Metadatat

[parapamje| Në shekullin e 21-të, metadata zakonisht i referohen formave dixhitale, por katalogët tradicionalë të kartave përmbajnë metadata, me karta që përmbajnë [Informacioni|informacione rreth librave në një bibliotekë (autor, titull, subjekt, etj.).]]
[parapamje| Metadata mund të vijnë në shtresa të ndryshme: Ky rekord fizik [Bimëtorja|herbarium përbëhet nga ekzemplarët si dhe nga metadata rreth tyre, ndërsa barkodi tregon një regjistrim dixhital me metadata për regjistrimin fizik.]]
parapamje| Metadata për një vazo  që është pjesë e një eksperimenti të zakonshëm kopshtesh në një universitet
**Metadata** (të dhëna vetjake) (ose **metainformacion**) përkufizohet si "të dhëna që japin informacion për të dhëna të tjera". Ka shumë lloje të metadatave, duke përfshirë:

* **Metadata përshkruese** – informacioni përshkrues për një burim. Përdoret për zbulim dhe identifikim. Ai përfshin elemente si titulli, abstrakti, autori dhe fjalë kyçe.
* **Metadata strukturore** – Metadata per mbajtësit  e të dhënave dhe tregon se si objektet e përbëra jan ndertuar, për shembull, se si faqet janë renditur për të formuar kapituj. Metadata strukturore përshkruan llojet, versionet, marrëdhëniet dhe karakteristika te tjera të materialeve dixhitale.
* **Metadata** **administrative** – informacioni për të ndihmuar në menaxhimin e një burimi, si lloji i burimit dhe lejet, gjithashtu kur dhe si u krijua.
* **Metadata** **e referencës** – informacioni për përmbajtjen dhe cilësinë e të dhënave statistikore .
* **Metadata** **statistikore** – të quajtura gjithashtu të dhëna procesi, ato mund të përshkruajnë procese që mbledhin, përpunojnë ose prodhojnë të dhëna statistikore.
* **Metadata** **ligjore** – ofrojnë informacion në lidhje me krijuesin, mbajtësin e të drejtës së autorit dhe licencimin publik, nëse ofrohet.

Metadatat nuk janë të lidhura rreptësisht me njërën nga këto kategori, pasi ato mund të përshkruajnë një pjesë të të dhënave në shumë mënyra të tjera.

## Historia 
Metadatat kanë qëllime të ndryshme. Mund t'i ndihmojë përdoruesit të gjejnë informacione përkatëse dhe të zbulojnë burime. Gjithashtu mundë të ndihmojë në organizimin e burimeve elektronike, sigurimin e identifikimit digjital dhe arkivimin dhe ruajtjen e burimeve. Metadatat e aktiviteteve të telekomunikacionit, duke përfshirë trafikun e internetit, janë mbledhur shumë gjerësisht nga organizata të ndryshme qeveritare kombëtare. 

Metadatat u përdorën tradicionalisht në katalogët e kartave të bibliotekave deri në vitet 1980 kur bibliotekat konvertuan të dhënat e tyre të katalogut në bazat e të dhënave dixhitale. Në vitet 2000, ndërsa të dhënat dhe informacioni ruheshin gjithnjë e më shumë në mënyrë dixhitale, këto të dhëna dixhitale u përshkruan duke përdorur standardet e metadatave.

Ekzistojnë standarde unike të metadatatës për disiplina të ndryshme (p.sh. koleksionet muzeale, skedarët audio dixhitalë, faqet e internetit, etj.). Përshkrimi i përmbajtjes dhe kontekstit të të dhënave rrit dobinë e tij. Për shembull, një faqe interneti mund të përfshijë metadata që specifikojnë se në cilën gjuhë softuerësh është shkruar faqja (p.sh., HTML), çfarë mjetesh janë përdorur për ta krijuar atë, për cilat subjekte bëhet fjalë faqja dhe ku mund të gjesh më shumë informacion rreth temës. Këto metadata mund të përmirësojnë automatikisht përvojën e lexuesit dhe ta bëjnë më të lehtë për përdoruesit të gjejnë faqen e internetit në internet. Një CD mund të përfshijë metadata që ofrojn informacion për muzikantët, këngëtarët dhe kompozitorët, puna e të cilëve shfaqet në disk.

Në shumë vende, organizatat qeveritare ruajnë në mënyrë të rregullt metadata në lidhje me emailet, thirrjet telefonike, faqet e internetit, trafikun e videos, lidhjet IP dhe vendndodhjet e telefonave celularë.

## Definicioni 
Metadatat nënkuptojnë "të dhëna për të dhënat."kufizohen si të dhëna që ofrojnë informacion për një ose më shumë aspekte të të dhënave, përdoret për të përmbledhur informacionin bazë rreth të dhënave që mund ta bëjnë më të lehtë  punën me të dhëna specifike.

