Rinoceronti i bardhë verior

**Rinoceronti i bardh verior** ( Ceratotherium simum cottoni ), është një nga dy specit e rinocerontit të bardh(e tjeti është rinoceronti i bardhë jugor ).I gjetur më parë në disa vende në Afrikën Lindore dhe Qendrore në jug të Saharës . Që nga 19 marsi 2018, mbetën vetëm dy lloje të njohura të këtyre nëngrupeve, të cilat janë femra; duke ndaluar ekzistencën e rinocerontit të bardh verior të panjohura ose të keq-klasifikuara në vende të tjera në Afrikë, kjo i bën rinocerontët funksionalisht të zhdukur. Dy rinocerontët femra i përkasin kopshtit zoologjik Dvůr Králové në Republikën Çeke,por jetojnë në Ruajtjen Ol Pejeta në Kenia dhe mbrohen nga rojet e armatosura.

Sipas vlerësimit të fundit të Unionit Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës (IUCN) nga viti 2011, nëngrupet konsiderohen "të rrezikuara në mënyrë kritike (ndoshta të zhdukur në të egra)".

## Rinocerontët e gjallë 
### Qendra Ol Pejeta 
Popullsia e kopshteve zoologjike është në rënie, dhe të bardhët veriorë janë riprodhuar rrallë në robëri. Tani ka vetëm dy rinoceront veriorë të bardhë:

* parapamje|Një rinoceront i bardhë verior pranë ekuatorit gjatë translokimit në Ol Pejeta Conservancy.      Najin, një femër, lindi në robëri në vitin 1989. Ajo është nëna e Fatu.  Nëna e saj ishte Nasima dhe babai i saj ishte Sudani .
*       Fatu, gjithashtu një femër, lindi në robëri në vitin 2000.  Nëna e saj është Najin dhe babai i saj ishte Saut. 

Ata të dy i përkasin kopshtit zoologjik Dvůr Králové në Republikën Çeke , por jetojnë në qendrën Ol Pejeta  në Kenia, Afrikë.  Ata mbërritën në konservator pas një udhëtimi në rrugë dhe në rrugë më 20 dhjetor 2009,  së bashku me dy rinocront të bardh verior nga kopshtin zoologjik Dvůr Králové, Suni dhe Sudan. Megjithatë, Suni, një mashkull i lindur në kopshtin zoologjik Dvůr Králové në vitin 1980, vdiq nga shkaqe natyrore në qendrën Ol Pejeta në 2014.  Sudani, kapur në të egër në 1975, vdiq më 19 mars 2018. 

Pas transportit, të katër rinocerontët ishin nën vëzhgim të vazhdueshëm nga specialistët dhe stafi, dhe jetonin në boma të ndërtuara posaçërisht, me qasje në një zonë me 400 × 400 metra sipërfaqe, duke u lejuar atyre të aklimatizonin në mjedisin e tyre të ri. Për të parandaluar çdo plagë të panevojshme që mund të shkaktojnë mbi njëri-tjetrin, ndërsa bashkëveprojmë në zonën e tyre të rrethuar, dhe për t'u dhënë brirët e tyre një mundësi që të rigjenerojë një formë natyrore (si brirët e tyre e para ishte rritur kërrusur nga shumë fërkim në robëri ).Kjo gjithashtu i bëri ata më pak të ndjeshëm ndaj gjuetisë që çonte speciet e tyre në afërsi të zhdukjes. Në vend të brirëve të tyre, janë instaluar transmetuesit e radios për të mundësuar monitorimin më të afërt të vendndodhjes së tyre.  Ata janë të mbrojtur çdo ditë nga rojet e armatosura.

Që nga maji i vitit 2010, Sudani, rinoceronti i bardh verior u zhvendos nga mbajtëset fillestar deri në një rrethim shumë më të madh prej rreth 700 hektarësh (2.8 km 2 ). Atje ai qe në mesin e shumë kafshëve afrikane, duke përfshirë disa rinoceront të bardh jugor femra dhe shumë tufa kafshëve. Më 26 tetor 2011, femrat u përfshinë në mbylljen më të madhe. Për shkak se Najin ishte tepër mbrojtës ndaj vajzës së saj Fatu për t'u çiftëzuar, një prej tyre u kthye përsëri e u mbyll dy javë më vonë. 

