Historia e teleskopit

parapamje|275x275px|Përshkrim i hershëm i një "teleskopi holandez" nga viti 1624.
**Historia e teleskopit** mund të gjurmohet që para shpikjes së teleskopit më të hershëm të njohur, i cili u shfaq në vitin 1608 në Holandë, kur një patentë u paraqit nga Hans Lippershey, një prodhues syzesh . Edhe pse Lippershey nuk e mori patentën e tij, lajmi për shpikjen u përhap shpejt në të gjithë Evropën. Dizajni i këtyre teleskopëve të hershëm refraktues përbëhej nga një lente objektivi konveks dhe një okular konkav. Galileo e përmirësoi këtë dizajn vitin pasardhës dhe e aplikoi atë në astronomi. Në vitin 1611, Johannes Kepler përshkroi se si një teleskop shumë më i dobishëm mund të bëhej me një lente objektivi konveks dhe një lente okulari konveks. Deri në vitin 1655, astronomë si Christiaan Huygens po ndërtonin teleskopë keplerianë të fuqishëm, por të vështirë për t'u përdorur, me okularë të përbërë. 

## Përmbledhje 
Ideja e zmadhimit të objekteve të largëta i paraprin vetë teleskopit. Lente të thjeshta ishin përdorur që nga lashtësia, me shënime nga Greqia dhe Roma e lashtë që përshkruajnë pajisje si “syzet djegëse” që përqendronin rrezet e diellit. Në fund të Mesjetës, syzet ishin të zakonshme në Evropë, dhe eksperimentet me kombinimin e lenteve sugjeronin mundësinë e krijimit të instrumenteve që mund të zgjeronin shikimin e njeriut. Këto mjete optike të hershme hodhën themelet për shpikjen revolucionare të teleskopit në shekullin e 17-të.

Isak Njutonit i njihet merita për ndërtimin e reflektorit të parë në vitin 1668 me një dizajn që përfshinte një pasqyrë të vogël diagonale të sheshtë për të reflektuar dritën në një okular të montuar në anën e teleskopit. Laurent Cassegrain në vitin 1672 përshkroi dizajnin e një reflektori me një pasqyrë të vogël konvekse dytësore për të reflektuar dritën përmes një vrime qendrore në pasqyrën kryesore.

Lentja akromatike, e cila uli shumë aberacionet e ngjyrave në lentet objektive dhe lejoi teleskopë më të shkurtër dhe më funksionalë, u shfaq për herë të parë në një teleskop të vitit 1733 të prodhuar nga Chester Moore Hall, i cili nuk e bëri publike. John Dollond mësoi për shpikjen e Hall   dhe filloi të prodhonte teleskopë duke e përdorur atë në sasi komerciale, duke filluar nga viti 1758. 

Përtej përmirësimeve teknike, teleskopët transformuan mënyrën se si njerëzimi e kuptonte vendin e vet në univers. Vëzhgimet e Galileut mbi hënat e Jupiterit dhe fazat e Venusit dhanë prova të drejtpërdrejta kundër modelit gjeocentrik, duke nxitur debate që ndryshuan shkencën, filozofinë dhe fenë. Më vonë, instrumente si reflektorët e mëdhenj të William Herschel-it në shekullin e 18-të mundësuan zbulimin e Uranit dhe mjegullnajave të thella, duke zgjeruar kufijtë e hapësirës së njohur dhe duke frymëzuar teori të reja mbi strukturën e kozmosit.

Zhvillime të rëndësishme në teleskopët reflektues ishin prodhimi i pasqyrave më të mëdha paraboloidale nga John Hadley në vitin 1721; procesi i argjendimit të pasqyrave prej qelqi i prezantuar nga Léon Foucault në vitin 1857;  dhe miratimi i veshjeve të aluminizuara afatgjata në pasqyrat reflektuese në vitin 1932.  Varianti Ritchey-Chretien i reflektorit Cassegrain u shpik rreth vitit 1910, por nuk u miratua gjerësisht deri pas vitit 1950; shumë teleskopë modernë, përfshirë Teleskopin Hapësinor Hubble, përdorin këtë dizajn, i cili jep një fushëpamje më të gjerë se një Cassegrain klasik.

Gjatë periudhës 1850–1900, reflektorët vuajtën nga probleme me pasqyrat metalike spekulumi, dhe një numër i konsiderueshëm i "Refraktorëve të Mëdhenj" u ndërtuan nga 60.&nbsp;cm deri në 1 metër, duke kulmuar me refraktorin e Observatorit Yerkes në vitin 1897; megjithatë, duke filluar nga fillimi i viteve 1900, u ndërtua një seri reflektorësh gjithnjë e më të mëdhenj me pasqyra qelqi, duke përfshirë Teleskopin Hooker Mount Wilson 60 inç (1.5 metra), Teleskopin Hooker 100 inç (2.5 metra) (1917) dhe Teleskopin Hale 200 inç (5 metra) (1948); në thelb të gjithë teleskopët kryesorë kërkimorë që nga viti 1900 kanë qenë reflektorë. Një numër teleskopësh të klasës 4 metra (160 inç) u ndërtuan në vende superiore me lartësi më të madhe, duke përfshirë Hawaiin dhe shkretëtirën kiliane në epokën 1975-1985. Zhvillimi i montimit alt-azimuth të kontrolluar nga kompjuteri në vitet 1970 dhe optikës aktive në vitet 1980 mundësoi një brez të ri teleskopësh edhe më të mëdhenj, duke filluar me teleskopët Keck 10 metra (400 inç) në vitet 1993/1996, dhe një numër teleskopësh 8 metrash, duke përfshirë Teleskopin Shumë të Madh të ESO-s, Observatorin Gemini dhe Teleskopin Subaru .

Epoka e radioteleskopëve (së bashku me radioastronominë ) lindi me zbulimin e rastësishëm të Karl Guthe Jansky -t të një burimi astronomik radioje në vitin 1931. Shumë lloje teleskopësh u zhvilluan në shekullin e 20-të për një gamë të gjerë gjatësish vale nga radioja te rrezet gama . Zhvillimi i observatorëve hapësinorë pas vitit 1960 lejoi qasje në disa breza të pamundur për t'u vëzhguar nga toka, duke përfshirë rrezet X dhe brezat infra të kuqe me gjatësi vale më të gjata. 

Sot, teleskopët nuk janë vetëm instrumente shkencore, por edhe simbole kulturore të eksplorimit dhe zbulimit. Nga teleskopët e vegjël për amatorë deri te projektet ndërkombëtare gjigante si Teleskopi Hapësinor James Webb, ata mishërojnë kureshtjen e pandërprerë të njerëzimit për universin. Instrumentet moderne kombinojnë optikë të avancuar, sensorë digjitalë dhe fuqi kompjuterike, duke u mundësuar astronomëve të shohin më thellë në hapësirë dhe më larg në kohë se kurrë më parë, duke vazhduar një traditë inovacioni që filloi më shumë se katër shekuj më parë.

## Shih edhe 
* Teleskopi
* Astronomia
* Historia e astronomisë 

## Literatura 
* 
* Fizeau, H. 1868 C. R. Hebd. Seanc. Acad. Sci. Paris 66, 932 
* 
* 
* Michelson, A. A. 1891 Publ. Astron. Soc. Pac. 3, 274 
* Michelson, A. A. & Pease, F. G. 1921 Astrophys. J. 53, 249 
* 
* 
* 
*  – reprinted with corrections in 2008
* 
* 

## Referime