Saparmurat Niyazov

**Saparmurat Atayevich Niyazov** ( ;  19 shkurt 1940&nbsp;– 21 dhjetor 2006), i njohur edhe si ,  ishte një politikan turkmen që udhëhoqi Turkmenistanin nga viti 1985 deri në vdekjen e tij në 2006. Ai ishte sekretari i parë i Partisë Komuniste të Turkmenistanit nga viti 1985 deri në 1991 dhe mbështeti përpjekjen për grusht shteti sovjetik të vitit 1991 . Ai vazhdoi të sundojë Turkmenistanin si president për 15 vjet pas pavarësisë nga Bashkimi Sovjetik në 1991.

Media turkmene i referohej atij duke përdorur titullin *Shkëlqesia e Tij Saparmurat Türkmenbaşy, President i Turkmenistanit dhe Kryetar i Kabinetit të Ministrave* .  Titulli i tij i vetë-dhënë *Türkmenbaşy*, që do të thotë *Kreu i Turkmenëve*, i referohej pozicionit të tij si themelues dhe president i Shoqatës së Turkmenëve të Botës .  Në vitin 1999, Asambleja e Turkmenistanit shpalli Niyazov president të përjetshëm .

Në kohën e tij, ai ishte një nga diktatorët më totalitarë, më despotikë dhe më represivë në botë.   Ai promovoi një kult të personalitetit rreth vetes dhe imponoi eksentricitetet e tij personale në vend, të tilla si riemërtimi i muajve dhe ditëve turkmene të javës në referenca të autobiografisë së tij *Ruhnama* .  Ai e bëri të detyrueshme leximin e *Ruhnamës* në shkolla, universitete dhe organizata qeveritare; punonjësit e rinj të qeverisë testoheshin mbi përmbajtjen e librit në intervistat e punës dhe një provim mbi mësimet e tij ishte një pjesë e testit të shoferit në Turkmenistan. Në vitin 2005, ai mbylli të gjitha bibliotekat dhe spitalet rurale jashtë kryeqytetit Ashgabat, në një vend ku në atë kohë më shumë se gjysma e popullsisë jetonte në zona rurale,  duke deklaruar dikur se, "Nëse njerëzit janë të sëmurë, ata mund të vijnë në Ashgabat”. 

Nën sundimin e tij, Turkmenistani kishte jetëgjatësinë më të ulët në Azinë Qendrore. Global Witness, një organizatë e të drejtave të njeriut me qendër në Londër, raportoi se paratë nën kontrollin e Nijazov dhe të mbajtura jashtë shtetit mund të jenë më shumë se 3 dollarë amerikanë&nbsp;miliardë, nga të cilat midis 1.8-2.6 dollarë&nbsp;miliardë dyshohet se ishte vendosur në fondin e rezervës valutore në Deutsche Bank në Gjermani. 

## Jeta e hershme 
Niyazov lindi më 19 shkurt 1940 në Gypjak (ose Kipçak), pak jashtë Ashgabatit në RSS Turkmene . Ai ishte pjesëtar i fisit me ndikim të Tekeve të Turkmenëve .  Sipas versionit zyrtar të biografisë së tij, babai i tij, Atamyrat Nyýazow, vdiq në Luftën e Dytë Botërore duke luftuar kundër Gjermanisë naziste, ndërsa burime të tjera pretendojnë se ai iu shmang luftimeve dhe për këtë arsye u dënua nga një gjykatë ushtarake. Nëna dhe dy vëllezërit e tij u vranë në tërmetin shkatërrues të Ashgabatit të vitit 1948 . Nëna e tij, Gurbansoltan Eje, më vonë ishte pjesë e kultit të personalitetit . Ai u rrit në një jetimore sovjetike përpara se shteti ta vendoste në kujdestarinë e një të afërmi të largët.   

Pas mbarimit të shkollës në vitin 1959, ai punoi si instruktor në komitetin hulumtues të sindikatave turkmene. Më pas studioi në Institutin Politeknik të Leningradit, ku në vitin 1967 mori një diplomë si inxhinier elektrik. Pas diplomimit, Nijazovi shkoi për të studiuar në Rusi, por u përjashtua disa vjet më vonë për dështim akademik. 

