Fëmijëria

**Fëmijëria** është një periudhe e zhvillimit njerëzor midis fazave të lindjes dhe pubertetit,  ose midis periudhës së zhvillimit të foshnjërisë dhe pubertetit.  Ajo mund t'i referohet gjithashtu një qenieje njerëzore të palindur.   Përkufizimi ligjor i *fëmijës* në përgjithësi i referohet të miturit, i njohur ndryshe si person më i ri se mosha madhore . 

Koncepti i fëmijërisë u shfaq gjatë shekujve XVII dhe XVIII, veçanërisht nëpërmjet teorive arsimore (pedagogjike) të filozofit John Locke dhe fillimit të paraqitjes së hulumtimeve të para për fëmijët.  Duhet theksuar se deri në këtë periudhë, fëmijët shpesh shiheshin dhe konsideroheshin si versione të paplota të të rriturve ose si "njerëz të vegjël".   Studimet e zhvilluara treguan se faktorë të ndryshëm gjatë periudhës së fëmijërisë mund të ndikojnë në formimin e qëndrimeve të një personaliteti të caktuar prandaj këtu shihet edhe rëndësia e njohjes dhe studimit sa më të gjithanshëm të kësaj periudhe të zhvillimit të njeriut.  ose, në mënyrë metaforike, një figurë autoriteti, ose të nënkuptojë anëtarësimin në grup në një klan, fis ose fe; mund të nënkuptojë gjithashtu të qenit i prekur fuqishëm nga një kohë, vend ose rrethanë specifike, si në "një fëmijë i natyrës" ose "një fëmijë i viteve gjashtëdhjetë". 

## Përkufizime 
Në shkencat biologjike, një fëmijë zakonisht përkufizohet si një person midis lindjes dhe pubertetit,  Kjo është ratifikuar nga 192 nga 194 vende anëtare. Termi *fëmijë* mund t'i referohet gjithashtu dikujt nën një kufi tjetër moshe të përcaktuar ligjërisht, që nuk lidhet me moshën madhore. Në Singapor, për shembull, një *fëmijë* përkufizohet ligjërisht si dikush nën moshën 14 vjeç sipas "Akti për Fëmijët dhe Personat e Rinj" ndërsa mosha madhore është 21 vjeç.   Në Ligjin e Emigracionit në SHBA, një fëmijë i referohet kujtdo që është nën moshën 21 vjeç 

Disa përkufizime në anglisht të fjalës *fëmijë* përfshijnë fetusin (nganjëherë quhet *i palindur* ).  Në shumë kultura, një fëmijë konsiderohet i rritur pasi i nënshtrohet një riti të kalimit, i cili mund ose nuk mund të korrespondojë me kohën e pubertetit.

Fëmijët në përgjithësi kanë më pak të drejta se të rriturit dhe klasifikohen si të paaftë për të marrë vendime serioze dhe ligjërisht duhet të jenë gjithmonë nën kujdesin e një të rrituri ose kujdestarie të fëmijës, pavarësisht nëse prindërit e tyre divorcohen apo jo.

## Fazat e zhvillimit të fëmijërisë 
### Fëmijëria e hershme 
[parapamje| Fëmijët që luajnë [Violina|violinë në një recital në grup, Itaka, Nju Jork, 2011]]
Fëmijëria e hershme ndjek fazën e foshnjërisë dhe fillon me fëmijërinë kur fëmija fillon të flasë ose të ndërmarrë hapa në mënyrë të pavarur.   Ndërsa fëmijëria përfundon rreth moshës 3 vjeç kur fëmija bëhet më pak i varur nga ndihma prindërore për nevojat bazë, fëmijëria e hershme vazhdon afërsisht deri në moshën 6 ose 7 vjeç. Megjithatë, sipas Shoqatës Kombëtare për Edukimin e Fëmijëve të Vegjël, fëmijëria e hershme përfshin gjithashtu foshnjërinë. Në këtë fazë fëmijët mësojnë përmes vëzhgimit, eksperimentimit dhe komunikimit me të tjerët. Të rriturit mbikëqyrin dhe mbështesin procesin e zhvillimit të fëmijës, i cili më pas do të çojë në autonominë e fëmijës. Gjithashtu gjatë kësaj faze krijohet një lidhje e fortë emocionale midis fëmijës dhe ofruesve të kujdesit. Fëmijët gjithashtu fillojnë parashkollorin dhe kopshtin në këtë moshë: dhe rrjedhimisht jetën e tyre sociale.

