Arkitektura Karolinge

[thumbnail|upright=1.0|Kapela Palatine (tetëkëndore) në Aken, [Gjermania|Gjermani, tashmë pjesa qendrore e Katedrales së Akenit]]
**Arkitektura Karolinge** është emërtimi historiografik me të cilin përkufizohet prodhimtaria arkitekturore në territorin e Mbretërisë së vjetër Franke nën sundimin e karolingëve, e themeluar nga Pepin i Shkurtri në vitin 751. Në këtë mënyrë i referohet arkitekturës në shekujt e VIII dhe të IX në Perandorinë Karolinge, që përfshinte në shtrirjen e saj maksimale, gjatë mbretërimit të Karlit të Madh (768-814), pjesën më të madhe të Evropës Perëndimore, përveç Ishujve Britanikë, Gadishullit Iberik dhe jugut të Italisë (do me thënë, shtetet e tanishme të Francës, Gjermanisë, Zvicrës, Austrisë, Beneluksit dhe veriut të Italisë).

Kultura dhe arti evropian kishte pësuar ndryshime drastike me rënien e Perandorisë Romake Perëndimore dhe hyrjen dhe vendosjen e popujve barbarë (visigotët, ostrogotët, frankët, vandalët, longobardët, saksonët...). Nga të gjithë këto fise dhe popuj, frankët qenë më të rëndësishmit për qytetërimin evropian dhe më të njohurit.

Kryesisht në shekullin e VIII, kur Karli i Madh, fillimisht si mbret dhe pastaj si perandor, do ti bashkonte, duke i hapur rrugë me kalimin e kohës formimit të mbretërisë së Francës dhe Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake. Perandori do ta vendoste rezidencën e tij në Aken duke menduar ta shndërronte në një Romë të Re (si kishin bërë më parë Bizanti dhe Ravena). Do të mblidhte aty ekspertë në të gjitha artet dhe shkencat — Shkolla Palatine e Akenit, nën drejtimin e Alkuinit të Jorkut— dhe do të nxiste studimet artistike, letrare, juridike (të ashtuquajturin Rilindje Karolinge); do të zhvillonte përdorimin e latinishtes mesjetare dhe shkrimit karoling, duke mundësuar një gjuhë të përbashkët dhe një stil shkrimi që do të mundësonin një komunikim më të mirë midis pakicës së ditur të pjesës më të madhe të Evropës. Do të përdorej gjithashtu shprehja *humanizmi karoling* për të përcaktuar punën e rikuperimit të kulturës klasike latine, që do të zhvillohej thelbësisht në manastiret karolinge.

[parapamje|majtas|372px|Oratori karoling i Germigny-des-Prés në Val de Loire i shpallur pjesë e [Vende të trashëgimisë botërore|Trashëgimi Botërore e njerëzimit]]
Papa do të përpiqej me ndihmën e Karlit të Madh, të riorganizonte dhe homogjenizonte Krishtërimin, në një kohë që bota e krishterë po strukturohej dhe teorizonte mbi monasticizmin. Do të reformoheshin ritet sakramentale, do të futej pagëzimi i fëmijëve në shtëpi, detyrimi i pushimit të së dielës, ndjekja e shërbimeve dhe komunioni tre herë në vit. Karli i Madh do të krijonte bashkësi monakale të drejtuara nga një abat i zoti, me religjiozët të kushtuar ndaj punës fizike, intelektuale dhe mbi të gjitha liturgjike. Në vitin 813, ai do të përhapte përgjatë gjithë perandorisë Rregullin e Shën Benediktit me ndryshimin e planeve të manastireve (plani i Saint-Gall është dëshmia më e vlerësuar me elementet e tij praktike, teorike dhe shpirtërore). Peshkop Krodegangu i Metzit futi liturgjinë romane, që do të provokonte ndryshime domethënëse në arkitekturën e kishave: Bazilika e Shën Pjetrit në Romë, Varri i Shenjtë i Jeruzalemit dhe Arkitektura Paleokristiane do të shndërroheshin në referenca të projektuesve karolingë. 

[parapamje|358px|Afreske të Manastirit të Shën Gjonit në Myshtair, që prej vitit [1983, trashëgimi botërore e njerëzimit]]
Periudha e parë e Arkitekturës Karolinge, ajo e Pepin të Shkurtrit dhe të fillimit të mbretërisë së Karlit të Madh, duket e shënuar nga veprimtaria e klerikëve të fuqishëm, i sipër-përmenduri Krodegang, abati Fulrad i Saint-Denis apo Manasi, abati i Flavigny. Rreth viteve 780-790, me themelimin e Abacisë së Lorsch-it, lulëzimit të Korbi, nisjen e Saint-Riquier dhe Abacisë së Fuldës, do të shpallej një monumentalitet i ri. Pallati i Akenit me Kapelën e tij Palatine do të ishte xhevahiri dhe shembulltyra e kësaj periudhe, për të cilën Karli i Madh do të sillte materiale ndërtimore nga Ravena (kolona dhe mermere) dhe mbetje të ndërtimeve të tjera të lashta.

Rilindja Karolinge do të shfaqej në një bum mbresëlënës ndërtimor. MIdis viteve 768 dhe 855, do të rregjistrohej ndërtimi i 27 katedraleve të reja, i 417 komplekseve monostike dhe i 100 rezidencave mbretërore. Nën Karlin e Madh do të ndërtoheshin 16 prej atyre 27 katedraleve, 232 nga manastiret dhe 65 nga pallatet. Mbretërit nuk ishin përgjegjësit e vetëm të veprave, por ata mundësonin arkitektët dhe financimet. Rizbulimi i traktateve arkitekturore të Vitruvit do të lejonte të realizoheshin ndërtime prej guri, një material megjithatë pak i përdorur në veri të Luarës. Në fund të sundimit të Karlit të Madh, kishte një shumëfishim të projekteve arkitekturore shpesh shumë të rëndësishëm dhe integrimin e ngjarjeve të fundit liturgjike dhe të kodifikimeve monastike.

parapamje|majtas|301px|Plani, ngritja dhe seksionimi i Kapelës Palatine të Akenit.
Karolingët do të sendërtonin disa kontribute të rëndësishme arkitekturore: në manastiret karolinge]]—si manastiri i Korvejit, manastiri i Fuldës (nga e cila ruhet vetëm portiku)— do të eksperimentoheshin zgjidhje që do të kristalizoheshin në modelin e ndërtimit të manastireve benediktine —që më vonë do të nguliteshin në Klyni— dhe në organizimin e planeve romonike; dhe westwerk-ët —ndërtime të bashkangjitura në façatën perëndimore të kishave në të cilat happen dhe ku perandori ndiqte shërbesat, që së jashtmi do të funksiononin si portikë, të vendosur midis dy kullash— karolinge, dhe pastaj otonianët, që do të paraprinin façpatat e Periudhës Romanike.

Më shumë se një stil i mirë-përcaktuar, qe një *Rilindjet Mesjetare|rilindje]]* apo dëshirë për të rimëkëmbur Arkitekturën Romake —njëlloj si artet e tjera— megjithëse disa historinë theksojnë edhe se artistët dhe elementet që ai mblodhi në oborrin e tij, shumë nga të cilët vinin nga Ravena, dhe marrëdhëniet që ai mbajti me Perandorët Lindorë, do ti lejonin përfshirjen e elementeve të Arkitekturës Bizantine. Do të ishte një arkitekturë njerëzore, realiste, figurative dhe monumentale; ndërtesat do të kishin eksteriore dhe interiore masive, të kursyera dhe të përmbajtura, pasurisht të dekoruara me murale, mozaikë dhe basorelievë.

Njohja e Arkitekturës Karolinge, nga studimi i monumenteve të pakta origjinale të ruajtura —shumica e tyre të zëvendësuara nga monumente më të mëdha dhe më të vonë në stilin Romanik dhe Gotik— mbështetet në dokumente indirekte, si përshkrimet tekstuale apo vizatimet dhe mbi të gjitha nga të dhënat e gërmimeve arkeologjike që kanë mundësuar restaurimin e planit të disa ndërtesave. Praktikisht të gjitha monumentet që ruhen të paprekura janë shpallur Trashëgimi Botërore të Njerëzimit: «Katedralja e Akenit» (1978), «Konventi benediktin i Shën Gjonit në Myshtair» (1983), «abacia dhe manastiri i vjetër i Lorsch-it» (1991), «ishulli monastik i Rajshënaut» (2000) dhe «Westwerk karoling dhe civitas e Korvejit» (2014).

[parapamje|372px|Bazilika e Ajnhardit, ndërtuar në vitin [827, Michelstadt, Hese]]
Dy vepra kryesore që ruhen do të sendërtoheshin nga Odoni i Metzit: Pallati i Akenit dhe Oratori i Germigny-des-Prés. Nga i pari nuk ruhet më shumë se kapela palatine (tashmë katedralja e Shën Mërisë, mjaft e modifikuar së jashtmi), plani qendror (tetëkëndor në brendësi, që së jashtmi shndërrohet në shumëkëndësh me gjashtëmbëdhjetë faqe), kupola tetëkëndore e të cilës mund të shihen ndikime të San Vitales së Ravenës, megjithëse kapitelet e kolonave të saj janë të tipit romak. E dyta, me plan gjithashtu qendror (mbështetur në kryqin grek përreth një katërfaqëshi), ka absida, kupola dhe harqe gjithashtu patkua, që mund të nënkuptoi një ndikim Arkitektura Hispano-Visigote (do të porositej nga nga peshkopi Teodulf i Orlinsit, që konsiderohet me origjinë nga Aragona). Një ndërtesë tjetër e rëndësishme është kisha abaci e Saint-Philbert-de-Grand-Lieu.

Karolingët do të ndërtonin pallate të tjera në vende të ndryshme të perandorisë, si Ingelhajm dhe Nimegen, ndërsa në Itali do të ndërtoheshin nën mbrojtjen perandorake disa bazilika në stilin latin, si San Zeno di Bardolino, *sacellum* —rrethime të shenjta—të San Satiro të Milanos, Bazilika e Santa Prasseedes së Romës me kapelëm e San Zenones.

Kronologjikisht dhe stilistikisht Arkitektura Karolinge është një nga variantet vendore të Arkitekturës Para-Romanike. Arkitektura Otoniane në Gjermani do të vijonte ndikimin e Artit Karoling deri në shekullin e XI, megjithëse shumica e kishave gjermane të periudhës ndjekin modelin e bazilikave romake.