## politika sovjetike 
Në vitin 1962, Nijazovi filloi karrierën e tij politike, duke u bërë anëtar i Partisë Komuniste . Ai shpejt u ngrit në grada, duke u bërë Sekretar i Parë i Komitetit të Qytetit Ashgabat,  dhe Sekretar i Parë i Partisë Komuniste të RSS Turkmene në 1985. Ai e fitoi këtë post pasi Sekretari i Përgjithshëm Sovjetik Mikhail Gorbachev kishte hequr paraardhësin e tij, Muhammetnazar Gapurov, pas një skandali të lidhur me pambukun. Nën Nijazovin, Partia Komuniste Turkmene kishte një reputacion si një nga organizatat partiake të vijës së ashpër dhe të pareformuar në Bashkimin Sovjetik. Më 13 janar 1990, Nijazovi u bë Kryetar i Sovjetit Suprem të RSS-së Turkmene, organi suprem legjislativ në republikë. Posti ishte i barabartë me atë të presidentit.

Nijazovi mbështeti përpjekjen për grusht shteti sovjetik të vitit 1991 .  Megjithatë, pas rënies së grushtit të shtetit, ai synoi ta ndante Turkmenistanin nga Bashkimi Sovjetik që po shpërbëhej. Sovjeti Suprem Turkmen e shpalli Turkmenistanin të pavarur dhe emëroi Nijazovin si presidentin e parë të vendit më 27 tetor 1991. Më 21 qershor 1992, zgjedhjet presidenciale në Turkmenistan paraqitën Nijazovin si kandidatin e vetëm dhe u zgjodh si presidenti i parë i zgjedhur nga populli i vendit. Një vit më vonë ai e deklaroi veten *Türkmenbaşy*, që do të thotë "Udhëheqës i të gjithë Turkmenëve".

Në vitin 1994, një plebishit zgjati mandatin e Niyazov në 2002, në mënyrë që ai të mund të mbikëqyrte një plan zhvillimi 10-vjeçar. Rezultatet zyrtare treguan se 99.9% e votuesve e miratuan këtë propozim.

Në vitin 1999, parlamenti e shpalli Nijazovin president të përjetshëm ndërsa disa javë më parë ai kishte përzgjedhur këta deputetë si kandidatë.

## Presidenca (1990–2006) 
[alt=|majtas|parapamje| [Askar Akaev|Askar Akayev, Nursultan Nazarbayev, Niyazov, Islam Karimov gjatë takimit të CIS ]]
Niyazov u bë president në tranzicionin e Turkmenistanit nga një republikë sovjetike në një shtet të pavarur. Presidenca e tij u karakterizua nga një shkatërrim fillestar i modelit të centralizuar sovjetik që në shumë aspekte ishte i papërshtatshëm për një tranzicion në shtete më të vogla dhe të veçanta. Kishte shqetësime të jashtme për lirinë e shtypit dhe në një masë më të vogël të drejtat fetare të grupeve fetare të pakicave. Niyazov bëri një përpjekje personale për të krijuar një sfond kulturor për shtetin e ri të Turkmenistanit duke shkruar dhe promovuar Ruhnama, një autobiografi që synon të udhëzojë popullin e Turkmenistanit me idetë e tij dhe të promovojë kulturën vendase (dhe si rrjedhim ndalon kulturën e huaj). Ai gjithashtu mori pjesë në krijimin e festave të reja me një natyrë specifike turkmene dhe prezantoi një alfabet të ri turkmen me bazë latine për të zëvendësuar cirilikën ruse. 

Alfabeti latin turkmen përbëhet nga: Aa, Bb, Çç, Dd, Ee, Ää, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Žž, Kk, Ll, Mm, Nn, Ňň, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Ww, Yy, Ýý, Zz. 

Pavarësisht se gjatë sundimit të tij theksoi nevojën për të kaluar nga planifikimi qendror në një ekonomi tregu dhe në një demokraci të plotë, asnjëri prej planeve nuk përparoi. Planet vjetore të përcaktuara nga qeveria dhe një ekonomi e centralizuar jepnin pak tregues për largimin nga ekonomia e dominuar nga shteti dhe natyra diktatoriale e shumë prej dekreteve të tij dhe deklarimi i tij "President i përjetshëm" dha pak shpresë.