### Fëmijëria e mesme 
Fëmijëria e mesme fillon rreth moshës 6 vjeçare, përafërsisht me moshën e shkollës fillore . Përfundon rreth moshës 9 ose 10.  Së bashku, fëmijëria e hershme dhe e mesme quhen vite formuese. Në këtë periudhë të mesme, fëmijët zhvillohen socialisht dhe mendërisht. Ata janë në një fazë ku bëjnë miq të rinj dhe fitojnë aftësi të reja, të cilat do t'u mundësojnë të bëhen më të pavarur dhe të rrisin individualitetin e tyre. Gjatë fëmijërisë së mesme, fëmijët hyjnë në vitet e shkollës, ku paraqiten me një mjedis të ndryshëm nga ai që janë mësuar. Ky mjedis i ri krijon sfida dhe fytyra të reja për fëmijët.  Me hyrjen e shkollës dalin në dritë çrregullime mendore që normalisht nuk do të viheshin re. Shumë nga këto çrregullime përfshijnë: autizmin, disleksinë, diskalkulinë dhe ADHD .   Edukimi special, mjedisi më pak kufizues, reagimi ndaj ndërhyrjes dhe planet e edukimit të individualizuar janë të gjitha plane të specializuara për të ndihmuar fëmijët me aftësi të kufizuara. 

### Fëmijëria e vonë 
Paraadoleshenca është një fazë e zhvillimit njerëzor pas fëmijërisë së hershme dhe para adoleshencës . Paraadoleshenca zakonisht përkufizohet si mosha 9-12 vjeç, që përfundon me fillimin kryesor të pubertetit, me shënues të tillë si menarke, spermarche dhe kulmin e shpejtësisë së lartësisë. Këto ndryshime zakonisht ndodhin midis moshës 11-14 vjeç. Mund të përkufizohet gjithashtu si periudha 2-vjeçare para fillimit të madh të pubertetit.  Paraadoleshentët mund t'i shohin marrëdhëniet njerëzore ndryshe (p.sh. ata mund të vërejnë anën e gabuar, njerëzore të figurave të autoritetit ). Krahas kësaj, ata mund të fillojnë të zhvillojnë një ndjenjë të identitetit të vetvetes dhe të kenë ndjenja të shtuara të pavarësisë : 'mund të ndjehen si një individ, jo më "vetëm një nga familja." 

## Fazat e zhvillimit pas fëmijërisë 
### Adoleshenca 
parapamje| Një vajzë adoleshente, fotografuar nga Paolo Monti
Adoleshenca zakonisht përcaktohet të jetë midis fillimit të pubertetit dhe moshës madhore ligjore: kryesisht korrespondon me vitet e adoleshencës (13-19). Megjithatë, puberteti zakonisht fillon para viteve të adoleshencës. Edhe pse biologjikisht një fëmijë është një qenie njerëzore midis fazave të lindjes dhe pubertetit, 

