Etalonët

Me qëllim që matjet të jenë të njëjta (konsistente) në tërë botën janë ndërtuar ose janë realizuar etalonët ose standardet e njësive bazë(themelore) të gjatësisë, kohës,peshës,temperaturës dhe për madhësitë elektrike. Etaloni i gjatësisë(metri) dhe peshës(kilogrami) ruhen në Byronë ndërkombëtare të peshave dhe masave në Serves, Francë. Megjithatë në vitin 1983 metri është definuar si gjatësi e rrugës të cilën drita e kalon në vakuum për 1/299792458-ten pjesë të sekondës dhe kjo është adoptuar si etalon metri. Njësia e etalonit të kohës sekonda është e definuar sipas frekuencës së njohur të oscilimeve të pajisjes së veçantë, siç është ai i atomit të ceziumit 133. Etalonët e madhësive elektrike nxirren nga njësitë e madhësive mekanike të:forcës, masës,gjatësisë dhe kohës. Etalonët e temperatures definohen si shkallë ndërkombëtare duke marrë njëmbëdhjetë pika primare të fiksuara.
Etalonët primar realizohen në rrjetin global botëror të laboratorëve nacionale siç janë: National Bureau of Standards (NBS-USA), National Physics Laboratory, Physicalische-Technische Bundesanstalt (PTB-Germany), etj.
Përveç etalonëve primar ekzistojnë instrumente etalon me precizitet dhe karakteristika me stabilitet të lartë të cilëët përdoren si referenca për instrumentet tjera me funksion të njëjtë. Rrjedhimisht karakteristikat e një instrumenti mund të verifikohen duke kalibruar me etalon të njohur.
Në themel standardet (etalonët)realizohen në katër nivele:
**Etalonët ndërkombëtarë** paraqesin pajisjen me saktësinë maksimale të mundshme të cilën e mundëson teknologjia e sotme. Për këto etalone përkujdeset komiteti mbikqyrës ndërkombëtar dhe në to nuk kanë qasje përdoruesit e zakonshëm për krahasim dhe kalibrim.
**Etalonët primar** janë etalonë nacionale të realizuara nga laboratorët kombëtare në vende të ndryshme të botës dhe përdoren për verifikimin e etalonëve sekondar.Këto etalonë kalibrohen në mënyrë të pavarur me matjet absolute të cilat bëhen periodikisht duke iu referuar etalonëve ndërkombëtare.Etalonët primar krahasohen me njëri tjetrin.
**Etalonët sekondar** realizohen në laboratorët të industrisë dhe institucioneve tjera. Ato krahasohen me etalonët primar periodikisht dhe në këtë mënyrë certifikohen.
**Etalonët punues** përdoren në përgjithësi për kalibrimin e instrumenteve laboratorike dhe të repartit.
Një tip tjetër i standardeve është vendosur dhe publikuar nga IEEE në New York. Këto janë standarde që përcaktojnë rregullat,proceduarat,definicionet,nomenklaturat etj. dhe që janë adoptuar nga shumë vende të botës.
Për të verifikuar karakteristikat e të gjitha instrumenteve esenciale është kalibrimi i tyre ndaj etalonëve të njohur.Pasi që të jetë kaibruar instrumenti do të punon brenda kufijve të gabimit për periudhën e specifikuar kohore. Në procedurën e kalibrimit bëhet krahasimi i instrumentit me etalonët primar ose sekondar. Në disa raste mjafton që pajisja të krahasohet me pajisjen tjetër saktësia e së cilës dihet.
Në ditët e sotme me aplikimin e sistemeve digjitale, kompjuterët mund ta bëjnë automatikisht vetë kalibrimin. Kështu mund të bëhen korrigjime pas matjes dhe madhësitë e vlerave të gabimeve janë të memorizuara në memorie dhe mund të nxirren nga ajo dhe të përdoren gjatë matjeve në laborator dhe repart.

## Referimet