Historia e Filipineve (1565-1898)

Periudha koloniale spanjolle në Filipine ishte periudha gjatë së cilës Filipinet ishin pjesë e Perandorisë Spanjolle si kapiteneria e përgjithshme e Filipineve nga viti 1565 deri në vitin 1898. Ishujt ishin pjesë e Indive Lindore më të mëdha spanjolle. Dyzet e katër vjet pasi Ferdinand Magellan zbarkoi në Filipine dhe vdiq në betejën e Maktan në vitin 1521, spanjollët eksploruan dhe kolonializuan ishujt, duke filluar me themelimin e Cebu-t nga Miguel Lopez de Legazpi në vitin 1565. Manila u bë kryeqyteti i Filipinet në 1571. Kjo ishte koha e mbretërimit të mbretit Filipi II i Spanjës, emri i të cilit ka mbetur i lidhur me vendin. Periudha koloniale spanjolle përfundoi me Revolucionin Filipinas dhe luftën spanjollo-amerikane në vitin 1898, e cila shënoi fillimin e kolonializimit amerikan të Filipineve.

## Kolonizimi spanjoll 
### Historia 
Spanjollët filluan të eksplorojnë Filipinet në fillim të shekullit të 16-të kur Ferdinand Magellan udhëhoqi një ekspeditë spanjolle në ishujt Spice dhe arriti në Cebu në vitin 1521. Magellan bëri një kompakt gjaku me kryeplakun lokal të Cebu-s, Rajah Humabon si një shenjë miqësie. Pasi Humabon u kthye në katolicizëm dhe u pagëzua si Carlos, ai kërkoi që Magellan të nënshtronte armikun e tij Lapu-Lapu, shefin e ishullit Mactan aty pranë. Në betejën pasuese të Maktan, Magellan dhe ushtarë të tjerë spanjollë humbën jetën, më shumë se fiset Maktan. Forcat e mbetura spanjolle u tradhtuan më vonë nga aleati i tyre, Humabon, dhe vazhduan me ngut udhëtimin e tyre për në ishujt Spice. Kjo pjesë e dytë e ekspeditës u drejtua nga komandanti Juan Sebastian Elcano i cili përfundimisht përfundoi rrethrrotullimin e parë në botë në vitin 1522.

Në vitin 1543, eksploruesi spanjoll Ruy López de Villalobos mbërriti në ishujt Leyte dhe Samar dhe i quajti Las Islas Filipinas për nder të Filipit II të Spanjës, në atë kohë Princi i Asturias.  Filipi u bë mbret i Spanjës më 16 janar të vitit 1556, kur babai i tij, Çarles I i Spanjës (i cili gjithashtu mbretëroi si Çarles V, Perandori i Shenjtë Romak), hoqi dorë nga froni spanjoll. Filipi ishte në Bruksel në atë kohë dhe kthimi i tij në Spanjë u shty deri në vitin 1559 për shkak të politikës evropiane dhe luftërave në Evropën Veriore. Menjëherë pas kthimit të tij në Spanjë, Filipi urdhëroi një ekspeditë në ishujt Spice, duke deklaruar se qëllimi i tij ishte "të zbulonte ishujt e perëndimit"  me qëllim që të ngrinte një post në Azi dhe të merrej me tregtinë e erëzave.

### Pushtimi nën Filipin e II-të 
Mbreti Filip i II-të i Spanjës, emri i të cilit ka mbetur i lidhur me ishujt, urdhëroi dhe mbikëqyri pushtimin dhe kolonizimin e Filipineve. Më 19 ose 20 nëntor të vitit 1564, një ekspeditë spanjolle prej 500 burrash e udhëhequr nga Miguel López de Legazpi u nis nga Barra de Navidad, në Meksikën e sotme. Ekspedita arriti në Cebu më 13 shkurt 1565 dhe e aneksoi atë me ndonjë kundërshtim lokal.  : ​​77 Në 1569 Legazpi u transferua në Panaj dhe themeloi një vendbanim të dytë në bregun e lumit Panay. Në vitin 1570 Legazpi dërgoi nipin e tij, Juan de Salcedo, i cili kishte mbërritur nga Meksika në 1567, në Mindoro për të ndëshkuar piratët myslimanë Moro të cilët kishin plaçkitur fshatrat e Panaj. Salcedo shkatërroi gjithashtu kalatë në ishujt Ilin dhe Lubang, përkatësisht në jug dhe në veriperëndim të Mindoros. :​​79 Legazpi më pas bëri Manilën kryeqytet të Filipineve. Ekspedita e tij gjithashtu emërtoi Luzon Nueva Castilla (Castile e Re). Legazpi u bë guvernatori i parë i përgjithshëm i vendit (në detyrë: 1565-1572). Në 1573 Japonia po zgjeronte tregtinë e saj në Luzon veriore dhe në vitin  1580 lordi japonez Tay Fusa krijoi zotërinë e pavarur Wokou Tay Fusa në Cagayan.  Kur Spanjollët mbërritën në zonë, ata përfshinë këtë territor në kapitenerinë e Filipineve pas betejave të vitit 1582 Cagayan.  Me kalimin e kohës, rëndësia e Cebut u zvogëlua ndërsa pushteti u zhvendos në veri në Luzon. Arkipelagu ishte post i Spanjës në orient dhe Manila u bë kryeqyteti i të gjithë Indive Lindore Spanjolle. Madridi administroi koloninë përmes Niparësisë së Spanjës së Re (tani Meksikë) deri në vitin 1821 (kur Meksika arriti pavarësinë nga Spanja). Pas vitit 1821 kolonia drejtohej drejtpërdrejt nga Spanja.
majtas|parapamje|Miguel López de Legazpi
Gjatë pjesës më të madhe të periudhës koloniale spanjolle, ekonomia koloniale e Filipineve varej nga Tregtia Galleon e cila u përurua në vitin 1565 midis Manila dhe Acapulco, Meksikë, më pas në mbretërinë e Spanjës së Re. Tregtia midis Filipineve dhe Spanjës u zhvillua përmes oqeanit Paqësor (midis Manilës dhe Akapulkos në Meksikë), dhe pastaj përtej Oqeanit Atlantik deri në Spanjë (Veracruz në Cádiz). Manila u bë një qendër kryesore e tregtisë në Azi midis shekujve 17 dhe 18. Të gjitha llojet e produkteve nga Kina, Japonia, Brunei, Moluccas dhe madje India u dërguan në Manila për t'u shitur në këmbim të dollarëve argjendë spanjollë ose monedhave 8-Real që erdhën në galeritë nga Akapulko. Mallrat aziatike, duke përfshirë mëndafshin, porcelanin, erëzat, enët prej llak dhe produktet e tekstilit, u dërguan më pas në Akapulko dhe prej andej në pjesë të tjera të Spanjës së Re, Perusë dhe Evropës.

