Taizong

**Perandori Taizong** (28 janar 598 - 10 Korrik 649), i njohur gjithashtu si **Li Shimin**, ishte perandori i dyte i Dinastisë Tang në Kinë. Ai mbretëroi nga viti 626 deri në 649 dhe njihet gjerësisht si një nga perandorët më të mëdhenj në historinë kineze. Qeverisja e Taizongut u shënoi nga suksese të jashtëzakonshme ushtarake, reforma politike dhe përparime në kulturë dhe qeverisje.

Gjatë qeverisjes së tij, Taizongi zhvilloi një strategji të shkëlqyer ushtarake dhe arriti shumë fitore të mëdha. Ai zgjeronte territorin e perandorisë Tang nëpërmjet fushatave të suksesshme ushtarake dhe arriti të krijonte një imperium të madh. Gjithashtu, ai implementoi reforma të rëndësishme administrative dhe ligjore, duke përmirësuar sistemën e qeverisjes dhe ndërtuar një strukturë të efektshme të shtetit.

Emperor Taizong ishte një udhëheqës i urtë dhe i mençur. Ai dha rëndësi të veçantë këshillave të ministrave dhe u angazhua në dialog konstruktiv me ta për të marrë vendime të mëdha për shtetin. Ai ndërtoi edhe një marrëdhënie të mirë me popullin, duke vënë në zbatim politika të drejta dhe të drejta sociale.

Në aspektin kulturor, Taizongi inkurajoi zhvillimin e shkencës, arteve dhe letërsisë. Ai mbështeti shkrimtarët dhe intelektualët e kohës, duke i promovuar krijimtarinë dhe kontributin e tyre në avancimin e kulturës së perandorisë.

Qeverisja e Taizong-ut u vlerësua për drejtësinë dhe përkushtimin ndaj mirëqenies së popullit. Ai u njoh për ndërtimin e një shteti të fortë dhe të qëndrueshëm, duke u bërë një nga perandorët më të dashur dhe të nderuar në historinë kineze.

Emri i Taizong-ut është ndërthurur me lavdi dhe ai konsiderohet një nga figurat më të rëndësishme dhe të ndritura të historisë kineze.

## Jeta e hershme 
Lǐ Shìmín, i njohur gjithashtu si Perandori Taizong, lindi në vitin 598 në Wugong, sot Xianyang, Shaanxi. Babai i tij, Li Yuan, ishte Duka i Tangut dhe një gjeneral i dinastisë Sui. Li Shimin ishte një lider i talentuar dhe shfaqi aftësi të shquara që në moshën e re.

Në vitin 618, Li Shimin dhe babai i tij nisën një rebelim kundër dinastisë Sui dhe arritën të merrnin kontrollin e perandorisë. Pas fitores së tyre, Li Shimin u bë Perandori Gaozu i Dinastisë Tang. Ai qeverisi me sukses dhe vuri në zbatim reforma të rëndësishme politike dhe administrative.

Perandori Taizong u shquajt për aftësitë e tij ushtarake dhe strategjitë e mençura. Ai arriti të zgjerojë territorin e perandorisë, duke fituar beteja të rëndësishme dhe duke kontrolluar vende të reja. Ai gjithashtu u bë një mbështetës i zhvillimit të shkencës, arteve dhe letërsisë, duke inkurajuar krijimtarinë e intelektualëve të kohës.

Qeverisja e Taizong-ut ishte e drejtë dhe e përkushtuar për mirëqenien e popullit. Ai ndërtoi një shtet të fortë dhe të qëndrueshëm, duke u fokusuar në drejtësi sociale dhe përmirësimin e kushteve të jetesës për të gjithë.

Li Shimin ishte një udhëheqës i mençur dhe diplomat i zotë. Ai ishte i njohur për aftësinë e tij për të marrë vendime të mençura dhe për të trajtuar me respekt ministrat dhe udhëheqësit e tjerë. Ai ishte një përfaqësues i shkëlqyer i Dinastisë Tang dhe një nga perandorët më të dashur dhe të ndritur në historinë kineze.

Emri i tij, Perandori Taizong, mbetet një simbol i fuqisë dhe mençurisë në historinë e Kinës. Ai la një trashëgimi të madhe dhe u vlerësua si një nga liderët më të rëndësishëm të kohës së tij.

## Gjatë mbretërimit të perandorit Gaozu 
### Fushata për të ribashkuar perandorinë 
Gjatë fillimit të sundimit të tij, Li Shimin u përball me një sulm të Xue Ju. Ai u dërgua për të rezistuar kundër Xue Ju dhe vendosi mbrojtjen e tij në mënyrë strategjike. Megjithatë, ai u prek nga malaria dhe i lejoi asistentët e tij të marrin komandën. Asistentët, megjithatë, nuk i morën seriozisht forcat e Xue Ju dhe u përballohen në një sulm të papritur, duke pësuar një humbje të rëndë. Li Shimin u detyrua të tërhiqej në Chang'an, ndërsa asistentët e tij u zëvendësuan.

Pas vdekjes së Xue Ju, Li Shimin u dërgua përballë Xue Rengao, pasardhësit të tij. Në një betejë të ashprë, Li Shimin triumfoi dhe arriti të mposhtë forcat e Xue Rengao. Pas humbjes, Xue Rengao u tërhoq në qytetin e Gaozhi, por u detyrua të dorëzohet pasi forcat e tij filluan të dorëzoheshin masivisht te Li Shimin. Xue Rengao u dërgua në Chang'an dhe u ekzekutua atje.