Skeda:Germigny des Pres.jpg|Eksteriori i Oratorit të Germigny-des-Prés
Skeda:Abbatiale Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (4).jpg|pamje aësore e abacisë së Saint-Philbert-de-Grand-Lieu, me kopshtin e rindërtuar 
Skeda:St Johann - 5.jpg|Absida e abacisë së Shën Gjonit në Myshtair, ajo pak që mbetet e parinovuar
Skeda:Corvey Westwerk 2.jpg|Westwerk e Korvejit
Skeda:1409-04~047 - Lorsch Torhalle.JPG|Torhalle e Lorsch-t

## Konteksti historik 
### Karolingët 
parapamje|majtas|406px|Shtirja maksimale e Perandorisë Karolinge dhe fqinjët e saj në vitin 814
Historia e Evropës Karolinge fillon me shfaqjen e një familje të famshme aristokratike në fillim të shekullit të VII. Dinastia Karolinge do të sundonte përgjatë Evropës që nga dekadat e viteve 750 deri në fund të shekullit të X dhe do të sendërtonte, me mbështetjen e papës, bashkimin e krishtërimit perëndimor nën sundimin e Karlit të Madh, të kurorëzuar perandor në vitin 800.

Pepinidët, paraardhësit e karolingëve, do të përfitonin nga kriza që goditi Galinë Merovinge, duke e imponuar gradualisht veten në Austraz dhe pastaj në të gjithë mbretërinë. Ata përfituan duke shërbyer si kujdestarë pallati të merovingëve nga emërimet e para laike në krye të peshkopatave dhe manastireve. Por pengesa themelore për ta mbeti legjitimiteti i merovingëve, që vetëm mbështetja e murgjëve anglo-sakson dhe papatit do tu mundësonte atyre ta anashkalonin. Ngjitja në mbretëri dhe perandori qe puna e përbashkët e fitoreve ushtarake të Pepin të Shkurtërit dhe Karlit të Madh si dhe njohja si e klerit frank ashtu dhe atij roman.

[parapamje|321px|Ndarja e Perandorisë Karolinge nga Traktati i Verdunit, [843]]
Rindërtimi i bashkimit perëndimor u zhvillua në tre drejtime: në jug-lindje në Itali, në jug-perëndim drejtë Spanjës dhe në lindje në Gjermani. Horizonti gjermanik dhe veçantia e horizontit sakson do ta tërhiqte Karlin e Madh drejtë lindjes dhe do të braktiste luginën e Senës, ku ishin vendosur merovingët. Ai ishte veçanërisht i shqetësuar për ripërtëritjen e Perandorisë së vjetër Romake duke qenë vetë kreu, duke ja lënë Perandorinë Lindore basileut bizantin. Dukej e rëndësishme të shënohej barazia dhe pavarësia përballë shtysës ikonoklaste të Perandoria Bizantine që do ti bënte frankët klan të ortodoksisë.

parapamje|majtas|339px|Parandoria Karolinge pas abdikimit të perandorit Lotari I (855)
Në vitin 843, me Traktatin e Verdunit, perandoria do të ndahej në tre rajone: në perëndim, *Francia occidentalis* e Karlit Tullacit, mbret i shenjtë në  vitin 848 në Orlins; në lindje, *Francia orientalis* e Ludvig Gjermanikut; dhe midis të dyjave, *Media Francia* e Lotarit të I që mbajti titullin e perandorit, duke ia përciellë atë të birit të tij më të madh, Ludvigut të II dhe duke e ndarë pjesën e mbetur të perandorisë së tij, Lotaringinë Lotarit të II dhe Provencën Karlit.

Në vitin 870, pas Traktatit të Meersen, do të shfaqeshin dy grupe mjaft të ndryshme: Franca dhe Gjermania.
 
Pas vdekjes së Ludvig Gjermanikut në vitin 888, bashkimi karoling do të degradonte me shpejtësi. Në *Francia occidentalis*, mbretëria do të kthehej prapë në zgjedhore, duke alternuar mbretërit karolingë dhe të familjes së Odonit, kontit të Parisit, hero i mbrojtjes së Parisit kundër normanëve në vitet [885-[886. Në Gjermani, Dinastia Karolinge do të shuhej në vitin 911, me Ludvigun  II dhe kurora mbretërore i ra me zgjedhje Konradit të Frankonisë. Ai ia përcolli atë Henrikut të I të Saksonisë dhe të djalit të tij, Otonit të I që do të themelonin një vijë perandorake duke rimarë politikën karolinge dhe me ndihmën e papës do të krijonin Perandorinë e Shenjtë Romako-Gjermanike.

[parapamje|281px|[Karli i Madh në Kishën e Shën Gjonit të Myshtairit]]
### Karolingët dhe kisha 
Nga shekulli V deri në shekullin e VII, feja e krishterë kishte qenë duke iu përshtatur mjedisit të saj, por ishte barbarizuar pas konvertimit të anglezëve në krishtërim dhe murgjit irlandezë do të vendosnin marrëdhënie me kontinentin që do të ndiqeshin nga pelegrinë dhe tregtarë. Lumenjtë e mëdhenj —Rin, Shkeld dhe Moza— do të ishin itineraret kryesore të depërtimit dhe kjo tregti e hershme Atlantike do të shënonte fillimin e një epoke të re. Qe veçanërisht Galia, në veri të Luarës, ajo që do të përfitonte nga këto shkëmbime.

Zhvillimi i jetës monastike qe eventi i madh i shekullit të VII në Gali dhe në të gjithë Perëndimin. Mbretërit, peshkopët, aristokratët vendosën murgj në tokat e tyre dhe i mbrojtën ata. Kisha e Leteranit do ta përsoste liturgjinë, që u kthye në një model për të gjithë Perëndimin. Shumë përpara se të formohej një aleancë midis karolingëve dhe papatit, papa tashmë shfaqej si pushteti më i madh moral në Perëndim.

[parapamje|majtas|Ungjilltari i Godeskalkut ([781-783) për Karlin e Madh]]
Grimoaldi I i Vjetri, majordomi i pallatitë të Austrasisë, themeloi manastire të ndryshme dhe vendosi të afërmit dhe të njohurit e tij në to. Ai krijoi një politikë që do ta ndiqnin të gjithë karolingët: të zotëronin abacitë e veta, të kishin murgj që luteshin për familjen dhe ti ndihmonin ata ndërmarrjet e tyre. (Gjermani)]]
Nga këto rezidenca mbretërore mbeten vetëm pak gjurmë: në një fush në Quierzy-sur-Oise; bazat e fronit mbretëror në Paderborn, Rini Verior dhe Vestfalia, në Saksoni; elemente në Ingelhajm rreth Majncit; dhe Pallati i Akenit, duke përfshirë kapelën mbretërore të filluar në vitin 785.

Kjo kapelë palatine gëzonte prestigj të madh dhe do të imitohej nga Teodulfi, peshkopi i Orlinsit dhe abati i Fleury (798-818) për të ndërtuar Oratorin e Germigny-des-Prés. Në Lotaringia, Kisha e Otmarshajmit e ndërtuar në fillim të shekullit të XI qe kopja e saj më e mirë. I biri i Karlit të Madh, Ludvigu i Përkushtuari, do të ndërtonte gjithashtu një kapelë në Thionville duke imituar atë të Aix; dhe në Ingelhajm; dhe Karli II Tullaci do ta bënte këtë në Compiègne.

Pas ndarjes së Verdunit në vitin 843, Ludvigu i II Gjermanikut do të ndërtonte një kapelë në Frankfurt mbi Majn në vitin 852 dhe Karli i II Tullaci e bëri Compiègne rezidencën e tij mbretërore, kun në vitin 877, do të riprodhonte atë të gjyshit të tij.

[parapamje|345px|Miniaturë e Jean Fouquet që paraqet ndërtimin e Akenit, në librin *Grandes Chroniques de France*, të [shekulli XV|shek. XV. Karli i Madh shfaqet në plan të parë.]]
#### Pallati i Akenit 
Pallati i Akenit (i quajtur edhe Aix-la-Chapelle apo Akuigrana) do të ndërtohej në një shesh prej njëzet e katër hektarësh, që të mund tu ngjasonte fushimeve romake me katër grupe ndërtesash. Në verilindje, salla e pritjes, *aula regia* prej 47 m. e gjatë me 20 m. gjerësi, që ishte një riprodhim i *aula palatina* të Tririt e ndërtuar gjatë Perandorisë së Vonë Romake. Në jugperëndim gjendeshin ndërtesat e kultit të organizuara në formën e kryqit latin me kapelën poligonale të arkitekt Odonit të Metzit në kryqëzim. Lindja e sheshit zihej nga një trekëndësh, fundi i të cilit çonte në banjat termale dhe në pishinë.

parapamje|majtas|372px|Rindërtim viziv i Pallatit të Akenit
Kompleksi pallator ishte i rrethuar me mure dhe përtej tij ndodheshin shtëpitë e tregtarëve, tregu, bujtinat e peshkopëve, abatëve, vasalëve dhe dinjitarëve të mëdhenj. Më tej ndodhet parku i gjuetisë dhe kopshti zoologjik i rrethuar me mure.

Duke urdhëruar ndërtimin e Pallatit të Akenit, Karli i Madh donte të konkuronte me rezidencat e perandorëve bizantinë. Ai do të sillte kolona mermeri nga Ravena dhe shtatoren kalëruese të Teodorikut të Madh, hapi fonderi për të bërë shufrat e kapelës dhe dyert prej bronzi. Si në Bizant, pallati ishte një hapsirë e shenjtë, në njëfarë mënyre qendra e botës fetare.

Pallati dhe kisha formonin një tërësi. Salla e pritjeve ishte një *bazilikë*, kapela një dhomë e fronit. Por ndërsa ajo e bazileut gjendet në lindje në vendin e altarit, Karli i Madh do ta vendoste të tijin në perëndim përballë altarit të Shpëtimtarit dhe poshtë altarit të Virgjëreshës, përreth të cilit mblidhej shumësia e oborrtarëve.

[parapamje|389px|Pamje e brendshme e Kishës së Shën Mikaelit në [Fulda (qytet)|Fulda, ndërtuar në vitet 820-822]]
### Rezidencat e dinjitarëve 
Ka mbetje të pakta të pallateve të dinjitarëve karolingë: një sallë në Doué-la-Fontaine, në Anzhu; disa ndërtime të integruara në Kështjellën e Majene; dhe, ndërsa ato të Teodulfit, vetëm oratori mbetet me mozaikun e tij në Germigny des-Prés afër Orlinsit.

#### Salla e Doué-la-Fontaine 
parapamje|majtas|379px|Salla e Doué-la-Fontaine
Në Doué-la-Fontaine, siti i kapelës me gjasa më parë i zënë nga galo-romakët dhe frankët dhe pastaj do të bujtëte pallatin karoling nga i cili nuk ka mbetur asgjë. Rreth vitit 900, do të ngrihej një ndërtesë drejtkëndore me përmasa 23.18x16.72 m. që përfshinte një kat të vetëm të ndarë nga një mur ndarës në dy pjesë të pabarabarta me një lartësi prej pesë metrash të mbuluar nga një çati trekëndore dhe pinionë. Pjesa më e vogël përdorej si kuzhinë, ndërsa pjesa tjetër salla princërore, ku vetëm dukë Roberti, koni i Anzhusë mund të hynte për të mbledhur oborrin e tij.

