Koloseumi

**Koloseumi** ose i njohur fillimisht si **Amfiteatri Flavian** (latinisht: *Amphitheatrum Flavium*, italisht *Anfiteatro Flavio* ose *Colosseo*), është një amfiteatër gjigant në qendër të qytetit të Romës, Itali. Struktura origjinale e tij ka një kapacitet rreth 45,000-50,000 ulëse spektatorësh. Kolosumi u shfrytëzua për gara gladiatorësh në sy të publikut. Filloi të ndërtohej në lindje të Forumit Romak gjatë viteve 70 dhe 72 nga imperatori Vespasian. Amfiteatri si një ndërtesë më e madhja e gjithë historisë së Perandorisë Romake u përfundua në vitin 80 pk nën udhëheqjen e perandorit Titus, kurse disa modifikime pësoi dhe gjatë sundimit të Domitianit.

Koloseumi u shfrytëzua rreth 500 vjet me garimet e fundit të evidentuara në shekullin e VI pas datës tradicionale të dështimit të Romës në vitin 476. Sikurse mbajtja tradicionale e garave të gladiatorëve në këtë godinë janë mbajtur dhe shumë spektakle tjera të cilat kishin gjithmonë karakter gjakderdhës - dëfrim në vuajtje të të tjerëve qofshin njerëzit nga njerëzit, njerëzit nga kafshët ose kafshët nga njerëzit. 
 
Edhe përskaj dëmtimeve të fituara nga dridhjet e tokës dhe vjedhësit e gurëve, Koloseumi prap se prap ka mbetur simbol i Romës perandorake dhe është një nga simbolet që ka mbijetuar më me sukses nga arkitektura e Perandorisë Romake. Koloseumi është një nga simbolet më atraktive dhe më të vizituara në kohën e sotme në Romë dhe ka lidhje të ngushtë me Kishën Katolike Romake lidhur me disa rituale fetare.

## Historia 
### Antikiteti 
Ndërtimi i Koloseumit filloi nën urdhërin e perandorit Vespasian

Territori i ngritur nga Neroni u shkatërrua nga Vespasiani dhe përkrahësit e tij. Gjithashtu Colossus u shkatërrua, si dhe pjesa më e madhe nga Domus Aurea u rrënua, lumi u rimbush me tokë dhe vendi u përgatit për ndërtesën e re **Flavian Amphitheatre** (Koloseumi).

Koloseumi u kompletua deri në pjesën e tretë gjatë kohës së sundimit të Vespasianit i cili vdiq në vitin 79. Niveli i fundit i ndërtimit u bë nga djali i tij Titus në vitin 80. i cili shkaterroi nivelet e sipërme të drunjta të brendësisë së amfiteatrit. Nuk u rindërtua plotësisht deri rreth vitit 240 ku vazhduan dhe përmirsime të mëtejshme në vitin 250 ose 252 dhe përsëri në vitin 320. Më pas për shkak të tërmeteve Kolosumi u riparua edhe nga imperatorë të tjerë. Në vitin 1671 Kardinal Altieri autorizoi përdorimin e tij për luftra mes demave. Reagimi publik ndikoi për mënjanimin e kësaj ideje.

Koloseumi sot është atraksioni më i madh turistik në Romë duke u vizituar nga miliona vizitorë nga e gjithë bota. Ky efekt ndikoi në realizimin e disa projekteve restauruese gjatë viteve 1993 dhe 2000, duke kushtuar rreth 40 miliard Lira Italiane ($19.3m / €20.6m në v.2000). Në vitet e mëvonshme u bë simbol ndërkomëtar kundër dënimit me vdekje, dënim që u largua nga Italia në vitin 1948. Disa demonstratat kundër dënimit me vdekje u mbajtën pikërisht para Koloseumit në vitin 2000.

