Ramazani

[parapamje|Shfaqja e hënës së re gjatë muzgut të mbrëmjes në Manama, [Bahreini|Bahrein që shënon fillimin e muajit islam të Ramazanit]]
[parapamje|[Gjysmëhëna e dekoruar me ngjyra dhe e ndriçuar gjatë Ramazanit]]
**Ramazani** është muaji i nëntë i kalendarit Islam. Muaji zgjatë 29 ose 30 ditë bazuar në vëzhgimet pamore të hënës së re dhe sipas llogarive të shumëta të hartuara në hadithe. Fjala *ramazan* vjen nga arabishtja *Ramaḍān* (رمضان) që do të thotë vapë ose thatësirë.

Ai është muaji i agjërimit, që do të thotë shmangia e ushqimit dhe lëngjeve, mardhënieve seksuale, fjalëve dhe sjelljeve të këqija dhe gjërave të tjera të ndaluara në Islam. Agjërimi është një nga pesë shtyllat e Islamit dhe zgjatë nga agimi deri në perëndimin e diellit.

Në fund të ramazanit vjen fitër bajrami, apo festa e prishjes së agjërimit.
[parapamje|[Xhamia e sulltan Ahmetit në Stamboll nën ndriçimin tradicional të ramazanit *mahjâ-s*]]
[parapamje|Banderolë e Ramazanit në [Shkodër]]

## Burimet dhe origjina 
Agjërimi gjatë ramazanit është një nga detyrimet fetare të myslimanëve të përcaktuara në Kuran. Kuptimi fillestar i fjalës arabe *saum* rrjedh nga folja *s-v-m* me kuptimin "ndalem" dhe "pushoj" dhe me kuptimin figurativ "përkorem", "përmbahem" dhe "agjëroj". Në vargjet e Kuranit të transmetuara në Mekë ky term del vetëm një herë. Aty i urdhërohet Mërisë që të flasë nëpërmjet zbulesës me këto fjalë:

:„*Dhe ha, pi dhe qofsh e gëzuar* (tekstualisht: me sy të freskët)*! Dhe kur të shohësh ndonjë nga njerëzit, thuaj: i kam lëvduar* (premtuar, dhuruar) *të mëshirëshmit* (zotit) *agjërim. Prandaj sot nuk do të flas me asnjë krijesë njerëzore.*“ 
:- Surja 19, Ajeti 26

Përkatësisht bëhet nga komentuesit e Kuranit në këtë pikë lidhja e termit *saum* (*agjërim*) me „heshtjen“ (*samt*) si shenjë e përkores, e cila është karakteristike gjatë agjërimit islam në të gjitha sferat e jetës së përditëshme.

Kështu që Muhamedi duhet ta ketë njohur këtë term që gjatë periudhës mekkanase të profecisë, gjithësesi në kohën e tij, agjërimi (*kreshma*) si parim bazë fetar, ishte i njohur edhe për popullsinë çifute dhe të krishtere të Gadishullit Arabik. Megjithatë as përshkrimet e kulteve fetare para-islame, as mbishkrimet dhe grafitet nga hapësira kulturore, ku ka lindur feja islame, nuk dëshmojnë për ndonjë origjinë arabe të të agjëruarit.

Rregullat e para të dëshmueshme në kuran mbi formën e agjërimit janë ato vargje të kuranit që kanë lindur në Jathrib (sot Medinë) pas mërgimit (*hixhreti*) së Muhamedit. Por formulimet e këtyre vargjeve janë përveç karakterit të tyre urdhërues shumë të vagëlluara (*të paqarta*):

:„*O besimtarë! Ju është caktuar që të agjëroni…* (Agjërim duhet mbajtur) *një numër të caktuar ditësh.*“
:-sure 2, vargu 183-184

:184. „*O ju që besoni! Ju është caktuar të agjëroni, ashtu siç u ka qenë caktuar atyre para jush, ku ju mbështeteni*
:*185. Një numër të caktuar ditësh. (…)*“
:-sure 2, vargu 184-185

Si pasojë, përcaktimi i aspektit kohor të agjërimit u bë detyrë për jurisprudencën islame (*fikh-un*), për t'i plotësuar në përmbajtje thëniet pjesërisht pa detyrim të kuranit dhe për t'i precizuar ato (shih më poshtë).

