Atdheu gjuhësor

Në gjuhësinë historike, **atdheu** ose ***Urheimat*** ( /ˈ ʊər h aɪ m ɑː t / , nga gjermanishtja * -* "origjinale" dhe *Heimat*, shtëpia) e një proto-gjuhe është rajoni në të cilin ajo flitej më parë. duke u ndarë në gjuhë të ndryshme bija . Një proto-gjuhë është gjuha mëmë e rindërtuar ose e vërtetuar historikisht e një grupi gjuhësh që janë të lidhura gjenetikisht .

Në varësi të moshës së familjes gjuhësore në shqyrtim, vendlindja e saj mund të njihet me siguri (në rastin e migrimeve historike ose afër historike) ose mund të jetë shumë e pasigurt (në rastin e parahistorisë së thellë). Krahas dëshmive të brendshme gjuhësore, rindërtimi i një atdheu parahistorik përdor një sërë disiplinash, duke përfshirë arkeologjinë dhe arkeogjenetikën .

## Metodat 
Ekzistojnë disa metoda për të përcaktuar atdheun e një familjeje të caktuar gjuhësore. Një metodë bazohet në fjalorin që mund të rindërtohet për proto-gjuhën. Ky fjalor - veçanërisht termat për florën dhe faunën - mund të japë të dhëna për mjedisin gjeografik dhe ekologjik në të cilin flitej proto-gjuha. Një vlerësim për thellësinë kohore të proto-gjuhës është i nevojshëm për të llogaritur ndryshimet parahistorike në klimë dhe shpërndarjen e florës dhe faunës.  

Një metodë tjetër bazohet në *teorinë e migrimit gjuhësor* (propozuar për herë të parë nga Edward Sapir ), e cila thotë se kandidati më i mundshëm për atdheun e fundit të një familjeje gjuhësore mund të gjendet në zonën e diversitetit më të lartë gjuhësor.  Kjo presupozon (paranarbon) një pikëpamje të vendosur për nëngrupimin e brendshëm të familjes gjuhësore. Supozimet e ndryshme rreth nëngrupimit të rendit të lartë mund të çojnë kështu në propozime shumë divergjente për një atdhe gjuhësor (p.sh. propozimi i Isidore Dyen për Guinenë e Re si qendër e shpërndarjes së gjuhëve austroneziane ).  Teoria e migrimit gjuhësor ka kufijtë e saj sepse funksionon vetëm kur shumëllojshmëria gjuhësore evoluon vazhdimisht pa ndërprerje të mëdha. Rezultatet e tij mund të shtrembërohen p.sh. kur kjo shumëllojshmëri fshihet nga migrimet më të fundit. 

### Thellësia në kohë 
Gjatë një periudhe të mjaftueshme kohore, në mungesë të provave të hapave ndërmjetësues në proces, mund të jetë e pamundur të vëzhgohen lidhjet midis gjuhëve që kanë një Urheimat të përbashkët: duke pasur kohë të mjaftueshme, ndryshimi i gjuhës natyrore do të fshijë çdo dëshmi kuptimplotë gjuhësore të një burimi gjenetik të përbashkët. Ky shqetësim i përgjithshëm është një manifestim i çështjes më të madhe të "thellësisë kohore" në gjuhësinë historike. 

Për shembull, gjuhët e Botës së Re besohet se e kanë prejardhjen nga një popullim relativisht "i shpejtë" i Amerikave (relative me kohëzgjatjen e Paleolitit të Sipërm) brenda disa mijëvjeçarëve (afërsisht midis 20,000 dhe 15,000 vjet më parë),  por marrëdhënia e tyre gjenetike është errësuar gjatë më shumë se dhjetë mijëvjeçarëve që kanë kaluar midis ndarjes së tyre dhe regjistrimit të tyre të parë të shkruar në periudhën e hershme moderne. Në mënyrë të ngjashme, gjuhët aborigjene australiane ndahen në rreth 28 familje dhe izolime për të cilat nuk mund të tregohet asnjë lidhje gjenetike. 

*Urheimate-t* e rindërtuar duke përdorur metodat e gjuhësisë krahasuese zakonisht vlerësojnë kohët e ndarjes që datojnë nga neoliti ose më vonë. Është e padiskutueshme që gjuhët plotësisht të zhvilluara ishin të pranishme në të gjithë Paleolitin e Sipërm, dhe ndoshta në Paleolitin e Mesëm të thellë (shih origjinën e gjuhës, modernitetin e sjelljes ). Këto gjuhë do të ishin përhapur me migrimet e hershme njerëzore të "popullit të parë të botës", por ato nuk janë më të përshtatshme për rindërtim gjuhësor. Maksimumi i fundit i akullnajave (MFA) ka imponuar ndarje gjuhësore që zgjat disa mijëvjeçarë në shumë popullata të Paleolitit të Sipërm në Euroazi, pasi ato u detyruan të tërhiqeshin në " refuxho " përpara shtresave të akullit që përparonin. Pas përfundimit të MFA, popullsitë mezolitike të Holocenit u bënë përsëri më të lëvizshme dhe shumica e përhapjes parahistorike të familjeve kryesore gjuhësore në botë duket se pasqyron zgjerimin e bërthamave të popullsisë gjatë Mesolitit të ndjekur nga Revolucioni Neolitik .

