Akrokantosauri

***Acrocanthosaurus*** (që do të thotë hardhucë me kreshta të larta) është një gjini e dinozaurëve teropodë që ekzistoi në atë që është sot Amerika Veriore gjatë epokës Aptiane dhe fillimin e epokës Albiane gjatë Kretakut të hershëm.  Si gjithë gjinitë e dinozaurëve, *Acrocanthosaurus* përmban veç një specie, *A. atokensis*.  Fosilet e kësaj specieje që kanë mbetur gjenden në shtetet amerikane të Oklahomës dhe Teksasit, megjithëse në Meriland janë gjetur dhëmbë që i atribuohen *Acrocanthosaurus*.

*Acrocanthosaurus* ishte një grabitqar dykëmbor.  Siç e thotë edhe emri, ai është më shumë i njohur për numrin e lartë të kreshtave në shumë nga vertebrat e tij, që mbështesnin shumë muskuj mbi qafën, kurrizin dhe legenin e kafshës.  *Acrocanthosaurus* ishte një nga teropodët më të mëdhenj, rreth 12 metra i gjatë dhe peshonte deri në 6,17 tonë. Gjurmë këmbësh të teropodëve të mëdhenj që janë gjetur në Teksas mund të kenë qenë të *Acrocanthosaurusit*, megjithëse nuk ka një lidhje direkte me eshtrat e mbetura prej skeletit.

Zbulimet e fundit kanë shpjeguar shumë detaje të anatomisë së tij, duke lejuar studimet e specializuara që fokusohen në strukturën e trurit të tij dhe funksionin e gjymtyrëve të përparme. Gjithsesi, ka akoma një debat rreth lidhjeve të tij evolucionare dhe disa shkencëtarë e kanë klasifikuar atë si një alosaurid, kurse disa të tjerë si një karkarodontosaurid. *Acrocanthosaurusi* ishte teropodi më I madh në ekosistemin e tij dhe ka mundësi të ketë qenë një grabitqar alfa që gjuante sauropodë dhe ornitopodë të mëdhenj.

## Përshkrimi 
majtas|parapamje|250x250px|Madhësitë relative të Akrokantosaurusit dhe njeriut.
Megjithëse pak më i vogël se të afërmit e tij gjigantë si *Giganotosaurus*, *Acrocanthosaurusi* ishte prapë se prapë një nga teropodët më të mëdhenj që ka ekzistuar. Individi më i gjatë që njihet u mat dhe ishte 11,5 metra nga koka te këmbët dhe peshonte 6.177 kilogramë.

Kafka e *Acrocanthosaurusit*, si shumica e alosauridëve të tjerë, ishte e gjatë, e ulët dhe e ngushtë.  Hapësira në zgavrën e syrit (fenestra antorbitale) ishte shumë e madhe, më shumë se çereku i gjatësisë së kafkës dhe sa dy të tretat e lartësisë së saj (kafkës).  Sipërfaqja e jashtme e nofullës së sipërme dhe sipërfaqja e sipërme e kockës hundore në majë të noçkës nuk ishin aq të ashpra sa ato të *Giganotosaurusit* apo ato të *Carcharodontosaurusit*.  Kreshta të ulëta dhe të vogla ngriheshin prej kockës hundore, dhe shkonin nga secila anë e hundës ose noçkës nga flegrat, deri te syri, që pastaj vazhdonte te kockat lakrimale ose lotore. Ndryshe nga Alosaurusi, nuk kishte një të ngritur në kockën lotore përballë syrit. Kockat lotore dhe postorbitale bashkoheshin për të formuar një vetull të trashë, e parë kjo edhe te karkaroontosauridët dhe te abelisauridët, që nuk ishin të lidhur. Nëntëmbëdhjetë dhëmbë të kthyer ishin të vendosur në secilën anë të nofullës së sipërme, por numri i dhëmbëve në nofullën e poshtme nuk është i ditur. Dhëmbët e *Acrocanthosaurusit* janë më të gjerë se ato të *Karkandontosaurusit* dhe nuk kishin sipërfaqe të ashpër, si të rrudhosur që kishin karkandontosauridët. Nofulla e poshtme ishte e kthyer nga cepi i përparmë, ashtu si te *Giganotosaurusi*, dhe gjithashtu e cektë, kurse pjesa tjetër mbrapa saj ishte shumë e thellë.  *Acrocanthosaurusi* dhe *Giganotosaurus* kishin të përbashkët një kreshtë horizontale në sipërfaqen e jashtme të kockës surangulare (pjesa e mbrapme e nofullës së poshtme), poshtë nyjës që e lidhte atë me kafkën. Dinozaurët e tjerë kishin gjithashtu kreshta të larta në kurriz, disa herë shumë më të larta se ato të *Acrocanthosaurus*. Për shembull, *Spinosaurusi* (i palidhur me Acrocanthosaurusin) kishte kreshta afërsisht 2 metra të gjatë, rreth 11 herë më të larta se vertebrat e tij. Kreshtat e poshtme të Acrocanthosaurusit ishin të lidhura, duke mundësuar muskuj të fuqishëm si ato të bizonit modern, duke formuar një kreshtë të gjatë dhe të trashë poshtë kurrizit.