Muhamedi me ndjekësit e tij në Medinë ndoqi në fillim ritualet e festës së 'ashura-s, të ditës së pajtimit për popullsinë çifute në Medinë dhe rrethinat e saj; në këtë ditë agjërohej nga perëndimi i diellit deri në perëndimin e ditës tjetër dhe jo si në ramazan vetëm gjatë ditës. Sipas kalendarit hënor kjo ditë, ku agjërimi edhe në fenë islame ka mbetur një veprim i rekomandueshëm, bie më 10 të muajit Muharrem, pasi në këtë ditë të muajit të parë islam thuhet se Nuhi ka dalë nga arka e tij. Në Mekë hapeshin në këtë ditë, deri në shekullin e kaluar, dyert e shenjtërores së Qabesë. Dita e 9-të e muajit Muharrem është gjithashtu ditë feste për asketët shiitë; më 10 muharrem shiitët përkujtojnë martirizimin e Hysejnit, birit të imamit të parë Ali ibn Ebi Talibt. Në këtë mënyrë agjërimi gjatë festës së ashura-s ka mbetur si për sunnitët ashtu edhe për shiitët pjesë përbërëse e praktikave fetare për arsye të ndryshme.

Në vitin e dytë (623-624) pas mërgimit të Muhamedit nga Meka në Medinë ishin vargjet e Kuranit në suren 2, vargjet 183-185 dhe 189, hapi i parë në rrugën e themelimit të praktikës së pavarur të re të agjërimit për bashkësinë islame, plotësimi dhe përcaktimi i rregullave rituale të të cilës do të mbetej detyrë e juridiksionit të mëvonshëm. Struktura dhe radhitja e përmbajtjes së këtyre vargjeve tregojnë se ato nuk janë zbuluar njëkohësisht por pjesë-pjesë. Kleriku i njohur al-Baidavi († 1286 ose 1292-1293), kadi në Shiraz (sot Iran), nuk është i vetmi nën kuranologët me këtë pikëpamje.

Një rëndësi të veçantë marr muaji i agjërimit të ramazanit përmes thënies në Kuran, sipas së cilës pikërisht ky muaj ka qenë ai, kur

:„*Kurani është dërguar* (për herë të parë) *si përligjie për njerëzit dhe* (vargjet e kuranit) *si dëshmi të qarta të rrugës së drejtë dhe të shpëtimit* (?). *Kush nga ju gjatë këtij muaji është i pranishëm* (dmth. jo rrugës) *të agjërojë në të.*“
:-sure 2, vargu 185

:„*185. Një numër i caktuar ditësh. Por kush prej jush është i sëmurë ose në udhëtim,* (të agjërojë) *në po aq ditë të tjera; dhe për ata që zor se mund ta përballojnë, ka një shlyerje: ushqimi i të varfërve. Dhe kush kryen një vepër të mirë përmes bindjes me vullnetin e vet, kjo është edhe më mirë për të. Dhe agjërimi është mirë për ju, në qoftë se e kuptoni.*“
:-sure 2, vargu 185

Kjo festohet gjatë natës së 27 të ramazanit si nata e përcaktimit hyjnor (*provanisë, providencës*) (arabisht ليلة القدر = lailat al-kadr = lailatu ʾl-kadr). Kjo festë është me orgjinë kuranike; përkujtimit të zbulesës së kuranit i përkushtohet sure 97:

:„*E kemi dërguar atë* (dmth. Kuranin) ''natën e provanisë. Por si ta dish ti se ç'është nata e provanisë? Nata e provanisë është më e mirë se njëmijë muaj.''“
:-sure 97

Meqë nuk dihej me siguri nata e saktë e zbulesës së Kuranit, kjo natë festohet sot krysisht natën e 27 të ramazanit por edhe në ditë të tjera me numër tek prej dhjetë ditëve të fundit të këtij muaji.

### Përjashtimet 
Gratë shtatzëna dhe të sëmurët si dhe fëmijët (përpara pubertetit) nuk e kanë për detyrë të agjërojnë. Gratë shtatzëna dhe të sëmurët duhet t'i shlyejnë ditët e humbura pas përfundimit të arsyeve për të mos agjëruar.

Është vërtetuar statistikisht se megjithatë shumica e grave shtatzëna myslimane agjëron dhe se kjo bën që të reduktohet pesha e fëmijës dhe kohëzgjatja e shtatzanisë. Prapambetjet fizike dhe sidomos ato mendore janë shumë më të mundshme, kur gjatë shtatzanisë agjërohet.

