Kultura e Polonisë

**Kultura e Polonisë** (polonisht: *Kultura Polski*) është produkt i gjeografisë së saj dhe evolucionit të veçantë historik, i cili është i lidhur ngushtë me një histori të ndërlikuar mijëravjeçare. Kultura polake përbën një pjesë të rëndësishme të qytetërimit perëndimor dhe botës perëndimore, me kontribute të rëndësishme në art, muzikë, filozofi, matematikë, shkencë, politikë dhe letërsi.

Karakteri i tij unik u zhvillua si rezultat i gjeografisë së tij në bashkimin e rajoneve të ndryshme evropiane. Teorizohet dhe spekulohet se polakët etnikë dhe lekitët e tjerë (kashubianët dhe silezianët) janë kombinimi i pasardhësve të sllavëve perëndimorë dhe njerëzve indigjenë të rajonit, duke përfshirë keltët, baltët dhe fiset gjermanike, të cilat u polonizuan gradualisht pas kristianizimit të Polonisë nga Kisha Katolike në shekulli i 10-të. Me kalimin e kohës, kultura polake është ndikuar thellësisht nga lidhjet e saj të ndërthurura gjermanike, baltike, latine dhe në një masë më të vogël; Kulturat bizantine dhe osmane si dhe në dialog të vazhdueshëm me shumë grupe dhe pakica të tjera etnike që jetojnë në Poloni.

Populli i Polonisë është parë tradicionalisht si mikpritës ndaj artistëve nga jashtë dhe i etur për të ndjekur trendet kulturore dhe artistike të njohura në vende të tjera. Në shekujt e 19-të dhe të 20-të, fokusi polak në përparimin kulturor shpesh kishte përparësi ndaj aktivitetit politik dhe ekonomik. Këta faktorë kanë kontribuar në natyrën e gjithanshme të artit polak, me të gjitha nuancat e tij komplekse. dokumentet e gjykatës nga Palatinati i Sandomierz në Poloni. Në atë kohë, fjala vodka (wódka), i referohej komponimeve kimike të tilla si ilaçet dhe pastruesit e kozmetikës, ndërsa pija popullore quhej *gorzałka* (nga polonishtja e vjetër *gorzeć* që do të thotë djeg), e cila është gjithashtu burimi i horilkës ukrainase *horilka* (горілка). Fjala vodka e shkruar në cirilike u shfaq për herë të parë në vitin 1533, në lidhje me një pije medicinale të sjellë nga Polonia në Rusi nga tregtarët e Kievan Rus'.

Sipas një raporti të Ernst & Young të vitit 2009, Polonia është prodhuesi i tretë më i madh i birrës në Evropë: Gjermania me 103 milionë hektolitra, MB me 49,5 milionë hl, Polonia me 36,9 milionë hl. Pas rritjes së njëpasnjëshme në tregun vendas, Unioni i Punëdhënësve të Industrisë së Birrës Polake (*Związek Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego*), i cili përfaqëson afërsisht 90% të tregut polak të birrës, njoftoi gjatë konferencës vjetore të industrisë së birrës se konsumi i birrës në 2008 u rrit në 94 litra. për frymë, ose 35,624 milionë hektolitra të shitur në tregun vendas. Statistikisht, një konsumator polak pi rreth 92 litra birrë në vit, që e vendos atë një të tretën pas Gjermanisë. Pirja e birrës si pije bazë ishte tipike gjatë Mesjetës. Kohët e fundit vera po bëhet gjithnjë e më popullore. Në fakt, medi polak, një verë me mjaltë ishte një pije tradicionale që daton që nga Mesjeta.

Pijet joalkoolike përfshijnë "napoje gazowane" (pije të gazuara), "napoje bezalkoholowe" (pije joalkoolike) si ujë, çaj, lëng, kafe ose kompot. Kompot është një pije joalkoolike e bërë nga fruta të ziera, sipas dëshirës me sheqer dhe erëza (karafil ose kanellë), e shërbyer e nxehtë ose e ftohtë. Mund të bëhet nga një lloj fruti ose një përzierje, duke përfshirë mollë, pjeshkë, dardha, luleshtrydhe ose vishnje. Gjithashtu, Susz është një lloj kompot i bërë me fruta të thata, më së shpeshti mollë, kajsi, fiq. Tradicionalisht shërbehet në Natën e Krishtlindjes.

Ndër vaktet e festave, ekziston një darkë tradicionale e Krishtlindjes e quajtur Wigilia. Një rast tjetër i veçantë është e Enjtja e Shëndoshë ("Tłusty Czwartek"), një festë katolike e kremtuar të enjten e fundit para Kreshmës. Tradicionalisht është një ditë kur njerëzit hanë sasi të mëdha ëmbëlsirash që më pas janë të ndaluara deri në ditën e Pashkëve.

## Arti
[parapamje|200px|*[Stańczyk*, pikturuar në 1862 nga Jan Matejko]]
Arti polak ka reflektuar gjithmonë tendencat evropiane duke ruajtur karakterin e tij unik. Shkolla Kraków e pikturës historiciste e zhvilluar nga Jan Matejko prodhoi portrete monumentale të zakoneve dhe ngjarjeve të rëndësishme në historinë polake. Stanisław Witkiewicz ishte një mbështetës i flaktë i Realizmit në artin polak, përfaqësuesi kryesor i tij ishte Jozef Chełmoński.

Lëvizja Młoda Polska (Polonia e Re) dëshmoi lindjen e artit modern polak dhe u angazhua në një eksperiment të madh formal të udhëhequr nga Jacek Malczewski (Simbolizmi), Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer dhe një grup impresionistësh polakë. Artistët e avangardës së shekullit të 20-të përfaqësonin shkolla dhe prirje të ndryshme. Arti i Tadeusz Makowski u ndikua nga kubizmi; ndërsa Wladysław Strzemiński si dhe Henryk Stażewski punuan brenda idiomës konstruktiviste dhe Tamara de Lempicka në stilin Art Deco. Artistë të shquar bashkëkohorë përfshijnë Monika Sosnowska, Roman Opałka, Leon Tarasewicz, Jerzy Nowosielski, Mirosław Bałka, dhe Katarzyna Kozyra dhe Alicja Kwade në brezin e ri. Skulptorët më të famshëm polakë përfshijnë Xawery Dunikowski, Katarzyna Kobro, Alina Szapocznikow dhe Magdalena Abakanowicz. Që nga vitet e ndërluftës, arti polak dhe fotografia dokumentare ka gëzuar njohje mbarëbotërore. Në vitet 1960, u formua Shkolla Polake e Posterit, me Henryk Tomaszewski dhe Waldemar Świerzy në krye të saj.

## Vallëzimi
Vallëzimi në Poloni përbëhet nga një grup i larmishëm i formave tradicionale dhe bashkëkohore të kërcimit. Vallet tradicionale janë shpesh një pjesë e rëndësishme e festimeve kulturore dhe këto valle ndryshojnë në rajone të vendit. Vallet kombëtare të Polonisë janë Krakowiak, Oberek, Polonaise, Kujawiak dhe Mazur.

## Referime