Miniatura Merovinge

**Miniatura Merovinge** është miniatura e prodhuar në Mbretërinë Franke (lat. *Regnum Francorum*) nga fundi i shekullit të VII deri në shekullin e VIII, në kohën e sundimit të merovingëve. Me formë kryesisht zbukuruese, kjo miniaturë karakterizohej nga iniciale me formë solide gjeometrike, me vija dhe rrathë që përngjasojnë modelet e antikitetit të vonë, dhe ballina me harkada dhe kryqëzime. Imazhet figurative pothuajse mungonin tërësisht. Duke nisur nga viti 700 dekorimi zoomorf do të niste të shfaqej dhe të bëhej kështu mbizotërues, sa në disa dorëshkrime të Abacisë së Chelles faqe të tëra janë përbëhen nga gërma të formuara nga kafshë. Në dallim nga miniuatura bashkëkohore insulare, e karakterizuar nga një dekorim i dendur dhe në disa raste mbingarkuar, stili meroving synonte një faqe të pastër.

*Scriptorium* më i vjetër prodhimtar i mbretërisë franke qe, në atë periudhë, Abacia e Luxeuil, e themeluar nga murgu irlandez Kolombani i Bobios në vitin 590 dhe e shkatërruar në vitin 732 nga saraçenët. Abacia e Korbit, e themeluar në vitin 662, do të zhvillonte një stil të vetin, ndërsa edhe Chelles dhe Laoni do të ishin qendra aktive të prodhimtarisë. Vepra misionare e britanikut Vilibrord midis frizonëve (rreth vitit 690), e kërkuar nga majordomi meroving Pepini i Herstalit, kontribuoi pastaj në intensifikimin e shkëmbimeve midis artit/kulturës franke dhe insulare. Nga viti 750, do të ndikonte mërgimi në kontinent i murgjëve britanikë në arrati nga sulmet norrene, Miniatura Merovinge do të ndikohej fortësisht nga ajo insulare: një ungjillar i Abacisë së Ekternakut (Triri, Dombibliothek, Cod. 61 olim 134) tregon bashkëpunim të dukshëm mjeshtrish merovinge dhe irlandeze. 

Gjithmonë në fazën e dytë të Periudhës Merovinge, disa *scriptoria* të Galisë Veriore (Luxeuil, Chelles, etj.) do të sendërtonin shkrime kursive, më të shkathta dhe praktike, të përmbledhura nën emrin "Shkrimi Meroving".

Me fundin e Dinastisë Merovinge nga Pepini i Shkurtri në vitin 751 dhe lindjen pasuese të Perandorisë Karolinge, miniatura franke do të përfshihej nga një rinovim i thellë. Në fakt qe ndër format e përfshira më masivisht në rilindjen kulturore të promovuar nga i biri dhe trashëgimtari i Pepinit, Karli i Madh, e ashtuquajtura "Rilindja Karolinge" dhe Miniatura Karolinge do të bëhej mjeti themelor i përhapjes së stilit artistik dhe të mesazhit politik kulturor të dinastisë së re, Karolingëve.

Pa e arritur kurrë përkryerjen dhe rafinimin e homologëve insularë apo të mëvonshëm karolingë, dorëshkrimet e miniuara merovinge dëshmojnë megjithatë një art të arrirë dhe një stil origjinal që do të njihte në vijim ende zgjatime në gjysmën e dytë të shekullit të VIII.

## Konteksti historik 
### Porositësit 
[parapamje|upright=1.3|majtas|Mbretëritë merovinge në kulmin e tyre (edhe [saksonët|saksone dhe bretonët i bënë homazhe mbretërve merovingë, megjithëse në kohë të ndryshme)]]
Dinastia Merovinge qe familja sunduese e frankëve nga mesi i shekullit të V deri në vitin 751. Do të shfaqeshin për herë të parë si "mbretër të frankëve" në ushtrinë romake të Galisë Veriore. Në vitin 509 kishin bashkuar nën sundimin e tyre të gjithë frankët dhe romakët e Galisë Veriore. Do të pushtonin pjesën më të madhe të Galisë, duke mundur visigotët (507) dhe burgundët (534), dhe do ta shtrinin sundimin e tyre në Reti (537). Në Germania Magna, alemanët, bavarët dhe saksonët do të pranonin mbizotërimin e tyre. Mbretëria Merovinge ishte më e madhja dhe më e fuqishmja nga shtetet e Evropës Perëndimore në vijim të shkatërrimit të perandorisë së Teodorikut të Madh.

