Kriçi

**Kriçi** ( *Kriči*) ishin një fis mesjetar shqiptar, i cili fillimisht banonin në rajonin e Hercegovinës ndërsa më vonë tërhiqen në rajonin përreth lumit Tara, që afërsisht korrespondon me rajonin modern të Mojkovacit. *Kriçi* (dhe emra të ngjashëm) është përmendur periodikisht në burimet historike, në literaturën gjeografike dhe etnologjike. Ata, si fiset tjera autoktone parasllave në rajon, përfundimisht u asimiluan në sllav. Nga emri i këtij fisi rrjedhin disa toponime dhe mbiemra në Mal të Zi.

## Etimologjia 
Vladimir Ćorović (1885–1941) dhe Tatomir Vukanović (1907–1997) argumentuan se emri rrjedh nga shprehja thrakase *krisio* ose *krüsi* ilire, që sipas termit shqip *kryeziu* do të thotë “njerëz të zinj, me flokë të errët ose të zbehtë”.  . Profesor Momçilo Poleksić nga Pljevlja, me origjinë nga Drobnjaku, vëren në një deklaratë gojore se emri mund të ketë qenë një transformim nga shprehja *grčki* ("greqisht") në *krički* .  Në serbo-kroatisht, *kričiti* dhe *kriknuti* do të thotë "bërtitje"; *kričak* do të thotë "person që bërtet". 

## Historia 
Ata konsiderohen të kenë qenë emigrantë të kohëve të fundit me origjinë shqiptare, me autorë si Hrabak dhe Imami që i shohin ata si pjesë e grupeve të emigrantëve baritorë shqiptarë, të cilët përfshinin komunitete si Mataruga, Žurovići dhe Burmazi, që emigruan në shekujt 12 dhe 13. përgjatë Zetës deri në Neretva. Është vërtetuar se në rajonin e Tarës kishte "grupe arbanase (shqiptare)" në vitin 1278. Gjatë shekullit të 14-të, katuni shqiptar (një bashkësi vetëqeverisëse mesjetare) ishte asimiluar në masë të madhe nga komunitete të shumta vllahe, të cilat vetë ishin në një proces sllavizimi.

Emri *Kriçan* përmendet si rajon në statutin e Stefan Uroshit I të vitit 1260 në lidhje me kufijtë e fshatit Prošćenje (afër Mojkovcit); Kriçani kufizohet me fshatin në veri.  Toponimi mund t'i ketë dhënë emrin popullit, ose anasjelltas.  Rreth viti 1300 përmendet edhe emri personal *Kriçan* . 

Ata disa herë luftuan dhunshëm me fisin Drobnjaci (përfshirë vojvodën *Kriçi* Kalok  ) dhe u zhvendosën mbi lumin Tara .  Më pas tokat e banuara nga Sutjeska deri në Kolashin. Qendra e tyre ishte në Pljevlja (me toponimin lokal *Kriçak* midis saj dhe Bijelo Polje).  S. Tomić në veprën e tij antropologjike *Drobnjak* (1902), përmendi Shpanjen dhe *Kriçovën* si popullsinë e vjetër të Drobnjakut . 

Dokumentet nga Kotori përmendin Dije Kričko (*Lore de Criçco*) në vitin 1326, dhe Kriče Vitomirov (*Krisë Vitomiri*) në vitin 1327. Arkivi i Dubrovnikut përmend Dobrija dhe Nenadić nga Krički (de Crizche) në vitin 1453. Në defterin osman nga viti 1477 është regjistruar *nahija* Kriçak, me 5 *džemat* (*katune*), një nga *knez* Jarosav, një tjetër me emrin Nikolla i biri I Kriçkos, si dhe *nahija* Mataruga me 3 *katune*. Në vitin 1492, në Poljicë në Dalmaci është regjistruar David Kričković. Në vitin 1528, Nikola Grubanić Kričak nga fshati Kruševica transkriptoi një libër kishtar. Në memorialin e Hilandar nga shekulli 16h ose 17th përmendet Filip Kričak dhe disa të afërm të tij Kričak. Në Vitin 1694 në Drniš përmendet prifti Radojica Kričak, ndërsa vitin 1762 prifti Maksim Kričković.

Emri i tyre fisnor mbeti në antroponominë (mbiemri Kriçkoviq), dhe toponimia e tokave ku banonin; Kričak dhe Kričačko polje në Sinjajevina, Kričina afër Bribirit, fshati Kričke afër Drnishit, dy fshatra të tjerë homonime afër Pakracit dhe Kričići afër Jajces. 

## Trashëgimia 
Për Kriçët dhe historinë e tyre janë ruajtur dhe regjistruar tradita të ndryshme popullore. Siç është konkluduar në , tradita popullore për Kriçët është shumë e ndryshme, megjithëse është e qartë nga tradita dhe literatura se fisi jetonte si një njësi e pavarur dhe dikur përfshinte një zonë relativisht të madhe. 

Sipas traditës gojore, Kriçi banonte në Jezera dhe Sharanci dhe në një pjesë të mirë të Sinjajevinës .  Sipas Mula Joksimoviqit nga Bijelo Polje, siç shënon Petar Rudić, një traditë popullore e transmetuar në vëllazërinë Joksimoviç thoshte se Kriçët kishin prejardhjen nga ilirët, "por sot nuk ka më pasardhës të tyre të drejtpërdrejtë".  Një besim tjetër i regjistruar nga P. Rudić, me gjasë i ndikuar nga letërsia, ishte se Kriçët mund të kenë qenë pasardhës të saksonëve () që punonin në minierat e Brskovës dhe rreth Pljevlja .  A. Luburić (1891–1944), përshkruan një traditë popullore të Drobnjacit, në të cilën ata rrëfehen si pjesë e fisit Mataruga, të cilët pas sulmit të parë të sllavëve në Hercegovinë dhe vdekjes së mbretit Matarugas Sumor në fund të shekullit të 7-të ose fillimi i shekullit të 8-të, u tërhoqën në zonat përreth Tarës. Këtu, sllavët i dhanë fisit emrin *Kriči*, sepse fjalori i tyre tingëllonte si "bërtitës" ( *kričanje* ). Fisi e pranoi emrin dhe u përhap në Potarje të mesme.  Sipas M. Peruničić dhe P. Čabarkapa (lindur rreth 1880) dhe konfirmuar nga një traditë e ngjashme nga B. Ćorović (lindur rreth 1894) dhe S. Bojović i ri nga Pljevlja, Kriçët dikur ishin një fis i shumtë, që jetonte në rajonin e *Kriçakut* (në juglindje të Kosanicës, ndërsa Matarugët kishin vetëm një nga vëllazëritë e saj të shumta  Kjo traditë "mbështetet" nga fakti se rajoni i Mataruges është më i vogël dhe merret si pjesë periferike e më të madhes, në kuptimin më të gjerë, rajoni i Kriçakut   Anasjelltas, tradita popullore në Polimlje dhe Potarje i konsideron *Matarugët* si të palidhur me Kriçin. vendi i një “vendbanimi luftëtarësh grekë” 

## Shih edhe 
* Shpanje
* Burmazi
* Mataruga
* Hercegovina
* Fiset shqiptare
* Arbëria Venedikase

## Literatura 
* 
* 
*
* 

## Referime