Rama

parapamje|Rama duke mbajtur shigjeta, paraqitje e shekullit të XIX

 
 

**Rama** (  sanskritisht: राम ;; romanizuar: *Rāma*) është një hyjni kryesore në hinduizëm. Ai është i shtati dhe një nga *avatarët* më popullorë të Vishnus. Në traditat e hinduizmit me qendër Rama, ai konsiderohet Qënia Supreme. 

Rama lindi biri i Kaushalya (Kaushaljës) dhe Dasharathës në Ayodhya, kryeqyteti i Mbretërisë së Kosalës. Vëllezërit e tij përfshinin Lakshmanën, Bharatën dhe Shatrughnën. Ai u martua me Sitën . Ndonëse i lindur në një familje mbretërore, jeta e Ramës përshkruhet në tekstet hindu si ajo e sfiduar nga ndryshime të papritura, të tilla si një mërgim në rrethana të varfëra dhe të vështira, dhe sfida të pyetjeve etike dhe dilemave morale.  Nga të gjitha mundimet e tij, më e dallueshme është rrëmbimi i Sitës nga mbreti demon Ravana, i ndjekur nga përpjekjet e vendosura dhe epike të Ramës dhe Lakshmanës për të arritur lirimin e saj dhe për të shkatërruar Ravanën e ligë kundër shanseve të mëdha për dështim.

E gjithë historia e jetës së Ramës, Sitës dhe shokëve të tyre diskuton në mënyrë alegorike detyrat, të drejtat dhe përgjegjësitë shoqërore të një individi. Ajo ilustron jetesën dharma dhe dharmike përmes personazheve model. 
Rama është veçanërisht i rëndësishëm për Vaishnavizmin. Ai është një hero kulturor dhe figura qendrore e epikës së lashtë hindu *Ramayana*, një tekst historikisht i popullarizuar në kulturat e Azisë Jugore dhe e Azisë Juglindore.    Legjendat e tij të lashta kanë tërhequr bhasya (komentime) dhe letërsi të gjerë dytësore dhe kanë frymëzuar artet e performancës. Dy tekste të tilla, për shembull, janë *Adhyatma Ramayana* - një traktat shpirtëror dhe teologjik i konsideruar themelor nga manastiret Ramanandi,  dhe *Ramcharitmanas* - një traktat popullor që frymëzon mijëra shfaqje të festivalit Ramlila gjatë vjeshtës çdo vit në Indi.   

Legjendat e Ramës gjenden gjithashtu në tekstet e xhainizmit dhe budizmit, megjithëse ai nganjëherë quhet Pauma ose Padma në këto tekste,  dhe detajet e tyre ndryshojnë ndjeshëm nga versionet hindu.  Tekstet xhaine gjithashtu përmendi Ramën si balabhadra e tetë midis 63 salakapurusave .    Në Sikhizëm, Rama përmendet si një nga njëzet e katër avatarët hyjnorë të Vishnus në Chaubis Avtar në *Dasam Granth .* 

## Etimologjia dhe nomenklatura 
Rama njihet gjithashtu si Ram, Raman, Ramar dhe Ramachandra ( IAST: *Rāmacandra*, sanskritisht: रामचन्द्र). *Rāma* është një fjalë sanskrite Vedike me dy kuptime kontekstuale. Në një kontekst, siç gjendet në *Atharva Veda*, siç thuhet nga Monier Monier-Williams, do të thotë "e errët, me ngjyrë të errët, e zezë" dhe lidhet me termin *ratri*, që do të thotë natë. Në një kontekst tjetër në tekstet e tjera Vedike, fjala do të thotë "i këndshëm, i lezetshëm, simpatik, i bukur, i duashëm".   Fjala përdoret ndonjëherë si prapashtesë në gjuhë dhe fe të ndryshme indiane, si për shembull Pali në tekstet budiste, ku *-rama* i shton fjalës së përbërë kuptimin e "e këndshme për mendjen, e bukur". 

