Mustafe

**Mustafe** është një fshat në ish-komunën Arras pjesë përbërëse e krahinës së Çidhnës në rrethin e Dibrës. 

## Pozita gjeografike 
thumb|Drini i Zi pranë fshatit Mustafe
Fshati Mustafe në përbërjen e tij ka pasur fshatin Lazrej, ndërsa Guri i Zi është një emërtim në vitin 1990 kur fshatrat u ndanë. Para vitit 1900 lagjja Guri i Zi quhej Mustafe, ndërsa ajo që sot quhet Mustafe ishte një lagje e tij. Kjo dëshmohet me "varrezat e Mustafe" që gjenden në lagjen Guri i Zi si dhe "Kroi i Mustafe" që gjendet po aty. Lidhur me emërtimin se Guri i Zi i sotëm  është Mustafe bazohemi dhe në Defterët  Osmanë të viteve 1467 dhe 1583 ku thuhet se banorët  Pepe Gonçe, Bardh Borozija, Lale Borozija, Llazar Borozija etj. jepnin tokat e tyre në përdorim banorëve të Dardhës dhe të Çidhnës së Epër (sot Grykë-Noka). Dhe të gjitha këto toka  ndodhen vetëm  në fshatin Guri i Zi. Toponimet e sotëme “Buzëzes” dhe “Buzëtehe”  që vijnë nga “Borozija a Buzëzija” ndodhen mbi varrezat e Mustafe po në teritorin e fshatit Guri i Zi. .
 
Edhe  banorët  kur zbrisnin poshtë thonin “po shkojmë në Zallë” dhe jo në Mustafe. Ndërsa banorët e "Zallit" thonin po vijnë "Orëmalasit" për ata që vinin nga Mustafe (Guri i Zi) për në Zallë. Emërtimi "Orëmalas" tregon për vendbanim shumë të hershëm të fshatit Mustafe. 
Të dy fshatrat thirreshin herë "Mustafe e Lazrej" e herë-herë "Lazrej e Mustafe". Fshati Mustafe shtrihet në anën perendimore të lumit Drini i Zi. Kufizohet nga veriu me Zall-Dardhën, nga perëndimi me fshatin Grykë-Nokë dhe krahinën e Lurës dhe nga jugu me fshatin Kodër-Leshe. Shtrirja më e detajuar e fshatit Mustafe duke përfshirë tokat e lagjeve, pyjet, livadhet dhe kullotat fillon nga Drini i Zi si kufizim nga lindja. Nga Veriu një vijë ndarëse fillon aty ku Drini takohet me urën e Drinit afër lagjes “Topuze” dhe ngjitet lart duke lënë në të majtë “Mërxhalën”dhe shkon poshtë “Fushë Letes”  dhe sipër shtëpive të fisit “Kaca” në Nezhej, ndanë  pjesën e sipërme të “Sukës” dhe lenë në të majtë “Kecrrën” e masivin e pyjeve të ahut, pastaj shkon në mesin e  fushës së “Pratit”, duke u ngjitur përpendikular le në të djathtë “Tajanin” dhe merr rrugën që shkon për “Lanë Lurë” duke futur brenda “Gropat e Elbit” dhe “Hurdhën e Presë”, por pasi del në “Lanë Lurë” ndjek fundin e faqes së malit deri në të hyrë të luginës “Xharxhisht” duke e futur  luginën  pjesë të teritorit të vet.  Nga jugu fillon po në Dri në “Brrakën e Marçene” dhe shkon për në perendim duke ndjek  përroin  që le në të djathtë tokat dhe pyjet e “Dukës” deri poshtë varrezave të “Kodër Leshes”, merr rrugën për në “Lak të Kroit t’Vit” dhe shkon drejtë për në “Kthesë të Ruse” duke u ngjitur në "Prat" dhe prej aty në “Livadh t'Arrase” ku majtas lenë “Faqesën e Çidhnës”, kalon majën e bjeshkëve dhe zbret në “Xharxhisht” që ndahet midis Çidhnës dhe Mustafe.

Fshati Mustafe (Mustafe+Lazrej+Guri i Zi) është pjesë përbërëse e Krahinës së Çidhnës. Mustafet kufizohen nga perëndimi me Çidhnën e Epër (sot Grykë-Noka). Krahina e Çidhnës në periudhën e Antikitetit kishte një qytet me emrin Oena më vonë e thirrur Kidhna. .

## Demografia 
Në vitin 1916 nga administrata e Perandorisë së Austro-Hugarisë është kryer  rregjistrimi i popullsisë të fshatit  Mustafe. Te rregjistri i popullsisë të qarkut Dibër, fshati  Mustafe gjendet me emërtimin “Mustafaj…..Lazrej, Mustafaj”  me këto të dhëna:  Shtëpi banimi – 72, ekonomi  shtëpiake – 80, banorë - 433, meshkuj – 225, femra – 208, shqipëtar -  427, vllehë - 6. 
Ndërsa  sipas ndarjes administrative të vitit 1927 gjejmë  vetëm emërtimin fshati Mustafaj pjesë e krahinës Arras, pra mungon emërtimi Lazrej që nënkupton se është përfshirë aty. Fshati Mustafe në këtë dokument të viti 1927 rezulton me 373 banorë. 

Pra në përbërje të fshatit Mustafe hyn dhe Lazrej. Përbëhet nga shumë fise të cilët kanë lëvizur gjatë rrjedhës së viteve. Viti 2000 e ka gjetur me këto fise të cilët po i rendisim nga lartë-poshtë: Guri i Zi (Toca, Gjoni, Daci); Mustafe (Doçi, Gjoni, Daci, Përnezha, Xhika, Shehu, Karoshi); Lazrej (Kukeli, Buci, Loshi, Rusi, Coli, Alia, Murati, Martini, Sava, Lata, Kurti, Duka).

