Copa América

**Copa América** (Shqip: Kupa e Amerikës) ose **CONMEBOL Copa América**, është kompeticioni kryesor i kombëtareve nga Amerika e Jugut. Është kompeticioni më i vjetër kontinental që ekziston dhe i treti më i ndjekuri në botë. Kompeticioni përcakton kampionin e Amerikës së Jugut. Që nga vitet 1990', kombëtare nga Amerika e Veriut dhe Azia kanë marrë festa për të luajtur.

Që nga viti 1993, turnamenti është zhvilluar me 12 ekipe, 10 prej të cilave nga CONMEBOL dhe dy ekipe të tjera nga konfederata të tjera. Meksika, anëtare e CONCACAF, mori pjesë në çdo edicion nga viti 1993 e deri në 2016. Përveç Meksikës, në turnament ka luajtur çdo herë një ekip tjetër nga CONCACAF, me përjashtim të vitit 1999, ku Japonia zuri një nga vendet, dhe vitit 2019, ku morën pjesë sërisht Japonia dhe Katari. Edicioni 2016 i turnamentit u zhvillua me 16 ekipe, 6 prej të cilave ishin nga CONCACAF dhe pjesa tjetër nga CONMEBOL. Meksika ka arritur dy herë në finale, duke shënuar rezultatin në të mirë nga një ekip që nuk është anëtare e CONMEBOL.

Tetë nga dhjetë ekipet e CONMEBOL e kanë fituar të paktën një herë turnamentin që nga themelimi në vitin 1916; Ekuadori dhe Venezuela janë të vetmet ekipet që nuk e kan fituar ende këtë trofe. Argjentina dhe Uruguaji janë ekipet që e kanë fituar më shumë këtë trofe, me nga 15 herë secila. Argjentina, e cila mbajti turnamentin e parë në vitin 1916, është shteti në të cilën turnamenti është mbajtur më shumë herë (nëntë). Shtetet e Bashkuara janë i vetmi vend jo anëtar i CONMEBOL ku turnamenti është mbajtur, duke e arritur këtë gjë në vitin 2016. Në tre raste (975, 1979, dhe 1983) turnamenti është zhvilluar në disa shtete të Amerikës së Jugut.

## Historia
### 1910–1929: Fillimet
parapamje|majtas|Edicioni i parë u luajt në vitin 1916 dhe u fitua nga Uruguaji (në foto).
Ekipi i parë në Amerikën e Jugut, e quajtur Lima Cricket and Football Club u themelua në Peru në vitin 1859, kurse Federata Argjentinase e Futbollit u themelua në vitin 1893. Futbolli po bëhej gjithnjë e më shumë popullor në kontinent në fillim të shekullit të 20të, gjë që solli edhe turnamentin e parë ndërkombëtar midis shteteve të organizuar nga Argjentina në vitin 1910 për të festuar njëqindvjetorin e Revolucionit të majit. Kili dhe Uruguaji ishin dy ekipet e tjera që morën pjesë, por turnamenti nuk njihet zyrtarisht nga CONMEBOL. Gjashtë vite më pas, Argjentina organizoi një turnament të ngjashëm për të festuar njëqindvjetorin e pavarësisë; ekipet e tjera që morën pjesë ishin Kili, Uruguaji dhe Brazili. I ashtuquajturi *Campeonato Sudamericano de Football* do të bëhej edicioni i parë zyrtar i Copa América. Uruguaji u shpall fitues i edicionit të parë pasi barazoi pa gola me Argjentinën në ndeshjen e fundit vendimtare të luajtur në Estadio Racing Club.

Duke parë suksesin e turnamentit, Héctor Rivadavia, i cili ishte një nga anëtarët e bordit të Federatës Uruguajiane të Futbollit, propozoi krijimin e një konfederate të përbërë nga Argjentina, Kili, Brazili dhe Uruguaji. Më 9 korrik, në ditën e pavarësisë së Argjentinës, CONMEBOL u themelua zyrtarisht. Turnamenti u luajt sërisht një vit më pas, këtë në Uruguaji. Vëndasit u shpallën kampion për të dytën herë pasi mposhtën 1–0 Argjentinën në ndeshjen e fundit. Suksesi që turnamenti pati në Uruguaji vendosi bazat për vitet e ardhshme.

parapamje|Brazili e fitoi turnamentin për herë të parë në vitin 1919.
Turnamenti nuk u zhvillua në vitin 1918 për shkak të një pandemie gripi në Rio de Janeiro. Megjithatë, Brazili do t'a organizonte turnamentin një vit më pas, duke u shpallur kampione për herë të parë pasi mposhti kampionët në fuqi 1–0 në ndeshjen finale e cila u luajt në Viña del Mar; ky qytet do të organizonte edicionin e vitit 1920 që u fitua nga Uruguaji.

