Mata Hari

**Margaretha Geertruida MacLeod** (née **Zelle**; 7 gusht 187615 tetor 1917), e njohur më mirë me emrin skenik **Mata Hari** (nga Malay, "dielli" ose "syri i ditës"), ishte një balerine dhe kurtizane ekzotike holandeze, i cili u dënua si spiune e Gjermanisë gjatë Luftës së Parë Botërore. Ajo u ekzekutua me pushkatim në Francë.  Ideja e një balerine të bukur ekzotike duke përdorur fuqitë e saj joshëse si spiune e bëri emrin e saj sinonim të *femrës fatale*. Historia e saj ka shërbyer si frymëzim për shumë libra, filma dhe vepra të tjera.

Thuhet se ajo u dënua sepse Ushtria Franceze kishte nevojë për një dhi turku,   dhe se dosjet e përdorura për të siguruar dënimin e saj përmbanin disa falsifikime.  Madje disa kanë deklaruar se Mata Hari nuk mund të kishte qenë spiune dhe ishte e pafajshme. 

## Jeta e hershme 
Margaretha Geertruida Zelle lindi më 7 gusht 1876 në Leeuwarden, Holandë. Ajo ishte më e madhja nga katër fëmijët e Antje van der Meulen (1842–1891) dhe burrit të saj, Adam Zelle (1840–1910).  Ajo kishte tre vëllezër më të vegjël; Johannes Hendriks, Arie Anne dhe Cornelis Coenraad. Ajo u quajt me dashuri "M'greet" nga familja e saj.  Pavarësisht pohimeve tradicionale se Mata Hari ishte pjesërisht me origjinë hebreje,  ose javaneze, dmth., me prejardhje indoneziane, studiuesit arrijnë në përfundimin se ajo nuk kishte prejardhje hebreje apo aziatike dhe të dy prindërit e saj ishin holandezë.  Babai i saj zotëronte një dyqan kapelash, bëri investime në industrinë e naftës dhe u bë mjaft i pasur për t'i dhënë Margaretës dhe vëllezërve e motrave të saj një fëmijëri të hershme luksoze  që përfshinte shkolla ekskluzive deri në moshën 13 vjeçare 

Menjëherë pasi babai i Margaretës falimentoi në 1889, prindërit e saj u divorcuan dhe nëna e saj vdiq në 1891.  Disa muaj më vonë, ajo iku në shtëpinë e xhaxhait të saj në Hagë. 

## Karriera 
### Parisi 
parapamje| Mata Hari duke performuar në 1905
Në vitin 1903, Zelle u transferua në Paris, ku ajo performoi si kalorës cirku duke përdorur emrin Lady MacLeod, shumë për mosmiratimin e MacLeods holandeze. Duke luftuar për të siguruar jetesën, ajo ka pozuar edhe si modele artiste. 

Në vitin 1904, Mata Hari u bë e njohur si një kërcimtare ekzotike. Ajo ishte një bashkëkohëse e kërcimtareve Isadora Duncan dhe Ruth St. Denis, udhëheqëse në lëvizjen e hershme të kërcimit modern, e cila rreth fundit të shekullit XX, shikoi Azinë dhe Egjiptin për frymëzim artistik. Gabriel Astruc u bë agjenti i saj personal i rezervimeve.  Ajo u bë dashnorja prej kohësh e industrialistit milioner Émile Étienne Guimet, i cili kishte themeluar Musée. Argëtuesit e epokës së saj shpikën zakonisht histori shumëngjyrëshe për origjinën e tyre dhe ajo pozoi si një princeshë javaneze e lindjes priftërore hindu, duke pretenduar se ishte zhytur në artin e vallëzimit të shenjtë indian që nga fëmijëria. Ajo është fotografuar shumë herë gjatë kësaj periudhe, nudo apo thuajse. Disa nga këto fotografi u morën nga MacLeod dhe e forcuan rastin e tij në mbajtjen e kujdestarisë së vajzës së tyre. 

