Rinoceronti Sumatran

**Rinoceroni sumatran** , i njohur gjithashtu si rinoceront me flokë apo rinoceronti aziatik me dy brirë ( Dicerorhinus sumatrensis ), është anëtar i rrallë i familjes së Rhinocerotidae dhe një nga pesë rinocerontët ekzistues . Ai është e vetmja specie ekzistuese e gjinisë Dicerorhinus. Është më i vogli i rinocerontëve, edhe pse është ende një gjitar i madh; ai qëndron në lartësi 112-145 cm (3.67-4.76 ft), me një gjatësi prej 2.36-3.18 m (7.7-10.4 ft) dhe një bisht prej 35-70 cm (14-28 in) . Pesha raportohet të jetë nga 500 deri në 1000 kg (1,100 deri 2,200 lb), mesatarisht 700-800 kg (1,540-1,760 lb), megjithëse ka një rekord të vetëm të një ekzemplari prej 2,000 kg (4,410 lb). Ashtu si dy llojet afrikane, ai ka dy brirë; më e madhe është bri i hundës, zakonisht 15-25 cm (5.9-9.8 in), ndërsa bri tjetër është zakonisht një cm. Një shtresë e flokëve të kuqërremtë kafe mbulon pjesën më të madhe të trupit të rinocerontit sumatran.

Anëtarët e specieve dikur banonin në pyjet me shi , kënetat dhe pyjet e reve në Indi, Butan, Bangladesh, Myanmar, Laos, Tajlandë, Malajzi, Indonezi dhe Kinë. Në kohët historike ata jetonin në jugperëndim të Kinës, veçanërisht në Sichuan . Ata tani janë të rrezikuar në mënyrë kritike , me vetëm pesë popullsi të konsiderueshme në të egra: katër në Sumatra dhe një në Borneo . Numrat e tyre janë të vështirë për t'u përcaktuar, sepse ato janë kafshë të vetmuara që janë shpërndarë gjerësisht në gamën e tyre, por ato vlerësohen të numërojnë më pak se 100. Mbijetesa e popullsisë së gadishullit të Malajzisë është në dyshim, dhe një nga popullatat në Sumatër tashmë mund të zhduket. Në vitin 2015, hulumtuesit njoftuan se rinocerontët Bornean u zhdukën nga pjesa veriore e Borneo ( Sabah , Malajzia); megjithatë, një popullsi e vogël u zbulua në Lindjen e Kalimantanit në fillim të vitit 2016.

Rinoceronti sumatran është një kafshë kryesisht e vetmuar, përveç për çiftëzim dhe rritjen e pasardhësve. Ky është specia më e zhurmshme e rinocerontit dhe gjithashtu komunikon përmes shënjimit të tokës me këmbët, duke i prishur fidanë në forma dhe duke lënë jashtëqitjet. Speciet janë studiuar shumë më mirë sesa rinocerontët javan, pjesërisht për shkak të një programi që solli 40 rinoceront sumatran në robëri me qëllim ruajtjen e specieve. Kishte pak ose aspak informacion rreth procedurave që do të ndihmonin në mbarështimi . Megjithëse një numër i rinocerontëve vdiqën një herë në destinacione të ndryshme dhe asnjë pasardhës nuk u lind për gati 20 vjet.Në mars të vitit 2016, një indonezian vuri në dukje një rinoceront sumatran (e nëngrupit rinoceronti Bornean ) .

## Taksonomia dhe emërtimi 
parapamje|Vizatimi i parë i mostrës së parë të njohur në shkencën perëndimore, nga William Bell, 1793
Rinoceronti i pare sumatran i dokumentuar  u qëllua 16 km jashtë Fort Marlborough , pranë brigjeve perëndimore të Sumatrës, në 1793. Vizatimet e kafshës dhe një përshkrim me shkrim u dërguan te natyralisti Joseph Banks , botoi një letër në konferenc atë vit.  Në vitin 1814, specie është dhënë një emër shkencor nga Johann Fischer von Waldheim , një gjerman shkencëtar dhe kurator i Muzeut Darvinit Shtetëror në Moskë , Rusi.

