Provocatio ad populum

parapamje|339px|Ilustrim i liktorëve me *fasces lictoriae* me sëpata, që mund të jepnin dënime me vdekje
***Provocatio ad populum*** (një latinisht për *apelim te populli*) ishte një institut i të drejtës penale romake, e futur nga *Lex Valeria de provocatione* në vitin 509 p.e.s. (rogatuar nga konsulli Publius Valerius Publikola) dhe e zbatuar veçanërisht gjatë Periudhës Republikane.

Norma parashikonte mundësinë që dënimi kapital i një të dënuari me vdekje të mund të ndryshohej në një tjetër dënimi, nëse kështu vendosej nga një vendim popullor.

## Periudha Mbretërore
Është kundërthënëse ekzistenca e një *provocatio ad populum* apo institute të ngjashme në Periudhën Mbretërore, kur mbreti kishte tërësinë e pushteteve gjyqësore, por ku ishte e mundur që për krimet më të rënda të mblidhej asambleja (e përbërë vetëm nga patricë).

Mendimi mbizotërues i shkrimtarëve në Periudhën Republikane, ishte se një institut i tillë ekzistonte edhe në Periudhën Mbretërore:

«*Librat e pontifeksëve thonë se *provocatio* zbatohej edhe nën mbretërit dhe e thonë edhe shkrimet e augurëve*» — Ciceroni, *De re publica*

Kundërthënës është pasazhi i Tit Livit mbi Horacin e mbijetuar, vrasës i motrës së tij. Do të apelonte te *provocatio*, dhe kështu jeta do ti kursehej nëpërmjet faljes popullore.

Instituti i *provocatio* futi një të drejtë të të dënuarit me vdekje për të kërkuar që dënimi që i ishte dhënë të rivlerësohej nga nja asamble qytetare vetëm pas miratimit të *Lex Valeria* në vitin 509 p.e.s.: për periudhën pararendëse tradita flet vetëm për një të drejtë të *rex* në rasten në të cilat, sipas diskrecionit të tij, i dukej më e përshtatshme ta dërgonte një vendim në një asamble qytetare.

## Periudha Republikane
Tradita nënvizon se një nga masat e para nën regjimin republikan qe ajo e krijimit të *provocatio ad populum*, e lidhur me emrin e Publius Valerius Publikolës, i zgjedhur në vitin 509 p.e.s., në rinovimin e parë të detyrave konsullore.

Në vijim të marjes së një vije politike me natyrë autoritare – nëpërmjet organit të decemviratit legjislativ (të krijuar në vitin 451 p.e.s. dhe me qëllim identifikimin e një kompleksi normash themelore të afta për të disiplinuar në vija të përgjithshme sektorët e të drejtës publike dhe private) - instituti i *provocatio ad populum* do të pezullohej. 

Në vitin 449 p.e.s. do të nxirej, nga konsujt Lucius Valerius dhe Mark Horacius, *lex Valeria Horatia de provocatione*, që do të rikthente *de facto* *provocatio ad populum* dhe sanksiononte ndalimin e krijimit të magjistraturave që – në ushtrim të *ius coercitionis* – do të ishin jashtë kufirjve të *provocatio*.

Në një fazë të parë, populli shprehte nëpërmjet Comitia Curiata, pastaj në vijim të Ligjit të XII Tabelave *provocatio ad populum* do zhvillohej përpara Comitia Centuriata. Do të bintë në mospërdorim edhe për shkak të kufizimeve hap pas hapi të sjella nga legjislatorë të ndryshëm, mbi të gjitha në Periudhën e Vonë Republikane. Instituti do të zhdukej përfundimisht gjatë Periudhës së Principatit.