### Kolonët spanjollë 
Popullsia evropiane në arkipelag u rrit në mënyrë të vazhdueshme edhe pse filipinasit vendas mbetën shumica. Gjatë periudhës fillestare të kolonializimit, Manila u vendos nga 1200 familje spanjolle.  Në Cebu City, në Visayas, vendbanimi mori gjithsej 2,100 ushtarë-vendosës nga Spanja e Re (Meksikë).  Në jug të Manilës, meksikanët ishin të pranishëm në Ermita   dhe në Kavite  ku ishin vendosur si roje. Përveç kësaj, burrat e rekrutuar nga Peru, u dërguan gjithashtu për të vendosur Zamboanga City në Mindanao, për të luftuar me mbrojtësit myslimanë.  Ka pasur edhe komunitete të Mestizos-spanjolle që u zhvilluan në Iloilo,  Negros  dhe Vigan.  Ndërveprimet midis filipinasve indigjenë dhe spanjollëve emigrantë plus amerikano-latinë përfundimisht shkaktuan formimin e një gjuhe të re, Çavakano, një kreol i spanjishtes meksikane. Ata vareshin nga tregtia Galleon për të jetuar. Në vitet e mëvonshme të shekullit të 18-të, guvernatori i përgjithshëm Basko prezantoi reformat ekonomike që i dhanë kolonisë të ardhurat e para të rëndësishme të brendshme nga prodhimi i duhanit dhe eksporteve të tjera bujqësore. Në këtë periudhë të mëvonshme, bujqësia u hap më në fund për popullsinë evropiane, e cila më parë ishte e rezervuar vetëm për filipinasit vendas.
alt=|parapamje|Varri i   Miguel López de Legazpi në San Agustin Church (Manila) Intramuros
Nën sundimin spanjoll, misionarët katolikë konvertuan shumicën e banorëve të ultësirës në krishterim.  Ata gjithashtu themeluan shkolla, një universitet, spitale dhe kisha.  Për të mbrojtur vendbanimet e tyre, spanjollët ndërtuan dhe drejtuan një rrjet të fortesave ushtarake nëpër arkipelag.  Spanjollët gjithashtu dekretuan futjen e shkollimit publik falas në 1863.  Skllavëria gjithashtu u shfuqizua. Si rezultat i këtyre politikave popullsia filipinase u rrit në mënyrë eksponenciale.

Gjatë sundimit 333 vjeçar të Spanjës në Filipine, kolonëve iu desh të luftonin kundër piratëve kinezë (të cilët rrethuan Manilën, më i famshmi prej të cilëve ishte Limahong në 1573), forcat hollandeze, forcat portugeze dhe revoltat autoktone. Moros nga Mindanao perëndimore dhe arkipelagu Sulu gjithashtu bastisi zonat e krishtera bregdetare të Luzon dhe Visayas.

Disa anije japoneze vizituan Filipinet në vitet 1570 në mënyrë që të eksportonin argjendin Japonez dhe të importonin arin Filipine. Më vonë, rritja e importeve të argjendit nga burimet e Botës së Re rezultoi që eksportet japoneze në Filipine të zhvendoseshin nga argjendi në mallrat e konsumit. Në vitet 1570, tregtarët spanjollë u shqetësuan deri diku nga piratët japonezë, por marrëdhëniet paqësore tregtare u vendosën midis Filipineve dhe Japonisë deri në vitin 1590.  Kampaku (regjent) i Japonisë, Toyotomi Hideyoshi, kërkoi në mënyrë të pasuksesshme në disa raste që Filipinet t'i nënshtroheshin superativitetit të Japonisë. 

Më 8 shkurt 1597, mbreti Philip II, afër fundit të mbretërimit të tij 42-vjeçar, lëshoi ​​një Cedula Mbretërore që udhëzonte Francisco de Tello de Guzman, guvernatorin e përgjithshëm të Filipineve për të përmbushur ligjet e haraçeve dhe për të siguruar kthimin e taksat e fituara keq nga filipinasit vendas. Dekreti u botua në Manila më 5 gusht 1598. Mbreti Philip vdiq më 13 shtator, vetëm dyzet ditë pas botimit të dekretit, por vdekja e tij nuk ishte e njohur në Filipine deri në mes të vitit 1599, në atë kohë një referendum me të cilin filipinasit indigjenë do të pranonin që rregulli spanjoll ishte duke u zhvilluar. Me përfundimin e referendumit në Filipine të vitit 1599, Spanja mund të thuhet se ka vendosur sovranitetin e ligjshëm mbi Filipinet. 

### Sistemi politik 
majtas|parapamje|Fort San Pedro ishte një nga fortesat e para për të mbrojtur ishujt nga pushtuesit si piratët dhe kolonizuesit e tjerë.
Spanjollët shpejt organizuan koloninë e tyre të re sipas modelit të tyre. Detyra e parë ishte zvogëlimi ose zhvendosja e filipinasve vendas në vendbanime. Sistemi më i hershëm politik i përdorur gjatë periudhës së pushtuesit ishte sistemi encomienda, i cili i ngjante sistemit feudal në Evropën mesjetare. Pushtuesve, fretërve dhe fisnikëve vendas iu dhanë prona, në këmbim të shërbimeve të tyre ndaj Mbretit dhe u dha privilegji të mblidhnin haraç nga banorët e tij. Në këmbim, personi i dhënë encomienda, i njohur si një encomendero, ishte caktuar për të siguruar mbrojtje ushtarake për banorët, drejtësi dhe qeverisje. Në kohë lufte, encomendero ishte i detyruar të siguronte ushtarë për Mbretin, në veçanti, për mbrojtjen e plotë të kolonisë nga pushtimet e mundshme të fuqive të jashtme si Hollandezët, Britanikët dhe Kinezët. Sistemi encomienda u abuzua nga encomenderos dhe nga 1700 u zëvendësua kryesisht nga provinca administrative, secila e kryesuar nga një kryetar alcalde (guvernator provincial) . Tipari më i spikatur i qyteteve spanjolle ishte sheshi, një zonë qendrore për aktivitetet e qytetit të tilla si festa, dhe ku ishin vendosur ndërtesat qeveritare, kisha, një zonë tregu dhe infrastruktura të tjera. Zonat e banuara shtriheshin rreth sheshit. Gjatë pushtimit, detyra e parë e kolonizimit ishte zvogëlimi ose zhvendosja e popullsisë autoktone në vendbanimet përreth sheshit.

