Ekonomia e Kazakistanit

**Ekonomia e Kazakistanit** është ekonomia më e madhe në Azinë Qendrore si në terma absolute ashtu edhe për frymë. Që nga viti 2023, Kazakistani tërhoqi më shumë se 370 miliardë dollarë investime të huaja, kur u bë një republikë e pavarur pas shpërbërjes së ish Bashkimit Sovjetik.

Ai posedon rezerva nafte, si dhe minerale dhe metale. Pothuajse çdo element i njohur në tabelën periodike mund të gjendet në Kazakistan. Ai, gjithashtu, ka potencial të konsiderueshëm bujqësor, me tokat e gjera të stepës që përdoren si për blegtorinë edhe për prodhimin e drithit. Malet në jug janë të rëndësishme për kultivimin emollëve dhe arrave. Të dy këto specie rriten në gjendje të egër atje. Sektori industrial i Kazakistanit mbështetet kryesisht në nxjerrjen dhe përpunimin e burimeve natyrore. Në vitet 2000, ekonomia e Kazakistanit u rrit ndjeshëm, e ndihmuar nga rritja e çmimeve në tregjet botërore për eksportet kryesore të Kazakistanit: naftë, metale dhe drithëra. PBB u rrit me 9.6% në vitin 2000, nga 1.7% në 1999. Në vitin 2006, rritja jashtëzakonisht e lartë e PBB ishte e qëndrueshme dhe u rrit me 10.6%. Biznesi me ekonomitë në lulëzim të Rusisë dhe Kinës, si dhe me vendet fqinje të Komonuelthit të Shteteve të Pavarura (CIS) kanë ndihmuar në nxitjen e kësaj rritjeje. Rritja e zhvillimit ekonomik çoi gjithashtu në një kthesë në financat e qeverisë, me kalimin e buxhetit nga një deficit monetar prej 3.7% të PBB më 1999 në 0.1% suficit në vitin 2000. Vendi përjetoi një ngadalësim të rritjes ekonomike nga viti 2014, i shkaktuar nga rënia e çmimeve të naftës dhe efektet e Luftës Ruso-Ukrainase . Monedha e vendit u zhvlerësua me 19% në 2014 dhe me 22% në 2015.

Në vitin 2023, Instituti Ndërkombëtar për Zhvillimin e Menaxhimit përpiloi Renditjen Botërore të Konkurrueshmërisë, duke e renditur Kazakistanin në vendin e 37-të nga 64 vende. Renditja analizon dhe rendit vendet sipas mënyrës se si ato menaxhojnë kompetencat e tyre për të arritur krijimin e vlerave në afatgjatë.

Cyril Muller, Zëvendës Presidenti i Bankës Botërore për Evropën dhe Azinë Qendrore, vizitoi Astanën në Janar 2017. Ai vlerësoi progresin e vendit, të bërë gjatë partneritetit 25-vjeçar me Bankën Botërore. Muller foli gjithashtu për përmirësimin e pozicionimit të Kazakistanit në Raportin e të Bërit Biznes të Bankës Botërore 2017, ku Kazakistani u rendit i 35-ti nga 190 vende në mbarë botën. Pas vitit 2000, qeveria kreu disa reforma në sektorin publik dhe miratoi qasjen e Menaxhimit të Ri Publik (MKP), e cila kishte për qëllim uljen e kostove dhe rritjen e efikasitetit të ofrimit të shërbimeve publike.

Kazakistani siguroi pozicionin e 3-të në renditjen rajonale të Azisë Qendrore dhe Jugore të Indeksit Global të Inovacionit 2018 (GII) të publikuar nga Organizata Botërore e Pronësisë Intelektuale.

Prodhuesi kryesor i lules së pambukut në Kazakistan është Khlopkoprom. Duke gjykuar nga një numër transaksionesh, produktet e tij u janë dhënë prodhuesve të barutit në Federatën Ruse që nga viti 2022. Shumica e fabrikave që importonin pambuk nga Kazakistani për prodhimin e eksplozivëve janë nën sanksionet e SHBA-së dhe Ukrainës. Sipas OCCRP, Vlast dhe iStories, u identifikua një rritje e konsiderueshme në eksportet e Kazakistanit të lules së pambukut dhe derivateve të saj në Federatën Ruse pas 24 shkurtit 2022. Komponentët e eksportuar janë kyç në prodhimin e eksplozivëve dhe barutit. Ka kontrata për furnizimin e lëndëve të para për Uzinën e Barutit të Kazanit nga Kazakistani deri në vitin 2026, dhe për Uzinën Kimike Aleksinsky (e cila prodhon gjithashtu barut) deri në vitin 2024. 