«*Magjistratët Romakë kishin një pushtet fillimisht të pakufizuar dhe pa apelim, i zbutur vetëm nga zgjatja e kufizuar kohore e mandatit. Prandaj përballë rrezikut të abuzimeve në dhënien e dënimit kapital, sipas interpretimit tradicional që nga Mommseni, *provocatio* do të ishte një mënyrë për të pranuar një apel të jashtëzakonshëm përballë gjithë popullit. Ky interpretim është kundërshtuar nga studjues të tjerë, si Bernardo Santalucia, për të cilin «është e gabuar ta cilësosh *provocatio* si "apel te populli", pasi apeli nënkupton gjykimin paraprirës të një magjistrati, gjykim që këtu mungon»: në atë fazë të të drejtës romake, populli është në fakt tashmë titullar i një juridiksioni të tij, funksioni i *iudicatio*, që bashkëjeton bashkë me *coercitio* të mbretit. Në këtë interpretim, në këtë mënyrë, sigurisht *provocatio* ka funksion të "kufizoi" teprimet e mundshme të *imperium*, i cili nga mbreti u kalohet magjistratëve, por roli i asamblesë së *cives* nuk është ai i apelit, por gjykim i mirëfilltë, përderisa akti i magjistratit «është një akt administrimi, jo një akt jurisdiksioni»*.

Masa në një fazë të parë qe e aplikueshme vetëm për të dënuarit me vdekje të klasës patrice. Vijimisht do të pranoheshin edhe plebejtë. Nga ana tjetër përbërja e Comitia Centuriata që shikonte një shpërpjesëtim censuar të atribuimeve të centurie midis pesë klasave dhe sistemit të votimit, që shikonte të thirrura në votim centurie duke nisur nga klasa e parë, e kthente *provocatio ad populum* një intstrument në dorën e klasave të privilegjuara.

Si shenjë e jashtme e *provocatio ad populum* liktorët që i paraprinin magjistratëve, kur ishin në qytetin e Romës, bartnin *fasces lictorae* pa sëpata, për të treguar se magjistrati ishte pa pushtetin për të dhënë dënime kapitale. Jashtë Romës, siç ndodhte në rastin e fushatave ushtarake, pushteti ishte në përgjithësi i plotë, dhe liktorët ndërkohë fasces me sëpatë.

Ciceroni, gjatë Komplotit të Katilinës, dënoi me vdekje në burgun Tullianum qytetarë romakë bashkëpunëtorë të Katilinës pa u lejuar *provocatio*. Publius Klodius Pulkeri, kundërshtari i tij politik, kaloi atëherë për votim me një plebishit një ligj që caktonte dënimin me ekzil atij që kishte dhënë një dënim me vdekje pa i lejuar *provocatio*.

## Periudha Perandorake
Në Periudhën Perandorake *provocatio* dëshmohet akoma, por tashmë *populus* është zëvendësuar me *imperator*. Por një figurë e re imponohet: qytetari romak duke brohoritur fjalët "Caesarem appello", duke i ikur jurisdiksionit të magjistratit provincial dhe çështja transferohej për një Romë. Shën Pali, pikërisht për këtë, i iku për dy vjetë dënimit dhe do të sillej në Romë. Juristi Julius Paoli konfirmon se në kohën e tij e drejta e apelit te populli ishte shndërruar në apel te perandori:

«*Sipas *Lex Iulia de vi publica* dënohet ai që, i veshur me një lloj pushteti, ka vrarë apo ka urdhëruar të vritet një qytetar romak që kishte apeluar, dikur te populli, sot te perandori*.»— Julius Pauli, *Sententiae receptae*, V, 26, 1

