Porta e Qytetit (Valeta)

**Porta e Qytetit**  është një portë e vendosur në hyrje të Valetës, Maltë . Porta e tanishme, e cila është e pesta që ka qëndruar në vend, u ndërtua midis 2011 dhe 2014 për projekte të arkitektit italian Renzo Piano .

Porta e parë që qëndroi në vend ishte ***Porta San Giorgio***, e cila u ndërtua në 1569 . Porta u quajt ***Porta Reale*** rreth 1586, para se të rindërtohej në 1633, ndoshta për dizajnet e Tommaso Dingli . Për pak kohë u quajt ***Porte Nacionale*** gjatë okupimit Francez të Maltës në 1798, por emri i saj u kthye në *Porta Reale* kur Malta ra nën sundimin Britanik në 1800. Në 1853, kjo u zëvendësua edhe një herë nga një portë më e madhe, e cila ishte e njohur gjithashtu si ***Kingsgate*** ose *Kingsway* . Këto tri portat e para u fortifikuan, duke formuar pjesë të mureve të qytetit të Valetës . Porta u quajt gjithashtu jozyrtarisht *Porta di terra* (që do të thotë "porta e tokës") pasi ajo ishte e vetmja qasje tokësore për në qytet.

Porta e fundit e fortifikuar u shemb në 1964, duke u zëvendësuar nga një portë racionaliste e projektuar nga Alziro Bergonzo. Kjo portë më pas u shkatërrua në 2011, dhe ajo u zëvendësua nga porta e Piano e cila u përfundua në 2014.

## Vendndodhja 
majtas|parapamje| Piktura e urës që çon në Portën e Qytetit në vitin 1910
City Gate është e vendosur brenda Perdes Porta Reale, një mur perde në qendër të Valletta Land Front, i vendosur midis bastioneve të St. James 'dhe St. John's.  Një urë që përshkon hendekun e thellë të Valetës të çon te porta.   Vendi më vonë u pushtua nga terminali i autobusëve, me Shatërvanin Triton në qendër. Sheshi rreth shatërvanit është shndërruar në një zonë për këmbësorë. 

Porta shënon fillimin e Rrugës së Republikës ( Maltese   ), Rruga kryesore e Valetës e cila shkon deri në Fort Saint Elmo në skajin e kundërt të qytetit. Ndërtesat në afërsi të Portës së Qytetit përfshijnë Shtëpinë e Parlamentit, rrënojat e Royal Opera House dhe City Gate Shopping Arcade. Shën James Cavalier dhe Saint John's Cavalier janë të vendosura në të dy anët e portës, përkatësisht pranë Shtëpisë së Parlamentit dhe arkadës së pazarit.

City Gate ishte një nga tre portat që të çonin në qytet - të tjerët ishin Porta Marsamxett dhe Porta Del Monte, në ekstremitetet perëndimore dhe lindore të qytetit.  Porta Marsamxett u shkatërrua në fillim të shekullit të 20-të, ndërsa Porta Del Monte u zëvendësua nga Victoria Gate në 1885. 

## Historia 
### Porta e parë (1569–1633) 
Porta origjinale për në Valeta ishte e njohur si *Porta San Giorgio*, dhe u ndërtua gjatë sundimit të Mjeshtrit të Madh Jean Parisot de Valette. Porta San Giorgio u krijua ndoshta nga Francesco Laparelli, inxhinier ushtarak italian i cili projektoi shumicën e fortifikimeve të Valetës, ose nga ndihmësi i tij Maltese Girolamo Cassar . Ndërtimi filloi në prill 1566 dhe përfundoi deri në vitin 1569.  Porta ishte mjaft e thjeshtë në dizajn dhe ishte thjesht një hapje e vogël e zbukuruar në muret e perdes.

Një urë druri lidhi fillimisht Porten San Giorgio me fshatrat nëpër hendek. Diku para vitit 1582, një urë guri zëvendësoi atë prej druri. Vetë ura u zëvendësua disa herë, por themelet e saj të gërmuara në shkëmb mbeten të paprekura dhe vazhdojnë të mbështesin urën aktuale. 

Rreth vitit 1586, gjatë sundimit të Mjeshtrit të Madh Hugues Loubenx de Verdalle, porta u quajt *Porta Reale* .  Në fund të shekullit të 16-të, një portë e jashtme më e vogël u ndërtua dhe një hark triumfal u shtua mbi portën origjinale. 