Deri në vitin 2011, përparimi i kësaj përpjekjeje për të shpëtuar rinocerontin e bardh verior është dokumentuar në faqen e internetit të iniciativës;  dhe jeta e tyre në qendrën e Ol Pejeta është komentuar në faqen e internetit të qendrës. Disa dokumentarë janë në punime, përfshirë një episod të Ol Pejeta Diaries me titull "Kthimi i Titanit Afrikan" për Oasis HD Canada fall 2010 dhe një episod pasues gjysmë ore për t'u ndjekur. Ky translokacion ishte gjithashtu subjekt i një shansi të fundit të BBC për të parë të veçantë me titull "Kthimi i Rinocerontit", paraqitur nga Stephen Fry dhe zoologu Mark Carwardine.
parapamje|Njëri prej rinocerontëve të bardh veriore që u trasportuan në Ol Pejeta jetonte në një shtet gjysmë të ngushtë.
Më 25 prill 2012, dhe më 27 maj 2012, Suni dhe Najin u bashkuan. Shtatzënia e rinocerontëve femra u monitorua çdo javë. Periudha e shtatzënisë së rinocerontëve zgjat 16 deri në 18 muaj,  kështu që në janar të vitit 2014 konservatorët konsideruan se Najin nuk ishte shtatzënë dhe një rinoceront i bardh jugor mashkull nga Lewa u vendos në Najin dhe Fatu të rrethuar në Ol Pejeta për të paktën ndërthuren e nëngrupeve. Për të arritur këtë, të dy femrat e bardha veriore u ndanë nga homologët e tyre meshkuj, gjë që i pengoi ata të prodhonin një pasardhës të pastër të rincerontëve të bardh verior. Në vitin 2015, megjithatë, testet e kryera nga specialistët çekë zbuluan se asnjëra nga femrat nuk janë "të aftë për riprodhim natyral".  Sipas drejtorit të kopshtin zoologjik  Dvur Kralove, ajo ishte e mundur Najin mbeti shtatzënë, por dështuar menjëherë pas, e cila rezultoi në ndryshime patologjike në mitrën e saj, duke parandaluar një mbarsje.

Në fund të vitit 2015, shkencëtarët nga Instituti Leibniz për Kërkimin e Zoologjike dhe të Zonave të Vogla, , Tiergarten Schönbrunn dhe Dvůr Králové Zoo zhvilluan një plan për riprodhimin e rinocerontit të bardh verior duke përdorur gametet natyrore të rinocerontit të gjallë dhe qelizat burimore pluripotente . Më pas, në të ardhmen, mund të jetë e mundur që në mënyrë specifike të pjekin qelizat specifike si neuronet dhe qelizat e muskujve, në mënyrë të ngjashme në të cilën Katsuhiko Hayashi ka rritur minj nga qelizat e thjeshta të lëkurës. ADN-ja e një duzine rinocerontësh   të bardh verior është ruajtur në bankat gjenetike në Berlin dhe San Diego.

## Kohët e fundit të vdekjeve të rinocerontit 
### Popullata e egër 
Rinoceronti i bardh verior ( Ceratotherium simum cottoni ) dikur varionte nga pjesët e Ugandës veriperëndimore , Sudanit jugor , pjesës lindore të Republikës  se Afrikës Qendrore  dhe Republikës Demokratike Verilindore të Kongos .  Shtrirja e tyre mund të shtrihej deri në perëndim si Liqeni Çad , në Çad dhe në Kamerun .

