Carmen

***Carmen*** është operë në katër akte e kompozitorit francez Georges Bizet . Me libret të Henri Meilhac dhe Ludovic Halévy, bazuar në një roman me të njëjtin titull nga Prosper Mérimée . Opera u performua për herë të parë në Opéra-Comique në Paris më 3 Mars 1875, ku audiencat e para të Operës Carmen , u skandalizuan dhe befasuan shumë me përmbajtjën e saj tejet progesive për kohën kur është shfaqur. 

Bizet vdiq papritur pas performancës së 33-të, duke mos e arritur të jetojë suksesin e krijimit të tij dhe vlerësimin ndërkombëtar brenda dhjetë viteve të ardhshme. *Carmen* që nga atëherë është bërë një nga operat më të njohura dhe të interpretuara më së shumti në Botë; " Habanera " nga akti 1 dhe " Kënga Toreador " nga akti 2 janë ndër ariet më të njohura dhe interpretuara në Repertorin Operistik. 

Opera është e shkruar në zhanrin e *Operës komike* me pika muzikorë të ndara me dialog. Opera është e inskenuar në jug të Spanjës dhe tregon historinë e rënies së Don José, një ushtar naiv që është i joshur nga kurthet e zjarrta të  Carmen-it, një cigane joshëse. José braktis dashurinë e tij të fëmijërisë dhe dezerton nga detyrat e tij ushtarake, megjithëkëtë e humb dashurinë e Carmen ndaj Escamillo-s magjepsës, për arsye të së cilit José e vret atë nga mllefi dhe xhelozia . Paraqitja e jetës proletare, imoraliteti dhe paligjshmëria, si dhe vdekja tragjike e personazhit kryesor në skenë, thyen barriera dhe sollën risi në operën franceze të cilat ishin tejet polemike. 

Pas premierës, shumica e vlerësimeve ishin kritike, dhe publiku francez ishte përgjithësisht indiferent ndaj saj. *Carmen* fillimisht fitoi reputacionin e saj përmes një seri paraqitjesh jashtë Francës, dhe nuk u ringjall në Paris deri më 1883. Pas kësaj, ajo fitoi popullaritet me shpejtësi brenda dhe jashtë vendit. Komentuesit e mëvonshëm kanë pohuar se *Carmen* formon urën midis traditës së opera komikës dhe realizmit apo *verismo* që karakterizoi operën italiane të fundvitit të shekullit XIX. 

Muzika e *Carmen* që atëherë është vlerësuar gjerësisht për madhështinë e melodisë, harmonisë, atmosferës dhe orkestrimit, si dhe për aftësinë me të cilën Bizet në mënyrë muzikore përfaqësonte emocionet dhe vuajtjet e personazheve të tij. Pas vdekjes së kompozitorit, rezultati ishte subjekt i një ndryshimi të konsiderueshëm, duke përfshirë futjen e recitativit në vend të dialogut origjinal; nuk ka botim standard të operës dhe ekzistojnë pikëpamje të ndryshme se cilat versione shprehin më së miri qëllimet e Bizetit. Opera është regjistruar shumë herë që nga regjistrimi i parë akustik në 1908 dhe tregimi ka qenë subjekt i shumë përshtatjeve skenike . 

parapamje| Galli-Marié në rolin e Carmen

### Akti 1 
*Një shesh në Seville.* *Në të djathtë, dera e fabrikës së duhanit.* *Në pjesën e pasme, një urë.* *Në të majtë, një shtëpi roje.* 