## Fillimi dhe mbarimi i ramazanit 
### Rregullat e përgjithshme 
Ndërsa të falurit e përditshëm (arabisht صلاة = salat = ṣalāt) (*namazi*) dhe udhëtimi i pelegrinazhit islam (arabisht حجّ = hadxh = ḥaǧǧ) (*haxhi*) bazohen në kohë të përcaktuara, fillimi dhe fundi i muajit të agjërimit të ramazanit është trashëguar dhe diskutuar gjithmonë në mënyrë kundërthënëse në trashëgiminë islame. Fillimin e tregon vrojtimi (arabisht رؤية = ru'ja = ruʾya) i hënës së re (*hilal*) në natën e ditës së fundit të muajit paraprirës ''sha'ban*. Në formën fillestare të kësaj trashëgimie në koleksionet kanonike të hadith-it, si direktivë e profetit, thuhet:

:*Ky muaj (përbëhet nga) 29 (ditë). Agjëroni vetëm pasi ta shihni atë (hënën e ngrënë, hilal-in), dhe prisheni agjërimin vetëm pasi ta shihni atë (përsëri). Dhe në rast se (qielli) është i mbuluar me re, atëherë caktojeni atë / plotësojeni numrin e ditëve të sha'ban-it në 30 (ditë)''.
:-hadith-i Ebu Davud, libri 13, Nr. 2312; el-Buhariu, libri 31, Nr. 130-131.

Përcaktuese për fillimin dhe mbarimin e ramazanit është përkatësisht vrojtimi i hënës së re (arabisht رؤية الهلال = ru'jat al-hilal = ruʾyatu ʾl-hilāl) nëpërmjet një ose disa dëshmitarëve. I diskutueshëm gjatë përcaktimit të fillimit të këtij muaji është roli që luajnë astronomët (*munaxhim*) dhe matematikanët (''ahl al-ma'rifa bil-hisab*), nga të cilët ende nuk kishte në shoqërinë islame të hershme dhe që më vonë kanë qenë të prirur të përcaktojnë fillimin e muajit vetëm nëpërmjet llogaritjeve (*hisab*) pa vrojtuar hënën.

### Udhëzimet në Kuran 
:„*O ju që besoni! Ju është caktuar të agjëroni, ashtu siç u ka qenë caktuar atyre para jush. Ndoshta do të jeni të devotshëm* (të mbani agjërim) *një numër të caktuar ditësh.*“
:-sure 2, vargu 183

Nuk kanë ndihmuar fare për qartësimin e kësaj çështjeje të diskutuar gjatë shekullit të 7-të në lidhje me fillimin dhe fundin e muajit të agjërimit. Përcaktimi i fillimit të ramazanit jep në botën islamiko-arabe deri më sot çdo vit shkas për diskutime kontroverse (*kundërshtuese*) pasi zëvendësimi i vrojtimit të hënës së re si fillim i ramazanit nëpërmjet llogaritjes astronomike çon detyrimisht në injorimin (*mosrespektimin*) e urdhëresës së profetit *agjëroni vetëm pasi ta shihni atë* (hënën e re).

Në Egjipt fillimi i ramazanit caktohet nga shfaqja e hënës së re në Asvan, ku për vrojtimin e saj lajmërohet me telefon Kajro dhe më pas shpallet fillimi i ramazanit.

## Fillimi dhe mbarimi i përditshëm i agjërimit 
Agjërimit i kushtohet dita, ndërsa prishjes së tij (*iftar*) nata, gjë për të cilën udhëzimi në Kuran e bën po ashtu të nevojshëm një sqarim më të saktë.

:„*… dhe hani e pini deri kur në agim të dalloni një pe të bardh nga një i zi!*“
:-sure 2, vargu 187

Në këtë varg kërkohet në mënyrë të qartë që agjërimi të fillohet gjatë agimit (*faxhr*), atëherë kur sapo të dallohen nga njëra-tjetra nuancat e çelëta dhe të errëta. Për ta sqaruar këtë më saktë janë marrë në ndihmë hadith-et e ngjashëm me njëri-tjetrin psh. ato me këtë formulim: „*hani dhe pini deri kur Ibn Umm Maktum-i të bëjë thirrje'' (për t'u falur, *salat al-faxhr*)“.

:„*… dhe hani e pini deri kur në agim të dalloni një pe të bardh nga një i zi!*“
:-sure 2, vargu 187

Kjo shprehje e zbulesës „*deri në natë*“ është interpretuar edhe në këtë rast nga ekzegjetët e Kuranit si edhe nga trashëgimia e hadith-it meqënëse ishte e qartë që kjo nevojitej të sqarohej më tej. Që me këtë nuk është nënkuptuar vetëm perëndimi i diellit dhe zhdukja e dritës së diellit, këtë e tregon sunneti i trashëguar i kalifit të dytë Omer bin Hatabit, i cili e bënte faljen e mbrëmjes (*salat al-maghrib*) vetëm pas errësimit të plotë të natës dhe vetëm pas saj e prishte agjërimin. Në të kundërt të këtij interpretimi, Muhamedi thotë: *Zoti ka thënë: më shumë nga shërbëtorët e mi dua atë që e prish agjërimin më shpejt*.

