Porto

**Porto** (nivel lokal, ; gjithashtu i njohur si **Oporto** në anglisht) është qyteti i dytë më i madh në Portugali pas Lisbonës dhe një prej zonave urbane kryesore të Gadishullit Iberian. Zona urbane e Portos, e cila shtrihet përtej kufijve administrativ të qytetit, ka një popullsi prej 2.1 milionë banorë (2011) me një sipërfaqe prej , duke e bërë atë zonën e dytë urbane më të madhe në Portugali. Ai njihet si i një rangu global nga Globalizimi dhe Grupi i Studimeve të Qyteteve të Botës (GaWC), qyteti i vetëm portugez përveç Lisbonës që do të njihet si një qytet global.

E vendosur përgjatë grykëderdhjes së lumit Douro në Portugalinë Veriore, Porto është një nga qendrat më të vjetra evropiane dhe bërthama e saj historike është shpallur një Trashëgimisë Botërore nga UNESCO në vitin 1996. Pjesa perëndimore e zonës së saj urbane shtrihet në bregdetin e Oqeanit Atlantik.Vendosja në të daton shumë shekuj, kur ajo ishte një parakalim i Perandorisë Romake. Emri i saj i kombinuar keltike-latine, Portus Cale, është përmendur si origjina e emrit "Portugal", bazuar në transliterim dhe evolucion gojor nga latinishtja. Në portugalisht, emri i qytetit është shkruar me një artikull të caktuar ("o Porto", që do të thotë: port). 

Një nga eksportet e famshme të Portugalisë, vera e portit, është emëruar për Porto, pasi zona metropolitane, dhe në veçanti kantinat e Vila Nova de Gaia, ishin përgjegjës për paketimin, transportin dhe eksportin e verës së fortifikuar. Në vitin 2014 dhe 2017, Porto u zgjodh *Destinacioni më i Mirë Evropian* nga Agjencia më e Mirë e Destinacionit Evropian.

## Historia 
### Historia e hershme 
majtas|parapamje|Katedralja e Portos
Historia e Portos daton që nga viti300 para Krishtit me popullin proto-keltik dhe keltik, duke qenë banorët e parë të dihen. Rrënojat e asaj periudhe janë zbuluar në disa zona. Gjatë pushtimit Romak të Gadishullit Iberik qyteti u zhvillua si një port i rëndësishëm tregtar, kryesisht në tregtinë midis Olissipona (Lisbona moderne) dhe Bracara Augusta (Braga moderne).

Porto ra nën kontrollin e Moors gjatë pushtimit të Gadishullit Iberik në vitin 711. Në vitin 868, Vímara Peres, një kryekomandant nga Gallaciia dhe një vazal i Mbretit të Asturias, Léon dhe Galicia, Alfonso III, u dërgua për të rindërtuar dhe siguruar tokat nga maurët. Kjo përfshinte zonën nga Minho në lumin Douro: vendbanimin e Portus Cale dhe zonën që njihet si Vila Nova de Gaia. Portus Cale, i referuar më vonë si Portucale, ishte origjina për emrin modern të Portugalsë. Në vitin 868, Count Vímara Peres themeloi Qarkun e Portugalisë, ose (), i njohur zakonisht si Condado Portucalense pasi rikuperonte rajonin në veri të Douro.

Në vitin 1387, Porto ishte vendi i martesës së Gjonit I të Portugalisë dhe Philippa nga Lancaster, vajza e Gjonit të Gaunt; Kjo simbolizonte një aleancë ushtarake të gjatë në midis Portugalisë dhe Anglisë. Aleanca portugeze-angleze është aleanca ushtarake më e vjetër e regjistruar në botë, e cila frymëzoi formimin e NATO-s.

