Ndotja e tokës

parapamje
**Ndotja e tokës** është një pjesë e degradimit të tokës që shkaktohet nga prania e kimikateve ksenobiotike (të prodhuara nga njeriu) ose ndryshime të tjera në mjedisin natyror të tokës. Zakonisht shkaktohet nga aktiviteti industrial, kimikatet bujqësore ose asgjësimi jo i duhur i mbetjeve. Kimikatet më të zakonshme të përfshira janë hidrokarburet e naftës, hidrokarburet aromatike polinukleare (si naftalina dhe benzo(a)pireni), tretësit, pesticidet, plumbi dhe metale të tjera të rënda. Ndotja lidhet me shkallën e industrializimit dhe intensitetin e substancës kimike. Shqetësimi për ndotjen e tokës buron kryesisht nga rreziqet shëndetësore, nga kontakti i drejtpërdrejtë me tokën e kontaminuar, avujt nga ndotësit, ose nga ndotja dytësore e furnizimeve me ujë brenda dhe nën tokë.[1] Harta e vendeve të ndotura të tokës dhe pastrimet që rezultojnë janë detyra që kërkojnë kohë dhe të shtrenjta dhe kërkojnë ekspertizë në gjeologji, hidrologji, kimi, modelim kompjuterik dhe GIS në ndotjen e mjedisit, si dhe një vlerësim të historisë së kimisë industriale.

## Vështrim 
Ndotja e tokës ose kontaminimi i tokës si pjesë e degradimit të tokës është shkaktuar nga prania e kimikateve (të bëra nga njeriu) ose ndryshime të tjera në mjedisin natyror të tokës. Zakonisht shkaktohet nga aktiviteti industrial, kimikatet bujqësore ose asgjësimi jo i duhur i mbeturinave. Kimikatet më të zakonshme janë hidrokarburet e naftës, hidrokarburet aromatike polinukleare (të tilla si naftaleni dhe benzo tretësit, pesticidet, plumbi dhe metale të tjera të rënda. Ndotja është e lidhur me shkallën e industrializimit dhe intensitetit të substancës kimike. Shqetësimi për ndotjen e tokës buron kryesisht nga rreziqet shëndetësore, nga kontakti i drejtpërdrejtë me tokën e ndotur, avujt nga ndotësit ose nga ndotja sekondare e furnizimit me ujë brenda dhe në themel të tokës.   evidentimi hartografik i vendeve të ndotura të tokës dhe pastrimet që rezultojnë janë detyra që kërkojnë kohë dhe të shtrenjta, që kërkojnë sasi të gjerë të gjeologjisë, hidrologjisë, kimisë, aftësive të modelimit të kompjuterave, dhe GIS në ndotjen e mjedisit, si dhe një vlerësim të historisë së kimisë industriale. 

Ndotja është futja e materialeve të dëmshme në mjedis. Këto materiale të dëmshme quhen ndotës. Ndotësit mund të jenë natyralë, siç është hiri vullkanik. Ato gjithashtu mund të krijohen nga aktiviteti njerëzor, si plehrat ose rrjedhjet e prodhuara nga fabrikat. Ndotësit dëmtojnë cilësinë e ajrit, ujit dhe tokës.

Shumë gjëra që janë të dobishme për njerëzit prodhojnë ndotje. Makinat nxjerrin ndotës nga tubat e tyre të shkarkimit. Djegia e qymyrit për të krijuar energji elektrike ndot ajrin. Industritë dhe shtëpitë prodhojnë mbeturina dhe ujëra të zeza që mund të ndotin tokën dhe ujin. Pesticidet - helmet kimike që përdoren për të vrarë barërat e këqija dhe insektet - depërtojnë në rrugët ujore dhe dëmtojnë jetën e egër.