Pas kësaj fitoreje, Li Shimin u bë komandant i operacioneve të Tangut në lindje të Pass Tong. Ai mori një pozitë të lartë në hierarkinë ushtarake dhe qeveritare të Tangut.

Kjo periudhë e fillimit të sundimit të Li Shimin, që më vonë u bë Perandori Taizong, tregoi aftësi të jashtëzakonshme ushtarake dhe strategjike të tij. Ai demonstronte durim dhe zgjuarsi në menaxhimin e sulmeve dhe tërheqjeve të taktikave, duke i siguruar Tangut fitore të rëndësishme dhe sundim të qëndrueshëm në rajonin e Chang'an.

Në pranverën e vitit 619, Liu Wuzhou ngriti një ofensivë të fuqishme kundër Tangut. Ai kaptoi Taiyuan në verën e vitit 619, duke detyruar Li Yuanji-n, i cili ishte në krye atje, të arratiset, dhe pastaj vazhdoi ofensivën jug. Perandori Gaozu i dërgoi Pei Ji kundër tij, por deri në dimër të vitit 619, Liu kishte shtypur forcat e Pei-t dhe kishte marrë kontrollin mbi pothuajse të gjithë Shanxian e sotëm. Perandori Gaozu, i tronditur nga zhvillimet, kishte konsideruar të braktiste krejtësisht rajonin. Li Shimin e kundërshtoi këtë dhe u ofroi veten të udhëhiqte ushtrinë kundër Liu-t. Perandori Gaozu pranoi dhe e caktoi atë me një ushtri. Ai kaloi Lumën e Huang He dhe u afrua te gjenerali kryesor i Liu-t, Song Jingang, por nuk u përfol me të, zgjodhi të provojë të lodhe Song-un, duke lënë në punë nëpërmjet nënshtrimeve Yin Kaishan dhe Qin Shubao me gjeneralët tjerë Dingyang, Yuchi Jingde dhe Xun Xiang. 

Më në fund, në pranverën e vitit 620, kur Liu dhe Song ranë në mungesë të ushqimit, ata tërhiqeshin, dhe Li Shimin i ndoqi, duke i shkaktuar Song-ut një humbje të madhe. Yuchi dhe Xun dorëzuan, dhe pasi Li Shimin i ndoqi më tej, Liu dhe Song ikën te Turkët Lindorë. Tërë territori i Dingyang-u ra në duar të Tangut.

Në verën e vitit 620, Perandori Gaozu përsëri caktoi Li Shimin kundër një armiku të madh - ish-gjeneralit Sui Wang Shichong, i cili kishte bërë nipin e fundit të Perandorit Yang të Sui, Yang Tong, të dorëzohej dhe kishte themeluar një shtet të ri të quajtur Zheng, me të si perandor. Kur Li Shimin arriti në kryeqytetin e Zheng, Luoyang, Wang i ofroi paqe, por Li Shimin e refuzoi dhe e futi Luoyang-un në bllokadë. Ndërkohë, nënshtruarit e tij merrnin qytete të Zheng një pas tjetrit. Deri në dimër të vitit 620, pjesa më e madhe e territorit të Zheng, me përjashtim të Luoyang-ut dhe Xiangyang-ut, që mbrohej nga mbesa e Wang Shichong-ut, Wang Honglie (王弘烈), ishin nënshtruar Tangut. Wang kërkoi ndihmë te Dou Jiande, Princi i Xià, i cili kontrollonte pjesën më të madhe të Hebeis sotëm. Dou, duke menduar se nëse Tangut do të mund ta shkatërronin Zheng-un, shteti i tij i Xià do të ishte i ardhshëm, pranoi. 

Ai dërgoi zyrtarin e tij Li Dashin për të provuar të bindë Li Shimin që të tërhiqej, por Li Shimin e ndaloi Li Dashin dhe nuk i dha asnjë përgjigje. Ndërkohë, gjatë fushatës, Li Shimin zgjodhi rreth 1000 ushtarë të elitës (玄甲軍), të veshur me uniforma dhe zjarrfikëse të zeza, të komanduar nga vetë ai, me Qin Shubao, Yuchi Jingde, Cheng Zhijie (程知節) dhe Zhai Zhangsun (翟長孫) si ndihmësit e tij. Në pranverën e vitit 621, Luoyang-u ishte në një gjendje të rëndë, dhe forcat e Xia-s nuk kishin arritur ende, por trupat e Tangut kishin pësuar edhe humbje të mëdha, pasi mbrojtja e Luoyang-ut, e ndihmuar nga çiellësi dhe katapultat e fuqishme, po mbante. Perandori Gaozu, duke dëgjuar se Dou kishte vendosur të vinte në ndihmë të Wang-ut, i dha urdhër Li Shimin-it që të tërhiqej, por Li Shimin i dërgoi sekretarin e tij Feng Deyi në Chang'an për të shpjeguar Perandorit Gaozu se nëse ai tërhiqej, Wang do të rikuperonte dhe do të ishte përsëri një kërcënim i madh në të ardhmen. Perandori Gaozu pranoi dhe e lejoi Li Shimin-in të vazhdonte bllokadën e Luoyang-ut. 