## Trendi makroekonomik 
djathtas|parapamje| Zhvillimi i PBB për frymë, që nga viti 1973
Në Indeksin e Lirisë Ekonomike 2014 të botuar nga The Heritage Foundation në Washington, DC, Kazakistani ka fituar 22 pikë gjatë 17 viteve të fundit, gjë që vërehet nga autorët si ndër 20 përmirësimet më të mira të regjistruara nga çdo vend. Rezultati i lirisë ekonomike të Kazakistanit është 69.1, i barabartë me "mesatarisht lirë". Rezultati i tij i përgjithshëm është rritur me 0.1 pikë, me përmirësime të rëndësishme në lirinë e investimeve dhe integritetin e qeverisë që kompensojnë rëniet e mëdha të shëndetit fiskal dhe lirisë monetare. Kazakistani renditet i 11-ti midis 43 vendeve në rajonin Azi-Paqësor dhe rezultati i tij i përgjithshëm është mbi mesataren rajonale dhe botërore. Në Indeksin e Lirisë Ekonomike 2023 të botuar nga The Heritage Foundation në Uashington, DC, Kazakistani renditet i 71-ti nga 176 vende, duke rënë në grupin e vendeve "mesatarisht lirë". Rezultati i lirisë ekonomike të Kazakistanit është 62.1. Kazakistani renditet i 13-ti nga 39 vende në rajonin Azi-Paqësor dhe rezultati i tij i përgjithshëm është mbi mesataret botërore dhe rajonale.

Ky grafik tregon tendencat në produktin e brendshëm bruto të Kazakistanit me çmimet e tregut të vlerësuara nga Fondi Monetar Ndërkombëtar, me shifra në miliona tenge.

Tabela e mëposhtme paraqet treguesit kryesorë ekonomikë në vitet 1980–2023. Inflacioni nën 5% është me ngjyrë të gjelbër. 

## Rritja ekonomike dhe PBB 
Sipas Bankës Botërore, ekonomia e Kazakistanit u rrit me 5.1% në gjysmën e parë të 2023, e nxitur nga eksportet dhe stimuli fiskal. PBB parashikohet të rritet me 4.5% në 2023 dhe në vitet pasuese, e ndihmuar nga prodhimi i ri i naftës që vjen në qarkullim.

Ekonomia e Kazakistanit regjistroi një normë mesatare të rritjes së PBB-së reale prej 3.0% përgjatë një dekade deri në vitin 2022, mbi mesataren prej 2.5% për Evropën Lindore. Në vitin 2022, rritja reale e PBB-së ishte 3.3%. Vlerësimi zyrtar për PBB e Kazakistanit ishte 512 miliardë dollarë në fund të vitit 2022 në terma të barazisë së fuqisë blerëse.

Vendi zhvlerësoi monedhën e tij me 19% në Shkurt 2014. Vendi përjetoi një ngadalësim të rritjes ekonomike nga viti 2014, i shkaktuar nga rënia e çmimeve të naftës dhe efektet e Luftës Ruso-Ukrainase të vitit 2014.

Raporti i Bankës Botërore tregon se Kazakistani, që nga viti 2015, arriti nivelin e një vendi me të ardhura të mesme të larta me një GDP prej 170 miliardë dollarësh.

Një tjetër zhvlerësim prej 22% ndodhi në Gusht 2015.

Investimet e huaja direkte u rritën me 30% në vitin 2015 në industrinë bujqësore të Kazakistanit dhe 80% në sektorin e produkteve të naftës në vend.

Në vitin 2016 ekonomia e Kazakistanit filloi të rikuperohej nga kriza e shkaktuar nga çmimet e ulëta të naftës dhe zhvlerësimi i tenges. Sipas Ministrit të Ekonomisë Kombëtare të Kazakistanit, në nëntë muajt e 2016 rritja e PBB arriti në 0.4%. Sektorët e ekonomisë që shënuan rritjen më të lartë përfshinin ndërtimin (6.9%), bujqësinë (4.9%) dhe sektorin e transportit (4.0%).

PBB për frymë në US$ aktual në Kazakistan ra me rreth 40% midis 2013 dhe 2017.

Kazakistani u rendit i 25-ti nga 190 vende në raportin e Bankës Botërore "Raporti i të Bërit Biznes 2020". Vendi ka përmirësuar pozicionin e tij me 3 pikë, nga 28 në 25, në renditjen e vitit 2020 krahasuar me një vit më parë. Kjo e vendosi Kazakistanin përpara vendeve si Islanda (vendi 26), Austria (vendi 27), Rusia (vendi 28), Japonia (vendi 29), etj.