Emri shkencor Dicerorhinus sumatrensis vjen nga shprehjet greke di ( δι , që do të thotë "dy"), cero ( κέρας , do të thotë "bri") dhe rhinos ( ρινος , që do të thotë " hundë ").  Sumatrensis nënkupton "nga Sumatra", ishullin indonezian ku rinoceronti u zbulua së pari. Carl Linnaeus e klasifikoj fillimisht të gjithë rinocerontë në gjini, Rhinoceros ; Prandaj, speciet fillimisht u identifikuan si Rhinoceros sumatrensis ose sumatranus . Joshua Brookes konsideroi rinocerontin sumatran, me dy brirët e tij, një gjini të dallueshme nga Rinocerontë me një brirë , dhe i dha emrin Didermocerus në 1828. Constantin Wilhelm Lambert Gloger propozoi emrin Dicerorhinus në 1841. Në 1868, John Edward Grey propozoi emri Ceratorhinus . Normalisht, emri më i vjetër do të përdoret, por një vendim i vitit 1977 nga Komisioni Ndërkombëtar për Nomenklaturën Zoologjike krijoi emrin e duhur të gjinisë si Dicerorhinus .

Tre nën-llojet janë:

D. s. Sumatrensis , i njohur si rinoceronti sumatran perëndimor , i cili ka mbetur vetëm 75 deri në 85 rinoceront, kryesisht në parqet kombëtare të Bukit Barisan Selatan dhe Kerinci Seblat , Gunung Leusernë Sumatra, por edhe në Parkun Kombëtar të Rrugës Kambas në numër të vogël. Ata kohët e fundit janë zhdukur në gadishullin Malajzin. Kërcënimet kryesore ndaj kësaj nën-lloje janë humbja e habitatit dhe gjuetia . Një dallim I vogël gjenetik vërehet midis rinocerontit sumatran perëndimor dhe rinocerontit bornean.  Rinoceronti në Gadishullin Malajzian dikur njiheshin si D. s. niger , por më vonë njiheshin si sinonim i D. s. sumatrensis .  Tre meshkuj dhe katër femra aktualisht jetojnë në robëri në Qendrën e Rinocerontit Sumatran në Rrugën Kambas, mashkull i ri që është edukuar dhe lindur atje në 2012.  Një tjetër viç, një femër, ka lindur në shenjtëroren në maj 2016 . 

D. s. harrissoni , i njohur si rinoceronti bornean ose rinoceroni lindor sumatran , i cili dikur ishte i zakonshëm në të gjithë Borneo ; Tani, vetëm rreth 15 individë vlerësohen të mbijetojnë. Popullsia e njohur jeton në Lindjen e Kalimantanit , me të cilët kohët e fundit janë zhdukur në Sabah . Raportet e kafshëve që mbijetojnë në Sarawak janë të pakonfirmuara.  Kjo subspecies është emëruar pas Tom Harrisson , i cili ka punuar gjerësisht me zoologji Bornean dhe antropologji në vitet 1960. Nënspeciet e Borneos janë të dukshëm më të vogla në madhësinë e trupit sesa dy nëngrupet e tjera.  Popullsia e robëruar përbëhet nga një mashkull dhe dy femër.

D. s. lasiotis , i njohur si rinoceronti sumatran i veriut ose rinocerontët Chittagong , të cilat dikur ishin në Indi dhe Bangladesh, janë shpallur të zhdukur në këto vende. Raportet e pakonfirmuara sugjerojnë se një popullsi e vogël mund të mbijetojë ende në Myanmar, por situata politike në atë vend ka penguar verifikimin.  Emri lasiotis rrjedh nga greqishtja për "veshët e flokëve". Studimet e mëvonshme treguan se flokët e veshit nuk ishin më të gjatë se rinocerontët e tjerë sumatran, por D. s. lasiotis mbeti një subspecies sepse ishte dukshëm më i madh se nëngrupet e tjera.