#### Qeveria kombëtare 
parapamje|Fort Santiago, part of Intramuros, Manila
parapamje|Kolonët kinezë në Filipine
alt=1734 Philippine map|parapamje|*Carta Hydrographica y Chorographica de las Yslas Filipinas* (1734)
Në nivelin kombëtar ose klasën shoqërore, mbreti i Spanjës, përmes këshillit të tij të Indive (*Consejo de las Indias*), qeverisi përmes përfaqësuesit të tij në Filipine, Guvernatori i Përgjithshëm i Filipineve (*Gobernador y Capitán General*). Me selinë e pushtetit në Intramuros, Manila, Guvernatorit të Përgjithshëm iu dhanë disa detyra: kreu i gjykatës supreme,  Audiencia mbretërore të Manilës; Komandant i Përgjithshëm i ushtrisë dhe marinës, dhe planifikuesi ekonomik i vendit.E gjithë pushteti ekzekutiv i qeverisë lokale buronte prej tij dhe si mbrojtës mbretëror, ai kishte autoritetin të mbikëqyrte punën e misionit dhe të mbikëqyrte emërimet kishtare . Paga e tij vjetore ishte 40,000 pesos. Guvernatori i Përgjithshëm ishte zakonisht një Spanjoll gadishullor, një Spanjoll i lindur në Spanjë, për të siguruar besnikërinë e kolonisë ndaj kurorës ose diademës.

#### Qeveria provinciale 
Në nivelin lokal, në krye të provincave të paqësuara (alcaldías), ishte guvernatori i provincës (kryetari i bashkisë alcalde). Zonat ushtarake të papacifikuara (corregimiento), të tilla si Mariveles dhe Mindoro, drejtoheshin nga korregidoret. Qeveritë e qytetit (ayuntamientos), gjithashtu drejtoheshin nga një kryetar i bashkisë alkalde. *Alcaldes mayores* dhe *corregidores* ushtruan të drejta të shumta si gjyqtarë, inspektorë të *encomiendas*, shef i policisë, mbledhës i haraçeve, kapiten i përgjithshëm i provincës, dhe madje edhe mbrojtës i nën-mbretit. Paga e tyre vjetore varionte nga P300 në P2000 para vitit 1847 dhe P1500 në P1600 pas vitit 1847. Kjo mund të rritet përmes privilegjit të veçantë të "indulto de commercio" ku të gjithë njerëzit ishin të detyruar të bënin biznes me të. Kryetari i bashkisë alcalde ishte zakonisht një Insular (Spanjoll i lindur në Filipine). Në shekullin e 19-të, Gadishujt filluan të zhvendosnin Insulares, gjë që rezultoi në trazira politike të 1872, veçanërisht kryengritja Cavite e vitit 1872 dhe ekzekutimet e Gomburza.

#### Qeveria komunale 
Pueblo ose qyteti drejtohej nga Gobernadorcillo ose guvernatori i vogël. Ndër detyrat e tij administrative ishin përgatitja e listës së haraçit (padron), rekrutimi dhe shpërndarja e njerëzve për punë të papunë, punë publike komunale dhe rekrutim ushtarak (quinto), nëpunës postar dhe gjyqtar në padi të vogla civile. Ai ndërhyri në të gjitha çështjet administrative që kishin të bënin me qytetin e tij: tokat, drejtësinë, financat dhe policinë bashkiake. Paga e tij vjetore, megjithatë, ishte vetëm P24 por ai u përjashtua nga taksimi. Çdo *mestizo* vendas ose kinez, 25 vjeç, i aftë në spanjisht me gojë ose me shkrim dhe ka qenë një cabeza de barangay prej 4 vjetësh mund të jetë një gobernadorcillo.

Çdo anëtar i Principalía, i cili flet ose që ka njohuri të gjuhës Spanjolle dhe ka qenë Cabeza de Barangay prej 4 vjetësh mund të jetë Gobernadorcillo. Midis atyre të shquarve është Emilio Aguinaldo, një mestizo kinez,  dhe që ishte Gobernadorcillo i Cavite El Viejo (tani Kawit). Zyrtarët e pueblo ishin të aftë. marrë nga Principalía, klasa fisnike me origjinë parakoloniale. Emrat e tyre mbijetuan nga familje të shquara në shoqërinë bashkëkohore Filipine si Duremdes, Lindo, Tupas, Gatmaitan, Liwanag, Mallillin, Pangilinan, Panganiban, Balderas, Zabarte dhe Agbayani, Apalisok, Aguinaldo për të përmendur disa.

#### Qeveria Barrio 
alt=|majtas|parapamje|Pamje e vjetër e një rruge në Cebu
Çdo *barangay* u nda më tej në "barrios", dhe qeveria barrio (fshat ose rreth) pushoi në administratorin e barrio (*cabeza de barangay*). Ai ishte përgjegjës për qetësinë dhe rendin, rekrutonte njerëz për punë publike komunale dhe mbledhjen e taksave të barrios. Kabezas duhet të jetë i shkolluar në spanjisht dhe të ketë karakter dhe pronë të mirë morale. Kabezas që shërbeu për 25 vjet u përjashtuan nga puna e detyruar.

Përveç kësaj, këtu ka ardhur për herë të parë ndjenja e dëgjuar si, "Mi Barrio".

#### Residencia dhe Visita 
Për të kontrolluar abuzimin e pushtetit të zyrtarëve mbretërorë, dy institucione të lashta Castiliane u sollën në Filipine: Residencia, që daton në shekullin e 5-të dhe Visita, e cila ndryshonte nga residencia në atë që ishte kryer në mënyrë klandestine nga një vizitor i përgjithshëm dërguar nga Spanja dhe mund të ndodhë në çdo kohë brenda mandatit të zyrtarit, pa ndonjë njoftim paraprak. Vizitat mund të jenë specifike ose të përgjithshme.

#### Ligji Maura 
Themeli ligjor për qeveritë komunale në vend u hodh me shpalljen e Ligjit Maura më 19 maj të vitit 1893. Emëruar sipas autorit të tij, Don Antonio Maura, ministri spanjoll i Kolonive në atë kohë, ligji riorganizoi qeveritë e qyteteve në Filipine me synimin për t’i bërë ato më efektive dhe autonome. Ky ligj krijoi organizatën komunale që më vonë u miratua, rishikua dhe u forcua më tej nga qeveritë Amerikane dhe Filipine që pasuan spanjishten.

### Ekonomia 
parapamje|Një skicë e një galileoni Manila ( Manila galleon ) të përdorur gjatë tregtisë Manila-Acapulco
alt=|parapamje|Pallati Malacañang ishte selia e qeverisë koloniale të Filipineve.
alt=|parapamje|Porta Puerta de Santa Lucia është një nga portat e qytetit me mure (Intramuros), Manila.