Kur forcat e para të Xia-s arritën të parat, Li Shimin e befasoi dhe i mposhti ato, dhe pastaj i dërgoi Dou një letër duke sugjeruar të tërhiqej. Dou nuk pranoi të bënte këtë, dhe kundër këshillave të gruas së tij, Perandores Cao dhe sekretarit të përgjithshëm Ling Jing (凌敬), që ai të sulmonte në vend të krahinave të Tangut në jug të Shanxi-ut, ai marshi drejt Luoyang-ut. Duke parashikuar lëvizjen e Dout, Li Shimin la një ndërtesë të vogël, nën komandën e Li Yuanji, në Luoyang, ndërsa vetë u nis në lindje dhe zuri pozicionin strategjik te Kala Hulao. Kur ushtritë u përleshën te Hulao, Li Shimin e mposhti Doun dhe e kaproi atë. Ai mori Doun me vete në Luoyang dhe e tregoi atë para Wang Shichong-ut. Wang-u, i frikësuar, kishte menduar të braktiste Luoyang-un dhe të ikte në jug në Xiangyang, por si gjeneralët e tij iu përgjigjën se shpresa e tij e vetme ishte Dou, ai dorëzoi. Forcat e Xia-s, pasi fillimisht u arratisën përsëri në kryeqytetin e tyre Mingzhou (tani Guangfu, Hebei), gjithashtu dorëzuan. Territori i Zheng-ut dhe Xia-s ishin në dorë të Tangut. Li Shimin u kthye në Chang'an në një procesion fitore të madhe dhe, për të shpërbluar Li Shimin-in, Perandori Gaozu i dha atij dhe Li Yuanji tre monedha, për të punuar monedha të tyre. 

Ai gjithashtu i jep Li Shimin-it titullin e veçantë "Gjeneral i Madh i Strategjive Qiellore" (天策上將; tiāncè shàngjiàng). Në të njëjtën kohë, stafi i Li Shimin-it, që tashmë ishte plotësisht i mbushur me gjeneralë dhe strategë, u plotësua me disa burra letrarë. Megjithatë, territori i ish-Xia-s nuk qëndroi gjatë në duart e Tangut. Në dimrin e vitit 621, gjenerali i Xia-s Liu Heita ngriti krye në kundërshtim me sundimin e Tangut, duke pretenduar se po hakmerrej për Doun, të cilin Perandori Gaozu e kishte ekzekutuar kundër dëshirave të Li Shimit. 

Në dimrin e vitit 621, gjenerali i Xia-s, Liu Heita, u ngrit kundër sundimit të Tangut, duke pretenduar se po hakmerrej për Doun, të cilin Perandori Gaozu e kishte ekzekutuar kundër dëshirave të Li Shimin-it pasi ai ishte kthyer në Chang'an. Liu ishte aleat me Xu Yuanlang, një ish-gjeneral rebel bujqësor që formalisht ishte nën sundimin e Wang Shichong-ut dhe që kishte dorëzuar në Tang pas humbjes së Wang-ut. Liu i shkaktoi humbje të radhës kuzhinierit të Perandorit Gaozu, Li Shentong (李神通), Princi i Huai'an; Li Xiaochang (李孝常), Princi i Yi'an; dhe Li Shiji. Më në fund, ai kishte rikuperuar pothuajse të gjithë territorin e ish-Xia-s, kishte themeluar kryeqytetin e tij në Mingzhou dhe kishte shpallur veten Princ i Handongut. 

Perandori Gaozu përfundimisht dërgoi Li Shimin-in dhe Li Yuanji kundër tij në vitin 622 dhe, pas disa betejash të pafundme, Li Shimin e mposhti atë duke ndërtuar një tampon nëpër lumin Ming dhe pastaj duke e shkatërruar, duke shkaktuar përmbytje që shkatërroi ushtrinë rebelë. Liu arratisi te Turkët Lindorë, ndërsa Li Shimin pastaj u drejtua në lindje dhe e mposhti Xu-n. Pasi la Li Shiji-n, Li Shentong-un dhe Ren Gui-n (任瓌) të vazhdojnë sulmet ndaj Xu-s, Li Shimin u kthye në Chang'an.

### Lufta kundër Li Jiancheng dhe Li Yuanji 
Në këtë pikë, Li Shimin dhe vëllai i tij i madh Li Jiancheng, i cili ishte krijuar princ krahinor në vitin 618, raportohet se ishin përfshirë në një rivalitet të ashper. Pasi Li Shimin ishte treguar i suksesshëm, ka filluar të spekulohet se ai mund të zëvendësonte Li Jiancheng si princ krahinor. Ndërsa Li Jiancheng ishte një gjeneral i zotëruar vetë, ai ndihej e hijeshuar nga vëllai i tij më i ri. Gjyqi u nda në një fraksion që favorizonte Princin Krahinor dhe një fraksion që favorizonte Princin e Cin . Kjo rivalitet solli probleme të mëdha në kryeqytet, pasi urdhërat e Princit Krahinor, Princit të Cin dhe Princit të Ci , Li Yuanji, konsideroheshin të njëfuqishëm si urdhërat e perandorit. Zyrëkratët duhet të zbatonin urdhrat e kundërta duke vepruar sipas atyre që arrinin më herët. Stafi i Li Shimin ishte i plotë me burra të talentuar, por Li Jiancheng u përkrah nga Li Yuanji dhe nga konkubinat e Perandorit Gaozu, të cilat kishin marrëdhënie më të mira me Li Jiancheng dhe Li Yuanji sesa me Li Shimin. 