Jurisprudenca islame ka gjetur një pajtim pak a shumë të qëndrueshëm duke marrë parasysh këto formulime të vagëta të Kuranit në suren 2, vargu 187 në lidhje me fillimin dhe përfundimin e agjërimit të përditshëm. Për të krijuar një praktikë rituale uniforme (*të njëllojtë*) iu dha rëndësi momentit të lindjes dhe perëndimit të diellit me prirjen për ta ndarë në kohë agimin (fillimin e agjërimit): agimi (*faxhr*) sipas Kuranit me shfaqjen e parë të dritës dhe „agimi i dytë“ (arabisht الفجر الثاني = al-faxhr ath-thani = al-faǧr aṯ-ṯānī ose الفجر الآخر = al-faxhr al-akhir = al-faǧr al-āḫir) agimi që përhapet si brez i hollë drite në horizont. Ky i fundit është kanonizuar (*bërë rregull, ligj*) si momenti i fillimit të agjërimit të përditshëm; ky është agu i mëngjesit, drita e të cilit (siç thuhet në shkrimet e hadith-it) „*mbush me dritë shtëpitë dhe rrugët*“.

Në lidhje me këtë përcaktim të fillimit të agjërimit qëndron edhe ai i të ashtuquajturit *zahur* (arabisht سحور = zaḥūr = vakti i fundit përpara fillimit të agjërimit ditor) gjatë një të tretës së fundit të natës. Ky vakt vlen jo vetëm për të përballuar kohën e ardhme të agjërimit në ditën që vjen por edhe si bekim (*baraka*). Engjëjt (siç thuhet shpesh në trashëgimi) do t'i bëjnë zotit lutje si për atë, i cili gjatë agut *të parë* i lutet zotit që ta falë, ashtu edhe për atë, i cili ha zahur-in, vaktin e fundit përpara agimit. Kjo është madje një veçori dalluese ndërmjet agjërimit islam dhe atij të „atyre të shkrimeve“ (*çifutëve dhe të krishterëve*), pra një shenjë dalluese për një mysliman dhe një nga kriteret e përkatësisë fetare. Si pasojë ky vakt vlen në jurisprudencën islame (*fikh*) si i rekomandueshëm ose madje si sunet që duhet zbatuar. Në shkrimet e hadithit vihet re prirja që duket se e bën këtë vakt të detyrueshëm: „*ju është caktuar ngrënia e zahur-it*“.

## Detyrimet gjatë agjërimit 
Nga vargu i lartpërmendur i Kuranit:

:*Muaji i ramazanit është (ose: (koha e agjërimit është ) muaji i ramazanit) ai, ku kurani është dërguar (për herë të parë) si përligjie për njerëzit dhe (vargjet e kuranit) si dëshmi të qarta të rrugës së drejtë dhe të shpëtimit. Kush nga ju gjatë këtij muaji është i pranishëm (dmth. jo në udhëtim) të agjërojë në të…*
:-sure 2, vargu 185

dhe duke u bazuar edhe tek udhëzimi po ashtu i lartpërmendur i profetit: “Agjëroni vetëm pasi ta shihni atë (hënën e re, hilal-in), *dhe prisheni agjërimin vetëm pasi ta shihni atë (përsëri)*” etj. rezulton agjërimi njëmujor prej lindjes së diellit deri në perëndimin e tij. Pjesa e parë e vargut 184 të sures 2: “(Agjërimi mbahet një) numër i caktuar ditësh” është bërë kështu si pasojë e interpretimeve të njëzëshme të ekzegjezës së kuranit (tafsīr-it) objekt abrogimi (*shfuqizimi, anulimi*) duke humbur kuptimin në favor të vargut pasues: “kush nga ju gjatë këtij muaji është i pranishëm (dmth. jo në udhëtim) të agjërojë në të…”.

Pra lindja e ritualit të agjërimit të ramazanit dhe e detyrimeve të lidhura me të duhet parë në një proces të shkurtër historik; pasazhet e veçanta të zbulesës bashkë me kontraditat (*kundërthëniet, kundërshtimet*) e tyre në përmbajtje, të cilat janë neutralizuar pjesërisht përmes vetë kuranit dhe pjesërisht përmes komentimeve të hadith-it, e kanë origjinën, siç u vu në dukje më lart, në kohën e hershme medinase të profetisë në vitin e dytë të mërgimit (623–624).

