Epoka e Artë e Piraterisë

[parapamje|290px|Një pikturë e vitit 1920 e betejës përfundimtare të [Mjekërziut kundër Robert Maynard në vitin 1718]]
**Epoka e Artë e Piraterisë** është një emërtim i zakonshëm për periudhën midis viteve 1650 dhe 1730, kur pirateria detare ishte një faktor domethënës në historitë e Oqeanit Atlantik të Veriut dhe Oqeanit Indian.

Historitë e piraterisë shpesh e ndajnë Epokën e Artë të Piraterisë në tre periudha:

#Periudha e buccaneering (afërsisht 1650-1680), e karakterizuar nga detarë anglo-francezë me bazë në Xhamajka dhe Tortuga që sulmojnë kolonitë spanjolle dhe transportojnë në Karaibe dhe Paqësorin lindor.
#Raundi i Piratëve (1690), i shoqëruar me udhëtime në distanca të gjata nga Amerika për të grabitur objektivat e myslimane dhe Kompanisë së Indisë Lindore në Oqeanin Indian dhe Detin e Kuq.
#Periudha pas trashëgimisë spanjolle (1715-1726), kur marinarët dhe privateers anglo-amerikanë u larguan të papunë në fund të Luftës së Pasardhësit Spanjoll u kthye masivisht në pirateri në Karaibe, Oqeanin Indian, bregun lindor të Amerikës Veriore, dhe bregun e Afrikës Perëndimore.

Përkufizimet më të ngushta të Epokës së Artë ndonjëherë përjashtojnë periudhat e para ose të dyta, por shumica përfshijnë të paktën një pjesë të së tretës. Konceptimi modern i piratëve siç përshkruhet në kulturën popullore rrjedh kryesisht, megjithëse jo gjithmonë me saktësi, nga Epoka e Artë e Piraterisë.

Faktorët që kontribuan në piraterinë gjatë Epokës së Artë përfshinin rritjen e sasive të ngarkesave të vlefshme që dërgoheshin në Evropë mbi zona të mëdha oqeanike, reduktimin e marinave evropiane në rajone të caktuara, trajnimin dhe përvojën që shumë marinarë kishin fituar në marinat evropiane (veçanërisht Marina Mbretërore Britanike), dhe qeveria e korruptuar dhe joefektive në kolonitë evropiane jashtë shtetit. Fuqitë koloniale në atë kohë luftuan vazhdimisht me piratët dhe u përfshinë në disa beteja të dukshme dhe ngjarje të tjera të lidhura.

## Emri
### Origjina
[parapamje|[Amaro Pargo, një nga korsairët më të famshëm të Epokës së Artë të Piraterisë]]
Përmendja më e vjetër letrare e njohur e një "Epoke të Artë" të piraterisë është nga viti 1894, kur gazetari anglez George Powell shkroi për "Ajo që duket të ketë qenë epoka e artë e piraterisë deri në dekadën e fundit të shekullit të 17-të." Powell përdor shprehjen ndërsa rishikon *A New and Exact History of Jamaica* të Charles Leslie, atëherë mbi 150 vjeç. Powell përdor shprehjen vetëm një herë.

Në vitin 1897, një përdorim më sistematik i shprehjes "Epoka e Artë e Piraterisë" u prezantua nga historiani John Fiske, i cili shkroi: "Në asnjë moment tjetër në historinë e botës biznesi i piraterisë nuk ka lulëzuar aq shumë sa në shekullin e shtatëmbëdhjetë dhe pjesa e parë e shekullit të tetëmbëdhjetë. Epoka e saj e artë mund të thuhet se është shtrirë nga rreth 1650 deri në rreth 1720." Piratët muslimanë dhe ata të Azisë Lindore ishin aq të zënë në punë në shekullin e shtatëmbëdhjetë si në çdo kohë tjetër, rasti i tyre nuk e dëmton deklaratën time se epoka e buccaneers ishte epoka e artë e piraterisë."

Historianët piratë të gjysmës së parë të shekullit të 20-të herë pas here adoptuan termin e Fiske "Epoka e Artë", pa ndjekur domosdoshmërisht datat e fillimit dhe mbarimit të tij për të. Përkufizimi më i gjerë i një epoke të piraterisë ishte ai i Patrick Pringle, i cili shkroi në 1951 se "epoka më e lulëzuar në historinë e piraterisë ... filloi në mbretërimin e Mbretëreshës Elizabeth I dhe përfundoi në dekadën e dytë të tetëmbëdhjetë Kjo ide binte fare në kundërshtim me Fisken, i cili e kishte mohuar ashpër se figura të tilla elizabetiane si Drake ishin piratë.

