Richard Rorty

**Richard McKay Rorty** (4 tetor 1931 - 8 qershor 2007) ishte një filozof amerikan i shkolluar në Universitetin e Çikagos dhe në Universitetin e Yale, ai kishte interesa dhe trajnime të forta si në historinë e filozofisë ashtu edhe në filozofinë analitike bashkëkohore, nga të cilat kjo e fundit arriti të përbënte fokusin kryesor të punës së tij në Universitetin Princeton në vitet 1960.  Më pas, ai hodhi poshtë traditën e filozofisë sipas së cilës njohuria përfshin përfaqësimin e saktë (një "pasqyrë të natyrës") të një bote ekzistenca e së cilës mbetet plotësisht e pavarur nga ai përfaqësim.

Rorty pati një karrierë të gjatë dhe të larmishme akademike, duke përfshirë pozicionet si Stuart Profesor i Filozofisë në Universitetin Princeton, Kenan Profesor i Shkencave Humane në Universitetin e Virxhinias dhe Profesor i Letërsisë Krahasuese në Universitetin Stanford . Ndër librat e tij më me ndikim janë *Filozofia dhe Pasqyra e Natyrës* (1979), *Pasojat e Pragmatizmit* (1982) dhe *Kontigjenca, Ironia dhe Solidariteti* (1989).

## Biografia 
Richard Rorty lindi më 4 tetor 1931, në New York City.  Prindërit e tij, James dhe Winifred Rorty, ishin aktivistë, shkrimtarë dhe socialdemokratë. Gjyshi i tij nga nëna, Walter Rauschenbusch, ishte një figurë qendrore në lëvizjen Sociale të Ungjillit të fillimit të shekullit XX.  Babai i tij përjetoi dy kriza nervore në jetën e tij të mëvonshme. Ndarja e dytë, që ai pati në fillim të viteve 1960, ishte më serioze dhe "përfshinte pretendime për ndërgjegjen hyjnore".  Rrjedhimisht, Richard Rorty ra në depresion si adoleshent dhe në vitin 1962 filloi një analizë psikiatrike gjashtëvjeçare për neurozën obsesionale. 

Rorty u regjistrua në Universitetin e Çikagos pak para se të mbushte 15 vjeç, ku mori një diplomë bachelor dhe master në filozofi (duke studiuar nën Richard McKeon),   duke vazhduar në Universitetin e Yale për një doktoraturë në filozofi (1952–1956).  Ai u martua me një akademike tjetër, Amélie Oksenberg (profesore e Universitetit të Harvardit), me të cilën pati një djalë, Jay Rorty, në vitin 1954. Pas dy vjetësh në Ushtrinë e Shteteve të Bashkuara, ai dha mësim në Kolegjin Wellesley për tre vjet deri në vitin 1961.  Rorty u divorcua nga gruaja e tij dhe më pas u martua me bioetikën e Universitetit Stanford, Mary Varney në vitin 1972. Ata kishin dy fëmijë, Kevin dhe Patricia. Ndërsa Richard Rorty ishte një "ateist i rreptë" (Habermas), 

Rorty ishte profesor i filozofisë në Universitetin Princeton për 21 vjet.  Në vitin 1998 Rorty u bë profesor i letërsisë krahasuese, në Universitetin Stanford, ku kaloi pjesën e mbetur të karrierës së tij akademike. 

Disertacioni i doktoraturës së Rorty, *Koncepti i Potencialitetit* ishte një studim historik i konceptit, i përfunduar nën mbikëqyrjen e Paul Weiss, por libri i tij i parë (si redaktor), *Kthesa gjuhësore* (1967), ishte në mënyrë të vendosur në mënyrën mbizotëruese analitike, duke mbledhur ese klasike mbi kthesën gjuhësore në filozofinë analitike. Megjithatë, ai gradualisht u njoh me lëvizjen filozofike amerikane të njohur si pragmatizëm, veçanërisht me shkrimet e John Dewey. Puna e rëndësishme e bërë nga filozofët analitikë si Willard Van Orman Quine dhe Wilfrid Sellars shkaktoi ndryshime të rëndësishme në të menduarit e tij, të cilat u pasqyruan në librin e tij të ardhshëm, *Filozofia dhe Pasqyra e Natyrës* (1979).

