Pangolinët

**Pangolinët** , të njohura ndonjëherë si **milingonangrënësit me luspa** ,   janë gjitarë të rendit **Folidota** (, nga greqishtja e lashtë  'i veshur me luspa').Ka vetëm një familje të gjallë , Manidae  dhe ka tre gjini: *Manis*, *Phataginus* dhe *Smutsia* . *Manis* përfshin katër llojet që gjenden në Azi, ndërsa *Phataginus* dhe *Smutsia* përfshijnë dy lloje që jetojnë në Afrikën nën-Sahariane.  Këto lloje variojnë në madhësi nga 30 deri në 100 cm . Një numër i llojeve të zhdukura pangolinësh janë gjithashtu të njohura.

Pangolinat kanë luspa me keratinë që mbulojnë lëkurën e tyre; ata janë gjitarët e vetëm të njohur me këtë veçori. Ata jetojnë në pemë ose nëntokë , në varësi të llojeve. Pangolinët janë kafshë nate , dhe dieta e tyre përbëhet kryesisht nga milingona dhe termite , të cilat i kapin duke përdorur gjuhët e tyre të gjata. Ata kanë tendencë të jenë kafshë të vetmuara, duke u takuar vetëm për t'u riprodhuar dhe për të prodhuar një pjellë prej një deri në tre pasardhës, të cilat i mbajnë për rreth dy vjet.

Pangolinët kërcënohen nga gjuetia (për mishin dhe luspat e tyre, të cilat përdoren në mjekësinë tradicionale kineze  ) dhe shpyllëzimet e habitateve të tyre natyrore, dhe janë gjitarët më të trafikuar në botë.  Që nga janari i vitit 2020 , nga tetë llojet e pangolinëve, tre lloje ( *Manis culionensis*, *M. pentadactyla* dhe *M. javanica* ) renditen si të rrezikuara në mënyrë kritike, tre lloje ( *Phataginus tricuspis*, *Manis crassicaudata* dhe *Smutsia gigantea* ) renditen si të rrezikuara dhe dy lloje ( *Phataginus tetradactyla* dhe *Smutsia temminckii* ) janë renditur si të cënuar në Listën e Kuqe të Llojeve të Kërcënuara të Bashkimit Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës .  

## Etimologjia 
Emri *pangolin* vjen nga fjala malaiane *pengguling* , që do të thotë "ai që rrotullohet rreth".  Sidoqoftë, emri modern në malaishten standarte është *tenggiling* ; ndërsa në indonezisht është *trenggiling*; dhe në gjuhën filipine është *goling*, *tanggiling*, ose *balintong* (me të njëjtin kuptim).Etimologjitë e tre emrave të përgjithshëm *Manis* (Linnaeus, 1758), *Phataginus* (Rafinesque, 1821), dhe *Smutsia* (Grey, 1865) ndonjëherë janë keqkuptuar.

## Pëshkrimi 
parapamje|Skelete të pangolinëve
parapamje|Skica e luspave
Pamja fizike e një pangolini është e përbër nga një trup me luspa, të cilat janë të buta tek pangolinët të porsalindur, por forcohen kur pangolini rritet. . Luspat janë të bëra nga keratin , i njëjti material nga i cili janë bërë thonjtë e njeriut dhe kthetrat e tetrapodëve , dhe janë me një strukturë dhe përbërie shumë të ndryshme nga luspat e zvarranikëve .  Trupi i shkallëzuar i pangolinit është i krahasueshëm me pamjen me e një boçe-pishe . Mund të mblidhet top kur kërcënohet, me luspat e mbivendosur që vepron si forca të blinduara, ndërsa mbron fytyrën duke e futur atë nën bisht. Luspat janë të mprehta, duke siguruar mbrojtje shtesë nga grabitqarët.  

Pangolinët mund të lëshojnë një kimikat me erë të keqe nga gjëndrat afër anusit, e ngjashme me atë të morfetit .  Ata kanë këmbë të shkurtra, me kthetra të mprehta të cilat i përdorin për të gërvishtur një strofull të milingonave dhe termiteve dhe për ngjitje.  