## Emri 
Emri i Koloseumit gjatë kohës është besuar të jetë ndarë nga statuja kolosale e Neronit.

Emri më pas u ndërrua në *Coliseum* gjatë kohës së mesjetës njohur edhe në Shqip, por *Flavian Amphitheatre* përgjithësisht është emër i pa njohur. Në Itali amfiteatri akoma njihet si *il colosseo*, dhe në gjuhët tjera romake njihet me emër të ngjashëm si *le colisée* (frëngjisht), *el coliseo* (spanjisht) dhe *o coliseu* (portugalisht).
Koloseu është i dyti ne bote per nga shtrenjtësia e tij

## Përshkrimi strukturor 
djathtas|parapamje|300px|Original façade of the Colosseum.
Koloseumi ka lartësi 48 metra (157&nbsp;ft / 165 këmbë Romake), gjatësi 189 metra (615&nbsp;ft / 640 këmbë Romake), dhe gjerësi 156 metra (510&nbsp;ft / 528 këmbë Romake), me një shtrirje sipërfaqësore prej 6 hektarësh. Muri i tij i jashtëm origjinal arrin gjatësi 545 metra (1,788&nbsp;ft / 1,835 këmbë Romake) dhe vlerësohet të ketë mbi 100,000 metra kub (3,531,466&nbsp;ft³) guri ristalorë së bashku me 300 ton çelik. Sidoqoftë, ka pësuar dëmtime të shumta gjatë shekujve, kështu që ka mbetur pjesa veriore akoma e ngritur.

Dyqind e dyzetë (240) shtylla zbukuruese ishin të vendosura në majë të hatullave. Roli i tyre ishte mirmbajtja e strehës njohur si **velarium**, kjo mbronte spektatorët nga shiu dhe dielli.

## Përdorimi 
[djathtas|parapamje|300px|*Pollice Verso* ("The Turned Thumb") by [Jean-Léon Gérôme, 1872]]
Koloseumi është përdorur për t'i mbajtur gladiatorët dylufitmet e tyre si dhe shumë organizime dhe manifestime të tjera që kryesisht kishin karakter luftarak.

Organizimet e manifestimeve të ndryshme janë mbajtur si nga shteti ashtu edhe nga individë me prestigj të lartë. Shembull: perandori Trajan për të festuar fitoren e tij në Dacia në vitin 107 ka mbledhur 11,000 kafshë dhe 10,000 gladiatorë të cilët në një periudhë prej 123 ditësh kanë luftuar mes tyre.
## Koloseumi në kulturën popullore 
Statuja ikonike e Koloseumit është paraqitur në shumë filma të njohur si dhe në shumë tema të tjera kulturore nga të cilat mund të përmendim:
* Kënga nga Cole Porter ''You're the Top* muzika nga *Anything Goes'' (1934) ku përfshin vargun "You're the Top, You're the Colosseum" (Ti je kulmi, ti je Koloseumi) 
* Në vitin 1953 në filmin *Roman Holiday*, koloseumi shërben për krijimin e disa skenave.
* Në vitin 1954 në filmin *Demetrius and the Gladiators*
* Në vitin 1972 në filmin *Return of the Dragon*, Bruce Lee dylufton Chuck Norris në Koloseum.
* Në filmin e Ridley Scottit në vitin 2000 *Gladiator*, 
* Në vitin 2003 në filmin *The Core*

## Refereditore, ISBN 88-04-11896-2 

* Libri: "The Colosseum", botues: Harvard University Press, vendi: Cambridge, ISBN 0-674-01895-8

## Lidhje të jashtme 
* "Bird's Eye View" of the Colosseum 

* Satellite view of Colosseum — at WikiMapia = Google Maps + Wiki
* LacusCurtius entry on the Colosseum
* Photos and podguides of Rome Free images and audio guides of the Colosseum 
* Colosseum Information about the Colosseum and photo gallery on worldstadia.com
* The Roman Colosseum, Rome virtual reality movies and free audio guide for iPod or MP3
* The COLOSSEUM — a site on the Roman amphitheatre
* ArtLex Art Dictionary — a cross-section view of the colosseum
* Colosseum's Flora
* Photos Colosseum (Ipix panorama)
* Views of the Flavian Amphitheatre (Coliseum)