Historia e Bullgarisë

**Historia e Bullgarisë** mund të gjurmohet që nga vendbanimet e para në tokat e Bullgarisë moderne deri në formimin e saj si shtet-komb, dhe përfshin historinë e popullit bullgar dhe prejardhjen e saj. Dëshmitë më të hershme të okupimit të hominidëve të zbuluara në atë që është Bullgaria e sotme datojnë të paktën 1.4 milion vjet më parë. Rreth vitit 5000 p.e.s., ekzistonte tashmë një qytetërim i sofistikuar i cili prodhoi disa nga qeramikët, stolitë dhe artefaktet e para të arta në botë. Pas vitit 3000 p.e.s., trakët u shfaqën në Gadishullin Ballkanik. Në fund të shekullit të 6-të p.e.s., pjesë të asaj që është sot Bullgaria, veçanërisht rajoni lindor i vendit, u vunë nën Perandorinë Persiane Akamenide. Në vitet 470 para Krishtit, Trakët formuan mbretërinë e fuqishme Odrisiane e cila zgjati deri në vitin 46 p.e.s., kur u pushtua përfundimisht nga Perandoria Romake. Gjatë shekujve, disa fise trake ranë nën dominimin e lashtë maqedonas dhe helenistik, si dhe keltët. Kjo përzierje e popujve të lashtë u asimilua nga sllavët, të cilët u vendosën përgjithmonë në gadishull pas vitit 500 e.r..

Ndërkohë, në vitin 632 proto-bullgarët formuan një shtet të pavarur në veri të Detit të Zi që u bë i njohur si Bullgaria e Madhe nën udhëheqjen e Kubratit. Presioni nga khazarët çoi në shpërbërjen graduale të Bullgarisë së Madhe në gjysmën e dytë të shekullit të 7-të. Një nga pasardhësit e Kubrat, Asparuh, duke udhëhequr disa nga fiset bullgare u vendosën në zonën përreth deltës së Danubit, dhe më pas pushtoi Skithinë e Vogël dhe Moesia Inferior nga Perandoria Bizantine, duke e zgjeruar mbretërinë e tij të re më tej në Gadishullin Ballkanik. Beteja vendimtare e Ongalit në vitin 680, traktati i paqes me Bizantin në vitin 681 dhe krijimi i një kryeqyteti të përhershëm bullgar në Pliska në jug të Danubit shënojnë fillimin e Perandorisë së Parë Bullgare. Shteti i ri bashkoi popullsinë lokale bizantine dhe popullsinë migrante si sllavë të hershëm nën sundimin bullgar dhe filloi një proces i ngadalshëm i asimilimit të ndërsjellë. Në shekujt në vijim Bullgaria u krijua si një perandori e fuqishme, duke dominuar Ballkanin përmes traditave të saj agresive ushtarake, të cilat çuan në zhvillimin e një identiteti të veçantë etnik. Populli i saj i larmishëm etnik dhe kulturor u bashkua nën një fe, gjuhë dhe alfabet të përbashkët, i cili formoi dhe ruajti vetëdijen kombëtare bullgare, pavarësisht nga pushtimet dhe ndikimet e huaja.

Në shekullin e 11-të, Perandoria e Parë Bullgare u shemb nën sulmet dhe luftërat e shumta të Rus' dhe Bizantit, dhe u pushtua dhe u bë pjesë e Perandorisë Bizantine deri në vitin 1185. Më pas, një kryengritje e madhe e udhëhequr nga dy vëllezër, Aseni dhe Pjetri i dinastisë Asen, rivendosi shtetin bullgar për të formuar Perandorinë e Dytë Bullgare. Pasi arriti kulmin e saj në vitet 1230, Bullgaria filloi të bjerë për shkak të një sërë faktorësh, më së shumti pozicioni i saj gjeografik që e bëri atë të pambrojtur ndaj sulmeve dhe pushtimeve të njëkohshme nga shumë anë. Një rebelim fshatar, një nga të paktët e tillë të suksesshëm në histori, e vendosi bariun e derrave Ivailon si Car. Mbretërimi i tij i shkurtër ishte thelbësor për të rikuperuar - të paktën pjesërisht - integritetin e shtetit bullgar. Një periudhë relativisht e lulëzuar pasoi pas vitit 1300, por përfundoi në vitin 1371, kur ndarjet fraksionale bënë që Bullgaria të ndahej në tre cardome të vogla. Deri në vitin 1396, ata u nënshtruan nga Perandoria Osmane. Turqit eliminuan sistemin bullgar të fisnikërisë dhe klerit sundues, dhe Bullgaria mbeti një territor integral i Perandorisë Osmane për 500 vitet e ardhshme.

Me rënien e Perandorisë Osmane pas vitit 1700, filluan të shfaqen shenja të ringjalljes. Fisnikëria bullgare ishte zhdukur, duke lënë një shoqëri fshatare egalitare me një klasë të mesme urbane të vogël por në rritje. Nga shekulli i 19-të, Rilindja Kombëtare Bullgare u bë një komponent kyç i luftës për pavarësi, e cila do të arrinte kulmin me kryengritjen e dështuar të prillit më 1876, e cila nxiti Luftën Ruso-Turke të 1877-78 dhe çlirimin e mëvonshëm të Bullgarisë. Traktati fillestar i Shën Stefanit u refuzua nga Fuqitë e Mëdha dhe traktati pasues i Berlinit kufizoi territoret e Bullgarisë në Moesia dhe rajonin e Sofjes. Kjo la shumë bullgarë etnikë jashtë kufijve të shtetit të ri, gjë që përcaktoi qasjen militariste të Bullgarisë ndaj çështjeve rajonale dhe besnikërinë e saj ndaj Gjermanisë në të dy Luftërat Botërore.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Bullgaria u bë një shtet komunist, me Todor Zhivkov që shërbeu si Sekretar i Përgjithshëm i Partisë Komuniste Bullgare për një periudhë 35-vjeçare, duke shkaktuar zhvillim të shpejtë ekonomik, rritje të jetëgjatësisë dhe një fokus më të madh në industri. Përparimi ekonomik i Bullgarisë gjatë epokës mori fund në vitet 1980 dhe rënia e sistemit komunist në Evropën Lindore shënoi një pikë kthese për zhvillimin e vendit. Një seri krizash në vitet 1990 lanë në rrënojë pjesën më të madhe të industrisë dhe bujqësisë bullgare, megjithëse filloi një periudhë stabilizimi relativ me zgjedhjen e Simeon Saxe-Coburg-Gotha si kryeministër në vitin 2001. Bullgaria iu bashkua NATO-s në vitin 2004 dhe Bashkimit Evropian në vitin 2007.

## Referime