Gjuhët e pangolinave janë jashtëzakonisht të gjata dhe - si ato të milingonangrënësve gjigant dhe lakuriqi nektarngrënës buz-tub- rrënja e gjuhës nuk është e bashkangjitur në kockën hyoid , por është në kraharorin midis sternumit dhe trakesë . Pangolinët e mëdhenj mund ta shtrijnë gjuhën e tyre deri në 40 cm , me një diametër prej vetëm . të cilat përdorin sensin e tyre të mirëzhvilluar të nuhatjes për të gjetur insekte. Pangolini bishtgjatë është gjithashtu aktiv gjatë ditës, ndërsa llojet e tjera të pangolinëve shpenzojnë pjesën më të madhe të ditës duke fjetur. 

Pangolinët arboroeal jetojnë në pemë , ndërsa llojet tokësore gërmojnë tunele në një thellësi prej 3.5 m  .  Pangolinët janë gjithashtu notarë të mirë.   Pangolinët janë një rregullator i rëndësishëm i popullsive të termiteve në habitatet e tyre natyrore.  

Pangolinat kanë vizion shumë të dobët , kështu që mbështeten shumë në aromë dhe dëgjim . Pangolinët gjithashtu u mungojnë dhëmbët; prandaj ata kanë evoluar me karakteristika të tjera fizike për t'i ndihmuar ata të hanë milingona dhe termite. Struktura e tyre skeletore është e fortë dhe ata kanë këmbë të forta të përparme që janë të dobishme për të shqyer në tumat e termiteve.  Ata përdorin kthetrat e tyre të fuqishme të përparme për të gërmuar nëpër pemë, tokë dhe bimësi për të gjetur prenë,  pastaj vazhdojnë të përdorin gjuhët e tyre të gjata për të hetuar brenda tuneleve të insekteve dhe për të tërhequr prenë e tyre.

Struktura e gjuhës dhe lugthit të tyre është thelbësore për të ndihmuar pangolinët në marrjen dhe tretjen e insekteve. Pështyma e tyre është ngjitëse,  megjithatë, ndërsa foragjeren , ata gllabërojnë gurë të vegjël ( gastrolite ) të cilat grumbullohen në lugthin e tyre për të ndihmuar në bluarjen e milingonave.  Kjo pjesë e lugthit të tyre quhet bajrak , dhe ajo gjithashtu është e mbuluar me luspa keratinoze.  Këto ndihmojnë më tej në bluarjen dhe tretjen e presë së pangolinëve.

Disa lloje, të tilla si pangolinët e pemëve , përdorin bishtin e tyre të fortë dhe prehenil për t'u varur nga degët e pemëve dhe heqin leh nga luspat, duke ekspozuar brenda foletë e insekteve.  

### Riprodhimi 
parapamje|Pangolini filipinez i rrezikuar në mënyrë kritike
Pangolinat janë lloje të vetmuar dhe takohen vetëm për t'u riprodhuar. Meshkujt janë më të mëdhenj se femrat, duke peshuar deri në 40% më shumë. Ndërsa sezoni i çiftëzimit nuk është i përcaktuar, ata zakonisht çiftëzohen një herë në vit, zakonisht gjatë verës ose vjeshtës. Në vend që meshkujt të kërkojnë femrat, meshkujt shënojnë vendndodhjen e tyre me urinë ose jashtëshqitje dhe femrat do t'i gjejnë ato. Nëse ka një konkurrencë mbi një femër, meshkujt përdorin bishtin e tyre  për të luftuar për mundësinë për t'u bashkuar me të.  

Periudhat e shtatzanis ndryshojnë midis llojve, duke filluar nga afro 70 deri në 140 ditë.  Femrat e pangolinëve afrikane zakonisht lindin një pasardhës të vetëm në një pjellë, por llojet aziatike mund të lindin nga një deri në tre. 

