Jetëgjatësia mesatare

parapamje|upright=1.6|Jetëgjatësia mesatare sipas rajioneve (mes viteve 1950 - 2050)
parapamje|upright=1.6|Jetëgjatësia mesatare sipas rajoneve botërore (mes viteve 1770 - 2018)
**Jetëgjatësia mesatare** ose *shekulli jetësor* është një masë statistikore e mesatares ose koha që pritet të jetojë një organizëm, bazuar në vitin e lindjes, moshën e tij aktuale dhe faktorë të tjerë demografikë përfshirë këtu edhe gjininë. Masa më e përdorur zakonisht është **jetëgjatësia e pritshme në lindje** *(life expectancy at birth - LEB)*, e cila mund të përcaktohet në dy mënyra. *Cohort* LEB është gjatësia mesatare e jetës së një grupi të lindjeve reale (të gjithë individët e lindur në një vit të caktuar) dhe mund të llogaritet vetëm për grupet e lindura shumë dekada më parë, në mënyrë që të gjithë anëtarët e tyre të kenë vdekur. *Periudha* LEB është gjatësia mesatare e jetës së një grupi hipotetik   e që supozohet se do të ekspozohet, që nga lindja deri në vdekje, te nivelet e vdekshmërisë të vërejtura në një vit të caktuar. 

## Përmbledhje 
Shifrat kombëtare të jetëgjatësisë së pritshme në lindje LEB të raportuara nga agjencitë kombëtare dhe organizatat ndërkombëtare për popullatat njerëzore janë vërtet vlerësime të *periudhës* LEB. Në epokën e bronzit dhe epokën e hekurit, LEB njerëzor ishte 26 vjeç; në botë LEB 2010 ishte 67.2 vjet. Në vitet e fundit, LEB në Eswatini (Svaziland) është rreth 49, ndërsa LEB në Japoni është rreth 83. Kombinimi i vdekshmërisë së lartë të foshnjave dhe vdekjeve në moshën e pjekurisë nga aksidentet, epidemitë, plagët, luftërat dhe lindjet e fëmijëve, veçanërisht para se mjekësia moderne të ishte në dispozicion, ul ndjeshëm nivelin LEB. Për shembull, një shoqëri me LEB 40 mund të ketë pak njerëz që vdesin saktësisht në 40 vjeç: shumica do të vdesin para 30 ose pas 55. Në popullatat me shkallë të lartë të vdekshmërisë foshnjore, LEB është shumë e ndjeshme ndaj shkallës së vdekjes në vitet e para të jetës. Për shkak të kësaj ndjeshmërie ndaj vdekshmërisë foshnjore, LEB mund t'i nënshtrohet keqinterpretimit bruto, duke e çuar atë të besojë se një popullatë me një LEB të ulët do të ketë domosdoshmërisht një pjesë të vogël të njerëzve të moshuar.  Një masë tjetër, siç është jetëgjatësia në moshën 5 vjeç (e 5 ), mund të përdoret për të përjashtuar efektin e vdekshmërisë foshnjore për të siguruar një masë të thjeshtë të niveleve të përgjithshme të vdekshmërisë përveç asaj në fëmijërinë e hershme; në popullatën hipotetike më lart, jetëgjatësia në 5 do të ishte 65.  Masat e përgjithshme të popullsisë, të tilla si përqindja e popullsisë në grupe të ndryshme moshe, duhet të përdoren gjithashtu së bashku me masa individuale të bazuara, si jetëgjatësia zyrtare, kur analizohet struktura dhe dinamika e popullsisë. Sidoqoftë, shoqëritë para-moderne ende kishin nivele universalisht të larta të vdekshmërisë dhe jetëgjatësi universalisht më të ulët në çdo moshë për të dy gjinitë, dhe ky shembull ishte relativisht i rrallë. Në shoqëritë me jetëgjatësi prej 30 vjeç, për shembull, një periudhë kohore e mbetur 40-vjeçare në moshën 5 vjeç nuk mund të ketë qenë e pazakontë, por një 60-vjeçare ishte.