## Atdheu i familjeve të mëdha gjuhësore 
### Euroazia perëndimore dhe qendrore 
djathtas|parapamje| Harta që tregon shpërndarjen e sotme të gjuhëve indo-evropiane në Euroazi (jeshile e hapur) dhe atdheun e mundshëm proto-indo-evropian (jeshile e errët)

; Indo-Europiane
: Identifikimi i atdheut proto-indo-europian është debatuar me shekuj, por hipoteza e stepës tani pranohet gjerësisht, duke e vendosur atë në stepën pontiko-kaspike në fund të mijëvjeçarit të 5-të para Krishtit.  Alternativa kryesore është hipoteza e Anadollit, që propozon një atdhe në Anadoll në fillim të mijëvjeçarit të 7-të pes. 
; Kaukaziane
: Familjet e gjuhëve të palidhura me gjuhët Kartveliane, Kaukaziane Veriperëndimore (Abkhaze-Adygeane) dhe Kaukaziane Verilindore (Nakh-Dagestanian) supozohet se janë vendase në Kaukaz .  Ka prova të gjera për kontaktin midis gjuhëve kaukaziane, veçanërisht proto-kartveliane dhe proto-indo-evropiane, duke treguar se ato janë folur në afërsi të paktën tre deri në katër mijë vjet më parë.  
; Dravidiane
: Megjithëse gjuhët dravidiane tani janë të përqendruara në Indinë jugore, xhepat e izoluar më në veri, emrat e vendeve dhe ndikimet e nënshtresës në gjuhët indo-ariane tregojnë se dikur ato fliteshin më gjerësisht në të gjithë nënkontinentin Indian .  Termat e rindërtuar proto-dravidian për florën dhe faunën mbështesin idenë se dravidiani është autokton në Indi.  Përkrahësit e një migrimi nga veriperëndimi citojnë vendndodhjen e Brahuit, një lidhje e hipotezuar me shkrimin e padeshifruar të Indit, dhe pretendimet për një lidhje me Elamitishten . 
; Turkike
: Gjuhët turke sot fliten në një zonë që shtrihet nga Kina veriperëndimore deri në skajin e Evropës, por njësitë leksikore proto-turkike rreth klimës, topografisë, florës, faunës dhe ekzistencës tregojnë një atdhe në zonën e tajga-stepës të Siberisë jugore dhe Mongolisë, rreth rajonit Altai-Sayan .  Kontakti i hershëm me gjuhët mongolike gjithashtu të drejton nga kjo zonë.  Studimet gjenetike sugjerojnë se pjesa më e madhe e zgjerimit të familjes gjuhësore ishte për shkak të zëvendësimit të gjuhës dhe jo migrimit, por kanë identifikuar elementë të përbashkët me origjinë nga zona e Siberisë Jugore-Mongoli. 
; Uralike
: Emrat e pemëve të trashëguara duket se tregojnë një atdhe uralik në lindje të maleve Ural . Degëzimi i brendshëm i familjes sugjeron një zonë midis lumit Ob dhe lumit Jenisej .  Folësit uralikë nuk dallohen gjenetikisht nga fqinjët e tyre, por ndajnë një përbërës gjenetik që është me origjinë siberiane.  