Në Amerikën e Veriut dhe Evropën Perëndimore dihet masa e tokës së ndotur, me shumë prej vendeve në këto zona që kanë një kornizë ligjore për të identifikuar dhe trajtuar këtë problem mjedisor. Vendet në zhvillim kanë tendencë që të kenë rregulla më pak të rrepta, pavarësisht se disa prej tyre kanë pësuar një industrializim të rëndësishëm.
parapamje|243x243px
Lloji i trajtuar i ujërave të zeza, i njohur në industri si biosolids, është bërë i diskutueshëm si një " pleh ". Pasi që është nënprodukt i trajtimit të ujërave të zeza, në përgjithësi përmban më shumë ndotës siç janë organizmat, pesticidet dhe metale të rënda sesa toka tjetër.  Ndotja është një problem global. Megjithëse zonat urbane janë zakonisht më të ndotura se fshatrat, ndotja mund të përhapet në vende të largëta ku nuk jetojnë njerëz. Për shembull, pesticide dhe kimikate të tjera janë gjetur në shtresën e akullit të Antarktidës. Në mes të Oqeanit Paqësor verior, një koleksion i madh grimcash plastike mikroskopike formojnë atë që njihet si Plehrat e Madhe të Paqësorit.

## Shkaktaret 
# Agrokimikatet: *pesticidet*, *insekticidet*, *herbicidet*, etj
# Hiri i qymyrit
# Minierat dhe aktivitetet e industrive te renda
# Mbeturinat
# Shiu acidik
# Perdorimi intensiv i tokave per prodhime bujqesore
# Ndryshkja e metaleve qe gjenden nen toke, si gypat nentokesore, etj
# Mbetjet nukleare
# Shkarkime direkte te mbetjeve industriale ne toke
# Derdhja e naftes ne ujera dhe ne toke
# Mbetjet elektronike
# Mbetjet luftarake
# Injoranca ndaj menagjimit dhe mbykqyrjes se tokes

Në Amerikën e Veriut dhe në Evropën Perëndimore shtrirja e tokës së kontaminuar është më e njohur, me shumë vende në këto zona që kanë një kuadër ligjor për të identifikuar dhe trajtuar këtë problem mjedisor. Vendet në zhvillim priren të jenë më pak të rregulluara, pavarësisht se disa prej tyre i janë nënshtruar industrializimit të konsiderueshëm.
Ndotja e tokës është një problem i rëndësishëm për shëndetin e mjedisit dhe për jetën e qenieve të gjalla. Le të hedhim një vështrim më të hollësishëm mbi këtë çështje:

