Kënga e Beratit

: “O Berat, o Berat !
: (Këndoi Mara që menatë)
: sa bonjakë na ke lënë !
: Sa të veja shkulën flokët !
: Ditë vrasje, ditë e zezë
: Mos ardhsh kurrë më në jetë !
: Nata e vdekja të mbuloftë !
: Dielli kurr’mos të gëzoftë !
: Nga të katër an’t e dheut
: Tufa-tufa vinin qiftet
: E nga gjith’shpellat e malevet,
: Zbrisnin bisha këtu-atje ; 
: Gjak në erë, gjak në re,
: Gjak në ujë, gjak në dhe ; 
: Gur më gur një copë mish
: Kreje a llëre trimash kish !
: Zonj’Mamica atë natë
: Pa një ëndërr keq të gjatë,
: Se iu duk i shoqi i verdhë
: Me gjith’kurmin copëtuar
: E kurorëzat mbi shtrat
: I mbuloi me shqep të zi ; 
: Hoq unazën e martesës
: E ia ndau më dy pjesë,
: Një e mbajti, një ja dha,
: Pra u zhduk e gjë s’i tha.
: Natë e ditë ajo vajtoi,
: Por nga varri dot s’e çoi”.
: Ashtu Mara më këndoi,
: Nuk këndoi, por rënkoi ; 
: Që nga oda e dëgjoi
: Zonja Lenë e ma qortoi : 
: - “E përzishme, zonja nuse,
: T’u çel kënga që menatë ; 
: Mos ndonjë ëndërr të keqe
: A të vdekur ti ke parë ?”
: - As ndonjë ëndërr të keqe
: As të vdekurit kam parë,
: Por e kam zemrën të thyer
: E pahir më dalin lot.
: Çfarëdo shoh, e shoh në zi.
: Ububu ! Ky Niku ynë,
: Kur u nis, seç u helmua
: Dhe unazën më kërkoi !...
: Vemi, nën’, vemi mbi kodër,
: Tek zbulohen gjithë fushat,
: Mbase Nkiu na rikthehet !”
: Van’ të nxirat përmbi kodër,
: Tek zbulohen gjithë fushat,
: Mbase niku na rikthehet !”
: Van’ të nxirat përmbi kodër
: E vërejtën djathtas-majtas,
: Kur përderësin me shkop
: E me trastë pan’tek qante
: - “O përderës, derëzi,
: Paç uratën, përse qan ?
: A mos kafshët t’i kan’ vjedhur,
: A koliben ta kan’ djegur,
: Apo birëthin e humbe
: Në këto luftëra të shkreta ?”
: - As kafshët e as koliben,
: As dhe birëthin es’po qaj...
: Sytë e mi u bënë lumë,
: Që për Arbërin kullon...-
: - “Fol’ti, zë i fatit t’keq !
: (thirri vasha si e zalisur)
: Ç’mizori pe në ushtri,
: Si ra Arbëri në zi
: Fol’ ! Ndër flamurët e luftës
: Qift’n e Petës a e pe ?”
: U përgjigj ai derëziu : 
: - “Them, un’them se dje menatë
: atje lart në Myzeqe
: ndiheshin gjëmë e llumabardhat
: gjithë bota seç gjëmonte,
: tymi i dyfeqevet
: gjithë malet mjegullonte ; 
: zbardgëllimet të shpatavet
: gjithë fushat seç shkëlqenin,
: gjakut të ushtarëvet
: lumenjt’seç mbuloheshin ; 
: nga copat eushtavet
: bëheshin ura e ngriheshin male ; 
: si tallazi i detit bie,
: pastaj kthehet në thellësi
: e si arat e bleruara
: tunden erës, që i përthyen,
: vej e vinin duke u shtytur
: gji më gjin ushtar më ushtar.
: Por në orën që lëshon qetë
: Punëtori e sanë u jep
: E para kolibes s’vet
: Kafshon pakëz buke e kripë,
: U ndryshua pamja e luftës,
: Për nga e djathta si shkreptimë
: U sul mbreti e shpoi gardhin,
: Gardhin e shkretë të heshtavet.