### Tendenca drejt përkufizimeve të ngushta
Nga përkufizimet e fundit, ai i dhënë nga Pringle duket se ka gamën më të gjerë, një përjashtim nga një prirje e përgjithshme midis historianëve nga viti 1909 deri në vitet 1990, drejt ngushtimit të Epokës së Artë. Që në vitin 1924, Philip Gosse e përshkroi piraterinë si në kulmin e saj "nga 1680 deri në 1730". Në librin e tij shumë të njohur të vitit 1978 *The Pirates* për serinë *The Seafarers* të TimeLife, Douglas Botting e përkufizoi Epokën e Artë si zgjatje "mezi 30 vjet, duke filluar nga fundi i shekullit të 17-të dhe duke përfunduar në tremujorin e parë të shekullit të 18-të". Përkufizimi i Botting u ndoq nga afër nga Frank Sherry në vitin 1986. Në një artikull akademik të vitit 1989, profesor Marcus Rediker përcaktoi Epokën e Artë si të zgjatur vetëm nga viti 1716 deri më 1726. Angus Konstam më 1998, e llogariti epokën si të zgjatur nga viti 1700 deri më 1730.

Ndoshta hapi përfundimtar në kufizimin e Epokës së Artë ishte në *The History of Pirates,* të vitit 2005 të Konstamit, në të cilin ai u tërhoq nga përkufizimi i tij i mëparshëm, e quajti një përkufizim 1690–1730 të Epokës së Artë "bujare" dhe arriti në përfundimin se "Më i keqi nga këto ekseset e piratëve u kufizuan në një periudhë tetëvjeçare, nga viti 1714 deri më 1722, kështu që Epoka e Artë e vërtetë nuk mund të quhet as një "dekadë e artë".

### Tendenca e kundërt e kohëve të fundit drejt kuptimit më të gjerë
David Cordingly, në veprën e tij me ndikim të vitit 1994 *Under the Black Flag*, e përcaktoi "epokën e madhe të piraterisë" si zgjatur nga vitet 1650 deri në rreth 1725, shumë afër përkufizimit të Fiske për Epokën e Artë.

Rediker, në vitin 2004, përshkroi përkufizimin më kompleks të Epokës së Artë deri më sot. Ai propozon një "epokë të artë të piraterisë, e cila përfshiu periudhën nga afërsisht 1650-1730", të cilën ai e ndan në tre "breza" të dallueshme: buckaneers e 1650-1680, piratët e Oqeanit Indian të viteve 1690 dhe piratët e vitet 1716–1726.

Martin Mares, duke u mbështetur në Cordingly dhe Rediker, i çoi argumentet e tyre në lidhje me periodizimin e Epokës së Artë të Piraterisë edhe më tej në veprën e tij kryesore Kontributi Britanik në Zhvillimin e Piraterisë në Epokën e Artë të Piraterisë, duke propozuar që periodizimi më i gjatë mund të jetë kuptohet edhe si një proces i pandërprerë dhe i vazhdueshëm me pikat e tij të majave dhe regresioneve. Përveç kësaj, Mares argumentoi se një interpretim i tillë na lejon të kuptojmë plotësisht se si epoka e artë e piraterisë i ndihmoi britanikët të zhvillonin të kuptuarit e politikës së tyre perandorake si një fushë e vetme me interesa të ndërlidhura dhe jo sfera të ndara të ndikimit perëndimor dhe lindor. Ky argument u përforcua më vonë nga perspektiva ekonomike nga Nicolás Rodríguez Arosemena. Arosemena, duke përdorur analizën e zhvillimit të Xhamajkës nga puna e Martin Mares, propozon që të dhënat empirike të mbledhura nga Mares kanë implikime më të gjera – veçanërisht ato ligjore, si njohja e ius cogens edhe para Revolucionit Industrial në termat e pasurimit të padrejtë, meqë "Është krejtësisht e mundur që të kemi ishuj prosperiteti brenda një deti mjerimi. Dhe sigurisht, nëse thjesht marrim shembull nga ishujt, bota do të duket si një parajsë." por në fillim jetonin kryesisht si gjuetarë derrash dhe bagëtish sesa grabitës; tranzicioni i tyre në piraterinë me kohë të plotë ishte gradual dhe i motivuar pjesërisht nga përpjekjet spanjolle për të zhdukur si kërpudhat ashtu edhe kafshët grabitqare nga të cilat ata vareshin. Migrimi i bukanerëve nga kontinenti i Hispaniolës në ishullin më të mbrojtur në det të hapur të Tortugës kufizoi burimet e tyre dhe përshpejtoi bastisjet e tyre piratike. Sipas Alexandre Exquemelin, një buccaneer dhe historian i cili mbetet një burim kryesor në këtë periudhë, Pierre Le Grand ishte pionier i sulmeve të kolonëve ndaj galionëve që bënin udhëtimin e kthimit në Spanjë.

Rritja e buccaneering në Tortuga u shtua nga pushtimi anglez i Xhamajkës nga Spanja në vitin 1655. Guvernatorët e hershëm anglezë të Xhamajkës u dhanë lirisht letra marke bukanistëve Tortuga dhe bashkatdhetarëve të tyre, ndërsa rritja e Port Royal u dha këtyre sulmuesve një vend shumë më fitimprurës dhe më i këndshëm për të shitur plaçkën e tyre. Në vitet 1660, guvernatori i ri francez i Tortugës, Bertrand d'Ogeron, siguroi në mënyrë të ngjashme komisione private si për kolonistët e tij, ashtu edhe për të prerë anglezët nga Port Royal. Këto kushte e sollën zenitin e karaibeve, duke kulmuar me ekspeditën e Panamasë të Henry Morgan më 1670, e cila pa Panama City të plaçkitur, kapur dhe djegur vitin e ardhshëm.