Në materialin e ish-komunës Arras të vitit 2007 për planin strategjik të zhvillimit për vitet 2008-2015 numri i banorëve dhe i familjeve është:

* Gur i Zi   82 familje me 293 banorë
* Mustafe   114 familje me 312 banorë
* Lazrej    120 familje me 617 banorë. 

Lëvizjet e popullsisë kanë qenë të vazhdueshme në fshatin Mustafe. Këtë e tregojnë fiset të cilët nuk janë më por i identifikojmë me toponimet e lagjeve dhe të trojeve. Toponime si, Lama e "Skure", Ara e "Varejskure", Përroj i "Rajtës", Kodra e "Lekës", Ara e "Lale", etj. tregojnë për fise që kanë qenë por nuk janë në ditët e sotme. Rreth viteve 1950-1960 në fshatin Mustafe ka vdekur banori i fundit i fisit Leka.

Me 28 Tetor 2023 nga lagjja "Toca" në fshatin Guri i Zi (Mustafe) është larguar familja e fundit (një çift burrë e grua). Në vitin 1980 lagjja "Toca" kishte 11 shtëpi ku jetonin 15 familje. Fundi i vitit 2023 e gjeti fshatin Guri i Zi (Mustafe) vetëm me fiset "Gjoni" dhe "Daci".

Ndërsa me 6 Nëntor 2023 nga lagjja "Doçi" në fshatin Mustafe është larguar familja e fundit . Në vitin 1980 lagjja "Doçi" kishte 6 shtëpi ku jetonin 8 familje. Edhe këtë lagje fundi i vitit 2023 e gjeti pa banorë.

## Ekonomia 
Për pozicionin gjeografik me pamje nga lindja e diellit e bën fshatin Mustafe në gjithë territorin e vet me orë diellore më shumë se në çdo zonë tjetër të krahinës së Çidhnës. Ekzistenca e ujërave natyrore dhe gjelbërimi natyral ka bërë që historikisht kjo zonë ta bazojë ekonominë e saj në produktet bujqësore dhe blegtorale. Larmia e mikroklimave dhe pozicionimit të tokave në mikrorrafshnalta dhe në shtrirje afërsisht 380 - 1800 metër mbi nivelin e detit ka lejuar dhe lejon kultivimin e gati të gjitha llojeve të produkteve bujqësore. Fshati Mustafe është i njohur për pemët frutore që nuk kanë të krahasuar për cilësinë e tyre. Përveç pemëve të egra që janë me shumicë si: thana, mollë të egra, dardha të egra, vodhësa, murrizë, qershi të egra, arra të egra, mana, mana të zi  etj. Mustafet përmenden për qershi e për mollë që si aty nuk gjen kund në sasi e në cilësi. Por për mollë njihet në Shqipëri me kultivarin e veçantë “*Molla Mustafe*” i cili ruhet në bankën gjenetike si kultivar autokton i fshatit Mustafe. Populli ju thotë “*Molla Duke*” se aty ku është fisi Duka ka mollë shekullore të këtij kultivari. Ka gjithashtu pyje dhe kullota të vetat mjaftueshëm për mbajtjen e blegtorisë të të gjitha llojeve. 

Po në materialin e ish-komunës Arras të vitit 2007 për planin strategjik të zhvillimit për vitet 2008-2015 gjejmë se sipërfaqja e tokës  e pyjeve dhe kullotave është:

* Gur i Zi - 30 ha tokë bujqësore dhe 246 ha pyje dhe kullota
* Mustafe - 80 ha tokë bujqësore dhe 155 ha pyje dhe kullota
* Lazrej  - 70 ha tokë bujqësore dhe 311 ha pyje dhe kullota.

## Shkollat në Mustafe 
Në Mustafe, shkolla e parë u çel në nëntor 1946 me 36 nxënës, mësues ishte Osman Çima. Shkolla thuhet u hap në shtëpinë e Qazim Doçit. Kjo shkruhet në librin “Krahina e Çidhnës” por në një bisedë me mësuesin e parë të shkollës Osman Çima mësimi për herë të parë është zhvilluar në një ndërtesë që ndodhej në kodrën e Qazim Dacit. Ajo ndërtesë ka shërbyer deri në vitet’90 për zyra administrate dhe infermieri. Në vitin 1949, çeli dyert ndërtesa e re e shkollës në qendër të fshatit me dy dhoma për mësim dhe një dhomë për mësuesit.Shkolla është ndërtuar me kontributin e banorëve të fshatit. Ajo kishte dy klasa të mëdha, njëra nga klasat ishte me dysheme dërrase. U ndërtua nga mjeshtrit e fshatit, me punëkrahu të banorëve dhe me materiale guri, druri, gëlqere etj. të dhuruara prej tyre. Po në këtë ndërtesë në vitin 1969 ka filluar arsimi 8-vjeçar me mësues Hysen Xhika. 
Disa orë mësimi janë zhvilluar dhe në dhomën e mësuesve. Në vitin 1970 u ndërtua shkollë e re me disa dhoma mësimi ngjitur me ndërtesën e parë.

Për t'ju përgjigjur rritjes së popullsisë e cila kishte shtuar numrin e fëmijëve u ndërtua në fund të viteve '80 një shkollë e re 8-vjeçare në Zugjej të fshatit Lazrej, ndërkohë po në këtë dhjetëvjeçar u hap një shkollë fillore me klasa të përbashkëta për fshatin Guri i Zi.

## Referime 
## Shih edhe