Zebra e Chapmanit

**Zebra e Chapmanit** (*Equus quagga chapmani*), e quajtur kështu sipas zbuluesit të saj James Chapman, është një nënlloj i zebrës fushore.

Ato, ashtu si të afërmit e tyre, janë vendas në savanën verilindore të Afrikës së Jugut , në veri të Zimbabwe, në perëndim në Botsvana,  në Rripin Caprivi të Namibisë dhe në Angolën jugore. Ashtu si nënspeciet e tjera të zebrës fushore, ato janë barngrënës që ushqehen  kryesisht me barëra , dhe gjatë stinës së lagësht migrojnë për të gjetur burime të freskëta ushqimi si  dhe për të shmangur luanët, të cilët janë grabitqarët e tyre kryesorë. Zebrat e Chapmanit dallohen nga nënspeciet e tjera nga ndryshimet delikate në vijat e tyre. Krahasuar me ekuidet e tjera në rajon, zebrat e Chapmanit janë relativisht të shumta në numër, megjithatë popullsia e saj tashmë është në rënie për shkak të faktorëve njerëzorë si gjuetia e paligjshme dhe bujqësia. Studimet dhe programet e mbarështimit janë ndërmarrë me shpresën për të ndaluar këtë rënie, me në fokus sigurimin që zebrat e mësuara në robëri të përshtaten në jetën e egër dhe që popullsitë jo të zbutura të jenë në gjendje të migrojnë lirshëm. Një problem me të cilin po përballen disa prej këtyre programeve është se popullatat e zebrave të Chapman-it të robëruar përjetojnë incidenca më të larta të sëmundjeve të diagnostikuara se sa popullatat jo të zbutura, për shkak se ato jetojnë më gjatë dhe kështu kanë më pak gjasa të vdesin në natyrë nga grabitqarët ose nga mungesa e ushqimit ose ujit.

## Përshkrimi 
majtas|parapamje|Vija unike të zebrës së Chapmanit.
Zebrat e Chapman-it janë gjitarë me një thundër që janë pjesë e rendit të thundrakëve me majë të çuditshme. Ato ndryshojnë nga zebrat e tjera për shkak se vijat e tyre vazhdojnë përtej gjunjëve, dhe se ato gjithashtu kanë vija deri diku ngjyrë kafe përveç vijave bardh e zi që zakonisht lidhen me zebrat. Çdo zebër ka modelin e vet unik të vijave që përfshin gjithashtu vija hije. Kur lindin mëzat , ato kanë vija ngjyrë kafe, dhe në disa raste, të rriturit nuk zhvillojnë ngjyrën e zezë në lëkurën e tyre dhe mbajnë vija ngjyrë kafe.

Në natyrë, zebra e Chapmanit jeton mesatarisht deri në 25 vite, megjithatë mund të jetojë deri në 38 vite në robëri. Meshkujt zakonisht peshojnë 270-360 kg dhe janë të gjatë 120-130 cm . Femrat peshojnë rreth 230-320 kg dhe janë po aq të gjata sa meshkujt. Mëzat peshojnë 25-50 kg në lindje. Zebrat e rritura mund të vrapojnë deri në 56 kilometra në orë dhe kanë shikim e dëgjim të fortë, të cilët janë mekanizma thelbësorë mbrojtës evolucionarë.

## Ekologjia 
**Dieta**

Në Zebrat e Chapman-it është vërejtur se kalojnë një pjesë të madhe të ditës së tyre duke u ushqyer (rreth 50%) dhe kryesisht konsumojnë barëra me cilësi të ulët që gjenden në savana, kullota dhe shkurre, megjithatë ato herë pas here hanë manaferrat e egra dhe bimë të tjera për të rritur marrjen e proteinave . Ndërsa ato tregojnë një preferencë për barishtet e shkurtra, ndryshe nga disa kafshë të tjera barngrënse, ato hanë edhe barëra të gjata e kështu luajnë një rol të rëndësishëm duke konsumuar pjesën e sipërme të barit të gjatë që është rritur në sezonin e lagësht , për të lejuar më pas kafshët e tjera të ushqehen. Mëzat e rinj varen nga nënat e tyre për ushqim për përafërsisht 12 muajt e parë të jetës së tyre pasi dhëmbët e tyre nuk janë në gjendje të zbërthejnë siç duhet barishtet e forta që të rriturit hanë derisa smalti të jetë konsumuar mjaftueshëm.

