Psikologjia kriminale

**Psikologjia kriminale,** e njohur edhe si **psikologji kriminologjike**, është studimi i pikëpamjeve, mendimeve, synimeve, veprimeve dhe reagimeve të kriminelëve dhe të dyshuarve.   Është një nënfushë e kriminologjisë dhe psikologjisë së aplikuar.

Psikologët kriminalë kanë shumë role brenda gjykatave ligjore, duke përfshirë thirrjen si dëshmitarë ekspertë dhe kryerjen e vlerësimeve psikologjike ndaj viktimave dhe atyre që janë përfshirë në sjellje kriminale. Për sjelljen kriminale përdoren disa përkufizime, duke përfshirë sjelljen e dënueshme nga ligji publik, sjelljet e konsideruara si imorale, sjelljet që shkelin normat ose traditat shoqërore, ose veprimet që shkaktojnë dëme të rënda psikologjike. Sjellja kriminale shpesh konsiderohet si natyrë antisociale.  Psikologët ndihmojnë gjithashtu në parandalimin e krimit dhe studiojnë llojet e ndryshme të programeve që janë efektive për të parandaluar recidivizmin,  dhe për të kuptuar se cilat çrregullime mendore mund të kenë kriminelët.      

## Historia 
Psikologjia kriminale filloi në fund të shekullit XVIII*.* Farat e para të psikologjisë mjekoligjore u mbollën në vitin 1879 kur Wilhelm Wundt, i quajtur shpesh si babai i psikologjisë, themeloi laboratorin e tij të parë në Gjermani. Përpara psikologjisë kriminale, ekzistonte një konflikt në ligjin penal ndërmjet ekspertëve mjekësorë dhe gjyqtarëve të gjykatës për përcaktimin e mënyrës sesi do të procedohej me shumicën e rasteve që specializonin zhvillimin e një fushe të specializuar për hetime dhe vlerësime individuale të të dyshuarve. Në përgjithësi pranohet se psikologjia kriminale ishte një paraardhëse e fushës më të gjerë të kriminologjisë, e cila përfshin fusha të tjera si antropologjia kriminale e cila studion më shumë aspekte sistematike të krimit në krahasim me të dyshuarit individualë dhe rastet gjyqësore. 
Profilizimi kriminal, i njohur gjithashtu si profilizimi i shkelësit, është një formë e hetimit penal, që lidh veprimet e një shkelësi në vendin e krimit me karakteristikat e mundshme. Kjo është një praktikë që shtrihet në mes të profesioneve të kriminalistikës, mjekësisë ligjore dhe shkencës së sjelljes.  Më së shpeshti i përdorur për vrasje dhe raste seksuale, profilizimi kriminal i ndihmon hetuesit e zbatimit të ligjit të ngushtojnë dhe t'i japin përparësi një grupi të dyshuarish.  Megjithatë, ka një mungesë të konsiderueshme të hulumtimit empirik dhe vlerësimeve të efektivitetit që vërtetojnë praktikën e profilizimit kriminal.    Për shkak të mungesës së hulumtimeve empirike, është e rëndësishme që profilizimi kriminal të përdoret si mjet në rastet hetimore.  Rastet nuk duhet të varen vetëm nga profili, por edhe nga teknikat tradicionale.

Profilizimi kriminal është një proces i njohur tashmë në Byronë Federale të Hetimit (FBI) si analiza e hetimit kriminal. (shih gjithashtu: *Metoda e profilizimit të FBI-së*) Profilerët, ose analistët e hetimit penal, janë oficerë të trajnuar dhe me përvojë të zbatimit të ligjit, të cilët studiojnë çdo aspekt të sjelljes dhe detaj të një skene krimi të dhunshëm të pazgjidhur, në të cilën një sasi e caktuar psikopatologjie është lënë në vendngjarje. Diskutohen karakteristikat e një profilisti të mirë. Janë përshkruar pesë karakteristika të sjelljes që mund të nxirren nga skena e krimit:

# sasia e paramendimit,
# shkalla e kontrollit të përdorur nga shkelësi,
# përshkallëzimi i emocioneve në vendin e ngjarjes,
# niveli i rrezikut si për dhunuesin ashtu edhe për viktimën, dhe
# pamja e vendit të krimit (i paorganizuar kundrejt organizuar).

Shkurtimisht diskutohet procesi i interpretimit të sjelljes së vëzhguar në skenën e krimit. 

Në një artikull të vitit 2017 nga Pew Research Center, u zbulua se burgjet federale dhe shtetërore në Shtetet e Bashkuara mbanin 475 900 të burgosur që ishin afrikano-amerikanë dhe 436 500 të bardhë.  Të dhëna të ngjashme historike mbështesin burgosjen më të madhe të popullit afrikano-amerikan.  Kjo është në kontrast me të dhënat e regjistrimit që kanë vendosur përqindjen e popullit afrikano-amerikan në rreth 12% të popullsisë së SHBA.  Stereotipet negative etnike kontribuojnë në këtë burgosje joproporcionale; ai ka shërbyer si justifikim për politikat dhe praktikat jozyrtare të profilizimit racor nga praktikuesit e drejtësisë penale. 