Në vitin 1921, Paraguaji mori pjesë për herë të parë në turnament pasi federata e saj u bë pjesë e CONMEBOL gjatë atij viti. Argjentina fitoi turnamentin për herë të parë falë golave të Julio Libonatti. Në vitet në vazhdim do të ishte Uruguaji ekipi që do të dominonte turnamentin, e cila në atë kohë ishte kompeticioni futbollistik më i rëndësishëm në botë. Megjithatë, Argjentina do të ishte rivali i tyre dhe ekipi që ndaloi dominimit e tyre. Pasi humbi finalen e vitin 1928, Argjentina u hakmarr duke i mposhtur *La Celestet* në finalen e një viti më pas. Gjatë kësaj periudhe, Bolivia dhe Peruja debutuan në turnament respektivisht në vitet 1926 dhe 1927.

### 1930–1985: Çorganizimi dhe ndërprerja
Pasi Kupa e Botës e parë u zhvillua në Uruguaji në vitin 1930, armiqsia midis federatës argjentinase dhe asaj uruguajiane bëri që turnamenti të mos luhej për disa vite. Turnamenti u zhvillua një herë në vitin 1935 dhe vazhdoi zyrtarisht në vitin 1939. Peruja u bë vendi pritës i edicionit të vitit 1939 dhe u shpall kampione për herë të parë. Viti 1939 solli edhe debutimin e Ekuadorit.

Në vitin 1941, turnamenti u organizua në Kili me rastin e 400 vjetorit të themelimit të kryeqytetit Santiago. Gjithashtu stadiumi i qytetit, Estadio Nacional, ishte zgjeruar nga 30,000 ulëse në 70,000 ulëse. Pavarësisht investimit të madh dhe suksesit fillestar të ekipit, kilianët u mposhtën në ndeshjen e fundit nga Argjentina, e cila fitoi turnamentin. Uruguaji ishte vendi organizator i edicionit pasardhës, të cilën ata e fituan. Në vitin 1945, Kili do t'a organizonte turnamentin sërisht dhe ishin pranë titullit sërisht, por u mposhtën nga Brazili që i hapi rrugën suksesit të Argjentinës sërisht në tokën kiliane.

parapamje|majtas|*Carasucias* ("fytyrat e pista") ishte pseudonimi që j'u vendos ekipit të Argjentinës që fitoi edicionin e vitit 1957 të mbajtur në Peru.
Më pas kompeticioni hyri në një periudhë të përçarjes së madhe. Kampionati nuk luhej rregullisht dhe shumë edicione do të konsideroheshin jozyrtare, për t'u konsideruar më vonë të vlefshme nga CONMEBOL. Për shembull, Argjentina do të ishte skuadra e parë (dhe deri tani e vetmja) që fitoi tre tituj radhazi duke fituar edicionet e viteve 1945, 1946 dhe 1947. Pas këtyre tre edicioneve rresht, kompeticioni u kthye të mbahej çdo dy vjet, pastaj tre dhe më vonë katër. Në një rast u mbajtën dy edicione në vitin 1959, një në Argjentinë dhe një i dytë në Ekuador. Gjatë kësaj periudhe disa nga ekipet ishin indiferente ndaj turnamentit. Disa nuk merrnin pjesë çdo vit, të tjerët dërguan ekipe më të vogla; në edicionin e vitit 1959 të mbajtur në Ekuador, Brazili hyri në një ekip i gjithi nga shteti Pernambuco. Bolivia e fitoi për herë të parë turnamentin në vitin 1963, i organizuar në Bolivi. Pas kësaj, ata u mundën në ndeshjen e parë të edicionit të vitit 1967 nga Venezuela debutuese. Themelimi i Copa Libertadores në vitin 1959 ndikoi gjithashtu në mënyrën se si kompeticioni u pa nga pjesëmarrësit e tij.

Pas tetë vitesh mungesë, kompeticioni rifilloi në vitin 1975 dhe mori zyrtarisht emrin Copa América. Turnamenti nuk kishte vend organizator të caktuar dhe të gjitha ndeshjet u luajtën gjatë gjithë vitit në secilin shtet. Nëntë skuadra morën pjesë në fazat e grupeve kurse ekipi kampion në fuqi niste në gjysëm-finale. Turnamenti u kontestua çdo katër vjet duke përdorur këtë sistem deri në vitin 1987.