# Çfarë është ndotja e tokës? Ndotja e tokës është degradimi kimik ose fizik i tokës që ndikon në funksionet e saj ekologjike dhe në dobinë e saj për njerëzit. Kur tokat ndoten, ndodhin çekuilibra që ndikojnë negativisht në jetën në ekosistem. Para viteve 70 të shekullit 20, ndotja e tokës nuk i jepej asnjë rëndësi, por tani është një sfidë globale 12.
# Shkaqet e ndotjes së tokës:
#* **Ndotja natyrore**: Toka mund të kontaminohet natyrshëm nga shpërthimet vullkanike, zjarret, dhe shirat acid që lëshojnë përqendrime të gazrave të dëmshëm në atmosferë. Këto toksina shkaktojnë humbjen e pjellorisë dhe cilësisë së tokës.
#* **Ndotja njerëzore**: Aktivitetet njerëzore, si përdorimi i automjeteve, shfrytëzimi bujqësor, dhe përdorimi i pesticidëve, ndotin tokën. Këto ndotësve ndikojnë në cilësinë e tokës dhe në mjedisin në përgjithësi 134.
# Pasojat e ndotjes së tokës:
#* **Për shëndetin e njeriut**: Toka e ndotur mund të shkaktojë probleme të shëndetit, si kontaminimi i ushqimit dhe ujit që konsumojmë.
#* **Për mjedisin**: Ndotja e tokës ndikon në ekosistemet, duke shkaktuar probleme për bimësitë dhe kafshët që jetojnë në toke. Për shembull, një pyll i ndotur nuk mund të ushqehet ose zhvillohet, ndikuar në të gjithë zinxhirin ushqimor 14.
#* Depozitimi historik i hirit të qymyrit i përdorur për ngrohjen e banesave, komerciale dhe industriale, si dhe për proceset industriale si shkrirja e xeheve, ishin një burim i zakonshëm ndotjeje në zonat që ishin industrializuara rreth vitit 1960. Qymyri përqendron natyrshëm plumbin dhe zinkun gjatë formimit të tij , si dhe metale të tjera të rënda në një shkallë më të vogël. Kur qymyri digjet, shumica e këtyre metaleve përqendrohen në hi (përjashtimi kryesor është merkuri). Hiri dhe skorja e qymyrit mund të përmbajnë plumb të mjaftueshëm për t'u kualifikuar si "mbetje karakteristike e rrezikshme", e përcaktuar në SHBA si që përmban më shumë se 5 mg/L plumb të nxjerrë duke përdorur procedurën TCLP. Përveç plumbit, hiri i qymyrit zakonisht përmban përqendrime të ndryshueshme, por domethënëse të hidrokarbureve aromatike polinukleare (PAHs; p.sh., benzo(a)antracen, benzo(b)fluoranthen, benzo(k)fluoranthene, benzo(a)pyrene, indeno(cd) pireni, fenantreni, antraceni dhe të tjerë). Këta PAH janë kancerogjenë të njohur për njerëzit dhe përqendrimet e pranueshme të tyre në tokë janë zakonisht rreth 1 mg/kg. Hiri dhe skorja e qymyrit mund të dallohen nga prania e kokrrave të bardha në tokë, tokës gri heterogjene ose (skorje qymyri) me flluska, kokrra vezikulare me madhësi guraleci.  Llumi i ujërave të zeza të trajtuara, i njohur në industri si biosolide, është bërë i diskutueshëm si një "pleh". Duke qenë se është nënprodukt i trajtimit të ujërave të zeza, ai në përgjithësi përmban më shumë ndotës si organizma, pesticide dhe metale të rënda sesa toka të tjera.[3]  Në Bashkimin Evropian, Direktiva për Trajtimin e Ujërave të Zeza Urbane lejon që llumi i ujërave të zeza të spërkatet në tokë. Vëllimi pritet të dyfishohet në 185,000 ton lëndë të ngurta të thata në 2005. Kjo ka veti të mira bujqësore për shkak të përmbajtjes së lartë të azotit dhe fosfatit. Në vitin 1990/1991, 13% e peshës së lagësht u spërkat në 0,13% të tokës; megjithatë, kjo pritet të rritet 15 herë deri në vitin 2005. [ka nevojë për përditësim] Avokatët [kush?] thonë se është e nevojshme të kontrollohet kjo në mënyrë që mikroorganizmat patogjenë të mos futen në rrjedhat e ujit dhe të sigurohet që të mos ketë akumulim të metaleve të rënda në tokën e sipërme.  
### Pesticidet dhe herbicidet 
Një pesticid është një substancë që përdoret për të vrarë një dëmtues. Një pesticid mund të jetë një substancë kimike, agjent biologjik (si një virus ose bakter), antimikrobik, dezinfektues ose pajisje e përdorur kundër çdo dëmtuesi. Dëmtuesit përfshijnë insektet, patogjenët e bimëve, barërat e këqija, molusqet, zogjtë, gjitarët, peshqit, nematodat (krimbat e rrumbullakët) dhe mikrobet që konkurrojnë me njerëzit për ushqim, shkatërrojnë pronën, përhapen ose janë një vektor për sëmundje ose shkaktojnë telashe. Edhe pse ka përfitime nga përdorimi i pesticideve, ka edhe të meta, të tilla si toksiciteti i mundshëm për njerëzit dhe organizmat e tjerë.[5][6]  Herbicidet përdoren për të vrarë barërat e këqija, veçanërisht në trotuare dhe hekurudha. Ato janë të ngjashme me auksinat dhe shumica janë të biodegradueshme nga bakteret e tokës. Megjithatë, një grup që rrjedh nga trinitrotolueni (2:4 D dhe 2:4:5 T) ka papastërti dioksinë, e cila është shumë toksike dhe shkakton vdekje edhe në përqendrime të ulëta. Një tjetër herbicid është Paraquat. Është shumë toksik, por degradohet me shpejtësi në tokë për shkak të veprimit të baktereve dhe nuk vret faunën e tokës.[7]  Insekticidet përdoren për të çliruar fermat nga dëmtuesit që dëmtojnë të korrat. Insektet dëmtojnë jo vetëm të korrat në këmbë, por edhe ato të ruajtura dhe në tropikët llogaritet se një e treta e prodhimit total humbet gjatë ruajtjes së ushqimit. Ashtu si me fungicidet, insekticidet e para të përdorura në shekullin e nëntëmbëdhjetë ishin inorganike p.sh. Paris Green dhe komponimet e tjera të arsenikut. Nikotina është përdorur gjithashtu që nga viti 1690.[8] 

