Arkitektura e lashtë kineze prej druri

**Arkitektura e lashtë kineze prej druri** është midis më pak të studiuarave të ndonjë tradite të madhe botërore arkitekturore nga këndvështrimi perëndimor. Megjithëse historia arkitekturore e Kinës është shumë e hershme, përshkrimet e arkitekturës kineze janë shpesh të kufizuara në të mirënjohurin Qytet ë Ndaluar me pak të tjerë të shqyrtuar nga perëndimorët. Megjithë veçoritë e zakonshme të arkitekturës kineze kanë qenë përmbledhur në një fjalor që ilustronte format dhe metodat e veçanta kinezse, deri së fundmi nuk ka pasur të dhënat të disponueshme. Për shkak të mungesës së njohurisë së rrënjëve arkitekturore kineze, përshkrimi i elementeve të saj është përkthyer shpesh në termat perëndimore të teorisë arkitekturore, duke humbur kuptimin e tyre unik.
Një shkak i kësaj mangësie është se dy manualet arkitekturore më të rëndësishme të Kinës, Manuali *Yingzao Fashi* i Dinastisë Song dhe Standardet e Arkitekturës Qing nuk janë përkthyer kurr në ndonjë gjuhë perëndimore.

## Të dhënat historike
Arkitektura e lashtë kineze ka elemente të shumta të ngjashme pjesërisht për shkak të standardizimit dhe përshkrimit të hershëm të veçorive strukturore uniforme. Standardet janë regjistruar në manuale burokratike dhe vizatime që përcollën nëpërmjet gjeneratave dhe dinastive pasardhëse. Këto përmbledhje për veçoritë e ngjashtme arkitekturore duke vazhduar me mijëra vjet, duke filluar me dëshminë më të hershme të urbanizmit perandorak kinez, tashmë të disponueshme nga gërmimet e nisura në fillim të viteve '80. Planet përfshinin, për shembull, vizatime dy-përmasore arkitekturore që nga mijëvjeçari i parë dhe shpjegojnë prirjen e fortë drejt veçorive të përbashkëta në arkitekturën kineze, që evoluan përmes një procesi të komplikuar por të unifikuar për mijëvjeçarëve. Gjenerata ndërtuesisht dhe artizanësh i regjistruan punimet e tyre si dhe mbledhësit që i përmblodhën informacionet në standarde ndërtimi (për shembull *Yingzao Fashi*) dhe Standardet e Arkitekturës Qing ishin gjerësisht të disponueshme, në fakt në rregullore strikte dhe u transmetuan përgjatë viteve. Regjistrimi i praktikave dhe detajeve arkitekturore lehtësuan përcjelljen nëpërmjet gjeneratave pasuese të një sistemi unik ndërtimi që u bë korpusi i karakteristikave arkitekturore unike.
Më së afërmi, varësia nga tekstet për përshkrimet arkeologjike ka rezultuar në kuptimin se gërmimet arkeologjike nga Kina ofrojnë dëshmi më të mira të jetës së përditshme dhe ceremonive kineze që nga koha e Neolitit deri në shekujt më të afërt. Për shembull, gërmimi i varreve ka sjellë dëshmi të prodhimit të riprodhimit të pjesëve të ndërtesave prej druri dhe krijimin e mjaft planeve mjëra vjet të vjetra.
Pasi fshatrat dhe qytetet u zmadhuan ata u rregulluan në forma simetrike. Simetria ishte gjithmonë e rëndësishme në planifikimin e shtëpive, altarëve dhe fshatrave.