**Migrimi**

Gjatë sezonit të thatë, zebrat e Chapman-it priren të mos largohen shumë nga një burim uji pasi shpesh u duhet të pinë. Megjithatë, gjatë sezonit të lagësht, zebrat bashkohen në tufa të mëdha të përbëra nga shumë hareme dhe migrojnë në mënyrë që të gjejnë burime të bollshme ushqimore për t'u ushqyer pas sezonit të thatë relativisht të rrallë. Ato gjithashtu përpiqen të shmangin migrimet me kafshëve të tjera në mënyrë që të ulin konkurrencën për ushqim.Duke qenë se ato kërkojnë vetëm ushqim me cilësi më të ulët, zebrat e Chapmanit preferojnë të migrojnë në zona me një densitet më të madh ushqimi dhe do t'i japin përparësi sasisë sesa cilësisë. Duke optimizuar densitetin e kërkimit të ushqimit dhe duke shmangur llojet e tjera të ushqimit, zebrat e Chapmanit janë në gjendje të mbajnë popullata të mëdha, të cilat i varfërojnë me shpejtësi zonat e kërkimit të ushqimit duke i detyruar ato të vazhdojnë migrimin. Përveç kësaj, zebrat e Chapmanit shfaqin gjithashtu një lëvizje ciklike ditore, ku ata preferojnë kullotat gjatë ditës dhe tokat pyjore gjatë natës, në mënyrë që të shmangin luanët, të cilët janë grabitqarët e tyre kryesorë. Ato shpesh lëvizin përreth dhe shmangin në mënyrë aktive zonat ku kanë parë kohët e fundit aktivitetin e luanit.

= Sjellja =
Zebrat e Chapman janë kafshë shumë të shoqërueshme që jetojnë në tufa deri në dhjetëra mijëra individë. Tufa më e madhe përbëhet nga hareme me anëtarë të përhershëm; i përbërë nga një hamshor, një deri në gjashtë femra dhe pasardhësit e tyre. Ata rrallë shfaqin sjellje agresive ndaj njëri-tjetrit ose specieve të tjera. Është vërejtur gjithashtu se meshkujt pa harem formojnë grupime të tyre afatgjata me meshkuj të tjerë beqarë, gjë që ka treguar se përmirëson aftësitë e tyre sociale. Grupet hamshor-hamshore janë të rralla dhe në rastet kur formohen ato janë afatshkurtër. Femrat qëndrojnë në të njëjtat hareme gjatë gjithë jetës së tyre.

**Haremi i zebrës së Chapman-it.**

Zebrat e Chapman  e kalojnë kohë duke pushuar gjatë ditës, por janë më aktive në muzg. Kjo është me shumë mundësi një tipar i sjelljes mbrojtëse pasi grabitqarët janë më të përhapur gjatë ditës, dhe kështu është e dobishme që anëtarët e tufës të jenë më vigjilentë në këto kohë. Ka raste që një grup i vogël do të nxitojë drejt një grabitqari të mundshëm në përpjekje për t'i penguar ata të sulmojnë, megjithatë në përgjithësi zebrat e Chapmanit preferojnë të shmangin çdo konflikt të tillë.

Brenda haremeve të tyre janë vërejtur struktura shoqërore hierarkike të cilat diktojnë gjëra të tilla si lëvizjet e grupit, deri në mënyrën se si ata kujdesen për pasardhësit e tyre.Pelat e rangut të lartë në veçanti ushtrojnë presion mbi grupin në mënyrë që të promovojnë mbijetesën e mëzëve të tyre. Kur kërkojnë ushqim, zebrat e Chapman-it mbështeten te anëtari dominues i haremit për t'i çuar në burimet e ujit dhe ushqimit. Suksesi i anëtarëve të rangut të lartë të haremit në udhëheqjen e grupit drejt ushqimit dhe ujit përcakton nëse ata do të mbajnë udhëheqjen në të ardhmen dhe tregon sesi zebrat vlerësojnë stabilitetin në grupet e tyre përkatëse. Megjithatë, rolet e lidershipit mund të ndryshojnë me kalimin e kohës.Pelat më të vjetra shpesh kanë një gradë më të lartë shoqërore sesa anëtarët më të rinj të haremit. Femrat me gji janë gjithashtu në gjendje të iniciojnë lëvizjen brenda një haremi, i cili nga ana tjetër mund të ndikojë ndonjëherë në lëvizjet e të gjithë tufës. Kur një pelë shtatzënë lind, mëzi i saj merr të njëjtin status shoqëror brenda haremit si ajo.

Mëzat që në moshë të re janë në gjendje të njohin aromën dhe tingullin e nënës së tyre dhe të krijojnë lidhje së bashku që zgjasin deri në moshën madhore. Kjo aftësi, për të njohur zebrat e tjera nuk zvogëlohet në moshën madhore ku ata janë në gjendje të dallojnë midis anëtarëve të tjerë të grupit. Kjo është thelbësore për krijimin e stabilitetit brenda grupeve, gjë që ul konkurrencën ndërmjet grupeve për burime dhe në këtë mënyrë përmirëson mbijetesën. Në robëri është treguar se zebrat e Chapman krijojnë marrëdhënie unike me mbajtës të ndryshëm dhe se ato ndryshojnë vazhdimisht sjelljen e tyre varësisht se cili mbajtës ndërvepron me ta.