Pragmatistët në përgjithësi mendojnë se kuptimi i një propozimi përcaktohet nga përdorimi i tij në praktikën gjuhësore. Rorty kombinoi pragmatizmin rreth së vërtetës dhe çështjeve të tjera me një filozofi të mëvonshme Wittgensteinian të gjuhës, e cila deklaron se kuptimi është një produkt social-gjuhësor dhe fjalitë nuk 'lidhen' me botën në një marrëdhënie korresponduese. Rorty shkroi në *Kontingjentin, Ironinë dhe Solidaritetin* (1989):

E vërteta nuk mund të jetë atje - nuk mund të ekzistojë në mënyrë të pavarur nga mendja njerëzore - sepse fjalitë kështu nuk mund të ekzistojnë ose të jenë atje. Bota është atje jashtë, por përshkrimet e botës nuk janë. Vetëm përshkrimet e botës mund të jenë të vërteta ose të rreme. Bota më vete e pandihmuar nga aktivitetet përshkruese të njerëzve nuk mundet.” (5)

Pikëpamjet si kjo e shtynë Rortyn të vërë në dyshim shumë nga supozimet më themelore të filozofisë – dhe gjithashtu kanë çuar në kapjen e tij si një filozof postmodern/dekonstruksionist. Në të vërtetë, nga fundi i viteve 1980 deri në vitet 1990, Rorty u përqendrua në traditën filozofike kontinentale, duke shqyrtuar veprat e Friederich Nietzsche, Martin Heidegger, Michel Foucault, Jean-François Lyotard dhe Jacques Derrida. Puna krijuese e tij nga kjo periudhë përfshinte: *Kontigjenca, Ironia dhe Solidariteti* (1989); *Ese mbi Heidegger-in dhe të tjerët: Kumtesa filozofike* *II* (1991); dhe *E Vërteta dhe Progresi: Punime Filozofike III* (1998). Dy veprat e fundit përpiqen të lidhin dikotominë midis filozofisë analitike dhe asaj kontinentale duke pretenduar se të dy traditat plotësojnë në vend që të kundërshtojnë njëra-tjetrën.

Sipas Rorty, filozofia analitike mund të mos i ketë përmbushur pretendimet e saj dhe mund të mos ketë zgjidhur enigmat që mendonte se kishte. Megjithatë, një filozofi e tillë, në procesin e gjetjes së arsyeve për të lënë mënjanë këto pretendime dhe gjëegjëza, ndihmoi të fitonte një vend të rëndësishëm në historinë e ideve. Duke hequr dorë nga kërkimi për apodikticitetin dhe finalitetin që Edmund Husserl ndau me Rudolf Carnap dhe Bertrand Russell, dhe duke gjetur arsye të reja për të menduar se një kërkim i tillë nuk do të ketë kurrë sukses, filozofia analitike hapi një rrugë që të çon shkencën e kaluar, ashtu si idealistët gjermanë . hapi një rrugë që të çonte rreth empirizmit .

Në pesëmbëdhjetë vitet e fundit të jetës së tij, Rorty vazhdoi të botonte shkrimet e tij, duke përfshirë *Filozofinë si Politikë Kulturore (Letrat filozofike IV) dhe* *Arritja e vendit tonë* (1998), një manifest politik pjesërisht i bazuar në leximet e Dewey dhe Walt Whitman në të cilin ai mbrojti idenë e një të majte progresive, pragmatike kundër atyre që ai mendon se janë pozicione disfatiste, anti-liberale, antihumaniste të përkrahura nga e majta kritike dhe shkolla kontinentale. Rorty ndjeu se këto pozicione antihumaniste personifikoheshin nga figura si Nietzsche, Heidegger dhe Foucault. Teoricienët e tillë ishin gjithashtu fajtorë për një "platonizëm të përmbysur" në të cilin ata u përpoqën të krijonin filozofi gjithëpërfshirëse, metafizike, "sublime" - të cilat në fakt bien ndesh me pretendimet e tyre thelbësore për të qenë ironiste dhe kontigjente. Veprat e fundit të Rorty-t, pas transferimit të tij në Universitetin e Stanfordit, kishin të bënin me vendin e fesë në jetën bashkëkohore, komunitetet liberale, letërsinë krahasuese dhe filozofinë si "politika kulturore".