Historiani francez Philippe Ariès argumentoi se gjatë viteve 1600, koncepti i fëmijërisë filloi të shfaqej në Evropë,  megjithatë historianë të tjerë si Nicholas Orme e kanë sfiduar këtë pikëpamje dhe kanë argumentuar se fëmijëria është parë si një fazë më vete që të paktën që nga mesjeta. periudhë.  Të rriturit i shihnin fëmijët si qenie të veçanta, të pafajshme dhe në nevojë për mbrojtje dhe trajnim nga të rriturit përreth tyre. Filozofi anglez John Locke ishte veçanërisht me ndikim në përcaktimin e këtij qëndrimi të ri ndaj fëmijëve, veçanërisht në lidhje me teorinë e tij të tabula rasa, e cila e konsideronte mendjen në lindje si një "propozim bosh". Një pasojë e kësaj doktrine ishte se mendja e fëmijës lindte bosh dhe se ishte detyra e prindërve që ta mbushnin fëmijën me nocione të sakta. Gjatë periudhës së hershme të kapitalizmit, ngritja e një klase të mesme të madhe tregtare, kryesisht në vendet protestante të Republikës Holandeze dhe Anglisë, solli një ideologji të re familjare të përqendruar rreth edukimit të fëmijëve. Puritanizmi theksoi rëndësinë e shpëtimit individual dhe shqetësimin për mirëqenien shpirtërore të fëmijëve. 

Nocioni modern i fëmijërisë me autonominë dhe qëllimet e veta filloi të shfaqej gjatë Iluminizmit të shekullit të 18-të dhe periudhës romantike që pasoi atë.  Jean Jacques Rousseau formuloi qëndrimin romantik ndaj fëmijëve në romanin e tij të famshëm të vitit 1762 *Emili, ose Mbi edukatën*. Duke u bazuar në idetë e John Locke dhe mendimtarëve të tjerë të shekullit të 17-të, Jean-Jaques Rousseau e përshkroi fëmijërinë si një periudhë të shkurtër të shenjtërores përpara se njerëzit të ndeshen me rreziqet dhe vështirësitë e moshës madhore.  Portreti i gjerë i fëmijëve të Sir Joshua Reynolds demonstroi qëndrimet e reja të ndriçuara ndaj fëmijëve të vegjël. Piktura e tij e vitit 1788 *"Epoka e pafajësisë"* thekson pafajësinë dhe hirin natyral të fëmijës pozues dhe shpejt u bë një e preferuar e publikut. 

Ideja e fëmijërisë si një vend i hyjnisë, pastërtisë dhe pafajësisë është shpjeguar më tej në " Ode : Intimacionet e pavdekshmërisë nga kujtimet e fëmijërisë së hershme", imazhet e së cilës ai "e modeloi nga një përzierje komplekse estetike baritore., pikëpamjet panteiste të hyjnisë dhe një ide e pastërtisë shpirtërore të bazuar në një nocion edenik të pafajësisë baritore të mbushur me nocione neoplatonike të rimishërimit".  shpesh duke punuar me orë të gjata në punë të rrezikshme me paga të ulëta.  Me kalimin e shekullit, kontradikta midis kushteve në terren për fëmijët e varfër dhe nocionit të klasës së mesme të fëmijërisë si një kohë e thjeshtësisë dhe pafajësisë çoi në fushatat e para për vendosjen e mbrojtjes ligjore për fëmijët.

Reformatorët britanikë sulmuan punën e fëmijëve që nga vitet 1830 e tutje, të mbështetur nga përshkrimet e tmerrshme të jetës në rrugë të Londrës nga Charles Dickens.  Fushata përfundimisht çoi në Aktet e Fabrikës, të cilat zbutën shfrytëzimin e fëmijëve në vendin e punës 

### Konceptet moderne të fëmijërisë 
[parapamje| Një plak dhe mbesa e tij në [Turqia|Turqi.]]
Qëndrimi modern ndaj fëmijëve u shfaq në fund të shekullit të 19-të; klasa e mesme dhe e lartë viktoriane theksoi rolin e familjes dhe shenjtërinë e fëmijës – një qëndrim që ka mbetur dominues në shoqëritë perëndimore që atëherë.  Zhanri i letërsisë për fëmijë mori hov, me një përhapje të librave humoristikë, të orientuar nga fëmijët, të përshtatur me imagjinatën e fëmijës. Fantazia e Lewis Carroll '', Alice's Adventures in Wonderland*, botuar në 1865 në Angli, ishte një pikë referimi në zhanër; e konsideruar si “kryevepra e parë angleze e shkruar për fëmijë”, botimi i saj hapi “Epokën e parë të artë” të letërsisë për fëmijë.