Mata Hari solli në skenë një stil provokues të shkujdesur në aktin e saj, i cili mori një vlerësim të gjerë. Segmenti më i famshëm i aktit të saj ishte hedhja progresive e veshjeve derisa veshi vetëm një parzmore të stolisur dhe disa stoli në krahët dhe kokën e saj.  Një gazetare në Vjenë shkroi pasi pa një nga performancat e saj se Mata Hari ishte "e hollë dhe e gjatë me hirin fleksibël të një kafshe të egër dhe me flokë të zinj blu" dhe se fytyra e saj "i bën një përshtypje të huaj të çuditshme".  Ajo e kishte filluar karrierën e saj relativisht vonë si balerin dhe kishte filluar të shtonte në peshë. Megjithatë, në këtë kohë, ajo ishte bërë një kurtizane e suksesshme, e njohur më shumë për sensualitetin dhe erotizmin e saj sesa për bukurinë e saj klasike. Ajo kishte marrëdhënie me oficerë të lartë ushtarakë, politikanë dhe të tjerë në poste me ndikim në shumë vende. Marrëdhëniet dhe lidhjet e saj me burra të fuqishëm e çuan shpesh përtej kufijve ndërkombëtarë. Para Luftës së Parë Botërore, ajo shihej përgjithësisht si një artiste dhe një boheme me shpirt të lirë, por me afrimin e luftës, ajo filloi të shihej nga disa si një grua e pangopur dhe e shthurur, dhe ndoshta një joshëse e rrezikshme. 

## Spiunazhi 
majtas|parapamje| Zelle fotografuar në Amsterdam, 1915
Gjatë Luftës së Parë Botërore, Holanda mbeti neutrale. Si një shtetase holandeze, Zelle ishte kështu në gjendje të kalonte lirisht kufijtë kombëtarë. Për të shmangur fushat e betejës, ajo udhëtoi midis Francës dhe Holandës përmes Spanjës dhe Britanisë dhe lëvizjet e saj në mënyrë të pashmangshme tërhoqën vëmendjen. Gjatë luftës, Zelle u përfshi në atë që u përshkrua si një marrëdhënie shumë intensive romantike-seksuale me kapitenin Vadim Maslov, një pilot rus 23-vjeçar që shërbente me francezët, të cilin ajo e quajti dashurinë e jetës së saj.  Maslov ishte pjesë e Forcave Ruse të Ekspeditës prej 50 000 trupash të dërguar në Frontin Perëndimor në pranverën e vitit 1916. 

Në verën e vitit 1916, Maslov u qëllua dhe u plagos rëndë gjatë një përleshjeje me gjermanët, duke humbur shikimin në syrin e majtë, gjë që bëri që Zelle të kërkonte leje për të vizituar të dashurin e saj të plagosur në spitalin ku ai po qëndronte pranë frontit. .  Ata donin të shmangnin publikimin se burri që pritej të ishte Kaiser i ardhshëm ishte një playboy i shquar për femrën, festimet dhe konsumimin e alkoolit, i cili kaloi një pjesë tjetër të kohës duke u shoqëruar me politikanë të ekstremit të djathtë, me qëllim që të kishte babanë e tij. i shpallur i çmendur dhe i rrëzuar.  Kur anija u nis në portin britanik të Falmouth, ajo u arrestua dhe u dërgua në Londër, ku u mor në pyetje gjatë nga Zoti Basil Thomson, ndihmës komisioneri në New Scotland Yard i ngarkuar me kundërspiunazhin. Ai dha një rrëfim për këtë në librin e tij të vitit 1922 *Queer People*, duke thënë se ajo përfundimisht pranoi se punonte për Byronë Deuxième. Fillimisht e ndaluar në stacionin e policisë Canon Row, ajo u lirua më pas dhe qëndroi në hotelin Savoy. Një transkript i plotë i intervistës është në Arkivin Kombëtar të Britanisë dhe u transmetua, me Mata Harin e luajtur nga Eleanor Bron, në stacionin e pavarur LBC në 1980.  Është e paqartë nëse ajo gënjeu në këtë rast, duke besuar se historia e bëri të tingëllonte më intriguese, ose nëse autoritetet franceze po e përdornin atë në një mënyrë të tillë, por nuk do ta pranonin për shkak të sikletit dhe reagimit ndërkombëtar që mund të shkaktonte. 