#### Tregtia e galeonit Manila-Akapulco 
Tregtia e Galileve Manila-Acapulco ishte burimi kryesor i të ardhurave për koloninë gjatë viteve të para të saj. Shërbimi u përurua në 1565 dhe vazhdoi në fillim të shekullit të 19-të. Tregtia Galleon solli argjend nga Spanja e Re, e cila u përdor për të blerë mallra aziatikë si mëndafshi nga Kina, erëza nga Moluccas, enë prej lakeri nga Japonia dhe tekstile pambuku filipine.  Këto mallra u eksportuan më pas në Spanjën e Re dhe përfundimisht në Evropë me anë të Manilës. Kështu, Filipinet i fitoi të ardhurat e saj përmes tregtisë së Galileut Manila-Acapulco. Për Spanjën, tregtia e galeonit ishte lidhja që lidhte filipinet me të.

Ndërsa tregtia solli disa rezultate të dobishme për Filipinet, shumica e efekteve ishin të pafavorshme.  Sidoqoftë, tregtia rezultoi në shkëmbime kulturore dhe tregtare midis Azisë dhe Amerikës që çuan në futjen e kulturave dhe kafshëve të reja në Filipine si domate, avokado, guava, papaja, ananas dhe kuaj. 

#### Shoqëria Mbretërore e Miqve të Vendit 
José de Basco y Vargas, duke ndjekur një urdhër mbretëror për të formuar një shoqëri intelektualësh që mund të prodhojnë ide të reja, të dobishme, themeloi zyrtarisht Shoqërinë Ekonomike Mbretërore Spanjolle të Miqve të Vendit, sipas modelit të Shoqërisë Mbretërore Baske. I përbërë nga burra kryesorë në bursa lokale dhe të huaja dhe grante trajnimi në bujqësi dhe themeloi një akademi të dizajnit. Wasshtë kredituar gjithashtu në ndalimin e karabaos të vitit 1782, formimin e shoqatës së argjendarëve dhe rrahësve të arit dhe ndërtimin e fabrikës së parë të letrës në Filipine në 1825. Ajo u prezantua në vitin 1780, u zhduk përkohësisht në 1787–1819, 1820–1822 dhe në vitet 1875–1822, dhe pushoi së ekzistuari në mes të viteve 1890.

#### Kompania Mbretërore e Filipineve 
Më 10 mars 1785, mbreti Charles III i Spanjës konfirmoi krijimin e Kompanisë Mbretërore Filipine me një statut 25-vjeçar.  Pasi revokoi kompaninë Mbretërore Guipuzcoan të Karakasit që kishte një monopol në tregtinë e Venezuelës, kompanisë me bazë Baske iu dha një monopol në importimin e mallrave kineze dhe indiane në Filipine, si dhe transportimin e mallrave direkt në Spanjë përmes Kepi ​​i Shpresës së Mirë. Hollandezët dhe Britanikët të dy e kundërshtuan ashpër sepse e panë kompaninë si një sulm të drejtpërdrejtë ndaj tregtisë së tyre në ASia. Ai gjithashtu u përball me armiqësinë e tregtarëve të tregtisë së Galleonit (shih më lart) të cilët e shihnin atë si konkurrencë. Kjo gradualisht rezultoi në vdekjen e të dy institucioneve: Kompania Mbretërore Filipine në vitin1814 dhe tregtia Galleon në vitin 1815.

Anija e parë e Kompanisë Mbretërore Filipine që nisi lundrimin ishte "Nuestra Señora de los Placeres" e komanduar nga kapiteni Juan Antonio Zabaleta.

#### Taksimi 
majtas|parapamje|Monedha spanjolle e prerë në Manila 1829, gjatë mbretërimit të Ferdinand VII të Spanjës
Gjithashtu ishte bandalâ (nga fjala Tagalog mandalâ, një pirg i rrumbullakët me kërcell orizi për t'u shirë), një shitje vjetore e detyruar dhe kërkesa e mallrave të tilla si orizi. Detyrimet doganore dhe tatimi mbi të ardhurat u mblodhën gjithashtu. Deri në vitin 1884, haraçi u zëvendësua nga cedula personal, ku të gjithë mbi 18 vjeç duhej të paguanin për identifikim personal.  Gobernadorcillos vendas ishin përgjegjës për mbledhjen e haraçit. Nën sistemin cedula, tatimpaguesit ishin individualisht përgjegjës ndaj autoriteteve spanjolle për pagimin e taksës, dhe ishin subjekt i një arrestimi të shkurtër për dështimin për të treguar një faturë të cedula.

Përveç pagimit të një haraçi, të gjithë filipinasit meshkuj, si dhe emigrantët kinezë nga 16 në 60 vjeç ishin të detyruar të bënin punë të detyruar të quajtur "polo". Kjo punë zgjati për 40 ditë në vit, më vonë u ul në 15 ditë. Ai mori forma të ndryshme si ndërtimi dhe riparimi i rrugëve dhe urave, ndërtimi i ndërtesave publike dhe kishave, prerja e drurit në pyll, puna në kantieret dhe shërbimi si ushtarë në ekspeditat ushtarake. Njerëzit që kryenin punë të detyruar quheshin "polistas". Ai mund të përjashtohet duke paguar "falën" që është një shumë parash. Polista ishte në përputhje me ligjin, për t'u dhënë një racion të përditshëm orizi gjatë ditëve të tyre të punës të cilat ata shpesh nuk i merrnin.

## Sulmet hollandeze 
[alt=|parapamje|[Manila,  kryeqyteti i Indive Lindore Spanjolle]]
alt=|parapamje|Dy galeonët tregtarë, Encarnacion dhe Rosario, të cilët u shndërruan me ngut në anije luftarake për të takuar armatën superiore holandeze me 18 anije gjatë betejave të La Naval de Manila në 1646 (konceptimi i artistit)
parapamje|Fustani i Maria Clara, veshja kombëtare Filipine, u bë gjatë epokës koloniale nga Filipinasit.
Kishte tre veprime detare të luftuara midis korsave holandezë dhe forcave spanjolle në 1610, 1617 dhe 1624. Njihen si Betejat e Parë, të Dytë dhe të Tretë të Playa Honda. Beteja e dytë është më e famshmja dhe më e famshmja nga të tre, me pothuajse madje forca (10 anije vs 10 anije), duke rezultuar në që Hollandezët të humbin flamurin e tyre dhe të tërhiqen. Vetëm beteja e tretë e vitit 1624 rezultoi në një fitore detare holandeze.