Sëmundjet reduktuan popullsinë e tyre nga 500 në 15 në vitet 1970 dhe 1980. Nga fillimi i viteve 1990 deri në mesin e vitit 2003, popullsia u rikthye në më shumë se 32 kafshë

#### Parku Kombëtar i Garamba 
Popullsia e fundit e njohur e mbijetuar e rinocerontëve të egra të bardh verior ishte në Parkun Kombëtar të Garamba , Republika Demokratike e Kongos (RDK). 

Në janar 2005, qeveria e RDK miratoi një plan dy pjesësh për pesë rinoceront të bardh verior që do të zhvendoseshin nga Parku Kombëtar i Garamba në një vend të shenjtë të kafshëve të egra në Kenia. Pjesa e dytë kryen qeverinë dhe partnerët e saj ndërkombëtarë për të rritur përpjekjet e ruajtjes në Garamba, kështu që rinocerontët e bardh verior mund të kthehen kur është e sigurt përsëri.  Megjithatë, nuk u ndodh translokimi.

Në gusht të vitit 2005, studimet tokësore dhe ajrore të kryera nën drejtimin e Fondacionit Afrikan të Parkut dhe Grupit Specialist të Afrikës Rhino (ARSG) kishin gjetur vetëm katër kafshë, një mashkull të rritur dhe një grup prej një mashkulli të rritur dhe dy femra të rritur. Ata ishin rinocerontët e fundit të egra të bardh verior, sipas Fondit Botëror për Natyrën . 

Në qershor të vitit 2008, është raportuar se speciet mund të jenë zhdukur në të egër, meqë nuk ka pasur asnjë shikim të këtyre katër individëve të njohur që nga viti 2006, ose të shenjave të tyre që nga viti 2007, pavarësisht nga kërkimet intensive sistematike tokësore dhe ajrore në 2008.  Një rinoceront është gjetur. Më 28 nëntor 2009, dy pilotë të helikopterëve rusë raportuan se kishin parë rinocerontë në Sudanin jugor. Supozohet se të tre rinocerontët që ishin parë i përkisnin subspecies rinoceront i bardhë jugor, pasi rinoceronti i zi nuk kishte jetuar në zonë për një kohë të gjatë dhe rinocerontët të bardh jugor nuk ka jetuar kurrë në Sudanin jugor. Sidoqoftë, që nga gushti i vitit 2011, nuk është raportuar asnjë zbulim tjetër, dhe kjo popullsi konsiderohet se është zhdukur.

### Popullata në robëri 
Në fillim të vitit 2015, popullsia  rinocerontit të bardh verior përbëhej nga vetëm dy kafshë të mbajtura në dy institucione zoologjike: në Shtetet e Bashkuara ( San Diego Zoo Safari Park ) dhe në Republikën Çeke ( Dvůr Králové Zoo ). Megjithatë, të dy ata vdiqën më vonë në të njëjtin vit, dhe asnjë kopsht zoologjik në botë nuk ka ndonjë rinoceront të bardh verior më.
[parapamje|Një rinoceront i bardhë verior me një bri të ngjashëm me [Einiosaurus në kopshtin zoologjik Dvůr Králové]]

#### Kopshti zoologjik Dvůr Králové 
Në vitin 1975, kopshtin zoologjik Dvůr Králové , që ndodhej në Dvůr Králové nad Labem , Republika Çeke , mori gjashtë rinoceront të bardh verior nga Sudani dhe, në vitet e mëvonshme, dy të tjerë nga kopshtet angleze. Një rinoceront nga një kopsht zoologjik anglez mbërriti shtatzënë. Kopshtin zoologjik Dvůr Králové është i vetmi në botë ku rinocerontët e bardh verior lindën pasardhës, me viçin e fundit që lindi në vitin 2000;  popullsia e tanishme botërore përbëhet nga pasardhësit e tyre të përbashkët.

