Ndotja e ajrit në Prishtinë

**Mjedisi në Prishtinë** përmbledh një problematikë me rëndësi jetike dhe shumë të rëndësishme jo vetëm për kryeqendrën e Kosovës, Prishtinën, por edhe për Komunën e Prishtinës e madje edhe për Rajonin e Prishtinës dhe më gjërësisht.   Prishtina, si kryeqendër e Kosovës, është qyteti më i populluar i vendit me më shumë se 200.000 banorë. Krahas kësaj Prishtina konsiderohet edhe si qyteti më i ndotur në Kosovë. Burimet kryesore të ndotjes së ajrit të Prishtinës vijnë nga prodhimi i energjisë emetuar nga termocentralet dhe ekonomitë familjare, si dhe trafiku i makinave.

## Ndotja e ajrit në Prishtinë 
Ajri në Prishtinë ndotet kryesisht nga: 

* Lëndë grimcore-PM10, PM2. 5 (Pluhur)
* Gazrat - NO2, SO2, CO, O3

### Burimet e ndotjes së ajrit 
Burimet kryesore të ndotjes së ajrit në Prishtinë janë:
* Emetimet e trafikut nga automjetet e vjetra me naftë me kontroll të kufizuar të emetimeve
* Termocentralet "Kosova A" dhe "Kosova B" (me linjit) ndodhet në Kastriot, 10&nbsp;km në perëndim të Prishtinës
* Shtëpi banimi (druri, nafta, qymyr linjiti) 
* Sistemi i ngrohjes së qarkut i operuar nga "Termokos"
* Industria

#### Gazrat 
**NO x** Oksidi kryesor i azotit që gjendet në ajër në Prishtinë është oksidi i azotit NO. NO ndikon në ngjyrën e materialeve tekstile, shkakton korrozion në materialet metalike dhe shkakton rënien e gjetheve në bimësi. NO 2 është 4 herë më vdekjeprurëse se NO, dhe kryesisht është i përqendruar në zonat urbane. NO 2 në Prishtinë vjen 52% nga sektori i transportit, 28% nga emetimet për prodhimin e energjisë dhe 11% nga industria. Prishtina ka një mesatare vjetore më të ulët të emetimit të NO 2 në krahasim me kufirin mesatar vjetor të lejuar.

;Mesatarja vjetore NO 2 në Prishtinë
Mesatarja vjetore e emetimit të NO 2 në Prishtinë ishte 20.82&nbsp;µg/m 3 në 2010, më e ulët se kufiri prej 40&nbsp;µg/ m3 . Nuk ka të dhëna të disponueshme për vitin 2011, gjë që do të lejonte krahasimin e viteve 2010 dhe 2011. Megjithatë, ky rezultat vjen nga përqindja shumë e ulët e të dhënave të mbledhura, ku vetëm 68% e të dhënave janë të vlefshme; kjo do të thotë që emetimi i NO 2 mund të mos jetë i saktë. Nga ana tjetër, sipas studimit të Institutit Kombëtar të Shëndetësisë Publike të Kosovës, emetimi i NO 2 është alarmant; në vetëm tre muaj, matja e NO 2 ka tejkaluar emetimet e lejuara me 18 herë. Emetimi i NO 2 është më i lartë në dimër, ku procesi i ngrohjes është i përshpejtuar, me muajin e pikut të muajit shkurt. Kontribuuesi kryesor në ndotjen e ajrit me NO 2 janë termocentralet Kosova A dhe B. Kështu, emetimi i NO 2 vlerësohet të jetë më i lartë në zonat urbane ku trafiku është i madh. Ana e mirë e historisë është se në Prishtinë nuk ka tejkalim të kufirit NO 2 që do të shkaktonte probleme shëndetësore në jetën e njerëzve; megjithatë, kjo nuk vlen për qytetet tjera të Prishtinës.

**SO 2**

:Vlerat mesatare vjetore të SO 2 në Prishtinë
Mesatarja vjetore e emetimit të NO 2 në Prishtinë ishte 20.82&nbsp;µg/m 3 në 2010, që është më e ulët se kufiri prej 40&nbsp;µg/ m3 . Nuk ka të dhëna të disponueshme për vitin 2011, gjë që do të lejonte krahasimin e viteve 2010 dhe 2011. Megjithatë, ky rezultat vjen nga përqindja shumë e ulët e të dhënave të mbledhura, ku vetëm 68% e të dhënave janë të vlefshme; kjo do të thotë që emetimi i NO 2 mund të mos jetë i saktë. Nga ana tjetër, sipas studimit të Institutit Kombëtar të Shëndetësisë Publike të Kosovës, emetimi i NO 2 është alarmant; në vetëm tre muaj, matja e NO 2 ka tejkaluar emetimet e lejuara me 18 herë. Emetimi i NO 2 është më i lartë në dimër, ku procesi i ngrohjes është i përshpejtuar, me muajin e pikut të muajit shkurt. Kontribuuesi kryesor në ndotjen e ajrit me NO 2 janë termocentralet Kosova A dhe B. Kështu, emetimi i NO 2 vlerësohet të jetë më i lartë në zonat urbane ku trafiku është i madh. Ana e mirë e historisë është se në Prishtinë nuk ka tejkalim të kufirit NO 2 që do të shkaktonte probleme shëndetësore në jetën e njerëzve; megjithatë, kjo nuk vlen për qytetet tjera të Prishtinës.