: Tek e rënda kordhë binte,
: Binin krerët breshërimë.
: E kaloi plot me zhurmë
: Duke shkelur me murgjarin
: Të vdekur e të plagosur,
: Ndërsa më të mëngjërën 
: Dukagjini, që e pa,
: Mbi armiqtë si një shkëmb ra,
: por ndër grykat me Baderin
: Juniçerët u shtrënguan,
: Trup më trup duke bashkuar
: Dhe mburojën me mburojën
: Porsi ndonjë ledh i hekurt,
: I patundur dhe i tmerrshëm.
: Më kot trimat guximtarë
: Kryet përpoqën n’të ledh,
: se goditur përdhe ranë.
: Atëherë dhjet’kalorës,
: Dhjet’dragonj u ranë shporevet,
: Dhjet rrufera në stuhi,
: U vërvitën mu në mes ; 
: Zgjatën ushtat si purteka,
: shtinë, vranë, copëtuan,
: ngritën pirgje k’tu e përtej
: me të vdekur e t’plagosur
: edhe hapën dyer të gjëra,
: shtruan një udhë keq të gjatë
: si një brazdë ndër të mbjella.
: Ashtu Drini i Zi në dimër,
: mbushur nga përrenjtë e malevet,
: vjen i fryrë e i tërbuar,
: përpjek uj’rat e liqenit,
: i merr zvarrë e i ndan dysh ; 
: Ngrihet lart tallazi i bardhë
: E rreth brigjeve gjëmon ; 
: Por si uj’rat e liqenit,
: Që, si ndahen, prapë kthehen,
: kthehen vrap e bëjnë shesh,
: sa dhe lumin e mbulojnë,
: ashtu bë’kopeja e egër ; 
: (Si pa që pak po sulmonin),
: duke u mbledhur dhe shtrënguar,
: prapa t’dhjetëvet u mbyll.
: Mbreti ahere e Dukagjini,
: Si shpërndan’tjerët, u kthyen
: Dhe ran’ bashkë mbi Baderin.
: Para, prapa ;  k’tej’andej,
: I copëtuar e i thyer,
: qeni i shkret’zu e u zbyth ; 
: Po i pazgjidhur e i tërë
: Brenda vaut ai u mblodh ; 
: Si ariu i Tomorit,
: I përzënë nga barinjtl,
: Njërin vret, tjetrin e shqyen ; 
: Sado i çjerrë e përgjakur, 
: Po pa frik’ në t’madhen zemër,
: Kthehet shpatit prej nga doli,
: nginjur gjaku e ngopur mishi.
: Si u ngrys, mbreti u tërhoq
: Me të gjith’ushtrin’në fushë,
: Ndezi dhe zjarret e natës,
: Për t’plagosur u kujdes...”
: - “Mos, të zëntë nëma e zezë”
: (Thirri Mara si e çmendur)
: Qifti i Petës a u mblodh,
: A ma pe ndër të plagosur ?” –
: Ai heshti, s’u përgjigj,
: U zverdh e me sy në truall
: Lotët i binin pikë-pikë.
: Kuptoi vajza e drejt udhës
: Zbriti duke ulëritur ; 
: Jo, nuk zbriti, u rrokullis
: E nga malet perëndoi

::  * * *

: Gjithë natën, gjithë ditën
: Me kalorëtit e mi
: Unë brodha pa pushuar ; 
: E përshkova nëntë fusha,
: nëntë fusha e nëntë male
: Duke prerë, duke vrarë
: Qentë e shprishur dhe të ikur.
: Si u zhdukën dhe të sprasmit
: Përtej brinjës së Mokreut
: Edhe dita si u ngrys,
: hoqa shokët e u ktheva.
: Sa më shumë i qaseshim fushës,
: Vrehej, errej zemra ime,
: Prekur vrasjes së trazuar,
: Pasi zjarri u shua në hi.
: Se gjith’drizat e barishtet
: Ishin lyer në të kuq
: Edhe brazdat e hendeqet
: Ishin plot me gjak të piksur.