Emri dinastik, nga latinishtja mesjetare  apo  ("bijtë e Meroveut"), rrjedh nga një formë franke e pa dëshmuar, e afërt me anglishten e vjetër *Merewīowing* të dëshmuar, me mbaresën *-ing* që është një sufiks tipik patronimik gjermanik. Emri rrjedh nga mbreti gjysmë-legjendar Meroveu. Në dallim nga gjenealogjitë mbretërore anglo-saksone, Merovingët nuk kanë afermuar kurrë se rrjedhin nga një zot, as se ka prova që konsideroheshin mbretër të shenjtë.

Flokët e gjatë të Merovingëve i dallonin midis frankëve, që zakonisht i mbanin flokët të shkurtër. Bashkëkohësit ndonjëherë i quanin "mbretërit flokë-gjatë" (latinisht *reges criniti*). Një meroving të cilit i ishin prerë flokët nuk mund të mbretëronte dhe një rival mund të hiqej nga trashëgimia duke e qethur dhe duke e dërguar në një manastir. Merovingët përdornin edhe një emër dallues. Një nga emrat e tyre, Clovis (ose Klodoveu), do të evoluonte në Ludvig dhe ka mbetur i zakonshëm mes mbretërve francezë në formën Louis deri në shekullin e XIX.

parapamje|327px|*I fundi i Merovingëve*, pikturë e Évariste-Vital Luminais, që paraqet prerjen e flokëve të Kilderikut III.
Mbreti i parë Meroving i njohur qe Kilderiku I (i vdekur në vitin 481). I biri i tij Klodoveu I (vdekur në vitin 511) u konvertua në krishtërim, bashkoi frankët dhe pushtoi një pjesë rtë madhe të Galisë. Mbretërimi i Klodoveut u coptua mes katër trashëgimtarëve (Klotari I, Klodomiri, Teodoriku I dhe Kildeberti I), sipas zakoneve të kohës që i konsideronin pushtimet territoriale një mënyrë të trashëgimisë personale të pronave të tundshme, të cilat vazhdonin politikën atërore të zgjerimit në kurriz të burgundëve dhe turingëve, dhe me aneksimin e Burgonjës, të çeduar nga mbreti ostrogot Vitiges. Ndonjë vështirësi e hasur nga Kildeberti I në politikën e tij të ndërhyrjes në Itali si aleat i bizantinëve kundër longobardëve nën mbretin Autari, rezistenca e të cilit, megjithëse me fate të alternuara, e shtyti mbretin frank të mos ngulmonte në përpjekjen për të marë Italinë Veriore. Katër bijtë e Klotarit, i mbijetuar i i fundi i bijve të Klodoveut, e ndanë nga ana e tyre prapë mbretërinë në po aq rajone, që në vitet pasuese do të zgjeroheshin edhe falë pushtimeve drejtë lindjes dhe drejtë jugut: Austrasia, Neustria, Burgonja dhe Akuitania. Me përjashtim të katër periudhave të shkurtëra (558–561, 613–623, 629–634, 673–675), mbretëria franke mbeti e ndarë në këtë mënyrë deri në vitin 679. Pas kësaj do të ndahej përsëri vetëm një herë në dyvjeçarin 717–718.