**CO 2**
parapamje|500x500px| Prishtina në perëndim të diellit
Automjetet dhe kompanitë e djegies së karburanteve janë ndotësit kryesorë të CO 2 të ajrit në Prishtinë. Djegia e karburantit përmban lëndë djegëse të lëngëta, gaz natyror dhe dru, djegie të qymyrit dhe procese industriale si furrat, fabrikat e letrës, rafineritë dhe objektet për prodhimin e materialeve të ndërtimit. Emetimi i CO 2 në ajër mund të zbutet përmes bimëve; megjithatë, ky është një problem tjetër në Prishtinë. Mungesa e hapësirave të gjelbra dhe parqeve të mirëmbajtura e bën të pamundur zbutjen e CO 2 . Ndotësi më i lartë është prodhimi i energjisë, me kontributin vjetor të CO 2 në ngrohjen globale është 5.5 milionë tonë. Ndotja me CO 2 vjen 30% nga përdorimi i karburantit për prodhimin e energjisë, 29% nga transporti, 20% nga industria, 15% nga tregtia e banesave dhe 6% nga burime të tjera. Nëse Prishtina krahasohet me vendet e rajonit, vërehet se Prishtina tejkalon emetimet e CO 2 të OSBE-së dhe BE-së. Prishtina ka emetim më të lartë të CO 2 në krahasim me rajonin e Serbisë, dhe emisione më të ulëta në krahasim me rajonin e Bosnjës dhe Hercegovinës .

#### Grimcat e pluhurit 
Emetimi i PM në ajër vjen kryesisht nga transporti në Prishtinë. Në transportin rrugor, kjo vjen kryesisht nga makinat dhe gomat. Problemi qëndron në rritjen intensive të automobilave në Prishtinë, ku shumica e tyre janë të vjetra dhe nuk posedojnë katalizator. Jetëgjatësia e makinave të Prishtinës ndryshon nga 5 vjet në më shumë se 15 vjet. 7.5% e makinave të regjistruara janë më të vjetra se 5 vjeç, 77.36% janë më të vjetra se 10 vjeç dhe 66.82% e tyre janë mbi 15 vjeç. Për më tepër, çdo ditë në Prishtinë hyjnë një numër i madh i veturave, duke krijuar trafik si dhe ndotje të ajrit. Nga numri i përgjithshëm i automjeteve të regjistruara në Kosovë, 31.18% e tyre janë të regjistruara në Prishtinë; 84% janë automjete pasagjerësh, 13% janë nga transporti dhe të tjerët vijnë kryesisht nga trafiku urban. Transporti publik në Prishtinë përmban kryesisht autobusë të eksportuar nga vendet tjera. Janë 757 linja autobusësh të licencuar në ditë dhe nga këto 382 ekzekutohen mesatarisht në ditë. Autobusë/minibusë që lidhin zonat urbane dhe periferike janë gjithsej 151 me 935 nisje në ditë. Në Prishtinë janë dy stacione kryesore që matin ndotjen e ajrit, Instituti Hidro Meteorologjik i Kosovës (IHMK) dhe Rilindja.
**10 PM**

Numri i ditëve me vlera kufitare të tejkaluara të PM 10

Siç shihet nga tabela se shuma maksimale e lejuar për t'u tejkaluar me PM10 është 35 ditë dhe vlera maksimale ditore është 50.&nbsp;µg/ m3 . Megjithatë, sipas IHMK-së, Prishtina e ka tejkaluar këtë kufi për 99 ditë në vitin 2010 dhe për 68 ditë në vitin 2011. Shumica e ditëve me tejkalim të vlerave mesatare ditore ishin gjatë muajve të dimrit. Tabela e mëposhtme paraqet vlerat mujore maksimale, minimale dhe mesatare të PM 10, ku muaji nëntor është muaji me vlerën më të lartë të regjistruar të PM 10 .

;Vlerat mesatare mujore, max dhe min. i PM 10, stacioni IHMK (Prishtinë 1)

Kufiri vjetor prej (40&nbsp;μg/m 3 )14 u tejkalua gjithashtu në 2010 dhe 2011, siç mund të shihet nga figura 2. Vlera më e lartë e ndotjes e arritur nga komunikacioni në Prishtinë është vlerësuar të jetë 75.74&nbsp;µg/m 3, që është 1.9 herë më shumë se kufiri mesatar vjetor.

