Partia Federaliste Malazeze

parapamje|Flamuri i partisë
**Partia Federaliste Malazeze** (malazezisht: *Crnogorska federaljisticka partija - CFS*, serbokroatisht: Црногорска федералистичка странка *Crnogorska federalistička stranka*), e njohur ndonjëherë thjesht si **Partia Malazeze**, ishte një parti politike malazeze në Mbretërinë e Jugosllavisë e cila qëndronte për ruajtjen e autonomisë malazeze dhe një Jugosllavi të decentralizuar të federalizuar. Ajo ndoqi ideologjinë e të Gjelbërve që humbën Kryengritjen e Krishtlindjeve, por në një mënyrë paqësore dhe demokratike. Udhëheqësi i saj më i njohur ishte Sekula Drljevic.

## Ideologjia 
Partia Federaliste Malazeze fillimisht mblodhi nacionalistët malazezë, të Gjelbrit, mbështetësit e dinastisë së rrëzuar nga froni Petroviq-Njegosh dhe kundërshtarët e humbjes së shtetësisë malazeze. Megjithatë, së shpejti me formimin e saj, partia u nda në dy fraksione. Fraksioni i parë mblodhi royalistët, kryesisht politikanë konservatorë më të vjetër që shërbyen për Mbretin Nikolla I dhe donin rivendosjen e pavarësisë së Monarkisë malazeze.

Fraksioni i dytë, i udhëhequr nga Mihailo Ivanoviq dhe Savo Vuletiq, pranoi bashkimin e sllavëve të jugut, por ishin kundër centralizimit dhe mbrojtën federalizmin. Ky fraksion federalist përfshinte grupin e udhëhequr nga Sekula Drljevic, i cili më vonë u nda në fraksionin e tretë dhe gradualisht u bë më ekstrem, gjë që më në fund çoi në bashkëpunimin e tij me ustashët.

Kalaja më e rëndësishme e partisë federaliste malazeze ishte në Katunska nahija, një rajon malor i Malit të Zi, duke përfshirë Cetinjen, Njegushin, Qekliqin, Bjelicen, Cuce, Ozriniqi, Rudine, Grahovo, Pjeshivci, Zagaraç dhe Komani. Ky rajon kishte përqindjen më të madhe të separatistëve malazezë dhe kundërshtarëve të aneksimit të Malit të Zi në Jugosllavi dhe ishte subjekt i shtypjes nga qeveria mbretërore. Partia ka pasur mbështetje të dukshme edhe në Crmnicë dhe në Rijeçka nahija.

## Historia 
### 1923 - 1929 
Pas shfuqizimit të entiteteve historike divizionare në vitin 1922, kur pjesa më e madhe e Malit të Zi u bë pjesë e Oblastit Zeta, Sekula Drljeviq dhe mbështetës të tjerë të shquar të mbretit malazez në mërgim Nikolla I u mblodhën dhe organizuan një parti politike për të ndjekur qëllimet e tyre. një autonomi të veçantë malazeze për ruajtjen e saj brenda monarkisë jugosllave, me qendër federalizimin e shtetit. Partia kërkonte një mënyrë paqësore për të zgjidhur çështjen kombëtare malazeze, në kundërshtim me të Gjelbrit më radikalë, të cilët përdorën taktikat guerile pas Kryengritjes së Krishtlindjes.

Partia Federaliste Malazeze gradualisht shprehu mbështetjen e saj për Ushtrinë e vetëquajtur malazeze në mërgim dhe anëtarët e saj mbushën radhët e partisë pasi të Gjelbërit u shpërbë zyrtarisht në 1926. Partia Federaliste Malazeze mori pjesë në zgjedhjet e vitit 1923 me një fushatë për promovimin e interesave malazeze brenda shtetit të ri. Federalistët dolën të dytët në zgjedhje, me vetëm 228 vota më pak se Partia Radikale Popullore. Në zgjedhjet e radhës të mbajtura më 1925 Partia Federaliste Malazeze doli e para. Partia u krijua zyrtarisht në kongresin e mbajtur më 4 tetor 1925, kur u miratua edhe programi i partisë. Gjatë viteve të para të saj, federalistët malazezë bashkëpunuan me Partinë Komuniste të Jugosllavisë, me synime të përbashkëta për federalizimin dhe marrjen e autonomisë për Malin e Zi. Të dy partitë garuan në koalicion në zgjedhjet lokale të vitit 1926. Në vitin 1927, Partia Federaliste Malazeze ra dakord për një koalicion me Partinë Fshatare Kroate. Më pas, partia iu bashkua Partisë Fshatare Kroate dhe Partisë Demokratike të Pavarur në Koalicionin Fshatar-Demokratik dhe u bë një anëtare e vogël e koalicionit.

### 1929 - 1939 
Në vitin 1929, Mbreti Aleksandër vendosi një diktaturë, duke ndryshuar zyrtarisht emrin e vendit në Mbretëria e Jugosllavisë. Të gjitha partitë politike u ndaluan, dhe federalistët malazezë bashkëpunuan me komunistët, madje komplotuan një kryengritje të armatosur kundër regjimit.

