Feudalët arbërorë

**Fisnikëria arbërore** ishte një klasë sunduese elitare trashëgimore në Shqipëri, pjesë të Ballkanit Perëndimor dhe më vonë në pjesë të botës osmane. Fisnikëria arbërore përbëhej nga pronarë tokash të zonave të gjera, shpesh në besnikëri ndaj shteteve si Perandoria Bizantine, shteteve të ndryshme serbe, Republikës së Venedikut, Perandorisë Osmane dhe Mbretërisë së Napolit, si dhe principatave shqiptare. Ata shpesh përdornin tituj bizantinë, latinë ose sllavë,  si sebastokrator, despot, dux, conte dhe zhupan. 

## Perandoria Bizantine 
Familja Muzaka ishte besnike e Perandorisë Bizantine. Për besnikërinë e tyre ndaj Bizantit, kryefamiljari Andrea II Muzaka fitoi titullin Despot në vitin 1335, ndërsa muzakajt e tjerë vazhduan të ndiqnin karrierat në administratën bizantine në Kostandinopojë. 

## Principata e Arbërisë 
Shteti i parë shqiptar në mesjetë sundohej nga familja Progoni dhe shtrihej nga lumi Drin deri në kufirin jugor të liqenit të Ohrit. Sundimtarët e saj njiheshin në burimet katolike me titujt e gjykatësve, ndërsa në ato bizantine titujt e përmendur janë ata të arkontit të madh dhe të panhipersebastos.

## Mbretëria e Serbisë 
Kur Durrësi u pushtua nga Mbretëria e Serbisë, Milutini u titullua Mbret i Arbërisë, ndërsa sundimi i tij njihej herë pas here nga fisnikët arbërorë rreth Durrësit.  Shumë fisnikë arbërorë ishin përfshirë në hierarkinë feudale të Mbretërisë së Serbisë dhe kishin tituj dhe privilegje zhupanësh, vojvodash apo kaznacësh. 

## Perandoria Serbe 
Fisnikëria arbërore u përfshi në hierarkinë e sistemit feudal të Perandorisë Serbe pa asnjë diskriminim dhe mori pjesë në punën e institucioneve më të larta qeveritare, ku arkondët arbërorë kishin të njëjtat të drejta si fisnikëria serbe.   Perandori serb donte të fitonte mbështetjen e fisnikërisë arbërore ndaj konfirmoi privilegjet që i ishin dhënë Krujës nga Perandoria Bizantine. 

## Perandoria Osmane 
Një pikë vendimtare e marrëdhënies së fisnikërisë arbërore me Perandorinë Osmane ishte Beteja e Savrës në vitin 1385.  Pas betejës së Savrës, fisnikëria arbërore u bë vasale e Perandorisë Osmane. 

Fisnikëria arbërore nuk luftoi kundër osmanëve me forca të bashkuara dhe kompakte si aristokracia serbe dhe bullgare, por me sundimtarë të vegjël të pavarur vendas.  Prandaj, osmanët, të cilët që atëherë pretendohen se ishin "brutalë dhe mizorë" ndaj fisnikërisë serbe dhe bullgare, mund të kenë qenë bashkëpunues me fisnikërinë arbërore. 

Kur Arbëria u bë pjesë e Perandorisë Osmane, ajo u nda në sanxhaqe me timare të shumta. Shumë anëtarë të fisnikërisë arbërore mbanin poste të larta brenda hierarkisë osmane, si Skënderbeu dhe Ballaban Badera që ishin sanxhakbej osmanë.    Disa pjesëtarë të fisnikërisë arbërore ishin timariotë osmanë.  Nëpërmjet zbatimit të sistemit të timarit, fisnikëria arbërore u zhyt në klasën ushtarake osmane brenda jo më shumë se dy brezave.  Ata morën titujt osmanë si aga, bej apo pasha. Megjithatë, pati edhe një sasi të konsiderueshme rezistence ndaj sundimit osman nga fisnikëria arbërore, siç dëshmohet nga revolta shqiptare e viteve 1432–1436 dhe Kryengritja e Skënderbeut.