Një grup ushtarësh pushojnë në shesh, duke pritur ndërrimin e rojes dhe duke komentuar kalimtarët ("Sur la place, chacun passe"). Micaëla paraqitet, duke kërkuar Josénë. Moralesi i thotë asaj se "José nuk është ende në detyrë" dhe e fton atë të presë me ta. Ajo refuzon, duke thënë se do të kthehet më vonë. José arrin me rojen, i cili përshëndetet dhe imitohet nga një turmë çapkënesh ("Avec la garde montante"). 
parapamje|300x300px| Litografi i aktit 1 në shfaqjen premierë, nga Pierre-Auguste Lamy, 1875
Ndërsa kumbon zilja , vajzat e fabrikës së cigareve dalin dhe shkëmbejnë pankarta me djem të rinj në turmë ("La cloche a Sonné"). Carmen hyn dhe këndon habanerën e saj provokuese dhe shumë të famshme mbi natyrën e pakalueshme të dashurisë ("L'amour est un oiseau rebelle"). Burrat e lusin atë për të zgjedhur një dashnor në mesin e tyre dhe pas disa ngacmimeve ajo i hedh një lule Don José, i cili deri më tani e ka injoruar atë, por tani edhe është irrituar  nga paturpësia e saj. 

Ndërsa gratë kthehen në fabrikë, Micaëla kthehet dhe i jep Josës një letër dhe një puthje nga nëna e tij ("Parle-moi de ma mère!" ). Ai lexon se nëna e tij dëshiron që ai të kthehet në shtëpi dhe të martohet me Micaëla, i cili tërhiqet në siklet të turpshëm kur mëson këtë. Duke deklaruar José se është gati të dëgjojë dëshirat e nënës së tij, gratë nxitojnë nga fabrika të trëmbura jashtë. Zuniga, oficeri i rojes, mëson se Carmen ka sulmuar një grua me thikë. Kur sfidohet, Carmen përgjigjet me kundërshtim dhe me tallje ("Tra la la. . . Coupe-moi, brûle-moi "); Zuniga urdhëron José të i lidhë duart ndërsa përgatit urdhrin e burgut. Duke mbetur vetëm me José, Carmen e befason atë me një seguidilla, në të cilën ajo këndon një natë vallëzimi dhe pasioni me të dashurin e saj - cilido qoftë të jetë ai - në tavernën e Lillas Pastias. Krejtësisht i hutuar por i mahnitur, José pranon të i lirojë duart; ndërsa Carmen ikën, ajo  shtyn përcjelljen e saj në tokë dhe ikën në përqeshje. José arrestohet për mungesë respektimi të detyrës. 

### Akti 2 
''Hani i Lilla Pastia's'' 

Kanë kaluar dy muaj. Carmen dhe miqtë e saj Frasquita dhe Mercédès janë duke argëtuar Zunigën dhe oficerët e tjerë ("Les tringles des sistres tintaient") në hanin e Pastia's. Carmen është e lumtur kur merr lajmin për lirimin e José-se nga ndalimi dy muajsh. Jashtë, kori dhe kortezhi njofton mbërritjen e toreadorit Escamillo ("Vivat, vivat le Toréro"). I ftuar brenda, ai prezantohet me " Këngën e Toreadorit " ("Dolli Votre, je peux vous le rendre") dhe i vë syrin Carmen, të cilin ajo e heq mënjanë. Lilla Pastia nxiton turmat dhe ushtarët të largohen. 

Kur mbesim vetëm Carmen, Frasquita dhe Mercédès, kontrabandistët Dancaïre dhe Remendado arrijnë dhe zbulojnë planet e tyre për të vendosur disa kontrabanda të fituara kohët e fundit ("Nous avons en tête une affaire"). Frasquita dhe Mercédès janë të prirura t'i ndihmojnë ata, por Carmen nuk pranon, pasi dëshiron që të presë José-n. Pasi kontrabandistët largohen, José arrin. Carmen e trajton atë me valle ekzotike private ("Je vais danser en votre honneur. . . La la la ”), por këngës së saj i bashkohet një telefonatë e largët nga kazermat. Kur José thotë se duhet të kthehet në detyrë, ajo tallet me të dhe ai i përgjigjet duke i treguar asaj lulen që i hodhi atij në shesh ("La fleur que tu m'avais jetée"). E pa bindur, Carmen kërkon që ai të i dëshmojë dashurinë e tij duke ikur me të. José nuk pranon të dezertojë, por ndërsa përgatitet të niset, Zuniga hyn duke kërkuar Carmen. Ai dhe José luftojnë, dhe ndahen nga kontrabandistët që kthehen, të cilët e frenojnë Zunigën. Pasi sulmoi një oficer superior, José tani nuk ka zgjidhje tjetër përveç se të bashkohet me Carmen dhe kontrabandistët ("Suis-nous à travers la campagne"). 

