Bosnja dhe Hercegovina gjatë misionit të Xhevdet Efendiut

**Bosnja dhe Hercegovina gjatë misionit të Xhevdet Efendiut** ()  është një vepër studimore e shkruar nga Pashko Vasa dhe botuar në Paris më 1865. Në këtë libër, autori trajton me kompetencë të madhe gjendjen politike, shoqërore dhe ekonomike të provincave osmane të Bosnjës dhe Hercegovinës, duke u fokusuar veçanërisht në periudhën kur Cevdet Efendiu, një prej funksionarëve të njohur të Perandorisë Osmane, ishte dërguar atje për të zbatuar reformat e Tanzimatit. 

## Vështrim 
Në këtë studim, Pashko Vasa përshkruan përpjekjet që bëheshin për të modernizuar administratën, për të forcuar pushtetin qendror dhe për të ulur fuqinë e feudalëve lokalë, të cilët shpesh ushtronin sundim të ashpër dhe të padrejtë mbi popullsinë vendase. Ai evidenton edhe pengesat e shumta që reforma të tilla hasnin, si nga strukturat konservatore osmane, ashtu edhe nga tensionet e thella ndëretnike dhe ndërfetare që karakterizonin shoqërinë boshnjake. Myslimanët, katolikët dhe ortodoksët jetonin së bashku në një gjendje të pasigurt, ku ndarjet fetare dhe rivalitetet shoqërore shpeshherë shpërthenin në konflikte të dhunshme.

Stili i Pashko Vasës në këtë vepër është analitik, me vëzhgime të holla dhe me një ton kritik ndaj korrupsionit, neglizhencës dhe sistemit të vjetër feudal që pengonte zhvillimin shoqëror dhe ekonomik. Ai i bën thirrje nevojës për një administratë më të drejtë, për zbatimin e ligjit për të gjithë qytetarët, pavarësisht fesë apo përkatësisë etnike, dhe për një sistem që do të garantonte më shumë liri dhe mirëqenie për popullsinë e thjeshtë.

Ky libër nuk ka vetëm vlerë historike, por pasqyron edhe mendimin politik dhe social të autorit, i cili gjithnjë ishte në mbështetje të reformave dhe të emancipimit të popujve të Ballkanit. Përmes kësaj vepre, Pashko Vasa shpreh idetë e tij për një shoqëri ku drejtësia, barazia dhe bashkëjetesa ndërfetare duhet të jenë themeli i çdo zhvillimi të ardhshëm. Këto ide do të mbeteshin edhe më vonë boshti kryesor i angazhimit të tij politik si një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Botimi i "La Bosnie et l'Herzégovine pendant la mission de Cevdet Efendi" në Paris nuk ishte i rastësishëm. Pashko Vasa, i vetëdijshëm për rëndësinë e opinionit publik evropian, kërkonte që të nxirrte në dritë problemet e provincave osmane jo vetëm për lexuesit e Ballkanit, por edhe për qarqet diplomatike dhe intelektuale të Perëndimit. Në kohën kur çështja e kombësive të shtypura të Ballkanit po bëhej gjithnjë e më shumë pjesë e debatit ndërkombëtar, Vasa Pasha e përdori këtë vepër për të tërhequr vëmendjen mbi gjendjen e mjerueshme të provincave si Bosnja dhe Hercegovina dhe për të treguar dështimin e përpjekjeve reformuese të Perandorisë Osmane nëse ato nuk shoqëroheshin me vullnet të sinqertë dhe masa konkrete.

Libri pati një jehonë të konsiderueshme në rrethet intelektuale dhe diplomatike franceze, dhe ndihmoi që problemi i Ballkanit të shihej jo thjesht si një çështje ndërfetare, por si një pasojë e një administrate të korruptuar dhe e paaftë për të sjellë përparim. Në këtë mënyrë, Vasa Pasha kontribuoi në ndërtimin e një perceptimi më realist mbi sfidat që ballkanasit përjetonin, duke theksuar se reformat reale duhej të mbështeteshin në parimin e barazisë dhe të drejtave të popujve vendas.

Për më tepër, kjo vepër e vendosi Pashko Vasën në radhën e intelektualëve shqiptarë dhe ballkanikë që përdornin fuqinë e fjalës së shkruar për të ndikuar opinionin ndërkombëtar dhe për të përgatitur rrugën drejt vetëdijes kombëtare dhe lëvizjeve për çlirim. Me këtë botim, ai tregoi se kultura dhe diplomacia mund të shërbejnë si armë të fuqishme në duart e një kombi që kërkonte të afirmohej mes kombeve të tjera të Europës.

Idetë që Pashko Vasa shpalosi në "La Bosnie et l'Herzégovine pendant la mission de Cevdet Efendi" do të gjenin pasqyrim edhe më të plotë në veprat e tij të mëvonshme kushtuar çështjes shqiptare. Përvoja e studimit të strukturave feudale dhe të padrejtësive në provincat e tjera osmane e ndihmoi atë të kuptonte më mirë edhe pozitën e shqiptarëve brenda Perandorisë. Në shkrime të mëvonshme, si në veprën "La vérité sur l'Albanie et les Albanais" (E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët, 1879), Vasa Pasha do të aplikonte të njëjtat parime analitike dhe kritike për të mbrojtur të drejtat kombëtare të shqiptarëve, duke theksuar nevojën për njohjen e identitetit të tyre dhe për garantimin e të drejtave civile dhe politike.

Në këto vepra, ai nënvizonte se shqiptarët, ashtu si popujt e tjerë të Ballkanit, ishin viktima të një sistemi të kalbur administrativ, dhe se përparimi i tyre nuk mund të ndodhte pa një reformim të thellë të strukturës shtetërore ose pa arritjen e një forme autonomie kombëtare. Për Pashko Vasën, siç dëshmojnë veprat e tij, liria dhe drejtësia nuk ishin të lidhura vetëm me fenë apo me statusin social, por me parimet universale të barazisë midis popujve dhe komuniteteve.

Kësisoj, "La Bosnie et l'Herzégovine pendant la mission de Cevdet Efendi" nuk qëndron vetëm si një dokument historik për gjendjen në Bosnjë e Hercegovinë, por shërben edhe si një pararendës ideologjik i angazhimit të Pashko Vasës për çështjen shqiptare dhe për lëvizjen e Rilindjes Kombëtare. Ky kontinuitet midis përvojës së vëzhguesit të shoqërive ballkanike dhe veprimit si patriot dhe intelektual shqiptar e bën veprën edhe më të rëndësishme për kuptimin e rrugës ideologjike që ai ndoqi gjatë gjithë jetës së tij.

## Shih edhe 
* Bosnja dhe Hercegovina
* Rilindja Kombëtare Shqiptare

## Referime