### Evolucioni 
parapamje|Skeleti i rinoceronti sumatran
Rinocerontët sumatran dallohej nga perisodaktilët e tjerë në Eocenën e hershme . Krahasimi i ADN mitohondriale sugjeron se paraardhës i rinocerontit moderne u ndanë nga paraardhësit e Equidae rreth 50 milion vjet më parë. Familja ekzistuese, Rinocerotidae, u shfaq së pari në Eocenën e Vonë në Euroazi , dhe paraardhësit e llojeve ekzistues të rinocerontëve të shpërndar nga Azia që fillonin në Miocene .

Dëshmitë paleontologjike në të dhënat fosile datojnë nga gjini Dicerorhinus në Miocene të hershme, 23-16 milionë vjet më parë. Shumë fosile janë klasifikuar si anëtarë të Dicerorhinus , por asnjë specie tjetër e fundit nuk janë në gjini.  Takimi molekular sugjeron ndarjen e Dicerorhinus nga katër llojet e tjera ekzistuese deri në 25.9 ± 1.9 milion vjet. Janë propozuar tri hipoteza për marrëdhëniet midis rinocerontit sumatran dhe llojeve të tjera të gjalla. Një hipotezë sugjeron se rinocerontët Sumatran është i lidhur ngushtë me rinocerontin e zi dhe të bardhë në Afrikë, të evidentuar nga speciet që kanë dy brirë, në vend të një të tillë. Taksonomistë të tjerë e konsiderojnë rinocerontin sumatran si një taxon motër të rinocerontit indian dhe javan, sepse vargjet e tyre mbivendosen aq afër.  Një hipotezë e tretë, e bazuar në analiza më të fundit, sugjeron që dy rinocerontët afrikanë, dy rinocerontët aziatik dhe rinoceronti sumatran përfaqësojnë tri linja thelbësisht të ndara që u ndanë rreth 25.9 milionë vjet më parë; i cili grup i parë i divergjencës mbetet i paqartë.

Për shkak të ngjashmërive morfologjike, rinocerontat sumatran besohet të jenë të lidhura ngushtë me rinocerontët leshator ( Coelodonta antiquitatis ). Rinoceronti leshator, i quajtur kështu për shtresën e flokëve që ndan me rinocerontin sumatran, së pari u shfaq në Kinë; nga Pleistoceni i hershëm, ai shkonte përtej kontinentit Euroaziatik nga Koreja në Spanjë. Rinocerontë leshator mbijetuan në epokën e fundit të akullnajave ,të gjitha u zhdukën rreth 10,000 vjet më parë. Edhe pse disa studime morfologjike në pyetje marrëdhëniet, analiza e kohëve të fundit molekulare ka mbështetur dy lloje si taxa motra.

## Përshkrimi 
parapamje|Rinoceronti sumatran në kopshtin zoologjik të Cincinnati, Ohio
Rinoceronti Sumatran i pjekur qëndron në lartësi rreth 120-145 cm (3.94-4.76 ft), ka një gjatësi prej rreth 250 cm (8.2 ft) dhe peshon 500-800 kg (1.100-1.760 lb), megjithëse individët më të mëdhenj në kopshte zoologjike kanë qenë të njohur që peshojnë deri në 2.000 kg (4.410 lb). Ashtu si dy llojet afrikane , ai ka dy brirë. Më i madhi është bri i hundës, zakonisht vetëm 15-25 cm (5.9-9.8 in), ndonëse mostra më e gjatë e regjistruar ishte shumë më e gjatë në 81 cm (32 in). Briri i pasmë është shumë më i vogël, zakonisht më pak se 10 cm (3.9 in). Briri i madh i hundës njihet edhe si briri i mëparshëm; bri i pasmë më i vogël njihet si briri frontal. Brirët janë gri të errët ose të zinj . Meshkujt kanë brirë më të mëdhenj se femrat, ndonëse lloji nuk është ndryshe seksualisht dimorfik . Rhinoceronti sumatran jeton rreth 30-45 vjet në të egër, ndërsa koha rekord në robëri është një femër D. lasiotis , e cila jetonte për 32 vjet dhe 8 muaj para se të vdiste në kopshtin zoologjik në në Londër në vitin 1900.

