Gjuhësia krahasuese

**Gjuhësia krahasuese**, ose **gjuhësia krahasuese-historike** (dikur **filologjia krahasuese**) është një degë e gjuhësisë historike që merret me krahasimin e gjuhëve për ta vendosur lidhjen e tyre historike.

Lidhja gjenetike nënkupton një origjinë të përbashkët ose proto-gjuhë dhe gjuhësia krahasuese synon të ndërtojë familje gjuhësore, të rindërtojë proto-gjuhët dhe të specifikojë ndryshimet që kanë rezultuar në gjuhët e dokumentuara. Për të ruajtur një dallim të qartë midis formave të vërtetuara dhe të rindërtuara, gjuhëtarët krahasues vendosin një asterisk para çdo forme që nuk gjendet në tekstet e dokumentuara. Janë zhvilluar disa metoda për kryerjen e klasifikimit të gjuhës, duke filluar nga inspektimi i thjeshtë deri te testimi i kompjuterizuar i hipotezave.

## Metodat 
Teknika themelore e gjuhësisë krahasuese është të krahasojë sistemet fonologjike, sistemet morfologjike, sintaksën dhe leksikun e dy ose më shumë gjuhëve duke përdorur teknika të tilla si metoda krahasuese. Në parim, çdo ndryshim midis dy gjuhëve të lidhura duhet të jetë i shpjegueshëm në një shkallë të lartë besueshmërie; ndryshimet sistematike, për shembull në sistemet fonologjike ose morfologjike pritet të jenë shumë të rregullta (konsistente). Në disa metoda mund të jetë e mundur të rindërtohet një proto-gjuhë e mëparshme. Megjithëse proto-gjuhët e rindërtuara me metodën krahasuese janë hipotetike, një rindërtim mund të ketë fuqi parashikuese. Shembulli më i dukshëm i kësaj është propozimi i Ferdinand de Saussure se sistemi i bashkëtingëlloreve indoevropiane përmbante laringale, një lloj bashkëtingëlloreje e padëshmuar në ndonjë gjuhë indoevropiane të njohur në atë kohë. Hipoteza u vërtetua me zbulimin e hititishtes, e cila rezultoi se kishte pikërisht bashkëtingëlloret që Saussure kishte hipotezuar në mjediset që ai kishte parashikuar.

Aty ku gjuhët rrjedhin nga një paraardhës shumë i largët, dhe kështu janë të lidhura më larg, metoda krahasuese bëhet më pak e zbatueshme. Në veçanti, përpjekja për të lidhur dy proto-gjuhë të rindërtuara me metodën krahasuese nuk ka prodhuar përgjithësisht rezultate që janë pranuar gjerësisht. Metoda gjithashtu nuk ka qenë shumë e mirë në identifikimin e qartë të nënfamiljeve. Një numër metodash të bazuara në analizën statistikore të fjalorit janë zhvilluar për të provuar dhe kapërcyer këtë kufizim, si leksikostatistika dhe krahasimi masiv. E para përdor bashkëngjitjet leksikore si metoda krahasuese, ndërsa e dyta përdor vetëm ngjashmëri leksikore.

## Historia 
Metoda më e hershme e këtij lloji ishte metoda krahasuese, e cila u zhvillua gjatë shumë viteve, duke arritur kulmin në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Kjo përdor një listë të gjatë fjalësh dhe studim të detajuar. Megjithatë, ai është kritikuar për shembull si subjektiv, informal dhe pa testueshmëri. Metoda krahasuese përdor informacion nga dy ose më shumë gjuhë dhe lejon rindërtimin e gjuhës stërgjyshore. Metoda e rindërtimit të brendshëm përdor vetëm një gjuhë të vetme, me krahasimin e varianteve të fjalëve, për ta kryer të njëjtin funksion. Rindërtimi i brendshëm është më rezistent ndaj ndërhyrjeve, por ka një bazë të kufizuar fjalësh të përdorshme dhe është në gjendje të rindërtojë vetëm disa ndryshime.

Në shekullin e njëzetë u zhvillua një metodë alternative, leksikostatistika, e cila lidhet kryesisht me Morris Swadesh, por bazohet në punë të mëparshme. Kjo përdor një listë të shkurtër fjalësh të fjalorit bazë në gjuhë të ndryshme për krahasim. Swadesh përdori 100 (200 më parë) njësi që supozohet se janë të përafërta (në bazë të ngjashmërisë fonetike) në gjuhët që krahasohen, megjithëse janë përdorur edhe lista të tjera. Një rrjedhë e leksikostatistikës është glotokronologjia, e zhvilluar fillimisht në vitet 1950, e cila propozoi një formulë matematikore për përcaktimin e datës kur dy gjuhë u ndanë, bazuar në përqindjen e një fjalori thelbësor të fjalëve kulturalisht të pavarura. Në formën e tij më të thjeshtë supozohet një normë konstante ndryshimi, megjithëse versionet e mëvonshme lejojnë variancën, por ende nuk arrijnë të besojnë. Glotokronologjia është përballur me skepticizëm në rritje dhe përdoret rrallë sot. Vlerësimet e datave tani mund të gjenerohen me metoda të kompjuterizuara që kanë më pak kufizime, duke llogaritur normat nga të dhënat.

