Betlehemi

**Betlehem** (arabisht: : بيت لحم *Bayt Laḥmi*; hebraisht: בֵּית לֶחֶם *Bēṯ Leḥem*) është një qytet në Bregun Perëndimor, Palestinë, i vendosur rreth 10 kilometra (6.2 mi) në jug të Jeruzalemit. Është kryeqyteti i Guvernoratit Betlehem dhe ka një popullsi prej rreth 25,000 njerëz. Ekonomia e qytetit është kryesisht e drejtuar nga turistët; Turizmi ndërkombëtar arrin kulmin rreth dhe gjatë Krishtlindjeve, kur krishterët nisin një pelegrinazh në Kishën e Lindjes, e nderuar si vendlindja e Lindjes së Jezusit. Në hyrjen veriore të qytetit është Varri i Rakelës, vendvarrimi i matriarkes biblike Rakelës. Lëvizja rreth qytetit është e kufizuar për shkak të pengesës izraelite të Bregut Perëndimor.

Përmendja më e hershme e njohur e Betlehemit është në korrespondencën e Amarnës të Egjiptit të lashtë, e datës 1350–1330 pes, kur qyteti ishte i banuar nga kananitët. Në Biblën Hebraike, përshkruhet periudha e izraelitëve; ai identifikon Betlehemin si vendlindjen e Davidit, si dhe qytetin ku ai u miros si monarku i tretë i Mbretërisë së Bashkuar të Izraelit, dhe gjithashtu thekson se ai u ndërtua si një qytet i fortifikuar nga Roboami, monarku i parë i Mbretërisë së Judës. Në Dhiatën e Re, Ungjilli i Mateut dhe Ungjilli i Lukës e identifikojnë qytetin si vendlindjen e Jezusit të Nazaretit. Nën Perandorinë Romake, qyteti i Betlehemit u shkatërrua nga Adriani, i cili ishte në proces të mposhtjes së hebrenjve të përfshirë në revoltën e Bar Kokhba. Megjithatë, rindërtimi i Betlehemit u promovua më vonë nga Helena, nëna e Kostandinit të Madh; Konstandini e zgjeroi projektin e nënës së tij duke porositur Kishën e Lindjes në vitin 327 të es. Në vitin 529, Kisha e Lindjes u dëmtua rëndë nga samaritanët e përfshirë në revoltat samaritane; pas fitores së Perandorisë Bizantine, ajo u rindërtua një shekull më vonë nga Justiniani I.

Mes pushtimit mysliman të Levantit, Betlehemi u bë pjesë e Jund Filastin në vitin 637. Myslimanët vazhduan të sundonin qytetin deri në vitin 1099, kur u pushtua nga kryqtarët, të cilët zëvendësuan klerin krishterë vendas - të përbërë nga përfaqësues nga Kisha Ortodokse Greke - me përfaqësues nga Kisha Katolike. Në mesin e shekullit të 13-të, muret e Betlehemit u shkatërruan nga Sulltanati Mamluk. Megjithatë, ato u rindërtuan nga Perandoria Osmane në shekullin e 16-të, pas luftës osmano-mamluk. Në fund të Luftës së Parë Botërore, osmanët e mundur humbën kontrollin e Betlehemit nga Perandoria Britanike. Ajo u qeveris nën Mandatin Britanik për Palestinën deri në vitin 1948, kur u pushtua nga Jordania gjatë Luftës së Parë Arabo-Izraelite. Në vitin 1967, qyteti u pushtua nga Izraeli gjatë Luftës së Tretë Arabo-Izraelite. Që nga Marrëveshja e Oslos, e cila përfshin një sërë marrëveshjesh midis Izraelit dhe Autoritetit Kombëtar Palestinez, Betlehemi është caktuar si pjesë e Zonës A të Bregut Perëndimor, duke e bërë atë nominalisht si nën kontrollin e plotë palestinez. Aktualisht, Betlehemi është rrethuar nga dhjetëra vendbanime izraelite, të cilat efektivisht i ndajnë palestinezët në qytet nga mundësia për të hyrë hapur në tokën dhe mjetet e tyre të jetesës, dhe gjithashtu ka shkaktuar eksodin e tyre të vazhdueshëm.

## Gjeografia
[parapamje|Rezidenca e [Priftërinjtë e Zemrës së Shenjtë të Jezusit të Bétharram|Priftërinjve të Zemrës së Shenjtë të Jezusit të Bétharram, 2008]]

Betlehemi ndodhet në një lartësi prej rreth 775 metra mbi nivelin e detit, 30 metra më i lartë se Jeruzalemi aty pranë. Betlehemi ndodhet në malet e Judesë.