### Kultura 
[parapamje| Pullë postare e Niyazov dhe presidentit amerikan [Bill Klinton|Bill Clinton, 1993]]
Nijazov e vuri ringjalljen e kulturës turkmene si një nga prioritetet kryesore në zhvillimin e Turkmenistanit. Ai prezantoi një alfabet të ri turkmen bazuar në alfabetin latin për të zëvendësuar alfabetin cirilik . U themelua gjithashtu *Lëvizja e Rilindjes Kombëtare*, një organizatë për të promovuar kulturën turkmene (turkmenisht: "Galkynish").

Në shumë aspekte, idetë dhe ndryshimet kulturore të Nijazovit ishin më të dukshme për shikuesit e jashtëm. Riemërtimi i tij i muajve, si dhe i shumicës së ditëve të javës, në heronj turkmenë, poetë, ngjarje historike,  anëtarë të familjes dhe veten e tij ishte një zhvillim i papritur. Për shembull, shtatori u riemërtua *Ruhnama* për nder të librit të shkruar nga Nijazovi (shkrimin e të cilit ai e përfundoi më 19 shtator 2001).  Jo të gjitha ndryshimet promovonin Nijazovin; Tetori u riemërua *Garaşsyzlyk* (Pavarësia) për të shënuar themelimin e shtetit më 27 tetor 1991 dhe Nëntor *Sanjar* për nder të Sulltan Sanxharit i cili udhëhoqi selxhukët në lulëzimin e tyre të fundit të plotë. Emrat e rinj hynë në fuqi me futjen e një ligji të ri të punës i cili thoshte se "datat e festave profesionale përcaktohen me dekrete të Presidentit të Turkmenistanit". Këta emra u shfuqizuan më vonë nga pasuesi i tij Berdymukhamedov në prill 2008. 

### Punët e brendshme 
Një nga veprimet më të hershme të Nijazovit ishte heqja e dënimit me vdekje. Ai gjithashtu u dha të drejta zyrtare të njeriut njerëzve, megjithëse ato nuk u respektuan në praktikë, me qeverinë e tij që u kritikua si një nga shkelëset më të këqija të të drejtave të njeriut në botë. Liria e shtypit nën udhëheqjen e Nijazovit u kritikua shumë siç ishte me shtetet e tjera post-sovjetike të Azisë Qendrore. Mediat turkmene e përqendronin vazhdimisht presidentin dhe ndihmuan në ndërtimin e kultit të tij të personalitetit.

Në 1998, Nijazovi mbylli Akademinë e Shkencave të Turkmenistanit . Ajo u rihap në vitin 2009 pas vdekjes së tij nga pasardhësi i tij Gurbanguly Berdimuhamedow.

Në janar 2000, Niyazow inauguroi Udhën e Shëndetit për të përmirësuar shëndetin e popullatës së tij dhe i detyroi anëtarët e qeverisë që ta bënin atë një herë në vit.

Në maj të vitit 2000, qeveria hoqi të gjitha licencat e internetit me përjashtim të   Turkmen Telekom shtetëror dhe në qershor 2001 mbylli të gjitha internet-kafetë.  Deri në vitin 2005, kishte 36,000 përdorues të internetit në Turkmenistan, që përfaqësonin 0.7% të popullsisë. 

Në mars 2004, 15,000 punonjës të shëndetit publik u pushuan nga puna, duke përfshirë infermieret, mamitë, vizitorët shëndetësorë të shkollave dhe kujdestarët .  Në shkurt të vitit 2005, të gjitha spitalet jashtë Ashgabatit u urdhëruan të mbyllen, me arsyetimin se të sëmurët duhet të vijnë në kryeqytet për trajtim.  Të gjitha bibliotekat jashtë kryeqytetit u mbyllën gjithashtu, pasi Nijazovi besonte se të vetmit libra që shumica e turkmenëve duhej të lexonin ishin Kurani dhe Ruhnama e tij. 

Në janar 2006, një të tretës së të moshuarve të vendit iu ndërprenë pensionet, ndërsa 200,000 të tjerëve iu zvogëluan pensionet. Pensionet e marra gjatë dy viteve të mëparshme u urdhërua t'i kthehen shtetit.   Ministria e Punëve të Jashtme të Turkmenistanit mohoi me forcë pretendimet se shkurtimi i pensioneve rezultoi në vdekjen e shumë turkmenëve të moshuar, duke akuzuar mediat e huaja për përhapjen e informacionit "të çoroditur qëllimisht" mbi këtë çështje.  Më 19 mars 2007, pasardhësi i Niyazov , Gurbanguly Berdimuhamedow, ndryshoi vendimin e tij duke rivendosur pensionet për më shumë se 100,000 qytetarë të moshuar. 