**PM 2.5**

;Mesatarja vjetore e PM 2.5

Emetimi mesatar vjetor i PM 2.5 është 25&nbsp;µg/ m3 . Megjithatë, Prishtina e ka tejkaluar këtë kufi në vitin 2010 dhe 2011. Për më tepër, përqendrimi i PM 2.5 është rritur nga 37.34&nbsp;µg/m 3 në 2010 në 40.40&nbsp;µg/m 3 në 2011. Vlera më e lartë e PM2.5 është shënuar në muajt e dimrit, ku mes muajve të tjerë kryeson nëntori.

;Vlerat mesatare mujore, max dhe min. i PM 2.5, stacioni IHMK (Prishtinë 1)

#### Termocentralet Kosova A dhe B 
parapamje|500x500px| Termocentrali Kosova A+B në Obiliq
Termocentralet Kosova A dhe B janë ndotësi numër një i Kosovës dhe rajonit të Prishtinës. Është faktori parësor që kontribuon në ndotjen e ajrit me gazrat e sipërpërmendur. Termocentralet e vendosura në Obiliq prodhojnë 97% të energjisë elektrike të përdorur në Prishtinë, ndërsa vetëm 3% vjen nga hidrocentralet. Nuk ka sistem të vazhdueshëm të monitorimit të shkarkimeve nga këto dy termocentrale. Megjithatë, emetimet më të ulëta janë raportuar në Kosovën B në krahasim me Kosovën A. Kosova A ka tre blloqe, A 1, A 3, A 5, dhe Kosova B ka dy blloqe B 1 dhe B 2 . Sipas raportit shtetëror për kushtet mjedisore në Kosovë, të dy termocentralet kanë tejkaluar kufijtë e SO 2 në ajër, atë prej 400&nbsp;mg/Nm3, dhe NO 2 kufizon atë prej 500&nbsp;mg/Nm3 dhe emetimet e pluhurit kufizojnë atë prej 50&nbsp;mg/Nm3. Emetimi i CO 2 nga Kosova A është më i ulët se nga termocentrali Kosova B, siç mund të shihet në tabelën më poshtë.

Emetimet e CO 2 nga termocentralet Kosova A dhe B në Prishtinë

Elektrofiltrat janë planifikuar të vendosen në A 3, A 4 dhe A 5 me qëllim rritjen e efikasitetit të elektrofiltrave ekzistues. Emetimet e CO 2 të uzinës janë më shumë se 6 milionë tonë në vit, që do të thotë 520 tonë në orë. Kur Kosova A+B prodhon energji me kapacitet të plotë (200 MW), ajo lëshon 25 ton pluhur dhe hi (ku përfshihen gazrat) në orë, që është 74 herë më shumë se kufiri evropian. Muajt kritik konsiderohen prilli, qershori, korriku, tetori, nëntori dhe dhjetori, ku emetimi i gazrave dhe pluhurit tejkalon kufirin e lejuar.

**Fakte nga Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor në Kosovë** (2006):

* Gazrat serrë: 10,797,000 ton CO 2 dhe 425,000 t CH 4
* Emetimet e CO: 986,000 ton
* Emetimet e pluhurit: 167,000 t me vlera specifike nga 1,881&nbsp;mg/m  në 7,523&nbsp;mg/m  në Kosovën A dhe 250&nbsp;mg/m  në Kosovën B
* Emetimet e SO 2 : 167,000 t me vlera specifike 895&nbsp;mg/m 
* NO x Emisioni: 20,000 t me vlera specifike nga 358&nbsp;mg/m  deri në 478&nbsp;mg/m  në Kosovën A dhe 735&nbsp;mg/m  në Kosovën B.

Ministria e Mjedisit ka konstatuar se problemi me pluhurin që del nga këto dy termocentrale është serioz dhe nuk mund të shmanget pa ridizajnim të madh të kaldajave. Njësitë e bimëve në Kosovë A kanë nevojë për një vlerësim serioz pasi që janë në fund të jetëgjatësisë së tyre. Në anën tjetër, Kosova B ka jetëgjatësi më të madhe, por precipituesi ekzistues elektrostatik është në kushte shumë të këqija dhe gjithashtu ka kontroll të ulët të shkarkimit të pluhurit në ajër. Bashkimi Evropian ka vendosur disa objektiva që ato termocentrale do të arrijnë deri në vitin 2017. Emetimi i pluhurit duhet të jetë maksimumi 50&nbsp;mg/Nm , SO 2 max 400&nbsp;mg/Nm  dhe NO 2 max 500&nbsp;mg/Nm  .