### 1986–vazhdon: Rinovimi
[parapamje|[Carlos Valderrama dhe Diego Maradona duke shtrënguar duart para ndeshjes Argjentinë v Kolumbi në vitin 1987.]]
Në vitin 1986, CONMEBOL vendosi të kthehej në formatin e të pasurit vetëm një vend organizator për turnamentin. Nga viti 1987 deri në vitin 2001, turnamenti organizohej çdo dy vjet me rotacion nga dhjetë anëtarët e konfederatës. Formati do të mbetej konstant me një raund të parë grupesh, por faza e raundit final varionte nga të qenit me një sistem eliminimi direkt ose me "round-robin group" për të vendosur fituesin. Ky rinovim e ndihmoi turnamentin, i cili filloi të merrte mbulim televiziv në Evropë dhe Amerikën e Veriut. Kupa e Amerikës 1987 u mbajt në Argjentinë; kjo ishte hera e parë që ky shtet kishte organizuar një edicion në 28 vjet. Pavarësisht se hyri si favoriti kryesor për shkak se ishte kampioni në fuqi i botës (duke fituar FIFA Kupën e Botës 1986), duke luajtur në shtëpi dhe duke pasur një ekip të përbërë kryesisht nga fituesit e Kupës së Botës të udhëhequr nga legjenda Diego Maradona, Argjentina do të zhgënjente, duke e mbyllur turnamentin në vendin e katërt. Ata u mposhtën 1–0 në gjysëm-finale nga Uruguaji, e cila ishte kampioni në fuqi. Uruguaji do të mposhtte një skuadër çuditërisht të fortë kiliane, e cila doli në finale, duke eliminuar Brazilin e fuqishëm 4–0 në fazën e grupeve.

Brazili ngriti titullin e tyre të parë zyrtar ndërkombëtar që nga FIFA Kupa e Botës 1970, pasi fitoi edicionin e vitit 1989, të mbajtur në tokën e tyre. Argjentina, nga ana tjetër, fitoi Kupën e Amerikës pas 32 vitesh të gjata në vitin 1991 në Kili, falë një skuadre të rifreskuar të udhëhequr nga bomberi Gabriel Batistuta. Turnamenti i vitit 1993 në Ekuador do të merrte formën e saj aktuale. Së bashku me dhjetë ekipet e zakonshme, CONMEBOL ftoi dy shtete nga CONCACAF të marrin pjesë, Meksikën dhe Shtetet e Bashkuara.

Uruguaji arriti të fitonte kompeticionin në vitin 1995 si pritës, duke i dhënë fund një periudhe rënieje për futbollin uruguaian. Me zbatimin e rradhës për organizimin, Kolumbia, Paraguaji dhe Venezuela organizuan turnamentin për herë të parë. Brazili hyri në një seri fitoresh, duke fituar katër nga pesë titujt kontinental midis viteve 1997 dhe 2007. E para, në vitin 1997, u fitua pasi mposhtën vendin pritës Bolivinë 1–3 me golat e Leonardo, Denílson dhe Ronaldos. Brazili do të mbronte me sukses titullin në vitin 1999, duke mposhtur Uruguajin 3–0 në Asuncion, Paraguaj. Edicioni 2001 shënoi një nga surprizat më të mëdhaja në historinë e kompeticionit, me Hondurasin që eliminoi Brazilin në çerek-finale. Vendi organizator Kolumbia e fitoi turnamentin për herë të parë në histori.

[thumb|Përfundimi i një ndeshje në edicionin e vitit 2007, e cila u mbajt për herë të parë në [Venezuela|Venezuelë.]]
Në periudhën 2001–07, turnamenti u zhvillua çdo tre vjet kurse nga viti 2007 u zhvillua çdo katër vjet me përjashtim të edicionit njëqindvjeçar në vitin 2016. Pas performancës negative në vitin 2001, Brazili u rikthye të dominonte kompeticionin duke fituar titullin e vitit 2004 pasi mposhti Argjentinën me penallti. Tre vite më pas, të dy ekipet u ndeshën në finale sërisht, me Brazilin që fitoi sërisht, këtë herë me rezultatin bindës 3–0.

Argjentina u zgjodh si vendi organizator i edicionit të vitit 2011. Vendasit u mposhtën në çerek-finale nga Uruguaji me penallti. Uruguaji më pas mposhti Perunë 2–0 në gjysëm-finale dhe Paraguajin 3–0 në finale, duke e fituar trofeun në tokën argjentinase për herë të tretë në histori. Kjo ishte hera e parë në historinë e turnamentit që Argjentina dhe Brazili dështuan të kualifikoheshin në gjysëm-finale.