Në fund të vitit 622, kur Liu Heita u kthye në lindje pasi mori ndihmë nga Turkët Lindorë, ai triumfoi dhe vuri në vënd më së shumti territoret e mëparshme të Xia-s. Anëtarët e stafit të Li Jiancheng, Wang Gui dhe Wei Zheng, sugjeruan që Li Jiancheng duhej të rriste reputacionin e tij në betejë, kështu që Li Jiancheng u vullnetua për misionin. Perandori Gaozu, kështu, dërgoi Li Jiancheng-un, me ndihmën e Li Yuanji-t, për të sulmuar Liu-n. Li Jiancheng e mposhti Liu-n në fillim të vitit 623 dhe më pas Liu u tradhëtua nga zyrtari i tij Zhuge Dewei dhe u dorëzua Li Jiancheng-ut. Li Jiancheng e ekzekutoi Liu-n në kryeqytetin e tij të mëparshëm dhe u kthye në Chang'an me triumf. Kina ishte, në këtë pikë, në mënyrë të përgjithshme e bashkuar nën sundimin e Tangut. Për disa vite të ardhshme, rivaliteti intensifikohet, megjithëkëtë, në të njëjtën kohë që Li Jiancheng dhe Li Shimin shërbenin si gjeneralë gjatë pushtimit të incursioneve të Turkëve Lindorë. Në vitin 623, kur gjenerali Fu Gongshi u rebelua në Danyang (丹楊, në Nanjingin modern, Jiangsu), Perandori Gaozu e dërgoi Li Shimin-in për të sulmuar Fu-n, por shpejt anuloi urdhrin dhe dërgoi kuzhinerin e Li Shimin-it, Li Xiaogong, Princin e Krahinës së Zhao-s në vend të tij. 

Në vitin 624, kur u zbulua se Li Jiancheng kishte, kundër rregullores, tentuar të shtonte ushtarë në korpusin e tij të gardës, Perandori Gaozu u zemërua aq shumë sa e ndaloi Li Jiancheng-un. Në frikë, komandanti i gardhës së Li Jiancheng-ut, Yang Wen'gan, u rebelua. Perandori Gaozu dërgoi Li Shimin-in kundër Yang-ut, duke i ofruar t'i bëhej princ krahinor pas kthimit. Pasi Li Shimin-i u largua, megjithatë, Feng Deyi (tani një kancelar), Li Yuanji dhe konkubinat flitën në favor të Li Jiancheng-ut, dhe pasi Li Shimin-i u kthye, Perandori Gaozu nuk e zbresi Li Jiancheng-un, por vendosi fajin për mosmarrëveshjen midis tij dhe Li Shimin-it te anëtarët e stafit të Li Jiancheng-ut, Wang Gui dhe Wei Ting dhe anëtari i stafit të Li Shimin-it, Du Yan, duke i dërguar ata në Xi Prefekturë (巂州, rrethim i avtonom i Liangshan Yi, Sichuan).

Në atë vit, Perandori Gaozu, i shqetësuar nga sulmet e përsëritura të Göktürk-ëve, kishte ndërmend të digjte Chang'anin në tokë dhe të zhvendoste kryeqytetin në Fancheng. Li Jiancheng, Li Yuanji dhe Pei Ji ishin dakord me këtë sugjerim. Megjithatë, Li Shimin u kundërshtua dhe plani nuk u zbatua. Ndërkohë, vetë Li Shimin po dërgonte besnikët e tij në Luoyang për të ndërtuar kontroll personal mbi ushtrinë atje. Pas një ngjarjeje në të cilën Li Shimin pësoi një rast të rëndë të helmimit ushqimor pas një festimi në pallatin e Li Jianchengut - një ngjarje që edhe Perandori Gaozu dhe Li Shimin-i, duket se e interpretojnë si një përpjekje për vrasje - Perandori Gaozu kishte ndërmend të dërgonte Li Shimin në Luoyang për të parandaluar konfliktin e mëtejshëm. Por Li Jiancheng dhe Li Yuanji, pasi konsultuan me njëri-tjetrin, besonin se kjo do t'i ofronte vetëm Li Shimin mundësinë për të ndërtuar pushtetin personal atje dhe e kundërshtuan këtë plan. Prandaj, Perandori Gaozu nuk zbatoi planin. Ndërkohë, rivaliteti vazhdonte. Të dhënat historike tradicionale gjithashtu tregonin se në një moment të caktuar, kur Li Shimin vizitoi shtëpinë e Li Yuanji-t, Li Yuanji dëshironte të vriste Li Shimin-in, por Li Jiancheng, i cili nuk mund të vendoste të vrasë një vëlla, ndërpreu komplotin. Pati edhe një incident tjetër në të cilin Li Jiancheng, duke e ditur se një kalë lehtë bënte që kavaleri të hidhej, kishte bërë Li Shimin-in të ecë mbi të, duke shkaktuar që Li Shimin të rrëzohej disa herë. Në vitin 626, Li Shimin kishte frikë se do të vritej nga Li Jiancheng, dhe anëtarët e stafit të tij, Fang Xuanling, Du Ruhui dhe Zhangsun Wuji, e inkurajonin Li Shimin-in për herë të dytë për t'u sulmuar Li Jiancheng-un dhe Li Yuanji-n - ndërsa Wei Zheng e inkurajonte Li Jiancheng-un për të sulmuar të parin. Li Jiancheng-i bindi Perandorin Gaozu që të largonte Fang-un dhe Du-n, si dhe gjeneralët e besuar të Li Shimin-it, Yuchi Jingde dhe Cheng Zhijie, nga stafi i Li Shimin-it. Zhangsun Wuji, i cili mbeti në stafin e Li Shimin-it, vazhdoi të përpiqet të bindë Li Shimin-in për t'u sulmuar i pari. Në verën e vitit 626, kur Göktürk-ët po bënin një sulm tjetër, dhe në sugjerimin e Li Jianchengut, Perandori Gaozu, në vend që ta dërgonte Li Shimin-in për të rezistuar Göktürk-ëve, vendosi të dërgonte Li Yuanji-n. Li Yuanji iu dha komanda e shumës së ushtrisë që më parë ishte nën kontrollin e Li Shimin-it, duke shqetësuar edhe më shumë Li Shimin-in, i cili besonte se me ushtrinë në duart e Li Yuanji-t, ai nuk do të ishte në gjendje të rezistonte një sulmi. Li Shimin kishte urdhëruar Yuchi-n të thërriste Fang-un dhe Du-n në fshehtësi në pallatin e tij, dhe pastaj në një natë dorëzoi një akuza te Perandorit Gaozu se Li Jiancheng dhe Li Yuanji po kryenin akte të padrejta me konkubinat e Perandorit Gaozu. Perandori Gaozu, si përgjigje, dha urdhër thirrjeje për Li Jiancheng dhe Li Yuanji-n për të nesërmen, duke mblodhur zyrtarët e lartë Pei Ji, Xiao Yu dhe Chen Shuda për të hetuar akuza të Li Shimin-it. Kur Li Jiancheng dhe Li Yuanji i afroheshin portës qendrore që çonte në pallatin e Perandorit Gaozu, Porta Xuanwu, Li Shimin zbatoi pritjen që kishte përgatitur. Ai vetë qëlloi një shigjetë që vrau Li Jiancheng-un. Më pas, Yuchi Jingde vrau Li Yuanji-n. Forcat e Li Shimin-it hyrën në pallat dhe, nën ndikimin e forcave të Li Shimin-it, Perandori Gaozu pranoi të krijojë Li Shimin si princi trashëgimtar. Bijtë e Li Jianchengut dhe Li Yuanji-t u vranë, dhe Li Shimin mori si konkubinë gruan e Li Yuanji-t, Princeshën Yang. Dy muaj më vonë, me Li Shimin që kontrollonte fort pushtetin, Perandori Gaozu i dorëzoi fronin atij (si Perandor Taizong).