Në shekujt e 14-të dhe të 15-të, kantieret detare të Porto-s kontribuuan në zhvillimin e ndërtimit të anijeve portugeze. Ishte edhe nga porti i Porto-s që, në vitin 1415, Princi Henry Navigator (biri i Gjonit I të Portugalisë) nisi përsipër pushtimin e portit Maur të Ceutës, në Marokun e veriut. Kjo ekspeditë nga Mbreti dhe flota e tij, që numëronte mes të tjerash edhe Princin Henri, u pasua nga lundrimi dhe eksplorimi përgjatë bregut perëndimor të Afrikës, duke inicuar epokën portugeze të zbulimit. Nofka e dhënë popullit e Portos filloi në ato ditë; Portuenses janë sot e kësaj dite, colloquially, të referuara si *tripeiros* (popull *tripe*), duke iu referuar kësaj periudhe të historisë, kur prerje cilësore të mishit u dërguan nga Porto me marinarët e tyre, ndërsa prerjet e mbetura dhe nënproduktet, mbetën për qytetarët e Portos.

### Shekulli i 18-të 
majtas|parapamje|200x200px|*Avenida dos Aliados*
majtas|parapamje|*Café Majestic *simbol i qytetit
majtas|parapamje|*Lagjja Foz*, në bregdet
Vera, e prodhuar në luginën e Douro, tashmë në shekullin e 13-të kishte filluar të transportohej në Porto në anije me vela të sheshtë. Në 1703, *Traktati Methuen* krijoi marrëdhëniet tregtare midis Portugalisë dhe Anglisë. Në vitin 1717, një post tregtare e parë Angleze u krijua në Porto. Prodhimi i verës së portit gradualisht u kalua në duart e disa firmave angleze. Për të kundërshtuar këtë dominim anglez, Kryeministri Marquis i Pombal ngriti një firmë portugeze duke marrë monopolin e verërave nga lugina e Douro. Ai e kufizoi rajonin për prodhimin e portit, për të siguruar cilësinë e verës; Kjo ishte përpjekja e parë për të kontrolluar cilësinë e verës dhe prodhimin në Evropë. Vreshtarët e vegjël u revoltuan kundër politikës së tij të rreptë në ditë e "Martë Shrove", duke djegur ndërtesat e kësaj firme. Revolta quhej *Revolta dos Borrachos* (revolta e të dehurve).

Ndërmjet 1732 dhe 1763, arkitekti italian Nicolau Nasoni krijoi një kishë barok me një kullë që u bë ikona e saj arkitektonike dhe vizuale: Torre dos Clérigos (anglisht: Kulla e Klerikëve). Gjatë shekujve 18 dhe 19 qyteti u bë një qendër e rëndësishme industriale dhe pa madhësinë e saj dhe rritjen e popullsisë.

## Gjeografia 
Në vitin 1996, UNESCO e njohu qendrën e saj historike si një Vend i Trashëgimisë Botërore. Ndër pikat kryesore arkitekturore të qytetit, Katedralja e Porto është struktura më e vjetër e mbijetuar, së bashku me Kishën e vogël romane të Cedofeita, gotikën Igreja de São Francisco  (Kisha e Shën Françeskut), mbetjet e mureve të qytetit dhe disa shtëpi të shekullit të 15-të. Stili barok është i përfaqësuar mirë në qytet në dekorimin e punuar me zbukurime të brendshme të kishave të Shën Françeskut dhe Shën Clairit (Santa Clara), kishave të Mercy (Misericórida) dhe të Klerikëve (Igreja dos Clérigos), Pallati Episkopal i Porto, dhe të tjerët. Neoklasicizmi dhe romantizmi i shekullit të 19-të dhe të 20-të gjithashtu shtuan monumente interesante për peizazhin e qytetit, si Pallati i Madh i Shkëmbimit të Bursave (Palácio da Bolsa), Spitali i Shën Antonit, Komuna, ndërtesat në Sheshin Liberdade dhe Avenida dos Aliados, stacioni i trenit São Bento dhe kopshtet e Pallatit të Crystal (Palácio de Cristal). Një vizitë udhëzuese në Palácio da Bolsa, dhe në veçanti në Dhomën Arabe, është një tërheqje e madhe turistike.