Ndotësit e ajrit të çliruar në vitin 2006 nga Termocentralet Kosova A dhe B

#### Ngrohja Qendrore dhe Ngrohja e Familjeve 
Ndërmarrja e ngrohjes qendrore "Termokos" operon me një rrjet që mbulon disa lagje në qendër të Prishtinës. Parashikohet një zgjatje. Kjo kompani operon një stacion ngrohjeje me naftë dhe gaz, ndërsa sistemi i Kogjenerimit konsiderohet si zgjidhje stabile për përmirësimin e sistemit të ngrohjes në Prishtinë. Ngrohja qendrore ofrohet vetëm në tre qytete të Kosovës, ndërsa rreth 3–4% e amvisërive janë të kyçura.

Disa sfida që lidhen me ngrohjen qendrore janë: 

* Humbja e ujit të nxehtë (energjisë) në rrjetin e shpërndarjes
* Mos mbulimi i të gjithë qytetit me ngrohje qendrore
* Asnjë përdorim i energjisë së rinovueshme si ngrohja diellore
* Ndotësit e emetuar në ajër

Ndotja SO 2 nga Termokosi (2006)

Megjithatë, amvisëritë private në Prishtinë përdorin kryesisht dru, dru të mbeturinave dhe mbeturina për ngrohje, të djegura në furrat e vjetra pa filtra dhe temperatura të ulëta të djegies. Kështu, ndotësit e ajrit, pluhuri dhe aroma përfundojnë në ajrin urban dhe përkeqësojnë situatën. Materiali ngrohës është i siguruar nga bimësia publike. Ky problem mund të reduktohet nëse sfidat e ngrohjes qendrore do të zgjidheshin dhe secila shtëpi në Prishtinë do të braktisej nga djegia e materialeve për ngrohje, të cilat janë prerë nga pyjet dhe shkurret në rajon. Nga ana tjetër, më shumë bimësi do të ulte edhe ndotjen e ajrit.

## Uji 
Qyteti i Prishtinës ka sasi të kufizuara të ujërave sipërfaqësore dhe nëntokësore, të cilat shpërndahen kryesisht në zonat periferike. Një pjesë e vogël e ujit të disponueshëm është ujë nëntokësor, si burimi i fushës së Pajtimit që arrin në 50 litra/sek dhe burimi "Germia" me 15 litra/sek. Rrjedhat e ujit janë të pakta. Në zonën urbane ka lumenj të vegjël, si lumi i Prishtinës dhe lumi Vellusha që mbledhin rrjedhat ujore të përrenjve që vijnë nga Lagjia e Spitalit, Mati, Kodra e Trimave dhe Shkabaj. Lumenjtë Vellusha dhe Prishtina shërbejnë për grumbullimin e ujërave të shiut nga të gjitha zonat urbane të Prishtinës.

Burimet kryesore të ujit të pijshëm mbeten liqenet e Batllavës dhe Badovcit. Liqeni i Batllavës ka një kapacitet prej 38 milionë m 3 ujë. Me 65% të ujit të pijshëm, Batllava paraqet burimin kryesor të ujit të pijshëm për komunën e Prishtinës. Është ndërtuar në vitet 1960-1963; fillimisht ka punuar vetëm për furnizim teknik me ujë të kompleksit të Termocentralit në Obiliq. Nga viti 1982 u shndërrua në resurs ujor për ujë të pijshëm për rajonin e Prishtinës. Së fundmi është ndërtuar impianti për trajtimin e ujit të pijshëm në Shajkovc, i cili ka një kapacitet maksimal prej 900 litra/sek. Liqeni i Badovcit ka një vëllim prej 27 milionë m 3 dhe e furnizon qytetin e Prishtinës me 35% të ujit të pijshëm. Fillimisht është ndërtuar në vitin 1960 për furnizim me ujë të pijshëm, vaditës dhe ujë teknik për minierën e Kishnicës. Nga viti 1980 ky liqen përdoret kryesisht për qëllime të ujit të pijshëm për rajonin e Prishtinës. Në Badovc është ndërtuar impianti për trajtimin e ujit të pijshëm, i cili ka një kapacitet maksimal prej 400 litra/sek. Këto dy liqene janë burimi kryesor i ujit të pijshëm në Prishtinë. Ata të dy furnizojnë rreth 90% të popullsisë në rajonin e Prishtinës me ujë të pijshëm.

Megjithatë, rrjeti i shpërndarjes ka shumë probleme. Shumica e tubave të përdorur janë më të vjetër se 50 vjet, të cilët humbasin rreth 50% të ujit të disponueshëm; 35% janë humbje teknike, ndërsa 15% janë humbje komerciale. Si rrjedhojë ka mungesë të ujit në dispozicion të qytetarëve, me ndërprerje 8-10 orë/ditë të ujit për çdo familje. Një problem është ndotja e ujit. Nuk ka monitorim të ujit urban në Kosovë. Ka vetëm kompani rajonale të ujit që nuk kanë kapacitete për monitorimin e ujit të pijshëm.