Në 1646, një seri prej pesë veprimesh detare të njohura si Betejat e La Naval de Manila u luftuan midis forcave të Spanjës dhe Republikës Hollandeze, si pjesë e Luftës Tetëdhjetë Vjetore. Megjithëse forcat spanjolle përbëheshin nga vetëm dy galeona të Manilës dhe një galeri me ekuipazhe të përbëra kryesisht nga vullnetarë filipinas, kundër tre skuadriljeve të veçanta Hollandeze, gjithsej tetëmbëdhjetë anije, skuadriljet Hollandeze u mundën rëndë në të gjitha frontet nga forcat Spanjollo-Filipinase, duke detyruar Hollandezët të braktisin planet e tyre për një pushtim në Filipine.

Më 6 qershor 1647, anijet holandeze u panë pranë ishullit Mariveles. Përkundër përgatitjeve, Spanjollët kishin vetëm një galeon (San Diego) dhe dy galera të gatshme për të angazhuar armikun. Hollandezët kishin dymbëdhjetë anije kryesore.

Më 12 qershor, armata sulmoi portin spanjoll të Cavite. Beteja zgjati tetë orë dhe spanjollët besuan se ata i kishin bërë shumë dëm flamurit kryesor dhe anijeve të tjera. Anijet spanjolle nuk u dëmtuan shumë dhe viktimat ishin të pakta. Sidoqoftë, pothuajse çdo çati në vendbanimin spanjoll u dëmtua nga zjarri i topit, i cili u përqendrua veçanërisht në katedrale. Më 19 qershor, armata u nda, me gjashtë anije që lundronin për në kantierin e Mindoro dhe gjashtë të tjerët mbetën në Gjirin e Manilës. Hollandezët më pas sulmuan Pampanga, ku kapën manastirin e fortifikuar, duke marrë të burgosur dhe ekzekutuar pothuajse 200 mbrojtës Filipinas. Guvernatori urdhëroi ritet solemne të varrimit për të vdekurit dhe pagesa për të vejat dhe jetimët e tyre .  

Ishte një ekspeditë vitin tjetër që arriti në Jolo në korrik. Hollandezët kishin krijuar një aleancë me një mbret anti-spanjoll, Salicala. Garnizoni spanjoll në ishull ishte i vogël, por mbijetoi një bombardimi holandez. Hollandezët më në fund u tërhoqën, dhe Spanjollët bënë paqe me Joloans, dhe pastaj gjithashtu u tërhoqën.

Suksesi i hershëm në Manila nuk i lejoi britanikët të kontrollonin Filipinet. Forcat spanjollo-filipinase i mbajtën Britanikët të mbyllur në Manila. Sidoqoftë, britanikët ishin të sigurt për suksesin përfundimtar pasi morën dorëzimin me shkrim të Kryepeshkopit Katolik Rojo të kapur me 30 tetor të vitit 1762.

Dorëzimi u refuzua si i paligjshëm nga Don Simón de Anda y Salazar, i cili pretendoi titullin e Guvernatorit të Përgjithshëm sipas statuteve të Këshillit të Indive. Ai udhëhoqi forcat spanjollo-filipinase që i mbajtën britanikët të mbyllur në Manila dhe sabotuan ose shkatërruan revolta të nxitura nga britanikët, siç ishte revolta nga Diego Silang. Anda kapi dhe ridrejtoi tregtinë e galerisë në Manila për të parandaluar kapjet e mëtejshme nga britanikët. Dështimi i britanikëve për të konsoliduar pozicionin e tyre çoi në dezertime të trupave dhe prishjen e unitetit të komandës që la forcat britanike të paralizuara dhe në një pozicion gjithnjë e më të pasigurt.

Lufta Shtatë Vjetore u përfundua nga Paqja e Parisit e nënshkruar në 10 shkurt të vitit 1763. Në kohën e nënshkrimit të traktatit, nënshkruesit nuk ishin në dijeni se Manila ishte nën okupimin britanik dhe po administrohej si një koloni britanike. Si pasojë, asnjë provizion specifik nuk u bë për Filipinet. Në vend të kësaj, ata ranë nën dispozitën e përgjithshme që të gjitha tokat e tjera që nuk parashikohen ndryshe t'i kthehen kurorës spanjolle.

## Rezistenca kundër sundimit spanjoll 
alt=|parapamje|Qyteti i Jaro, Iloilo, Filipine
Sundimi kolonial spanjoll i Filipineve kërcënohej vazhdimisht nga rebelimet dhe pushtimet autoktone nga hollandezët, kinezët, japonezët dhe britanikët. Grupet më parë dominuese i rezistuan sundimit spanjoll, duke refuzuar të paguanin taksat spanjolle dhe të refuzonin tepricat spanjolle. Të gjithë u mundën nga spanjollët dhe aleatët e tyre filipinas deri në vitin 1597. Në shumë zona, spanjollët lanë grupe indigjene për të administruar punët e tyre, por nën sundimin spanjoll.

### Rezistenca e hershme 
Rezistenca kundër Spanjës nuk pushoi menjëherë me pushtimin e qyteteve Austronesian. Pas Rajah Patis nga Cebu, disa fisnikë filipinas vendas i rezistuan sundimit spanjoll. Gjatë gjithë sundimit të tyre, qeveria spanjolle ishte përballur me revolta të shumta në të gjithë vendin, shumica e të cilave ata ishin shuar me sukses ndërsa të tjerët u fituan përmes marrëveshjeve me vetë udhëheqësit e revoltave.

Gjatë okupimit britanik të Manilës (1762–1764), Diego Silang u emërua nga ata si guvernator i Ilocos dhe pas vrasjes së tij nga shokët e tij filipinas, gruaja e tij Gabriela vazhdoi të drejtojë Ilocanos në luftën kundër sundimit spanjoll. Rezistenca kundër sundimit spanjoll ishte me karakter rajonal, bazuar në grupet etnolinguistike.

Hispanizimi nuk u përhap në qendrën malore të Luzonit verior, as në bashkësitë e brendshme të Mindanao.

### Hapja e Filipineve për tregtinë botërore 
[alt=|parapamje|Foto e vjetër e rrugëve të  [Manila|Maniles me ndërtesat Bahay na bato dhe kalesa, stili filipinas i arkitekturës dhe transportit i zhvilluar gjatë epokës Spanjolle]]
Në Evropë, Revolucioni Industrial u përhap nga Mbretëria e Bashkuar në Spanjë gjatë periudhës së njohur si epoka Viktoriane. Industrializimi i Evropës krijoi kërkesa të mëdha për lëndët e para nga kolonitë, duke sjellë me vete investime dhe pasuri. Guvernatori i përgjithshëm Basco kishte hapur Filipinet për këtë tregti. Më parë, Filipinet shiheshin si një post tregtar për tregtinë ndërkombëtare, por në shekullin e nëntëmbëdhjetë ajo u zhvillua si si një burim i lëndëve të para dhe si një treg për mallrat e prodhuara.