Pak para vdekjes së tij, ai shkroi një pjesë të quajtur "Zjarri i jetës", (botuar në numrin e nëntorit 2007 të revistës *Poetry*),  në të cilën ai mediton mbi diagnozën e tij dhe komoditetin e poezisë. Ai përfundon: “Tani do të doja që të kisha kaluar disi më shumë nga jeta ime me vargje. Kjo nuk është për shkak se kam frikë se kam humbur të vërtetat që janë të paaftë për t'u deklaruar në prozë. Nuk ka të vërteta të tilla; Nuk ka asgjë për vdekjen që Swinburne dhe Landor e dinin, por Epicurus dhe Heidegger nuk arritën ta kuptonin. Përkundrazi, kjo është sepse do të kisha jetuar më plotësisht nëse do të kisha mundur të trokisja më shumë gështenja të vjetra - ashtu siç do të kisha bërë nëse do të kisha bërë më shumë miq të ngushtë. Kulturat me fjalorë më të pasur janë më plotësisht njerëzore – më larg nga kafshët – sesa ato me ato më të varfra; burrat dhe gratë individuale janë më plotësisht njerëzore kur kujtimet e tyre janë të mbushura me vargje.”

Më 8 qershor 2007, Rorty vdiq në shtëpinë e tij nga kanceri pankreatik. 

## Çmime dhe nderime 
* 1973: Bursa Guggenheim 
* 1981: MacArthur Fellowship 
* 2005: Zgjedhur në Shoqërinë Filozofike Amerikane 
* 2007: Medalja Thomas Jefferson, dhënë nga Shoqëria Filozofike Amerikane 

## Veprat 
* *Philosophy and the Mirror of Nature*. Princeton: Princeton University Press, 1979.
* *Consequences of Pragmatism*. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982. 
* *Contingency, Irony, and Solidarity*. Cambridge: Cambridge University Press, 1989. 
* *Philosophical Papers* vols. I–IV:
** *Objectivity, Relativism and Truth: Philosophical Papers I*. Cambridge: Cambridge University Press, 1991. 
** *Essays on Heidegger and Others: Philosophical Papers II*. Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
** *Truth and Progress: Philosophical Papers III*. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
** *Philosophy as Cultural Politics: Philosophical Papers IV*. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
* *Mind, Language, and Metaphilosophy: Early Philosophical Papers* Eds. S. Leach and J. Tartaglia. Cambridge: Cambridge University Press, 2014. .
* *Achieving Our Country: Leftist Thought in Twentieth Century America*. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1998. 
* *Philosophy and Social Hope*. New York: Penguin, 2000.
* *Against Bosses, Against Oligarchies: A Conversation with Richard Rorty*. Chicago: Prickly Paradigm Press, 2002.
* *The Future of Religion* with Gianni Vattimo Ed. Santiago Zabala. New York: Columbia University Press, 2005. 
* *An Ethics for Today: Finding Common Ground Between Philosophy and Religion*. New York: Columbia University Press, 2005. 
* ''What's the Use of Truth* with Pascal Engel, transl. by William McCuaig, New York: Columbia University Press, 2007 
**On Philosophy and Philosophers: Unpublished papers 1960-2000*, Ed. by W. P. Małecki and Chris Vopa, CUPress 2020 
* *Pragmatism as Anti-Authoritarianism'', Ed. E. Mendieta, foreword by Robert B. Brandom, Harvard UP 2021, 
## Shih edhe 
* Filozofia
* John Dewey
* Neopragmatizmi

## Referime