Gjysma e dytë e shekullit të 19-të pa prezantimin e shkollimit të detyrueshëm shtetëror të fëmijëve në të gjithë Evropën, i cili i largoi me vendosmëri fëmijët nga vendi i punës në shkolla.  

Ekonomia e tregut e shekullit të 19-të mundësoi konceptin e fëmijërisë si një kohë argëtimi, lumturie dhe imagjinate. Kukullat dhe shtëpitë e kukullave të bëra nga fabrika i kënaqnin vajzat dhe djemtë luanin sporte dhe aktivitete të organizuara.  Boy Scouts u themelua nga Sir Robert Baden-Powell në 1908,   i cili u siguronte djemve të rinj aktivitete në natyrë që synonin zhvillimin e karakterit, qytetarisë dhe cilësive personale të fitnesit. 

Në shekullin e 20-të, Philippe Ariès, një historian francez i specializuar në historinë mesjetare, sugjeroi se fëmijëria nuk ishte një fenomen natyror, por një krijim i shoqërisë në librin e tij të vitit 1960 *Shekujt e fëmijërisë* . Në vitin 1961 ai botoi një studim të pikturave, gurëve të varreve, mobiljeve dhe regjistrimeve shkollore, duke zbuluar se para shekullit të 17-të, fëmijët përfaqësoheshin si mini-të rritur.

Në vitin 1966, filozofi amerikan George Boas botoi librin *Kulti i fëmijërisë* . Që atëherë, historianët kanë hulumtuar gjithnjë e më shumë fëmijërinë në kohët e kaluara. 

Në vitin 2006, Hugh Cunningham botoi librin *Shpikja e Fëmijërisë*, duke parë fëmijërinë britanike që nga viti 1000, mesjeta, deri në atë që ai i referohet si Periudha e pasluftës e viteve 1950, 1960 dhe 1970. 

Fëmijëria evoluon dhe ndryshon ndërsa stilet e jetesës ndryshojnë dhe pritshmëritë e të rriturve ndryshojnë. Në epokën moderne, shumë të rritur besojnë se fëmijët nuk duhet të kenë shqetësime apo punë, pasi jeta duhet të jetë e lumtur dhe pa probleme. Fëmijëria shihet si një përzierje e thjeshtësisë, pafajësisë, lumturisë, argëtimit, imagjinatës dhe mrekullisë. Mendohet si një kohë loje, mësimi, shoqërimi, eksplorimi dhe shqetësimi në një botë pa shumë ndërhyrje të të rriturve.  

## Fëmijëri e shëndetshme 
### Shëndeti i fëmijëve 
Shëndeti i fëmijëve përfshin mirëqenien fizike, mendore dhe sociale të fëmijëve. Ruajtja e shëndetit të fëmijëve nënkupton ofrimin e ushqimeve të shëndetshme, sigurimin e gjumit dhe stërvitjes së mjaftueshme dhe mbrojtjen e sigurisë së tyre.  Fëmijët në pjesë të caktuara të botës shpesh vuajnë nga kequshqyerja, e cila shpesh shoqërohet me kushte të tjera, të tilla si diarre, pneumoni dhe malarie. 

### Mbrojtja e fëmijëve 
Mbrojtja e fëmijëve, sipas UNICEF-it, i referohet “parandalimit dhe reagimit ndaj dhunës, shfrytëzimit dhe abuzimit ndaj fëmijëve – duke përfshirë shfrytëzimin seksual komercial, trafikimin, punën e fëmijëve dhe praktikat e dëmshme tradicionale, si gjymtimi/prerja e organeve gjenitale të femrave dhe martesat e fëmijëve ”.  Konventa për të Drejtat e Fëmijës mbron të drejtat themelore të fëmijëve.