## Kronologjia e ligjeve
Sipas datave tradicionale, kronologjia e ligjeve mbi *provocatio ad populum* është si në vijim:
* 509 p.e.s. – Lex Valeria, magjistratët nuk mund tia nënshtronin fshikullimit ose dënimit me vdekje qytetarit romak që kishte ushtruar *provocatio ad populum*;
* 454 p.e.s. –Lex Aternia Tarpeia de multis, kufiri i gjobave për qytetarët romakë, të cilin e tejkalonte ishte e mund të thirrej *provocatio* ishte ngulitur në 3.020 ase, barabartë me vlerën e 30 qeve plus dy dele;
* 452 p.e.s. – Lex Menenia Sestia de multa et sacramento;
* 450 p.e.s. – Leges XII Tabulae, dënimi me vdekje i qytetarit duhet të vendosej nga Comitia Centuriata;
* 449 p.e.s. – Lex Valeria Horatia, nuk mund të vendoseshin magjistratura të reja që përjashtoheshin nga respektimi i *provocatio*;
* 300 p.e.s. – Lex Valeria atribuar konsullit M. Valerius Korbi, i cili deklaronte se "meritonte qortim" akti i magjistratit që kishte bërë të fshikullohej dhe vritej një qytetar në mungesë të *provocatio*;
* 199 p.e.s. – Lex Porcia I, e quajtur *Lex Porcia de capite civium*. E shtrin të drejtën për *provocatio* përtej 1000 hapave nga Roma, kështu në favor të qytetarëve rezidentë në provinca dhe të ushtarëve përkundrejtë komandantit të tyre;
* 195 p.e.s. – Lex Porcia II, e quajtur *Lex Porcia de tergo civium*. Do ta shtrinte të drejtën e *provocatio ad populum* kundër fshikullimit;
* 184 p.e.s. – Lex Porcia III, parashikonte një sanksion shumë të ashpër (ndoshta dënimin kapital) për magjistratin që nuk mundësonte *provocatio*.

## Shiko gjithashtu
* Demokracia e drejtpërdrejtë
* Ankesa
* Prezumimi i pafajësisë
* Dënimi me vdekje
* Falja
* Abuzimi i pushtetit
* Arrestimi dhe ndalimi arbitrar
* Llogaridhënia
* Magna Carta
* Habeas corpus
* E drejta e votës
* Referendumi
* Kushtetuta e Mbretërisë Romake
* Kushtetuta e Republikës Romake
* Dymbëdhjetë Tabelat
* Kushtetuta e Perandorisë Romake
* Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake
* Abusus
* Fructus
* Iurisdictio
* Possessio
* Usucapio
* Usus
* Jus
* Ius civile
* Jus trium liberorum
* Ager publicus
* Justitia
* Dymbëdhjetë Tabelat
* E drejta romake
* Kodeksi i Justinianit
* Kodeksi i Theodosit
* Amicitia
* Auctoritas
* Hospitium
* Imperium
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Cliens
* Colonus (person)
* Contio
* Dediticii
* Mos maiorum
* Municipium
* Patronus
* Peregrinus
* Patronazhi në Romën e Lashtë
* Potestas
* Primus inter pares
* Rogatio
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Të Drejtat Latine
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Imperator
* Agentes in rebus
* Consilium principis
* Consistorium
* Frumentarii
* Diktatori romak
* Tirones
* Vigiles
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Magjistratët ekzekutivë të Republikës Romake
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Dux
* Cirku Romak
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dominati (Roma)
* Equites
* Ergastulum
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Historia e Kushtetutës romake
* Honesta missio
* Honestiores dhe humiliores
* Instrumentum regni
* Kalendari Romak
* Këshilli i Plebejve
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendi i Centurionëve
* Kuvendi i Kuriatit
* Kuvendet Romake
* Kuvendi Tribal
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Letërsia e vjetër greke e romake
* Letrat e Ciceronit
* Lidhja Latine
* Ligjëratat e Ciceronit
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Ludi
* Luftërat Romako-Latine
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Monarkia romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Njësitë matëse romake
* Novus homo
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* O tempora, o mores!
* Panem et circenses
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Principati (Roma)
* Republika Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vicesima hereditatium
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore
## Bibliografia 
### Burime parësore 
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* Taciti, [Annals](https://en.wikisource.org/wiki/The_Annals_(Tacitus)/Book_1#58)

### Burime historiografike moderne
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, ''La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
*  
* Filippo Coarelli, *Roma*, Laterza 2008.
* 
* 
* 
* de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In *A Companion to the Roman Army*. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* Lomas, Kathryn, and Tim Cornell, eds. 2003. *"Bread and Circuses": Euergetism and Municipal Patronage in Roman Italy*. London: Routledge.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani'', vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* 
*