#### Faljet presidenciale 
Në përputhje me natyrën kryesisht islame të shoqërisë turkmene, Nijazovi jepte falje çdo vit në Natën *e Kadrit* në muajin e Ramazanit .

Për shembull, në vitin 2005 u falën 8145 të dënuar, mes të cilëve 229 shtetas të huaj.  Në vitin 2006 Turkmenistani liroi 10,056 të burgosur, duke përfshirë 253 shtetas të huaj nga 11 vende. Niyazov tha:I shërbeftë ky veprim njerëzor nga ana e shtetit forcimit të vlerave të vërteta morale të shoqërisë turkmene. Le ta dijë e gjithë bota se nuk ka pasur kurrë vend për të keqen dhe dhunën në tokën e bekuar turkmene. 

#### Dekrete dhe ligje 
* Nijazovi ndaloi përdorimin e lip syncing në koncertet publike në 2005 si dhe regjistrimet zanore në "performanca muzikore në pushime shtetërore, në transmetime nga televizionet turkmene, tek të gjitha ngjarjet kulturore të organizuara nga shteti... në vende të mbledhjes masive dhe në dasma dhe celebrime të organizuara nga publiku"duke nxjerrë shkak një efekt negativ në zhvillimin e muzikës.
* Nijazovi e shpalli Turkmenistanin një "shtet neutral" dhe tha se shteti nuk do të merrte pjesë në misionet paqeruajtëse të OKB-së.&#x5B;''*&#x5D;
* Nijazovi i përzuri qentë nga kryeqyteti Ashgabat për shkak të "erës së pakëndshme"
* Sipas korrespondentit nga Ashgabati të Turkmenistan.ru, makinat e importuara me timon të djathtë të kthyera në të majta u ndaluan duke patur paraysh një risk të shtuar për aksidente.
* Nijazovi shkroi *Ruhnamën* (dmth "libri i shpirtit"), dhe e bëri atë të detyrueshëm në të gjitha shkollat, zyrat publike dhe për të marrë një leje drejtimi, dhe pjesë nga libri lexoheshin rregullisht në televizionin turkmen. Nijazovi u përpoq madje të detyronte Myftiun Nasrullah ibn Ibadullah të predikonte librin në xhaminë Türkmenbaşy Ruhy.
* Nijazovi urdhëroi që të gjitha malet dhe vendet në Turkmenistan të emërtoheshin sipas heronjve turkmenë, poetëve dhe liderve.&#x5B;**&#x5D;
* Nijazovi e bëri ditën e dytë të Gushtit "Dita e Pjeprit" në nder të pjeprave, një nga ushqimet e tij të preferuara, të cilit ai iu referuar si "një dhuratë nga Zoti me një histori të lavdishme".
* Në Gusht 2002, ai urdhëroi një riemërtim të muajve dhe ditëve të javës.
* Ai e shfuqizoi fjalën turkmene për "bukë" dhe e zëvendësoi atë me *Gurbansoltan'', emri i mamasë së tij.
* Nijazovi kërkoi që një "pallat akulli", ose një ring skiimi mbi akull, të ndërtohej afër kryeqytetit, në mënyrë që njerëzit që jetonin në shkretëtirë të mund të bënin ski. Ringu u ndërtua në 2008 dhe ndodhet afër Turkmen State Medical University.
* Pasi u detyrua të linte duhanpirjen në 1997 për shkak të operacionit të zemrës, ai e ndaloi duhanpirjen në të gjitha vendet publike dhe detyroi të gjithë punonjësit qeveritarë ta ndjekin këtë.
* Ai shpalli të jashtligjshme operën, baletin, cirkun dhe orkestrat filarmonike në 2001 sepse ishin "me vendosmëri jo-turkmene".
* Në Shkurt 2004, ai nxori dekretin se meshkujt nuk duhet të kenë flokë të gjatë ose mjekrë sepse mund të jenë ekstremistë islamikë.
* Në Mars 2005, ai urdhëroi mbylljen e të gjitha spitaleve jashtë Ashgabatit, duke shpallur se të sëmurët duhet të shkojnë në spital për kurim.
* Nijazovi gjithashtu urdhëroi mbylljen e të gjitha librarive jashtë kryeqytetit duke thënë se turkmenët e zakonshëm nuk lexonin.
* Ai ndaloi raportimin dhe madje përmendjen e sëmundjeve ngjitëse si AIDS ose kolera.&#x5B;'**&#x5D;
* Ai ndaloi raportuesit e lajmeve dhe prezantuesit nga veshja e makiazhit në televizion. Sipas disa burimeve, ai mendonte se prezantuesit/et duhet të "duken natyralë/e" në ekran, megjithëse të tjerë cituan se ai e kishte të vështirë të dallonte spikeret femra nga spikerët meshkuj.
* Ai ndaloi radiot e makinave sepse i konsideronte "të kota".&#x5B;**'&#x5D;
* Dhëmbët e artë u dekurajuan në Turkmenistan pasi Nijazovi sugjeroi se popullata duhet të përtypte kocka për të forcuar dhëmbët dhe të zvogëlonte shkallën e tyre të rënies. Ai tha:Unë i shihja qentë kur isha i ri. Atyre u jepeshin kocka për të forcuar dhëmbët. Ata prej jush të cilëve u kanë rënë dhëmbët nuk kanë përtypur kocka mjaftueshëm. Kjo është këshilla ime...
* Në Nëntor 2005, ai urdhëroi që doktorët të betohen në emrin e tij në vend të Betimit të Hipokratit.&#x5B;'**&#x5D;
* Në Dhjetor 2005, ai ndaloi video lojërat sepse ato ishin "shumë të dhunshme për turkmenët e rinj".&#x5B;**'&#x5D; Në të njëjtin muaj, ai urdhëroi ministrin e naftës të mësonte anglisht për 6 muaj ose të shkarkoheshe.