*Rama* si emër i parë shfaqet në literaturën Vedike, i shoqëruar me dy emra patronimikë - Margaveya dhe Aupatasvini - që përfaqësojnë individë të ndryshëm. Një individ i tretë i quajtur *Rama Jamadagnya* është autori i supozuar i himnit 10.110 të *Rigvedës* në traditën hindu.  Në *sahasranama Vishnu*, Rama është emri i 394-të i Vishnus. Në disa tekste të frymëzuara nga Advaita Vedanta, Rama nënvizon konceptin metafizik të Brahmanit Suprem, i cili është Vetja shpirtërore përjetësisht e lumtur (Atman, shpirt) në të cilin jogët kënaqen në mënyrë jodualiste. 

Rrënja e fjalës *Rama* është *ram-* që do të thotë “ndalo, qëndro në vend, pusho, gëzohu, kënaqu”. 

### Lindja 
Eposi i lashtë *Ramayana* thotë në *Balakanda* se Rama dhe vëllezërit e tij kanë lindur në familjen e Kaushaljës dhe Dasharathës në Ayodhya, një qytet në brigjet e lumit Sarayu .   Versionet Xhaine të *Ramajanës*, të tilla si *Paumacariya* (fjalë për fjalë veprat e Padmës) nga Vimalasuri, përmendin gjithashtu detajet e jetës së hershme të Ramës. Tekstet Xhaine datohen ndryshe, por përgjithësisht para vitit 500 të erës sonë, ka shumë të ngjarë diku brenda pesë shekujve të parë të erës sonë.  Moriz Winternitz pohon se *Ramajana* *e Valmikit* ishte tashmë e famshme përpara se të riformulohej në poemën xhaine *Paumacariya*, e datuar në gjysmën e dytë të shekullit të 1-të të erës sonë, e cila daton para një ritregimi të ngjashëm të gjetur në *Buddha-carita* të Asvagosës, të datuar në shekullin e parë. fillimi i shekullit II të erës sonë ose më parë. 

Dasharatha ishte mbreti i Kosalës, dhe një pjesë e dinastisë diellore Kshatriya të Iksvakusit. Emri i nënës së tij Kaushalya fjalë për fjalë nënkupton se ajo ishte nga Kosala. Mbretëria e Kosalës përmendet gjithashtu në tekstet budiste dhe xhainiste, si një nga gjashtëmbëdhjetë *janapadat Maha* të Indisë së lashtë dhe si një qendër e rëndësishme pelegrinazhi për xhainët dhe budistët.   Megjithatë, ekziston një mosmarrëveshje shkencore nëse Ayodhya moderne është me të vërtetë e njëjtë me Ayodhya dhe Kosala të përmendura në *Ramayana* dhe tekste të tjera të lashta indiane.  [lower-greek 3]

### Rinia, familja dhe miqtë 
majtas|parapamje| Rama është portretizuar në artet dhe tekstet hindu si një person i dhembshur që kujdeset për të gjitha qeniet e gjalla.
Rama kishte tre vëllezër, sipas seksionit *Balakanda* të *Ramajanës*. Dorëshkrimet ekzistuese të tekstit përshkronin edukimin dhe trajnimin e tyre si princa të rinj, por kjo është e shkurtër. Rama portretizohet si një i ri i sjellshëm, i vetëkontrolluar, i virtytshëm, gjithmonë i gatshëm për të ndihmuar të tjerët. Edukimi i tij përfshinte Vedat, Vedangat si dhe artet marciale. 

Vitet kur Rama u rrit përshkruhen me shumë detaje nga tekstet e mëvonshme hindu, të tilla si *Ramavali* nga Tulsidat. Shablloni është i ngjashëm me ato që gjenden për Krishnën, por në poezitë e Tulsidave, Rama është introverti më i butë dhe i rezervuar, sesa personaliteti ekstrovert dhe shakator i Krishnës. 

Në mbretërinë e Mithilëss, Rāma fiton një garë me hark dhe kështu dorën e vajzës së mbretit Janaka, Sītā. Pas martesës, Rāma e kthen atë në Ajodhja. 