## Klasifikimi dhe filogjenia 
### Taksonomia 
* Rendi: Folidota (Weber, 1904) (pangolinët)
** Gjinia: †*Euromanis* (Gaudin, Emry & Wible, 2009)
*** †*Euromanis krebsi* (Storch & Martin, 1994)
** Familja: †Eurotamanduidae (Szalay & Schrenk, 1994)
*** Gjinia: †*Eurotamandua* (Storch, 1981)
**** †*Eurotamandua joresi* (Storch, 1981)
** Nënrendi: Eupholidota (Gaudin, Emry & Wible, 2009) (pangolinët e vërtetë)
*** Superfamilja: †Eomanoidea (Gaudin, Emry & Wible, 2009)
**** Familja: †Eomanidae (Storch, 2003)
***** Gjinia: †*Eomanis* (Storch, 1978)
****** †*Eomanis waldi* (Storch, 1978)
*** Superfamilja: Manoidea (Gaudin, Emry & Wible, 2009)
**** Familja: Manidae (Gray, 1821) (pangolinët)
***** Nënfamilja: Maninae (Gray, 1821)
****** Gjinia: *Manis* (Linnaeus, 1758) (Pangolinët aziatik)
******* *Manis crassicaudata* (Gray, 1827) (pangolini indian)
******* *Manis pentadactyla* (Linnaeus, 1758) (pangolin kinez)
******* †*Manis hungarica* (Kormos, 1934)
******* †*Manis lydekkeri* (Dubois, 1908)
******* Nëngjinia: *Paramanis* (Pocock, 1924)
******** *Manis javanica* (Desmarest, 1822) (pangolini sundanez)
******** *Manis culionensis* (de Elera, 1895) (pangolin filipinez)
******** †*Manis paleojavanica* (Dubois, 1907)
***** Nënfamilja: Phatagininae (Gaubert, 2017) (pangolinët e vegjël afrikan)
****** Gjinia: *Phataginus* (Rafinesque, 1821) (pangolinët afrikan të pemëve)
******* *Phataginus tetradactyla* (Linnaeus, 1766) (pangolini bishtgjatë)
******* *Phataginus tricuspis* (Rafinesque, 1821) (pangolini i pemëve)
***** Nënfamilja: Smutsiinae (Gray, 1873) (pangolinët e mëdhenj afrikan)
****** Gjinia: *Smutsia* (Gray, 1865) (Pangolinët e tokës)
******* *Smutsia gigantea* (Illiger, 1815) (Pangolini gjigand)
******* *Smutsia temmincki* (Smuts, 1832) (Pangolini i tokës)
***** *Incertae sedis*
****** †pangolini i Fayum  (manidae sp. [*DPC 3972* & *DPC 4364*] (Gebo & Rasmussen, 1985))
**** Familja: †Patriomanidae (Szalay & Schrenk 1998) [*sensu* Gaudin, Emry & Pogue, 2006]
***** Gjinia: †*Cryptomanis* (Gaudin, Emry & Pogue, 2006)
****** †*Cryptomanis gobiensis* (Gaudin, Emry & Pogue, 2006)
***** Gjinia: †*Patriomanis* (Emry, 1970)
****** †*Patriomanis americana* (Emry, 1970)
**** *Incertae sedis*
***** Gjinia: †*Necromanis* (Filhol, 1893)
****** †*Necromanis franconica* (Quenstedt, 1886)
****** †*Necromanis parva* (Koenigswald, 1969)
****** †*Necromanis quercyi* (Filhol, 1893)

### Filogjenia 
#### Midis placentarëve 
Rendi Folidota është konsideruar të jetë klasifikimi motër i Xenarthra (milingonangrënësit , përtacët , dhe armadillot ), por provat e fundit gjenetike tregojnë se të afërmit e tyre më të afërt të jetesës janë karnivorët , me të cilat ata të formojnë një kladë të percaktuar me termin ose Ferae ose Ostentoria.   Grupet fosile si kreodontët  dhe palaeanodontët janë edhe më afër me pangolinët (grupi i fundit po klasifikohet me pangolinët në kladën Folidotamorfa ) Ndarja midis mishngrënësve dhe pangolinëve vlerësohet të ketë ndodhur 79-87 milion vjetë më parë më parë.  

### Midis Manidae 
Dikotomia e parë në filogjeninë e manidëve të gjallë ndan pangolinët aziatikë ( *Manis* ) nga pangolinat afrikanë ( *Smutsia* dhe *Phataginus*). Brenda të parës, *Manis pentadactyla* është grupi motër në një kadastër që përfshin *M. crassicaudata* dhe *M. javanica*. Brenda kësaj të fundit, një ndarje ndan pangolinët e mëdhenj afrikane tokësore të gjinisë *Smutsia* nga pangolinët e vegjël afrikanë arboreal të gjinisë *Phataginus*.  sugjeron grupin me origjinë nga Evroazia, në përputhje me filogjeninë e tyre laurasiatheriane .   100,000 pangolinë vlerësohet të jenë trafikuar në një vit në Kinë dhe Vietnam,  që arrin në mbi një milion gjatë dekadës së fundit.  Kjo e bën atë kafshën më të trafikuar në botë.  Kjo, e shoqëruar me shpyllëzimin , ka çuar në një rënie të madhe të numrit të pangolinëve. Disa lloje, si psh *Manis pentadactyla* janë zhdukur në zona të caktuara si rezultat i mbigjuetis.  Në nëntor 2010, pangolinët u shtuan në listën e Shoqërisë Zoologjike të Londrës me gjitarë evolucionarisht të veçantë dhe të rrezikuar.  Të tetë llojet e pangolinëve vlerësohen si të kërcënuara nga IUCN , ndërsa tre klasifikohen si të rrezikuara në mënyrë kritike . 