Edicioni i vitit 2015 u prit nga Kili, që i mori të drejtën Brazilit, e cila organizoi FIFA Kupën e Botës 2014 dhe do të organizonte Lojërat Olimpike Verore 2016. Kili u shpall fituese e turnamentit për herë të parë në histori. Një vit më vonë, njëqindvjetori i themelimit të kompeticionit u festua me një edicion të veçantë të quajtur Copa América Centenario, e cila u organizua në Shtetet e Bashkuara; ky ishte turnamenti i parë që do të luhej jashtë Amerikës së Jugut dhe i pari me 16 ekipe. Gjatë turnamentit, media raportoi se CONMEBOL dhe CONCACAF po negocionin për bashkimin e Copa Américas me CONCACAF Kupën Gold, me këtë të fundit të luhet një herë në dy vite. Presidenti i Federatës Amerikane të Futbollit, Sunil Gulati, i quajti raportet të pasakta, duke thënë se të dy konfederatat nuk kanë bërë të tilla bisedime, duke shtuar se do të ishte nevoja të krijohej një kompeticion i ri. Në fund ishte Kili që u shpall fitues për të dytën herë rresht.

## Vendi organizator
215px|parapamje|djathtas|Harta e shteteve të CONMEBOL dhe numri i edicioneve që ato kanë organizuar deri në vitin 2021.
Në vitin 1984, CONMEBOL miratoi politikën e rotacionit të së drejtës për të organizuar Kupën e Amerikës midis dhjetë federatave anëtare. Rrotullimi i parë u përfundua pas Kupës së Amerikës 2007, e cila u zhvillua në Venezuelë. Një rotacion i dytë filloi në vitin 2011, me vendet pritëse që rrotulloheshin sipas rendit alfabetik, duke filluar nga Argjentina. Kili, Meksika dhe Shtetet e Bashkuara shprehën interes për organizimin e edicionit të ardhshëm, por Komiteti Ekzekutiv i CONMEBOL vendosi të vazhdojë ekzekutimin e rotacionit, duke i dhënë përparësi organizimit për secilën prej federatave anëtare të tij; çdo federatë konfirmon nëse do të organizojë një edicion apo jo, duke mos pasur asnjë detyrim për ta bërë këtë. Argjentina konfirmoi më 24 nëntor 2008, nëpërmjet përfaqësuesve të federatës, se do të priste Kupën e Amerikës 2011.

Edicioni i vitit 2015 do të mbahej në Brazil sipas rendit të rotacionit. Megjithatë, për shkak se Brazili po organizonte Kupën e Botës 
2014 dhe Lojërat Olimpike Verore 2016, vendimi u rishqyrtua. Megjithëse presidenti i CONMEBOL Nicolas Leoz propozoi organizimin e turnamentit kontinental në Meksikë (një anëtar i federatës CONCACAF) dhe anëtarët e bordit Brazil dhe Kili diskutuan mundësinë e shkëmbimit të turneve të 2015 dhe 2019, u vendos dhe u konfirmua nga CBF në shkurt 2011 që Kupa e Amerikës 2015 do të mbetej në Brazil. Megjithatë, në mars 2012, presidenti i CBF Ricardo Teixeira dha dorëheqjen nga pozicioni i tij dhe CBF ra dakord të ndërronte organizimin e turnamentit me Kilin. Shkëmbimi u zyrtarizua në maj 2012. Edicioni i njëqindvjetorit të kompeticionit, Copa América Centenario, u zhvillua në qershor 2016 dhe u mbajt në Shtetet e Bashkuara. Kjo ishte hera e parë që turnamenti u organizua në një shtet jo anëtare të CONMEBOL.

Çdo edicion i Kupës së Amerikës ka pasur maskotën e tij. *Gardelito*, maskota e edicionit 1987, ishte maskota e parë në historinë e kompeticionit.
 
:*C = Vend organizator jo anëtar i CONMEBOL.*

## Formati dhe rregullat
Shumica e turnamenteve është luajtur me sistemin "round-robin" ose me fazë grupesh e cila ndiqet nga faza me eliminim direkt.

 Edhe Spanja u ftua për edicionin e vitit 2011, por sipas Federatës Spanjolle të Futbollit ftesa u refuzua për shkak se ata nuk donin të ndërprisnin pushimet e lojtarëve spanjollë. Në Kupën e Amerikës 2015, Japonia e refuzoi ftesën pasi do të sillte barrë për lojtarët e saj jashtë shtetit dhe Kina duhej të tërhiqej për shkak të sektorit aziatik të kualifikueseve për Kupën e Botës 2018 që po mbahej në të njëjtën kohë. Në Kupën e Amerikës 2021, Australia dhe Katari njoftuan tërheqjen e tyre nga turnamenti më 23 shkurt 2021 për shkak të shytjes së pjesës së mbetur të fushatës kualifikuese të Kupës së Botës 2022.