Në mesin e shekullit të X siti do të shkrumbohej, pastaj niveli i hyrjes në katin e parë do të bllokohej dhe kompleksi u shndërrua në një burg me hyrje pesë metra të lartë.

parapamje|372px|Mayenne, harkada veriore e sallës veriore
#### Kështjella e Majenës 
Në kështjellën e Majenës ruahet një ndërtesë që daton rreth vitit 900. Ky kompleks guri qëndron mbi një banesë të lashtë druri. Ajo përbëhet nga një dhomë kryesore drejtkëndore me përmasa 10.70 x 7.60 m. dhe një lartësi prej 10.5 m.. Ka dy nivele me katet e sipërme dhe të poshtme dhe me gjasa një atik. Në këndin juglindor, pranë sallës së madhe, gjendet një kullë katrore me katër metra në secilën faqe, nga e cila tre nga katër nivelet qëndrojnë me një lartësi prej 14 metrash. Duke prekur këndin verilindor të sallës së madhe dhe façatën perëndimore të kullës, muret e oborrit të vogël prej 4.32 x 3.50 m., që ngrihen në katin e tretë bëjnë pjesë në ndërtimin origjinal.

Muraturat paraqesin zona shpinë peshku (*opus spicatum*) dhe mbetje të themeleve prej tullash. Salla e madhe dhe kulla ndriçohen mirë nëpërmjet hapjesh me tulla që formojnë segmet njëshe ose të dyfishta. Komunikimet e interioreve dhe eksterioret kryhen nga salla e sipërme në të gjithë kompleksin.

#### Qyteti i Germigny 
parapamje|majtas|345px|Oratori i Teodulfit në Germigny-des-Prés.
Qyteti i Germigny-des-Prés u ndërtua nën nxitjen e peshkop Teodulfit të Orlinsit, abat i abacisë së Saint-Benoît-sur-Loire dhe studjues i arsimuar i thirrur nga mbreti i frankëve, Karli i Madh për të ripërtërirë studimet dhe letërsinë. Data e tij e ndërtimit është para vitit 806, nëse një mbishkrim i përurimit të kishës është i besueshëm, por me gjasa është para vitit 818, vit gjatë të cilit Teodulfi do të binte në fatkeqësi dhe pronat e tij do të konfiskoheshin.

Gjendet në një terren që i përket bashkësisë së abacisë së Saint-Benoît-sur-Loire (Fleury). Ai përfshin kishën me ndërtesat rezidenciale dhe varësitë në perëndim. Në vitin 843 ose 844, të mëdhenjtë e mbretërisë dhe prelatët do të kremtonin *États généraux* franceze të para në Germigny, pastaj mbreti i frankëve, Karli II Tullaci do ta vizitonte në vitet 854 dhe 855 këtë *qytezë* të etiketuar me emrin *pallati mbretëror* në akte. Në gjysmën e parë të shekullit të IX, një zjarr e dëmtoi seriozisht sitin dhe vetëm oratori i Teodulfit do të mbetej.

parapamje|291px|Kapela palatine e pallatit të Akenit
### Kishat me plan qendror 
#### Kapela palatine e Akenit 
Idea për të ndërtuar një kompleks të rëndësishëm palatin me gjasa pasoi zgjedhjen e Akenit (Aix-la-Chapelle, ose Akuisgrana) si vend të rezidencës mbretërore rreth vitit 790. Në vitin 798, pjesa më e madhe punimeve mbi kapelën palatine tashmë ishte përfunduar, duke u integruar me një tërësi homogjene. Arkitekti Odoni i Metzit sendërtoi një vepër origjinale dhe në të cilën disa shikojnë ndikime të Bazilika e San Vitales në Ravena afër Aix në dizajnin e saj të përgjithshëm ose nga Shën Shirgji dhe Shën Baku i Kostandinopojës, por të tjerë mendojnë se ajo ka marë planin e zakonshëm të kapelave palatine të shekullit të VIII. Për më tepër nga kërkesat teknike, ai përdori plane rregullatore dhe u la të drejtohej nga imperativat e një simbolizmi numerik.

Tetëkëndëshi qendror ka një diametër prej 16.54 metrash, me një lozhë në perëndim prej 12 metrash të gjatë me 7.2 metra të gjerë dhe një projeksion në perëndim prej 3.5 metrash të konfirmuar nga dy kullëza që i paraprijnë trupit të kapelës. Kamarja e madhe, prej 20.56 metrash lartësi, i përgjigjen në skajin lindor të atiumit, dy kamare anësore. Në planin dysheme të *westwerk*, një sallë e hapur çon drejtpërdrejtë te hyrja. Kjo portë çon në një navatë anësore prej 7.61 metrash lartësi dhe kalimi 30.55 metra i lartë për në tetëkëndëshin qendror ofron mbresa që janë të vështira për tu harruar. Plani dysheme pothuajse autonom prej tetë harkadash të ndara nga pjesa e sipërme nga një kornizë me varje të forta. Sipër, kolona porfiri, mermeri dhe graniti hapen në tribunën mbretërore dhe në nivelin e tamburit, tetë dritare të larta ndriçojnë kupolën.

parapamje|majtas|379px|Kisha e Shën Justinit në Frankfurt-Höchst e parë nga jug-lindja
Në nivelin teknik, arkitekti arriti një ndërtim shumë të përparuar për kohën e tij, dhe që haset në Arkitekturën Normane në Kishën e Saint-Étienne në Caen dhe në arlitekturën anglo-normane në Katedralen e Durhamit, harqe që e ndajnë në seksione si kontraforta të vërteta të brendshme. Do të sendërtohej gjithshtu lindja e kupolës anësore, duke kombinuar vargonj hekuri dhe trarë lisi.

Pozicioni i fronit të Karlit të Madh në kontekstin liturgjik, simbolik dhe politik përcaktohej nga pamja e altarit të Shpëtimtarit në lindje, mbështetur në planin dysheme të altarit të Virgjëreshës dhe, më në lindje, në fund të korit të vogël drejtkëndor, atë të Shën Pjetrit. Mbreti gjendej me Zotin, i ngritur në zonën engjëllore. Në të njëjtën kohë, ai përkulte gjunjët para madhështisë së Krishtit, që sodit atë të adhuruar nga Pleqtë e Apokalipsit nga kupola. E gjitha kontribuonte në krijimin në kapelën palatine të asaj piramide pushteti, me katin përdhes të rezervuar për shpurën, katin kryesor për sovranin dhe në krye, ndërtesa e Krishtit.

##### Imitimet 
Prestigji i kapelës palatine do të frymëzonte shumë imitime përgjatë shekujve të IX, të X dhe të XI, veçanërisht në Lotaringia, në territorin e tanishëm të Vendeve të Ulta.

Aken: 798, pastaj Saint-Riquier: 799, Zarë: 805, Fulda Saint-Miche: 822, Thionville: 830-840, Mettlach: 985-993, Bryzh: 940-960, Muizen: 990, Liezh Saint-Jean: 990, Këln-Deutz: 1020, Nijmegen: 1024-1039, Gollar II Georgenberg: 1030, Otmarshajm: 1030, Groningen: 1040-1050, Uimpfen: 1040-1050, Bamberg: 1020, Luvein: 1050.

Ndërtesa që mer në mënyrë më besnike formën arkitekturore të Akenit është Kisha e Otmarshajmit në Alsacë. Bërthama tetëkëndore është saktëshisht e njëjtë me atë të Akenit me një deambulator hekzagonal. Absida lindore mund të jap një ide të mirë të asaj të Akenit.

Besohet gjithashtu se dy ndërtesa të tjera me një plan qendror të periudhës së Karlit të Madh janë frymëzuar nga kapela palatine: Kisha e Shën Donatit në Zara, në kufijtë e perandorisë, dhe Oratori i Germigny-des-Prés.

Skeda:San vitale, ravenna, int. 01.JPG|Bazilika e San Vitales në Ravena, ndikuese e mundshme 
Skeda:Byggnadskonsten, San Vitale i Ravenna, Nordisk familjebok.png|Plani i bazilikës së Ravenës
Skeda:Aachener Dom Umgang Oktogon Pfalzkapelle 2014.jpg|Kapela palatine e Akenit
Skeda:AachenChapelDB.svg|Plani i kapelës palatine të Akenit
Skeda:AixCoupeLong.png|Seksionim i kapelës palatine të Akenit
Skeda:Ottmarsheim - Eglise-3.JPG|Riprodhimi i Otmarshajmit

#### Oratori i Germigny-des-Prés dhe kisha e San Donatit të Zarës 
parapamje|Pamje e brendshme e kupolës së oratorit të Germigny-des-Prés
Kisha e Germigny-des-Prés u ndërtua në *qytezën* e tij nën nxitjen e peshkop Teodulfit të Orlinsit, abat i Saint-Benoît-sur-Loire dhe tepër erudit i thirrur nga mbreti i frankëve Karli i Madh për të përtëritur studimet dhe letërsinë. Data e ndërtimit është më e hershme se viti 806, nëse një mbishkrim i përurimit të kishës është i besueshëm, por me siguri është ndërtuar para vitit 818, vit në të cilin Teodulfi do të binte në fatkeqësi dhe pronat e tij do të konfiskoheshin. Ajo *qytezë* gjendej në një territor që i përkiste bashkësisë së abacisë së Saint-Benoît-sur-Loire. Ajo përfshinte kishën me ndërtesat rezidenciale dhe varësitë në perëndim. E ndërtuar në kohën që Karli i Madh po ndërtonte kapelën palatine të Akenit, kjo ndërtesë do ta inkurajonte Teodulfin për të mos lënë gjithçka pas dore për veten e tij. E mbuluar me volta dhe dekorime të bukura, ajo konsiderohej e pakrahasueshme në Neustri.

Deri në mesin e shekullit të XIX, Germigny konsiderohej kisha më e vjetër në Francë, por pas rindërtimit të saj në të njëjtin sit nga Juste Lisch midis viteve 1867 dhe 1876, nga ndërtesa origjinale mbetën vetëm themelet e futura në tokë, një mozaik i shquar dhe disa gurë të përdorur në ndërtimin e ri. Kapitelet dhe fragmentet e stukove në Musée des Beaux-Arts në Orlins.

Për oratorin e tij në Germigny, Teodulfi përdori pjesën arkitektonike në favor dy apo tre shekuj më parë se në LIndje dhe disa e krahasojnë planin e tij me kishat e Bagaranit dhe të Etçmiadzinit në Armeni dhe propozojnë emrin e Odonit të Metzit si arkitektin e saj.

Ai i dha asaj planin më logjik në Perëndim për të ndërtuar një kishë me volta. Në qendër të një sheshi prej rreth dhjetë me dhjetë metrash, katër shtylla përcaktojnë një katror qendro mbi të cilin ngrihet një kullë. Në secilën faqe të oratorit, ngrihen së jashtmi absida të mëdha me një kontur të dalë, të varur. Dy absidëza janë vendosur përkrahë absidës perëndimore.