### Akti 3 
parapamje| Magdalena Kožená dhe Jonas Kaufmann në Festivalin e Salzburgut 2012
*Një vend i egër në Male* 

Carmen dhe José hyjnë me kontrabandistët dhe gjërat e tyre të vjedhura ("outcoute, écoute, compagnons"); Carmen tani është e mërzitur me Josen dhe i thotë me përbuzje që të kthehet tek nëna e tij. Frasquita dhe Mercédès zbaviten duke lexuar të ardhmën e tyre nga kartat; Carmen bashkohet me to dhe zbulon se kartat po parashikojnë vdekjen e saj,si dhe të José-së. Gratë nisen  për të korruptuar oficerët doganorë që po kontrollojnë vendbanimin. José vendosuet në detyrën e rojës. 

Micaëla hyn me një udhëzues, duke kërkuar José dhe e vendosur për ta shpëtuar atë patjetër nga Carmen ("Je dis que rien ne m'épouvante"). Kur dëgjoi një armë zjarri, ajo fshihet nga frika; është José, i cila ka qëlluar ndaj një ndërhyrësi që del të jetë Escamillo. Kënaqësia e José për të takuar tureadorin kthehet në zemërim , kur ai-Escamillo , shpreh dëshirën e tij për Carmen. Luftojnë dyshja ("Je suis Escamillo, toréro de Grenade"), por sërish ndërprehën nga kontrabandistët dhe vajzat që kthehen ("Holà, holà José"). Ndërsa Escamillo largohet, ai i fton të gjithë në përleshjen e tij të ardhshme në Seville. Zbulohet Micaëla; në fillim, José nuk do të largohet me të megjithë talljen e Carmen, por ai pranon të shkojë kur i thuhet se nëna e tij po vdes. Ndërsa ai niset, duke u zotuar se do të kthehet, Escamillo dëgjohet në distancë, duke kënduar këngën e toreadorit. 

### Akti 4 
parapamje| Akti 4: *Një shesh në Seville*
*Një shesh në Seville.* *Në prapavijë, muret e një amfiteatri antik* 

Zuniga, Frasquita dhe Mercédès janë pjesë e turmës që po presin mbërritjen e luftuesve të demave ("Les voici! Voici la quadrille! " ). Escamillo hyn me Carmen, dhe ata shprehin dashurinë e tyre të ndërsjellë ("Si tu m'aimes, Carmen"). Ndërsa Escamillo po hyn në arenë, Frasquita dhe Mercédès paralajmërojnë Carmen se José është afër, por Carmen është e patrembur dhe e gatshme që të flasë me të. E vetme, ajo përballet nga José i dëshpëruar ("C'est toi!") , "C'est moi!" ). Ndërsa ai i lutet kot që ajo të kthehet tek ai, dëgjohen gëzime e thirrje nga arena. Ndërsa José e bën lutjën e tij të fundit, Carmen me përbuzje e hedh poshtë unazën që i dha asaj dhe përpiqet të hyn në arenë. Ai më pas e godet me thikë dhe ndërsa Escamillo është i brohoritur nga turmat, Carmen vdes. José gjunjëzohet dhe këndon "Ah! Carmen! Ma Carmen adorée!"; ndërsa turma dilte nga arena, José rrëfen vrasjën e Carmen. 