: Afër vaut në Vajkal,
: Ku u ndez e ashpër lufta,
: Ishin t’vdekurit mal-mal,
: E ndër stivat e të vdekurvet
: Qen e ujq buzëngjyer
: Grisnin, shqyenin bark e zorrë,
: Ndërsa, duke krakëllitur,
: Si re diellin mbulonin
: Korba, sorra e skifterë.
: Sa e bukur djalëri,që gjer dje i hante retë
: Sot ka heshtur përgjithmonë
: Porsi pleh shtënë në dhe !
: Në sa trajta vdekja e shkretë
: M’u dëftua në atë pamje !
: Këtu një ushtar i ri
: Mbylli sytë duke qarë
: Mëmëzën duke kujtuar,
: Që e priste, oh, më kot !
: Atje armiku krah armikut
: Si dy qen kafshoheshin,
: Se dhe t’vdekur donin t’vriteshin.
: I trazuar e i helmuar,
: Hoqa syt’nga pamja e keqe,
: Ktheva syt e afër urës
: Pash’papritur një murgjar
: Me kryet ulur mbi truall
: E me frerat nëpër këmbë,
: Me mbulesën copë-copë
: E me shalën-o nën bark.
: Un’iu qasa jo pa droje,
: Se mbulesa në ar qëndisur
: Një dyshim të lig më ngjalli,
: Se m’u duk një luaneshë
: N’fush’të gjelbër e qëndisur.
: Pranë murgjarit një ushtar
: Me dhjet’shigjeta në gji
: Shtrirë ish si ka i therur.
: Me dhëmb’ flamurin shtrëngonte,
: kordhën e mbante në grusht
: E me ballin kthyer qiellit
: Edhe vdekjen e përbuzte.
: As nga pendët e shqiponjës
: As nga parzmor’ e argjëndtë,
: Por nga vetullat e trasha
: E nga sytë e zgurdulluar
: Pal Golemin unë e njoha ; 
: E kërceva mos ish gjallë ; 
: E tërhoqa me kujdes,
: Ku ish bari më i shkriftë.
: Rripta ia preva parzmores,
: Vura dorën përmbi zemër
: E ajo m’u tund nën të.
: Shpejt vrapova gjer te lumi,
: Mora e solla një pikë ujë
: E ia derdha përmbi faqet ; 
: Ai u shtriq me psherëtimë
: si njeri në gjum’të rëndë,
: Tundi kryet e m’u kthye ; 
: Si më njohu, pa lënguar,
: me një t’humbët zë më tha : 
: “Lëri të vdekurit në vend,
: lem’ të fle përgjithmonë
: te ky shtrat i nderit tim,
: mu tek eshtrat e të vrarëvet,
: e të vrarëvet nga kjo dorë
: që gjithmon’do m’jen’ kurorë.
: Na këtë flamur e mbretit
: Të m’i thuash këto fjalë : 
: “Pal Golemi edhe i vdekur
: i tmerroi armiqt’me sy
: e, si ikën, pra ai ra.
: E t’u thuash shokëvet t’mi : 
: Pal Golemi nuk ka vdekur,
: Zëri i luftës do ta ngrerë
: E do jen’gjithmon’me ju
: Krahu, kordha e zemra e tij.
: Tashti, Balë, në atë lis
: Var mburojën e parzmoren,
: Shtoji karkallin e zi
: E mbi to dhe kordhën time.
: Pra, kur dielli të shkëlqejë
: E me rreze t’i qëllojë,
: Prej shkreptimavet të tyre,
: T’kapur tmerrit, do të bien
: Gjithsa m’u trembën në jetë ; 
: E në qetësinë e natës
: Ata hekura e çeliku,
: tundur erës së Mokreut,
: një ushtri e gjall’do t’i duken
: Qenit t’qasur n’errësirë.”
: Foli e kryet i ra në gji.
: Shtrembëroi sytë përdhe
: Me të gjtih’kurmin u shtri.
: Unë u ngrita, se m’u sos
: E nga shokët-o u ktheva
: Që t’i hapnim bashk’një Varr.
: Atje poshtë i pashë ata
: Duke prur’ një të plagosur ; 
: Tezgën bër’ kishin me llërë.