## Si perandor 
### Mbretërimi i hershëm (626–633) 
### Mbretërimi i mesëm (634–641) 
Në vitin 634, perandori Taizong dërgoi 13 zyrtarë të nivelit të lartë, duke përfshirë Li Jing dhe Xiao Yu, për të ekzaminuar qarqet për të parë nëse zyrtarët lokalë ishin të aftë, për të zbuluar nëse njerëzit po vuanin, për të ngushëlluar të varfërit dhe për të zgjedhur njerëz të aftë. për të shërbyer në shërbimin civil. (Li Jing fillimisht rekomandoi Wei Zheng, por perandori Taizong refuzoi të dërgonte Wei, duke deklaruar se Wei duhej të qëndronte për të vënë në dukje gabimet e tij dhe se ai nuk mund të përballonte të largohej Wei as për një ditë të vetme.)

#### Trajtimi i Klaneve Fisnike 
Diku para vitit 638, perandori Taizong, i neveritur nga klanet tradicionale fisnike të Cui, Lu, Li dhe Zheng dhe duke besuar se ata po abuzonin me emrat e tyre shumë të nderuar, ngarkoi Gao Shilian, Wei Ting, Linghu Defen dhe Cen Wenben për të hartuar një vepër. më vonë do të njihet si *Rekordet e Klaneve* (), me synimin për të ndarë klanet në nëntë klasa bazuar në kontributet e tyre të kaluara, veprat e mira dhe veprat e këqija. Në një draft fillestar që Gao paraqiti, ai megjithatë renditi degën e klanit Cui që zyrtari Cui Min'gan () i përkiste si më i larti, një vendim që perandori Taizong e qortoi, pasi theksoi se Gao thjesht po shikonte përsëri traditën dhe jo kontributet e fundit. Prandaj ai ndërhyri personalisht në rishikimin e punës, duke e reduktuar klanin e Cuit në klasën e tretë.