Ndërsa Rama dhe vëllezërit e tij ishin larg, Kaikeyi, nëna e Bharatës dhe gruaja e dytë e mbretit Dasharatha, i kujton mbretit se ai i kishte premtuar shumë kohë më parë se do të përmbushte një kërkesë të saj, çfarëdo qoftë ajo. Dasharatha kujtohet dhe pranon ta bëjë këtë. Ajo kërkon që Rama të internohet për katërmbëdhjetë vjet në pyllin e Dandakës.  Dasharatha hidhërohet me kërkesën e saj. Djali i saj Bharata dhe anëtarët e tjerë të familjes mërziten nga kërkesa e saj. Rama shprehet se babai i tij duhet ta mbajë fjalën, shton se nuk kërkon kënaqësi materiale tokësore apo qiellore dhe nuk kërkon as pushtet dhe asgjë tjetër. Ai e njofton gruan për vendimin e tij dhe u thotë të gjithëve se koha kalon shpejt. Sita largohet me të për të jetuar në pyll dhe Lakshmana bashkohet me ta në mërgimin e tyre si vëllai i ngushtë i kujdesshëm.  Gjatë mërgimit, Rama takohet me një të përkushtuar të tij, Shabarin, i cili doli që e donte aq shumë, saqë kur Rama kërkoi diçka për të ngrënë, ajo i ofroi një frut. Por sa herë që ia jepte, ajo së pari e shijonte për t'u siguruar që ishte e ëmbël dhe e shijshme, si një dëshmi e përkushtimit të saj. Edhe Rama e kuptoi përkushtimin e saj dhe hëngri të gjitha frutaferrat e ngrëna përgjysmë që i kishte dhënë. I tillë ishte kthimi i dashurisë dhe dhembshurisë që kishte për popullin e tij. Ky vend besohet në traditën hindu të jetë i njëjtë me Chitrakoot në kufirin e Uttar Pradeshit dhe Madhya Pradeshit. Rajoni ka tempuj të shumtë të Ramës dhe është një vend i rëndësishëm pelegrinazhi Vaishnava. 

Pas dhjetë vitesh bredhje dhe mundime, Rama mbërrin në Panchavati, në brigjet e lumit Godavari. Ky rajon kishte demonë të shumtë ( *rakshasha* ). Një ditë, një demone e quajtur Shurpanakha pa Ramën, u dashurua me të dhe u përpoq ta joshte.  Rama e refuzoi. Shurpanakha u hakmor duke kërcënuar Sitën . Lakshmana, vëllai i vogël mbrojtës i familjes së tij, u hakmor për të duke i prerë hundën dhe veshët Shurpanakhës. Cikli i dhunës u përshkallëzua, duke arritur përfundimisht mbretin demon Ravana, i cili ishte vëllai i Shurpanakhës. Ravana vjen në Panchavati për t'u hakmarrë në emër të familjes së tij, sheh Sitën, tërhiqet dhe e rrëmben në mbretërinë e tij të Lankës *(besohet se është Sri Lanka moderne)* . 

Rama dhe Lakshmana zbulojnë rrëmbimin, shqetësohen për sigurinë e Sitës, dëshpërohen nga humbja dhe mungesa e burimeve të tyre për të përballuar Ravanën. Betejat e tyre tani arrijnë lartësi të reja. Ata udhëtojnë në jug, takojnë Sugrivën, drejtojnë një ushtri majmunësh dhe tërheqin komandantë të përkushtuar si Hanumani, i cili ishte ministër i Sugrivës.  Ndërkohë, Ravana ngacmon Sitën për të qenë gruaja, mbretëresha apo perëndesha e tij.  Sita e refuzon atë. Ravana tërbohet dhe në fund arrin në Lanka, lufton në një luftë që ka shumë ulje-ngritje, por në fund Rama fiton, vret Ravanën dhe forcat e së keqes dhe shpëton gruan e tij Sita. Ata kthehen në Ayodhya .   Shumë besojnë se kur Rama u kthye njerëzit festonin lumturinë e tyre me *dijas* (llamba), dhe festa e Divalit lidhet me kthimin e Ramës. 