Ish banorët përfshijnë:

*       Ben, një mashkull i egër i lindur në Afrikë në rreth 1951. Ai u transferua në kopshtin zoologjik Dvur Králové nga një fakultet në Angli dhe vdiq më 25 qershor 1990.
*       Nasima, një femër e egër e lindur në Ugandë rreth vitit 1965. Ajo u transferua në kopshtin zoologjik Dvůr Králové nga një fakultet në Angli. Ajo ishte nëna e Nashit, Suni, Nabire dhe Najin. Ka lindur katër nga pesë viça  të rinocerontit të bardh verior të lindura në robëri, duke e bërë atë më të frytshme në robëri deri tani.  Ajo vdiq në vitin 1992 në moshën 27 vjeçare. 

·       Saut, një mashkull i kapur nga të egër në Sudan në 1975 në rreth 3 vjet.  Ai ishte babai i Suni dhe Fatu. Ai u huazua në San Diego Safari Zoo Park nga kopshtin zoologjik Dvůr Králové nga viti 1989 deri në vitin 1998, kur u kthye në kopshtin zoologjik Dvůr Králové. Ai u bashkua me femra . Ai vdiq në gusht të vitit 2006 rreth moshës 33. 

*       Nuri, një femër e kapur në të egra në Sudan në vitin 1975 . Ajo vdiq më 4 janar 1982 pas afro 10 vjet. 
*       Nesari, një femër e kapur në të egër në Sudan në vitin 1975. Ajo vdiq në 2011 në moshën 39 vjeçare. 
*       Nasi, një femër e lindur në kopshtin zoologjik Dvůr Králové, më 11 nëntor 1977. Nëna e saj ishte Nasima dhe babai i saj ishte një rinovceront i bardh jugore, e cila e bëri atë një hibridm të rinocerontit të bardhë veriore dhe jugore. Ajo vdiq në vitin 2008 rreth moshës 31.
*       Suni, një mashkull i lindur në kopshtin zoologjik Dvůr Králové, më 8 qershor 1980. Ai ishte gjysma vëllai i Najin dhe Fatu, por përmes prindërve të ndryshëm. Nëna e tij ishte Nasima dhe babai i tij ishte Saut. U transferua në qendrën Ol Pejeta në vitin 2009. Disa nga spermatozoidet e tij janë grumbulluar dhe ngrirë. Më 17 tetor 2014, për shkak të moshës së tij të vjetër, ai vdiq nga shkaqe natyrore.
*       Nabire, i lindur në Dvůr Králové Zoo më 15 nëntor 1983. Nëna e saj ishte Nasima dhe babai i saj ishte Sudan. Ajo vdiq më 27 korrik 2015. 
*       Sudani , kapur në të egër në Sudan në vitin 1975 . Ai ishte babai i Najinit dhe i Nabirit të ndjerë.  Në mars të vitit 2018, shëndeti i tij u përkeqësua seriozisht përkundër kujdesit intensiv për shkak të një infeksioni të përsëritur në këmbën e djathtë të tij të prapme,  dhe ai vdiq më 19 mars 2018.  Ai ishte mashkull i fundit i njohur i nëngrupeve.

Dvur Králové Zoo dërgoi Suni, Sudan dhe dy femra, të cilat janë ende gjallë, në Ruajtjen Ol Pejeta në Kenia më 19 dhjetor 2009  në një përpjekje të përbashkët nga kopshtin zoologjik Fauna dhe Flora International ,  Lewa , dhe Shërbimi përjetën e egër Kenia . Duke shpresuar për të stimuluar oreksin seksual të rinocerontit, kopshtin zoologjik vendosën t'i dërgonin përsëri në habitatin e tyre natyror në Kenia. Marrëveshja me qeverinë keniane pret që rinocerontët të mos kthehen kurrë në Republikën Çeke.

