Székelys

The **Székelys** (shqiptimi në hungarisht [ˈseːkɛj]), ndonjëherë quhen **Szeklers** (Hungarisht: *székelyek*, Rumanisht: *Secui*) janë një nëngrup i popullit hungarez që jeton kryesisht në Tokën Székely në Rumani. Një popullsi e konsiderueshme që rrjedh nga Székelys e Bukovinës jeton në qarqet Tolna dhe Baranya në Hungari dhe në rrethe të caktuara të Vojvodinës, Serbi.

Në mesjetë, Székelys luajtën një rol në mbrojtjen e Mbretërisë së Hungarisë kundër osmanëve në sjelljen e tyre si roje të kufirit lindor. Me Traktatin e Trianonit të vitit 1920, Transilvania (përfshirë Tokën Székely) u bë pjesë e Rumanisë, dhe popullsia Székely ishte një objektiv i përpjekjeve rumune. Në vitin 1952, gjatë sundimit komunist të Rumanisë, ish-qarqet e Mureshit, Odorheit, Ciuc dhe Trei Scaune (me përqendrimin më të lartë të popullsisë Székely), u përcaktua me ligj si Rajoni Autonom i Magyar. Ajo u zëvendësua në vitin 1960 nga Rajoni Autonom i Muresh-Magyar, i ndarë në vitin 1968 në dy qarqe jo autonome, Harghita dhe Muresh. Ata u vlerësuan se ishin rreth 860,000 në vitet 1970 dhe njihen zyrtarisht si një grup i veçantë i pakicave nga qeveria rumune. hungarezë etnikë jetojnë në Rumani, kryesisht në rajonin e Transilvanisë, duke bërë 19.6% të popullsisë së këtij rajoni. Nga këto, 609.033 jetojnë në qarqet e Harghita, Kovasnës dhe Mureshit, të cilat së bashku morën një shumicë hungareze (58%).  Hungarezët në Tokën Székely, pra, përbëjnë gjysmën (49.41%) të hungarezëve në Rumani. Kur u dha zgjedhja për regjistrimin e Rumanisë në vitin 2011 midis identifikimit si Székely ose si hungarez, shumica dërrmuese e Székelys zgjodhi këtë të fundit - vetëm 532 persona e deklaruan veten si Székely etnikë.

## Historia
Székelys rrjedhin emrin e tyre nga një shprehje hungareze që do të thotë "roje kufitare". Territoret e Székely hynë nën udhëheqjen e Kontit të Székelys, fillimisht një i emëruar mbretëror nga fisnikëria hungareze jo-Székely që ishte de fakto një margrave; që nga shekulli i 15-të e tutje, vojvodët e Transilvanisë mbanin vetë zyrën. Székelys u konsideruan një grup i veçantë etnik (*natio Siculica*) dhe formuan një pjesë të *Unio Trium Nationum* ("unioni i tre kombeve"), një koalicion i tre pasurive transilvaniane, dy "kombet" e tjera ishin fisnik (gjithashtu kryesisht hungareze) dhe hajdutët e saksonëve (d.m.th., etnikë gjermanë). Këto tre grupe drejtuan Transilvaninë nga viti 1438 e tutje, zakonisht në harmoni megjithëse ndonjëherë në kundërshtim me njëri-tjetrin. Gjatë Luftës së Gjatë Turke, Székelys formuan një aleancë me Princin Michael Trimi të Vllahisë kundër ushtrisë së Andrew Báthory, i emëruar kohët e fundit Princ i Transilvanisë.

## Demografia
Székely jetojnë kryesisht në qarqet Harghita, Kovasna dhe Muresh. Ata e identifikojnë veten si hungarezë, por ata mbajnë një identitet etnik disi të dallueshëm nga hungarezët e tjerë. Hungarezët formojnë një shumicë të popullsisë në qarqet Kovasna dhe Harghita.

## Autonomia
Një rajon autonome Székely ekzistonte midis viteve 1952 dhe 1968. Së pari u krijua si Rajoni Autonom Magyar në vitin 1952, ai u riemërua Rajoni Autonom Muresh-Magyar më 1960. Që nga heqja e Rajonit Autonome Muresh-Magyar nga regjimi i Çausheskut në vitin 1968, disa nga Székely kanë bërë presion që të rivendoset autonomia e tyre. Disa propozime janë diskutuar brenda komunitetit Székely hungarez dhe nga shumica rumune. Një nga nismat e autonomisë Székely bazohet në modelin e komunitetit autonom spanjoll të Katalonjës. Një demonstrim i madh paqësor u mbajt në vitin 2006 në favor të autonomisë.

Në vitet 2013 dhe 2014, mijëra hungarezë etnikë marshuan për autonomi më 10 mars në Târgu Mureș, Rumani. 10 marsi është përvjetori i ekzekutimit në Târgu Mureș në vitin 1854, nga autoritetet austriake, i tre Székelys që u përpoqën të arrinin vetë-përcaktimin kombëtar.

## Simbolet
Flamuri i Këshillit Kombëtar Székely, një nga organizatat kryesore politike të Székelys.

Dielli dhe Hëna janë simbolet e Székely dhe përdoren në stemën e Transilvanisë dhe në stemën e Rumanisë. Dielli dhe Hëna, simbolet e botës kozmike, janë të njohura nga gjetjet e rënda hungareze nga periudha e pushtimit hungarez. Pasi hungarezët u bënë të krishterë në shekullin e 11-të, rëndësia e këtyre ikonave u bë thjesht vizuale dhe simbolike. Székelys kanë arritur të ruajnë traditat në një masë të pazakontë edhe në Evropën Qendrore dhe Lindore. Një përshkrim i Tokës Székely dhe traditave të tij u shkrua midis viteve 1859 dhe 1868 nga Balázs Orbán në përshkrimin e tij për Tokën Székely.

## Referime