Kazakistani ka prioritet zhvillimin e sektorëve të ekonomisë jo të lidhur me naftën, të cilët përbënin 85% të rritjes ekonomike të vendit në vitin 2019.

Rritja më e madhe në vitin 2020 është shënuar në industrinë e automobilave (+53,6%), farmaceutikë (+39,7%), produkte metalike të përpunuara (+19,5%), inxhinieri mekanike (+16,5%), si dhe në industrinë e lehtë (+16,4%)  Industritë në sektorin e shërbimeve që treguan rritje përfshinin: ndërtimin (+10.7%) dhe teknologjinë e informacionit dhe komunikimit (+8.2%).

## Sektorët e ekonomisë 
### Kryesore 
#### Energjia 
Kazakistani është vendi kryesor në botë për vëllimet e prodhimit të uraniumit me 35% të prodhimit global, dhe ka rezervat e dyta më të mëdha të uraniumit në botë pas Australisë.

#### Naftë dhe gaz 
Nafta dhe gazi janë sektori kryesor ekonomik. Në vitin 2000, Kazakistani prodhoi 35,252,000 tonë metrikë naftë (700,000 fuçi në ditë), një rritje prej 17,4% krahasuar me 30,025,000 tonë të vitit 1999. Ai eksportoi 28,883,000 ton naftë në vitin 2000, 38,8% më shumë nga 20,813,000 ton në 1999. Prodhimi në vitin 2001 është rritur me afërsisht 20%, me synimin për të përmbushur parashikimin e qeverisë për 40,100,000 ton naftë (800,000 fuçi në ditë). Në vitin 2000, prodhimi arriti në 11.5km 3 gaz natyror, nga 8.2km 3 në 1999.

Kazakistani ka potencialin për të qenë një eksportues i klasit botëror të naftës në afat të mesëm. Investimi i huaj historik në Kazakistan është sipërmarrja e përbashkët TengizChevroil, e zotëruar 50% nga ChevronTexaco, 25% nga ExxonMobil, 20% nga KazMunaiGas e Kazakistanit dhe 5% nga LukArco e Rusisë. Fusha e gazit natyror dhe të kondensuar të Karachaganak po zhvillohet nga BG, Agip, ChevronTexaco dhe Lukoil. Konsorciumi Offshore (në det të hapur) i Kazakistanit  i udhëhequr nga Agip ka zbuluar një fushë potencialisht të madhe nafte Kashagan në Kaspikun Verior. E ardhmja ekonomike e Kazakistanit është e lidhur me zhvillimin e naftës dhe gazit. Rritja e PBB do të varet nga çmimi i naftës, si dhe nga aftësia për të zhvilluar depozita të reja.

Janari i vitit 2022 filloi me mijëra njerëz që dilnin në rrugët e Kazakistanit për të protestuar kundër rritjes së çmimeve të gazit, duke regjistruar katër ditë me radhë demonstrata, të cilat pretendohet të jenë protestat më të mëdha në dekada që janë zhvilluar në vendin e pasur me naftë. Protestuesit pushtuan ndërtesat qeveritare dhe morën automjetet e policisë pavarësisht nga masat e rrepta të menjëhershme të ndhrmarra nga hteti.

#### Minierat 
Kazakistani është prodhuesi kryesor i shumë mallrave minerale, duke përfshirë kripën, uraniumin, ferrokromin, sfungjerin e titanit, kadmiumin, potasin, magnezin, reniumin, bakrin, boksitin, galiumin dhe zinkun.

Vendi ishte prodhuesi më i madh në botë i uraniumit në vitin 2022. Në vitin 2019, vendi ishte prodhuesi i 10 më i madh në botë i arit,  prodhuesi i 11 më i madh në botë i bakrit., prodhuesi i 3 më i madh në mbarë botën i kromit, prodhuesi i 9 më i madh në botë i boksitit, prodhuesi i 9 më i madh në botë i zinkut, prodhuesi i 10 më i madh në mbarë botën i antimonit,  prodhuesi i 12 më i madh në botë i mineralit të hekurit,  prodhuesi i 12 më i madh në botë i plumbit,  prodhuesi i 14 më i madh në botë i manganit, prodhuesi i 17 më i madh në botë i fosfatit, prodhuesi i 6 më i madh në botë i bismutit, dhe prodhuesi i 7 më i madh në botë i squfurit.