Disa shembuj: 

* Menyra e krijimit të të dhënave
* Qëllimi i të dhënave
* Koha dhe data e krijimit
* Krijuesi ose autori i të dhënave
* Vendndodhja në një rrjet kompjuterik ku u krijuan të dhënat
* Standardet e përdorura
* Cilësia e të dhënave
* Burimi i të dhënave
* Procesi i përdorur për krijimin e të dhënave

Për shembull, një imazh dixhital mund të përfshijë metadatat që përshkruajnë madhësinë e figurës, thellësinë e ngjyrës, rezolucionin, kohën kur u krijua, shpejtësinë e shkrehësit (shutter speed) dhe të dhëna të tjera. Metadatat e një dokumenti tekstual mund të përmbajnë informacione se sa i gjatë është dokumenti, kush është autori, kur është shkruar dokumenti dhe një përmbledhje të shkurtër të tij. Metadatat brenda faqeve të internetit mund të përmbajnë gjithashtu përshkrime të përmbajtjes së faqes, si dhe fjalë kyçe të lidhura me përmbajtjen.Këto lidhje shpesh quhen "metatags", të cilat u përdorën si faktor kryesor në përcaktimin e rendit gjatë kërkimeve në internet deri në fund të viteve 1990. Mbështetja në metatags në kërkimet në internet u zvogëlua në fund të viteve 1990 për shkak të "mbushjes me fjalë kyçe", ku metatags shpesh keqpërdoroheshin për të mashtruar motorët e kërkimit që të mendonin se disa faqe interneti kishin më shumë rëndësi sesa kishin në të vërtetë.

Metadatat mund të ruhen dhe menaxhohen në një bazë të dhënash, e quajtur shpesh regjistër metadatash ose depo metadatash. Megjithatë, pa kontekst dhe një pikë referimi, mund të jetë e pamundur të identifikohen metadatat vetëm duke i parë ato.

Për shembull, një bazë të dhënash që përmban disa numra me 13 shifra mund të jetë rezultat i llogaritjeve ose një listë numrash për t'u përdorur në një ekuacion. Pa ndonjë kontekst tjetër, vetë numrat mund të perceptohen si të dhëna. Por nëse jepet konteksti që kjo bazë të dhënash është një regjistër i një koleksioni librash, ata numra me 13 shifra mund të identifikohen si ISBN – informacion që i referohet librit, por që nuk është në vetvete informacion brenda librit.

Termi "metadata" u krijua në vitin 1968 nga Philip Bagley në librin e tij *Extension of Programming Language Concepts*, ku ai e përdori atë sipas kuptimit "tradicional" të ISO 11179 si "metadata strukturore", që do të thotë "të dhëna për kontejnerët e të dhënave", dhe jo në kuptimin alternativ të "metapërmbajtjes", që përshkruan raste të veçanta të përmbajtjes së të dhënave, siç gjendet në katalogët e bibliotekave.

Që nga ajo kohë, fusha të ndryshme si menaxhimi i informacionit, shkenca e informacionit, teknologjia e informacionit, bibliotekaria dhe sistemi i informacionit gjeografik (GIS) e kanë adoptuar gjerësisht termin "metadata". Në këto disiplina, metadata përkufizohet si "të dhëna për të dhënat". Megjithëse ky është përkufizimi më i njohur, disiplina të ndryshme kanë zhvilluar interpretime dhe përdorime më specifike të këtij termi, bazuar në nevojat dhe kontekstet e tyre profesionale.

*Slate* raportoi në vitin 2013 se interpretimi i qeverisë së Shteteve të Bashkuara për "metadata" mund të jetë i gjerë gjithashtu mund të përfshijë përmbajtjen e mesazheve siç janë linjat e subjektit të emaileve.

## Llojet 
Ndërsa aplikimi i metadatave është shumë i gjerë, duke mbuluar një gamë të madhe fushash, ekzistojnë modele të specializuara dhe të pranuara mirë për të specifikuar llojet e metadatave. Bretherton dhe Singley (1994) bëjnë një dallim midis dy klasave të veçanta: metadatave strukturore/kontrolluese dhe metadatave udhëzuese.

Metadatat strukturore përshkruajnë strukturën e objekteve të bazës së të dhënave, të tilla si tabela, kolona, çelësa etj. Metadatat udhëzuese ndihmojnë njerëzit të gjejnë elemente specifike dhe zakonisht shprehen si një grup fjalësh kyçe në një gjuhë natyrore.

Sipas Ralph Kimball, metadatat mund të ndahen në tre kategori: metadata teknike (ose metadata të brendshme), metadata biznesi (ose metadata të jashtme) dhe metadata të procesit.