Me ardhjen e Ramës si mbret, dalin zëra se Sita mund të ketë ikur me dëshirë kur ishte me Ravanën; Sita proteston se kapja e saj ishte e detyruar. Rama i përgjigjet thashethemeve publike duke hequr dorë nga gruaja e tij dhe duke i kërkuar asaj të provojë dëlirësinë e saj para *Agnit* (zjarrit). Ajo e bën dhe e kalon testin. Rama dhe Sita jetojnë të lumtur së bashku në Ayodhya, kanë djem binjakë të quajtur Kusha dhe Lava, në *Ramayana* dhe tekste të tjera kryesore.  Megjithatë, në disa rishikime, historia është e ndryshme dhe tragjike, ku Sita vdes nga pikëllimi për shkak të mosbesimit të burrit të saj, duke e bërë Sitën një heroinë morale dhe duke e lënë lexuesin me pyetje morale mbi Ramën.   Në këto rishikime, vdekja e Sitës e bën Ramën të mbytet veten. Përmes vdekjes, ai bashkohet me të në jetën e përtejme.  Përshkrimi i Ramës duke vdekur duke u mbytur dhe më pas duke u shfaqur në qiell si një mishërim me gjashtë krahë i Vishnusë gjendet në versionin birman të historisë së jetës së Ramës të quajtur *Thiri Rama* . 

## Takimi 
[majtas|parapamje| Historia e Ramës është gdhendur në gur si një vepër arti reliev e shekullit të 8-të në tempullin më të madh Shiva të [Shpellat Ellora|Shpellave Ellora, duke sugjeruar rëndësinë e saj për shoqërinë indiane e asaj kohe. ]]
Në disa tekste hindu, Rama thuhet se ka jetuar në *Treta Yuga*  që autorët e tyre vlerësojnë se ekzistonte para rreth 5000 pes. Arkeologu HS Sankalia, i cili u specializua në historinë proto-dhe të lashtë indiane, e konsideron këtë vlerësim si "spekulim të pastër".  bazuar në listat mbretërore të udhëheqësve Kuru dhe Vrishni, të cilëve nëse do t'u jepeshin kohëzgjatje mbretërimi më realiste, do të vendoseshin Bharat dhe Satwata, bashkëkohësit e Ramës, rreth asaj periudhe. Sankalia daton që incidente të ndryshme të Ramayanës të kenë ndodhur që në vitin 1500 pes.  

Kompozimi i historisë epike të Ramës, *Ramayana*, në formën e saj aktuale zakonisht datohet midis shekullit të 8-të dhe 4-të pes.    Sipas John Brockington, një profesor i Sanskritishtes në Oksford, i njohur për botimet e tij mbi *Ramajanën*, teksti origjinal ka të ngjarë të jetë kompozuar dhe transmetuar gojarisht në kohët më të lashta, dhe studiuesit modernë kanë sugjeruar shekuj të ndryshëm në mijëvjeçarin e 1 pes. Sipas mendimit të Brockington, "bazuar në gjuhën, stilin dhe përmbajtjen e veprës, një datë e afërsisht shekullit të pestë pes është vlerësimi më i arsyeshëm". 
parapamje| 1870 pikturë në mikë me titull, *Mishërimi i Vishnus*

## Filozofia dhe simbolika 
Historia e jetës së Ramës është e mbushur me simbolika. Sipas Sheldon Pollock, jeta e Ramës siç tregohet në tekstet indiane është një kryevepër që ofron një kornizë për të përfaqësuar, konceptuar dhe kuptuar botën dhe natyrën e jetës. Ashtu si epikat kryesore dhe tregimet fetare në mbarë botën, ajo ka qenë e një rëndësie jetike sepse "i tregon kulturës se çfarë është". Jeta e Ramës është më komplekse se shablloni perëndimor për betejën midis së mirës dhe së keqes, ku ka një dallim të qartë midis perëndive ose heronjve të pavdekshëm të fuqishëm dhe njerëzve të vdekshëm që luftojnë. Në traditat indiane, veçanërisht Rama, historia ka të bëjë me një njeri hyjnor, një zot të vdekshëm, duke i përfshirë të dyja në shembullin që i tejkalon njerëzit dhe perënditë. 

Si person, Rama personifikon karakteristikat e një personi ideal ( *purushottama* ).  Ai kishte brenda tij të gjitha virtytet e dëshirueshme që çdo individ do të kërkonte të kishte dhe ai i përmbush të gjitha detyrimet e tij morale. Rama konsiderohet një *maryada purushottama* ose më e mira e përkrahësve të Dharmës. 