Duke nisur nga shekulli VI, mbretëria franke pësoi një krizë jo vetëm ekonomike, për vështirësitë e bujqësisë, por mbi të gjitha politike nga coptimi i pushtetit për shkak të dobësisë kronike të mbretërve Merovingë, që, për këtë arsye, do të quheshin “rois fainéants”, dhe që bëri që mjaft shpejtë pushteti i tyre të dobësohej në favor të postit të [majorit të pallatit (apo majordomit), funksionari më i lartë mbretëror, mbajtësit e të cilit ditën ti shtynin me mjeshtri sovranët në një rol gjithmonë e më simbolik për tu përpjekur, me rezultate të ndryshme, të eliminonin dinastistinë dekadente. Në vitin 656 majordomi Grimoaldi I u përpoq të ngjiste në fronin e Austrasisë të birin e tij Kildebertin të Adoptuarin. Grimoaldi u arrestua dhe u dënua por i biri i tij mbretëroi deri në vitin 662, kur u restaurua Dinastia Merovinge. Kur mbreti Teodoriku IV vdiq në vitin 737, majordomi Karl Marteli, heroi që kishte ndërprerë në Betejën e Poitiersit (732) Ekspansionin Islamik në Evropë, vijoi të qeversite mbi një Gali të ribashkuar pa një mbret deri në vdekjen e tij në vitin 741. Dinastia Merovinge u restaurua në vitin 743, por në vitin 751 i biri i Karl Martelit, Pepini i Shkurtri, do të rrëzonte të fundit të Merovingëve, Kilderikun e III, dhe do të kurorëzohej, duke përuruar Dinastinë Karolinge.

### Jeta fetare 
parapamje|majtas|372px|Simbolet e ungjilltarëve – fundi i shek. VIII
Jeta fetare në Mbretërinë Merovinge ishte e organizuar përreth dy qendrash mjaft të dallueshme: (I) qytetet, trashëgimtare të drejtpërdrejta të qyteteve të antikitetit të vonë nga të cilat ruhen mure, rrugë, ndërtesa parësore, ku peshkopi zhvillonte, përveç rolin klerik, rolin politik të funskionarit të pushtetit mbretëror; dhe (II) manastiret e themeluara nga murgjit irlandezë dhe anglezë. Peshkopët ishin atëherë, gjithmonë e më ambiciozë, të fuqishëm dhe të pasur dhe nuk arrinin ta ndërprisnin dekadencën intelektuale, viktima e parë e të cilës qe kultura latine klasike.

Me përjashtim të disa qendrave urbane ku mendimi mbeti i gjallë, si në Laon, megjithatë qenë manastiret që siguronin kopjimin e librave për të shpëtuar të paktën kulturën e krishterë. Këto mjeshtri qenë bartëse të një forme të posaçme dhe tashmë të zhvilluar arti, të "Artit Insular", shkrirje e elementeve kelte dhe anglo-saksone, që kishte zhvilluar një formë të vetën të miniaturës: "Miniatura Insulare". Shën Kolumbani (540 -615), mbërriti në Francë nga Irlanda rreth vitit 590 me dymbëdhjetë bashkë-vëllezër dhe do të vendosej në Vosges, ku ndërtoi Manastirin e Luxeuil. Bashkë me besimin misionar, arti i ishullit të tij të lindjes filloi në këtë mënyrë të përhapej në *Regnum Francorum* të sunduar nga Merovingët. Nën mbrojtjen e pasardhësve të Klodoveut, ndikimi i të cilëve, siç u paratha, arrinte edhe skajet veriore të Mbretërisë Longobarde në Itali, murgjit dhe librat e Shën Kolombanit do të përhapeshin në Evropë, duke arritur Lombardinë ku, në vitin 612, Kolombani do të themelonte Manastirin e Bobios.

## Ndikime 
Shpesh vërehet ndikimi bizantin në veçanti. Disa historianë kanë shtruar idenë se miniatorët merovingë ndonjëherë mernin si model motivet e gjetura në tesha lindore me relike të mbështjella: për shembull Sakramentari i Gelonit duket për disa pikëpamje shumë afër dorëshkrimeve bizantine. Një nga stilemat karakteristike të Miniaturës Merovinge, teksti i inkuadruar në një arkitekturë fiktive në formë portiku (p.sh. Ungjillari i Gundoinit) përngjason pastaj shembuj bizantinë më të vjetër: për shembull Kanonet Eusebiane në fletën 4 të Ungjillarit Rabula.