Dy gjendra të trasha të lëkurës rrethojnë trupin prapa këmbëve të para dhe para këmbëve të pasme. Rinoceronti ka një gjendër më të vogël të lëkurës rreth qafës së saj. Vetë lëkura është e hollë, 10-16 mm (0.39-0.63 in), dhe në të egra, rinoceronti duket se nuk ka yndyrë nënlëkurë. Flokët mund të shkojnë nga të dendura (flokët më të dendur në viçat e rinj) deri në pak, dhe zakonisht është një ngjyrë kafe ose e kuqe. Në të egër, ky gëzof është e vështirë për të vëzhguar, sepse rinoceronti shpesh janë të mbuluara me baltë. Në robëri, megjithatë, flokët rriten dhe bëhen shumë më të vogla, ndoshta për shkak të konsumimit më të vogël të ecjes nëpër vegjetacion. Rinoceronti ka një pjesë të flokëve të gjatë rreth veshëve të tij dhe një grumbull të trashë flokësh në fund të bishtit të tij. Ashtu si të gjithë rinocerontët, ata kanë shikim shumë të pakët. Rinoceronti sumatran është i shpejtë dhe i shkathët; ngjitet në male lehtësisht dhe në mënyrë të qetë kalon shpatet e pjerrëta dhe brigjet e lumenjve.

## Shpërndarja dhe habitati 
parapamje|Një rinoceron që ecën në qytetin e shkatërruar të Chiang Saen , Tajlandë veriore, në 1867
Rinoceronti sumatran jeton në male ,pyje me shi dhe këneta. Ajo banon në zonat kodrinore afër ujit, veçanërisht në luginat e larta të pjerrëta me bimë të bollshme. Rinoceronti sumatran dikur jetonte një distancë të vazhdueshme deri në veri, si Burma , India lindore dhe Bangladeshi . Raportet e pakonfirmuara gjithashtu e vendosën atë në Kamboxhia , Laos dhe Vietnam . Të gjitha kafshët e gjalla të njohura ndodhin në gadishullin Malajzisë , në ishullin Sumatra dhe në Sabah , Borneo. Disa konservatorë shpresojnë që rinocerotët sumatran të vazhdojnë të mbijetojnë në Birmanë, megjithëse konsiderohen të pamundur. Trazirat politike në Burma kanë penguar çdo vlerësim apo studim të të mbijetuarve të mundshëm. Raportet e fundit të kafshëve të humbur nga kufijtë indian ishin në vitet 1990. 

Rinoceronti sumatran është shpërndarë gjerësisht në gamën e tij, shumë më tepër sesa rinocerontët e tjerë aziatikë, gjë që e ka bërë të vështirë për ruatjen dhe mbrotjen e anëtarët e specieve në mënyrë efektive. Vetëm pesë parqe janë të njohura që përmbajnë rinoceront sumatran: Parku Kombëtar Bukit Barisan Selatan , Parku Kombëtar Gunung Leuser dhe Parku Kombëtar Way Kambas në Sumatra; Danum Valley në Sabah , Malajzi , në ishullin Borneo.
parapamje|Një pyll me shi në Sabah , Borneo
Parku Kombëtar Kerinci Seblat , është vlerësuar të përmbajë një popullsi prej rreth 500 rinoceront në vitin 1980,  por për shkak të gjuetis, kjo popullsi është konsideruar tani  e zhdukur. Mbijetesa e çdo kafshe në gadishullin Malajzia është shumë e vështirë.  

