Feja e autariatëve

**Feja e autariatëve** si pjesë e jetës shpirtërore, pasqyrohet në mbetjet e gjetura të kulturës së tyre materiale, të cilat përbëjnë nekropole të shumta varresh dhe varre individuale që lidhen me ekzistencën e kulteve.

Një mënyrë e re e të bërit biznes, me përdorimin e metaleve dhe luftërat gjithnjë e më të shpeshta sollën me vete një ndryshim në ndërgjegjen fetare dhe në zonën ilire, që manifestohet në krijimin e një hyjnie mashkullore dhe në një qëndrim të ri ndaj të ndjerit.

## Kulti i të parëve (të vdekurve) 
Qëndrimi ndaj të ndjerit, i paraqitur në formën e kultit të paraardhësve, ishte shumë i theksuar në fushën e kulturës së Glasinkës dhe kishte një rol parësor në ndërgjegjen fetare dhe shpirtërore. Tashmë në eneolitik, kulti i të parëve (të vdekurit) zëvendësoi kultin e vjetër të pjellorisë si aspekti dominues i ndërgjegjes fetare.  Por kjo nuk nënkuptonte zhdukjen e plotë të këtij kulti mesdhetar, sepse ai gjeti vend edhe në komunitetet e epokës së metalit . Është e vështirë të shpjegohet marrëdhënia ndërmjet varrimit me inhumim dhe djegies. Ndoshta këto dy mënyra janë vetëm produkte të kuptimeve të ndryshme rreth marrëdhënies midis jetës dhe vdekjes, jetës së përtejme dhe shpirtit të paraardhësve,

Komunitetet indo-evropiane, për të cilët zbutja e kuajve dhe përdorimi i metalit si armë, ndryshoi plotësisht stilin e jetës së tyre, kishin një qëndrim të ri ndaj vdekjes sesa njerëzit neolitikë . Vdekja u bë një dukuri e rregullt, kështu që kulti i paraardhësve fitoi përparësi ndaj kulteve të tjera, por edhe për të rritur forcën shpirtërore, agresivitetin dhe zvogëlimin e frikës nga vdekja tek komunitetet e luftëtarëve. 

Anëtarët e vdekur të komunitetit varroseshin në tuma të dimensioneve të ndryshme, në varësi të statusit që gëzonte i ndjeri. Riti i varrimit fillonte me pastrimin e vendit të tumës me zjarr, më pas bëheshin olokauste pranë ose mbi varr. Duke qenë se i ndjeri ishte i mbuluar me një shtresë dheu, do të kryheshin rite të natyrës magjike. Disa objekte, kryesisht qeramika, thyheshin ose thjesht dëmtoheshin mbi varr dhe mbetjet e tyre shpërndaheshin mbi varr ose vendoseshin pranë të vdekurve. Në veçanti, praktika e thyerjes së shpatave ishte e zakonshme. Kulti i të parëve mbeti aspekti më i rëndësishëm i jetës shpirtërore.

Vëmendja që iu kushtua të ndjerit të shquar gjatë varrimit tregon edhe ekzistencën e *kultit të heronjve* (χερωσα), pra shndërrimin gradual të paraardhësve të shquar në heronj mitikë, gjysmëperëndi.

## Kulti i diellit 
Në fazën IV b, ose VII. rr. Karroca e kultit nga Glasinac gjithashtu daton në para Krishtit. Paraqitja e zogjve të pellgjeve të ujit në karrocat e qosheve lidhet me kultin e diellit, d.m.th. me besime që lidhen me ciklet vjetore të depilimit dhe zbehjes së diellit.

Funksioni i zogjve është të tërheqin qerren, e cila është një modifikim i arkës së diellit, jo në tokë, por në qiell. Gjatë kryerjes praktike të ritualit, karroca e kultit shërbente edhe si enë (domethënë njëri nga zogjtë përfaqësonte kontejnerin) për materialin e përdorur në ritual dhe më pas lihej me atë material me të ndjerin si. varrezat e tij.  Karroca të ngjashme u gjetën në Austri dhe Danimarkë.

Në mitologjinë greke, zogjtë e kënetës gjenden më shpesh në mitet që lidhen me Apollonin, dhe lidhjet midis Apollonit dhe hyjnive diellore midis popujve të Ballkanit Perëndimor janë shumë të pranishme dhe të ndryshme.