Shumë nga shtëpitë më të vjetra të qytetit janë në rrezik të kolapsit. Popullsia në komunën e Porto ka rënë me rreth 100,000 që nga vitet 1980, por numri i banorëve të përhershëm në periferi dhe qytete satelitore është rritur fuqishëm.

Porto është renditur numri 3 në qytetet më të besueshme të Portugalisë, studim i kushteve të jetesës botuar çdo vit nga Expresso.
parapamje|Bashkia e qytetit të Portos në Avenida dos Aliados
parapamje|Kisha Clérigos dhe Kulla
Administrativisht, komuna është e ndarë në 7 famullitë civile (*freguesias*):
* Aldoar, Foz a Douro e Nevogilde
* Bonfim
* Campanhã
* Cedofeita, Santo Ildefonso, Sé, Miragaia, San Nicolau e Vitória
* Lordelo a Ouro e Massarelos
* Paranhos
* Ramalde
qendër|parapamje|600x600px|Pjesa historike e Portos dhe lumit Douro

## Sport 
### Futboll 
[djathtas|parapamje|Estádio a Dragão, shtëpi e [F.C. Porto|FC Porto]]
djathtas|parapamje|Estádio a Bessa XXI, në shtëpi të Boavista FC
Ashtu si në shumicën e qyteteve portugeze, futbolli është sporti më i rëndësishëm. Ekzistojnë dy skuadra kryesore në Porto: FC Porto në famullinë e Campanhã, në pjesën lindore të qytetit dhe Boavista në zonën e Boavista në famullinë e Ramalde, në pjesën perëndimore të qytetit, afër qendrës së qytetit. FC Porto është një nga top tre ekipet e mëdha në ligën portugeze dhe ishte kampion i Europës në 1987 dhe 2004, fitoi Kupën UEFA (2003) dhe Europa League (2011) dhe Kupën Interkontinental Toyota në 1987 dhe 2004. Boavista kanë fituar Kampionati një herë, në sezonin 2000-01 dhe arriti gjysmëfinale të Kupës UEFA në 2003, ku humbën 2-1 ndaj Celtic.

## Marrëdhëniet ndërkombëtare 
### Qytetet binjake 
Porto është binjakëzuar me:

* Liège, Belgium, që nga viti 1977
* Bordeaux, France, që nga viti 1978
* Bristol, England, UK, që nga viti 1984
* Vigo, Galicia, Spain, që nga viti 1986
* Nagasaki, Japan, që nga viti 1978
* Crotone, Italy, që nga viti 2010                                   
* Jena, Germany, që nga viti 1984
* Macau, China, që nga viti 1997
* Duruelo de la Sierra, Castile and León, Spain, që nga viti 1989
* Brno, Czech Republic, që nga viti 2004
* Shanghai, China, që nga viti 1995
* Beira, Mozambique, që nga viti 1989
* Luanda, Angola, që nga viti 1989
* Neves, São Tomé and Príncipe, që nga viti 1987
* León, Castile and León, Spain, që nga viti 2001
* Ndola, Zambia, që nga viti 1978
* Canchungo, Guiné Bissau, që nga viti 2001
* Klaipėda, Lithuania, që nga viti 2007
* Recife, Brazil, që nga viti 1981
* Mindelo, Cape Verde, që nga viti 1992

## Referime 
### Bibliografia 
* Francis, A.D. *John Methuen and the Anglo-Portuguese Treaties of 1703*. The Historical Journal Vol. 3, No. 2
* Glover, Michael, *The Peninsular War 1807–1814* Penguin, 1974.
* 
* Loyrette, Henri. *Gustave Eiffel*. New York: Rizzoli, 1985 ISBN 0 8478 0631 6
* 
* Redacção Quidnovi, com coordenação de José Hermano Saraiva, *História de Portugal, Dicionário de Personalidades*, Volume VIII, Ed. QN-Edição e Conteúdos,S.A., 2004
* Smith, Digby, *The Napoleonic Wars Data Book* Greenhill, 1998.

### Shënime 
## Lidhje të jashtme 
* Coordination and Development Committee of the North Region 
* Metropolitan Area of Porto
* Tourism of Porto and Norte Region, Portugal