkrimtar malazez, i biri i Jevremit
* Veselin Vukotiq, ekonomist, profesor, politikan dhe rektor universiteti malazez

## Shih edhe 
* Fiset shqiptare
* Arbëria Venedikase
* Stefani i Piperit, shenjtor ortodoks
* Piperi, një vendbanim në Bosnje dhe Hercegovinë

## Literatura 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Referime