### Politika e jashtme 
[parapamje| Niyazov me Presidentin rus [Vladimir Putin në Kremlinin e Moskës, qershor 2000]]
Nijazovi promovoi një politikë të neutralitetit të rreptë në punët e jashtme, duke u përmbajtur nga kërkimi i anëtarësimit në NATO ose GUAM dhe pothuajse duke injoruar CSTO. Turkmenistani mori pjesë në asnjë mision paqeruajtës të Kombeve të Bashkuara. Megjithatë, ai u bë anëtar i Interpolit.

Pavarësia e plotë e Turkmenistanit u njoh me një rezolutë e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së "Neutraliteti i përhershëm i Turkmenistanit" të 12 dhjetorit 1995. Si rezultat, në vitin 2005 Turkmenistani do të zvogëlonte lidhjet e tij me Komonuelthin e Shteteve të Pavarura duke u bërë vetëm një anëtar i asociuar sipas nenit 8 të kartës së CIS, si i tillë ai nuk do të merrte pjesë në asnjë nga strukturat ushtarake të CIS.

Në vitin 2006, Komisioni Evropian dhe komiteti i tregtisë ndërkombëtare të Parlamentit Evropian votuan për t'i dhënë Turkmenistanit statusin tregtar të " kombit më të favorizuar " me Bashkimin Evropian, i parë gjerësisht si i motivuar nga interesi për gazin natyror, pasi Nijazovi njoftoi se do të hynte në një dialog për "të drejtat e njeriut" me BE-në. 

## Opozita 
[majtas|parapamje| Presidenti i Uzbekistanit [Islom Karimov|Islam Karimov, Vladimir Putin i Rusisë, Niyazov dhe Nursultan Nazarbayev i Kazakistanit në 2002]]
Më 25 nëntor 2002, autokolona e Nijazovi u qëllua rreth orës 7 të mëngjesit në qendër të Ashgabatit, ndërsa ai po udhëtonte për në zyrën e tij nga rezidenca e tij zyrtare në Arshabil. Nijazovi pretendoi se ishte një përpjekje për një grusht shteti dhe si rezultat, qeveria turkmene arrestoi mijëra komplotistë të dyshuar dhe anëtarë të familjeve të tyre. Midis figurave që u arrestuan/spastruan ishin ish-ministrat e jashtëm Boris Şyhmyradow dhe Batyr Berdiýew, si dhe majori Begench Beknazarov i Forcave Tokësore Turkmene dhe Shefi i Shtabit të Përgjithshëm gjeneral-toger Serdar Charyyarov.  Kritikët pretendojnë se qeveria organizoi përpjekjen për të goditur opozitën politike të brendshme dhe të jashtme në rritje.  Rusët etnikë në Turkmenistan u shënjestruan në mënyrë të shpërpjesshme si pasojë.  