Në shekujt e VI dhe të VII, në kishat armene të këtij lloji, e gjithë godina ndërtohej për të mbështetur strukturalisht kupolën, por në Germigny, do të zëvendësohej nga një kullë-far të pozicionuar në qendër të oratorit, duke shkatuar pak sforcim horizontal për ta mbajtur. Përreth saj, voltat janë vendosur si në një kishë lindore. Voltat e barrela mbështesin kullën në katër pikat kardinale dhe katër kupola më të vogla, më të ulta që mbulojnë këndet e katrorit. Më afër tokës, *culs-de-four* me katër absida qëndrojnë mbi muret gotike që mbajnë këto volta, duke i sigurojnë qëndrueshmëri të përkryer ndërtimit. Që nga shekulli IX, muret janë mbështetur nga kontraforte për ta përforcuar këtë ndërtim që rrezaton përreth një kulle qendrore gjashtëmbëdhjetë metra të lartë.

Megjithë shkatërrimin e vitit 1867, gërmimet kanë zbuluar dyshemenë e vjetër nën dyshemenë e tashnishme, rreth dyzet centimetra, dyshemeja e kishës së shekullit të XV dhe 1.15 metra poshtë terrenit të tanishëm. KJo diferencë në nivel bëri të mundur të zbuloheshin themelet e absidave. Absida lindore që bart mozaikun i përket kohës së Teodulfit. Në perëndim, gjenden themelet e një abside gjysmë-rrethore dukshëm të ndryshuara në tetëkëndore me një mur paralel. Mund të shihet kamarja e peshkopit si ajo e Karlit të Madh në kapelën palatine të Akenit dhe pastaj vendosjen e një lozhe.

parapamje|281px|Westwerk e abacisë së Korvejit
### Manastiret 
Manastiret e mëdha qenë qytete të vërteta ku shiheshin karakteristikat arkitekturore të grupeve peshkopale. Mbretërit ndihmuan në ngritjen e ndërtesave të abacisë dhe emëruan bijtë e tyre dhe besnikët si abatë.

Një nga arritjet e para ishte Saint-Denis, ku janë varrosur mbretërit merovingë dhe Karl Marteli. Kisha, e përfunduar nën abatërinë e Fulradit në vitin 775, ka një kor të thellë, disa elemente të të cilit janë akoma të dukshme në kriptën e bazilikës së tanishme. Karli i Madh ndihmoi në ndërtimin e Abacisë së Saint-Riquier ku *dhendri* i tij Angilberti mbante 300 murgj në tre kisha të bashkuar nga galeri të projektuara në trekëndësh. Kisha kryesore kishte dy pjesë të kurorëzuara nga kulla, kushtuar Shën Rikarit dhe Shpëtimtarit. Faltorja kryesore ndodhej në perëndim, mbi një kriptë që bujtëte relikte nga të ardhura nga Jeruzalemi, dhe formonte një westwerk ose një masiv perëndimor. Në Abacinë e Fuldës, abatët përdorën shembullin e Romës dhe në perëndim të abacisë ndërtuan një transept, një absidë, një atrium, dy kripta, nga të cilat perëndimorja që bujt reliktet është kryesorja.

Ndërtimi i kriptave duhet të ketë qenë e lidhur me zhvillimin e kultit të relikeve, disa herë madje duke përfshirë grabitjen e atyre të shenjtërve romanë si Marcelini dhe Pjetri për ti vendosur në Kishën e Stajnbahut në Miçlstadt dhe Bazilikën e Seligenstadtit. Për vendet e sapo konvertuara, mbretërit autorizuan zhvendosje si ato nga Saint Liboire i Mansit në Katedralen e Paderbornit në Saksoni. Midis viteve 841 dhe 865, Konradi, abati laik dhe ungji i Karlit II Tullacit ndërtoi kishën abaciale të Saint-Germain de Auxerre. Abacia e Korvejit, e ndërtuar nga Vala, kushëriri i Karlit të Madh, do të zgjerohej në vitin 867. Tashmë nga ajo ruhet vetëm westwerk.

Pritja e mbretit në manastire zhvillohej nëpërmjet shërbesave në tribunën e westwerk si në Aken. Në Abacinë e Lorsch-it, porta triumfale mund të përdorej si sallë pritjeje gjatë vizitave mbretërore dhe në planin e Saint-Gall ishte parashikuar një apartament për perandorin dhe një bujtinë për vizitorët e shquar.

Ka një lidhje stilistike midis dekorimit të Torhalles së Lorsch-it, Kriptës së Saint-Paul së Jouarre dhe kishave të shekullit të XI në luginën e poshtme të Luarës. Lidhja historike duket se është Roberti i Forti, me origjinë nga Lorsch-i dhe i përmendur në vitin 853 nga *missus dominicus* e mbretit Karli II Tullaci, për këto rajone.

Skeda:Torhalle Lorsch 02.JPG|Detaj i dekorimit të Torhalle të Lorsch-it
Skeda:Mur mérovingien crypte Saint-Paul Jouarre.jpg|Detaj i kriptës së Jouarre-s

#### Centula - Abacia e Saint-Riquier 
parapamje|372px|Abacia e Saint-Riquier në një gravurë të shek. XVII
Ndërtimi i manastirit të Centulës, tashmë Abacia e Saint-Riquier, u zhvillua gjerësisht me ndihmën financiare të Karlit të Madh dhe të *dhendrit* të tij, Angilbertit, abat laik. Punimet e ndërtimit do të zhvilloheshin midis viteve 790 dhe 799. Manastiri kishte tre kisha të lidhura me galeri, kryesorja prej tyre kurorëzohej nga kulla kushtuar Shën Rikarit dhe Shpëtimtarit. Faltorja kryesore gjendjen në perëndim dhe formonte një westwerk ose një masiv perëndimor.

parapamje|majtas|422px|Plani i Abacisë së Saint-Riquier
Nga tekstet që ruhen nga shekulli IX mund të njihet gjendja e pronësisë në vitin 831 dhe regullorja liturgjike e abacisë. Për shërbesat, murgjit shpërndaheshin afër dy faltoreve të vendosura në krahë të kundërt dhe këngët e tyre të alternuara mbushnin kishën. Për më tepër, Angelberti kishte planifikuar proçesione në dymbëdhjetë altarë të shpërndarë në abaci. Gjatë festiviteteve kryesore, organizoheshin proçesione që shkonin në dy kishat e tjera me pjesëmarrjen e banorëve të shtatë fshatrave të grupuara përreth manastirit. Simbolizmi i numrit shtatë të lidhur me këtë liturgji stinore që praktikohej në Romë në atë kohë u adoptua në funksion të shtatë hireve të Shpirtit të Shenjtë. Kompleksi i ndërtesave të abacisë formonte në njëfarë mënyre një Romën në miniaturë dhe gjithçka ishte e planifikuar për sendërtimin e një programi liturgjik.

##### Anteiglesia 
Anteiglesia, term që do të rrëzohet në westwerk, masivin perëndimor, kisha-portik, galilea, ishte e arritshme përgjatë aksit kryesor perëndim-lindje. Lozha ka një kriptë në katin përdhes ku ekzpozohet relikuari kryeosr i abacisë, që përmban 25 relike të Vendeve të Shenjta, një përmbledhje e jetës së Krishtit. Mbi këtë sallon të madh të përbërë nga shtylla dhe kolona, ndodhet një *fron* i Shpëtimtarit, do me thënë, një altar kushtuar Krishtit. Ky vend përdoret gjatë ditëve të Pashkëve për mbledhjen e bashkësisë monastike dhe tribunat marin korin. Disa, në vend të *fronit* të Shpëtimtarit shohin perandorin ose mbretin.

Anteiglesia e Saint-Riquier mund të përfytyrohet falë westwerk të Abacisë së Korvejit, që mbahet në një gjendje befasuese dhe tribunat anësore të Notre Dame e Jumièges e shekullit të XI, një organizim që ishte origjina e transepteve normane.

Skeda:St. Stephanus und Vitus Corvey Westwerk 03.jpg|Tribuna të westwerk të Korvejit
Skeda:Jumièges 171.JPG|Westwerk dhe tribunat e Jumièges
Skeda:Corvey Westwerk.JPG|Sallë e westwerk e Korvejit
Skeda:Torhalle Lorsch Innenraum.jpg|Interiori i Torhalles së Lorsch-it

##### Arkitektura dhe programi liturgjik 
Korniza arkitekturore i adaptohej një programi të përcaktuar liturgjik, veçanërisht për abacinë nga Angelberti, që lë një hapsirë të gjerë për proçesione, të përditshme si dhe të jashtëzakonshme dhe për dashurinë e kohës për simbolizmin që aty gjen shprehjen e tij të plotë. Autonomia e kishës së Shpëtimtarit është veçanërisht e nevojshme për disa ditë festash, veçanti kjo që haset në Jeruzalem. Akoma shekuj më vonë, anteiglesia-t e fuqishme të Burgonjës, Turnus, Romainmôtier, por edhe në galileat kluniacense ose kishat-lozha të Luarës, të Poitou dhe të Limousin e gjejnë burimin e tyre te Abacia e Saint-Riquier.

Vitaliteti i kësaj forme është e pabesueshme, besnike e konceptit të saj të parë deri në shekullin e XII dhe madje edhe përtej, duke modeluar disa façata romonike. Kishat alsaciane të Marmoutier, Lautenbah dhe Sélestat mbanin akoma rreth vitit 1150 një formë të atrofizuar të westwerk. Silueta triumfuese e kullave-façata të kishave të fortifikuara të Thiérache-s, Prisces, Burelles, Saint-Algis, Englancourt, Plomion, Gronard... edhe këto të fundit ruajnë gjithashtu gjurmë të tij.

Duke nisur nga Saint-Riquier, kërkimi i vetëdijshëm i monumentalitetit u imponua për të befasuar turmat dhe për të evokuar gëzimet qiellore përmes ndjenjës estetike. Arkitektura, dekorimet e rafinuara, liturgjia e koreografuar lejuan turmat të parandjenin gëzimet e jetës qiellore. Sfondi simbolik vjen në një masë të madhe nga Apokalipsi që krijon ura midis Zotit dhe Përjetësisë.

Skeda:Abbaye Saint-Philibert de Tournus - 3.jpg|Abacia e Shën Filibertit të Turnusit
Skeda:Marmoutier eglise.jpg|Abacia e Marmoutier-it
Skeda:Lautenbach StMichel-Gangolphe 25.JPG|Kisha e Saint-Jean-Baptiste të Lautenbahut
Skeda:Eglise Sainte-Foy Selestat.jpg|Kisha e Sainte-Foy de Sélestat
Skeda:P1040089WK Eglise fortifiée de Gronard.JPG|Kisha e fortifikuar e Gronardut

#### Fulda 
parapamje|291px|Maket i manastirit të Fuldës gjatë periudhës karolinge
Në fund të mbretërimit të Karlit të Madh dhe në fillim të atij të Ludvigut të Përkushtuarit, u shpall një ndryshim i rëndësishëm në arkitekturën fetare me Shën Benedikitin e Anianes dhe këshillin e Akenit (Aix-la-Chapelle) në vitet 816-817.