Megjithatë, pas vrasjes së mbretit në Marsejë në 1934, qeveria e re donte qetësimin, kështu që ata rehabilituan dhe liruan ish-rebelin e gjelbër të burgosur Novica Radoviq, i cili u bë ideologu kryesor i Partisë Federaliste Malazeze. Partia vuri në dukje se Mali i Zi humbi padrejtësisht pavarësinë e tij për shkak të Serbisë dhe Aleatëve, dhe pretendoi se Mali i Zi dhe jo Serbia ishte lideri mes jugosllavëve dhe i bëri thirrje shtetësisë historike malazeze. Në vitin 1938, partia iu bashkua Opozitës së Bashkuar, e lidhur ngushtë me Vladko Maçek, e cila bashkoi të gjithë opozitën jugosllave të vendosur për krijimin e një shoqërie më demokratike. Gradualisht Partia Federaliste Malazeze u bë më radikale dhe u distancua nga pikëpamjet e saj origjinale, duke u bërë një mbështetëse e një Mali të Zi të pavarur dhe një promovuese e nacionalizmit ekstrem malazez. Më pas ajo u bë shumë më radikale në ndjekjet e saj dhe u shoqërua kryesisht me Partinë Kroate të të Drejtave, dhe shumë më rrallë me opozitën serbe. Partia malazeze mbeti në opozitë me çdo forcë tjetër jugosllave pas Marrëveshjes Cvetkoviq-Maçek në vitin 1939 dhe parashikoi Luftën e Dytë Botërore si një mënyrë për të fituar pushtetin.

### 1939-1945 
Pas Luftës së Prillit dhe pushtimit të Jugosllavisë nga forcat e Boshtit, Partia Federaliste Malazeze ofroi bashkëpunim me fashistët italianë, duke kërkuar "Malin e Zi të Madh" nga lumi Neretva në Hercegovinë deri në Mata në Shqipëri; do të përfshinte gjithashtu Metohinë dhe Sanxhakun. Një "Mbretëria e Malit të Zi" shumë më e vogël u shpall në Asamblenë e Ditës së Shën Pjetrit më 12 korrik 1941, me pretendimet territoriale të ustashëve dhe shqiptarëve që favorizoheshin relativisht më shumë nga nazistët. Nipi dhe pasardhësi i Nikollës si trashëgimtar i fronit, Princi Mihael i Malit të Zi, u ftua të ishte Mbreti dhe kreu i shtetit të tij, por ai refuzoi me forcë duke pretenduar se nuk do të bashkëpunonte me nazistët. Mali i Zi i rivendosur humbi Metohinë dhe trojet e tij lindore ndaj Shqipërisë së Madhe, por arriti të fitojë pjesën serbe të Sanxhakut. Të gjitha partitë e tjera politike u shpallën të jashtëligjshme dhe u shpall një diktaturë nën sundimin e Sekula Drljeviqit nën mbrojtjen italiane. Një numër i anëtarëve të partisë, me në krye Novica Radoviqin, e kundërshtuan këtë vendim, sepse nuk u pranuan pretendimet territoriale dhe nuk arriti të rivendoste dinastinë Petroviq-Njegosh.

Partia u nda në dy grupe,  me një më ekstremist që kundërshton kufijtë e rinj shtetërorë të Malit të Zi, veçanërisht *përballë* Shqipërisë, dhe pretendon territorin e Gjirit të Kotorrit. Ky krah kishte lidhje në një masë me partizanët komunistë, për të ndihmuar një rebelim kundër italianëve dhe ustashëve në Gjirin e Kotorrit, si dhe kur nevojitej ndihma për të shmangur çetnikët kolaboracionistë mbretërorë, të cilët arritën të merrnin më shumë kontroll, në Mal të Zi dhe me të cilët partizanët ishin në luftë civile.

Vetëm një ditë pasi u shpall shteti kukull i Malit të Zi, partizanët organizuan Kryengritjen e 13 korrikut dhe Ushtria Federaliste Malazeze shkoi në mërgim. Ai u riorganizua në Zagreb, kryeqyteti i Shtetit të Pavarur të Kroacisë, pasi Këshilli Shtetëror i Malit të Zi synonte të krijonte përfundimisht një shtet të pavarur dhe të madh kombëtar të popullit malazez. Ajo u lidh me ustashët dhe ndihmoi regjimin e tyre.

Në vitin 1945, Partia Federaliste Malazeze formoi Ushtrinë e saj Popullore Malazeze nga ish çetnikët e udhëhequr nga Pavle Gjurishiq, i cili theu besnikërinë e tij ndaj Drazha Mihailoviqit dhe donte të tërhiqej në Slloveni në këmbim të njohjes nominale të lëvizjes së Drljeviq-it. Megjithatë, kjo aleancë midis Drljeviq-it dhe Gjurishiq-it ishte jetëshkurtër dhe përfundoi me Betejën e Fushës së Lijevçes midis trupave ustash dhe Gjurishiq. Me fitoren e afërt të Aleatëve në 1945, partia u shpërnda, duke u tërhequr me bashkëpunëtorët e tjerë të Boshtit në fund të vitit 1945 pasi ushtria e saj malazeze u kthye kundër saj.

## Shih edhe 
* Historia e Malit të Zi
* Republika Socialiste e Malit të Zi

## Literatura 
* 
*  Dr. Šerbo Rastoder "Političke borbe u Crnoj Gori 1918-1929", Zadužbina Andrejević, Beograd, 1996. 
*  Dr. Dimitrije Vujović “Prilozi izučavanju crnogorskog nacionalnog pitanja”, Univerzitetska riječ, Nikšić, 1987.
*  Dr. Radoje Pajović, “Kontrarevolucija u Crnoj Gori: Četnički i federalistički pokret 1941. – 1945.”,  Obod, Cetinje 1977.
* 

## Lidhje të jashtme 
* O proglašenju neovisne Crne Gore 12. srpnja 1941.

## Referime