Në fund të vitit 1916, Zelle udhëtoi për në Madrid, ku takoi atasheun ushtarak gjerman Major Arnold Kalle dhe e pyeti nëse ai mund të organizonte një takim me Princin e Kurorës.  Gjatë kësaj periudhe, Zelle me sa duket ofroi të ndante sekretet franceze me Gjermaninë në këmbim të parave, megjithëse kjo ishte për shkak të lakmisë apo një përpjekje për të vendosur një takim me Princin e Kurorës Wilhelm, mbetet e paqartë. 

Gjenerali Walter Nicolai, shefi i IC (oficeri i inteligjencës) i ushtrisë gjermane, ishte mërzitur shumë që Mata Hari nuk i kishte dhënë atij asnjë inteligjencë të denjë për këtë emër, në vend që t'u shiste gjermanëve thjesht thashetheme Parisi për jetën seksuale të politikanëve dhe gjeneralëve francezë, dhe vendosi t'i jepte fund punësimit duke e ekspozuar atë si spiune gjermane para francezëve. 

### Gjyqi 
parapamje| Mata Hari ditën e arrestimit
Në dhjetor 1916, Byroja e Dytë e Ministrisë Franceze të Luftës lejoi Mata Harin të merrte emrat e gjashtë agjentëve belgë. Pesë dyshoheshin se kishin dorëzuar materiale false dhe punonin për gjermanët, ndërsa i gjashti dyshohej se ishte agjent i dyfishtë për Gjermaninë dhe Francën. Dy javë pasi Mata Hari ishte larguar nga Parisi për një udhëtim në Madrid, gjermanët ekzekutuan agjentin e dyfishtë, ndërsa pesë të tjerët vazhduan operacionet e tyre. Ky zhvillim i vërtetoi Byrosë së Dytë se Mata Hari u kishte komunikuar gjermanëve emrat e gjashtë spiunëve. 

Më 13 shkurt 1917, Mata Hari u arrestua në dhomën e saj në Hotel Elysée Palace në Champs Elysées në Paris. Ajo u gjykua më 24 korrik, e akuzuar për spiunazh për Gjermaninë dhe për pasojë shkaktoi vdekjen e të paktën 50 000 ushtarëve. Megjithëse inteligjenca franceze dhe britanike e dyshuan atë për spiunazh për Gjermaninë, asnjëra nuk mund të prodhonte prova të qarta kundër saj.

Pyetësi kryesor i Zelles, i cili e ziente në skarë pa pushim, ishte kapiteni Pierre Bouchardon; më vonë ai e ndoqi atë penalisht në gjyq.  Historiani kanadez Wesley Wark deklaroi në një intervistë të vitit 2014 se Mata Hari nuk ishte kurrë një spiune e rëndësishme, por një kokë turku për dështimet ushtarake franceze me të cilat ajo nuk kishte të bënte, duke thënë: "Ata kishin nevojë për një kok turku dhe ajo ishte një objektiv i dukshëm për sulmin. "  Po kështu, historiania britanike Julie Wheelwright deklaroi: "Ajo me të vërtetë nuk transmetoi asgjë që nuk mund ta gjenit në gazetat lokale në Spanjë."  vërtetë nuk kam spiunuar, është e tmerrshme që nuk mund të mbroj veten." rezultat i humbjes së syve të tij në luftim - nuk pranoi të dëshmonte për të, duke i thënë se nuk i interesonte nëse ajo ishte dënuar apo jo.  U raportua se Zelles i ra të fikët kur mësoi se Maslov e kishte braktisur. 