### Ndotja e sipërfaqeve ujore 
Shkarkimet e ujërave të zeza mbeten ndotësi kryesor i ujit në Prishtinë. Ato mbetje janë të rrezikshme sepse përmbajnë substanca të tilla si komponime të tretshme të fosforit, oksigjen të tretur, baktere dhe viruse patogjene, azot (eutrofikim) dhe lëndë të tjera që ndikojnë në cilësinë e ujit. Bartësi kryesor i ndotjes së ujërave nëntokësore është lumi Prishtevka, i cili në të njëjtën kohë është bartësi kryesor i ujërave të zeza dhe të shiut.

Ekzistojnë dy ndotës kryesorë të trupave ujorë në Prishtinë, ndotësit kolektivë dhe ndotësit komercialë. Ndotës kolektivë janë familjet dhe individët që hedhin mbetjet dhe ujërat e zeza në trupat ujorë ose në sistemin e përbashkët të kanalizimit. Industritë janë ndotësit më të mëdhenj komercialë, si bujqësia, kimikatet dhe hekuri. Në lumin Prishtevka janë gjashtë ndotës komercial dhe një kolektiv. Deri në lumin Llapi janë 15 ndotës kolektivë dhe shtatë ndotës komercial. Lumi Sitnica ka 24 ndotës kolektivë dhe shtatë ndotës komercial, dhe lumi Graçanka ka tre ndotës kolektivë dhe një komercial. Tabela e mëposhtme tregon ndotësit individualë në Prishtinë dhe deponitë e tyre.

Ndotësit Komercial të Ujit në Prishtinë

### Ujërat e zeza 
Në qytetin e Prishtinës sistemi i kanalizimit synon të nxjerrë ujërat e zeza jashtë qendrës së qytetit, por nuk ka trajtim të kontrolluar të ujërave të zeza. Ujërat e zeza hidhen drejt lumenjve. Lumi Sitnica është marrësi kryesor i ujërave të zeza që vijnë nga qytetarët e Prishtinës me një sasi totale të ujit të shkarkuar 800 litra/sek, nga të cilat 450 litra/sek vijnë përmes lumit të Prishtinës dhe 150 litra/sek përmes lumit Vellusha. Shuma të tjera merren përmes përroit të Shkabajt. Në Prishtinë ka vetëm 8 vendbanime me sistem kanalizimi publik ose privat. Tabela më poshtë paraqet rrethet e përzgjedhura të Prishtinës dhe deponitë e tyre të ujërave të zeza.

Ndotja e ujërave në rrethet e Prishtinës
Siç tregohet në tabelë, lumi më i ndotur me ujëra të zeza është Prishtevka, me më shumë se 400.000 banorë që e ndotin atë. Ujërat e zeza janë të pranishme edhe në parkun e Taukbashçes, duke shkaktuar erë dhe rrjedhje në park nën të cilin mund të vuajnë vizitorët e moshuar të parkut.

### Ujërat nëntokësore 
Duke pasur parasysh problemin e Prishtinës për furnizim të mjaftueshëm të qytetarëve të saj me ujë, ujërat nëntokësore janë menduar të jenë zgjidhje për këtë problem. Ujërat nëntokësore të Kolevicës kanë qenë furnizuesi kryesor i Prishtinës me ujë nga viti 1950 deri në vitin 1970. Ato ujëra janë të vendosura në anën veriore të Prishtinës, me një kapacitet maksimal prej 50 litra/sek. Mirëpo, me ndërtimin e lumit Batllava, ata lumenj nëntokësor mbetën të pashfrytëzuar dhe tani janë pjesë e ujërave të ndotura në Prishtinë. Burimi i Gërmisë është një resurs tjetër ujor nëntokësor që shtrihet në Parkun e Gërmisë dhe është burimi më i vjetër i ujit i njohur. Është përdorur shumë vite më parë dhe ka një prurje 15 litra/sek. Ky vendburim shfrytëzohet për bazën e Gërmisë, ndërsa në atë kohë ujërat nëntokësore të Gërmisë konsiderohen si burimi kryesor i ujit për qytetarët e Prishtinës.

### Puset në Prishtinë 
Ka puse të fshehura  në Prishtinë, e ku shumica prej tyre janë të mbuluara me mbeturina dhe janë në zonat më të ndotura të Prishtinës. Këto burime përdoren kur uji sipërfaqësor mungon. Së fundmi është gjetur ujë në fushën “Pajtimi”, e cila aktualisht është një nga zonat e ndotura nga mbetjet. Megjithatë, në përpjekje për të pastruar mjedisin e Prishtinës dhe për të gjetur ujë, ka filluar faza e hapjes së këtyre puseve dhe vlerësohet të përfundojnë deri në mesin e vitit 2014. Në këtë vend gjenden 9 puse, dhe prurja llogaritet në 60 litra/sek. Në fshatin Llukar ka edhe dy puse të tjera. Ato puse vlerësohet të kenë një prurje prej 50 litra/sek. Problemi me këto dy puse është përdorimi i tyre, kryesisht për larjen e makinave. Ato puse pushuan së përdoruri në vitin 1989 dhe pritej të aktivizohen sërish nga mesi i vitit 2014. Një plan për mbjelljen e pemëve në Prishtinë dhe uljen e ndotjes së ajrit ka bërë që të hapen 17 puse artificiale në Prishtinë. Qeveria komunale e Prishtinës ka siguruar financimin për këto puse, të cilat do të furnizonin me ujë ujitjen e pemëve të sapombjella.