Mbrojtja e fëmijëve nga abuzimi konsiderohet si një synim i rëndësishëm bashkëkohor. Kjo përfshin mbrojtjen e fëmijëve nga shfrytëzimi si puna e fëmijëve, trafikimi i fëmijëve dhe shitja e fëmijëve, abuzimi seksual i fëmijëve, duke përfshirë prostitucionin e fëmijëve dhe pornografinë e fëmijëve, përdorimin ushtarak të fëmijëve dhe pastrimin e fëmijëve në birësime të paligjshme. Ekzistojnë disa instrumente ndërkombëtare për këto qëllime, si:
* Konventa për format më të këqija të punës së fëmijëve
* Konventa për moshën minimale, 1973
* Protokolli opsional mbi shitjen e fëmijëve, prostitucionin e fëmijëve dhe pornografinë e fëmijëve
* Konventa e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Fëmijëve nga Shfrytëzimi Seksual dhe Abuzimi Seksual
* Protokolli Fakultativ mbi Përfshirjen e Fëmijëve në Konflikte të Armatosura
* Konventa e Hagës për Birësimin

### Loja 
Loja është thelbësore për mirëqenien konjitive, fizike, sociale dhe emocionale të fëmijëve.  Ai u ofron fëmijëve mundësi për zhvillim fizik (vrapim, kërcim, ngjitje, etj.), intelektual (aftësi sociale, norma të komunitetit, etikë dhe njohuri të përgjithshme) dhe emocional (empati, dhembshuri dhe miqësi). Loja e pastrukturuar inkurajon kreativitetin dhe imagjinatën. Loja dhe bashkëveprimi me fëmijë të tjerë, si dhe me disa të rritur, ofron mundësi për miqësi, ndërveprime shoqërore, konflikte dhe zgjidhje. Megjithatë, të rriturit priren (shpesh gabimisht) të supozojnë se praktikisht të gjitha aktivitetet sociale të fëmijëve mund të kuptohen si "lojë" dhe, për më tepër, se aktivitetet e lojës së fëmijëve nuk përfshijnë shumë aftësi ose përpjekje.    

Është përmes lojës që fëmijët në një moshë shumë të hershme përfshihen dhe ndërveprojnë në botën përreth tyre. Loja i lejon fëmijët të krijojnë dhe eksplorojnë një botë që mund ta zotërojnë, duke mposhtur frikën e tyre gjatë praktikimit të roleve të të rriturve, ndonjëherë në lidhje me fëmijë të tjerë ose kujdestarë të rritur. 

Edhe pse loja konsiderohet si më e rëndësishmja për zhvillimin optimal të fëmijëve, mjedisi ndikon në lojën e tyre dhe rrjedhimisht në zhvillimin e tyre. Fëmijët e varfër përballen me pabarazi të përhapura mjedisore pasi përjetojnë më pak mbështetje sociale dhe prindërit e tyre janë më pak të përgjegjshëm dhe më autoritar. Fëmijët nga familjet me të ardhura të ulëta kanë më pak gjasa të kenë akses në libra dhe kompjuterë që do të përmirësonin zhvillimin e tyre. 

### Kultura e rrugës 
parapamje| Fëmijët përpara një kinemaje, Toronto, 1920.
Kultura e fëmijëve në rrugë i referohet kulturës kumulative të krijuar nga fëmijët e vegjël dhe nganjëherë referohet si *bota e tyre sekrete'' . Është më e zakonshme tek fëmijët nga mosha shtatë deri në dymbëdhjetë vjeç. Është më i fortë në zonat urbane industriale të klasës punëtore, ku fëmijët tradicionalisht janë të lirë të luajnë në rrugë për periudha të gjata pa mbikëqyrje. Ai është shpikur dhe mbështetur kryesisht nga vetë fëmijët me pak ndërhyrje nga të rriturit.