### Porta e dytë (1633–1853) 
parapamje| Ura tërheqëse e shekullit të 17-të që besohet se buron nga porta e dytë e qytetit, e ekspozuar tani në Qendrën e Interpretimit të Fortifikimeve
Porta e dytë e qytetit u ndërtua në 1633, gjatë magjistraturës së Mjeshtrit të Madh Antoine de Paule . Kjo portë ishte më e zbukuruar se paraardhësi i saj *Porta San Giorgio*, dhe përbëhej nga një hark qendror me një hark më të vogël në secilën anë, dhe një urë tërheqëse prej druri nëpër hendekun e thellë dhe të thatë që shtrihet menjëherë jashtë mureve të qytetit. 

Gjatë pushtimit francez të Maltës në vitet 1798–1800, porta ishte e njohur si *Porte Nacionale* .  Në përputhje me Proklamatën Nr. VI të vitit 1814, e cila u lëshua nga Guvernatori Sir Thomas Maitland, stema Britanike u instalua në portë në 1815. Kjo stemë mund të ketë qenë vepër e skulptorit Vincenzo Dimech . 

Porta u modifikua me kalimin e kohës, dhe nga fundi i shekullit të 18-të dhe fillimi i shekullit të 19-të kishte një numër karakteristikash të cilat nuk kishin qenë pjesë e modelit origjinal të Dingli-t. Porta u shkatërrua në 1853 pasi ishte shumë e vogël dhe duhej zgjeruar. 

### Porta e tretë (1853–1964) 
parapamje|300x300px| Kingsgate në fillim të viteve 1900
Porta e tretë e qytetit u ndërtua në 1853, gjatë kulmit të sundimit Britanik të Maltës . Porta ishte e njohur si *Porta Reale*, dhe ishte i njohur gjithashtu si *Putirjal* në Malteze dhe *Kingsgate* ose *Kingsway* në Anglisht . 

Porta është projektuar nga Col. Thompson i Inxhinierëve Mbretëror, dhe përbëhej nga dy harqe qendrore me dy harqe më të vogla. Kishte dy statuja në të dy anët e portës: njëra nga Philippe Villiers de L'Isle-Adam, Mjeshtri i parë i Madh në Maltë dhe një nga Jean Parisot de Valette, themeluesi i qytetit.  Më 24 korrik 1892, një bust prej bronzi i Papa Pius V, i cili kishte dhënë kontribute të konsiderueshme financiare në ndërtesën e Valetës, u instalua mbi harkun në pjesën e pasme të portës. 
[majtas|parapamje| Busti i [Piu V|Papa Pius V i cili u instalua në Porta Reale në 1892, tani u gjet në Sheshin e Madh të Rrethimit]]
Në fillim të shekullit të 20-të, porta u konsiderua si shumë e vogël për të përballuar fluksin e madh të njerëzve që hynin në qytet. Propozimet e para për të adresuar këtë çështje u bënë në vitet 1920 dhe disa përfshinin zëvendësimin e portës me një karrocë të hapur.  Kingsgate mbijetoi nga bombardimet e Luftës së Dytë Botërore, megjithëse u dëmtua lehtë në Prill 1942, kur ura që çonte te porta u godit nga bombardimet ajrore. Statujat e L'Isle-Adam dhe de Valette u shkatërruan gjatë këtij sulmi. 

Planet e para për të rizhvilluar Royal Opera House dhe hyrjen e Valetes u bënë në vitet 1950. Ky projekt u ringjall nga Kryeministri George Borg Olivier në 1962, duke u përqëndruar në portën e qytetit. 

Pas prishjes së portës, busti i Pius V u vendos në ruajtje, përpara se të merrej nga Këshilli Lokal i Valetes në 1993. Në 2005, busti u zhvendos në Sheshin e Madh të Rrethimit, afër Bashkë-Katedrales së Shën Gjonit dhe Gjykatave të Ligjit . 

## Përkujtime 
Në tetor 2014, një instalim artistik me titull *Prospettiva* u përurua në Girolamo Cassar Avenue, afër terminalit të autobusit. Instalimi përfshin elemente nga pesë portat të cilat kanë qëndruar në hyrje të Valletta-s dhe është projektuar nga arkitekti Chris Briffa. Instalimi përkujton zgjedhjen e Valetës si Kryeqyteti Evropian i Kulturës në 2018. 

## Referime