Qyteti ndodhet 73 kilometra (45 mi) në verilindje të Qytetit të Gazës dhe Detit Mesdhe, 75 kilometra (47 mi) në perëndim të Amanit, Jordani, 59 kilometra (37 mi) në juglindje të Tel Avivit, Izrael dhe 10 kilometra (6.2 mi) në jug të Jeruzalemit. Qytetet dhe qytezat e afërta përfshijnë Beit Safafa dhe Jerusalemin në veri, Beit Jala në veriperëndim, Husan në perëndim, al-Khadr and Artas në jugperëndim dhe Beit Sahour në lindje. Beit Jala dhe ky i fundit formojnë një grumbullim me Betlehemin. Kampet e refugjatëve Aida dhe Azza ndodhen brenda kufijve të qytetit.

Në qendër të Betlehemit është qyteti i tij i vjetër. Qyteti i vjetër përbëhet nga tetë lagje, të shtruara në një stil mozaik, duke formuar zonën përreth Sheshit të Manger. Lagjet përfshijnë lagjet e krishtera an-Najxhreh, el-Farahije, el-Anatreh, al-Tarajmeh, el-Qawawsa dhe Hreizat dhe el-Fawaghreh- lagjen e vetme myslimane. Shumica e lagjeve të krishtera janë emëruar sipas klaneve arabe Ghassanid që u vendosën atje. Lagjja Al-Qawawsa u formua nga emigrantë të krishterë arabë nga qyteti i afërt i Tuqu' në shekullin e 18-të. Ekziston edhe një lagje siriane jashtë qytetit të vjetër, banorët e të cilit kanë prejardhjen nga Midyat dhe Ma'asarte në Turqi. Popullsia e përgjithshme e qytetit të vjetër është rreth 5000 banorë.

### Klima
Betlehemi ka një klimë mesdhetare (klasifikimi i klimës Köppen: *Csa*), me verë të nxehtë dhe të thatë dhe dimër të butë e më të lagësht. Temperaturat e dimrit (mesi i dhjetorit deri në mes të marsit) mund të jenë të freskëta dhe me shi. Janari është muaji më i ftohtë, me temperatura që variojnë nga 1 deri në 13 gradë Celsius (33–55 °F). Nga maji deri në shtator, moti është i ngrohtë dhe me diell. Gushti është muaji më i nxehtë, me një temperaturë maksimale prej 30 gradë Celsius (86 °F). Betlehemi merr mesatarisht 700 milimetra (28 in) reshje në vit, 70% midis nëntorit dhe janarit.

Lagështia mesatare vjetore relative e Betlehemit është 60% dhe arrin normat e saj më të larta midis janarit dhe shkurtit. Nivelet e lagështisë janë në nivelin më të ulët në maj. Vesa e natës mund të ndodhë deri në 180 ditë në vit. Qyteti është i ndikuar nga flladi i Detit Mesdhe që bie rreth mesditës. Megjithatë, Betlehemi ndikohet gjithashtu nga valët vjetore të erërave të nxehta, të thata, me rërë dhe pluhur *Khamaseen* nga shkretëtira arabe, gjatë prillit, majit dhe mesit të qershorit. dhe shton se mbretit Herod iu tha se një 'mbret i judenjve' kishte lindur në qytet, duke e shtyrë Herodin të urdhëronte vrasjen e të gjithë djemve që ishin dy vjeç ose nën në qytet dhe rrethinë. Jozefi, i paralajmëruar për veprimin e afërt të Herodit nga një engjëll i Zotit, vendosi të ikte në Egjipt me familjen e tij dhe më pas u vendos në Nazaret pas vdekjes së Herodit.

Traditat e hershme të krishtera e përshkruajnë Jezusin si të lindur në Betlehem: në një rrëfim, një varg në Librin e Mikesë interpretohet si një profeci se Mesia do të lindte atje. Apologjeti i krishterë i shekullit të dytë, Justin Martiri, deklaroi në *Dialogu me Trifonin* (shkruar rreth viteve 155–161) se Familja e Shenjtë ishte strehuar në një shpellë jashtë qytetit dhe më pas e kishte vendosur Jezusin në një grazhd. Origjeni i Aleksandrisë, duke shkruar rreth vitit 247, i referohej një shpelle në qytetin e Betlehemit, për të cilën njerëzit vendas besonin se ishte vendlindja e Jezusit. Ungjilli i Markut dhe Ungjilli i Gjonit nuk përfshijnë një rrëfim të lindjes së Krishtit, por i referohen atij vetëm si nga Nazareti.

## Referime