Sándor Rózsa

**Sándor Rózsa** (lindur më 10 korrik 1813, Röszke – vdiq më 22 nëntor 1878, në burgun Szamosújvár )  ishte një i paligjshëm hungarez (në hungarisht: *betyár* ) nga Rrafshi i Madh Hungarez . Ai është grabitsi më i njohur hungarez; jeta e tij frymëzoi shumë shkrimtarë, veçanërisht Zsigmond Móricz dhe Gyula Krúdy . Ai gëzonte pothuajse të njëjtin vlerësim si grabitsi anglez Dick Turpin, me elementë të Robin Hudit të hedhura në masë të mirë. Rózsa, si Jóska Sobri, është një nga betyárs (banditë) më të famshëm hungarez.

## Biografia 
Emri i nënës së tij ishte Kántor Erzsébet. Ai humbi babanë e tij, András Rózsa, në moshë të re, pasi u var për vjedhje kuajsh, dhe sipas burimeve të tjera ai u qëllua për vdekje gjatë një grabitjeje në Bácska.

Kjo pati një ndikim të madh në pjesën tjetër të jetës së tij. Ai ishte analfabet. Ai kreu krimin e tij të parë në periferi të Kiskunhalas. Në vitin 1836, në moshën 23-vjeçare, ai u ndoq penalisht për vjedhjen e dy lopëve shterpë nga fermeri István Darabos. Më pas ai u dërgua në burgun Szeged. Pas arratisjes së tij aventureske nga burgu Szeged, ai u bë një i arratisur dhe shumë aventura famëkeqe të jashtëligjshme u lidhën me emrin e tij. 

Ai vrau 30 njerëz, përfshirë xhandarë, grabiti fermat, përzuri bagëtitë dhe kuajt. Për këtë ai ishte në ikje dhe persekutim të vazhdueshëm. Në 1845, ai i paraqiti mbretit një kërkesë për mëshirë, duke pretenduar se do të dëshironte të jetonte një jetë të ndershme, por kërkesa e tij për mëshirë u refuzua nga monarku.

### Gjatë Revolucionit Hungarez të 1848 
Në tetor 1848 në emër të Komitetit të Mbrojtjes ( *Honvédelmi Bizottmány* ), ai iu bashkua Revolucionit Hungarez të 1848 me kompaninë e tij prej 150 luftëtarësh të mobilizuar. Me pamjen e tyre të pazakontë dhe stilin e luftimit, ata ishin të suksesshëm edhe në luftën për liri. Më 17 nëntor, koloneli Lajos Asbóth dërgoi trupat e lira të Sándor Rózsa-s për të çarmatosur fshatin Ezeres, të cilët grabitën fshatin dhe vranë 36 nga banorët e tij (të cilët nuk ia dorëzuan vullnetarisht dhe menjëherë Rózsa-s stolitë dhe sendet e tyre me vlerë).Ky skandal shpejt udhëhoqi Sebő Vukovics (komisioneri i qeverisë hungareze për Hungarinë Jugore) të shpërndante Korpusin e Lirë të Rózsa-s.

## Pas rivendosjes së pushtetit Habsburg 
Pas rënies së revolucionit, ai u detyrua të ikte dhe iu kthye stilit të tij të mëparshëm të bandit. Sándor Rózsa u bë një kalorës kërriçi pranë Szeged dhe u martua. Kishte një thashethem të rremë se ai ishte udhëheqësi i një komploti revolucionar, kështu që një dhuratë jashtëzakonisht e lartë prej 10,000 flori argjendi iu vu në kokë për të siguruar kapjen e tij. Pavarësisht kësaj, ai nuk u kap për një kohë të gjatë, derisa në vitin 1857, shoku i tij, një fermer me emrin Pál Katona nga Szeged, ia dorëzoi xhandarëve. Ai u dënua me burgim të përjetshëm . Ai kaloi 9 vjet në burgjet në Kufstein, Szabadka dhe Pétervárad derisa u lirua në një amnisti të përgjithshme në 1868. Sándor Rózsa ishte një personalitet kaq famëkeq sa gjatë burgimit të tij në Kufstein, ai mund të shihej për para në treg të dielave. Shumë njerëz donin ta shihnin.

Në të njëjtin vit ai rifilloi ndjekjet e tij të vjetra dhe grabiti autobusët e postës dhe trenat hekurudhore.