Përveç vertebrave, *Acrocanthosaurusi* kishte një skelet tipik alosauridi. *Acrocanthosaurusi* ishte dykëmbor, me një bisht të rëndë dhe të gjatë që kundër-drejtpeshonte kokën dhe trupin, duke ruajtur qendrën e gravitetit mbi legenin e tij. Gjymtyrët e tij të përparme ishin më të shkurtra dhe robuste se sa ato të *Allosaurusit* por për të tjerat ishin të ngjashme: çdo dorë kishte tre njësi me kthetra. Ndryshe nga shumë dinozaurë vrapues, femuri i tij ishte më i gjatë se tibia dhe metatarsalet, Jo-çuditërisht, kockat e prapme të këmbëve të *Acrocanthosaurusit* ishin në përpjesëtimisht më robuste se i afërmi i tij më i vogël *Allosaurus*. Këmbët e tij kishin katër njësi secila, ndonëse siç është tipike për teropodët, njësia e parë ishte shumë më e vogël se pjesa tjetër dhe nuk bënte kontakt me tokën.

Në kohën e zbulimit të tij, *Acrocanthosaurus* dhe shumica e teropodëve të tjerë të mëdhenj njiheshin vetëm nga mbetje të fragmentuara, duke çuar në klasifikime me variacione të ndryshme për këtë gjini. J. Willis Stovall dhe Wann Langston, Jr. ishin të parët që e vendosën atë te "Antrodemidae," ekuivalente me Alosauridët, por u zhvendos në një kosh taksonomik (grup ku vendosen kafshët që nuk i përshtaten asnjë grupi) të quajtur Megalosauridae nga Alfred Sherwood Romer më 1956. Për autorët e tjerë, kreshtat e larta në vertebrat e saj sugjerojnë një lidhje me *Spinosaurus*. Ky interpretim i *Acrocanthosaurus* si spinosaurid u mbajt për të vërtetë në vitet 1980, dhe u përsërit në librat gjysmë-teknikë të kohës.

Vertebra shpinore të gjata nga Kretaku i Hershëm në Angli njëherë e një kohë konsideroheshin shumë të ngjashme me ato të *Acrocanthosaurus*, Këto kocka iu atribuan fillimisht *Altispinax*, një teropod anglez ndryshe i njohur vetëm nga dhëmbët, dhe ky atribuim bëri që një autor të propozonte se *Altispinax* vetë ishte një sinonim për *Acrocanthosaurus*. Këto vertebra më vonë iu atribuan një gjinie të re *Becklespinax*, i veçuar edhe nga *Acrocanthosaurus* dhe *Altispinax*.

## Zbulimi dhe emërtimi 
parapamje|right|Skelet i montuar *Acrocanthosaurus* në pamje anësore

*Acrocanthosaurus* është i emërtuar pas kreshtave të tij të larta, nga Greqishtja e vjetër *ɑκρɑ*/*akra* ("i lartë"), *ɑκɑνθɑ*/*akantha* (gjemb) dhe *σɑʊρος*/*sauros* ("hardhucë").  Ka një specie me emër (*A. atokensis*), që emërtohet pas Kontesë Atoka në Oklahoma, ku u kampionët e parë. Emri u vendos më 1950 nga paleontologët amerikanë J. Willis Stovall dhe Wann Langston, Jr. por emri u ndryshua në *Acrocanthosaurus atokensis* për publikimin formal.

Përveç skeleteve të plota që janë në muzetë e Karolinës Veriore dhe Dakotës Jugore, *Acrocanthosaurus* mund të njihet nga mbetje të paplota jashtë Oklahomës dhe Teksasit. Një dhëmb i gjendur në Arizonën jugore i referohet kësaj gjinie, dhe shenja të dhëmbëve janë gjetur në kockat e sauropodëve nga e njëjta zonë. Disa dhëmbë nga Formacioni Shkëmbor Arundel në Maryland janë përshkruar si pothuajse identikë me ato të *Acrocanthosaurus* dhe mund të jenë të një përfaqësuesi lindor të gjinisë. Shumë dhëmbë dhe kocka të tjera nga formacione të ndryshme gjeologjike mespërmes Shteteve të Bashkuara perëndimore gjithashtu janë lidhur me *Acrocanthosaurus*, por shumica e tyre janë identifikuar gabim.