Skeda:Meister des Sakramentars von Gellone 001.jpg|Fleta 164v e Sakramentarit të Gellones
Skeda:Meister des Sakramentars von Gellone 002.jpg|Fleta 99v e Sakramentarit të Gellones
Skeda:Rabbula Gospel Folio 4v.jpg|Fleta 4v e Ungjillarit Rabula, pjesë e Kanoneve Eusebiane, shkruar në gjuhën siriake, 1 janar 550 (shembull bizantin i ndikimit të merovingëve)

Siç u tha, *scriptoria* të ndryshme merovinge qenë të ndikuara nga Minaiatura Insulare duke qenë shumë abaci të themeluara apo të drejtuara nga abatë irlandezë apo nga Northumbria. Në këto punishte, stili meroving në krijim nën hijen e atij insular dhe pastaj do të përzihej, duke krijuar forma hibride dhe vepra me stil të përzier. Kjo është veçanërisht rasti i Abacisë së Ekternakut, ku në gjysmën e parë të shekullit të VIII do të prodhohej Ungjillari i Tririt. Stili që u zhvilluar në Ekternak është zhvilluar në një rrymë të veçantë artistike të njohur si "Shkolla franko-saksone".

## Karakteristikat 
### Paleografia 
Siç u tha, në fazën e dytë të Periudhës Merovinge, disa *scriptoria* të Galisë Veriore, në veçanti në Luxeuil, Chelles dhe Korbi (që do të ishte në vijim palestër e rëndësishme për zhvillimin e shkrimit karoling), do të krijonin shkrime kursive, më të shpejta për tu shkruar kundrejtë uncialëve ose gjysmë-uncialëve të trashëguar nga lashtësia, duke krijuar të ashtuquajturin **shkrim meroving**.

Kujdes i veçant i kushtohej punimit të shkrimit të tekstit. Ndërsa artistët insularë zbukuronin tepër faqe të tëra të dorëshkrimeve të tyre me motive gërshetuese me dorë të lirë, artistët merovingë përdornin sistematikisht vizore dhe kompas për të vizatuar nistoret. Me gjasa fryt i po këtij vullneti për rregull dhe qartësi është shpikja e shkrimit meroving për të lehtësuar leximin.

Motivi kristian pothuajse i kudogjendur është kryqi. Ndonjëher mbulon një faqe të tërë, ndonjëherë të integruara në një faqe qilim, si në dorëshkrimet irlandezë.

Skeda:Autun ms3 10v.jpg|Ungjillari i Gundoinos – teksti i inkuadruar në arkitekturë fiktive si portik
Skeda:Autun ms3 175v.jpg|Ungjillari i Gundoinos – shembull i nistores «E» zoomorfe
Skeda:Autun ms2 200v.jpg|Shembull i nistores «D» zoomorfe të vizatuar me kompas.
Skeda:Autun ms2 155v.jpg|Shembull i nistores «Q» zoomorfe
Skeda:Autun ms2 190v.jpg|Shembull i nistores «E» zoomorfe
Skeda:Autun ms3 100v.jpg|Nistorja «B» pjesë e fjalës Benedictus
Skeda:Autun ms3 154.jpg|Nistorja «*h*»
Skeda:Autun ms3 175v.jpg|Nistorja «E»
Skeda:Autun ms3 3v.jpg|Nistorja "M"
Skeda:Autun ms3 59.jpg|Nistorja "M"
Skeda:Lectionnaire luxeuil 16v corrigé.jpg|Leksionari i Luxeuil-it,  700
Skeda:Lectionnaire d eLuxeuil p224v.jpg|Leksionari i Luxeuil-it,  700
Skeda:Lectionnaire luxeuil 75v corrigé.jpg|Leksionari i Luxeuil-it
Skeda:Autun ms4 17.jpg|Nistore në formë gjeometrike
Skeda:Autun ms4 19.jpg|Nistore në formë gjeometrike
Skeda:Autun ms4 18.jpg|Nistore në formë gjeometrike
Skeda:Missale Gallicanum vetus - BAV Pal.lat.493 f36r (incipit missa).jpeg|
Skeda:Crux gemmata.jpg|Kryq i dekorues i Sakramentarit Galasian
Skeda:Lectionnaire luxeuil 13v corrigé.jpg|Leksionari i Luxeuil-it
Skeda:Lectionnaire luxeuil 32v corrigé.jpg|Leksionari i Luxeuil-it
Skeda:Lectionnaire luxeuil 95v corrigé.jpg|Leksionari i Luxeuil-it
Skeda:Lectionnaire luxeuil 22v corrigé.jpg|Leksionari i Luxeuil-it
Skeda:Meister des Sakramentarium Gelasianum 001.jpg|Ballina dhe fjalët hapëse të Sakramentarit Galasian
Skeda:Lex Salica Wandalgarius 08.jpg|Dorëshkrimi i Lex Salica të Vandalgarit
Skeda:St. Gallen Stiftsbibliothek, Cod. Sang. 731, S. 1.jpg|Dorëshkrim i Lex Salica të Vandalgarit