Konceptet kulturore, mjedisore dhe tradicionale të komuniteteve luajnë një rol të madh në psikologjinë individuale, duke u ofruar profiluesve një bazë potenciale për modelet e sjelljes të mësuara nga shkelësit gjatë edukimit të tyre.  Ata vlerësojnë gjithashtu sigurinë e burgjeve për të burgosurit, pasi disa individë mund të jenë të predispozuar për recidivizëm nëse shëndeti mendor i të burgosurve nuk trajtohet në mënyrë adekuate. Ka disa faktorë individualë që kontribuojnë në zhvillimin e një profili kriminal që i plotëson kërkesat ligjore dhe i trajton individët në mënyrë njerëzore.

## Krahasimi me mjekësinë ligjore 
Efekti i faktorëve psikosocialë në funksionimin dhe sjelljen e trurit është një pjesë qendrore e analizës për psikologët mjeko-ligjorë dhe kriminalë, nën kategorinë e psikologjisë së aplikuar. Për psikiatrinë ligjore, fushat kryesore të vlerësimeve kriminale përfshijnë vlerësimin e aftësisë së një individi për të dalë në gjyq, dhënien e një opinioni mbi gjendjen mendore të individit në kohën e menaxhimit të rrezikut të veprës penale për veprat e ardhshme  recidivizmi), ofrimin e trajtimit për kriminelët duke përfshirë mjekimin dhe psikoterapinë dhe të qenit dëshmitar ekspert. Ky proces shpesh përfshin testime psikologjike.  Psikologët mjeko-ligjorë kanë role të ngjashme me psikiatër të mjekësisë ligjore, megjithëse nuk janë në gjendje të përshkruajnë ilaçe. Psikologët kriminalë fokusohen në kërkimin, profilizimin dhe edukimin/ndihmimin e zbatimit të ligjit me ndalimin e të dyshuarve. 

Psikologët kriminalë dhe mjeko-ligjorë gjithashtu mund të marrin në konsideratë faktorët e mëposhtëm:

# Prania aktuale e çrregullimeve mendore
# Niveli i përgjegjësisë ose përgjegjësisë që ka një individ për një krim për shkak të çrregullimeve mendore
# Mundësia e recidivizmit dhe faktorët e rrezikut të përfshirë
# Epidemiologjia e çrregullimeve mendore të lidhura në shqyrtim
# Motivimi përse është kryer një krim.  Hulumtimet tregojnë se këto programe janë joefektive ose se ato madje mund të rrisin gjasat që pjesëmarrësit të kryejnë sërish veprën penale. 
* Terapia Familjare Funksionale
* Terapia konjitive e sjelljes e bazuar në grup
* Programet e mentorimit

* Terapia familjare shumëdimensionale 

Qëllimi i këtyre terapive është të ndihmojë shkelësit e dhunshëm të përballen dhe të shmangin kryerjen e krimeve pas lirimit. 

Profilistët kriminalë kërkojnë një diplomë master ose doktoraturë, përvojë disavjeçare dhe në disa raste kalimin e provimeve shtetërore për t'u bërë psikolog i licencuar. 

Profilistët kriminalë mund të punojnë në mjedise të ndryshme, duke përfshirë zyra dhe salla gjyqi dhe mund të punësohen në një sërë institucionesh. Disa përfshijnë qeverinë lokale, shtetërore ose federale, dhe të tjerët mund të vetëpunësohen si konsulentë të pavarur. , shuma mesatare e një psikologu kriminal është 58 246 dollarë dhe mund të rritet në 95 000 dollarë. Disa faktorë kontribuojnë në atë se sa fiton një person brenda fushës, duke përfshirë sa kohë një person ka punuar brenda fushës dhe qytetin me të cilin një person punon. Psikologët kriminalë që punojnë brenda qyteteve më të mëdha priren të fitojnë më shumë se psikologët që punojnë në qytetet me popullsi më të ulët. Ata që punojnë për spitale ose qeveri federale priren të kenë një pagë më të ulët.  Disa nga shtetet më të larta që paguajnë për psikologët mjeko-ligjorë janë Nju Hampshire, Uashingtoni, Nju Jorku, Massachusetts dhe Kalifornia. 

Karrierat e psikologjisë mjekoligjore përfshijnë: 
# Mbrojtësi i viktimave
# Konsulent jurie
# Punonjës social mjekoligjor
# Dëshmitar ekspert
# Profesor i psikologjisë ligjore
# Studiues i psikologjisë ligjore
# Drejtues i rastit mjekoligjor
# Profilist kriminal
# Psikologu mjekoligjor
# Psikologu korrektues

## Studimet kryesore 
Janë ndërmarrë një sërë studimesh kyçe të psikologjisë, veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar psikologjinë kriminale. Këto përfshijnë:  

* Eksperimenti i kukullave Bobo (Bandura, Ross & Ross 1961)
* Eksperimenti i burgut të Stanfordit (Philip Zimbardo 1973)
* Studimi i dëshmitarëve okularë (Loftus, Palmer 1974)
* Studime mbi Psikologjinë Kriminologjike (Dr. Navinta Rani 1950)

## Shiko gjithashtu 
* Psikologjia mjekoligjore
* Psikologji morale
* Antropologjia kriminale
* Çrregullimi i personalitetit antisocial
* Psikopati
* Narcizizëm malinj
* Çrregullimi i personalitetit sadist

## Referime