### Raundi i Piratëve, rr. 1693–1700
[parapamje|djathtas|[Henry Every shfaqet duke shitur plaçkën e tij në këtë gdhendje nga Howard Pyle. Kapja e anijes së madhe mogule *Ganj-i-Sawai* nga Every më 1695 qëndron si një nga bastisjet më fitimprurëse të piratëve të kryer ndonjëherë.]]

Një sërë faktorësh bënë që piratët anglo-amerikanë, disa prej të cilëve ishin futur në piraterinë gjatë periudhës së buccaneering, të shikonin përtej Karaibeve për thesar me fillimin e viteve 1690. Revolucioni i Lavdishëm kishte rivendosur armiqësinë tradicionale midis Britanisë dhe Francës, duke i dhënë fund kështu bashkëpunimit fitimprurës midis Xhamajkës angleze dhe Tortugës franceze. Shkatërrimi i Port Royal nga një tërmet në vitin 1692 zvogëloi më tej tërheqjet e Karaibeve duke shkatërruar tregun kryesor të piratëve për plaçkitjen e rrethuar. Guvernatorët kolonialë të Karaibeve filluan të hedhin poshtë politikën tradicionale të "asnjë paqeje përtej vijës", sipas së cilës kuptohej se lufta do të vazhdonte (dhe kështu do të jepeshin letrat e markës) në Karaibe pavarësisht nga traktatet e paqes të nënshkruara në Evropë; tani e tutje, komisionet do të jepeshin vetëm në kohë lufte dhe kufizimet e tyre do të zbatoheshin rreptësisht. Për më tepër, pjesa më e madhe e Mainit spanjoll thjesht ishte rraskapitur; Vetëm Maracaibo ishte pushtuar tre herë midis 1667 dhe 1678, ndërsa Río de la Hacha ishte bastisur pesë herë dhe Tolú tetë.

Në të njëjtën kohë, kolonitë më pak të favorizuara të Anglisë, duke përfshirë Bermuda, New York dhe Rhode Island, ishin uritur nga paratë nga Aktet e Navigimit. Tregtarët dhe guvernatorët e etur për monedha ishin të gatshëm të anashkalonin dhe madje të siguronin udhëtimet e piratëve; një zyrtar kolonial mbrojti një pirat sepse ai mendoi se ishte "shumë e ashpër të varësh njerëz që sjellin ar në këto provinca." Edhe pse disa nga këta piratë që vepronin jashtë Anglisë së Re dhe Kolonive të Mesme synonin mirë kolonitë më të largëta të bregdetit të Paqësorit të Spanjës. në vitet 1690 dhe më tej, Oqeani Indian ishte një objektiv më i pasur dhe më joshëse. Prodhimi ekonomik i Indisë e zvogëloi atë të Evropës gjatë kësaj kohe, veçanërisht në mallrat luksoze me vlerë të lartë si mëndafshi dhe basma, të cilat e bënë plaçkën ideale të piratëve; në të njëjtën kohë, asnjë marinë e fuqishme nuk kaloi në Oqeanin Indian, duke lënë anijet lokale dhe Anijet e kompanive të ndryshme të Indisë Lindore janë të ndjeshme ndaj sulmeve. Kjo hapi skenën për piraterinë e famshme të Thomas Tew, Henry Every, Robert Culliford dhe (megjithëse faji i tij mbetet i diskutueshëm) William Kidd.

## Referime
## Bibliografia
* Guy Chet, The Ocean is a Wilderness: Atlantic Piracy and the Limits of State Authority, 1688–1856. Amherst, MA: University of Massachusetts Press, 2014.
* Crowhurst, Patrick (1977). The Defence of British Trade, 1689–1815. Dawson.
* 
* 
* 
* 
* 
* Monod, Paul. "Dangerous Merchandise: Smuggling, Jacobitism, and Commercial Culture in Southeast England, 1690–1760." Journal of British Studies 30.2 (April 1991): 150–82.
* Moss, Jeremy (2020). *The Life and Tryals of the Gentleman Pirate, Major Stede Bonnet*. Koehler Books. .
* Pérotin-Dumon, Anne (2001). "The Pirate and the Emperor: Power and the Law on the Seas, 1450–1850." In Bandits of the Sea: A Pirate Reader, ed. C. R. Pennell, 25–54. New York University Press.
* 
* 
* 
* 
* Truxes, Thomas (2008). Defying Empire: Trading with the Enemy in Colonial New York. Yale University Press.

## Lidhje të jashtme
* "The Golden Age of Piracy", de The Mel Fisher Maritime Heritage Society (në anglisht)
* Cindy Vallar, "The Golden Age of Piracy" (në anglisht)
* A short history of the Golden Age of Piracy (në anglisht)
* The UnMuseum, "The Golden Age of Piracy"  (në anglisht)
* History of Piracy (në anglisht)