Fonetika artikulative

Fusha e **fonetikës artikulative** është një nënfushë e fonetikës që studion **artikulimin** dhe mënyrat se si njerëzit prodhojnë të folurit. Fonetikanët artikulues shpjegojnë se si njerëzit prodhojnë tinguj të të folurit përmes ndërveprimit të strukturave të ndryshme fiziologjike. Në përgjithësi, fonetika artikuluese merret me transformimin e energjisë aerodinamike në energji akustike. Energjia aerodinamike i referohet rrjedhës së ajrit përmes traktit vokal. Forma e tij potenciale është presioni i ajrit; forma e tij kinetike është rrjedhja dinamike aktuale e ajrit. Energjia akustike është ndryshim në presionin e ajrit që mund të përfaqësohet si valë zanore, të cilat më pas perceptohen nga sistemi dëgjimor i njeriut si zë.

Tingulli prodhohet thjesht duke nxjerrë ajrin nga mushkëritë. Sidoqoftë, për të ndryshuar cilësinë e zërit në një mënyrë të dobishme për të folurit, dy organe të të folurit normalisht lëvizin drejt njëri-tjetrit për të kontaktuar njëri-tjetrin për të krijuar një pengesë që formon ajrin në një mënyrë të veçantë. Pika e pengesës maksimale quhet *vendi i artikulimit*, dhe mënyra se si formohet dhe çlirohet pengesa është *mënyra e artikulimit*. Për shembull, kur krijohet *tingulli p*, buzët mblidhen fort, duke bllokuar ajrin në çast dhe duke shkaktuar një ngritje të presionit të ajrit. Buzët pastaj lëshohen papritur, duke shkaktuar një shpërthim zëri. Prandaj vendi i artikulimit të këtij tingulli quhet *dybuzor* dhe mënyra quhet *mbylltore* (e njohur edhe si *shpërthyese*).

## Përbërësit 
Trakti vokal mund të shihet përmes një modeli aerodinamik-biomekanik që përfshin tre përbërës kryesorë:

# zgavrat e ajrit
# pistonat
# valvulat e ajrit

Zgavrat e ajrit janë kontejnerë të molekulave të ajrit me vëllime dhe masa specifike. Zgavrat kryesore ajrore të pranishme në sistemin artikular janë zgavra supraglotale dhe zgavra nënglotale. Quhen kështu sepse glota, hapësira e hapur midis palosjeve vokale të brendshme në laring, ndan dy zgavrat. Zgavra supraglotale ose zgavra orinazale ndahet në një nën-zgavër gojore (zgavra nga glota në buzë duke përjashtuar zgavrën e hundës) dhe një nën-zgavër hundore (zgavra nga porta velofaringale, e cila mund të mbyllet duke ngritur velumin). Zgavra nënglotale përbëhet nga trakeja dhe mushkëritë. Atmosfera e jashtme e rrjedhës artikulative mund të konsiderohet gjithashtu si një zgavër ajri, pikat e mundshme lidhëse të së cilës në lidhje me trupin janë vrimat e hundës dhe buzët.

## Fillimi 
Për të prodhuar çdo lloj tingulli, duhet të ketë lëvizje të ajrit. Për të prodhuar tinguj që njerëzit mund t'i interpretojnë si fjalë të folura, lëvizja e ajrit duhet të kalojë nëpër kordat vokale, lart nëpër fyt dhe, në gojë ose hundë, për të lënë më pas trupin. Tinguj të ndryshëm formohen nga pozicione të ndryshme të gojës - ose, siç e quajnë gjuhëtarët, "zgavra gojore" (për ta dalluar atë nga zgavra hundore).