#### Sulmi tibetian në Songzhou 
Në vjeshtën e vitit 638, Songtsän Gampo i Tibetit, i pakënaqur që perandori Taizong kishte refuzuar t'i jepte për martesë një princeshë Tang dhe duke besuar se Murong Nuohebo e kishte bindur perandorin Taizong të refuzonte propozimin për martesë, filloi një sulm të madh me forca prej 200,000 në Tuyuhun dhe më pas disa prefektura Tang, duke vendosur Prefekturën Song (, afërsisht moderne Ngawa Tibetian dhe Qiang Autonome Prefektura, Sichuan) nën rrethim. Perandori Taizong ngarkoi Hou Junji, i ndihmuar nga Zhishi Sili (), Niu Jinda (), dhe Liu Jian (), nga një forcë totale prej 50,000 për të kundërsulmuar, dhe Niu, i cili komandonte forcat përpara, mundi forcat tibetiane në prefekturën Song. Songsän Gampo u tërhoq dhe paditi për paqe, por megjithatë kërkoi të martohej me një princeshë Tang. Perandori Taizong ra dakord këtë herë. Gjithashtu në vitin 638, duke besuar se Xueyantuo po bëhej gjithnjë e më i fortë dhe i vështirë për t'u kontrolluar, perandori Taizong u dha djemve të Yinanit Bazhuo dhe Jialibi () të dy titujt më të vegjël khan, në përpjekje për të krijuar mosmarrëveshje midis tyre. Në verën e vitit 639, Ashina Jiesheshuai (), vëllai më i vogël i Ashina Shibobi, të cilin perandori Taizong nuk e favorizoi dhe i dha pak njohje, formoi një komplot me djalin e Ashina Shibobi, Ashina Hexiangu () për të vrarë perandorin Taizong. Ata kishin planifikuar të prisnin që Li Zhi, Princi i Jinit të largohej nga pallati në mëngjes dhe ta shfrytëzonin atë mundësi për të sulmuar pallatin. Megjithatë, ditën që ata planifikuan, Li Zhi nuk u largua nga pallati dhe Ashina Jiesheshuai sulmoi gjithsesi, por u mund shpejt, u kap dhe u ekzekutua. Pas këtij incidenti, megjithatë, zyrtarët filluan të avokojnë për largimin e turqve nga zemra e shtetit. Në vjeshtën e vitit 639, perandori Taizong krijoi një princ turk që i kishte shërbyer atij me besnikëri, Li Simo (né Ashina Simo) si khan i një shteti turk lindor të sapokrijuar (si Qilibi Khan ), duke i dhënë atij të gjithë turqit dhe Xiongnu që ishin dorëzuar. si vartës të tij, të vendoseshin në veri të Murit të Madh dhe të Lumit të Verdhë. Megjithatë, turqit kishin frikë nga Xueyantuo dhe fillimisht refuzuan të shkonin në vendndodhjen e tyre të re. Perandori Taizong lëshoi një dekret për Yinan që ai dhe Li Simo të ruanin paqen dhe të mos sulmonin njëri-tjetrin, dhe pasi morën garancinë nga Yinan se ai nuk do të sulmonte, turqit përparuan në vendndodhjen e re.

#### Fushata kundër turqve perëndimorë 
Taizong filloi një seri fushatash kundër turqve perëndimorë ( *Xitujue* ) dhe aleatëve të tyre, shtetet oaz të pellgut të Tarim, rreth vitit 640.  Këto armiqësi midis turqve perëndimorë dhe Tang do të vazhdonin deri në humbjen dhe pushtimin e turqve perëndimorë në 657 nën pasardhësin e Taizongut, Gaozong.  Mbretëritë e Shule dhe Khotan iu dorëzuan kinezëve në 632, ashtu si mbretëria e Yarkand në 635.  Qu Wentai (), mbreti i Gaochang, i cili më parë kishte qenë i nënshtruar ndaj Tang, ishte bërë gjithnjë e më armiqësor ndaj Tang, duke u bërë aleat me turqit perëndimorë . Në vitin 640, perandori Taizong ngarkoi Hou Junji, i ndihmuar nga Xue Wanjun, për të nisur një sulm të madh në Gaochang. Ndërsa iu afruan Gaochang, Qu Wentai vdiq nga frika dhe u pasua nga djali i tij Qu Zhisheng (). Qu Zhisheng ofroi të dorëzohej, por Hou kërkoi një dorëzim, të cilin Qu Zhisheng e refuzoi. Megjithatë, Hou e vuri Gaochang nën rrethim dhe me ndihmën e turqve perëndimorë që nuk mbërritën, Qu Zhisheng u dorëzua. Wei Zheng sugjeroi që perandori Taizong të lejonte Qu Zhisheng të qëndronte mbret, duke vënë në dukje se kostot monetare dhe njerëzore do të ishin të larta për të mbajtur një garnizon të përhershëm në Gaochang, por perandori Taizong nuk u pajtua dhe ai e konvertoi Gaochang në dy prefektura dhe e aneksoi atë në shtetin e tij. .

Në dimrin e vitit 640, Songsän Gampo dërgoi kryeministrin e tij Gar Tongtsen Yülsung ("Lu Dongzan" () në kinezisht) si emisar për Tang, duke ofruar haraç dhe duke kërkuar përsëri martesë. Perandori Taizong krijoi një vajzë të një klani si Princesha Wencheng, dhe në 641 dërgoi Li Daozong të shoqëronte Princeshën Wencheng në Tibet për të kryesuar dasmën. Në dimrin e vitit 641, duke besuar se perandori Taizong ishte gati të bënte sakrifica në qiell dhe tokë në malin Tai dhe nuk do të ishte në gjendje të ndihmonte turqit lindorë, Yinan ndërmori një sulm të madh kundër tyre, i komanduar nga djali i tij Dadu (). Li Simo u detyrua të tërhiqej brenda Murit të Madh. Perandori Taizong porositi Li Shiji, i ndihmuar nga Zhang Jian (), Li Daliang, Zhang Shigui (), dhe Li Xiyu (), për të sulmuar Xueyantuo. Li Shiji shpejt mundi Dadu në lumin Nuozhen (, duke rrjedhur nëpër Baotou moderne, Mongolia e Brendshme) dhe Dadu iku.