Mbrojtësi i saj, avokati veteran ndërkombëtar ,  u përball me shanse të pamundura; atij iu mohua leja për të marrë në pyetje dëshmitarët e prokurorisë ose për të marrë në pyetje drejtpërdrejt dëshmitarët e tij.  Bouchardon përdori faktin se Zelle ishte një grua si dëshmi e fajit të saj, duke thënë: "Pa skrupuj, e mësuar të përdorë burrat, ajo është lloji i gruas që ka lindur për të qenë spiune".  Sipas një dëshmitari okular nga reporteri britanik Henry Wales, ajo nuk ishte e lidhur dhe refuzoi t'i lidhte sytë. Ajo shpërtheu në mënyrë sfiduese një puthje në skuadrën e pushkatimit.  megjithëse një llogari tjetër tregon se ajo kishte veshur të njëjtin kostum, të ulët bluzë e prerë dhe ansambël kapelash trekëndëshi që ishte zgjedhur nga akuzuesit e saj për t'i veshur në gjyq dhe që ishte ende e vetmja veshje e plotë dhe e pastër që ajo kishte në burg. 

### Mbetet dhe 2017 deklasifikimi francez 
Trupi i Mata Harit nuk u mor nga asnjë anëtar i familjes dhe u përdor në përputhje me rrethanat për studime mjekësore. Koka e saj u balsamos dhe u mbajt në Muzeun e Anatomisë në Paris. Në vitin 2000, arkivistët zbuluan se ai ishte zhdukur, ndoshta që në vitin 1954, sipas kuratorit Roger Saban, gjatë zhvendosjes së muzeut.  Koka e saj mbetet e zhdukur.   Të dhënat e datës 1918 tregojnë se muzeu mori gjithashtu pjesën tjetër të trupit, por asnjë nga mbetjet nuk mund të llogaritet më vonë. 

Gjyqi i vulosur i Mata Harit dhe dokumentet e tjera të lidhura me to, gjithsej 1 275 faqe, u deklasifikuan nga Ushtria Franceze në vitin 2017, njëqind vjet pas ekzekutimit të saj. 

## Trashëgimia 
### Ekspozita muzeale 
parapamje| Scrapbook i Mata Harit në Muzeun Frizian në Leeuwarden, Holandë
parapamje| Statuja e Mata Harit në Leeuwarden, Holandë
Muzeu Frizian (holandisht: Fries Museum) në Leeuwarden, Holandë, përmban një "Dhomë Mata Hari". Të përfshira në ekspozitë janë dy nga librat e saj personalë dhe një qilim oriental i qëndisur me gjurmët e kërcimit të fansave të saj.  I vendosur në qytetin e lindjes së Mata Harit, muzeu është i njohur për hulumtimin e jetës dhe karrierës së qytetarit me famë botërore të Leeuwarden. Ekspozita më e madhe e Mata Harit u hap në Muzeun e Friesland më 14 tetor 2017, njëqind vjet pas vdekjes së saj.

Vendlindja e Mata Harit ndodhet në godinën në Kelders 33. Ndërtesa pësoi dëmtime nga tymi dhe uji gjatë një zjarri në vitin 2013, por më vonë u restaurua. Arkitekti Silvester Adema studioi vizatimet e vjetra të vitrinës për ta rindërtuar atë siç dukej kur Adam Zelle, babai i Mata Harit, kishte një dyqan kapelash atje. Në vitin 2016, në godinën u krijua një qendër informacioni (*belevingscentrum*), ku shfaqen kujtimet e Mata Harit. 

## Shiko gjithashtu 
* Lista e kërcimtarëve
* Gratë në vallëzim
* Yoshiko Kawashima – Princesha e dinastisë Qing dhe spiune japoneze – ndonjëherë e njohur në letërsi me pseudonimin "Eastern Mata Hari"
* Bertha Trost – Socialist britanik dhe spiun i dyshuar
* Amy Elizabeth Thorpe – Agjent i inteligjencës britanike (1910–1963)
* Morteza Motahhari - Artikull homofon

## Referime