Luftërat greko-persiane

**Luftërat Greko-Persiane** (gjithashtu shpesh të quajtura **Luftërat Persiane** ) ishin një seri konfliktesh midis Perandorisë Akhemenidiane dhe qyteteve-shteteve greke që filluan në vitin 499 pes. dhe zgjatën deri në 449 pes. Përplasja midis botës së prishur politike të grekëve dhe perandorisë së jashtëzakonshme të persianëve filloi kur Kiri i Madh pushtoi rajonin e banuar nga Greqia në Ionia në vitin 547 pes. Duke luftuar për të kontrolluar qytetet me qeverisje të pavarur të Jonias, persianët caktuan nga një tiran për të sunduar secilin prej tyre. Kjo do të dëshmonte se ishte burimi i shumë telasheve si për grekët ashtu edhe për persianët. 

## Përmbledhje 
Në vitin 499 pes, tirani i Miletit, Aristagoras, filloi një ekspeditë për të pushtuar ishullin Naxos, me mbështetjen persiane;  sidoqoftë, ekspedita ishte një fatkeqësi dhe, duke paraprirë pushimin e tij, Aristagoras nxiti tërë Anadollinë e Azisë së Vogël për rebelim kundër persianëve. Ky ishte fillimi i Revolucionit Jonik, i cili do të zgjaste deri në vitin 493 pes, duke tërhequr në mënyrë progresive më shumë rajone të Azisë së Vogël në konflikt. Aristagoras siguroi mbështetje ushtarake nga Athina dhe Eretria, dhe në vitin 498 pes këto forca ndihmuan për të kapur dhe djegur kryeqytetin rajonal persian Sardis. Mbreti Persian, Dari i Madh u zotua të hakmerrej ndaj Athinës dhe Eretrias për këtë veprim. Revolta vazhdoi, me të dy palët në mënyrë të efektshme gjatë gjithë viteve 497-495 pes. Në vitin 494 pes, persianët u riorganizuan dhe sulmuan epiqendrën e revoltës në Milet. Në Betejën e Lades, jonianët pësuan një humbje vendimtare dhe rebelimi u thye. 

Duke kërkuar të sigurojë perandorinë e tij nga revoltat e mëtejshme dhe nga ndërhyrjet e grekëve kontinental, Darius filloi një skemë për të pushtuar Greqinë dhe për të ndëshkuar Athinën dhe Eretrian për djegien e Sardës. Pushtimi i parë persian në Greqi filloi në vitin 492 p.e.s, me gjeneralin persian Mardonius me rinënshtrimin e Thrakisë dhe Maqedonisë përpara se disa gabime të detyruara të ndikonin në përfundimin e hershëm të pjesës tjetër të fushatës. Në vitin 490 pes një forcë e dytë u dërgua në Greqi, këtë herë përtej detit Egje, nën komandën e Datisit dhe Artaphernes . Kjo ekspeditë nënshtroi cikladët, përpara se të rrethonte, pushtonte dhe shkatërronte Eretrian. Sidoqoftë, ndërsa ishte në rrugën për të sulmuar Athinën, forca persiane u mposht me vendosmëri nga athinasit në Betejën e Maratonës, duke i dhënë fund përpjekjeve persiane për momentin. 

Dariu atëherë filloi të planifikojë të pushtojë plotësisht Greqinë, por vdiq në vitin 486 pes dhe përgjegjësia për pushtimin i kaloi birit të tij Kserksit. Në vitin 480 pes, Kserksi personalisht drejtoi pushtimin e dytë persian në Greqi me një nga ushtritë më të mëdha antike të mbledhura ndonjëherë. Fitorja ndaj shteteve aleate greke në Betejën e famshme të Thermopileve i lejoi persianët të ndeznin një Athinë të evakuuar dhe të kapërcejnë pjesën më të madhe të Greqisë. Sidoqoftë, ndërsa kërkonin të shkatërronin flotën e kombinuar greke, persianët pësuan një humbje të rëndë në Betejën e Salamisës. Një vit më pas, grekët e konfederuar shkuan në ofensivë, duke mposhtur me vendosmëri ushtrinë persiane në Betejën e Plataeas, dhe duke përfunduar pushtimin e Greqisë nga Perandoria Ahaemenide. 

Grekët aleatë ndoqën suksesin e tyre duke shkatërruar pjesën tjetër të flotës persiane në Betejën e Mikalës, përpara se të dëbonin garnizonet persiane nga Sestosi (479 p.e.s ) dhe Bizanti (478 p.e.s. ). Pas tërheqjes persiane nga Evropa dhe fitores greke në Mykale, Maqedonia dhe qytetet-shtetet e Jonias rifituan pavarësinë e tyre. Veprimet e gjeneralit Pausanias në rrethimin e Bizantit armiqësuan shumë prej shteteve greke nga spartanët, dhe aleanca antipersiane u rivendos për rreth udhëheqjes së Athinës, të quajtur Lidhja Deliane e cilavazhdoi fushatën kundër Persisë për tre dekadat e ardhshme, duke filluar me dëbimin e garnizoneve të mbetura persiane nga Evropa. Në Betejën e Eurymedonit në vitin 466 pes, Lidhja fitoi një fitore të dyfishtë që më në fund siguroi lirinë për qytetet e Jonisë. Sidoqoftë, përfshirja e Lidhjes në revoltën egjiptiane nga Inaros II kundër Artaxerxes I (në vitet 460-454 pes) rezultoi në një humbje katastrofike greke, dhe fushatat e mëtejshme u ndërprenë. Një flotë greke u dërgua në Qipro në vitin 451 pes, por u tërhoq, gjë që paraqet edhe fundin e luftërave greko-persiane. Disa burime historike sugjerojnë se fundi i armiqësive u shënua nga një traktat paqeje midis Athinës dhe Persisë, e njohur si Paqja e Callias.  

## Shih edhe 
* Greqia e lashtë 
* Historia e Greqisë 

## Literatura 
* Herodotus, *The Histories* (Godley translation, 1920)
** Commentary: 
* Thucydides, *History of the Peloponnesian War*
* Xenophon, *Anabasis*, *Hellenica*
* Plutarch, *Parallel Lives*; Themistocles, Aristides, Pericles, Cimon
* Diodorus Siculus, *Bibliotheca historica*
* Cornelius Nepos, *Lives of the Eminent Commanders*; Miltiades, Themistocles

## Referime