### Rekordi i shteteve të ftuar
*ÇF = çerek-finale, FG = faza e grupeve, 2të/3të/4të = renditja finale

## Trofeu
Trofeu i Kupës së Amerikës, i cili u jepet fituesve të turnamentit, j'u dhurua Shoqatës nga Ministrii i Punëve të Jashtme të Argjentinës, Ernesto Bosch, në vitin 1910, kur Argjentina organizoi një event për të përkujtuar njëqindvjetorin e Revolucionit të Majit. Ai turnament (ku morën pjesë gjithashtu nga Uruguaji dhe Kili) u emërua "Copa del Centenario" (Kupa e njëqindvjetorit).

Trofeu aktual i Kupës së Amerikës u ble në vitin 1916 nga "Casa Escasany", një dyqan bizhuterish në Buenos Aires, me koston e 3,000 frangave zvicerane.

Trofeu i Kupës së Amerikës është e bërë me argjënd, peshon 9 kg dhe është i gjatë 77 cm, me një bazë druri me 3 nivele që përmban disa pllaka. Pllakat janë të gdhendura me çdo fitues të kompeticionit, si dhe edicionin e fituar. Trofeu më parë kishte një bazë me një dhe dy nivele, kurse para vitit 1979 nuk kishte fare bazë, si trofeu i vitit 1975.

Në prill 2016, një trofe përkujtimor – i projektuar posaçërisht për Copa América Centenario – u prezantua në selinë e Federatës Kolumbiane të Futbollit në Bogotá, për të përkujtuar 100 vjetorin e kompeticionit. Trofeu u bazua në formën origjinale të trofeut normal, gjithashtu me logon e edicionit 2016. CAC ishte 61 cm i gjatë me një peshë prej 7,1 kg, i mbuluar me ar 24 karatësh. Në trupin e saj ishin gdhendur edhe emblemat e CONMEBOL dhe CONCACAF.

Trofeu përkujtimor i Copa América Centenario është projektuar nga Epico Studios në Shtetet e Bashkuara dhe është prodhuar nga London Workshops e Thomas Lyte në Angli. Skuadra fituese do ta mbajë trofeun përgjithmonë.

Përveç trofeut kryesor, "Copa Bolivia" (një trofe i vogël i bërë në argjend) i është dhënë nënkampionit të kompeticionit që nga edicioni i vitit 1997. Trofeu mban emrin e shtetit që organizoi Kupën e Amerikës 1997, me një flamur të vogël bolivian të bashkangjitur në njërën nga anët e tij.

## Rezultatet
;Emri i turnamentit
* 1916–1967: "Kampionati Amerikano Jugor"
* 1975–vazhdon: "Copa América"
;Fjalët kyç
* aet: Koha shtesë
* p: Gjuajtjet e penalltive
*  Finalja është përcaktuar me një ndeshje play-off pasi të dy ekipet e mbyllën fazën e grupeve me pikë të barabarta.
*  Finalja është luajtur me formatin me dy ndeshje (vajtje-ardhje) me një ndeshje të tretë play-off nëse është e nevojshme.

### Përmbledhja
:** Nënkupton shtetin organizator*

## Lista e rekordeve dhe statistikave
## Çmimet
Janë gjithsej pesë çmime që jepen pas përfundimit të turnamentit:

***Lojtari më i mirë** i jepet lojtarit më të mirë të turnamentit. Çmimi u dha për herë të parë në edicionin e vitit 1987.
***Golashënuesi më i mirë** i jepet lojtarit me më shumë gola në turnament.
***Portieri më i mirë** i jepet portierit më të mirë të turnamentit.
***Ekipi i turnamentit** përbëhet nga njëmbëdhjetë lojtarët më të mirë të turnamentit.
***Çmimi Fair Play** i jepet ekipit me rekordin disiplinor më të mirë. Çmimi u dha për herë të parë në edicionin e vitit 2011.

## Shiko gjithashtu
* Copa América Centenario
* Copa Centenario Revolución de Mayo

## Referime
## Lidhje të jashtme
*Uebfaqja zyrtare
*Një histori e shkurtër e Copa Américas te *The Guardian*
* Arkiva e Copa América – Trivia
* Arkiva te RSSSF – përfshinë raportet e detajuara të ndeshjeve.