### Grabitja e trenit dhe rastësia fatkeqe 
Sándor Rózsa ishte mbi 55 vjeç kur tentoi grabitjen e tij më të guximshme. Ai u përpoq të grabiste një tren postar midis Szegedit dhe Budapestit, ashtu si në filmat e Perëndimit të Egër. Sándor Rózsa mori lajmin se një dërgesë e madhe parash po mbërrinte me tren nga Budapesti në Szeged, që përmbante pagat e punonjësve të shtetit të të gjitha qyteteve dhe fshatrave të qarkut Csongrad. Shuma e madhe e parave e magjepsi atë dhe bandën e tij, pasi besonin se do të merreshin lehtësisht me 1-2 roje të pronës të armatosur me pistoleta, mbase nuk do të bëhej as përleshje, sepse mbase rojet do të trembeshin dhe do të dorëzoheshin. Ata kishin një javë kohë për të bërë plane të detajuara dhe për t'u përgatitur për grabitjen e trenit. Banditët vendosën të nxjernin shinat e trenit në afërsi të fshatit Kistelek. Mirëpo, ndërkohë, për shkak të një stërvitjeje ushtarake, vagoni i trenit që përmbante paratë ishte ngjitur në një tren tjetër që do të nisej disa orë më vonë. Ushtria e kuptoj dhe bëri një ndryshim në orar dhe orari origjinal i trenit u ndryshua, duke lënë paratë të prisnin të sigurt në stacion me dy roje. Megjithatë, në trenin që lëvizte në kohën fillestare, banditët u befasuan kur zbuluan gjatë sulmit të tyre se të gjitha vagonat hekurudhore ishin të mbushura me ushtarë të KuK-së të armatosur me granata dhe pushkë. Ky ishte një llogaritje e gabuar dhe e pafat, ushtarët hapën menjëherë zjarr ndaj hajdutëve të befasuar, të armatosur lehtë. Rózsa e kuptoi gjatë luftës së dëshpëruar se ata po përballeshin me një forcë dërrmuese të pathyeshme, pasi gjithnjë e më shumë ushtarë dilnin nga vagonët e ndryshëm të trenit të dalë nga shinat. Sándor Rózsa humbi jetën e disa prej shokëve të tij në aksion dhe ai vetë u plagos në gju. Menjëherë pas dështimit ai ishte në duart e Komisionerit Mbretëror Gedeon Ráday. Gjyqi i të paligjshmit të kapur ishte caktuar për vitin 1872 dhe megjithëse prokurori kërkoi që koka e tij të vritet, ai përfundimisht u dërgua në burg në Samosújvár. Ai u kap përsëri më 12 janar 1869 dhe u dënua përsëri me burgim të përjetshëm. Ai nuk mundi të shpëtonte për shkak të pleqërisë dhe sëmundjes, dhe punoi si rrobaqepës deri në vdekjen e tij në 1878.

## Kultura popullore 
Përshtatjet letrare dhe pulp fiction i atribuojnë atij një sërë ngjarjesh të pavërteta; për shembull, Miklós Fekete: The Worn Things of the Famous Lowland Outlaw Sándor Rózsa (Pest, 1859); Jeta dhe grabitjet e tmerrshme të Sándor Rózsa (Pest, 1871); Jeta dhe aventurat e guximshme të Sándor Rózsa, kryekomandantit të famshëm të ultësirës.

Të gjitha përshtatjet letrare (Gyula Krúdy, Zsigmond Móricz) përdorin aventurat e njohura nga tradita gojore dhe përrallat me poni. Fama e tij është përhapur aq shumë sa është shfaqur edhe në pëlhurat gjermane. Sándor Rózsa është i lidhur edhe me vepra të tjera të kryera nga të jashtëligjshëm.

Sándor Rózsa diskutohet edhe në librin  (Terrible Robbers of the Bieszczady and Rounding Areas) nga autori polak Robert Bankosz.

Paraqitja e tij si hero i baladave popullore është dytësore. Një shumëllojshmëri e gjerë baladash janë kënduar nën emrin e tij, por asnjë nuk mund të identifikohet në mënyrë specifike me aventurën e tij. Më e njohura “Pylli i Bakonit është në zi, Aleksandri Rosa ka vdekur...”, që më parë këndohej nën emrat e të jashtëligjshëm të ndryshëm, flet për viktimën e një zënke të zakonshme në lokal. Në Rrafshnaltën e Madhe Jugore, veçanërisht rreth Szeged, ekziston një koleksion i pasur baladash për Sándor Rózsa.

Në vitin 1971, Televizioni Hungarez prezantoi një seri prej 12 pjesësh mbi jetën e Sándor Rózsa-s, bazuar në romanin e Zsigmond Móricz-it Sándor Rózsa a Pferát ugratja (Çezmat e kuajve të Sándor Rózsa), me protagonist Sándor Oszllós dhe me regji të Sándor Oszletr.

Në serialin televiziv çekosllovak  (1985), Sándor Rózsa luhet nga aktori çek Pavel Zedníček . 

Në vitin 2018, Festa Hungareze e Qenit me Dy bishta e ka emëruar "Programin Publik Shtetëror për Shpërdorimin e Fondeve" me emrin e tij.

## Referime 
## Linqe të jashtme 
* Article about Rózsa Sándor in *The New York Times* published on December 15, 1878