Matematikisht, jetëgjatësia është numri mesatar i viteve të jetës së mbetur në një moshë të caktuar, duke supozuar që nivelet e vdekshmërisë specifike për moshën të mbesin në nivelet e tyre të matura së fundmi.  Jetëgjatësia dhe shekulli jetësor nuk janë sinonime. Shekulli jetësor përcaktohet statistikisht si numri mesatar i viteve të mbetura për një individ ose një grup njerëzish në një moshë të caktuar. Jetëgjatësia i referohet karakteristikave të shekullit jetësor relativisht të gjatë të disa anëtarëve të një popullate. Jetëgjatësia maksimale është mosha në vdekje për individin më jetëgjatë të një specie. Për më tepër, për shkak se jetëgjatësia është një mesatare, një person i veçantë mund të vdesë shumë vite para ose shumë vite pas mbijetesës "së pritur". Termi "jetëgjatësi maksimale" ka një kuptim krejt të ndryshëm dhe lidhet më shumë me jetëgjatësinë se sa me jetëgjatësinë mesatare.

Jetëgjatësia mesatare (shekulli jetësor) është një shprehje e cila përdoret gjithashtu në ekologjinë e bimëve ose kafshëve,  dhe në tabelat e jetës (të njohura edhe si tabela aktuariale). Termi dhe koncepti i shekullit jetësor mund të përdoret gjithashtu në kontekstin e objekteve të prodhuara,  megjithëse termi i lidhur me afatin e përdoret zbatohet zakonisht për produktet e konsumit, dhe termat "koha mesatare e prishjes" (MTTB) dhe " koha mesatare " ndërmjet dështimeve "(MTBF) përdoren në inxhinieri.  

## Probleme terminologjike 
Shekulli jetësor zakonisht ngatërrohet edhe me moshën mesatare që një i rritur mund të presë të jetojë. Ky konfuzion mund të krijojë pritje që një i rritur nuk ka gjasa të kalojë një jetëgjatësi mesatare, edhe pse, me gjithë probabilitetin statistikor, një i rritur, i cili tashmë ka shmangur shumë shkaqe statistikore të vdekshmërisë së adoleshentëve, duhet të pritet të tejkalojë jetëgjatësinë mesatare llogaritur që nga lindja. Duhet krahasuar jetëgjatësia e periudhës pas fëmijërisë, për të vlerësuar jetëgjatësinë e një të rrituri.  Shekulli i jetës mund të ndryshojë në mënyrë dramatike pas fëmijërisë, madje edhe në kohë paraindustriale siç demonstrohet nga tabela e Jetëgjatësisë mesatare romake (shekullit jetësor romak), e cila vlerëson që jetëgjatësia të ketë qenë 25 vjet *në lindje*, por 53 vjet pasi të arrihej mosha 25 vjeç.  Studime si Plymouth Plantation; "Të vdekur në dyzet" dhe Shekulli i Jetës sipas Moshës, 1850–2004 në mënyrë të ngjashme tregojnë një rritje dramatike të jetëgjatësisë pasi të ishte arritur mosha e rritur.  

Jetëgjatësia mesatare ndryshon edhe nga shprehja afati maksimal i jetës. Jetëgjatësia është një mesatare për të gjithë njerëzit në popullatë - përfshirë ata që vdesin pak pas lindjes, ata që vdesin në moshën e pjekurisë (p.sh. lindja e fëmijës, lufta) dhe ata që jetojnë të papenguar deri në moshë të thyer. Jetëgjatësia maksimale është një koncept specifik individual - jetëgjatësia maksimale është, pra, më shumë një kufi i sipërm sesa një mesatare.  Autori Christopher Wanjek tha "a ka rritur raca njerëzore jetëgjatësinë e saj? Aspak. Ky është një nga keqkuptimet më të mëdha në lidhje me pleqërinë ". Afati maksimal i jetës, ose mosha më e vjetër që një njeri mund të jetojë, mund të jetë konstante.  Më tej, ka shumë shembuj të njerëzve që jetojnë dukshëm më gjatë se mesatarja e jetëgjatësisë së periudhës së tyre kohore, të tilla si Sokrati, Saint Anthony, Michelangelo, Benjamin Franklin, etj. 