## Bashkëtingëlloret 
Bashkëtingëlloret janë tinguj të të folurit që artikulohen me një mbyllje të plotë ose të pjesshme të traktit vokal. Ato prodhohen në përgjithësi nga modifikimi i rrjedhës së ajrit të nxjerrë nga mushkëritë. Organet e frymëmarrjes të përdorura për të krijuar dhe modifikuar rrjedhën e ajrit ndahen në tri rajone: trakti vokal (supralaringal), laringu dhe sistemi subglotal. Rrjedha e ajrit mund të jetë ose eksgresive (jashtë traktit vokal) ose ingresive (në traktin vokal). Në tingujt pulmonikë, rryma e ajrit prodhohet nga mushkëritë në sistemin subglotal dhe kalon nëpër laring dhe traktin vokal. Tingujt glotalë përdorin një rrjedhë ajri të krijuar nga lëvizjet e laringut pa rrjedhë ajri nga mushkëritë. Bashkëtingëlloret klik janë artikuluar nëpërmjet rrallimeve të ajrit duke përdorur gjuhën, e ndjekur nga lëshimi i mbylljes së gjuhës përpara.

### Vendi i artikulimit 
alt=A midsagittal view of the mouth with numbers marking places of articulation.|parapamje| Vendet pasive dhe aktive të artikulimit: (1) *Jashtëbuzore*; (2) *Brendabuzore*; (3) *Dhëmbore*; (4) *Alveolare*; (5) *Pasalveolare*; (6) *Parapalatale*; (7) *Palatale*; (8) *Velare*; (9) *Uvulare*; (10) *Faringale*; (11) *Glotale*; (12) *Epiglotale* ; (13) R*adikale*; (14) *Postero-dorsale*; (15) *Antero-dorsale*; (16) *Laminale*; (17) *Apikale*; (18) *Nën-apikale* ose *nën-laminale*.
Bashkëtingëlloret shqiptohen në traktin vokal, zakonisht me gojë. Për të përshkruar vendin e artikulimit, duhet të njihet artikuluesi aktiv dhe pasiv. Në shumicën e rasteve, artikuluesit aktivë janë buzët dhe gjuha. Artikulatori pasiv është sipërfaqja në të cilën krijohet ngushtimi. Ngushtimet e bëra nga buzët quhen buzore. Shtrëngimet mund të bëhen në disa pjesë të traktit vokal, të klasifikuara gjerësisht në vende të artikulimit paragjuhor, prapagjuhor dhe radikal. Artikulimet paragjuhore bëhen me pjesën e përparme të gjuhës, artikulimet prapagjuhore bëhen me pjesën e pasme të gjuhës dhe artikulimet radikale bëhen në faring. Këto ndarje nuk janë të mjaftueshme për të dalluar dhe përshkruar të gjithë tingujt e të folurit. Për shembull, në shqip tingujt  dhe  janë të dy paragjuhorë, por ata prodhohen në vende të ndryshme të gojës. Për të shpjeguar këtë, nevojiten vende më të hollësishme të artikulimit bazuar në zonën e gojës në të cilën ndodh ngushtimi.

### Mënyra e artikulimit 
Njohja e vendit të artikulimit nuk është e mjaftueshme për të përshkruar plotësisht një bashkëtingëllore, mënyra se si ndodh shtrëngimi është po aq e rëndësishme. Mënyrat e artikulimit përshkruajnë sesi saktësisht artikuluesi aktiv modifikon, ngushton ose mbyll traktin vokal.

Mbylltoret (të referuara edhe si lëndë shpërthyese) janë bashkëtingëllore ku rrjedha e ajrit pengohet plotësisht. Presioni grumbullohet në gojë gjatë ngushtimit, i cili më pas lëshohet si një shpërthim i vogël zëri kur artikuluesit lëvizin larg. Velumi ngrihet në mënyrë që ajri të mos rrjedhë nëpër zgavrën e hundës. Nëse velumi është ulur dhe lejon që ajri të rrjedhë përmes hundës, rezulton në një ndalesë të hundës. Sidoqoftë, fonetikanët pothuajse gjithmonë u referohen mbylltoreve hundore si vetëm "hundore". Afrikatet janë një sekuencë mbylltoresh, të ndjekura nga një fërkimore në të njëjtin vend.