##### Abacia e Fuldës 
E themeluar në vitin 744, Abacia e Fuldës mori një kishë të parë dhe pastaj do të ndërtohej një bazilikë e re, që do të përfundonte në vitin 819. Më vonë, në perëndim, do të ngrihej një manastir dhe një imitim i Varrit të Shenjtë të Jeruzalemit: rotonda e varrezës së Shën Mihajlit. Veprat do të përfundoheshin midis viteve 822 dhe 842.

parapamje|majtas|396px|Abacia e Fuldës në vitin 1550
«Tempulli» lindor ka një absidë të madhe rrethore me një parajsë që hapet drejtë lindja përmes një portali të trefishtë me dy kulla anash. Ndërsa «tempulli» perëndimor formohet nga një transept i madh romanik me të njëjtën gjatësi si transepti i Romës dhe nga absida e saj perëndimore. Pastaj u krijuan dy kripta-salla nën dy absidat. Interiori është 33.4 metra i gjerë, me navatat anësore dhe rreth 100 metra gjatësi.

parapamje|408px|Plani i Abacisë së Fuldës
Abacia e Fuldës mbetet si Abacia e Saint-Riquier, një ndërtesë bipolare. Ajo tashmë nuk është më e orientuar, por ka një zgjidhje perëndimorizuese, në mënyrën e bazilikave romake të San Giovanni di Leterano dhe Shën Pjetrit. Westwerk, e cila nuk kishte më funksion për praninë, u zëvendësua nga absida e madhe gjysmë-rruzullore perëndimore që hapet si në bazilikat paleokristiane drejtpërdrejtë mbi transeptin. Dy krahët e transeptit me gjasa kishin tribuna.

Favorizimet e gëzuara nga ky lloj kishe perëndimore janë pothuajse të barabarta me atë të anteiglesia-s. Katër shekuj më vonë, në vitin 1258, një kundër-absidë monumentale u shenjtërua në Katedralen e Vormsit. Përveç katedraleve të Notre Dame de Verdun dhe të Bezanson me prejardhje karolinge, ajo e Saint-Cyr-et-Sainte-Julitte de Nevers ka gjithashtu një transept të madh perëndimor me një absidë të thellë mbi një dhomë-kriptë.

##### Rotonda e Shën Mihajlit 
Pak më vonë se bazilika do të ndërtohej një *cymeterium* rotondë me një kushtim që specifikonte se u ndërtuar si Varri i Krishtit që Shpëtimtari të vinte në ndihmë të murgjëve gjatë Gjykimit Përfundimtar.

Një kriptë me një bërthamë qarkore qëndron mbi një kolonë të vetme qendrore, të kurorëzuar nga një kapitel jonik. Në ambulator ndodhen varre. Rotonda e sipërme përbëhet nga një plataformë qendrore qarkore, e kufizuar nga tetë kolona, katër nga të cilat kanë kapitele nga Periudha Karolinge. Është një plan skematik që synonte ndërtimin e Abacisë së Sankt Gallenit, drejtuar nga abat Gozberti nga viti 816 deri në vitin 837. Ai përfshin gjithçka që përbën një konvent, por pa u shqetësuar rreth terrenit, me indikacione dhe papërshtatshmëri rreth ngritjeve të harkadave të manastirit dhe bujtjen e abacisë.

Ajo që e karakterizon planin e Sankt Gallenit është distrikti qendror me kishën abaciale dhe rrethimin monastik. Kisha duket se respekton vijat rregullatore me hapsira katrore që përsëriten në transept, kor, krahët e transeptit dhe disa herë navatën. Ky parim gjendet dy shekuj më vonë në kishat romanike të Gjermanisë, si absidat e vendosura në skaje të kundërta, kaq tipike në vend. Në këtë mënyrë, ky plan i Sankt Gallenit duket se përmban farat e artit të ardhshëm, duke përfshirë edhe nëse dy kullat e izoluara të strukturës së kishës mbeten arkaike.

Sipas teksteve, punimet ndërtimore të Abacisë së Sakt Gallenit nuk i respektuan absidat e vendosura në skaje të kundërta që nuk mundësojnë një hyrje monumentale përgjatë aksit të ndërtesës, por do të adoptonte një zgjidhje që në të njëjtën kohë sendërtohej në Abacinë e Saint-Riquier, ku për herë të parë, faltorja perëndimore zhvendosej mbi shkallë, në katin përdhes dhe përgatitej një kriptë një-katëshe për akses nga vizitorët.

##### Organizimi i manastirit 
parapamje|majtas|379px|Kisha e Shën Xhorxhit në ishullin e Rajshënaut, fundi i shek. të IX
Plani i Sankt Gallenit, i vizatuar pas këshillit të Akenit në vitin 817, përkon me një abaci kushtuar lutjeve, punës fizike dhe intelektuale, pritjes së mysafirëve, kujdesin e të sëmurëve në përputhje me normat monastike që mbretërit i poërshkruanin si të denja për zotërimet e tyre.

Në jug të kishës abaciale, përreth një kolonade të përbërë nga harkada, gjenden fjetinat dhe ngrohëset drejtpërdrejtë të lidhura me transeptin me akses të lehtë për shërbesat e natës; paralel me kishën ndodhet refektori me vendin e leximit dhe tavolinën e të ftuarëve; në perëndim, kuzhina dhe vendet e depozitimit të ushqimeve. Në veri të kishës, shtëpia e abacisë është e pavarur dhe vërehet prania e një stalle bashkangjitur për të parandaluar vjedhjen e kuajve. Shkolla përbëhet nga klasa të përbashkëta dhe një varg dhomash të vogla për më shumë punë individuale. *Scriptorium-i* dhe biblioteka ndodhen në kompleksin monastik. Në secilën anë të kishës abaciale, pritja e vizitorëve diferencohet gjerësisht me një bujtinë për të ftuarit e shquar dhe ajo për udhëtarë dhe pelegrinët e varfër.

Periferia rezervohej për rishtarët, infermieria dhe bujtina për religjozët e vjetër, shtëpia e mjekut me izolimin e pacientëve infektues, kopshti i bimëve mjeksore, varreza me pemë frutore të mbjella, kopshti perimeve, ferma dhe ndërtesa e pulave dhe rosave, një shtëpi artizanësh me të gjitha specialistët dhe madje dhe një argjendar për zbukurimet e kultit dhe ndoshta një dyqan, mulliri, birrari, furrë dhe të gjitha anekset e punishteve të dobishme për manastirin. Ka katër dhoma larjeje të rezervuara për abatin, murgjit, rishtarët dhe të sëmurët në infermieri. Dhomat janë të bollshme dhe të ngrohura në mes me hipokauste dhe oxhakë.

parapamje|372px|Mittelzell në vitin 1707
#### Ishulli monastik i Rajçënaut 
Ishulli monostik i Rajçënaut, i vendosur në Liqenin e Konstancës me tre kishat e tij mesjetare: Mittelzell, Oberzell dhe Niederzell, që ruajnë elemente të Arkitekturës Karolinge, Otoniane dhe Salinge, është i rëndësishëm në historinë e arkitekturës. Kompleksi i «Ishullit monastik të Rajçënaut», është shpallur në vitin 2000 Trashëgimi Botërore nga UNESCO-ja (n.º ref. 974), që e përshkruan në këtë mënyrë:

«*I vendosur në liqenin e Konstancës, Ishull i Rajçënaut ruan mbetje të një manastiri benediktin, të themeluar në vitin 724, që ushtroi një ndikim të madh shpirtëror, intelektual dhe artistik. Tre kishat e Shën Mërisë dhe Shën Markut, Shën Pjetrit dhe Shën Palit, si dhe Shën Gjergjit, të ndërtuar midis shekujve të IX dhe të XI, ofrojnë një vizion të kompleksit arkitekturor monastik në Evropën Qendrore. Muralet e tij të shumta dëshmojnë ekzistencën e një veprimtarie të jashtëzakonshme artistike*.» — UNESCO

##### Mittelzell 
[parapamje|majtas|372px|Mittelzell në [shekulli XIX|shekullin e XIX]]
Abacia e Rajçënau-Mittelzell-it, e themeluar në vitin 724, njohu një përparim të vazhdueshëm deri në vitin 1048. Kisha e parë, 21 metra e gjatë dhe 7.50 metra e gjerë, do ta zgjeronte në mënyrë të konsiderueshme navatën e saj të vetme në vitin 746, praktikisht e dyfishuar (15.5+15.5 m) për një ndërtesë të re, që përfshinte korin dhe narteksin, me përmasa gati 43 metra gjatësi.

Peshkopi i Bazilesë, Heito, që qe gjithshtu abat i Rajçënaut, ndërmori ndërtimin midis viteve 799 dhe 816 të ndërtesës pasuese, me navatë të trefishtë, transept dhe kor të thellë. Moduli katror i kryqëzimit të transeptit 11.14 metra në secilën faqe, shërbeu si plan rregullator në të gjitha drejtimet e kishës siç tregohet në planin e Sankt Gallenit. Ka një ndryshim të mbështetjeve: shtyllat dhe kolonat në navatë, kori kryesor është formuar nga absida binjake, që hapen në të seksion qendror, që është shumë e rrallë. Kjo kishë e re abaciale ka praktikisht të njëjtën gjatë si dhe e mëparshmja, por shtrirja e saj me një transept prej 29.35 metrash të gjatë, me një gjerësi të navatës, duke përfshirë navatat anësore prej 20.12 metrash, është shumë më e rëndësishme dhe pasqyrohet pjesërisht në kishën e tanishme.

[parapamje|432px|Plani i Mittelzell-it në [shekulli IX|shek. e IX]]
Pasuesi i peshkop Heitos, abat Erlebaldi (823-838) e vazhdoi kishën drejtë perëndimit me ndërtimin e një westwerk, kulla e fuqishme katrore e të cilit ka një shtrirje qendrore porej 10.6 metrash gjatësi me një gjerësi prej 7.65 metrash. Në fund të shekullit të IX, një kor katror dhe një transept i gjerë perëndimor, të barasvlefshme me presbiterin e përkundrejtë, zëvendësojnë anteiglesia-n. Muri lindor i weswerk u ruajt për të ndarë shenjtëroren nga besimtarët e jashtëm. Rreth vitit 925, do të ndërtohej një kapelë e rrethore në lindje të absidave binjake për të pritur reliket e Gjakut të Shenjtë. Në vitin 988, kisha u zgjerua dhe u shndërrua, por në vitin 1006 do ta shkatërronte një zjarr. Abat Bernoni (1008-1048) do të rindërtonte traseptin e tanishëm perëndimor.

parapamje|majtas|420px|Plani i Oberzell-it
Kjo kisha abaciale nga themelimi i saj në vitin 724 deri në vitin 1048 do të rinovohej vazhdimisht në përputhje me prirjet kryesore arkitekturore. E vendosur në qendër të këtij *kazani shkrirës* të qytetërimit të krishter, Mittelzell përbënte një çast pasurie të pazakontë.

parapamje|372px|Pamje e brendshme e Sankt Georg të Oberzell
##### Oberzell 
Kisha tjetër në ishullin e Rajçënaut, Kisha e Sankt Georg të Oberzell ndjek udhëzimet e planit të Sankt Gallenit. Kripta e vogël sallë ishte e destinuar për të pritur reliket e Shën Gjeorgjit në vitin 896 dhe duket se ishte ngushtësisht e lidhur me korin që me gjasa është vepër e Heitos III (888-913). Midis viteve 1060 dhe 1080, në absidën perëndimore u vendos një narteks dhe në një kamare do të pikturoheshin afresket e Gjykimit Përfundimtar dhe të Kryqëzimit.

