Al-Andalus

**el-Andalusi** (arabisht: الأَنْدَلُس *al-Andalus*) ishte zona e sunduar nga myslimanët e Gadishullit Iberik.

Termi përdoret nga historianët modernë për ish-shtetet islamike në Portugalinë dhe Spanjën moderne. Në shtrirjen e saj më të madhe gjeografike, ajo pushtoi pjesën më të madhe të gadishullit dhe një pjesë të Francës së sotme jugore, Septimaninë (shekulli i 8-të). Për gati njëqind vjet nga shekulli i 9-të deri në atë të 10-të, el-Andalus zgjeroi kontrollin e tij nga *Fraxinetum* mbi kalimet alpine që lidhin Italinë me Evropën Perëndimore. Emri përshkruan shtetet e ndryshme arabe përfundimisht u tkurr në jug dhe më në fund në Emiratin e Granadës.

Pas pushtimit Omajad të mbretërisë vizigotike të krishterë të Hispanisë, el-Andalus, atëherë në shtrirjen e tij më të madhe, u nda në pesë njësi administrative, që korrespondojnë afërsisht me Andaluzinë moderne; Portugalia dhe Galicia; Castile dhe León; Navara, Aragoni, dhe Katalonia; dhe zona Gjuha e Okut-Rruseljo e Oksitanie. Si një fushë politike, ajo përbënte në mënyrë të njëpasnjëshme një provincë të Kalifatit Omajad, të iniciuar nga Kalifi el-Valid I (711–750); Emirati i Kordobës (rreth 750–929); Kalifati i Kordobës (929–1031); mbretëritë *taifa* (pasardhëse) të Kalifatit të Kordobës (1009–1110); Perandoria Almoravid Sanhaja Amazigh (1085–1145); periudha e dytë e taifës (1140–1203); Kalifati Almohad Masmuda Amazigh (1147–1238); periudha e tretë e taifës (1232–1287); dhe përfundimisht Emirati i Granadës Nasrid (1238–1492).

Nën Kalifatin e Kordobës, el-Andalus ishte një qendër mësimi dhe qyteti i Kordobës, më i madhi në Evropë, u bë një nga qendrat kryesore kulturore dhe ekonomike në të gjithë pellgun e Mesdheut, Evropën dhe botën islame. Arritjet që avancuan shkencën islame dhe perëndimore erdhën nga el-Andalus, duke përfshirë përparime të mëdha në trigonometri (Geber), astronomi (Arzaçel), kirurgji (Abulkasis El Zahravi), farmakologji (Avenzoar), dhe agronomi (Ibn Bassal dhe Abū l-Khayr al-Ishbīlī). El-Andalus u bë një qendër kryesore arsimore për Evropën dhe tokat përreth Detit Mesdhe, si dhe një kanal për shkëmbimin kulturor dhe shkencor midis botës islame dhe asaj të krishterë.

Për pjesën më të madhe të historisë së saj, el-Andalusi ekzistonte në konflikt me mbretëritë e krishtera në veri. Pas rënies së kalifatit umajad, el-Andalus u copëtua në shtete dhe principata të vogla. Sulmet nga të krishterët u intensifikuan, të udhëhequr nga Kastilianët nën Alfonso VI. Perandoria Almoravid ndërhyri dhe zmbrapsi sulmet e krishtera në rajon, duke rrëzuar princat e dobët myslimanë andaluzianë dhe përfshiu el-Andalusin nën sundimin e drejtpërdrejtë berber. Në shekullin e ardhshëm e gjysmë, el-Andalusi u bë një provincë e perandorive myslimane berbere të Almoravidëve dhe Almohadëve, të dyja me qendër në Marrakesh.

Në fund të fundit, mbretëritë e krishtera në veri të Gadishullit Iberik mposhtën shtetet myslimane në jug. Në vitin 1085, Alfonso VI pushtoi Toledon, duke filluar një rënie graduale të fuqisë myslimane. Me rënien e Kordobës më 1236, pjesa më e madhe e jugut ra shpejt nën sundimin e krishterë, dhe Emirati i Granadës u bë një shtet degë i Mbretërisë së Kastiljes dy vjet më vonë. Në vitin 1249, Reconquista Portugeze kulmoi me pushtimin e Algarve nga Afonso III, duke e lënë Granadën si shtetin e fundit mysliman në Gadishullin Iberik. Më në fund, më 2 janar 1492, Emiri Muhammed XII ia dorëzoi Emiratin e Granadës Mbretëreshës Isabella I të Kastiljes, duke përfunduar Reconquista e krishterë të gadishullit.

## Referime