### Euroazia Lindore 
; Japonike
: Shumica e studiuesve besojnë se japonikja u soll në Kjushun verior nga Gadishulli Korean rreth 700-300 pes nga fermerët e orizit të lagësht të kulturës Yayoi, duke u përhapur prej andej në të gjithë Arkipelagun Japonez dhe disi më vonë në Ishujt Rjukju .   Ekzistojnë prova fragmentare të emrave të vendeve që gjuhët japonike tashmë të zhdukura fliteshin ende në pjesët qendrore dhe jugore të gadishullit Korean disa shekuj më vonë. 
; Koreane
: Të gjitha varietetet moderne koreane e kanë prejardhjen nga gjuha e Sillës së Bashkuar, e cila sundoi dy të tretat jugore të gadishullit Korean midis shekujve 7 dhe 10.   Dëshmitë për historinë e mëparshme gjuhësore të gadishullit janë jashtëzakonisht të pakta.  Pikëpamja ortodokse midis historianëve socialë koreanë është se populli korean migroi në gadishull nga veriu, por asnjë dëshmi arkeologjike e një migrimi të tillë nuk është gjetur.  
; Sino-tibetiane
: Rindërtimi i Sino-Tibetanit është shumë më pak i zhvilluar se sa për familjet e tjera të mëdha, kështu që struktura e tij e nivelit më të lartë dhe thellësia kohore mbeten të paqarta.  Vendlindjet dhe periudhat e propozuara përfshijnë: rrjedhat e sipërme dhe të mesme të lumit të verdhë rreth 4-8 kya, të lidhura me hipotezën e një degëzimi të nivelit të lartë midis kinezëve dhe pjesës tjetër (ka shumë të ngjarë); Siçuani jugperëndimor rreth 9 kya, i lidhur me hipotezën se kinezët dhe tibetianët formojnë një nëndegë; India Verilindore (zona e diversitetit maksimal) 9–10 kya. 
; Hmong–Mien
: Atdheu më i mundshëm i gjuhëve Hmong-Mien është në Kinën Jugore midis lumenjve Yangtze dhe Mekong, por folësit e këtyre gjuhëve mund të kenë migruar nga Kina Qendrore si rezultat i zgjerimit të kinezëve Han . 
; Kra–Dai
: Shumica e studiuesve e gjejnë atdheun e gjuhëve Kra–Dai në Kinën Jugore, ndoshta Fujian ose Guangdongun bregdetar. 
; Austroaziatike
: Austroasiatic konsiderohet gjerësisht si familja më e vjetër në kontinentin e Azisë Juglindore, me shpërndarjen e saj aktuale të ndërprerë që rezulton nga ardhja e mëvonshme e familjeve të tjera. Degët e ndryshme ndajnë një pjesë të madhe të fjalorit në lidhje me kultivimin e orizit, por pak të lidhura me metalet.  Identifikimi i atdheut të familjes është penguar nga mungesa e progresit në degëzimin e saj. Propozimet kryesore janë India Veriore (e favorizuar nga ata që supozojnë një degëzim të hershëm të Munda ), Azia Juglindore (zona e diversitetit maksimal; ka shumë të ngjarë) dhe Kina jugore (bazuar në fjalët e pretenduara të huazimit në kinezisht). 
; Austroneziane
: Atdheu i gjuhëve austroneziane pranohet gjerësisht nga gjuhëtarët të jetë Tajvani, pasi nëntë nga dhjetë degët e tij gjenden atje, me të gjitha gjuhët austroneziane që gjenden jashtë Tajvanit që i përkasin degës së mbetur malajo-polineziane . 

### Afrika dhe Lindja e Mesme 
; Afroaziatike
: Nuk ka konsensus mbi vendndodhjen e atdheut afroaziatik, megjithëse bazuar në provat aktuale diku në Saharanë Lindore ose në rajonet ngjitur konsiderohet më e mundshme.  Proto-afroaziatiku vlerësohet të ketë filluar të shpërbëhet në mijëvjeçarin e 8-të para Krishtit. 
; Niger – Kongo
: Vlefshmëria e gjuhëve Nigero-Kongo është bërë e diskutueshme. Ndoshta e ka origjinën në Afrikën Perëndimore - ku gjendet diversiteti më i madh - menjëherë pas fillimit të Holocenit . Zgjerimi i saj mund të ketë qenë i lidhur me zgjerimin e bujqësisë Sahel në periudhën e neolitit afrikan, pas tharjes së Saharasë në shek. 3500 pes .  
; Mande
: Valentin Vydrin arriti në përfundimin se "atdheu i Mandes në gjysmën e dytë të mijëvjeçarit të IV para Krishtit ndodhej në Saharanë Jugore, diku në veri të 16° apo edhe 18° të gjerësisë gjeografike veriore dhe midis 3° dhe 12° të gjatësisë gjeografike perëndimore".  Tani është Mauritania dhe/ose Saharaja Jugore Perëndimore . 
; Nilo-Sahariane
: Vlefshmëria e familjes Nilo-Sahariane mbetet e diskutueshme. Përkrahësit e familjes e shohin zonën kufitare midis Çadit, Sudanit dhe Republikës së Afrikës Qendrore si një kandidat të mundshëm për atdheun e saj që nga fillimi i Holocenit. 
; Qendrore-sudanike
: Atdheu origjinal i folësve sudanikë qendrorë ka të ngjarë diku në rajonin Bahr el Ghazal . 
; Khoe-Kwadi
: Atdheu i Khoe-Kwadi ka të ngjarë të ishte lugina e mesme Zambezi mbi 2000 vjet më parë.