##### Niederzell 
Në pjesën lindore të ishullit të Rajçënaut, gërmimet nën kishën e tanishme të Shenjtëve Pjetër dhe Pal të Niederzell-it kanë zbuluar ekzistencën e një ndërtese të mëparshme me navatë të vetme me një absidë gjysmë-rrethore të themeluar në vitin 799 nga Egino, peshkopi i Veronës. Kjo kishë abaciale ndodhet poshtë ndërtesës së tanishme. Organizimi i planit është i qartë dhe i përpiktë. Me një gjatësi të përgjithshme prej 26.03 metrash, interiori i saj është më i gjerë se i gjatë ( 10,70 x 9,22 m.) me tre navata, qendrorja duke u hapur me tre harqe anësore.

parapamje|369px|Plani i kishës së Shën Justinit të Höchst-it
Në perëndim, duke ecur nga navata, një lozhë është ndarë në tre pjesë me të mesmen që zgjatet. Façata drejtohen në një atrium të kufizuar me ndërtesa, që përfshin një kapelë drejtkëndore prej 6.05 metrash të gjatë dhe 2.1 metrash të gjerë. Disa ia atribuojnë atë një *martyrium-i*. Ky presbiter i konceptuar me një projekt rregullator duke nisur nga katrori i përkryer i kryqëzimi i transeptit që pasqyrohej në seksionin e djathtë të korit dhe ndërkolonat e navatës, ka një absidë qendrore gjysmë-rrethore dhe dy absida anësore më të cekta.

Ky presbiter me formë pothuajse romanike me tre absidat e tij organizohet në të gjithë gjerësinë e ndërtesës, përpjesëtimet e përgjithshme dhe plani rregullator i bazës katrore e bëjnë këtë kishë një tip të imituar në vijim duke nisur nga Abacia e Saint-Martin të Ligugé në Puatu, Neustadt am Main dhe veçanërisht në bazilikat e Frankonisë.
 
##### Stajnbahu 
Në vitin 827, Eginhardi në vendin e një kishe të vogël prej druri të vitit 815 do të ndërtonte një një godinë guri me tre navata me një transept dhe tre absida. Në perëndim kishte një lozhë me tre pjesë identike me atë të Indenit. Përmasat ishin modeste, navata kishte një gjatësi prej 21.30 x 7.3 metra plus një seksion prej 5 metrash, që i paraprinte absidës qendrore. Elementi më interesant është kripta në formë kryqi që degëzohet poshtë më shumë se gjysmës së kishës. Një korridor transversal me volta shtrihet përmes transeptit nga veriu në jug, duke vizatuar dy kryqe në skaje.

##### Seligenstadt 
Eginhardi, i pakënaqur me formën në të cilën paraqiteshin reliket e shenjtëve Marcelin dhe Pjetër në kriptën e Stajnbahut, do të ndërtonte një bazilikë të bukur për to midis viteve 830 dhe 840 në Seligenstadt me një kriptë unazore identike me kriptat romake. Shtesat baroke do të çmontoheshin në vitin 1955, në këtë mënyrë interiori ofron një imazh të përkryer të një bazilike karolinge postkonciliare. Përpjesëtimet e navatës janë vitruviane (33.16 x 20.08 m.) si ato të Fuldës dhe Höchst-it dhe transepti (29.60 x 9.16 m.) ndjek një projekt katërkëndor që do të shndërrohej në të zakonshëm në çerekun e dytë të shekullit të IX.

Zgjerimi progresiv i presbiterit që mund të shihet në Abacinë e Saint-Philbert-de-Grand-Lieu mund të matet në dy kisha në Burgonjë, abacitë e Saint-Germain de Auxerre dhe Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain, që janë dëshmitë më të rëndësishme të Arkitekturës Karolinge në atë rajon. Një kor me një fillim të thjeshtë zgjerohet dhe madje përfshin një rotondë, abacia e Okserit i paraprin asaj të Flavigny që daton nga viti 864.

##### Saint-Philbert-de-Grand-Lieu 
parapamje|379px|Planet e kishës abaciale të Saint-Philibert de Grand-Lieu
Kisha abaciale e Saint-Philbert-de-Grand-Lieu është shembulli që pasqyron më mirë arkitekturën e periudhës së Ludvig të Përkushtuarit në Francë. Nga kisha e parë me tre navata, e ndërtuar midis viteve 814 dhe 819, mbetet katrori i transeptit, një pjesë e dy krahëve dhe një fragment i navatës anësore veriore. Në vitin 836, reliket e Shën Filbertit u transportuan aty dhe u ndërmorën punime të rëndësishme për ti akomoduar. Kori i tanishëm dhe kripta i përkasin kësaj reforme.

Façata është kthyer drejtë perëndimit dhe e rrafshon korin e vitit 819 për ta zëvendësuar atë me një kompleks më të madh. Absidat e transeptit i hapin rrugën kapelave anësore. Përballë seksionit të gjatë drejtkëndor të korit, u ndërtua një bsidë e gjysmë-qarkore mjaft e thellë, nën të cilën është vendosur kripta. Korridorët shtrihen përgjatë aksit veri-jug të masivit që përmban korridorin transversal të kriptës. Korridori qendror ka tre kapela, me dy kapelat anësore të mbyllura në një gjysmë-rreth. Ky organizim duket se është burimi i të njëjtave plan-vendosje në Abacinë e Korvejit dhe në kishën e Zonjës Sonë në Halberstadt. Në fillim të shekullit të XI navata u rikonstruktua me shtyllat e saj të trasha kruçiforme.

Skeda:Abbatiale Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (1).jpg|Façata e kishës
Skeda:Abbatiale Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (4).jpg|Pamje anësore e kishës, me kopshtin e rindërtuar
Skeda:Abbatiale Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (nef 2).jpg|Navata dhe porta
Skeda:Abbatiale Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (nef 1).jpg|Kori dhe kripta
Skeda:Abbatiale Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (sarcophage).jpg|Sarkofagu i Shën Filibertit
Skeda:Abbatiale de Saint-Philbert-de-Grand-Lieu (crypte 1).jpg|Hyrja e kriptës

##### Auxerre dhe Flavigny-sur-Ozerain 
###### Saint-Germain d'Auxerre 
parapamje|372px|Kriptat e Abacisë së Saint-Germain d'Auxerre
Kriptat e Abacisë së Saint-Germain d'Auxerre u ndërtuan midis viteve 841 dhe 859 rreth një konfesionaleje merovinge ose karolinge që vazhdoi të jetë qendra gravitacionale e abacisë. Navatat e saj përfundojnë në perëndim nga tre harkada që hapen në një absidë fillimisht prej rrobe të prerë. Në qendër, një dritarez lejon një kalim vizual me kishën e sipërme.

Do të ishte aty që në vitin 859 do të vendosej sarkofagu i Shën Gjermenit. Navata e rrëfimit, prej 8.2 metrash gjatësi me 7.2 metra gjerësi, është e mbuluar me tre volta barrela, të mbajtura nga arkitrarë lisi të mbështetura nga katër kolona galo-romake. Në lindje, dy korridore karolinge i bashkohen korridorit të jashtëm.

Një altar i lejon priftit të shërbej nga lartë poshtë, drejtë perëndimit dhe varrit të shenjtit. Korridorët anësorë kufizohen nga kapela, e para nga të cilat në veri i ruan pikturat e saj dekoruese. Një kalim prej tre seksionesh i navatave anësore lidhet me pjesën perëndimore të kriptës me një rotondë që gjendet në lindje. Pas ndërtimit të kriptave, kisha karolinge do të merte një paranavatë të llojit kishë-lozhë pa kriptë.

###### Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain 
parapamje|majtas|396px|Kriptat e Abacisë së Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain
Evoluimi i presbiterit të Abacisë së Saint-Germain de Auxerre ka paralelen e saj në kishën abaciale të Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain. Bërthama e kriptës, salla e vogël gjysmë-qarkore nën absidën kryesore mund të datohet midis viteve 755 dhe 787, por kripta dhe kapitelet i përkasin mesit të shekullit të IX. Njëlloj si në Auxerre, presbiteri i ri zhvillon të njëjtin organizim në veri, jug dhe lindje. Në vitin 878, papa shenjtëroi shtatë altarë të shpërndarë përgjatë *cryptae inferiores* dhe *superiores* si në Flavigny, duke pasur një cirkuit të dyfishtë liturgjik. *Crpytae inferiores* janë konceptuar njëlloj si ato të Auxerre. Në Flavigny, ngjashmëria e katit të sipërm dhe të poshtëm është befasues. *Cryptae superior* e Flavigny gjendet në lartësi përkundrejtë korit kryesor, një zgjidhje që mund të gjendet plotë një shekull më vonë në Abacinë e Saint-Bénigne de Dijon.

Për ta kuptuar më mirë rolin propagandistik të luajtur duhet të mos harrojmë kontekstin në të cilin erdhi në pushtet vetë Karli i Madh. Territori i qeverisur nga perandori gjendej në mes të një Evrope të rrethuar nga të gjitha anët nga kultura të ndryshme, arabët në jug, popujt “barbarë” aziatikë të veri-lindjes dhe një Perandori Bizantine e izoluar gjatë revolucionit ikonoklast. Kjo nënkuptonte se populli karoling ishte larg nga detet dhe kështu nga tregtia, duke u mbështetur vetëm në atë që ata prodhonin. Kur pushtimet e Karlit të Madh filluan, doli nevoja për të përforcuar imazhin e tij si perandor, duke dashur të rimëkëmbëte vlerat romake, të cilat, do të prireshin qartësisht të arriheshin nëpërmjet kulturës, politikës dhe fesë, si dhe një mënyre për ta bërë këtë është nga krijimi i një imazhi identitar, një perandorie për të cilën njerëzit mund të ndiheshin të përfshirë, por në të njëjtën kohë të intimiduar nga ajo. Veprat me cilësi të larta bëheshin me synimin për të befasuar, ta bënin popullin që nuk dinte të lexonte të kuptonte pushtetin e madh që gjendej pas këtyre veprave publike.