### Ngritja e nacionalizmit filipinas 
majtas|parapamje|Mestizo Tagalogisht Tagalog, fillimi i viteve 1800. Titulli origjinal: Métis indiens-espagnols. From ''Aventures d'un Gentilhomme Breton aux iles Philippines''  nga Paul de la Gironiere, botuar në vitin 1855.
alt=|parapamje|Hapja e tregtisë së Filipineve në botë i dha shkas biznesit dhe ndërtesave imponuese që e bënë Manilën 'Parisin e Azisë'. Fabrika e Puros Insulare është një nga më të njohurat.
Zhvillimi i Filipineve si një burim i lëndëve të para dhe si një treg për prodhimet evropiane krijoi shumë pasuri lokale. Shumë filipinas përparuan. Filipinasit e përditshëm gjithashtu përfituan nga ekonomia e re me rritjen e shpejtë të kërkesës për punë dhe disponueshmërinë e mundësive të biznesit. Disa evropianë emigruan në Filipine për t'u bashkuar me karrocën e pasurisë, mes tyre Jacobo Zobel, patriarku i familjes së sotme Zobel de Ayala dhe figura e shquar në ngritjen e nacionalizmit filipinas. Pasardhësit e tyre studiuan në universitetet më të mira të Evropës, ku ata mësuan idealet e lirisë nga revolucionet franceze dhe amerikane. Ekonomia e re i dha fillimin e një klase të re të mesme në Filipine, zakonisht jo filipinas etnikë.
parapamje|Manila Cathedral
Në mesin e shekullit të 19-të, u hap Kanali i Suezit që i bëri Filipinet më të lehtë për tu arritur nga Spanja. Rritja e vogël e Gadishujve nga Gadishulli Iberik kërcënoi laicizimin e kishave Filipine. Në çështjet shtetërore, Criollos, i njohur lokalisht si Insulares (lit. "Ishuj"). u zhvendosën nga pozicionet qeveritare nga Gadishujt, të cilët Insulares i konsideronte si të huaj. Insulares ishin bërë gjithnjë e më Filipine dhe e quanin veten Los hijos del país (lit. "Bijtë e vendit"). Ndër ithtarët e hershëm të nacionalizmit filipinas ishin Insulares Padre Pedro Peláez, kryepeshkop i Manilës, i cili luftoi për sekularizimin e kishave Filipine dhe dëbimin e fretërve; Padre José Burgos ekzekutimi i të cilit ndikoi në heroin kombëtar José Rizal; dhe Joaquín Pardo de Tavera i cili luftoi për mbajtjen e pozicioneve qeveritare nga vendasit, pavarësisht nga raca. Në shenjë hakmarrje për ngritjen e nacionalizmit filipinas, fratët e quajtën Indios (ndoshta duke iu referuar Insulares dhe mestizos gjithashtu) indolent dhe të papërshtatshëm për qeveritë dhe pozitat e kishës. Në përgjigje, Insulares doli me Indios agraviados, një manifest që mbronte Filipinasin nga vërejtjet diskriminuese. Tensioni midis Insulares dhe Gadishullit shpërtheu në revoltat e dështuara të Novales dhe Kryengritjes Cavite të 1872 që rezultoi në dëbimin e nacionalistëve të shquar Filipinas në Marianas dhe Evropë të cilët do të vazhdonin luftën për liri përmes Lëvizjes Propaganda. Kryengritja Cavite implikoi priftërinjtë Mariano Gómez, José Burgos dhe Jacinto Zamora (shih Gomburza) ekzekutimet e të cilëve do të ndikonin në aktivitetet përmbysëse të brezit të ardhshëm të nacionalistëve Filipinas, José Rizal, i cili më pas u kushtoi romanin e tij, El filibusterismo këtyre priftërinjve.

### Ngritja e liberalizmit spanjoll 
alt=|parapamje|Colegio San Juan de Letran, Intramuros Manila (rreth 1880)
Pasi Liberalët fituan Revolucionin Spanjoll të 1868, Carlos María de la Torre u dërgua në Filipine për të shërbyer si guvernator i përgjithshëm (1869–1871). Ai ishte një nga guvernatorët e përgjithshëm më të dashur në Filipine për shkak të reformave që ai zbatoi. Në një kohë, mbështetësit e tij, duke përfshirë Padre Burgos dhe Joaquín Pardo de Tavera, e serenatuan atë para Pallatit Malacañan.Pas Rivendosjes së Bourbon në Spanjë dhe largimit të Liberalëve nga pushteti, de la Torre u kujtua dhe u zëvendësua nga Guvernatori i Përgjithshëm Izquierdo i cili u zotua të qeveriste me një grusht të hekurt.

### Frimasoneria 
majtas|parapamje|Nga e majta në të djathtë , José Rizal, Marcelo H. del Pilar dhe Mariano Ponce.
Masoneria kishte fituar një ndjekës bujar në Evropë dhe Amerikë gjatë shekullit të 19-të dhe e gjeti rrugën për në Filipine. Bota Perëndimore po ndryshonte shpejt dhe kërkoi më pak kontroll politik nga kisha Katolike Romake.

Lozha e parë masonike filipinase ishte Revoluccion. Wasshtë themeluar nga Graciano Lopez Jaena në Barcelonë dhe u njoh në prill 1889. Nuk zgjati shumë pasi ai dha dorëheqjen nga të qenit zot i adhuruar më 29 nëntor 1889.

Në dhjetor të vitit 1889, Marcelo H. del Pilar themeloi, me ndihmën e Julio Llorente, Solidaridad në Madrid. Mjeshtri i tij i parë adhurues ishte Llorente. Pak kohë më vonë, Solidaridad u rrit. Disa anëtarë të tij përfshinin José Rizal, Pedro Serrano Laktaw, Baldomero Roxas dhe Galicano Apacible.

Në vitin 1891, Del Pilar dërgoi Laktaw në Filipine për të krijuar një shtëpizë masonike. Laktaw themeloi më 6 janar 1892, Nilad, shtëpizën e parë masonike në Filipine. Ishtë vlerësuar se kishte 35 llozha masonike në Filipine në vitin 1893, nga të cilat nëntë ishin në Manila. Masoneri i parë filipinas ishte Rosario Villaruel. Trinidad dhe Josefa Rizal, Marina Dizon, Romualda Lanuza, Purificacion Leyva dhe shumë të tjerë bashkohen në shtëpizën masonike.