Jeta dhe komentet e Ramës theksojnë se njeriu duhet ta ndjekë dhe ta jetojë plotësisht jetën, se të tre synimet e jetës janë po aq të rëndësishme: virtyti (dharma), dëshirat ( kama ) dhe fitimi i ligjshëm i pasurisë ( artha ). Rama shton gjithashtu, si në seksionin 4.38 të *Ramajanës*, se njeriu duhet gjithashtu të analizojë dhe të mos neglizhojë kurrë se cilat janë detyrat e duhura, përgjegjësitë e duhura, interesat e vërteta dhe kënaqësitë e ligjshme. 
## Ndikimi 
parapamje| Rama (Yama) dhe Sita (Thida) në Yama Zatdaw, versioni birman i Ramajanës
Historia e Ramës ka pasur një ndikim të madh socio-kulturor dhe frymëzues në të gjithë Azinë Jugore dhe Azinë Juglindore .  
[parapamje| Rama dhe Ravana siç përshkruhen në Yakshagana, një teatër tradicional nga [Karnataka.]]
Pak vepra letrare të prodhuara në çdo vend në çdo kohë kanë qenë aq të njohura, me ndikim, të imituar dhe të suksesshme sa poema epike e madhe dhe e lashtë sanskrite, *Valmiki Ramayana* .

: – Robert Goldman, Profesor i Sanskritishtes, Universiteti i Kalifornisë në Berkeley . 

### Hinduizëm 
#### Rama Navami 
Rama Navami është një festë pranverore që feston ditëlindjen e Ramës. Festivali është pjesë e pranverës Navratri dhe bie në ditën e nëntë të gjysmës së ndritshme të muajit Chaitra në kalendarin tradicional hindu . Kjo zakonisht ndodh në muajt Gregorian të Marsit ose Prillit çdo vit.  

Dita shënohet nga recitimi i legjendave të Ramës në tempuj ose leximi i tregimeve të Ramës në shtëpi. Disa hindu vaishnava vizitojnë një tempull, të tjerë luten brenda shtëpisë së tyre dhe disa marrin pjesë në një bhajan ose kirtan me muzikë si pjesë e puja dhe aarti .  Komuniteti organizon ngjarje bamirësie dhe vakte vullnetare. Festivali është një rast për reflektim moral për shumë hindu.   Disa e shënojnë këtë ditë me vrata (agjërim) ose një vizitë në një lumë për një zhytje.  

#### Ramlila dhe Dussehra 
majtas|parapamje| Në shtetet veriore, qendrore dhe perëndimore të Indisë, shfaqja Ramlila shfaqet gjatë Navratrit nga artistë ruralë (sipër).
Jeta e Ramës kujtohet dhe festohet çdo vit me shfaqje dramatike dhe fishekzjarre në vjeshtë. Kjo quhet Ramlila, dhe shfaqja ndjek historinë *Ramayana* ose më shpesh *Ramcharitmanas* .  Vëzhgohet përmes mijëra  arteve të performancës dhe ngjarjeve të vallëzimit të lidhura me Ramën, që janë vënë në skenë gjatë festivalit të Navratrit në Indi .  Pas shfaqjes së luftës legjendare midis së mirës dhe së keqes, festimet Ramlila arrijnë kulmin në festimet e natës në Dussehra (Dasara, Vijayadashami ), ku digjen figurat gjigante groteske të së keqes, si demon Ravana, zakonisht me fishekzjarre.  

#### Diwali 
Në disa pjesë të Indisë, kthimi i Ramës në Ayodhya dhe kurorëzimi i tij është arsyeja kryesore për të festuar Diwalin, i njohur gjithashtu si *Festivali i Dritave* . 

#### Artet hindu në Azinë Juglindore 
[parapamje| Historia e Ramës është një pjesë kryesore e relieveve artistike të gjetura në [Angkor Wat, Kamboxhia. Vargje të mëdha të relieveve Ramayana gjenden gjithashtu në Java, Indonezi. ]]
Historia e jetës së Ramës, si në formën e shkruar të sanskritishtes *Ramayana*, ashtu edhe në traditën gojore mbërriti në Azinë Juglindore në mijëvjeçarin e I të erës sonë.  Rama ishte një nga shumë idetë dhe temat kulturore të adoptuara, të tjerat ishin Buda, Shiva dhe pritës i ideve dhe tregimeve të tjera brahmanike dhe budiste.  Në veçanti, ndikimi i Ramës dhe ideve të tjera kulturore u rrit në Java, Bali, Malaya, Burma, Tajlandë, Kamboxhia dhe Laos . 