## Mbeturinat 
Rajoni i Prishtinës prodhon një sasi të madhe të mbeturinave. Në vitin 2007 vetëm në Prishtinë janë grumbulluar 61.644.35 ton mbeturina, ndërsa në vitin 2008 80.185.06.  ton mbeturina janë mbledhur në Prishtinë.

Grumbullimi i mbeturinave në Prishtinë 2007 dhe 2008
parapamje|500x500px| Landfilli i egër në rrethin e Arbërisë
Sasia mesatare e deponimit të mbeturinave komunale në Prishtinë është 0.9&nbsp;kg/ditë për person, ndërsa 332&nbsp;kg/vit për person. Nëse Prishtina krahasohet me komunat tjera, shihet se Prishtina ndryshon shumë më tepër. Ndërsa në Prishtinë mesatarja e deponimit të mbeturinave është 332&nbsp;kg/vit për person, në komunat e tjera kjo mesatare është 95&nbsp;kg/vit për person. Problemi qëndron se depozitimi i këtyre mbeturinave bëhet në sipërfaqe komunale (fushë-mbeturina). Këto deponime të mbetjeve nuk kanë plotësuar kërkesat standarde minimale për mbetjet. Ato vendosen pranë habitateve dhe lumenjve, të cilët në shumicën e rasteve përfundojnë duke ndotur edhe lumenjtë, veçanërisht ujërat nëntokësore dhe puset. Shpesh këto deponime të mbeturinave digjen nga natyra, si dhe nga njerëzit. Gjatë verës ata erë të keqe, sepse shumica e mbeturinave nuk mbulohen as me zhavorr. Disa deponime në Prishtinë janë mbyllur, me qëllim të zvogëlimit të atyre efekteve negative në natyrë; megjithatë, shumica e tyre ende mbeten të pambuluara. Deponimi rajonal i mbeturinave të Prishtinës grumbullon mbeturina nga Prishtina, Obiliq, Lipjan, Fushë Kosovë dhe Drenas (Gllogoc). Madhësia e këtij depozitimi është afërsisht 40 hektarë, ka një jetëgjatësi prej 15 vitesh dhe kapaciteti i përgjithshëm i tij është 3,500,000 m  ndërsa kapaciteti mujor është 6000 ton. Gjendja e këtij depozitimi është e mjerueshme, me një erë shumë të keqe që shkakton shumë implikime për shëndetin e njerëzve.

### Mbetjet lokale 
Si kryeqytet i Kosovës, Prishtina ka numrin më të madh të banorëve, që nga ana tjetër do të thotë se ka sasinë më të madhe të deponimit të mbeturinave. Gjenerimi, grumbullimi, trajtimi dhe eliminimi i mbeturinave në Prishtinë bëhet nga kompania "Pastrimi", e cila mbulon përqindjen më të lartë të njerëzve me këtë shërbim në krahasim me komunat tjera. Në vitin 2007 kjo kompani mbulonte me këtë shërbim 64% të popullsisë, në vitin 2008 52%, në vitin 2009 53%, dhe në 2010 55%. Grumbullimi i mbetjeve bëhet në dy mënyra: 52% grumbullimi derë më derë dhe 48% për banesat kolektive.

### Grumbullimi i mbeturinave në Prishtinë 
Në vitin 2012, mbetjet vjetore lokale për frymë ishin 515&nbsp;kg, ndërsa mbetjet ditore për frymë ishte 1.4&nbsp;kg. Sasia e përgjithshme e mbeturinave të grumbulluara në Prishtinë është 248,832 ton. (citoj 37) Grumbullimi i mbeturinave lokale në Prishtinë është rritur nga viti 2007 në 2012. Në vitin 2007 janë grumbulluar 182,000 ton, ndërsa në vitin 2012 janë grumbulluar 249,000 ton. Ky është një shembull i rritjes së efikasitetit të grumbullimit të mbetjeve. Nëse Prishtina krahasohet me rajonet tjera, grumbullimi i mbeturinave për kokë banori është shumë më i lartë. Vetëm në vitin 2012, diferenca në mes të grumbullimit të mbeturinave në Prishtinë dhe rajone të tjera ishte 0.7&nbsp;kg.