Në 1891, Del Pilar dërgoi Laktaw në Filipine për të krijuar një shtëpizë Masonike. Laktaw themeloi më 6 janar të vitit 1892, Nilad, shtëpizën e parë masonike në Filipine. Ishtë vlerësuar se kishte 35 llozha masonike në Filipine në 1893 nga të cilat nëntë ishin në Manila. Masoneri i parë filipinas ishte Rosario Villaruel. Trinidad dhe Josefa Rizal, Marina Dizon, Romualda Lanuza, Purificacion Leyva dhe shumë të tjerë bashkohen në shtëpizën masonike.

### Ilustrados, Rizal dhe Katipunan 
alt=|parapamje|Filipinase *Ilustrados* në Spanjë
alt=|majtas|parapamje|Katipuneros
Dëbimi masiv i nacionalistëve në Marianas dhe Evropë në 1872 çoi në një komunitet filipinas të reformatorëve të huaj. Komuniteti u rrit me gjeneratën e ardhshme të Ilustrados që studion në universitetet evropiane. Ata u bashkuan me liberalët spanjollë, veçanërisht senatorin spanjoll Miguel Morayta Sagrario, dhe themeluan gazetën La Solidaridad.

Midis reformatorëve ishte José Rizal, i cili shkroi dy romane ndërsa ishte në Evropë. Romanet e tij u konsideruan si më me ndikimin e shkrimeve të Illustrados duke shkaktuar trazira të mëtejshme në ishujt, veçanërisht themelimin e Katipunan. Një rivalitet u zhvillua midis tij dhe Marcelo H. del Pilar për udhëheqjen e La Solidaridad dhe lëvizjen e reformave në Evropë. Shumica e të mërguarve mbështetën udhëheqjen e del Pilar.
parapamje|Andrés Bonifacio, babai i Revolucionit Filipinas
Rizal më pas u kthye në Filipine për të organizuar *La Liga Filipina* dhe për të sjellë lëvizjen e reformës në tokën Filipine. Ai u arrestua vetëm disa ditë pasi themeloi kampionatin. Në 1892, anëtarët radikalë të La Liga Filipina, që përfshinte Bonifacio dhe Deodato Arellano, themeluan Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan ngan Anak ng Bayan (KKK), të quajtur thjesht Katipunan, që kishte si qëllim Filipinet të shkëputeshin nga Perandoria Spanjolle.

## Revolucioni Filipinas 
alt=|majtas|parapamje|Emilio Aguinaldo, presidenti i parë filipinas
Nga 1896 Katipunan kishte një anëtarësim me mijëra. Po atë vit, ekzistenca e Katipunan u zbulua nga autoritetet koloniale. Në fund të gushtit Katipuneros u mblodh në Caloocan dhe shpalli fillimin e revolucionit. Ngjarja tani njihet si Britma e Balintawak ose Britma e Pugad Lawin, për shkak të traditave historike në kundërshtim dhe pozicioneve zyrtare të qeverisë.  Andrés Bonifacio bëri thirrje për një ofensivë të përgjithshme ndaj Manilës  dhe u mund në betejë në qytetin e San Juan del Monte. Ai i rigrupoi forcat e tij dhe ishte në gjendje të kapte për pak kohë qytetet Marikina, San Mateo dhe Montalban. Kundërsulmet spanjolle e çuan mbrapa dhe ai u tërhoq në malet e Balara dhe Morong dhe prej andej u përfshi në luftë guerile.  Në 30 gusht, revolta ishte përhapur në tetë provinca. Në atë datë, Guvernatori i Përgjithshëm Ramon Blanco shpalli një gjendje lufte në këto krahina dhe i vendosi ato nën ligjin ushtarak. Këta ishin Manila, Bulacan, Cavite, Pampanga, Tarlac, Laguna, Batangas dhe Nueva Ecija. Ata më vonë do të përfaqësoheshin në tetë rrezet e diellit në flamurin filipinas.  Emilio Aguinaldo dhe Katipuneros e Cavite ishin më të suksesshmit nga rebelët  dhe ata kontrolluan pjesën më të madhe të provincës së tyre deri në shtator –Tetori. Ata mbrojtën territoret e tyre me llogore të hartuara nga Edilberto Evangelista.

Ndërsa revolucioni u përhap në të gjitha provincat, Katipuneros i Aguinaldo deklaroi ekzistencën e një qeverie kryengritëse në tetor, pavarësisht nga Katipunan e Bonifacio,  të cilin ai e kishte shndërruar tashmë në një qeveri kryengritëse me të si president në gusht.    Bonifacio u ftua në Cavite për të ndërmjetësuar midis rebelëve të Aguinaldo, Magdalo dhe rivalëve të tyre Magdiwang, të dy kapitujt e Katipunan. Atje ai u përfshi në diskutime nëse do të zëvendësonte Katipunan me një qeveri kryengritëse të modelit të rebelëve Cavite. Për këtë qëllim, u mblodh Konventa e Tejeros, ku Aguinaldo u zgjodh president i qeverisë së re kryengritëse. Më 22 Mars 1897, konventa themeloi qeverinë Revolucionare të Tejeros.  Bonifacio refuzoi ta njohë këtë dhe ai u ekzekutua për tradhti në maj 1897.  Më 1 nëntor, qeveria e Tejeros u zëvendësua nga Republika e Biak-na-Bato.

Në dhjetor 1897, revolucioni kishte rezultuar në një ngërç midis qeverisë koloniale dhe rebelëve. Pedro Paterno ndërmjetësoi midis dy palëve për nënshkrimin e Paktit të Biak-na-Bato. Kushtet e armëpushimit përfshinin vetë-mërgimin e Aguinaldo dhe oficerëve të tij në këmbim të 800,000 dollarëve ose 40,104,392.82542 pesos që do të paguheshin nga qeveria koloniale. Aguinaldo më pas lundroi në Hong Kong për t'u internuar.

## Lufta Spanjollo - Amerikane 
alt=|majtas|parapamje|The House of Emilio Aguinaldo is where the proclamation of Philippine Independence from Spain took place on June 12, 1898.
Më 25 Prill 1898, filloi Lufta Spanjollo - Amerikane. Më 1 maj 1898, në Betejën e Gjirit të Manilës, Skuadrilja Aziatike e Marinës Amerikane, e udhëhequr nga komodori George Dewey në bordin e USS Olympia, mundi me vendosmëri forcat detare spanjolle në Filipine. Me humbjen e forcave të saj detare dhe kontrollin e Manila Bay, Spanja humbi aftësinë për të mbrojtur Manilën dhe për këtë arsye Filipinet.