Shembuj të shquar të *spolia* të përfshira në Arkitekturën Karolinge janë Pallati i Akenit dhe kapela palatine. Duke urdhëruar ndërtimin e Pallatit të Akenit, Karli i Madh donte të konkuronte me rezidencat e perandorëve lindorë. Ai i bëri kërkesë papa Adrianit të zhvendoste vepra nga Ravena që ishin në rezidencën e tij të mëparshme. Ai solli kolona mermeri nga Ravena, shtatoren kalëruese të Teodorikut të Madh, mozaikë dhe hapi fonderi për të bërë hekurat e kapelës dhe dyert prej bronzi. Ndërtesat që rrethonin oborrin janë të mëvonshme, në të cilat janë përdorur materiale të rekuperuara nga mbetjet e fabrikës së vjetër.

Ndërtesa në tërësinë e saj evokon idenë e Lashtësisë Klasike, mbi të gjitha të Romës Perandorake, megjithë ngjashmërinë e saj me Bazilikën e San Vitales së Ravenës. Edhe me dekorimet madhështore me origjinë bizantine si mozaiku i voltës qendrore, organoja e tipit bizantin (tashmë e humbur) apo fari në formë kurore i dhuruar nga Frederik Barbarosa, elemente konstructive si voltat barrela dhe ripërdorimi i gurëve nga rrënoja romake e bëjnë kompleksin më afër frymëzimit romak sesa bizantin.

## Italia 
### Italia Veriore dhe Qendrore 
parapamje|291px|Presbiteri i San Salvatores së Spoletos
Në Itali, megjithëse tranzicioni politik nga mbretëritë barbare në perandori ishte mjaft i befasishëm, ndryshimet në fushën artistike nuk qenë shumë të shpejta dhe në fakt, ndërveprimi midis të riut dhe të konsoliduarit qe gradual, gjithashtu pasi klasa e re sunduese përdori të njëjtit mjeshtra artizanë. Në Gadishullin Italik kishte mbetur gjithmonë e gjallë njëfarë trashëgimie e lashtësisë dhe tashmë në shekullin e VIII pati një ripërdorim në rritje të materialeve arkitekturore romake (kolona, kapitele...) dhe modeleve të ndërlidhura arkitekturore, por aspak një dituri e vetëdijshme dhe ripërtëritje sistematike e lashtësisë siç do të ndodhte në qendrat e mëdha dhe në abacitë gjermanike.

Midis veprave të kësaj periudhe, ku ka një rikuperim të modeleve klasike ruhet Manastiri i San Zenos në Bardolino, ku ndodhet një kupolë e vendosur mbi kolona intuitivisht të frymëzuara nga stili jonik nëpërmjet dizajnit në reliev të volutave (gjysma e dytë e shekullit të IX), apo Sacello di San Satiro në Milano, i ndërtuar rreth vitit 876 nga peshkop Ansperti, ku rikrijohet një lojë hapsirash të plota dhe të zbrazëta, të dhënë nga kamaret e shumta të vendosura në katin qendror, që përkujtojnë komplekset termale romake të lashtësisë. Kisha e San Salvatores në Spoleto përfaqëson ndoshta rezultatin më të mirë në shekullin e IX në kuadrin e riprodhimit të modeleve stilistike të lashtësisë: struktura arkitektonike monumentale është organizuar në mënyrë mjeshtërore nëpërmjet materialeve të plaçkitura, duke përfshirë kolonat madhështore korintike, të plotësuara me trabeacionin.

### Roma 
parapamje|majtas|379px|Interiori i Bazilikës së Santa Prassedes në Romë
Në Romë, veçanërisht pas kurorëzimit perandorak në ditën e krishtlindjeve të vitit 800, ndikimi bizantin do të ndihej më pak, për të rikuperuar rrënjët e veta "perëndimore" në programet kulturore të perandorisë. Veprimtaria e Karlit të Madh dhe pasuesve të tij, megjithatë, do të përshkonin rrugë të ndryshme përkundrejtë nismave artistike të promovuara, për shembull, nga papa Paskali I (pontifikati nga viti 827 deri në vitin 834).

Pati një rizbulim të modeleve të para të krishtera, me themelimin e një bazilike monumentale, e para që nga ditët e Bazilikës së Santa Sabinas (shekulli V), Bazilika e Santa Prassede-s. E frymëzuar nga Bazilika Vatikane, me një "rinovim" të parë të transeptit, tregon jë ndjesi të gjerë hapsinore. Sacello di San Zenone, në të njëjtën bazilikë, shënoi rikuperimin e teknikës së mozaikut, shumë e dëshiruar nga vetë papa: mozaikët në absidë dhe në harkun e Santa Prassedes datojnë nga ajo periudhë, ashtu si veprat e ngjashme në Bazilikën e Santa Cecilia in Trastevere, në Bazilikën e Santa Maria in Domnica dhe afresket në bazilikën e poshtme të San Clemente-s.

Karakteristika e këture ndërtimeve qe një rikthim në përdorimin e ngjyrave të pasura, pasi mozaikët në shekujt e mëparshëm ishin reduktuar në përdorimin e guralecëve të ngjyrosur thjeshtë, që më vonë ata do ta sakrifikonin, për të arritur kombinime të baraspeshuara dhe të gjalla të zonave të ngjyrosura, përdorimi i hijeve dhe kështu intensifikimi i formave, tashmë më të sheshta dhe konvencionale në krahasim, për shembull, me mozaikët e mëparshëm të Bazilika e Santi Cosma e Damiano (fundi i shekullit të IV, fillimi i shekullit të V).

Skeda:Bardolino San Zeno Innen.jpg|San Zenone di Bardolino
Skeda:Milan Santa Maria presso San Satiro 016 4592 (cropped).jpg|Kisha e San Satiros, Milano
Skeda:IMG 5361 - Milano - Interno di san Satiro - Foto Giovanni Dall'Orto - 17 febr. 2007.jpg|San Satiro në Milano
Skeda:IMG 5364 - Milano - Affresco carolingio in san Satiro - Foto Giovanni Dall'Orto - 17 febr. 2007.jpg|San Satiro në Milano
Skeda:Santa Prassede - plan.JPG|Plani i Bazilikës së Santa Prassedes në Romë
Skeda:Intérieur de la basilique Santa Prassede.JPG|Interiori i Santa Prassedes
Skeda:Temple of Romulus in Rome (1).jpg|Bazilika e shenjtëve Kozma dhe Damian në Romë
Skeda:Santa Sabina Roma fc06.jpg|Bazilika e Santa Sabina all’Aventino
Skeda:Basilica di Santa Sabina all Aventino.jpg|Façata e Bazilikës së Santa Sabina all’ Aventino
Skeda:Santa Sabina (Rome) - Interno.jpg|Brendësia e Bazilikës së Santa Sabina all’Aventino
Skeda:Santa Prassede - Mosaic, Chapel of San Zeno.JPG|Mozaik i Sacello di San Zenone
Skeda:Santa Prassede - 12.jpg|Mozaik i Sacello di San Zenone
Skeda:Mosaics in Santa Prassede (Rome).jpg|Mozaik i kapelës së San Zenones
Skeda:Santa Maria in Domnica - Apse mosaic.JPG|Mozaikë të absidës së Santa Maria in Domnica
Skeda:Settimo Vittone Pieve San Lorenzo 3.JPG|Pieve di San Lorenzo, shekulli IX, Settimo Vittone, Provinca e Torinos

### Nga karolinge në romanike 
[parapamje|347px|Kisha e Saint-Généroux, [Deux-Sèvres]]
Kalimi nga karolinge në romanike është kontrovers. Disa autorë e konsiderojnë fillimin e paraqitjes dhe krijimit të Artit Romanik nga viti 980 deri në vitin 1060 dhe të shpërthimit dhe maturisë nga viti 1060 deri në vitin 1140. Të tjerë mendojnë se kalimi midis Artit Karoling dhe evolucioneve romanike të shekujve të XI dhe të XII mer komponentet karolinge të presbiterëve, të pjesëve perëndimore, të navatës me artikulimet e çatisë dhe mbështetjeve të saj, të plasikës së jashtme murale.

parapamje|majtas|354px|Navata dhe kori i kishës së Saint-Généroux
Një analizë e Arkitekturës Karolinge të vonë përballet me mungesën e datave, të dëshmive, për shkak të rrethanave të paqëndryeshme të periudhës, por ka dëshmi të shumta se pas inkursioneve normane në Perëndim dhe inkursioneve hungareze në Lindje, ato rajone nuk mbetën inaktive.

Fillimi i evolucionit të rëndësishëm të presbiterit të lidhur me shfaqjen e ambulatorit absidial me kapela rrezatuese mbetet i paqartë. Abadcitë e Saint-Philbert-de-Grand-Lieu, Saint-Germain d'Auxerre dhe të Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain përbëjnë pa dyshim pararendjen e këtij zhvillimi. Kripta e Katedrales së Clermont-Ferrand me ambulatorin e saj që hapet përgjatë kapelave rrezatuese me një plan drejtkëndor duket se është shembulli më i vjetër. Në Thérouanne, mbi grupin katedralor të shekujve të VII dhe të VIII, presbiteri i kishës me korin e tij poligonal të rrethuar nga një ambulator që hapet në tre kapela me plan katror mund të datohen nga shekulli X.

parapamje|345px|Detaj i façatës, Cravant-les-Côteaux
Në perëndim të Francës, në kontekstin e një jete të ripërtëritur gjenden në numër i madh kishash të ndërtuara me pak mjete, shpesh me një navatë të vetme, pa narteks, ose anteiglesia dhe me pak kulla. Saint-Pierre-les-Églises, afër Shinonit, e ilustron mirë këtë kuadër të një arti tashmë Para-Romanik duke ruajtur disa afreske. Në kolegjin e Saint-Mexme de Chinon, një basoreliev tregon një kryqëzim para-romanik në stilin e afreskut të Saint-Pierre-les-Églises. Me kishën e Touraine të Cravant-les-Côteaux, kisha e Saint-Généroux që përngjason me të në ndërtimin e saj, konsiderohet gjithmonë karolinge, megjithëse datimi i saj nuk bazohet në asnjë tekst. Në Burgonjë mund të përmendet presbiteri i Abacisë së Klynit II, si një përkthim rustik i Abacisë së Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain dhe Kishës së Saint-Vorles të Chatillon-sur-Seine, që përmbledhin mirë Artin e fundit Karoling. Gërmimet e Basse-œuvre de Beauvais, e ngritur midis viteve 987 dhe 998, zbuluan një navatë me navata anësore, një narteks pak të thellë dhe një ndërtesë të vogël të përkohshme të një abside gjysmë-qarkore, karakteristikat teknike të së cilës janë karolinge. spërdredhjesh dhe degësh hardhie. Kapitelet prej guri dhe presbiterët gjenden në Bazilikën e Saint-Denis, Kishën e Saint-Pierre-aux-Nonnains në Metz dhe në Cheminot në rrënojat e një manastiri të themeluar nga Karli i Madh. Qindra gurë të skalitur nga fundi i shekullit të VIII dhe fillimit të shekullit të IX gjenden në Italinë Veriore, Zvicër dhe Austri.