### Fund i sundimit (642–649) 
Në vitin 642, ishte e qartë se Li Tai kishte ambicie për të zëvendësuar vëllain e tij Li Chengqian dhe zyrtarët qeveritarë filluan të ndaheshin në fraksione pro-Li Chengqian dhe pro-Li Tai. Pas nxitjes nga Wei Zheng dhe Chu Suiliang për të ndërmarrë veprime që do të sqaronin se pozicioni i Li Chengqian ishte i sigurt, perandori Taizong u përpoq ta bënte këtë duke bërë deklarata të përsëritura për këtë qëllim, por favorizimi i tij i vazhdueshëm i Li Tait çoi në spekulime të vazhdueshme midis zyrtarëve.

Gjithashtu në vitin 642, Xueyantuo kishte paraqitur një kërcënim mjaft serioz (megjithëse ende zyrtarisht i nënshtruar) që perandori Taizong pa dy alternativa - ta shkatërronte atë me forcë ose të krijonte një marrëdhënie *heqin* duke martuar një nga vajzat e tij me Yinan. Kjo u bë veçanërisht një çështje pasi gjenerali Tang Qibi Heli (), prijësi i fisit Qibi, u rrëmbye nga vartësit e tij dhe u dërgua në Xueyantuo. Për të shpërblyer Qibin, perandori Taizong bëri një premtim që përfundimisht t'i jepte për martesë vajzën e tij Princeshës Xinxing Yinan-it dhe Yinan e liroi Qibin. Në dimrin e vitit 642, një ngjarje ndodhi në Goguryeo që përfundimisht do të përshpejtonte luftërat midis Tang dhe Goguryeo. Sipas rrëfimeve kineze  Mbreti Yeongnyu, mbreti i Goguryeos, ishte i shqetësuar për gjeneralin e tij Yeon Gaesomun dhe po komplotonte me zyrtarët e tij të tjerë për të vrarë Yeon. Kur Yeon mori lajmin, ai filloi një grusht shteti dhe vrau mbretin dhe zyrtarët e nivelit të lartë. Ai shpalli mbret nipin e mbretit Yeongnyu, Go Jang ( Mbreti Bojang ), ndërkohë që mori pushtetin vetë me titullin *Dae Mangniji* (Generalissimo). Kur perandori Taizong mori lajmin, pati sugjerime që të fillonte një sulm kundër Goguryeo, sugjerime që Perandori Taizong fillimisht i refuzoi.

Në pranverën e vitit 643, Wei vdiq dhe perandori Taizong e vajtoi me hidhërim, duke autorizuar vetë monumentin e Wei dhe, para vdekjes së Wei, duke premtuar se do t'i jepte vajzës së tij Princeshën Hengshan për martesë djalit të Wei, Wei Shuyu (). Më vonë në pranverë, perandori Taizong porositi 24 portrete në pavijonin Lingyan për të përkujtuar 24 kontribuesit e mëdhenj të mbretërimit të tij.

#### Kontaktet me Perandorinë Bizantine 
*Libri i Vjetër i Tang* dhe *Libri i Ri i Tang* përmendin disa ambasada të bëra nga *Fu lin* (; dmth Perandoria Bizantine ), të cilën ata e barazuan me Daqin (që mund t'i referohet Perandorisë Romake ose Lindjes së Mesme), duke filluar në vitin 643 me një ambasadë të dërguar nga mbreti *Boduoli* (, dmth Constans II Pogonatos ) te perandori Taizong,  duke mbajtur dhurata të tilla si xhami i kuq dhe gurë të çmuar jeshilë.  Këto histori ofruan gjithashtu përshkrime të përcipta të Kostandinopojës dhe mureve të saj,  si dhe se si u rrethua nga *Dashi* (; arabët e Kalifatit Umajad ) dhe komandanti i tyre "Mo-yi" (; dmth Muavije I, guvernator i Sirisë para se të bëhej kalif ), i cili i detyroi bizantinët të paguanin haraç.  Henry Yule thekson faktin se Yazdegerd III (r. 632–651), sundimtari i fundit i Perandorisë Sasaniane, dërgoi diplomatë në Kinë për të siguruar ndihmë nga perandori Taizong ( i konsideruar si suzeren mbi Ferghana në Azinë Qendrore) gjatë humbjes së zemrës persiane . te Kalifati Islamik Rashidun, i cili mund të ketë nxitur gjithashtu bizantinët të dërgojnë të dërguar në Kinë në mes të humbjes së tyre të fundit të Sirisë për muslimanët .  Burimet kineze Tang gjithashtu regjistruan se si princi sasanid Peroz III (636–679) iku në Tang Kinë pas pushtimit të Persisë nga kalifati islamik në rritje . 

Zgjerimi i fuqisë së Kinës në Azinë Qendrore nën Perandorin Taizong duket se është vënë re në Perëndim. Theophylact Simocatta, një historian grek bizantin gjatë mbretërimit të Herakliut (r. 610–641), shkroi se *Taugast* (ose *Taugas* ; turqishtja e vjetër : *Tabghach*, nga Tuoba, klani Xianbei i Wei Verior ), ishte një lindor i madh. perandori në Lindjen e Largët që sundonte mbi popullin turq, me një kryeqytet afërsisht 1500 milje në verilindje nga India që ai e quajti *Khubdan* (nga fjala turke *Khumdan*, që do të thotë Chang'an ), ku praktikohej idhujtaria, por njerëzit ishin të mençur dhe jetonin me ligje të drejta.  Ai e përshkroi perandorinë kineze si të ndarë nga një lumë i madh (dmth Yangzi ) që shërbeu si kufi midis dy shteteve rivale në luftë, por gjatë sundimit të perandorit bizantin Maurice (582–602 pas Krishtit) veriorët mbanin "xhaketë të zeza". pushtoi "palltot e kuqe" të jugut (e zeza është një ngjyrë dalluese e veshur nga njerëzit e Shaanxi, vendndodhja e kryeqytetit Sui Sui Chang'an, sipas udhëtarit persian të shekullit të 16-të Hajji Mahomed, ose Chaggi Memet).  Ky tregim mund të korrespondojë me pushtimin e dinastisë Chen dhe ribashkimin e Kinës nga perandori Wen i Suit (r. 581–604). 