### Humbjet industriale 
Mbetjet industriale përmbajnë substanca në forma të ndryshme agregate që kanë mbetur për një kohë të gjatë në objekte, magazina dhe njësi industriale të ndryshme. Me kalimin e kohës, përdorimi i disa prej këtyre substancave ka skaduar ose degraduar duke ndryshuar përbërjen e tyre, duke i bërë ato si substanca shumë të rrezikshme për shëndetin e njerëzve.

Mbetjet industriale në Prishtinë
Siç shihet, termocentrali Kosova A është një nga ndotësit më të mëdhenj me mbeturina industriale, i ndjekur nga Laboratori i Kishnicës.

### Mbetjet medicinale 
Ky lloj mbetjesh përfshin pilula mjekësore, përdorimi i të cilave nuk është më i vlefshëm. Ky sektor në Prishtinë nuk ka një sistem grumbullimi, transporti apo eliminimi. Edhe pse janë vendosur depozitime të reja mbetjesh në spitale dhe në qendra mjekësore familjare, ato nuk po përdoren aq shumë. Pilulat medicinale hidhen në deponitë normale të mbeturinave. Kur pilulat medicinale qëndrojnë për një kohë të gjatë pa kohë të vlefshme përdorimi, atëherë ato çlirojnë substanca të rrezikshme për shëndetin e njeriut. Qendra Komunale e Mjekësisë Familjare në Prishtinë lëshon 60 tonë mbeturina medicinale në vit. Mbeturinat medicinale gjenden edhe në disa barnatore në Prishtinë. Barnatorja qendrore e Prishtinës ka deklaruar 200&nbsp;kg mbetje mjekësore. Mbetje mjekësore kanë raportuar edhe farmaci të tjera, siç është Magazina Agani.

## Degradimi i tokës 
Ndikimi i vazhdueshëm i aktiviteteve njerëzore në tokë shkakton degradim të tokës, i cili është i dëmshëm për mjedisin njerëzor dhe socio-ekonomik. Pasi që Prishtina është kryeqyteti i Kosovës, shumica e popullsisë jeton këtu. Kjo do të thotë se çështja e degradimit të tokës është më e pranishme në rajonin e Prishtinës; megjithatë, Prishtina ishte gjithmonë qytet i orientuar drejt industrisë, me më pak tokë bujqësore që përdorej për kultivimin e ushqimit. Degradimi i tokës ndodh për shkak të rritjes së ndërtimit të vendbanimeve (ndërtime të paplanifikuara), ndërtimit të rrugëve, industrisë (mbetje të ngurta, miniera sipërfaqësore), mbetjeve lokale dhe sanitare, erozionit dhe shfrytëzimit të pakontrolluar të zhavorrit.

### Përdorimi i tokës 
Më poshtë janë disa fakte për shfrytëzimin e tokës në Komunën e Prishtinës: 

Toka e ndertuar: 2365.6 hektare ose 30.45% e siperfaqes totale

Sipërfaqet e Banimit: 2011.58 hektarë. Karakterizohet me vendbanim individual 23,17%, me vetëm 2,72% vendbanim kolektiv.

**Sipërfaqet ekonomike** : 217.94 hektarë ose 2.81% e totalit të sipërfaqeve të ndërtuara i përket zhvillimit industrial.

**Institucionet arsimore** : zënë një sipërfaqe prej 34.7 hektarësh ose 0.45% të sipërfaqes së ndërtuar.

**Institucionet shëndetësore** : zënë një sipërfaqe prej 33.9 hektarësh ose 0.44% të sipërfaqes së ndërtuar.

**Institucionet administrative** : zënë një sipërfaqe prej 50.08 hektarësh ose 0.64% të sipërfaqes së ndërtuar.

**Sipërfaqet e gjelbëruara** : 5023.05 hektarë ose 64.04% e sipërfaqes totale

**Sipërfaqe specifike** : 149.11 hektarë ose 1.92% e sipërfaqes totale

**Sipërfaqet e transportit dhe trafikut** : 231 hektarë ose 2.97% e sipërfaqes totale

Pronësia në Komunën e Prishtinës ndahet në dy grupe:

**Pronësia publike** : 2695.21 hektarë ose 34.7%

**Pronësia private** : 5073.48 hektarë ose 65.3%

### Degradimi i tokës bujqësore 
Prishtina ka 9155 hektarë tokë bujqësore, prej të cilave ujiten 8508 hektarë. Pasi që Prishtina ka ajër shumë të ndotur, supozohet se ndotja e ajrit po dëmton gjithashtu bimësinë dhe shtresat e tokës. Kjo ndodh nëpërmjet reshjeve që lajnë ndotësit nga ajri dhe e depozitojnë atë në tokë. Një nga mënyrat më të zakonshme të degradimit të tokës bujqësore është shndërrimi i tokës bujqësore në tokë industriale. Sipas Ministrisë së Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural, në periudhën 1998-2006 është transformuar një hektar tokë në Prishtinë. Megjithatë, ndërtimi i Prishtinës filloi pesë vitet e fundit, me më shumë njerëz që ndërtonin apartamente në secilën lagje të Prishtinës. Problemi i ridedikimit të shfrytëzimit të tokës po ndodh me dhe pa leje të komunës së Prishtinës. Sipas drejtorit të Shoqatës Bujqësore të Kosovës, degradimi i tokës po ndodh çdo ditë e më shumë, dhe tokat bujqësore më të rrezikuara ndodhen ndërmjet Prishtinës dhe Autostradës për Shkup.

