Ndajshtesimi

parapamje|250x250px|Shembuj të fjalëformimit ndajshtesor në shqip
Në gjuhësi, **ndajshtesimi** është procesi i krijimit të fjalëve të reja mbi bazën e fjalëve ekzistuese, duke shtuar një parashtesë ose një prapashtesë, si *pa-* ose *-or*. Për shembull, fjala 'i paaftë' krijohet nga tema *i aftë* me parashtesën *pa-*, kurse fjala 'malor' krijohet nga rrënja *mal* me prapashtesën *-or*.

Dallon nga fleksioni, i cili është modifikim i një fjale për të formuar kategori të ndryshme gramatikore, pa ndryshuar kuptimin e saj thelbësor: *caktojmë*, *caktova* dhe *caktuar* janë nga rrënja *caktoj*. Fjalët që ekzistojnë quhen **fjalë derivuese**, ndërsa fjalët e reja, të cilat kalojnë nëpër procesin e fjalëformimit ndajshtesor quhen **fjalë të derivuara**.

## Modelet ndajshtesore 
Morfologjia fjalëformuese shpesh përfshin shtimin e një prapashtese fjalëformuese ose një ndajshtese tjetër. Një ndajshtesë e tillë zakonisht zbatohet për fjalët e një kategorie leksikore (pjesë e ligjëratës) dhe i ndryshon ato në fjalë të një kategorie tjetër. Për shembull, roli i prapashtesës fjalëformuese *-isht*, në shqip, është që ta shndërrojë një emër ose një mbiemër në ndajfolje: (*Angli* → *anglisht*).

Shembuj të modeleve ndajshtesore në shqip dhe prapashtesat e tyre:

* folje në emër: *-esë* (*sht-oj* → *shtesë*)
* emër në emër: *-(ë)s* (*gjak → gjakës*)
* mbiemër në emër: *-(ë)si* (*i madh → madhësi*)
* ndajfolje në emër: *-icë* (*pak → pakicë*)
* numëror në emër: *-sh* (*dy → dysh*)
* emër në folje: *-o-* (*flutur → fluturoj*)
* folje në folje: *-it* (*ngul → ngulit*)
* mbiemër në folje: *-so-* (*i egër → egërsoj*)
* ndajfolje në folje: *-shto-* (*kundër → kundërshtoj*)
* numëror në folje: *-sho-* (*dy* → *dyshoj*)
* onomatope në folje: *-as* (*trok → trokas)*
* emër në mbiemër: *-ik* (*alkool → alkoolik*)
* mbiemër në mbiemër: *-or* (*i shenjtë → shenjtor*)
* folje në mbiemër: *-shëm* (*përdor → i përdorshëm*)
* ndajfolje në mbiemër: *-m(ë)* (*nesër → i nesërm*)
* emër në ndajfolje: *-az* (*shtat → shtataz*)
* ndajfolje në ndajfolje: -*as* (*keq → keqas*)

Në përgjithësi, ndajshtesat kanë funksion klasifikues që do të thotë se shërbejnë për ta ndërruar pjesën e ligjëratës, por ndonjëherë ato e ndërrojnë vetëm kuptimin e fjalës, por jo edhe pjesën e ligjëratës.

Kur ndajshtesimi ndodh pa ndonjë ndryshim në fjalë, si për shembull në shndërrimin e emrit *kyç* në folje *kyç*, njihet si konversion ose fjalëformim pa ndajshtesa. Ndajshtesimi që krijon emra mund të quhet emërzim, ndërsa ndajshtesimi që krijon folje mund të quhet verbalizim.

## Ndajshtesim apo fleksion 
Ndajshtesimi dallon nga fleksioni, sepse me ndajshtesim mund të prodhohet një fjalë të re (një leksemë e veçantë), ndonëse me kuptime të përafërta, ndërsa me fleksion prodhohen variante gramatikore të së njëjtës fjalë.

Morfologjia leksikore merret me formimin dhe strukturën e bazës leksikore të leksemës. Ajo është komplementare me morfologjinë infleksionale: merret me ato aspekte të formimit dhe strukturës së fjalëve, të cilat nuk janë çështje të fleksionit.

## Ndajshtesimi dhe llojet e tjera të fjalëformimit 
Ndajshtesimi dallon nga llojet e tjera të formimit të fjalëve, siç është kompozimi. Duhet vënë re se ndajshtesat janë morfema të lidhura - ato nuk janë njësi kuptimplote, por mund të marrin kuptim vetëm kur i bashkëngjiten një fjale tjetër. Në këtë drejtim, ndajshtesimi ndryshon nga kompozimi, në të cilin kombinohen morfemat e lira (*hekurudhë*). Ndryshon edhe nga fleksioni, ngase aty nuk krijohen leksema të reja, por forma të reja fjalësh (*lis → lisa*; *shkoj → shkova*).

## Shiko edhe 
* Përngjitja
* Fleksioni
* Emërzimi
* Fjalëformimi
* Rrënja e fjalës

## Referime