Drejtësia tranzicionale

**Drejtësia tranzicionale** është një fushë veprimtarie që studion si të merremi me të shkuarën e shkeljes së të drejtave të njeriut në shoqëritë në tranzicion. Qëllimet e aplikimit të drejtësisë tranzicionale, edhe pse ndryshojnë në varësi të konteksti thistorik, lidhen me: njohjen e dinjitetit të viktimave, kompensimin, pranimin e shkeljeve dhe mbi të gjitha me parandilimin e përsëritjeve të fenomeneve të shkeljeve të të drejtave të njeriut.

Sot, drejtësia tranzicionale shpesh ngatërrohet me drejtësinë ndërkombëtare dhe ndjekjen penale. Sidoqoftë, siç tregon edhe ky projekt, drejtësia tranzicionale ka synime më larg-pamëse sesa thjesht  dënimi i autorëve të krimit. Synimi i saj thelbësor është të ndërtoje paqe të qëndrueshme dhe të ndihmojë gjatë demokratizimit, përmes shërimit shoqëror dhe përpjekjeve për ri-pajtim.

Sipas Qendrës Ndërkombëtare për Drejtësi Tranzicionale, përpjekjet e drejtësisë tranzicionale përfshijnë:
* Sjelljen para drejtësisë të atyre që janë përgjegjës për shkeljet e kryera në lidhje me dënimet penale, dhe format jo-juridike të hetimit (si p.sh. mekanizmat e kërkimit të së vërtetës);
* Ofrimin e dëmshpërblimit për viktimat dhe të plotësojë disi nevojat e tyre;
* Transformimin e sistemeve të sigurisë, t’i bëjë ata përgjegjës për shkeljet në të kaluarën, dhe të heqë mundësisht abuzesit e të drejtave të njeriut nga institucionet publike;
* Reformimin e institucioneve publike për të parandaluar përsëritjen e shkeljeve nga e kaluara.

Për më tepër, drejtësia tranzicionale përfshin gjithashtu një llojshmëri të gjërë të mekanizmave të kërkimit të së vërtetës si iniciativa kërkimore, komisione, dhe qendra dokumentimi. Kështu pra, drejtësia tranzicionale, ndërton rrugën nga shkeljet të drejtave të njeriut në të kaluarën për në regjime të qëndrueshme dhe demokratike të bazuara në rendin dhe ligjin.

## Shembuj nga historia 
Shekulli i XX-të ishte një “periudhë ekstremesh”, i karakterizuar nga krimet më të rënda kundër njerëzimit, luftërat, tirania, por edhe nga lëvizjet për demokratizim dhe liberalizim në vendet perëndimore. Koncepti i 'Drejtësisë Tranzicionale' lindi në kontekstin e adresimit dhe përballjes me krimet e Luftës së Dytë Botërore dhe në përkjekjet e tranzicionit drejt shoqërive më të drejta dhe të sigurta. 

Procesi i sqarimit të së kaluarës dhe diktaturës Nacional-Socialiste (Naziste) në Gjermani pas 1945 është konsideruar si një nga rastet më komplekse dhe të larmishme në drejtësinë tranzicionale të periudhës së pasluftës. _Pas kapitullimit të nazistëve, aleatët vendosën të ndëshkojnë kriminelët gjermanë të luftës. Ata u dërguan përpara **Tribunalit Ushtarak Ndërkombëtar** ku u dënuan nga fuqitë fitimtare të bashkuara (SHBA, Britania e Madhe, Bashkimi Sovjetik dhe Franca). Planet e Aleatëve nuk përfunduan me ndjekjen penale të krimeve, por ata synuan çrrënjosjen e ideologjive naziste në shoqërinë gjermane dhe shoqërite e tjera moderne, duke spastruar administratën nga ish-bashkëpunëtorët e regjimit, edukimin e gjerë mbi krimet e shkaktuara, dëmshpërblimin përmes reparacioneve etj.. Duke pasur parasysh rrënjosjen e thellë të Nacional-Socializmit në shoqërinë gjermane, qëllimet e aleatëve u përfshinë të ashtuquajturat pesë D-të (nga anglishtja): *çmilitarizim*, *denazifikim*, *decentralizimin*, *demokratizim* dhe *deindustrializim*. 

Sot, koncepti i drejtësisë tranzicionale karakterizohet nga lidhja e ngushtë mes fazës së tranzicionit dhe realizimit të drejtësisë. Kjo e fundit nuk duhet kuptuar vetëm në aspektet juridike. Koncepti përçon idenë se paqja dhe siguria mund të vendosen në vend vetëm kur krimet e mëparshme të luftës dhe shkeljet e të drejtave të njeriut të adresohen nëpërmjet mekanizmave të përshtatshëm. Ligji i Lustracionit, një koncept i zbatuar në disa vende të Europës Lindore në periudhën post-komuniste, nuk u realizua asnjëhere i plotë në Shqipëri. Shqipëria ka patur një ligj të tillë më 1995, i cili u shfuqizua pas ardhjes së socialistëve në pushtet më 1997 dhe një tentativë tjetër për ligj lustracioni në vitin 2008, e cila nuk rezultoi e suksesshme. 

Ndryshe nga shembulli i Gjermanisë apo ish-Jugosllavisë, në Shqipëri, drejtësia kalimtare ka fituar vrull vetëm në momentet thelbësore politike kur kjo është parë si e dobishme për palët e interesuara, të cilat i kanë shfrytëzuar debatet publike dhe nismat politike vetëm për të mbështetur fuqinë e tyre dhe jo për tu përballur seriozisht me krimet e së kaluarës. 

## Referime
https://web.archive.org/web/20140208232018/http://www.balkaninsight.com/al/drejtesia-tranzicionale-ne-ballkan/cka-eshte-drejtesia-tranzicionale