Në bazë të ligjit, agjërimi përkufizohet si përkore (*maturi, përmbajtje*) (imsak) ndaj veprimeve të caktuara: konsumimit të ushqimeve dhe pijeve, pirjes së duhanit, marrëdhënieve seksuale dhe dehjes. Për të mbajtur agjërim e ka për detyrë çdo mysliman, i cili është në zotërim të plotë të intelektit të vet ('*akil*), në moshë madhore (*baligh*) dhe fizikisht në gjendje (*kadir*). Agjërimi i një të mituri me aftësi të mjaftueshme gjykimi (*mumajjiz*) është po ashtu i vlefshëm.

Përkrah këtyre aspekteve praktike të detyrimeve të agjërimit ka edhe disa komponentë etiko-moralë që myslimani i ka për detyrë t'i ketë parasysh gjatë ramazanit. Duhen evituar me çdo kusht marrja nëpër gojë, shpifja, gënjeshtrat, fyerjet e çdo forme, gjithashtu edhe veprime të tilla, të cilat në fakt nuk janë të ndaluara por që mund të shkaktojnë pakujdesi tek vetja ose tek të tjerët.

U bë detyrë e jurisprudencës islame me rrymat e ndryshme të saj që të përcaktonte rregullat e agjërimit në praktikë. Por edhe vetë kurani ka lejuar përjashtime:

:*Dhe në rast se dikush është i sëmurë ose gjendet në udhëtim* (dhe prandaj nuk agjëron dot, atij i vihen si detyrë përkatësisht) *një numër ditësh të tjera* (për të shlyer ato të pakryerat). ''Zoti do t'jua bëjë të lehtë, jo të vështirë. Prandaj plotësoni *(duke e shlyer agjërimin më vonë) *numrin *(e ditëve të caktuara për agjërim) *dhe lëvdoni zotin që ju ka vënë në rrugë të drejtë! Ndoshta do të jeni mirënjohës.*
:-sure 2, fundi i vargut 185

## Përfundimi i agjërimit të ramazanit 
[parapamje|[Iftari në xhaminë e sulltan Ahmetit në Stamboll, Turqi]]

Me fillimin e muajit të ri *shavval*, i cili përcaktohet po ashtu kur vrojtohet hëna e re (në rast pasigurie duke e llogaritur ramazanin me tridhjetë ditë), festohet Fitër Bajrami. Festimi fillon me faljen e përbashkët të detyrueshme pasi të jetë bërë zeqati i fitretit, pasi kjo festë i jep fund kohës së agjërimit.

## Literaturë 
* Peri J. Bearman.: *The Encyclopaedia of Islam*. New Edition. Brill, Leiden 2004, ISBN 90-04-14114-6
* K. G. Jacob: *Der muslimische Fastenmonat Ramadan* (Muaji mysliman i agjërimit, ramazani). Në: VI. Jahresbericht der Geographischen Gesellschaft zu Greifswald 1893-1896. 1. Teil, F. 1-33
* Klaus Lech: *Geschichte des islamischen Kultus. Rechtshistorische und hadit-kritische Untersuchungen zur Entwicklung und Systematik der 'Ibâdât'' (Historia e kultit islamik. Analizë e historisë së juridiksionit dhe kritike e hadith-it dhe e sistematikës të 'ibâdât-it). Vol. I. *Das ramadân-Fasten* (Agjërimi i ramazanit). Erster Teil. Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1979, ISBN 3-447-01943-3
* Bertold Spuler: *Con Amore oder Einige Bemerkungen zur islamischen Zeitrechnung* (Disa vërejtje mbi kalendarin islamik). Në: *Der Islam* (Feja islame) 38 (1963), f. 154-160.
* Kees Wagtendonk: *Fasting in the Koran*. Brill, Leiden 1965.
* Arent Jan Wensinck, Johannes H. Kramers: *Handwörterbuch des Islam* (Manuali i fesë islame). Brill, Leiden 1976.

## Lidhje të jashtme
* www.feste-der-religionen.de - (Shpjegime mbi muajin e ramazanit)
* www.mondsichtung.de - Faqe islamiko-astronomike mbi vrojtimin e hënës
* „Ramadan, der Monat des Konsums“, (*Ramazani, muaji i konsumit*) Telepolis, 30. Oktober 2005
* Artikel über Freuden und Leiden im Ramadan (*I vështirë por bekimprurës. Artikull mbi gëzimet dhe vuajtjet në ramazan*). Në: Wiener Zeitung, 14. August 2009
* Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)
* The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia
* Muslime in Deutschland einigen sich 2008 erstmals auf einen einheitlichen Ramadankalender (*Myslimanët në Gjermani merren vesh për një kalendar të unifikuar për ramazanin*)

## Referimet