Vera e vitit 2004 solli një fushatë fletëpalosje në kryeqytet, Aşgabat, duke bërë thirrje për rrëzimin dhe gjyqin e Nijazovit. Autoritetet nuk ishin në gjendje të ndalonin fushatën dhe Presidenti u përgjigj duke shkarkuar ministrin e tij të Brendshëm dhe drejtorin e akademisë së policisë në televizionin kombëtar.  Ai akuzoi ministrin për paaftësi dhe deklaroi: “Nuk mund të them se keni pasur ndonjë meritë të madhe apo keni bërë shumë për të luftuar krimin”.

## Kult i personalitetit 
parapamje| Niyazov në profil në flamurin e ushtrisë Turkmenistan
Nijazovi u bë një zëvendësues i vakumit të lënë nga rënia e sistemit komunist, me imazhin e tij që zëvendësoi ata të Marksit dhe Leninit . Gjatë sundimit të tij, Niyazov krijoi një kult të fortë personaliteti rreth vetes, i cili ngjante me atë rreth dinastisë Kim në Korenë e Veriut. Ai e quajti qytetin e Jangës dhe qytetin e Krasnovodskut me pseudonimin e tij *Türkmenbaşy*, dhe i riemërgoi shkollat, aeroportet, rrugët e Ashgabatit, madje edhe një meteorit sipas tij dhe anëtarëve të familjes së tij. Qyteti i Kerki u riemërtua për babain e tij, dhe qyteti i Ýylanly për nënën e tij. Veprimet e përzemërta të mediave zyrtare turkmene mbështetën kultin e tij të personalitetit. Atij i referohej himni kombëtar i Turkmenistanit. Sipas gazetës *Neytralny Turkmenistan,* mjekët u urdhëruan t'i betoheshin Presidentit, duke zëvendësuar betimin e Hipokratit . 

Statuja dhe portrete të tij u vendosën kudo në të gjithë vendin. Në Ashgabat, ai ngriti një statujë rrotulluese të tij të artë, 12 milionë dollarë, që gjithmonë sheh diellin.   Nijazovi i dha çdo qytetari një orë me portretin e tij në akrepat e saj.

Niyazov njëkohësisht shkurtoi fondet dhe çmontoi pjesërisht sistemin arsimor në emër të "reformës", ndërsa injektoi indoktrinim ideologjik në të duke kërkuar që të gjitha shkollat të përdorin librin e tij, *Ruhnama*, si tekstin e tyre kryesor. Ai gjithashtu e bëri të detyrueshme leximin e *Ruhnamës* në shkolla, universitete dhe organizata qeveritare, punonjësit e rinj qeveritarë u testuan në libër në intervista pune dhe një provim mbi mësimet e tij ishte pjesë e testit të shoferit në Turkmenistan. Universiteti Shtetëror Turkmen madje kishte një "Departamentin e Ruhnamasë së Shenjtë të Türkmenbaşy të Madh", dhe Studimet Ruhnama u ndoqën si një agjendë e madhe kërkimore në vend, shpesh me koston e disiplinave akademike.  Niyazov pohoi se ata që e lexonin tre herë ishin të destinuar për në parajsë.    Ashtu si Kim Il Sung, ekziston edhe një mit krijimi që e rrethon atë.  

Gjatë presidencës së Nijazovit nuk kishte liri të shtypit dhe as liri të fjalës. Kjo do të thoshte më tej se kundërshtimi ndaj tij ishte rreptësisht i ndaluar dhe figurat kryesore të opozitës u burgosën, u institucionalizuan, u deportuan ose u larguan nga vendi dhe anëtarët e familjeve të tyre ngacmoheshin në mënyrë rutinore nga autoritetet.  Një siluetë e Nijazovit përdorej si logo në transmetimet televizive.  Natyra e çuditshme e disa prej dekreteve të tij dhe numri i madh i imazheve të presidentit çuan në perceptimin, veçanërisht në vendet perëndimore, të një lideri despotik, të pasur me pasuri nafte që lavdërohej, ndërkohë që popullsia nuk fitoi asnjë përfitim. Për këto dhe arsye të tjera, qeveria amerikane tha se në kohën kur ai vdiq, "kulti i personalitetit të Nijazovit... kishte arritur përmasat e një feje të imponuar nga shteti". 

