Epiri i Veriut

**Epiri i Veriut** (greqisht: *Βόρειος Ήπειρος, Vórios Ípiros; arumunisht: Epiru di Nsusu*) është një term që përdoret për t'iu referuar atyre pjesëve të rajonit historik të Epirit, në Ballkanin Perëndimor, të cilat sot janë pjesë e Shqipërisë. Termi përdoret kryesisht nga grekët dhe lidhet me ekzistencën e një pakice të konsiderueshme etnike greke në rajon.  Ai gjithashtu ka konotacione me pretendime politike irredentiste mbi territorin me arsyetimin se ai mbahej nga Greqia dhe në 1914 u shpall shtet i pavarur  nga grekët vendas kundër aneksimit në principatën e sapothemeluar shqiptare.  Termi zakonisht refuzohet nga shumica e shqiptarëve për shoqatat e tij irredentiste .

## Përmbledhje 
Filloi të përdoret nga grekët në vitin 1913, me krijimin e shtetit shqiptar pas Luftërave Ballkanike, dhe me përfshirjen në këtë të fundit të territorit që konsiderohej nga shumë grekë si gjeografikisht, historikisht, kulturalisht dhe etnologjikisht i lidhur me rajonin grek të Epirit që nga lashtësia.  Në pranverën e vitit 1914, Republika Autonome e Epirit të Veriut u shpall nga grekët etnikë në territor dhe u njoh nga qeveria shqiptare, megjithëse rezultoi jetëshkurtër pasi Shqipëria u shemb me fillimin e Luftës së Parë Botërore. Greqia e mbajti zonën midis 1914 dhe 1916 dhe pa sukses u përpoq ta aneksonte atë në mars 1916. Në 1917 forcat greke u dëbuan nga zona nga Italia, e cila pushtoi pjesën më të madhe të Shqipërisë.  Konferenca e Paqes e Parisit e vitit 1919 ia dha këtë zonë Greqisë, megjithatë zona iu rikthye kontrollit shqiptar në nëntor 1921, pas disfatës së Greqisë në Luftën Greko-Turke.  Gjatë periudhës së ndërmjetme, tensionet mbetën të larta për shkak të çështjeve arsimore që rrethonin minoritetin grek në Shqipëri. Pas pushtimit të Greqisë nga Italia nga territori i Shqipërisë në vitin 1940 dhe kundërsulmit të suksesshëm grek, ushtria greke mbajti për një kohë të shkurtër Epirin e Veriut për një periudhë gjashtëmujore deri në pushtimin gjerman të Greqisë në 1941.

Tensionet mbetën të larta gjatë Luftës së Ftohtë, pasi pakica greke iu nënshtrua masave represive (së bashku me pjesën tjetër të popullsisë së vendit). Megjithëse një minoritet grek u njoh nga regjimi i Hoxhës, kjo njohje zbatohej vetëm për një "zonë minoritare zyrtare" e përbërë nga 99 fshatra, duke lënë jashtë zona të rëndësishme të vendbanimeve greke, si Himara . Njerëzit jashtë zonës zyrtare të pakicës nuk morën arsim në gjuhën greke, e cila ishte e ndaluar në publik. Regjimi i Hoxhës hodhi gjithashtu demografinë etnike të rajonit duke zhvendosur grekët që jetonin atje dhe duke vendosur në vend të tyre shqiptarë nga pjesë të tjera të vendit. Marrëdhëniet filluan të përmirësohen në vitet 1980 me braktisjen e Greqisë nga çdo pretendim territorial mbi Epirin e Veriut dhe heqjen e gjendjes zyrtare të luftës midis dy vendeve. Në epokën e pas Luftës së Ftohtë, marrëdhëniet kanë vazhduar të përmirësohen edhe pse tensionet mbeten mbi disponueshmërinë e arsimit në gjuhën greke jashtë zonës zyrtare të pakicës, të drejtat e pronës dhe incidente të rastësishme të dhunshme që synojnë anëtarët e pakicës greke.

## Emri dhe përkufizimi 
Termi *Epir* përdoret si në gjuhën shqipe ashtu edhe në atë greke, por në shqip i referohet vetëm rajonit historik dhe jo atij modern.

Në antikitet, kufiri verior i rajonit historik të Epirit (dhe i botës së lashtë greke) ishte Gjiri i Orikut,    ose ndryshe, gryka e lumit Aoös, menjëherë në veri të Gjirit të Aulonës (Vlora e sotme). Kufiri verior i Epirit ishte i paqartë si për shkak të paqëndrueshmërisë politike ashtu edhe për shkak të bashkëjetesës së popullsisë greke dhe jogreke, veçanërisht ilire, si në Apolloni .  Nga shekulli i IV pes e në vazhdim, me një shkallë sigurie, kufijtë e Epirit përfshinin malet Ceraunian në veri, malet e Pindit në lindje, detin Jon në perëndim dhe Gjirin Ambrakian në jug. 

Në vend të një termi gjeografik të përcaktuar qartë, "Epiri i Veriut" është kryesisht një term politik dhe diplomatik i aplikuar për ato zona të populluara pjesërisht nga grekë etnikë që u inkorporuan në shtetin e ri të pavarur shqiptar në 1913. Termi "Verio Epiri" u përdor për herë të parë në korrespondencën zyrtare greke në 1886, për të përshkruar pjesët veriore të Vilajetit të Janinës. }} Sipas përkufizimit të shekullit të 20-të, Epiri i Veriut shtrihet nga malet kerauniane në veri të Himarës në jug deri në kufirin grek dhe nga bregu i Jonit deri në Liqenin e Prespës. Disa nga qytetet dhe qytezat e rajonit janë: Himara, Saranda, Delvina, Gjirokastra, Korça dhe qyteti dikur i begatë Voskopoja. Rajoni i përcaktuar si Epiri i Veriut shtrihet kështu më në lindje se Epiri klasik dhe përfshin pjesë të rajonit historik të Maqedonisë. Epiri i Veriut është i thyer, i karakterizuar nga kreshta të thepisura gëlqerore që janë paralele me bregdetin e Jonit, me lugina të thella midis tyre.  Lumenjtë kryesorë të zonës janë: Vjosë/Aoos dega e saj Drino (Drinos), Osumi (Apsos) dhe Devolli (Eordaikos).

## Shih edhe 
* Epiri
* Çamëria
* Shqiptarizimi
* Protokolli i Korfuzit
* Republika Autonome e Epirit të Veriut

## Referime