= Riprodhimi =
Meshkujt zakonisht luftojnë me njëri-tjetrin përpara një grupi femrash përpara se të çiftëzohen me to, për pelën e rangut më të lartë në harem që çiftëzohet e para. Periudha e shtatzënisë për zebrat e Chapman është rreth 12 muaj, pas së cilës femra do të lindë një mëz të vetëm. Mëzi është në gjendje të ecë shpejt me pjesën tjetër të grupit, gjë që është thelbësore për mbijetesën e tij, në mënyrë që nëna të mos ta lërë atë pas për të mirën e anëtarëve të tjerë të haremit. Çdo shtatzëni e mëvonshme ka një periudhë më të shkurtër ndërlindjeje se ajo para saj, pasi pela bëhet më e aftë në rritjen e mëzave të saj. Zebrat meshkuj që janë anëtarë të haremit, por jo babai i mëzit, është raportuar se praktikojnë vrasjen e foshnjave. Kjo është vërejtur veçanërisht në robëri ,ku zebrat nga grupe të ndryshme shoqërore mbahen në afërsi. Është gjithashtu e mundur që zebrat e Chapmanit të rriten nëpërmjet një zëvendësuesi të kuajve, siç u bë për herë të parë në 1984.

= Mbrojtja =
Ndërsa nuk konsiderohen si një specie e kërcënuar, zebrat e Chapman janë zhdukur në Burundi dhe Lesoto, me shumë mundësi edhe në Somali. Numri total ka rënë afërsisht 25% në vitet e fundit për shkak të aktiviteteve njerëzore duke përfshirë bujqësinë, gjuetinë, gjuetinë pa leje dhe thatësirat e përkeqësuara nga ndryshimet klimatike. Vendbanimet njerëzore ndikojnë gjithashtu në madhësinë e popullsisë duke ndërprerë modelet e migrimit dhe duke kufizuar kështu disponueshmërinë e burimeve të dendura ushqimore të nevojshme për ushqimin e tufave të mëdha. Kjo zvogëlon lehtësinë me të cilën zebrat migrojnë dhe kështu ata nuk mund të gjejnë ushqim aq lehtë. Ka prova që korridoret e kafshëve të egra mund të përdoren për të rivendosur modelet migratore duke lidhur ekosistemet, dhe se zebrat do të jenë në gjendje të përshtaten me këto shtigje të reja migrimi.

Mënyra të tjera ruajtjeje janë bërë në përpjekje për të stabilizuar popullsinë. Një program në Rezervatin e Kafshëve të Egra Majete ndërmori një program riprodhimi dhe riprodhimi në robëri, megjithatë nuk dihet nëse zebrat kanë aftësitë e nevojshme për të mbijetuar, në natyrë pasi janë rritur në robëri . Kërkimet në Parkun Zoologjik Werribee synonin të krijonin një mjedis më realist për zebrat, që ato të mund të rifuten në mënyrë më të qetë dhe më pas të ofronin udhëzime për programet e tjera të mbarështimit në mbarë botën. Megjithatë, një çështje e veçantë në programet e shumimit është se si të përsëritet  kërcënimi i grabitqarëve në mënyrë që zebrat të përgatiten për botën e egër. Ky kërcënim ndikon në një sërë aspektesh të jetës së tyre, si: kur hanë, kur pushojnë dhe kur lëvizin. Ende nuk është gjetur asnjë zgjidhje.

**Sëmundjet**

Ashtu si barngrënësit e tjerë, zebra e Chapman-it është e ndjeshme ndaj hidatidozës, një sëmundje parazitare, por jo shpesh i atribuohet si shkaktar i vdekjes. Zebrat e infektuara mund të jetojnë të padiagnostikuar për shumë vite pa simptoma dhe nuk konsiderohet një kërcënim serioz. Zebrat e Chapman-it janë gjithashtu bartës të parazitëve nematodë të cilët banojnë në zorrën e tyre të trashë dhe shkaktojnë një infeksion të quajtur helminthiasis, i cili mund të jetë fatal nëse nuk trajtohet.

Në popullatat e robëruara ku jetëgjatësia është më e gjatë, mosfunksionimi i hipofizës pars intermedia (PPID) ose sëmundja e Cushing-it të kuajve shkakton prodhim të tepërt të hormoneve tek zebrat, gjë që zakonisht çon në kushte të tjera kronike të dhimbshme. Një numër i madh kërkuesish janë duke gjetur mënyra që kopshtet zoologjike të identifikojnë dhe trajtojnë më mirë PPID në mënyrë që të përmirësojnë jetëgjatësinë dhe cilësinë e jetës jo vetëm të zebrave të Chapman-it, por të të gjithë llojeve. Popullatat e robëruara gjithashtu mund të zhvillojnë në mënyrë unike deformim të përkuljes së nyjës interfalangeale distale, ose shputës së klubit, një gjendje që nuk vërehet në popullatat jo shtëpiake dhe që trajtohet më së miri nëpërmjet kirurgjisë.

## Referime