Më 19 maj, Emilio Aguinaldo u kthye në Filipine në bordin e një anijeje të Marinës Amerikane dhe më 24 maj mori komandën e forcave Filipinase. Filipinaza e Forcat nuk kishte më shumë vëmendje në spanjollët.  Më 12 qershor të vitit 1898 Aguinaldo lëshoi ​​Deklaratën e Pavarësisë Filipine që shpall pavarësinë nga Spanja. Forcat filipinase më pas rrethuan Manilën, ashtu si forca amerikane.
alt=|parapamje|The Battle of Manila Bay
Në gusht 1898, guvernatori i përgjithshëm spanjoll ra dakord fshehurazi me komandantët amerikanë që të dorëzonte Manila te Amerikanët pas një beteje tallëse. Më 13 gusht 1898, gjatë Betejës së Manilës (1898), Amerikanët morën kontrollin e qytetit. Në dhjetor 1898, u nënshkrua Traktati i Parisit (1898), duke i dhënë fund Luftës Spanjollo - Amerikane dhe duke shitur Filipinet në Shtetet e Bashkuara për 20 milion dollarë. Me këtë traktat, rregulli spanjoll në Filipine përfundoi zyrtarisht.

Më 23 janar 1899, Aguinaldo themeloi Republikën e Parë Filipine në Malolos.

Më 4 shkurt 1899, filloi lufta filipino - amerikane me betejën e Manilës (1899) midis forcave amerikane dhe Republikës Filipine të sapolindur.

## Shiko gjithashtu 
* Antonio de Morga
* Governor-General of the Philippines
* New Spain
* Spanish East Indies
* Captaincy General of the Philippines
* British occupation of Manila
* Philippine revolts against Spain
* Miguel López de Legazpi
* Huan de Salsedo
* Gomez Perez Dasmarinas
* Luis Pérez Dasmariñas
* Santiago de Vera
* Martín de Goiti
* Pedro Chirino
* History of Spanish slavery in the Philippines
* San Diego (ship)
* Limahong
* Lakandula
* Rajah Sulayman
* Gomburza
* Chavacano
* Principalía
* José Rizal
* Philippine Revolution
* Philippine Revolutionary Army
* Philippine Declaration of Independence
* First Philippine Republic
* Ferdinand Blumentritt
* *History of the Philippines*
* Prehistory of the Philippines
* History of the Philippines (Pre-Colonial Era 900–1521)
* History of the Philippines (American Era 1898–1946)
* History of the Philippines (Third Republic 1946–65)
* History of the Philippines (Marcos Era 1965–86)
* History of the Philippines (Contemporary Era 1986–present)
* List of sovereign state leaders in the Philippines

## Referime 

## Referime 
* Agoncillo, Teodoro A. (1990),  (Eighth ed.), University of the Philippines, ISBN 971-8711-06-6.
* Abinales, P. N.; Amoroso, Donna J. (2005), State and Society in the Philippines, Rowman & Littlefield, ISBN 978-0-7425-1024-1.
* Constantino, Renato (1975), The Philippines: A Past Revisited, Quezon City: Tala Publishing Services, ISBN 971-8958-00-2.
* Cummins, Joseph (2006), "11. A Legend of Freedom: Francisco Dagohoy and the Rebels of Bohol", History's great untold stories: obscure events of lasting importance, Murdoch Books, pp. 132–138, ISBN 978-1-74045-808-5.
* De Borja, Marciano R.; Douglass, William A. (2005), Basques in the Philippines, University of Nevada Press, ISBN 978-0-87417-590-5.
* Fish, Shirley (2003), When Britain ruled the Philippines, 1762-1764: the story of the 18th century British invasion of the Philippines during the Seven Years' War, 1stBooks Library, ISBN 978-1-4107-1069-7, ISBN 1-4107-1069-6, ISBN 978-1-4107-1069-7.
* Guerrero, Milagros; Schumacher, S.J., John (1998), Reform and Revolution, Kasaysayan: The History of the Filipino People, 5, Asia Publishing Company Limited, ISBN 962-258-228-1.
* McCoy, Alfred W.; de Jesus, Ed. C. (2001), Philippine social history: global trade and local transformations, Ateneo de Manila University Press, ISBN 978-971-550-279-5.
* Newson, Linda (2009), Conquest and Pestilence in the Early Spanish Philippines, University of Hawai‘i Press, ISBN 978-0-8248-3272-8.
* Quibuyen, Floro C. (2008) [1999], A Nation Aborted: Rizal, American Hegemony, and Philippine nationalism (Revised ed.), Quezon City: Ateneo de Manila University Press, ISBN 978-971-550-574-1.
* Sagmit, Rosario S.; Sagmit-Mendoza, Ma. Lourdes (2007), The Filipino Moving Onward 5', Rex Bookstore, Inc., ISBN 978-971-23-4154-0.
* Schottenhammer, Angela (2008), The East Asian Mediterranean: Maritime Crossroads of Culture, Commerce and Human Migration, Otto Harrassowitz Verlag, ISBN 978-3-447-05809-4.
* Scott, William Henry (1985), Cracks in the parchment curtain and other essays in Philippine history, New Day Publishers, ISBN 978-971-10-0074-5.
* Spate, Oskar Hermann Khristian (2004), The Spanish Lake, Australian National University, ISBN 1-920942-16-5.
* Tracy, Nicholas (1995), Manila Ransomed: The British Assault on Manila in the Seven Years' War, University of Exeter Press, ISBN 978-0-85989-426-5.
* Villarroel, Fidel (2009), "Philip II and the "Philippine Referendum" of 1599", in Ramírez, Dámaso de Lario (ed.), Re-shaping the World: Philip II of Spain and His Time (illustrated ed.), Ateneo de Manila University Press, ISBN 978-971-550-556-7.
* Williams, Patrick (2009), "Philip II, the Philippines, and the Hispanic World", in Ramírez, Dámaso de Lario (ed.), Re-shaping the World: Philip II of Spain and His Time (illustrated ed.), Ateneo de Manila University Press, ISBN 978-971-550-556-7.
* Yu-Jose, Lydia N. (1999), Japan views the Philippines, 1900-1944, Ateneo de Manila University Press, ISBN 978-971-550-281-8.
* Zaide, Gregorio F. (1939), Philippine History and Civilization, Philippine Education Co..
* Zaide, Sonia M (2006), The Philippines: A Unique Nation, All-Nations Publishing Co Inc, Quezon City, ISBN 971-642-071-4.

## Lidhje të jashtme 
* Shamanism, Catholicism and Gender Relations in Colonial Philippines 1521-1685 – Google Books
* De las islas filipinas Një tregim historik i shkruar nga një avokat spanjoll i cili jetoi në Filipine gjatë shekullit të 19-të
* Timeline of Philippine History: Spanish colonization