Kultura e rrugës e fëmijëve të vegjël zakonisht zhvillohet në rrugë të qeta dhe trotuare, dhe përgjatë rrugëve që dalin në parqe lokale, kënde lojërash, shkurre dhe djerrina, dhe në dyqanet lokale. Shpesh imponon status imagjinativ në pjesë të caktuara të sferës urbane (ndërtesa lokale, bordurat, objektet e rrugëve, etj.). Fëmijët caktojnë zona të veçanta që shërbejnë si vende takimi dhe relaksi jozyrtare (shih: Sobel, 2001). Një zonë urbane që duket pa fytyrë ose e lënë pas dore për një të rritur, mund të ketë kuptime të thella ' fryma e vendit ' për fëmijët. Që nga ardhja e shpërqendrimeve të brendshme si lojërat video dhe televizioni, janë shprehur shqetësime për vitalitetin – apo edhe mbijetesën – e kulturës së rrugës së fëmijëve.

## Gjeografitë e fëmijërisë 
Gjeografia e fëmijërisë përfshin mënyrën se si shoqëria (e rritur) e percepton idenë e fëmijërisë, mënyrat e shumta se si qëndrimet dhe sjelljet e të rriturve ndikojnë në jetën e fëmijëve, duke përfshirë mjedisin që rrethon fëmijët dhe implikimet e tij. 

### Çrregullimi i mungesës së natyrës 
Çrregullimi i mungesës së natyrës, një term i krijuar nga Richard Louv në librin e tij të vitit 2005 *Fëmija i fundit në pyll ,* i referohet prirjes në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada drejt më pak kohë për lojëra në natyrë,   duke rezultuar në një gamë të gjerë sjelljesh probleme. 

## Mosha e përgjegjësisë 
Mosha në të cilën fëmijët konsiderohen përgjegjës për veprimet e tyre të lidhura me shoqërinë (p.sh. martesa, votimi, etj.) gjithashtu ka ndryshuar me kalimin e kohës,  dhe kjo reflektohet në mënyrën se si ata trajtohen në gjykata. Në kohën romake, fëmijët konsideroheshin si të pafajshëm për krime, një pozicion i adoptuar më vonë nga Kisha. Në shekullin e 19-të, fëmijët më të vegjël se shtatë vjeç konsideroheshin të paaftë për krim. Fëmijët nga mosha shtatë vjeçare konsideroheshin përgjegjës për veprimet e tyre. Prandaj, ata mund të përballen me akuza penale, të dërgohen në burg për të rritur dhe të dënohen si të rriturit me kamxhik, damkë ose varje. Megjithatë, gjykatat e asaj kohe do të merrnin parasysh moshën e shkelësit kur shqyrtonin dënimin.  Mosha minimale e punësimit dhe mosha e martesës gjithashtu ndryshojnë. Kufiri i moshës së shërbimit ushtarak vullnetar/jovullnetar është i diskutueshëm edhe në nivel ndërkombëtar. 

## Arsimi 
[parapamje| Fëmijë të ulur në një klasë finlandeze në shkollën e Torvinen në [Sodankylä, Finlandë, në vitet 1920]]
Edukimi, në kuptimin e përgjithshëm, i referohet aktit ose procesit të dhënies ose marrjes së njohurive të përgjithshme, zhvillimit të fuqive të arsyetimit dhe gjykimit dhe përgatitjes intelektuale për një jetë të pjekur.  Arsimi formal më së shpeshti zhvillohet përmes shkollimit . E drejta për arsim është njohur nga disa qeveri. Në nivel global, neni 13 i Paktit Ndërkombëtar të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore të vitit 1966 (ICESCR}) njeh të drejtën e secilit për arsimim.  Arsimi është i detyrueshëm në shumicën e vendeve deri në një moshë të caktuar, por frekuentimi në shkollë mund të mos jetë i detyrueshëm, me opsione alternative si shkollimi në shtëpi ose mësimi elektronik që njihen si forma të vlefshme edukimi në juridiksione të caktuara.