: Si u afruan, u zalisa,
: Kur e pash’të artin qift
: Sqepin ngritur, krahët shtjellë
: Mbi atë karkall prej bronzi.
: Ish i bardhë si qiri,
: Kryet rënë kish mbi supq,
: flokët i ngisnin përdhe,
: gjaku i rridhte pika-pika
: qafës s’hapur si një shegë,
: jeta mbledhur i ish në sy.
: Si më pa, me dhemshuri
: Më vërejti e buzëqeshi : 
: “Mos më qaj, vëllauthi im,
: Mos më qaj në zulmën time,
: Në kët’ditë flamurtare,
: Në kët’ditë t’Arbrit tonë !
: Po në ushtri kthehu e thuaju
: E t’i thuash edhe darës : 
: - Malli i mir’në djalëri
: Është si vajtë e kandilit ; 
: Niku dhëndërith i ri
: Dasmën me luftën ndërroi
: Edhe vallet me Vajkalin,.
: Njëqind qenër m’u vërsulën
: E të njëqind dhe po hanë ; 
: Pastaj Bader tradhëtari
: Që nga prapa më qëlloi.
: E t’i thuash edhe mëmës : 
: - Niku u nis e do mënojë,
: po ti, nënë, mos e prit.
: Pse për birëthin, që humbe,
: Ai një bijëz të ka lënë,
: ty ta ka truar përjetë !
: Pra lart ngjitu në çardhak,
: nuses sime të m’i falesh,
: S’bukurës së Lalës-o,
: Ndërsa ajo më kujton,
: Më kujton me zemër-o : 
: - Këtë unazë ta dërgoi
: Niku yt, se t’u martua,
: T’u martua me një plakë,
: Me një plakë kaq të zezë
: E ti, e bukur t’i martohesh “ –
: Sosi fjalën e m’u shgua
: Si kandili, kur s’ka vaj,
: Si një lulëz e këputur,
: Që dhe e fishkur erë mban.
: E, ndërsa ne po mendonim
: që në varre t’i mbulonim,
: përkëtej urës një vajzë
: na u dëftua si një hije.
: Flok’t i kishte të ndërliksur,
: Syt’ të futur thell’në ballë,
: Me fustanin copë-copë
: E me këmbët të përgjakura : 
: “o ushtarë, o vëllezër,
: ju përher’ të lumë qofshi !
: Mbase pat’në këtë fushë
: Një kalorës trim të ri
: Me një karkall-o të artë,
: Ku një qift i fluturon ?
: Ar’i karkallit përzihet
: Me një tuf’flokësh të verdhë,
: E ka ballin porsi dielli
: Ka dy sy si sy shkëndija,
: Dy shkëndija të shkreptimës ; 
: E ka gojën si unazë
: Edhe fjalëzën të ëmbël
: Porsi hojet e pranverës...
: Deh, ju lutem, më kallëzoni !”
: Sy ndër sy ne u vërejtëm,
: në lot sytë na u mbytën,
: Helmi buzën na e qepi.
: Ajo u zverdh e na vështroi
: E u kthye dhe, sa e pa
: Shtrirë t’vdekurin mbi dhe,
: Dha një britmë e në krahë
: E ftohtë si borë i ra.
: Vam’t’i flisnim, s’u përgjegj,
: Vam’ta preknim, nuk lëvizi,
: Vam’ta ngrinim e na vdiq.
: Zemra e mbushur m’Nik’n e saj,
: Rritur me mall e hare,
: Si u rëndua helmit t’keq,
: Më s’i nxuri dhe i plasi.
: Jan’ dy varre në Vajkal ; 
: Fle te njëri Pal Golemi
: E mbi të mbiu një lis
: Me gjith’ gjethet në blerim.
: Fle te tjetri Niku i Petës,
: Vasha e lalës i fle pranë,
: Se, si u deshën përmbi dhe,
: Ashtu duhen dhe nën dhe ; 
: Atje mbiu një qiparis,
: Mbiu dhe molla e bardhë !
: Mori bijë, bija e Lalës,
: Moj e bukur, e trishtuar,
: Pse m’kujtove mot’n e shkuar ?