NISO dallon tre lloje të metadatës : përshkruese, strukturore dhe administrative. *Metadatat përshkruese* tipikisht përdoren për zbulim dhe identifikim, si informacion për të kërkuar dhe lokalizuar një objekt, sikur se titulli, autorët, subjektet, fjalët kyçe dhe botuesi. *Metadatat  strukturore* përshkruajnë se si janë të organizuara përbërësit e një objekti. Një shembull i metadatave strukturore do të ishte mënyra se si faqet janë renditur për të formuar kapitujt e një libri. Së fundi, *metadatat administrative* japin informacion për të ndihmuar në menaxhimin e burimit. Metadatat administrative i referohen informacionit teknik, siç është lloji i skedarit, ose kur dhe si është krijuar skedari. Dy nën-lloje të metadatave administrative janë metadatat e menaxhimit të të drejtave dhe metadatat e ruajtjes. *Metadatat e menaxhimit të të drejtave* shpjegojnë të drejtat e pronësisë intelektuale, ndërsa *metadatat e ruajtjes* përmbajnë informacion për të mirbajtur dhe ruajtur një burim.

Repositoritë e të dhënave statistikore kanë kërkesat e tyre për metadatat në mënyrë që të përshkruajnë jo vetëm burimin dhe cilësinë e të dhënave  por edhe se cilat procese statistikore janë përdorur për krijimin e të dhënave, gjë që është e një rëndësie të veçantë për komunitetin statistikor në mënyrë që të dyja të vërtetojnë dhe përmirësojnë procesin e prodhimit të të dhënave statistikore. Metadatat e aksesueshmërisë janë një një tjetër lloj i metadatës që ka filluar të zhvillohet.

## Strukturat 
Metadata zakonisht strukturohen sipas një koncepti të standardizuar duke përdorur një skemë të mirëpërcaktuar të metadatës, duke përfshirë standardet e metadates dhe modelet e metadatave . Mjete të tilla si fjalorët e kontrolluar, thesarët, fjalorët e të dhënave dhe regjistrat e metadatave mund të përdoren për të aplikuar standardizim të mëtejshëm për metadatat. Përbashkësia strukturore e metadatave është gjithashtu e rëndsishme në zhvillimin e modelit të të dhënave dhe në hartimin e bazës së të dhënave .

### Sintaksa 
Sintaksa e metadatave i referohet rregullave të krijuara për të strukturuar fushat ose elementet e metadatave .  Një skemë e vetme metadatash mund të shprehet në një numër gjuhësh të ndryshme shënimi ose programimi, ku gjithësecila kërkon një sintaksë të ndryshme.

## Përdorimi 
### Metadatat e skedarit(File metadata) 
Llojet më të zakonshme të skedarëve kompjuterikë mund të enkorporojnë metadata, duke përfshirë dokumente, (p.sh. skedarë të Microsoft Office, skedarë OpenDocument, PDF ) imazhe, (p.sh. JPEG, PNG ) skedarë video, (p.sh. AVI, MP4 ) dhe skedarë audio. (p.sh. WAV, MP3 )

Metadatatat mund t'u shtohen skedarëve nga përdoruesit, por disa metatadata shpesh shtohen automatikisht në skedarë duke autorizuar aplikacionet ose nga pajisjet e përdorura për prodhimin e skedarëve, pa ndërhyrjen e përdoruesit.

#### Fotografitë 
Metadatat mund të shkruhen në një skedar fotografik dixhital që do të identifikojë se kush e zotëron atë, të drejtat e autorit dhe informacionet e kontaktit, çfarë marke ose modeli të kamerës e ka krijuar skedarin, së bashku me informacionin e ekspozimit 

("shutter speed" është koha gjatë së cilës drita lejohet të depërtojë në sensorin e kamerës ose film, duke ekspozuar një fotografi) , dhe informacionin përshkrues, të tilla si fjalë kyçe për foton, duke e bërë skedarin ose imazhin të kërkueshëm në një kompjuter dhe/ose në internet.

Standardet e metadatave fotografike drejtohen nga organizata që zhvillojnë standardet e mëposhtme. Ato përfshijnë:

* IPTC Information Interchange Model IIM (Këshilli Ndërkombëtar i Telekomunikacionit të Shtypit)
* Skema kryesore IPTC për XMP
* XMP – Platforma e Zgjerueshme e Metadatave (një standard ISO)
* Exif – Formati i skedarit të imazhit të shkëmbyeshëm, i mirëmbajtur nga CIPA (Shoqata e Produkteve të Kamera & Imazhe) dhe botuar nga JEITA (Shoqata e Industrive të Teknologjisë së Informacionit dhe Elektronikës Japoneze)
* Dublin Core (Dublin Core Metadata Initiative – DCMI)
* PLUS (Sistemi Universal i Licencimit të Fotografive)
* VRA Core (Shoqata e Burimeve Vizuale) 
* JPEG ose JPG është një grup i përbashkët i ekspertëve fotografikë

#### Video 
Metadatat janë veçanërisht të dobishme në video, ku informacioni rreth përmbajtjes së tij nuk është drejtpërdrejt i kuptueshëm nga një kompjuter, por kur një kërkim efikas i përmbajtjes është i dëshirueshëm.