### Industria 
#### Makinat me motor 
Në Qershor të vitit 2014, u lançua në Kostanay, Kazakistan montimi CKD (Knock-Down i plotë) i Toyota Fortuner. Prodhimi i pritshëm vjetor është rreth 3000 makina. Fatkeqësisht, industria pësoi një rënie pavarësisht shpresave të mëdha, me shitjet që u pakësuan në vetëm 47,000 në 2016. 

Në vitin 2020, ekonomia e Kazakistanit shënoi rritjen më të madhe në industrinë e saj të automobilave, e cila pati një rritje prej 53.6%, pavarësisht nga pandemia COVID-19.

#### Hekurudha 
"GE Transportation" bleu 50% të aksioneve të Lokomotiv Kurastyru Zauyty në një sipërmarrje të përbashkët me kompaninë hekurudhore kombëtare të Kazakistanit Temir Zholy.

### Shërbimet 
#### Teknologjia 
Më 22 dhjetor 2014, Banka Botërore miratoi 88 milion dollarë amerikanë  hua për të mbështetur përpjekjet e Kazakistanit për të lehtësuar inovacionet e qëndrueshme komerciale dhe shoqërore në teknologji. Projekti për nxitjen e inovacionit produktiv synon të përmirësojë vendin në fusha që janë në gjendje të nxisin dhe mbështesin inovacionin teknologjik. Në Indeksin 2016, Kazakistani renditet si vendi i 4-t më i mirë në zhvillim për investimet me pakicë, duke shënuar 56.5 nga 100. Tregu i Kazakistanit tërhoqi shitës të mëdhenj ndërkombëtarë, si rrjetin francezë të shitjes me pakicë Carrefour dhe Leroy Merlin, si dhe gjigantët e ushqimit McDonald's dhe KFC.

#### Turizmi 
#### Lojërat e fatit 
Kumari është zhvilluar në Kazakistan që nga koha e Rusisë Cariste, pastaj u shfaqën llotaritë. Në vitin 1698, Cari Pjetri I nënshkroi një dekret që lejonte llotaritë e organizuara për herë të parë. Në vitet e mëvonshme llotaritë u organizuan nga Ministria e Financave e Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike, e që përfshinte edhe Kazakistanin.

Ministria e Financave e Republikës së Kazakistanit filloi dhënien e licencave për aktivitetin e lojërave të fatit në vitin 1999.

Në vitin 2007 qeveria e Kazakistanit prezantoi një ligj të ri i cili urdhëronte ndalimin e lojërave të fatit në territorin e Kazakistanit, përveç 2 vendeve që do të bëheshin shembuj të zonave të veçanta të lojërave të fatit të Rusisë. Kazinotë që ekzistonin jashtë këtyre dy zonave duhej të mbylleshin ose të zhvendoseshin në vende ku mund të vepronin legalisht. Kazinoja e parë ligjërisht e rregullt e hapur pas futjes së ligjit të ri ishte *Casino Flamingo* në Kapchagay, e cila u hap më 1 tetor 2008.

Në vitin 2018, të ardhurat e kompanive të lojërave të fatit në Kazakistan arritën vlerën 19,5 miliardë ₸. Kjo është 16.1% më shumë se në vitin 2017. Më pas, kjo shumë arriti në nivelin 16.8 miliardë ₸.

## Shiko edhe 
* KazKuat (2005), organizatë shtetërore për sektorin e brendshëm hidroelektrik
* Yerbolat Dosayev, Ministër i Ekonomisë Kombëtare
* Vladimir Shkolnik, Ministër i Energjisë

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Përmbledhja e statistikave tregtare të Kazakistanit të Bankës Botërore    
* Përmbledhje e Analizës së Vendit të Departamentit të Energjisë së SHBA-   
* Kazakistani planifikon të ndërtojë autostradë që lidh Kinën dhe Evropën   
* Banka qendrore e Kazakistanit shkruan gabimisht 'bankë' në para
* Biznesi Ndërkombëtar; Kina paguan shtrenjtë naftën e Kazakistanit
* Vajza e Presidentit të Kazakistanit Chides Steel Baron Mittal
* Zbulime komerciale të arit dhe bakrit në Kazakistan
* Kazakistani ndryshon strategjinë e energjisë në rrugën drejt OBT-së
* Kazakistani do të jetë prodhuesi kryesor i naftës deri në vitin 2011: Nazarbayev
* "Bujqësia në Kazakistan"
* Tarifat e aplikuara nga Kazakistani siç parashikohen nga Harta e Hyrjes në Treg të ITC-së, një bazë të dhënash online e tarifave doganore dhe kërkesave të tregut.