Vendosja e presbiterëve të rinj qe me siguri pjesë e veprës së madh të rinovimit të faltoreve të paracaktuara për pushtetin. gjenden elemente të tjera të presbiterit dhe të ciborium-it të së njëjtës periudhë të Krodegangut.

Skeda:Metz Musées de la Cour d'Or 820.jpg|Panele të presbiterit të Saint-Pierre-aux-Nonnains
Skeda:Metz Musées de la Cour d'Or 816.jpg|Pema e jetës
Skeda:Metz Musées de la Cour d'Or 813.jpg|Dekorime të Saint-Pierre-aux-Nonnains në Musée de La Cour d’Or të Metzit
Skeda:Choir screens of Église Saint-Pierre-aux-Nonnains (Metz) Ensemble.jpg|Panele të korit të Saint-Pierre-aux-Nonnains
Skeda:Metz Musées de la Cour d'Or 818.jpg|Krishti me Eukaristinë
Skeda:Metz Musées de la Cour d'Or 819.jpg|Dekorime të presbiterit të Saint-Pierre-aux-Nonnains
Skeda:Choir screens of Église Saint-Pierre-aux-Nonnains (Metz) Relief.jpg|Panele të korit të Saint-Pierre-aux-Nonnains

### Stukot 
parapamje|321px|Arkivolta e kullës së Germigny-des-Prés
Periudha Karolinge qe periudhë mjaft prodhimtare për punimet në stuko, por ka pak shembuj të mbijetuar të këtyre dekorimeve ekonomike dhe të shpejta, por të brishta. Ato janë të lidhura në komplekse monumentale me piktura murale në kompozime me pasuri dhe virtuozizëm të madh.

Në Germigny-des-Prés, Abacinë e Saint-Benoît-sur-Loire dhe kishën e Saint-Pierre-aux-Nonnains në Metz, janë befasisht të afërta me pararendëseve të tyre paleokristiane. Në Abacinë e Saint-Germain de Auxerre, stukoja zëvendëson një nga kapitelet në vestibulin qendror të kriptës. Ansamblet e famshme të Shën Benediktit të Mals dhe westwerk i Abacisë së Korvejit me figurat e tyre të mëdha paraqesin dimesionin monumental të këtyre dekorimeve të lidhura me pikturat murale ngjashmërisht me Santa-Maria in Valle të Cividale del Friuli, kulmi i Artit Longobard të stukos.

Eugène Viollet-le-Duc në veprën e tij ''Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe siècle au XVIe siècle* [Fjalori i Arkitekturës Francezë nga shekulli XI deri në shekullin e XVI] e ilustron artikullin e tij «*stuc*» me një shembull të kullës së Germigny-des-Prés. Pas shkatërrimit në vitin 1867 vetëm pak sende në Musée des Beaux-Arts të Orlinsit, të rregjistruara nga Prosper Mérimée. Në katin e dytë të kullës, krijohet një sistem shumë i rrallë zbukurues nga një arkivoltë dhe kolonëza prej stukoje që dekorojnë dritaret. Këta elemente të skalitura apo modeluara janë mbi të gjitha arkivolta me karakter të lashtë, megjithë mangësitë që janë më shumë reminishente të Perandordisë së Vonë Romake, të tjetërsuara por akoma persistente si në fillimet e tyre dhe në përpjekjet e para të Arkitekturës Romanike.

Në Manastirin e Shën Gjonit në Myshtair, gjendet prania e njëkohshme e stukove karolinge dhe romanike në të njëjtin kompleks monumental dhe kuptohet ajo që Arkitekturën Romanike në përdorimin e stukos i detyrohet sendërtimeve karolinge.

## Karolingët dhe imazhet 
Pas përplasjeve të ikonoklastëve, në vitin 787 kulti i imazheve do të rivendosej në Perandorinë Bizantine dhe Karli i Madh, që në këtë kohë po fillonte ta paraqiste veten si të barabart me perandorin, kishte krijuar një dosier për Teodulfin, që ai e rishikoi dhe e korrektoi. Për të, imazhi kishte një vlerë estetike dhe pedagogjike, por nuk duhet të adhurohej nëse një imazh ishte më i bukur, karakteri i tij i shenjtë gjykohej sipas talentit të artistit. Teodulfi e konsideronte tekstin superior ndaj imazhit pasi njeriu, që mund ta shpëtonte veten pa pasur imazhe, nuk mund ta bënte këtë pa njohjen e Zotit.

### Afresket 
Në fillim të shekullit të IX, subjekti i imazheve vazhdonte ti magjepste karolingët dhe Ludvigu i Përkushtuari do të shqyrtonte problemin në Këshillin e Parisit, që konfirmoi rolin pedagogjik të imazheve për ata që nuk kishin akses në libra. Shpirtrat e thjeshtë që vështirë të silleshin në besim me fjalë, shpesh shiheshin të prekur nga pikturat e Pasionit ose të mrekullive. Kishat karolinge janë të pikturuara me afreske të frymëzuara nga Bibla apo nga jeta e shenjtorëve. Kisha e Shën Gjonit të Myshtairit, e ndërtuar me ndihmën e Karlit të Madh, paraqet Besëlidhjen e Vjetër në njëzet tablo dhe Ungjillin në gjashtëdhjetë e dy. Oratori i San Benediktit të Malsit ruan figuras shenjtësh dhe portretin e themeluesit të kapelës.

[parapamje|majtas|347px|Mozaiku i kapelës së pallatit të restauruar në [shekulli XIX|shek. XIX]]
Tema përcaktohet nëpërmjet një mbishkrimi në bazë, i cili mund të përkthehet: «Kalimtar, shiko këtu dhe sodit Orakullin e Shenjtë dhe kerubinët e tij, dhe shiko Arka e Besëlidhjes Hyjnore që shkëlqen. Duke ndjerë këto gjëra, përpiqu të prekësh me lutjet e tua Gjëmuesin dhe, të lutem, ta lidhësh emrin e Teodulfit me lutjet e tua». Ky mozaik dëshmon gjendjen e mozaikëve pas luftërave ikonoklaste.

Arka e Besëlidhjes, që rrallë shfaqet në dekorimet e kishave, paraqitet në formën e një arke drejtkëndore të vendosur në tokë. Nëpërmjet dy unazave kalon një nga hunjtë e përdorur nga levitët për ta bartur atë. Dy kerubinë qëndrojnë në këmbë, të veshur me një tunikë të praruar. Flokët janë të kuq flakërues dhe breroret janë ngjyrosur në të argjendtë. Dy statujëz janë ngulitur brenda arkës dhe mbulojnë Tabelat e Ligjit me krahët e tyre. Në pjesën e sipërme të voltës, dora e Zotit tejkalon një ylber të kuq dhe të artë shtrihet mbi Arkën e Besëlidhjes. Dy engjëjt e mëdhenj me përmasa 1.96 metra nga floku deri te këmbët janë breruar në arë, të rrethuar me të kaltër. Janë praktikisht simetrikë, duke mbajtur nga një tunikë të gjatë dhe mbajnë sandale. Me gishtin tregues të dorës, tregojnë Arkën e Besëlidhjes. Dy krahë të mëdhenj, të shpalosur gjerësisht, përqafojnë njëri-tjetrin në mes të lartësisë të konturit të breroreve.

Mozaicisti dhe mbrapa tij Teodulfi i Orlinsit, duket se qëndrojnë midis ikonklastisë dhe pozicionit të mbështetësve bizantinë të imazheve (Gjoni i Damaskut dhe Teodor Studiti për shembull). Ky pozicion i ndërmjetëm ishte saktësisht ai i teologëve të Karlit të Madh, të Këshillit të Frankfurtit të vitit 794, i cili i dënoi ikonoklastët dhe librat karolingë të cilët Teodulfi qe autor për shumicën e historianëve. Ai nuk ishte i paranuar, në atë kohë, nga asnjë papë.

Nga mozaikët e dyshemesë mbeten vetëm pak pjesë fragmentare. Ato që gjenden në kriptën e kishës kolegjiale të Saint-Quentin dhe në Aken dëshmojnë mbijetesën ose ripërtëritjen e praktikave të lashta.

Skeda:Sacramentaire de drogon BNF 9428 4e couv.jpg|Sakramentari i Drogonit, kapaku i poshtëm
Skeda:Meister der Ada-Gruppe 002.jpg|Ungjilltari i Adës
Skeda:Évangéliaire Saint-Médard de Soissons - BNF Lat8850 f6v.jpeg|Ungjilltari i Saint-Médard de Soissons
Skeda:Gospels of Saint Médard of Soissons, f. 1v.jpeg|Ungjilltari i Saint-Médard de Soissons
Skeda:Gospels of Saint Médard of Soissons, f. 12r.jpeg|Ungjilltari i Saint-Médard de Soissons
Skeda:Gospels of Saint Médard of Soissons, f. 7r.jpeg|Ungjilltari i Saint-Médard de Soissons
Skeda:Trierer Apokalypse fol 5v.jpg|Apokalipsi i Tririt
Skeda:Trierer Apokalypse fol 2v.jpg|Apokalipsi i Tririt
Skeda:Trierer Apokalypse fol 10v.jpg|Apokalipsi i Tririt
Skeda:Trierer Apokalypse fol 3v.jpg|Apokalipsi i Tririt
Skeda:Trierer Apokalypse fol 7v.jpg|Apokalipsi i Tririt

## Lista e ndërtesave që përmbajnë Arkitekturë Karolinge 
## Shiko gjithashtu 
* Arti Mesjetar
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti paleokristian
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arkitektura Paleokristiane
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti Romanik
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arti Ravenas
* Arti Gotik
* Arkitektura Gotike
* Arti Bizantin
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Arkitektura Bizantine
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arkitektura Mesjetare
* Miniatura Merovinge
* Perandoria Karolinge
* Dinastia Karolinge
* Miniatura Karolinge
* Argjendaria Karolinge
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arti Anglo-Sakson
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Romaniku i Parë
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Gjermanikët
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Lista e mbretërve frankë
* Gotët
* Visigotët
* Gotiku Balltik
* Ostrogotët
* Vandalët
* Teutonët
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Domus
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Masakra e Latinëve
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Shtëpia Romake
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Goto-grekët
* Arkitektura Asturiane
* Portretizimi Romak
* Arti Karoling
* Arkitektura Romake
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Romanizimi (kulturor)
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Romanitas
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Varangianët
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Longobardët
* Llaçi romak
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak

## Shënime 
## Citime fundore
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* Ross, Nancy, *Carolingian Art '', Smarthistory
*  
* 
* 
* Arte carolingio - Arquitectura templaria: ritual romano y experimentación
* Arte carolingio - Sankt Gallen: en el origen del arquetipo monasterial