## Paleobiologjia 
### Funksioni i gjymtyrëve të përparme 
Si shumica e teropodëve të tjerë jo-avianë, gjymtyrët e përparme të *Acrocanthosaurus* nuk kryenin kontakt me tokën dhe nuk përdoreshin për lëvizje ; në vend të kësaj kishin funksion grabitqar. Zbulimi i një gjymtyre të përparme të plotë (NCSM 14345) lejoi analizat e para për funksionin dhe zonën e lëvizshmërisë së saj te *Acrocanthosaurus*. Studimi ekzaminoi sipërfaqen e kockave që mund të lidheshin me kocka të tjera që determinonin sa larg ky kyç mund të lëvizte pa u ndrydhur. Në shumë nga kyçet, kockat nuk përshtateshin bashkë plotësisht, duke indikuar një prezencë të kërcit në kyçe, siç vihet re në shumë arkozaurë që jetojnë. Ndër zbulimeve të tjera, studimi sugjeroi se, në një pozicion prehjeje, gjymtyrët e përparme do të vareshin nga shpatullat me humerusin e anuar pak mbrapa, bërryli i përthyer dhe kthetrat të kthyera.

Truri ishte në formë S-je, me pak zgjerim të hemisferave cerebrale, duke e bërë më shumë të ngjashëm me krokodilin sesa me zogjtë. Kjo është në lidhje me konservimin e trurit të teropodëve jo-celurosauriane.  *Acrocanthosaurus* kishte tru të madh dhe një bulb olfaktor bulbor, duke indikuar një nuhatje të mirë. Rindërtimi i kanaleve gjysmërrethore të veshit, që kontrollojnë ekuilibrin, tregon se koka mbahej 25° horizontalisht. Kjo determinohej duke orientuar kopjen ashtu që kanali anësor gjysmërrethor të ishte paralel me tokën, siç është normalisht një kafshë në një qëndrim vigjilent. ndonëse disa vende të tjera përreth shtetit janë përshkruar në literatura. Është e pamundur të thuash se cila kafshë i bëri ato gjurmë, sepse asnjë kockë fosile nuk është lidhur me gjurmët. Megjithatë, shkencëtarët për një kohë të gjatë e kanë konsideruar të mundshëm se ato gjurmë i përkasin *Acrocanthosaurus*. Një studim i vitit 2001 krahasoi gjurmët e këmbëve në Glen Rose me këmbët e shumë teropodëve të mëdhenj por nuk mund t’i atribuonte me siguri ato te një gjini e përcaktuar. Gjithsesi, studimi shënon se gjurmët ishin në madhësinë dhe formën e parashikuar për *Acrocanthosaurus*. Për shkak se Formacioni Glen Rose është afër Formacionit Antlers dhe Formacioneve të Maleve Binjake si në pozicion gjeografik ashtu edhe në moshë gjeologjike dhe i vetmi teropod i madh i njohur në këto formacione është *Acrocanthosaurus*, studimi nxori përfundimin se *Acrocanthosaurus* ishte më i munduri që t’i ketë bërë ato gjurmë.
parapamje|left|Gjurmët e teropodit të Glen Rose dhe *Apatosaurus* i montuar në sfond, AMNH

Gjurmët e famshme të Glen Rose të shfaqura në Nju Jork përfshijnë gjurmë të këmbësh teropodësh që i përkisnin disa individëve që lëviznin në të njëjtin drejtim me mbi dymbdëdhjetë dinozaurë sauropodë. Gjurmët e teropodit janë disa herë të gjetura mbi gjurmët e sauropodëve, duke indikuar se ato u formuan më vonë. Kjo është çuar më tej sepse ekzistojnë prova që një grup i vogël i *Acrocanthosaurus* ishte duke gjuajtur një grup sauropodësh. Në një pikë që kalon në shtegun e një prej sauropodëve, një nga gjurmët e teropodit mungon, fakt i cili është cituar si provë për një sulm. Megjithatë, disa shkencëtarë të tjerë e dyshojnë vlefshmërinë e këtij interpretimi sepse sauropodi nuk ndryshoi të ecurën, siç do pritej kur një grabitqar i madh gjendej afër. Formacioni Antlers përmban fosile të *Deinonychus* dhe *Tenontosaurus*, dy gjini dinozaurësh gjithashtu të gjetur në Formacionin Cloverly në Montana, që është datuar në fazat Aptian dhe Albian, duke sugjeruar një moshë të ngjashme me Antlers. Kështu që *Acrocanthosaurus* ka ekzistuar ndërmjet 125 dhe 100 milionë vjetëve më parë. ose edhe sauropodin gjigand *Sauroposeidon*, gjithashtu edhe ornitopodë të mëdhenj si *Tenontosaurus*. Teropodi tjetër më i vogël *Deinonychus* gjithashtu sillej vërdallë në atë zonë por me një gjatësi prej 3&nbsp;metra ka shumë mundësi që jepte sfidë minimale për *Acrocanthosaurus*.

## Lidhje të jashtme 
* *Acrocanthosaurus* FAQ from the North Carolina Museum of Natural Sciences.
* *Acrocanthosaurus* entry at The Theropod Database.
* *Acrocanthosaurus* skeletal images at The Grave Yard.
* History of "Fran " (NCSM 14345)
* The Glen Rose Trackway at the American Museum of Natural History.
* Life restoration of *Acrocanthosaurus atokensis*  by paleoartist Julius T. Csotonyi.

## Referime