Palabardhi (Mali i Zi)

**Palabardhë** ose **Bjelopavliqi** (malazisht Бјелопавлићи/*Bjelopavlići*) është një fis historik malazez me prejardhje shqiptare si dhe një rajon në Mal të Zi.

## Gjeografia 
Lugina *e Palabardhëve* (e njohur edhe si lugina e lumit Zeta) është një rrip ultësirë pjellore që shtrihet përgjatë lumit Zeta, duke qenë më e gjerë në skajin e poshtëm të lumit, deri në bashkimin me lumin Moraça pranë Podgoricës. Lugina ka qenë historikisht e populluar dendur, pasi ultësirat pjellore janë të rralla në Malin e Zi malor dhe siguroi një korridor për lidhjen rrugore dhe hekurudhore midis dy qyteteve më të mëdha malazeze, Podgoricës dhe Nikshiqit. Vendbanimi më i madh në fushë është qyteti i Danilovgradit, i cili mori emrin nga princi (Knjaz) Danilo Petrović. Në mënyrë konfuze, fusha tjetër e rëndësishme në Mal të Zi, fusha e Zetës është emërtuar sipas lumit të Zetës, megjithëse vetë lumi i Zetës nuk kalon nëpër të.

## Origjina 
Fillimisht një fis shqiptar, të njohur si Palabardhi iu nënshtrua një procesi të integrimit gradual kulturor në popullsinë fqinje sllave. Një raport françeskan i shekullit të 17-të ilustron fazat e fundit të kultivimit të tyre. Autori i tij shkruan se Bratonozhiqi, Piperët, Palabardhi dhe Kuçi: ''nulla di meno essegno quasi tutti del rito serviano, e di lingua Illrica ponno piu presto dirsi Schiavoni, ch' Albanesi* (pasi që pothuajse të gjithë përdorin serbishten gjuha sllave e jugut), së shpejti ata duhet të quhen sllavë, e jo shqiptarë.

## Historia 
Referenca e parë për palabardhët vjen nga një letër e lëshuar nga Kancelaria e Dubrovnikut në vitin 1411. Dokumenti, një ankesë nga raguzanët drejtuar Jelena Balshiqit, ka të bëjë me plaçkitjen e kryer nga Palabardhët, së bashku me Ozriniqët, Maznice dhe Malonshiqët, mbi tregtarët raguzanë në rrugën e tyre përmes Zetës, ndërsa ata po ktheheshin nga Serbia.

Palabardhët përmenden sërish në defterin osman të sanxhakut të Shkodrës nga viti 1485, ku shfaqen si një nahije e veçantë, e përbërë nga 3 vendbanime që numërojnë gjithsej 159 familje. Këta (me numrat e familjeve në kllapa) ishin: Martiniqi (35), Dimitroviqi (95) dhe Vražegrmci (29).

Në vitin 1496, osmanët pushtuan Zetën e Epërme dhe zonën përreth Bërdës, e cila përfshinte Vasajt, Palabardhët, Piperët, Kuçi, Bratonozhiqi, Moraçani dhe Rovçani. Fisi hyri nën sanxhakun e Shkodrës.

Djegia e eshtrave të Shën Savës pas Kryengritjes së Banatit nxiti serbët në rajone të tjera të rebeloheshin kundër osmanëve. Më 1596, një kryengritje shpërtheu në fushën e Palabardhit, më pas u përhap në Drobnjaci, Nikshiq, Piva dhe Gacko (shih Kryengritja Serbe e 1596–97). Ajo u shtyp për shkak të mungesës së mbështetjes së huaj.

Më 1612 Sulltani dërgoi në Podgoricë djalin e Mehmet Pashës për të luftuar kryengritjet e popullit. Pashai qëndroi në Podgoricë për tre muaj dhe më pas vendosi të rrënonte Palabardhët, duke marrë skllevër 80 gra dhe fëmijë, duke i vënë flakën fshatit dhe duke vjedhur kafshë. Meshkujt fshiheshin në fshatra të tjera dhe mbi repartin e ushtarëve osmanë, fisnikët sulmuan dhe vranë 300 sipahi me kuajt dhe bagazhet e tyre të vjedhura. Në vitin 1613, osmanët filluan një fushatë kundër fiseve rebele të Malit të Zi. Si kundërpërgjigje, Palabardhët së bashku me fiset e Kuçit, Piperit, Vasoviqit, Kastratit, Kelmendit, Shkrelit dhe Hotit formuan një bashkim politik dhe ushtarak të njohur si ose "Bashkimi i Maleve" ose "Malet Shqiptare". Në kuvendet e tyre të përbashkëta, si në Konventën e Kuçit, krerët u betuan në *besë'' për t'i rezistuar me të gjitha fuqitë e tyre çdo ekspedite të ardhshme osmane, duke mbrojtur kështu vetëqeverisjen e tyre dhe duke mos lejuar vendosjen e autoritetit të spahinjve osmanë në veri malësi përsëri. Kryengritja e tyre kishte karakter çlirimtar. Ata arritën një marrëveshje me rebelët për 1000 dukat dhe 12 skllevër. Kur pashai i Hercegovinës sulmoi qytetin e Kotorrit më 1657, në këtë betejë në anën e venecianëve morën pjesë edhe fiset e Kelmendit dhe Palabardhët. Kotorri e zmbrapsi rrethimin, por rebelimi i tyre kundër osmanëve u shtyp pak më vonë.

Në vitin 1774, në të njëjtin muaj të vdekjes së Shqepan Malit, Mehmed Pashë Bushati sulmoi Kuçët dhe Palabardhët, por u mund me vendosmëri dhe u kthye në Shkodër. Petar I kishte arritur të bashkonte Piperët dhe Palabardhët me Malin e Zi, Një luftë civile shpërtheu në 1847, në të cilën Piperi, Kuçi, Palabardhi dhe Crmnica u përpoqën të përballeshin me fuqinë e centralizuar në rritje të princit të ri të Malit të Zi; secesionistët u nënshtruan dhe krerët e tyre u pushkatuan. Në mes të Luftës së Krimesë, kishte një problem politik në Mal të Zi; Xhaxhai i Danilos I, Gjergji, bëri thirrje për një luftë tjetër kundër osmanëve, por austriakët e këshilluan Danilon të mos merrte armë. Një komplot u krijua kundër Danilos, të udhëhequr nga xhaxhallarët e tij George dhe Pero, situata erdhi në kulmin e saj kur osmanët vendosën trupa përgjatë kufirit Hercegovinian, duke provokuar malësorët. Danilo u detyrua të merrte masa kundër rebelëve në Brda, disa rebelë kaluan në territorin osman dhe disa u nënshtruan dhe duhej të paguanin për luftën civile që kishin shkaktuar.

Gjatë sundimit të Nikolla I Petroviq-Njegosh, Palabardhët kishin marrëdhënie të këqija me princin, të cilat u përkeqësuan më tej pas vitit 1908 kur një anëtar i shquar i fisit, Andrija Radoviq, u dënua me 15 vjet burg gjatë gjyqit për bombardimin e Cetinjes.

Edhe pse një fis i Malësisë, Palabardhi ishin ndër të parët në zonë që u bënë nënshtetas të Princit-Peshkopit të Malit të Zi në fund të shekullit të 18-të, prandaj mbështetja e tyre e fortë për pavarësinë e vendit në vitin 2006.

## Shih edhe 
* Fiset shqiptare
* Fiset e Malit të Zi

## Literatura 
* 
* 

## Referime