Sidoqoftë, antropologu John D. Hawks kritikon ndërthurjen popullore të kohëzgjatjes mesatare të jetës (shekullit jetësor) dhe jetëgjatësisë maksimale kur shkrimtarët e shkencave të njohura nënkuptojnë në mënyrë të gabuar se njeriu mesatar i rritur nuk jeton më gjatë se paraardhësit e tyre. Ai shkruan, "[një] përqindje e vdekshmërisë specifike ge ka rënë gjatë gjithë jetës së të rriturve. Një pjesë më e vogël e të rriturve vdesin në 20, në 30, në 40, në 50, e kështu me radhë gjatë gjithë jetës. Si rezultat, ne jetojmë më gjatë mesatarisht. . . Në çdo mënyrë që të mund të masim, jetëgjatësia e njerëzve është më e gjatë sot sesa në të kaluarën e afërt, dhe më e gjatë sot se sa ishte 2000 vjet më parë ... nivelet e vdekshmërisë specifike të moshës tek të rriturit me të vërtetë janë ulur ndjeshëm." 

## Dallimet historike 
Jetëgjatësia mesatare rritet me rritjen e moshës ndërsa individi mbijeton niveleve më të larta të vdekshmërisë që lidhen me fëmijërinë. Duke mbijetuar deri në moshën 21 vjeç, një anëtar mashkull i aristokracisë angleze në këtë periudhë mund të priste të jetonte: 

* 1200–1300: deri në moshën 64 vjeç
* 1300–1400: deri në moshën 45 vjeç (për shkak të murtajës bubonike)
* 1400–1500: deri në moshën 69 vjeç
* 1500–1550: deri në moshën 71 vjeç

Në një mënyrë të ngjashme, jetëgjatësia mesatare (shekulli jetësor) i studiuesve në botën islamike mesjetare ishte 59 &#x2013; 84.3 vjet.  

### Njëqindvjeçarët 
Në vendet e zhvilluara, numri i qindvjeçarëve po rritet me afërsisht 5.5% në vit, që do të thotë dyfishim i popullsisë qindvjeçare çdo 13&nbsp;vjet, duke e shtyrë atë nga rreth 455,000 në vitin 2009 në 4.1&nbsp;milion në vitin 2050.  Japonia është vendi me raportin më të lartë të qindvjeçarëve (347 për çdo 1)&nbsp;milion banorë në shtator 2010). Prefektura Shimane kishte rreth 743 qindëshe për milion banorë. 

Në Shtetet e Bashkuara, numri i njëqindvjeçarëve u rrit nga 32,194 në 1980 në 71,944 në nëntor 2010 (232 qindvjeçarë për milion banorë). 

## Shih edhe 
* Plakja
* Pleqëria
* Nataliteti
* Mortaliteti
* Demografia
* Jetëgjatësia
* Gjerontologjia
* Gjerontogogjia
* Shëndeti publik
* Superqindvjeçarët
* Njëqindvjeçarët shqiptarë

## Literatira 
* Leonid A. Gavrilov & Natalia S. Gavrilova (1991), *The Biology of Life Span: A Quantitative Approach*. New York: Harwood Academic Publisher,  
* Kochanek, Kenneth D., Elizabeth Arias, and Robert N. Anderson (2013), *How Did Cause of Death Contribute to Racial Differences in Life Expectancy in the United States in 2010?*. Hyattsville, Md.: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics.

## Referime