## Vdekja 
Në pasditen e 21 dhjetorit 2006, televizioni shtetëror turkmen njoftoi se Presidenti Saparmurat Niyazov kishte vdekur nga një atak i papritur në zemër në orët e hershme të mëngjesit rreth orës 01:10 me orën vendore në rezidencën e tij, Pallatin Türkmenbaşy, në moshën 66 vjeçare   Një muaj para vdekjes së tij, Nijazov kishte njoftuar publikisht se ai kishte marrë ilaçe për zemrën gjatë viteve të fundit për një gjendje të paidentifikuar kardiake. Ambasada Turkmene në Moskë më vonë konfirmoi këtë raport.

## Funerali dhe varrimi 
parapamje| Varri i Nijazovit (në qendër) dhe prindërit e tij në Ashgabat
Niyazov u varros në varrin e tij të përgatitur në Xhaminë Kipçak më 24 dhjetor në fshatin e tij të lindjes Gypjak, afërsisht 7 kilometra në perëndim të Ashgabatit. Para se të transferohej në fshat, trupi i Nijazovit u shtri në një arkivol të hapur në pallatin presidencial nga ora 9:00.&nbsp;paradite deri në orën 12:00&nbsp;pasdite.  Shumë vajtues, duke përfshirë edhe delegacione të huaja, kaluan pranë arkivolit në një periudhë prej tre orësh. Shumë nga qytetarët e thjeshtë qanë në mënyrë dramatike ndërsa ecnin, disa madje u kapën pas arkivolit dhe u ra të fikët.  Forcat Ajrore Turkmene patrulluan kortezhin funeral si pjesë e lamtumirës së Forcave të Armatosura të Turkmenistanit . Para varrimit u bë një lutje, me kryemyftiun që lexoi Jyn Aza. 

## Trashëgimia 
parapamje| Statuja e artë e Saparmurat Nijazovit në Ashgabat
Pas vdekjes së Nijazovit, pasardhësi i tij si president, Gurbanguly Berdimuhamedow, filloi të hiqte disa tipare të çuditshme të kultit të personalitetit të Niyazov. Në vitin 2008, më pak se dy vjet pas vdekjes së Nijazovit, emrat e muajve dhe ditëve të javës të ndryshuar nga Nijazovi u rivendosën,  dhe referenca në Himnin Kombëtar të Turkmenistanit për Nijazovin u zëvendësua me "njerëzit".  Deri në atë vit, Kushtetuta e vjetër e Turkmenistanit, e miratuar gjatë presidencës së tij, që kodifikoi edhe primatin e sundimit të tij, u zëvendësua dhe qeveria nisi një program demokratizimi të pjesshëm.

Berdimuhamedowi gjithashtu shkurtoi referencat zyrtare për librin biografik të Niyazov, *Ruhnama*, në pranverën e vitit 2007 dhe rreth viteve 2009–10, transmetimet televizive të Ruhnamës u ndalën.  Deri në vitin 2011, qeveria e Berdimuhamedowit anuloi kërkesën për të kaluar një provim të shkollës së mesme për librin  dhe në vitin 2014, më në fund u deklarua se universitetet turkmenistane nuk do të testonin më aplikantët për njohuritë e tyre për librin.   Shfaqja dhe mbajtja e librit krahas Kuranit në xhami u ndaluan gjithashtu, përveç xhamisë Türkmenbaşy Ruhy.

Disa statuja dhe portrete të vendosura në të gjithë vendin u hoqën gjithashtu. Harku i Neutralitetit, statuja e artë rrotulluese e Nijazovit, u zhvendos nga qendra e Ashgabatit në skajin jugor të qytetit më 26 gusht 2010. Kartëmonedhat e sapoemetuara të manatit turkmenistan nuk shfaqnin portretin e tij.

Disa vende mbajnë ende emrin e tij, duke përfshirë qytetin Türkmenbaşy dhe qytetin e afërt të Türkmenbaşy, si dhe disa fshatra.  Sidoqoftë, në nëntor 2022, qytetet Nijazov, Gurbansoltan Eje dhe Serdar u riemërtuan .  Një park në Turqi mban emrin e tij. Universiteti Bujqësor Turkmen mban emrin e tij, si dhe Instituti Ushtarak i Madh Saparmurat Türkmenbaşy .

Nijazovi kishte dy fëmijë, të cilët të dy kanë mbajtur distancë nga politika pas vdekjes së babait të tyre.