Analiza gjenetike e popullsisë të rinocerontit sumatran ka identifikuar tre linja të dallueshme gjenetike.Kanali midis Sumatrës dhe Malajzis nuk ishte një pengesë për rinocerontin si malet Barisan përgjatë gjatësisë së Sumatrës, për rinocerontin në Sumatra lindore dhe gadishullor Malajzi janë të lidhura më ngushtë sesa rinocerontin në anën tjetër të maleve në Sumatra perëndimore. Në fakt, rinoceronti lindore të Sumatrës dhe Malajzisë tregojnë kaq pak variancë gjenetike, popullsia ka të ngjarë të mos ndahet gjatë periudhës së Pleistocenit, kur nivelet e detit ishin shumë më të ulëta dhe Sumatra u bë pjesë e kontinentit. Të dyja popullatat e Sumatrës dhe Malajzisë, megjithatë, janë mjaft të afërta gjenetikisht që ndërthurja nuk do të ishte problematike. Rinoceronti në Borneo janë mjaft të dallueshme që gjenetistët e ruajtjes kanë këshilluar kundër kalimit të linjës së tyre me popullatën e tjerë. Gjenetistët e konservimit kanë filluar kohët e fundit të studiojnë diversitetin e pishinës së gjeneve brenda këtyre popullatave duke identifikuar lokalet mikrosatelite . Rezultatet e testimit fillestar gjetën nivele të ndryshueshmërisë brenda popullsive të rinocerontëve sumatran të krahasueshme me ato të popullatës së rinocerontëve afrikane më pak të rrezikuara, por diversiteti gjenetik i rinocerontit sumatran është një fushë e studimit e vazhdueshme.

Megjithëse rinoceronti është menduar të jetë zhdukur në Kalimantan që nga vitet 1990, në mars 2013, World Wildlife Fund (WWF) njoftoi se ekipi gjatë monitorimit të aktivitetit të oraturangut gjendet në West Kutai Regency ,  Kalimantan lindore , disa shtigje të freskëta të këmbëve të rinocerontit, gjurmët e pemëve , gjurmët e brinjëve të rinocerontit në muret e vrimave të baltës. Ekipi gjithashtu identifikoi se rinocerontë kishin ngrën më shumë se 30 lloje bimësh. Më 2 tetor 2013, imazhet video të bëra me kurthe kamera, duke treguar rinocerontin sumatran në Kutai Barat, Kalimantan, u liruan nga World Wildlife Fund. Ekspertët supozojnë që videot tregojnë dy kafshë të ndryshme, por nuk janë mjaft të sigurta. Sipas ministrit të pylltarisë të Indonezisë, Zulkifli Hasan e cilësoi videon e provës "shumë të rëndësishme" dhe përmendi "objektivin e rritjes së popullsisë së rinocerontit me tre përqind në vit".  Më 22 mars 2016 u njoftua nga WWF se një rinoceront i gjallë sumatran u gjet në Kalimantan; ky ishte kontakti i parë në më shumë se 40 vjet. Rinoceronti, një femër, po transportohet në një vend të shenjtë të afërt.

## Sjellja 
parapamje|Mashkull i zhdukur D. s. lasiotis me një bri të madh përpara,  kopshti zoologjik London rreth 1904
Rinocerosenti sumatran është krijes e vetmuar, përveç çiftëzimit para çiftëzimit dhe gjatë rritjes së pasardhësve. Individët kanë territor; meshkujt kanë territore të mëdha sa 50 km 2 (19 sq mi), ndërsa terrotoret e femrave janë 10-15 km 2 (3.9-5.8 sq mi).Territoret e femrave duket të jenë të shpërndara; territoret e meshkujve shpesh mbivendosen. Asnjë provë nuk tregon se rinocerontët  sumatran mbrojnë territoret e tyre përmes luftimeve. Shënimi i territoreve të tyre bëhet me rrëzimin e tokës me këmbët e tyre, duke i përkulur fidanë në forma të veçanta dhe duke lënë jashtëqitjet. Rinoceronti sumatran është zakonisht më aktiv kur ushqehet, në agim, dhe vetëm pas muzgut. Gjatë ditës ata lahen në banjot e baltës për tu qetësuar dhe pushuar. Në sezonin e shirave , ata lëvizin në lartësi më të larta; në muajt e ftohtë, ata kthehen në zona më të ulta në rangun e tyre.  Kur pellgjet e baltës janë të padisponueshme, rinoceronti do të thellojë pellgjet me këmbët dhe brirët.Larja në baltë e ndihmon rinocerontin të ruajë temperaturën e trupit dhe të mbrojë lëkurën e tij nga parazitët dhe insektet e tjera. Mostrat e kapur, të privuar nga rrahjet adekuate, kanë zhvilluar shpejt lëkura të thyer dhe të përflakur, gërshetime, problemet e syve, thonjtë e ndezur, dhe humbja e flokëve, dhe përfundimisht kanë vdekur. Një studim 20-mujor i sjelljes së rinocerontit zbuloi se ata do të vizitojnë jo më shumë se tre rreshta në çdo kohë të caktuar. Pas dy deri në 12 javë duke përdorur një mur të veçantë, rinoceronti do ta braktisë atë. Në mënyrë tipike, rinoceronti do të derdhet rreth mesditës për dy deri në tre orë në një kohë para se të dalë për ushqim.  