## Qëndrimet ndaj fëmijëve 
Qëndrimet sociale ndaj fëmijëve ndryshojnë në mbarë botën në kultura të ndryshme dhe ndryshojnë me kalimin e kohës. Një studim i vitit 1988 mbi qëndrimet evropiane ndaj qendrës së fëmijëve zbuloi se Italia ishte më e përqendruar te fëmijët dhe Holanda më pak te fëmijët, me vende të tjera, si Austria, Britania e Madhe, Irlanda dhe Gjermania Perëndimore që bien në mes. 

Në vitin 2013, normat e martesës së fëmijëve femra nën moshën 18 vjeç arritën në 75% në Niger, 68% në Republikën e Afrikës Qendrore dhe Çad, 66% në Bangladesh dhe 47% në Indi .  Sipas një raporti të UNICEF-it të vitit 2019 mbi martesën e fëmijëve, 37% e femrave janë martuar para moshës 18 vjeç në Afrikën Sub-Sahariane, e ndjekur nga Azia Jugore me 30%. Nivele më të ulëta u gjetën në Amerikën Latine dhe Karaibe (25%), Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut (18%) dhe Evropën Lindore dhe Azinë Qendrore (11%), ndërsa normat në Evropën Perëndimore dhe Amerikën e Veriut ishin minimale.  Martesa e fëmijëve është më e përhapur me vajzat, por përfshin edhe djemtë. Një studim i vitit 2018 në revistën Studime të Fëmijëve dhe Rinisë Vulnerable zbuloi se, në mbarë botën, 4.5% e meshkujve janë martuar para moshës 18 vjeç, me Republikën e Afrikës Qendrore që ka normën mesatare më të lartë me 27.9%. 

### Fertiliteti dhe numri i fëmijëve për grua 
Përpara se kontracepsioni të bëhej gjerësisht i disponueshëm në shekullin e 20-të, gratë nuk kishin zgjidhje tjetër përveç abstinencës ose të pasurit shpesh shumë fëmijë. Në fakt, shqetësimet aktuale të rritjes së popullsisë janë bërë të mundshme vetëm me uljen drastike të vdekshmërisë së fëmijëve dhe fertilitetit të qëndrueshëm. Në vitin 2017, shkalla totale e lindshmërisë globale u vlerësua të ishte 2.37 fëmijë për grua,  duke shtuar rreth 80 milionë njerëz në popullsinë botërore në vit. Për të matur numrin e përgjithshëm të fëmijëve, shkencëtarët shpesh preferojnë fertilitetin e plotë të grupit në moshën 50 vjeç (CCF50).  Aty ku konfliktet e dhunshme janë normë, jeta e fëmijëve të vegjël është ndërprerë ndjeshëm dhe familjet e tyre kanë vështirësi të mëdha për të ofruar kujdesin e ndjeshëm dhe të vazhdueshëm që fëmijët e vegjël kanë nevojë për zhvillimin e tyre të shëndetshëm.  Megjithatë, normat e PTSD për fëmijët që jetojnë në kushte konflikti kronik variojnë nga 15 në 50 përqind. 

## Shih edhe 
* Rinia
* Fëmija
* Puberteti
* Adoleshenca
* Psikologjia fëmijënore
* Psikologjia zhvillimore

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* Brewer, Holly. *By Birth or Consent: Children, Law, & the Anglo-American Revolution in Authority*  
* Robertson, Stephen (University of Sydney). "Age of Consent Laws ." In: *Children & Youth in History*, Roy Rosenzweig Center for History and New Media (CHNM) at George Mason University and the University of Missouri–Kansas City.—Includes links to primary sources.
* Waites, Matthew *The Age of Consent: Young People, Sexuality and Citizenship*, (New York [United States] and Houndmills, Basingstoke [United Kingdom]: Palgrave Macmillan). 2005, 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
*World Childhood Foundation
*Meeting Early Childhood Needs