Femra me emrin Nabire qëndroi në kopshtin zoologjik Dvůr Králové, sepse, siç tha Jan Stejskal, koordinator i projekteve në kopshtin zoologjik, "ajo nuk është më në gjendje të mbarështojë natyrshëm, por duket se ajo ka një vezore të shëndetshme dhe kjo mund të na japë materiale nga të cilat për të krijuar një embrion në kushte artificiale ". Përpjekjet për ta bërë këtë filluan në vjeshtën e 2014.  Menjëherë pas vdekjes së Nabire në vitin 2015, vezorja e saj me katër u hoq dhe u transferua në një laborator në Kremones të Italisë. Laboratori ishte në gjendje të nxjerrë dy qeliza vezësh dhe t'i fekondojnë ato. Sidoqoftë, pa u konsultuar me kopshtin zoologjik Dvůr Králové, në vend të një sperma të rinoceronti të bardhë veriore, u përdor sperma e një rinoceronti të bardh jugor, të cilën kopshtin zoologjik e konsideron një mundësi të humbur.  Asnjëherë, eksperimenti tregoi se embrionet hibride të mundshme të rinocerontit tëbardhë verior dhe jugore janë të mundshme nëpërmjet IVF, si dhe një rrugë për krijimin e embrioneve të pastra të rinocerontit të bardhë të veriut.

#### Kopshti zoologjik safari San Diego Zoo 
Kopshti zoologjik safari San Diego në San Diego , Kaliforni , kishte tetë rinoceront të bardh verior tëegër të kapur.

Ish banorët përfshijnë:

*       Dinka, një mashkull i kapur në të egër në Sudan në vitin 1957 , i cili mbërriti nga një kopsht zoologjik në SHBA më 1972. Ai vdiq më 1974. 
*       Bill, një mashkull i kapur në të egër në Sudan në vitin 1956 , i cili mbërriti nga një kopshti zoologjik në SHBA më 1972. Ai vdiq më 1975. 
*       Lucy, një mashkull i kapur në të egër në Sudan në vitin 1956, i cili mbërriti nga një kopsht zoologjik në SHBA më 1972. Ai vdiq në vitin 1979.
*       Joyce, një femër e kapur në të egër në Sudan në vitin 1957 , e cila erdhi nga një kopsht zoologjik në Amerikë më 1972. Ajo vdiq në vitin 1996. 
*       Saut, një mashkull i kapur në të egër në Sudan në vitin 1975 , i cili ishte nga Dvůr Králové Zoo nga 1989-1998. Ai vdiq në gusht të vitit 2006 në moshën 33 vjeçare.
*       Nadi, një femër e kapur në të egër në Sudan në vitin 1975 , e cila ishte nga viti 1989 nga kopshtin zoologjik Dvur Králové. Ajo vdiq më 30 maj 2007 në moshën 35 vjeçare.
*       Angalifu , një mashkull i kapur në të egër në Sudan në vitin 1973 . Ai vdiq më 14 dhjetor 2014 në moshën 42 vjeçare. 
*       Nola , një femër e kapur në të egër në Sudan në vitin 1975 . Ajo vdiq më 22 nëntor 2015 në moshën 41 vjeçare. 

Parku i kafshëve të egra të San Diegos siguroi spermën e Angalifu për rinocerontët femra në kopshtin zoologjik Dvůr Králové, por përpjekjet e inseminimit ishin të pasuksesshme. Të vetmet kafshë riprodhuese të kësaj nënspecie janë transportuar në qendrën Ol Pejeta në Kenia.

Në vitin 2016, u raportua se shkencëtarët po studionin alternativat (të tilla si fekondimi artificial, fekondimi in vitro dhe transferimi i embrionit) për të zhvilluar embrionet e rinocerontëve të bardha\ të veriut dhe implantimin e tyre në rinocerontit të bardh jugor femra në San Diego Zoo.

## Taksonomia 
Duke ndjekur konceptin e llojeve të filogeneteve , hulumtimet e fundit kanë sugjeruar se rinocerontët e bardhë veriorë mund të jenë një specie krejtësisht e ndryshme, në vend se një nëngrup i rinocerontëve të bardhë, në të cilin rast emri i saktë shkencor për të parën është Ceratotherium cottoni . Dallimet e dallueshme morfologjike dhe gjenetike sugjerojnë se dy speciet e propozuara janë ndarë për të paktën një milion vjet. Megjithatë, rezultatet e hulumtimit nuk u pranuan universalisht nga shkencëtarë të botës. 

## Referime