## Republika e Venedikut 
Gjatë periudhës së krizës për Perandorinë Osmane pas Betejës së Ankarasë në 1402, disa vasalë osmanë nga Arbëria, përfshirë Gjon Kastrioti, Niketas Topia dhe Nicola Zaharia, njohën zotërimin venedikas.  Pjesëtarë të shumtë të familjeve fisnike arbërore ishin pronorë venedikas.       Shumë fisnikë shqiptarë luftuan kundër Skënderbeut në kuadër të forcave venedikase gjatë Luftës Shqiptaro-Venedikase.  

## Mbretëria e Napolit 
Në vitin 1451, shumë fisnikë shqiptarë u bënë vasalë të Mbretërisë së Napolit. I pari ishte Skënderbeu që nënshkroi traktatin e Gaetës më 26 mars 1451 dhe pas tij shumë fisnikë të tjerë shqiptarë si Gjergj Araniti, Gjin Muzaka, Gjergj Stresi Balsha, Pjetër Spani, Pal Dukagjini, Thopia Musachi, Pjetri i Himarës, Simon Zanebisha dhe Karlo Toco nënshkruan traktate të ngjashme.   Skënderbeut iu desh të përmbushte detyrimet e tij vasale duke dërguar forcat e tij në Itali për të mbështetur Ferdinandin I të Napolit në luftën e tij kundër dinastisë Anzhuine.  Në këmbim, Mbretëria e Napolit u dha mbështetje financiare dhe ushtarake vasalëve të saj në Arbëri dhe mbajti një garnizon të përhershëm në Krujë.  

## Feja dhe gjuha 
Feja e fisnikërisë arbërore varej nga feja e zotërve të tyre, apo nga pushteti që mund të kërcënonte ekzistencën e tyre politike.  Deri në fund të shekullit të 14-të, fisnikëria shqiptare ishte e krishterë (ortodokse ose katolike). Pas Betejës së Savrës në 1385, shumica e fisnikërisë vendase shqiptare u bënë vasalë të Perandorisë Osmane  dhe filluan të konvertohen në Islam. Në fund të shekullit të 17-të, fisnikëria shqiptare u islamizua në shumicë. 

Gjuha zyrtare e korrespondencës në principatat mesjetare në Shqipëri të kontrolluara nga fisnikëria vendase ishin greqishtja, latinishtja ose sllavishtja. 

## Restaurimi 
Një përpjekje për të rivendosur monarkinë në vitin 1997 u refuzua nga rreth dy të tretat e atyre që votuan në një referendum.  Ish familjet fisnike dhe pasardhësit e tyre janë ende pjesë e shoqërisë në Shqipëri, por nuk kanë më asnjë privilegj specifik.

## Familjet fisnike 
Kjo është një listë e familjeve fisnike shqiptare, ku përfshihen edhe familje me prejardhje shqiptare.

* Albanët
* Alibegu
* Alltunët
* Arianitët
* Arvanitakët
* Balshajt
* Begollët
* Blinishtajt
* Buatët/Shpatajt
* Bushatllinjtë
* Brunit
* Brutit
* Drakos
* Dukagjinët
* Dushmanët
* Durazzot
* Engjëlli
* Frashërllinjtë
* Gropajt
* Gjini
* Gjika
* Humoja
* Jonima
* Loshaj
* Kryethi
* Kastriotët
* Qyprillinjtë
* Qiriazët
* Kryezinjtë
* Mjeda
* Matrënga
* Dinastia e Mehmed Aliut
* Muzakajt
* Niuta
* Pamalioti
* Progonët
* Spanët
* Soutsos
* Skurajt
* Taushanët
* Topiajt
* Vorpsi
* Vrioni
* Zahariajt
* Zenebishët
* Zogu

## Referime