### Telekomunikacioni 
Informacioni për kohën, origjinën dhe destinacionet e thirrjeve telefonike, mesazheve elektronike dhe mënyrave të tjera të telekomunikacionit, në krahasim me përmbajtjen e mesazheve, është një formë tjetër e metadates.

### Metadata gjeohapësinore 
 
Metadatat gjeohapësinore lidhen me skedarët, hartat, imazhet dhe të dhënat e tjera të Sistemeve të Informacionit Gjeografik ( ose GIS), të bazuara në vendndodhje. Metadatat përdoren në GIS për të dokumentuar karakteristikat dhe atributet e të dhënave gjeografike, si skedarët e bazës së të dhënave dhe të dhënat që zhvillohen brenda një GIS. Ai përfshin detaje si kush i zhvilloi të dhënat, kur u mblodhën, si u përpunuan dhe në çfarë formatesh janë të disponueshme, dhe më pas jep kontekstin që të dhënat të përdoren në mënyrë efektive.

## Krijimi 
Metadatat mund të krijohen ose me përpunim të automatizuar të informacionit ose me punë manuale. Metadatat elementare të reprezentuara nga kompjuterët mund të përfshijnë informacion se kur është krijuar një objekt, kush e ka krijuar atë, kur është përditësuar për herë të fundit, madhësinë e skedarit dhe shtrirjen e skedarit. Në këtë kontekst, një *objekt* mund ti referohet:

* Një objekti fizik si një libër, CD, DVD, një hartë letre, karrige, tavolinë, vazo lulesh, etj.
* Një skedar elektronik si një imazh dixhital, foto dixhitale, dokument elektronik, skedar programi, tabela e bazës së të dhënave, etj.

Një motor metadata mbledh, ruan dhe analizon informacione rreth të dhënave dhe metadatave në përdorim brenda një domeni.

Metadatat janë përdorur në mënyra të ndryshme si një mjet për katalogimin e artikujve në biblioteka, si në formate digjitale ashtu edhe analoge. Këto të dhëna ndihmojnë në klasifikimin, identifikimin dhe gjetjen e një libri, DVD-je, revise, ose qfarëdo objekti që mund të ket një librari.

### Interneti 
Formati HTML i përdorur për të përcaktuar faqet e internetit lejon përfshirjen e një sërë llojesh të metadatave, nga teksti bazë përshkrues, datat dhe fjalët kyçe deri te skemat e mëtejshme të avancuara të metadatave si standardet Dublin Core, e-GMS dhe AGLS  . Faqet dhe skedarët gjithashtu mund të gjeoetiketohen me koordinata, të kategorizohen ose të etiketohen, duke përfshirë në bashkëpunim, si p.sh. folksonomies .

## Administrimi dhe menaxhimi 
### Magazinimi (Storage) 
Metadatat mund të ruhen ose *ne brendesi*,  në të njëjtin skedar ose strukturë si të dhënat (kjo quhet edhe *metadata e integruar* ), ose *ne pjesen e jashtme*, në një skedar ose fushë të veçantë nga të dhënat e përshkruara. Një depo e të dhënave zakonisht ruan metadatat *e shkëputura* nga të dhënat, por mund të dizajnohet për të mbështetur qasjet e metadatave të ngulitura. 

Një nga shqyrtimet e para satirike të konceptit të Metadata siç e kuptojmë ne sot është tregimi i shkurtër i autorit amerikan të trillimeve shkencore Hal Draper, " MS Fnd in a Lbry " (1961). Këtu, njohuria e gjithë njerëzimit është e kondensuar në një objekt me madhësinë e një sirtari tavoline, megjithatë, madhësia e meta të dhënave (p.sh. katalogu i katalogëve të..., si dhe indekseve dhe historive) përfundimisht çon në pasoja të tmerrshme por humoristike. për racën njerëzore. Historia parafytyron pasojat moderne të lejimit të meta të dhënave që të bëhen më të rëndësishme se të dhënat reale me të cilat merret, dhe rreziqet e natyrshme në atë eventualitet si një përrallë paralajmëruese.  

## Referime 
## Lexim të mëtejshëm 
Gartner, Richard. 2016. "Metadata: Shaping Knowledge from Antiquity to the Semantic Web". Springer. .

Zeng, Marcia & Qen, Jian. 2016. "Metadata". Facet. .