Tekstet xhainiste tregojnë një version shumë të ndryshëm të legjendës së Ramës sesa tekstet hindu si nga Valmiki. Sipas versionit xhain, Lakshmana (Vasudeva) është ai që vret Ravanën (Prativasudeva).  Rama, pas gjithë pjesëmarrjes së tij në shpëtimin e Sitës dhe përgatitjes për luftë, ai në fakt nuk e vret Ravanën, pra mbetet një person paqësor. Rama i xhainizmit ka gra të shumta ashtu si edhe Lakshmana, ndryshe nga virtyti i monogamisë që i është dhënë Ramës në tekstet hindu. Nga fundi i jetës së tij, Rama bëhet një murg xhaina dhe më pas arrin me sukses siddha-n e ndjekur nga moksha .  Diskutimi i avatarëve të Ramës dhe Krishnës është më i gjerë në këtë pjesë të shkrimit dytësor Sikh.  Emri i Ramës përmendet më shumë se 2500 herë në Guru Granth Sahib  dhe konsiderohet si avatar së bashku me Krishnën.

## Adhurimi dhe tempujt 
### adhurimi 
[parapamje| Vendi i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s të monumenteve [Hampi në Karnataka, i ndërtuar nga Perandoria Vijayanagara, përfshin një tempull të madh të Ramës. Relievet e shumta të tij në mur tregojnë historinë e jetës së Ramës. ]]
parapamje| Tempulli i Ramës në Ramtek (shek. X, i restauruar). Një mbishkrim mesjetar këtu e quan Ramën si *Advaitavadaprabhu* ose "Zoti i doktrinës Advaita".
Disa nga tempujt e Ramës përfshijnë:

* Tempulli Rama, Ram Janmabhoomi, Ayodhya, Uttar Pradesh .
* Tempulli Bhadrachalam, Telangana .
* Tempulli Kodandarama, Vontimitta, Andhra Pradesh .
* Tempulli Ramateertham, Andhra Pradesh .
* Tempulli Ramaswamy, Kumbakonam, Tamil Nadu
* Tempulli i Kola Valvill Ramar, Tiruvelliyangudi, Tamil Nadu
* Tempulli i Veeraraghava Swamy, Tiruvalllur, Tamil Nadu
* Tempulli Adi Jagannatha Perumal, Tamil Nadu
* Tempulli Mudikondan Kothandaramar, Tamil Nadu .
* Tempulli Vijayaraghava Perumal, Tamil Nadu .
* Tempulli Punnainallur Kothandaramar, Tamil Nadu
* Tempulli Eri-Katha Ramar, Tamil Nadu
* Tempulli i Sri Kalyana Ramaswamy, Tamil Nadu
* Tempulli Kothandarama, Thillaivilagam, Tamilnadu .
* Tempulli Kothandaramaswamy, Rameswaram, Tamil Nadu .
* Tempulli Sri Kothanda Ramaswamy, Tamil Nadu
* Tempulli Kothandaramar, Vaduvur, Tamil Nadu
* Tempulli i Sri Yoga Rama, Tamil Nadu
* Tempulli Kodandaramaswamy, Tamil Nadu
* Tempulli Kothandaramaswami, Nandambakkam, Tamil Nadu
* Triprayar Sriramaswami Kshetram, Triprayar, Kerala .
* Tempulli Kalaram, Nashik, Maharashtra .
* Tempulli Raghunath, Jammu .
* Ram Mandir, Bhubaneswar, Odisha .
* Tempulli Kodandarama, Chikmagalur, Karnataka .
* Tempulli Odogaon Raghunath, Odisha .
* Ramchaura Mandir, Bihar .
* Tempulli i Sri Rama, Ramapuram, Kerala.
* Thakurdwara Bhagwan Narainji, Gurdaspur, Punjab
* Tempulli Vilwadrinatha, Thiruvilwamala, Kerala .