Pangolinët gjithashtu gjuhen dhe hahen në Ganë dhe janë një nga llojet më të njohura të mishit të egër , ndërsa shëruesit lokalë përdorin pangolinin si një burim të mjekësisë tradicionale.  

Megjithëse pangolinat mbrohen nga një ndalim ndërkombëtar për tregtinë e tyre, popullsitë kanë vuajtur nga trafikimi i paligjshëm për shkak të bindjeve në Azinë Lindore që luspat e tyre mund të stimulojnë laktacionin ose kurojnë kancerin ose astmën .  Në dekadën e kaluar, konfiskime të shumta të pangolinëve dhe mishit të pangolinëve të trafikuar ilegalisht kanë ndodhur në Azi.  Në një incident të tillë në Prill 2013, 10,000 kilogramë (22,000 paund) mish pangolini u kapën nga një anije kineze që lundronte rreth e përqark në Filipine .  Në një rast tjetër në gusht 2016, një burrë indonezian u arrestua pasi policia bastisi shtëpinë e tij dhe gjeti mbi mbi 650 pangolin.  I njëjti kërcënim raportohet në Nigeri , ku kafsha është në prag të zhdukjes për shkak të mbikonsumimit .  Shfrytëzimi i tepërt vjen nga gjuetia e pangolinëve për mishin e tyre dhe zvogëlimin e habitateve të tyre pyjore për shkak të shpyllëzimit të shkaktuar nga vjelja e drurit.  Pangolinët gjuhet për mish si për qëllime medicinale ashtu edhe për konsum të ushqimit.  Studiuesit në Guangzhou , Kinë, hipotezuan se SARS-CoV-2 ekishte origjinën nga lakuriqët dhe, para se të infektonte njerëzit, po qarkullonte midis pangolinëve. Tregtia e paligjshme kineze e pangolinëve për përdorim në mjekësinë tradicionale kineze u sugjerua si një vektor për transmetimin njerëzor.   Zbulimi i linjave të shumta të koronavirusit pangolin dhe ngjashmërisë së tyre me SARS-CoV-2 tregojnë se pangolinat janë shkakëtar për koronaviruset e ngjashme me SARS-CoV-2.  Ekologët shqetësoheshin që spekulimet e hershme në lidhje me pangolinat që ishin burimi mund të kenë çuar në masakra masive, duke rrezikuar më tej kafshët, e cila ishte e ngjashme me atë që ndodhi me civetët e palmave aziatike gjatë shpërthimit të SARS .  

### *Pestivirus* dhe *Coltivirus* 
Në vitin 2020, dy viruse RNA që lidhen larg me pestiviruset dhe koltiviruset janë zbuluar në gjenomet e *Manis javanica* dhe *Manis pentadactyla*. Për t'iu referuar të dy sitave të marrjes së mostrave , ata u emëruan si virusi pangolin i Dongyang (DYPV) dhe virusi pangolin i Langui (LSPV). Pestivirusi DYPV u identifikua gjithashtu në rriqrat nimfë të *Amblyomma javanense* nga një pangolin i sëmurë.   Ndërsa nuk ekzistojnë prova shkencore për efikasitetin e atyre praktikave, dhe ato nuk kanë asnjë mekanizëm logjik të veprimit ,  popullariteti i tyre ende drejton tregun e zi për pjesët e trupit të kafshëve , megjithë shqetësimet në lidhje me toksicitetin, transmetimin e sëmundjeve nga kafshët te njerëzit dhe shfarosjen e llojeve.   Kërkesa e vazhdueshme për pjesë si përbërës vazhdon të ushqejë copëzimin e pangolinëve, gjuetinë dhe tregtimin .  