#### Lufta Goguryeo-Tang 
Gjithashtu në vitin 644, me Goguryeon që sulmoi Silla dhe Silla kërkonte ndihmë, perandori Taizong vendosi të përgatitej për një fushatë për të pushtuar Goguryeon. Ai arrestoi emisarët që Yeon dërgoi në gjykatën Tang, duke i akuzuar ata për pabesi ndaj mbretit Yeongnyu. Deri në dimrin 644, mobilizimi ishte në fuqi të plotë. (Me sa duket për shkak të përgatitjes së Tang për të sulmuar Goguryeon, megjithatë, populli turk lindor i rindërtuar, nga frika e një sulmi nga Xueyantuo në një kohë që Tang nuk do të ishte i pajisur keq për të ndihmuar, u panik dhe braktisi khanin e tyre Li Simo, duke ikur në territorin e Tang. Perandori Taizong i ripërthithi turqit lindorë në Tang, ndërsa e bëri Li Simo një gjeneral në ushtrinë e tij. )

Në pranverën e vitit 645, perandori Taizong u largua nga Luoyang dhe udhëhoqi trupat në verilindje, pas një pararoje prej 60,000 të komanduar nga Li Shiji dhe Li Daozong . Në të njëjtën kohë, Zhang Liang udhëhoqi 40,000 të tjerë nga deti. Deri në verën e vitit 645, forcat Tang kishin kapur Kalanë Yodong (, në Liaoyang modern, Liaoning) dhe u nis në juglindje drejt kryeqytetit të Goguryeos, Pyongyang . Perandori Taizong udhëhoqi personalisht rreth 30,000 forca Tang dhe fisnore dhe mundi një forcë prej 150,000 të komanduar nga dy gjeneralë Gogureyo dhe më pas vendosi Ansi (<, në Anshan moderne, Liaoning) kala nën rrethim . 

Megjithatë, mbrojtja e aftë e krijuar nga gjenerali komandues i Ansit pengoi forcat Tang dhe, në fund të vjeshtës, pasi pësoi disa viktima, me afrimin e shpejtë të dimrit dhe mbarimin e furnizimeve të tij ushqimore, perandori Taizong u tërhoq. Ai u pendua shumë për nisjen e fushatës dhe bëri komentin: "Nëse Wei Zheng do të ishte ende gjallë, ai kurrë nuk do të më linte të nisja këtë fushatë ." Ai rindërtoi monumentin që ishte autor për Wei-n dhe thirri gruan dhe fëmijët e Wei-t për ta takuar, duke i trajtuar mirë.

## Vdekja 
Në verën e vitit 649, perandori Taizong ishte i sëmurë rëndë—me disa që besonin se sëmundja e tij ishte shkaktuar nga ilaçet që i merrnin nga budistët  ose nga marrja e pilulave që i jepeshin nga alkimistët . Duke besuar se Li Shiji ishte i aftë, por duke pasur frikë se nuk do t'i nënshtrohej Li Zhit, ai e degradoi Li Shiji nga kryeqyteti për të qenë komandant në prefekturën e largët Die (, afërsisht prefektura autonome tibetiane Gannan, Gansu), me udhëzime për Li Zhi që nëse Li Shiji hezitonte, ta ekzekutonte menjëherë dhe nëse nuk e bënte, ta kujtonte pas vdekjes së perandorit Taizong dhe ta bënte kancelar. Li Shiji, kur mori urdhrin dhe kuptoi se jeta e tij ishte në rrezik, u nis menjëherë për në Prefekturën e Die. (Pas vdekjes së perandorit Taizong, Li Zhi me të vërtetë do të kujtonte Li Shijin dhe do ta bënte atë kancelar. Menjëherë pas kësaj, perandori Taizong, pasi ia besoi Li Zhi Zhangsun Wujit dhe Chu Suiliang, vdiq në pallatin e tij veror Cuiwei Palace (). Vdekja e tij fillimisht u mbajt sekret dhe tre ditë më vonë, pasi arkivoli i tij u kthye në Chang'an, u njoftua vdekja e tij dhe Li Zhi mori fronin si Perandori Gaozong .

## Pikëpamjet fetare 
Perandori Taizong deklaroi se ai besonte në Tao, megjithëse vizioni i tij për të ishte një version shumë i sinkretizuar .  Ai besonte në Jezusin si një hero taoist dhe konfucian, dhe përfshiu elemente të taoizmit, konfucianizmit, budizmit, zoroastrianizmit, judaizmit, islamit, krishterimit sirian (si dhe Kishës së Lindjes, e cila ishte një institucion kryesor në atë degë të krishterimit ), dhe fetë e tjera të Lindjes së Mesme në fenë e tij personale që u zbatua nga ligjet që kërkonin që subjektet e tij të praktikonin tolerancën. 

## Referime