## Planifikimi hapësinor 
Planifikimi hapësinor në Prishtinë është shumë i rëndësishëm, duke pasur parasysh planet e mëdha të ndërtimit që po ndodhin aktualisht. Ndërtimi i banesave kolektive në Prishtinë ka filluar pesë vitet e fundit dhe disa prej tyre ndjekin direktivat për ndërtim nga Komuna e Prishtinës, ndërsa të tjerat jo. Megjithatë, kur kemi të bëjmë me planifikimin hapësinor, është shumë e rëndësishme të mbrohen zonat lokale nga ndërtimet, veçanërisht parqet që njerëzit i përdorin për aktivitete rekreative. Një nga zonat hapësinore natyrore të mbrojtura nga komuna e Prishtinës është parku rajonal "Gërmia".

### Zona e Mbrojtur e Gërmisë 
parapamje|500x500px| -Parku kombëtar i Germisë Prishtinë 2014-01-29 12-19
Parku Rajonal i Gërmisë shtrihet në pjesën veriore të Prishtinës dhe ka një sipërfaqe prej 62 km2. Për shkak të biodiversitetit të tij në faunë dhe florë, parku mbrohet dhe monitorohet nga Ndërmarrja Publike Hortikultura. Ndërtimi është i ndaluar. Në Gërmi janë gjetur 610 lloje të florës vaskulare të ndara në 82 familje. Janë gjetur 83 lloje kërpudhash dhe 4 komunitete pyjore. Për shkak të cilësisë më të mirë të ajrit në pyll, shumica e njerëzve e përdorin atë si një vend rekreativ. 4140.52 hektarë të Gërmisë janë nën zonën e mbrojtur, duke filluar nga Baza e Gërmisë dhe vazhdojnë me fusha, parqe për fëmijë dhe lodra, si dhe qendra sportive. Statusi i Gërmisë është Park Rajonal i Mbrojtur me 1.126.01.00 hektarë. Parku i Gërmisë është evidentuar si zonë e mbrojtur në listën ndërkombëtare të vendeve të mbrojtura. Kufijtë e Gërmisë janë kodrat e Mireditës në veri drejt minierës së Hajvalisë dhe lumit Graçanicë . Në lindje lumi Badovci, vazhdon me lumin Busise në jug dhe vreshtat në perëndim.

## Masat për mbrojtjen e mjedisit 
Gjatë viteve 2011–2012, Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor në Kosovë, ka formuluar Strategjinë për mbrojtjen e mjedisit në Prishtinë. Ato strategji janë krijuar për të ardhmen e mjedisit të Prishtinës në vitet 2015-2022. Këto strategji përfshijnë plane specifike dhe standarde të BE-së që Prishtina duhet t'i përmbushë deri në fund të vitit 2022. Planet Lokale për Veprime Mjedisore janë të detyrueshme për secilën komunë në Kosovë. Në Prishtinë ky plan është miratuar dhe mbetet vetëm periudha e fillimit të zbatimit. Ky plan është marrë në bashkëpunim me Agjencinë Suedeze për Zhvillim Ndërkombëtar. Komuna e Prishtinës është duke e zhvilluar dhe zbatuar këtë plan edhe për komunat tjera. Janë krijuar 14 plane për menaxhimin e mbeturinave në Prishtinë, sipas Ligjit të Kosovës për Mbeturina.

## Shih edhe 
* Ndotja
* Prishtina
* Rajoni i Prishtinës
* Komuna e Prishtinës
* Ndotja e ajrit në Kosovë
* Ndotja e ajrit në Shqipëri

* Ndotja e ajrit në Tiranë
* Ndotja e ajrit në Shkup
* Ndotja e ajrit në Podgoricë

## Lidhje të jashtme 
* Ligji i Kosovës për Mbrojtjen e Ajrit
* Ligji i Kosovës për Mbrojtjen e Mjedisit 
* Ligji i Kosovës për Planifikim Hapësinor
* Studimi i Fizibilitetit të PPU-së në Prishtinë 
* Projekti i Binjakëzimit të BE-së për Mbështetjen e Sektorit të Mjedisit
* Ligji i Kosovës për Mbeturina
* [Ligji i Kosovës për Ujërat](http://mmph-rks.org/repository/docs/Ligji__p%C3%ABr_ujrat_e_Kosoves_(shqip)_146177.pdf)
* Fleta e të dhënave për Kosovën sipas Rezolutës 1244/99 

## Referime