### Personazhet e Operës Carmen 
Shumica e personazheve në *Carmen* - ushtarët, kontrabandistët, gratë cigane dhe rolet sekondare Micaëla dhe Escamillo — janë karaktere të njohura mirë në kuadër të traditës së opera komikës, megjithëse tërheqja e tyre nga jeta proletare ishte e pazakontë.  Dy rolet kryesore, José dhe Carmen, qëndrojnë jashtë zhanrit. Ndërsa secili rol paraqitet mjaft ndryshe nga portretizimi i Mérimée i një brigande vrastare dhe një skeme të pabesisë, amorale,  edhe në format e tyre relativisht të sanitizuara as nuk korrespondon me normat e *opéra comique* . Ata janë më shumë të ngjashëm me stilin *verismo* që do të gjenin shprehje më të plotë në veprat e Puccini .  

Dean konsideron se José është figura qëndrore e operës: "Ishtë fati i tij dhe jo i Carmen ai që na intereson".  Muzika karakterizon rënien e tij graduale, aktin e tij, nga ushtari i ndershëm në dezertorin, vagabondin dhe në fund , vrasësin.  Në aktin e parë, ai është një bashkatdhetar i thjeshtë i bashkuar muzikalisht me Micaëla; në aktin 2 - ai fillon të shfaq një ashpërsi më të madhe, rezultat i përvojave të tij si i burgosur, por është e qartë se deri në fund të aktit , averzioni dhe egësimi i tij me Carmen i ka çuar emocionet e tij jashta kontrollit. Dean e përshkruan atë në aktin 3 si një kafshë të bllokuar që nuk pranon të lërë kafazin e tij edhepse dera është e hapur për të, i shkatërruar nga një përzierje e ndërgjegjës, xhelozisë dhe dëshpërimit.  Në aktin e fundit muzika e tij supozon një zymtësi dhe qëllimshmëri që pasqyron fatalizmin e tij të ri: "Ai do të bëjë një paraqitje më shumë; nëse Carmen refuzon, ai e di se çfarë të bëjë".  

Ndërkaq saj përket Carmen, thotë Dean, është një lloj i ri i heroinës operistike,  që përfaqëson një lloj të ri dashurie, jo të pafajshëm , sikur në shkollën "soprano e denjë dhe shembull " që jemi mësuar , por diçka krejt më jetësore dhe më të  rrezikshme. Gjallëria e saj , frika dhe dashuria e saj për lirinë janë të gjitha të përfaqësuara muzikalisht: "Ajo është e zhveshur nga çdo gjykim vulgariteti përmes cilësive të saj dhe të guximit e fatalizmit realizuar në muzikë ".   Curtiss sugjeron që personazhi i Carmen, shpirtërisht dhe muzikalisht, mund të jetë një realizim i dëshirës së pandërgjegjshme të vetë kompozitorit për një liri të mohuar ndaj tij nga martesa e tij problematike.  Harold C. Schonberg e krahason Carmen me "një Don Giovanni - femër. Ajo më mirë do të vdiste sesa të ishte e rreme me vehtën e saj ".  Personaliteti dramatik i personazhit dhe diapazoni i humorit që ajo kërkohet të shprehë, bën thirrje për një talent të jashtëzakonshëm aktrimi dhe këndimi. Kjo ka trembur disa nga eksponentët më të dalluar të operës si Maria Callas, megjithëse e regjistroi pjesën, kurrë nuk e interpretoi në skenë. [33] Muzikologu Hugh Macdonald vëren se "opera franceze kurrë nuk prodhoi një  tjetër si  si Carmen", megjithëse ajo mund të ketë ndikuar disa nga heroinat e Massenet . Macdonald sugjeron që jashtë repertorit francez, Salome i Richard Strauss dhe Lulu i Alban Berg "mund të shihen si pasardhës të largët të degjeneruar të joshëses së Bizetit".