Efektet e supozuara shëndetësore të mishit të pangolinëve dhe luspave të pretenduara nga praktikuesit e mjekësisë popullore bazohen në konsumin e tyre të milingonave, gjuhëve të gjata dhe luspave mbrojtëse.  Megjithëse luspat e pangolinëve janë hequr nga lista e përbërësve të papërpunuar, luspat ende renditen si përbërës kryesor në ilaçe të ndryshme.  

## Ruajta 
Si rezultat i rritjes së kërcënimeve ndaj pangolinëve, kryesisht në formën e tregtisë ilegale, trafikimin ndërkombëtar të lëkurës së pangolinëve, luspave dhe mishin, këto lloje kanë marrë vëmendje në rritje të konservimit vitet e fundit. Që nga janari i vitit 2020 , IUCN i konsideroi të tetë llojet e pangolinëve në Listën e Kuqe të Llojeve të Kërcënuara si të kërcënuara. Një tjetër metodë e sugjeruar për të luftuar trafikun e pangolinësve (dhe kafshëve të egra të përgjithshme) konsiston në "ndjekjen e parave" dhe jo "kafshën", e cila synon të prishë fitimet e kontrabandistëve duke ndërprerë flukset e parave. Mbledhja e inteligjencës financiare mund të bëhet kështu një mjet kryesor për mbrojtjen e këtyre kafshëve, megjithëse kjo mundësi shpesh shpërfillet.  Grupi i ruajtjes së jetës së egër TRAFFIC ka identifikuar 159 rrugë kontrabanda të përdorura nga trafikantët pangolinë dhe synon t'i mbyllë ato.  

[parapamje|Pangolin në kafaz,[Myanmar]]
Janë bërë shumë përpjekje për të rritur pangolinët në robëri, por për shkak të besimit të tyre në habitate të gjërë dhe dieta shumë të veçanta, këto përpjekje shpesh janë të pasuksesshme.  Pangolinët kanë ulur ndjeshëm përgjigjet imune për shkak të një mosfunksionimi gjenetik, duke i bërë ato jashtëzakonisht të brishta.  Ata janë të ndjeshëm ndaj sëmundjeve të tilla si pneumonia dhe zhvillimi i ulcerave në robëri, komplikime që mund të çojnë në një vdekje të hershme.  E shtuna e tretë në Shkurt promovohet si Dita Botërore e Pangolinëve nga konservatori NPO Annamiticus.  

Në vitin 2017, Jackie Chan bëri një njoftim për shërbimin publik të quajtur *WildAid: Jackie Chan & Pangolins (Kung Fu Pangolin)*.

### Tajvani 
Tajvani është një nga disa bazat e ruajtjes për pangolinët në botë pasi vendi miratoi Aktin e Konservimit të Jetës së egër të vitit 1989.  Futja e Qendrave të Rehabilitimit të Jetës së egër në vende si Luanshan ( Township Yanping ) në qytetet Taitung dhe Xiulin në Hualienu bënë bashkësi të rëndësishme për mbrojtjen e pangolinëve dhe habitatet e tyre dhe ka përmirësuar shumë mbijetesën e pangolinëve. Këto qendra punojnë me fiset lokale aborigine dhe policinë pyjore në Agjencinë Kombëtare të Policisë për të parandaluar trafikimin dhe kontrabandën e pangolinëve, veçanërisht në tregjet e zinj në Kinë. Këto qendra gjithashtu kanë ndihmuar për të zbuluar shkaqet e vdekjes dhe plagosjes në mesin e popullsisë së pangolinëve të Tajvanit.  Sot, Tajvani ka dendësinë më të lartë të popullsisë së pangolinëve në botë.  

## Referime 
## Linqe ekstra 
* ZSL Pangolin Conservation
* Pangolin: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
* Tree of Life of Pholidota 
* *National Geographic* video of a pangolin 
* Proceedings of the Workshop on Trade and Conservation of Pangolins Native to South and Southeast Asia (PDF)
* The Phylogeny of Living and Extinct Pangolins (Mammalia, Pholidota) and Associated Taxa: A Morphology Based Analysis  (PDF)
* 
* Coronavirus: Revenge of the Pangolins? *The New York Times*, March 6, 2020.