Përveç zogjve shtegtarë të kënetës, svastikat simbolizojnë Diellin në lëvizje (byzylyk prej fletë metalike nga Miošić dhe Potpećina). Në brezat e tipit mermeri ka paraqitje të stilizuara të përbëra nga katër svastika të lidhura me shumë zgjuarsi në një svastikë, e cila tregon diellin dhe rrezet e tij në fuqinë e tyre të plotë. Në knemids, ndeshet një bollëk simbolesh të tjera diellore, të shënuara nga rrathë që vetë përbëhen nga një sërë rrathësh paralelë në një kornizë dhe mbi të cilët ka kryqe të formave të ndryshme me fryrje në mes. 

Vetë rripat "mermer" janë krejtësisht të papërshtatshëm për shkak të ngurtësisë dhe peshës së tyre metalike për të shërbyer si një veshje e zakonshme. Ato padyshim që qëllimin e ekzistencës së tyre e kishin në një përdorim tjetër dhe visheshin vetëm në raste të veçanta me karakter të mundshëm ceremonial fetaro-magjik. Institucioni i kryepriftit u bashkua në personin e sundimtarit autoriat.

Motivi i svastikës u gjet edhe në një vatër në Dolinën e Donjas dhe në Lukavac afër Tuzlës u gjetën pjesë të një ene prej bronzi që ishin zbukuruar me paraqitje të stilizuara të rrotave të diellit. Shfaqja e formës klasike të svastikës në objektet me origjinë nga BeH dhe Serbia është rezultat i depërtimit të «elementeve kulturore dhe përgjithësisht shpirtërore greke në brendësi të trojeve ilire.

Ka dëshmi të kontakteve me shenjtëroret dhe orakujt grekë ku ofroheshin dhurata, në tempullin e Apollonit në Delphi, Dodona, Olimpia, tempulli i Herës në Istmusin e Korinthit dhe në shenjtëroren e Artemis Ortisë në Spartë . Në periudhat e mëvonshme, një sistem fetar u zhvillua i ngjashëm me ato sisteme që ekzistonin në shumicën e popujve të Mesdheut, kështu që Autariat gjithashtu interpretoi hyjnitë e tyre sipas modelit *Intrepetatio Greaca* .

## Sakrificat 
Nga materiali i shkruar, kemi një informacion (Nicholas nga Damasku ) që lidhet me jetën fetare të autariatit. Kur ishin në një fushatë ushtarake, Autariatët vranë luftëtarët e tyre të dobësuar ose të plagosur rëndë, që të mos binin në duart e armikut. Në këtë mënyrë ata i penguan bashkatdhetarët e tyre që të bien të gjallë në duart e armikut dhe të ekspozohen ndaj torturave, e cila ndër popujt primitivë është gjithmonë e lidhur me ndonjë ritual dhe mister fetar. 

Këto të dhëna tregojnë se sakrifica njerëzore ishte e pranishme në Autariat. Këtë e tregon edhe tuma e dukës në gromilën e Ararës, ku u varros në të njëjtën kohë një shërbëtor, dhe tumat e sundimtarit nga Atenica, Pilatoviqi dhe Peçka Banja, ku gratë varroseshin në tuma dytësore në të njëjtën kohë me të ndjerin në tuma kryesore. Pranë tumës II në Atenicë u zbuluan gjurmët e sakrificës rituale të një sërë kafshësh (një qen, dy derra të egër, tre tura).

Objekte që simbolikisht do të sugjeronin praninë e kultit të gjarpërinjve, i përhapur dhe karakteristik për zonën ilire, nuk gjenden në numër të madh në zonën e Autariatit.

## Vendet e kultit 
Vendet e kultit dhe faltoret shfaqen në disa forma. Tuma të mëdha guri ose dheu pa të ndjerin, shërbenin si vende kulti. Fragmente qeramike dhe dhëmbë kafshësh janë mbetje të veprave mistike. Shpella, shpella dhe shkëmbinj të shumtë më të vegjël shërbyen gjithashtu si vende kulti: Stijena pod Pismo, Kozlogradske stijene dhe Ledenjača . Një numër i madh vizatimesh të gjetura në shkëmbinj ose afër shpellave sugjerojnë se këto ishin vende kulti. 

## Shih edhe 
* Ilirologjia
* Autariatët
* Mitologjia ilire
* Mitologjia shqiptare

## Referime