## Zanoret 
Zanoret prodhohen nga kalimi i ajrit përmes laringut dhe traktit vokal. Shumica e zanoreve janë të zëshme (p.sh. palosjet vokale dridhen). Përveç në disa raste margjinale, trakti vokal është i hapur, kështu që rryma e ajrit është në gjendje të shpëtojë pa gjeneruar zhurma fërkimore.

Ndryshimi në cilësinë e zanoreve prodhohet me anë të strukturave artikuluese të mëposhtme:

## Artikuluesit 
### Glota 
Glota është hapja midis kordave vokale të vendosura në laring. Pozicioni i tij krijon modele të ndryshme dridhjeje për të dalluar tingujt me zë dhe pa zë. Për më tepër, lartësia e zanores ndryshon duke ndryshuar frekuencën e dridhjeve të kordave vokale. Në disa gjuhë ka kontraste midis zanoreve me lloje të ndryshme fonacionesh.

### Faringu 
Faringu është rajoni i traktit vokal nën velum dhe mbi laring. Zanoret mund të bëhen faringale (gjithashtu të *epiglotalizuara*, *sfinkterike* ose të *forta*) me anë të tërheqjes së rrënjës së gjuhës.

### Qiellza e butë 
Velumi - ose qiellza e butë - kontrollon rrjedhën e ajrit përmes zgavrës së hundës. Hundoret dhe tingujt e hundorëzuar prodhohen duke ulur velumin dhe duke lejuar që ajri të dalë përmes hundës. Zanoret prodhohen normalisht me qiellzën e butë të ngritur në mënyrë që të mos dalë ajri përmes hundës. Sidoqoftë, zanoret mund të hundorëzohen si rezultat i uljes së qiellzës së butë.

### Gjuha 
Gjuha është një organ shumë fleksibël që mund të lëvizet në mënyra të ndryshme. Për artikulimin e zanoreve ndryshimet kryesore janë ngritja e zanoreve dhe dimensioni i radhës. Një variacion më pak të zakonshme në cilësi zanore mund të prodhohen nga një ndryshim në formën e përparme të gjuhës, duke rezultuar në një zanore të rotacizuar.

### Buzët 
Buzët luajnë një rol të madh në artikulimin e zanoreve. Në përgjithësi besohet se dy variabla kryesore janë në fuqi: buzorëzimi (ose labializimi) dhe zgjatja e buzëve.

## Rrjedha e ajrit 
parapamje|350x350px| Laringu, pamje anterolaterale
Për të gjitha qëllimet praktike, temperatura mund të trajtohet si konstante në sistemin artikulues. Kështu, Ligji i Bojlit mund të shkruhet në mënyrë të dobishme si dy ekuacionet e mëposhtme.

: P_1 V_1 = P_2 V_2 \, 

: \frac{V_1}{(V_1+\Delta V)}=\frac{(P_1+\Delta P)}{P_1} 

## Shiko edhe 
* Mënyra e artikulimit
* Vendi i artikulimit
* Zanoret
* Bashkëtingëlloret
* Alfabeti Fonetik Ndërkombëtar
* Fonologjia artikulative
* Zëri i njeriut

## Referime 
### Shënime 
### Referime 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* Vendi dhe mënyra e artikulimit ndërveprues 
* Duke vëzhguar artikuluesit tuaj
* Faqja e Qendrës Kërkimore CASL të QMU për imazhe me ultratinguj të gjuhës
* Shikimi i të folurit - me shembuj referues të tingujve IPA duke përdorur MRI dhe imazhe me ultratinguj të gjuhës
* Artikulografi elektromagnetike UCLA
* Aerometria e UCLA
* Elektrolaringografia e UCLA
* Faqja e internetit Interactive Flash për tingujt e anglishtes amerikane, spanjolle dhe gjermane