### Shembujt e parë të paraqitjes njerëzore 
Paraqitjet njerëzore do të shfaqeshin rreth fundit të kësa periudhe, nuk janë në kuptimin e ngushtë iluminacione historiate, do me thënë paraqesin një skenë të marë nga Bibla apo një skenë historike. Dorëshkrimi i parë i mbijetuar që përfshin paraqitje njerëzore është Sakramentari i Gellones. Ndërsa portretet e ungjillorëve dhe një figurë e Jezusi në fron me engjëj shfaqet për herë të parë, në Ungjillarin e Gundoinos,
Skeda:SacrGellone143v.jpg|Kryqëzimi i Krishtit, Sakramentari i Gellones

## Qendrat kryesore të prodhimit 
Përveç pak përjashtimeve, vendprodhimi i saktë i dorëshkrimeve merovinge nuk është e sigurtë dhe ndonjëherë vihet në diskutim.

### Laon 
Kjo seli peshkopale, e themeluar nga Shën Remigiusi i Reimsit në fillim të shekullit të VI, përbënte një përjashtim të rëndësishëm, ndër të tjera, ndaj rënies kulturore të qyteteve. Gjithmonë i mbizotruar nga peshkopët e tij, Laoni qëndroi gjatë Periudhës Merovinge dhe Karolinge, një qendër e gjallë artistike dhe intelektuale, dhe në veçanti abacia kolombiane e Saint-Vincent-it.

Dorëshkrimet kryesore:
* *Quaestiones in Heptateuchon* e Shën Agustinit (BNF).
* Codikët 137 dhe 423 (Biblioteka e Laonit).

### Manastiri i Luxeuil-it 
Në vitin 590, Shën Kolumbani do të themelonte Abacinë e Luxeuil-it në Vosges dhe, brenda pak dekadave, *scriptorium-i* i manastirit fitoi një reputacion të lartë për cilësinë e veprave të tij. I plaçkitur dhe shkatërruar nga saraçenët, që masakruan të gjithë murgjit, në vitin 731 ose 732, abacia do të ringritur nga Karli i Madh që do t’ia besonte Benediktinëve. Abacia i ka dhënë emrin një dorëshkrimi të njohur, por të cilit nuk është e mundur ti afirmohet me siguri prodhimi pranë *scriptorium-it* të tij. Gjendet në dorëshkrime të ndryshme, vendi i prodhimit të të cilëve mbetet kundërthënës:

* *Epistolam Joannis ad Parthos tractatus decem,* Shën Agustini i Hiponës, i datuar rreth vitit 669, në Morgan Library & Museum (M.334).
* I ashtuquajturi Leksionari i Luxeuil-it, BNF, Lat. 9427.
* Riti galik (lat. *Missale Gothicum*), sakramentar i prodhuar rreth vitit 700.
* Vatikan, reg. lat. 317. *Codex Ragyntrudis*, tekste të Etërve të Kishës, Biblioteka e Katedrales së Fuldës (Hesia, Gjermani).
* Vepra të Shën Agustinit, rreth vitit 730, aktualisht në Herzog August Bibliothek të Volfënbytëlit (Saksonia e Ulët (Veisenburg 99), Gjermani).