### Insekticidet 
Insekticidet përdoren për të çliruar fermat nga dëmtuesit që dëmtojnë të korrat. Insektet dëmtojnë jo vetëm të korrat në këmbë, por edhe ato të ruajtura dhe në tropikët llogaritet se një e treta e prodhimit total humbet gjatë ruajtjes së ushqimit. Ashtu si me fungicidet, insekticidet e para të përdorura në shekullin e nëntëmbëdhjetë ishin inorganike p.sh. Paris Green dhe komponimet e tjera të arsenikut. Nikotina është përdorur gjithashtu që nga viti 1690.[8]

Tani ekzistojnë dy grupe kryesore të insekticideve sintetike:

1. Organoklorinat përfshijnë DDT, Aldrin, Dieldrin dhe BHC. Ato janë të lira për t'u prodhuar, të fuqishëm dhe të qëndrueshëm. DDT u përdor në një shkallë masive nga vitet 1930, me një maksimum prej 72,000 tonësh të përdorur në vitin 1970. Më pas përdorimi ra pasi u kuptuan efektet e dëmshme mjedisore. Ajo u gjet në mbarë botën te peshqit dhe zogjtë dhe madje u zbulua në dëborë në Antarktik. Është vetëm pak i tretshëm në ujë, por është shumë i tretshëm në qarkullimin e gjakut. Ndikon në sistemin nervor dhe endokrin dhe bën që lëvozhgat e vezëve të shpendëve të kenë mungesë kalciumi, duke bërë që ato të thyhen lehtësisht. Mendohet se është përgjegjës për rënien e numrit të zogjve grabitqarë si zogjtë e egër dhe skifterët në vitet 1950 – ata tani janë duke u rikuperuar.[9] Përveç përqendrimit të shtuar nëpërmjet zinxhirit ushqimor, dihet se ai hyn përmes membranave të depërtueshme, kështu që peshqit e marrin atë përmes gushave të tyre. Meqenëse ka tretshmëri të ulët në ujë, ka tendencë të qëndrojë në sipërfaqen e ujit, kështu që organizmat që jetojnë atje janë më të prekurit. DDT e gjetur në peshqit që përbënin pjesë të zinxhirit ushqimor të njeriut shkaktoi shqetësim, por nivelet e gjetura në mëlçi, veshka dhe indet e trurit ishin më pak se 1 ppm dhe në yndyrë ishin 10 ppm, që ishte nën nivelin që mund të shkaktonte dëm. Megjithatë, DDT u ndalua në Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara për të ndaluar grumbullimin e mëtejshëm të tij në zinxhirin ushqimor. Prodhuesit amerikanë vazhduan t'u shesin DDT vendeve në zhvillim, të cilët nuk mund të përballonin kimikatet e shtrenjta zëvendësuese dhe që nuk kishin rregulla kaq të rrepta që rregullonin përdorimin e pesticideve.[10]

2. Organofosfatet, p.sh. parathion, metil parathion dhe rreth 40 insekticide të tjera janë të disponueshme në nivel kombëtar. Parathion është shumë toksik, metil-parathion është më pak i tillë dhe Malathion përgjithësisht konsiderohet i sigurt pasi ka toksicitet të ulët dhe shpërbëhet me shpejtësi në mëlçinë e gjitarëve. Ky grup funksionon duke parandaluar transmetimin normal nervor pasi kolinesteraza parandalohet nga zbërthimi i substancës transmetuese acetilkolina, duke rezultuar në lëvizje të pakontrolluara të muskujve.[11]

## Shih edhe 
* Ndotja
* Natyra
* Mbeturinat
* Ndotja e ujit
* Ndotja e ajrit
* Ndotja akustike
* Ndotja radioaktive

## Literatura 
* *Panagos, P., Van Liedekerke, M., Yigini, Y., Montanarella, L. (2013)  Contaminated Sites in Europe: Review of the Current Situation Based on Data Collected through a European Network. Journal of Environmental and Public Health In Press. doi:10.1155/2013/158764*
* *Portal for soil and water management in Europe Independent information gateway originally funded by the European Commission for topics related to soil and water, including contaminated land, soil and water management.*
* *European Soil Portal: Soil Contamination  At EU-level, the issue of contaminated sites (local contamination) and contaminated land (diffuse contamination) has been considered by:  European Soil Data Centre (ESDAC).*
* *Article on soil contamination in China* 
* ''Arsenic in groundwater  Book on arsenic in groundwater by IAH's Netherlands Chapter and the Netherlands Hydrological Society''

## Referime