Kalendat

[parapamje|327px|Menologium Rusticum Colotianum, një kalendar romak publik me shënime mbi veprimtaritë bujqësore, festat etj. për çdo pjesë të vitit në katër faqet e bllokut prej [mermeri, shek. I, Muzeu Arkeologjik Kombëtar i Napolit]]
**Kalendat** ( ose . në latinishten arkaike: *kălendāī -āsōm*; në latinishten klasike: *kălendae -ārum*, ose *călendae* ) është dita e parë e çdo muaji në Kalendarin Romak. Fjala e shumë përdorur në mjaft gjuhë "kalendar" ka rrjedhur nga kjo fjalë.

## Përdorimi 
Romakët e quanin ditën e parë të çdo muaji *kalenda*, që donte të thoshte fillimi i një faze të re hënore. Në këtë ditë, pontifeksët do të shpallnin numrin e ditëve deri në muajin tjetër në Curia Calabra; gjithashtu, borxhlinjtë duhet të paguanin borxhet e tyre në këtë ditë. Këto borxhe ishin shkruar në *kalendaria*, praktikisht një libër llogarish. 

[parapamje|majtas|372px|Kalendar romak guri, sipër paraqiten zotat që sundojnë ditët e javës, duke filluar nga e shtuna. Në mes është zodiaku dhe në të majtë dhe të djathtë janë numrat e muajve; [shekulli III|shek. III-IV]]
Kalendarët modernë e llogarisin numrin e ditëve *pas* të parës së secilit muaj; në dallim, Kalendari Romak e llogariste numrin e ditëve *deri* në njëfarë date të ardhshme (si kalendat, nones ose ides). Dita para kalendave quhej *pridie kalendas*, por dita para saj llogarites si "dita e tretë", pas romakët përdornin llogaritje përfshirëse. 

Për të llogaritur ditën e kalendave të muajit pasues, është e nevojshme të llogaritej numri i ditëve që mbeteshin në muajin në fuqi, sesa ti shtoheshin dy atij numri. Për shembull, 22 prilli është dita e dhjetë para kalendave të majit (ante diem decimum Kalendas Maias/Maii), pasi prillit i kanë mbetur tetë ditë kanë dhe të dy datat e përfundimit janë përfshirë në total.

Çdo muaj, kalendat i kushtoheshin Junonës, si Idet i kushtoheshin Jupiterit. Kalendat e janarit quheshin Saturnalia, që romakët i kremtonin në fund të dhjetorit. Matronalet (në latinisht Mātrōnālĭa, -ĭum) ishin festat e kremtuara për kalendat e marsit nga fisniket romake, ndërsa Fabarie (në latinisht Fabariae Kalendae) ishin kalendat e qershorit, ku u ofroheshin perëndive bathët e reja.

[parapamje|389px|Ilustues kalendarik romak në mozaik, me *genius-it* e stinëve dhe muajve dhe skena të veprimtarive mujore, [Shekulli III|shek. III Thysdrus, El Jem, Tunizi]]
## Llogaritja 
Vargjet poetike në vijim ndihmojnë llogaritjet në lidhje me ditën e muajit nga kalendat:

:
;

*Dita e parë e secilit muaj quhet kanlenda*
*Gjashtë [ditë më pas janë] nones të majit, tetorit, korrikut dhe marsit*
*Katër [ditë më pas] për [muajt] e mbetur; dhe ides janë gjithmonë tetë [ditë më pas].*

Kjo nënkupton se dita e parë quhet *kalenda*; gjashtë ditë pas kalendave janë *nones* të majit, tetorit, korrikut dhe marsit, ndërsa nones vijnë vetëm katër ditë më vonë për muajt e tjerë; *ides* vijnë tetë ditë pas nones.

Për të ndëruar hyjninë Mars dhe mbi të gjitha për ta bërë kalendarin hënor të përkonte me ciklin diellor, në fund të viti shtoheshin Kalendat e Marsit, dhjetë ditë festive. Kjo zgjatje në vijim u reduktua në tetë ditë (cikli nundinal).

## Etimologjia dhe shprehjet 
Termi arkaik rrjedh nga gjuha etruske, kjo mund të shpjegoi ruajtjen e gërmës *k*-ë në shkrimin e datave, gërmë që te romakët gjithësesi u eliminua shpejtë në favor të gërmës *c*-ë (disa terma të rrallë latinë me k-ë në fakt shpesh janë me prejardhje të huaj).

Një shpjegim tjetër i jep një prejardhje tërësisht latine: duhet të ketë rrjedhur nga latinishtja calenda (*ajo që duhet të thirret*) nga folja latine calare (*të thirrësh*).

Kalendari modern rrjedh nga mbiemri *calendarium*, që tregonte një rregjistër të llogarive (që verifikohej në ditën e parë të muajve; calendarium ishte pikërisht *rregjistri i afateve*) dhe, ndërkohë, kalendari fillimisht ishte rregjistri mbi të cilin shënoheshin ngjarjet e lidhura me një datë të caktuar të muajit.

Kalendat ishin një veçori e Kalendarit Romak, por ato nuk përfshiheshin në Kalendarin Grek. Për rrjedhojë, për ta shtyrë diçka *ad Kalendas Graecas* ("deri në kalendat greke") ishte një shprehje bisedimore për shtyrjen e diçkaje në përjetësi. Kjo frazë mbijetoi për shumë shekuj në greqisht () dhe në gjuhët romance (; ; ; ; ; etj.).

Termi latin tradicionalisht shkruhet me nistorien *K*: kjo është një mbetje e ortografisë tradicionale latine, e cila përdorte gërmën *K-ë* (në vend të *C-së* ose *Q-së*) para zanores *A*. Më vonë, shumica e fjalëve latine adoptuan gërmën *C-ë*, në vend të saj. Ndonjëherë është pohuar se kalendat përdoreshin shpesh në kontekste formale ose të rregjistrit të lartë dhe se prandaj ajo e ruajti gërmëzimin e saj tradicional, por nuk duket se ka të dhëna për këtë gjë.

## Shiko gjithashtu
* Anno Domini
* Fasti Ostienses
* Curia Calabra
* Kalendari Romak
* Feja romake
* Historia e kalendarëve
* Kalendari i Prishtinës
* Kalendari i Metonit
* Lunisolari
* Kalendari zoroastrian
* Kalendari maja
* Kalendari hixhri
* Kalendari julian
* Kalendari gregorian
* Viti i brishtë
* Kalendari rumi
* Albaniana (fortesë romake)
* Romanitas
* Mos maiorum
* Aedilen
* Agentes in rebus
* Alba Longa
* Albanët (latinë)
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Auguri
* Bovillae
* Braccae
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Censori
* Di Manes
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Eneida
* Filozofia e lashtë romake
* Frumentarii
* Jus trium liberorum
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Labici
* Latinët në Itali
* Ludi
* Lustrum
* Lustratio
* Martesa në Romën e lashtë
* Mitologjia romake
* Monti Albani
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Panem et circenses
* Pretori
* Punët dhe ditët
* Remi dhe Romuli
* Roma e lashtë
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Themelimi i Romës
* Veshjet në Romën e lashtë
* Virgjili

## Shënime
## Referime 
## Bibliografia 
* 
* "Calends", Cyclopaedia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728), Vol. 1, fq. 143
* 
* T. P. Wiseman, "The Kalends of April," in Idem, *Unwritten Rome*. Exeter, University of Exeter Press, 2008.

## Lidhje të jashtme
* 
*