Skeda:Missale Gothicum - BAVat. - RegLat317 - f.169-170.jpg|Riti Galik (lat. *Missale Gothicum*)
Skeda:Lect_Luxeuil_144.jpg|Fleta 144 e *Leksionarit të Luxeuil-it*

### Abacia e Korbi 
E vendosur në Somme, afër Amiens, Abacia e Korbi u themelua nga Baltilda (mbretëresha e Neustrisë). Dorëshkrimet e prodhuar aty përdornin motive më pak zoomorfe por më shumë zbukurime si "syri i kaut" (një rreth me një pikë në qendër). Nga mesi i shekullit të VIII gjejmë gjithmonë e më shumë motive gërshetimesh.

Dorëshkrimet kryesore:
* *Komenti i Ezekielit* i papa Gregorit të I (çereku i II i shekullit të VII), Biblioteka e Shën Petersburgut (QVI14).
* *Regulli i Shën Bazilit*, rreth vitit 700. Libër i konservuar në Bibliotekën Kombëtare Ruse të Shën Petersburgut.
* *Hexaemeron* i quajtur Shën Ambroz, gjysma e dytë e shekullit të VIII, BNF.
* Një dorëshkrim i *Ekspozicion mistik mbi Kantikun e kantikëve* të Justit të Urgellit,  700, Biblioteca Vallicelliana, Romë (B.62).

### Shela 
Shela, në departamentin e Seine-et-Marne, qe selia e një pallati meroving. Në vitin 584 Kilperiku I do të vritej aty me porosi të përfaqësuesit të pallatit të Landry, dashnor i Fredegundës, gruas së mbretit. Një abaci e parë murgeshash u themelua nga mbretëresha Klotildë në shekullin e VI. Do të rindërtohej në shekullin e VII ngaa Batilda, gruaja e Klodoveut të II. Historiani Bernard Bischoff ka treguar se nëntë murgesha të kësaj abacie, emrat e të cilave njihen, kopjuan dhe ilustruan në fund të Periudhës Merovinge, tre dorëshkrime për arkikapelanin e Karlit të Madh, peshkop Ildeboldin e Këlnit. Këta janë dorëshkrimet (Ms.) 63, 65, 67, nga fundi i shekullit të VIII, tashmë në bibliotekën e Katedrales së Këlnit.

### Abacia e Saint-Denis 
*Scriptorium-i* i Abacisë së Saint-Denis, i mbrojtur nga Karl Marteli dhe Pepini i Shkurtri, është ndoshta, sipas disa historianëve, vendi i prodhimit të një prej dorëshkrimeve të miniuara më të famshëm meroving: Sakramentari Gelasian (Biblioteca Apostolica Vaticana, Reg. lat. 316.) që rregjistron ndryshimet e liturgjisë së papa Gelasit të I.

## Lista e dorëshkrimeve të shquara 
## Shiko gjithashtu 
* Arti Mesjetar
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti paleokristian
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti Ravenas
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti Romanik
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arti Ravenas
* Arti Gotik
* Arti Bizantin
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Arkitektura Bizantine
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arkitektura Mesjetare
* Miniatura Karolinge
* Argjendaria Karolinge
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arti Anglo-Sakson
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Romaniku i Parë
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Gjermanikët
* Miniatura e lashtë
* Kodiku
* Miniatura Paleokristiane
* Miniatura Bizantine
* Kodikët e Shqipërisë
* Miniatura Insulare
* Kodikët e Beratit
* Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme
* Peripli
* Miniatura Otoniane
* Portolanët
* Miniatura Romanike
* Codex Argenteus
* Miniatura Gotike
* Miniatura e Rilindjes
* Miniatura Judeje
* Miniatura Perse
* Miniatura Osmane
* Miniatura Arabe
* Historia e miniaturës
* Miniatura
* Dorëshkrimi i iluminuar
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Lista e mbretërve frankë
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Domus
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Shtëpia Romake
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Portretizimi Romak
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Arkitektura Romake
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Romanizimi (kulturor)
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Romanitas
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Bota Greko-Romake
* Llaçi romak
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak

## Shpjegime 
## Citimet fundore 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 
*