Në arkitekturën tradicionale kineze, çdo tipar i një ndërtese ishte i dekoruar duke përdorur materiale dhe teknika të larmishme. Zbukurimet e thjeshta të tavanit në ndërtesat e zakonshme bëheshin me ristela druri dhe mbuloheshin me letër. Më të dekoruara ishin tavanet me rrjeta thurimash, të ndërtuar prej thupra druri të thurura ose kallame melëkuqe të lidhura në trarë.
*Dougong*  është një element unik strukturor kllapave ndërtlidhëse prej druri, një nga elementet më të rëndësishëm të arkitekturës tradicionale kineze. Së pari u shfaq në ndërtesat e shekujve të fundit p.e.s. dhe evoluoi në një rrjet strukturor që lidhte shtyllat dhe kolonat me strukturën e çatisë. *Dougong* ishte i përdorur gjerësisht në Periudhën e Pranverës dhe Vjeshtës (770-476 p.e.s.) dhe u zhvilluan në një set kompleks pjesësh të ndërlidhura në kulmine saj gjatë Dinastisë Tang dhe Song. Që nga kohët e lashta kur kur kinezët filluan të përdorin drurin për të ndërtuar, bashkimi me kllapa druri ka qenë një fokus madhor dhe artizanët e prisnin drurin në pjesë për tu përshtatur aq përsosmërisht sa asnjë ngjitës ose shtrëngues nuk ishte i nevojshëm.

### Çatia dhe tavani
Për shkak të ndërlikimit të zbukurimeve të saj, kupolat e rafinuara shërbenin për tavanet e strukturave më të rëndësishme si varret dhe altaret, megjithëse nuk është e qartë se çfarë besimi spiritual i kinezëve të hershëm ishin, pasi altarët duket se shërbenin si site varrimi.
Varri i perandoreshës Dowager Wenming i Dinastisë Veriore Wei kishte një kutizë në tavanin me kupolë në formë voze në dhomën e mbrapme të varrit të saj. Tempulli Baoguo në Yuyao në Zhejiang ka tre kupola në tavane, duke e bërë unike midis shembujve të mbijetuar të Arkitekturës së Dinastisë Song.
Holli Sanqing (Holli i Tre Pastërtive) është struktura e vetme e Dinastisë Yuan me tre kupola në tavanin e saj.

## Shiko edhe
* Arkitektura kineze
* Arkitektura e Dinastisë Song
* Pagoda kineze
* Arkitektura dhe inxhinieria e Dinastisë Han

## Referimet
## Bibliografia
* Gao Daiheng: Chinese Architecture—The Lia, Song, Xi Xia, and Jin Dynasties; edicioni anglisht, 2002, Yale University Press, isbn=0-300-09559-7.
* Qinghua Guo: "Tomb Architecture of Dynastic China: Old and New Questions", *Architectural History* (Volume 47, 2004): faqet 1–24.
* Ronald G. Knapp: Chinese Houses: The Architectural Heritage of a Nation; 2006, Tuttle Publishing, isbn 978-0-8048-3537-4.
* Ssu-ch'eng Liang: *A pictorial history of Chinese architecture: a study of the development of its structural system and the evolution of its types*; red. nga Wilma Fairbanks, 1984, Cambridge (Mass.): MIT Press.
* Nancy Shatzman Steinhardt: Chinese Architecture; edicioni anglisht, 2016, Yale University Press, isbn 0-300-09559-7.
* Nancy Shatzman Steinhardt: Chinese Imperial Planning; University of Haëaii Press, 1999, Honolulu, isbn 0-8248-2196-3, fq. IX-XI, 1&ndash;6, 36.
* Nancy N. Steinhardt: "Pleasure toëer model," in Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines', faqet 275–281. 2005, redaktuar nga Naomi Noble Richard. New Haven and London: Yale University Press and Princeton University Art Museum. ISBN 0-300-10797-8.
* William Watson: The Arts of China to A.D. 900; Yale University Press, 2000, ISBN 0-300-08284-3, 9780300082845.
* Fu Xinian: Chinese Architecture—The Three Kingdoms, Western and Eastern Jin,  and Northern and Southern Dynasties; edicioni anglisht, 2002, Yale University Press, isbn 0-300-09559-7.
* Lui Xujie: Chinese Architecture: The Origins of Chinese Architecture; edicioni anglisht, red. nga Nancy S. Steinhardt. New Haven: Yale University Press, 2002, isbn 0-300-09559-7