Një tjetër metodë e diskutueshme, e zhvilluar nga Joseph Greenberg, është krahasimi masiv. Metoda, e cila mohon çdo aftësi për të datuar zhvillimet, synon thjesht të tregojë se cilat gjuhë janë gjithnjë e më pak afër njëra-tjetrës. Greenberg sugjeroi që metoda është e dobishme për grupimin paraprak të gjuhëve të njohura si të lidhura si një hap i parë drejt analizës krahasuese më të thelluar. Megjithatë, ai refuzohet kategorikisht nga shumica e gjuhëtarëve historikë.

Kohët e fundit, janë zhvilluar metoda të kompjuterizuara të testimit të hipotezave statistikore, të cilat lidhen si me metodën krahasuese ashtu edhe me leksikostatistikën. Metodat e bazuara në karaktere janë të ngjashme me të parat dhe metodat e bazuara në distancë janë të ngjashme me të dytat (shih Gjuhësia krahasuese sasiore). Karakteret e përdorura mund të jenë morfologjike ose gramatikore si dhe leksikore. Që nga mesi i viteve 1990, këto metoda filogjenetike më të sofistikuara të bazuara në pemë dhe në rrjet janë përdorur për të hetuar marrëdhëniet midis gjuhëve dhe për të përcaktuar datat e përafërta për proto-gjuhët. Metoda të tilla statistikore nuk mund të përdoren për të nxjerrë veçoritë e një protogjuhe, përveç faktit të ekzistencës së njësive të përbashkëta të fjalorit të krahasuar. Këto qasje janë sfiduar për problemet e tyre metodologjike, pasi pa një rindërtim ose të paktën një listë të detajuar të korrespodimeve fonologjike nuk mund të demonstrohet se dy fjalë në gjuhë të ndryshme janë të afërta.

## Fushat përkatëse 
Ekzistojnë disa degë të tjera të gjuhësisë që përfshijnë krahasimin e gjuhëve, e që nuk janë pjesë e *gjuhësisë krahasuese*:

* Tipologjia gjuhësore i krahason gjuhët për t'i klasifikuar ato sipas veçorive të tyre. Qëllimi i tij përfundimtar është të kuptojë universalet që drejtojnë gjuhën dhe gamën e llojeve që gjenden në gjuhët e botës në lidhje me ndonjë veçori të veçantë (për shembull, renditja e fjalëve ose sistemi i zanoreve). Ngjashmëria tipologjike nuk nënkupton një marrëdhënie historike.
* Kontakti gjuhësor shqyrton rezultatet gjuhësore të kontaktit midis folësve të gjuhëve të ndryshme, veçanërisht siç evidentohet në fjalët e huazuara. Një studim empirik i huave është sipas përkufizimit në fokus historik dhe për këtë arsye është pjesë e lëndës së gjuhësisë historike. Një nga qëllimet e etimologjisë është të përcaktojë se cilat artikuj në fjalorin e një gjuhe vijnë nga kontakti gjuhësor.
* Gjuhësia kontrastive i krahason gjuhët zakonisht me synimin për të ndihmuar në mësimin e gjuhës duke identifikuar dallime të rëndësishme midis gjuhëve amtare dhe atyre të synuara të nxënësit. Gjuhësia kontrastive merret vetëm me gjuhët e sotme.

## Krahasimet pseudogjuhësore 
Gjuhësia krahasuese përfshin studimin e marrëdhënieve historike të gjuhëve duke përdorur metodën krahasuese për të kërkuar korrespodencë të rregullt (d.m.th. të përsëritur) midis fonologjisë, gramatikës dhe fjalorit bazë të gjuhëve, dhe përmes testimit të hipotezave.; disa persona me pak ose aspak specializim në këtë fushë ndonjëherë përpiqen të krijojnë lidhje historike midis gjuhëve duke vënë në dukje ngjashmëritë midis tyre, në një mënyrë që konsiderohet pseudoshkencore nga specialistët.

Metoda më e zakonshme e aplikuar në krahasimet e gjuhëve pseudoshkencore është kërkimi i dy ose më shumë gjuhëve për fjalë që duken të ngjashme në tingullin dhe kuptimin e tyre.

## Shiko edhe 
* Metoda krahasuese
* Gjuhësia kontrastive
* Gjuhësia historike
* Leksikostatistika
* Gjuhësia krahasuese sasiore

## Referime 
## Bibliografia 
* August Schleicher: *Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.* (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 vols.) Weimar, H. Boehlau (1861/62); reprinted by Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, 
* Karl Brugmann, Berthold Delbrück, *Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen* (1886–1916).
* Raimo Anttila, *Historical and Comparative Linguistics* (Benjamins, 1989) 
* Theodora Bynon, *Historical Linguistics* (Cambridge University Press, 1977) 
* Richard D. Janda and Brian D. Joseph (Eds), *The Handbook of Historical Linguistics* (Blackwell, 2004) 
* Roger Lass, *Historical linguistics and language change*. (Cambridge University Press, 1997) 
* Winfred P. Lehmann, *Historical Linguistics: An Introduction* (Holt, 1962) 
* Joseph Salmons, Bibliography of historical-comparative linguistics. Oxford Bibliographies Online.
* R.L. Trask (ed.), *Dictionary of Historical and Comparative Linguistics*  (Fitzroy Dearborn, 2001)