Ka pasur pak mundësi për të studiuar epidemiologjinë tek rinocerontët sumatran. Ticks dhe gyrostigma janë raportuar të shkaktojnë vdekje në kafshët e robëruara në shekullin e 19-të. Rinoceronti është gjithashtu i njohur të jetë i cenueshëm ndaj sëmundjes së gjakut , e cila mund të përhapet nga mizat e kalit që mbajnë trypanosome parazitare ; në vitin 2004, të pesë rinocerontët në Qendrën e Konservimit të Rinocerontit Sumatran vdiqën gjatë një periudhe 18-ditore pas infektimit nga kjo sëmundje. Rinoceronti sumatran nuk ka grabitqarë të njohur përveç njerëzve. Tigrat dhe qentë e egër mund të jenë në gjendje të vrasin një viç, por viçat qëndrojnë pranë nënave të tyre dhe frekuenca e këtyre vrasjeve është e panjohur. Megjithëse diapazoni i rinocerontëve përputhet me elefantët dhe tapirët , speciet nuk duken të konkurrojnë për ushqim apo vendbanim. Elefantët ( Elephas maximus ) dhe rinoceronti Sumatran janë të njohur edhe për ndarjen e shtigjeve, dhe shumë specie të vogla si dreri, derrat dhe qentë e egër do të përdorin shtigjet që krijojnë rinoceronti dhe elefantët.
parapamje|Rinoceronti sumatran
Rinoceronti sumatran mban shtigje përgjatë gjithë gamës së tyre. Këto shtigje bien në dy lloje. Shtigjet kryesore do të përdoren nga rinocerontët për të udhëtuar në mes të zonave të rëndësishme në rreshtin e rinocerontëve, si në mes të kripës ose në korridore përmes terrenit të papërshtatshëm që ndan shkallët. Në zonat e ushqyerit, rinocerontët do të bëjnë shtigje të vogla, ende të mbuluara me vegjetacion, në zonat që përmbajnë ushqimin që han rinoceronti. Shtigje e rinocerontit Sumatran janë gjetur që kalojnë në lumenj më të thellë se 1.5 m (4.9 ft) dhe rreth 50 m (160 ft) nëpër. Rrymat e këtyre lumenjve njihen të jenë të forta, por rinoceronti është një notar i fortë.

### Ushqimi 
Shumica e ushqimit haet pak para mbrëmjes dhe në mëngjes. Rinoceronti sumatran është një folivore,  me një dietë të fidaneve të reja, gjetheve, degëve dhe fidaneve. Rinoceronti zakonisht konsumojn deri në 50 kg (110 lb) ushqime në ditë. Kryesisht duke matur mostrat e plehrave, hulumtuesit kanë identifikuar më shumë se 100 specie ushqimore të konsumuara nga rinocerontë sumatran. Pjesa më e madhe e dietës është fidanët me pemë me diametër prej 1-6 cm (0.5-2.5 in). Rinoceronti zakonisht shtyn këto fidanë mbi trupin e tij, duke ecur mbi fidanëve pa shkelur mbi të, për të ngrënë gjethet. Shumë nga speciet bimore që konsumojnë rinocerontët ekzistojnë vetëm në pjesë të vogla, gjë që tregon se zogjtë shpesh e ndryshojnë dietën dhe ushqehen në vende të ndryshme. Mes bimëve më të zakonshme që hanë rinoceronti janë shumë specie nga familjete Euphorbiaceae , Rubiaceae dhe Melastomataceae . Llojet më të zakonshme të konsumuara nga rinocerontit është Eugenia .

Dieta bimore e rinocerontit sumatran është e lartë në fibra dhe vetëm e moderuar në proteina .Kripa është shumë e rëndësishme për ushqyerit e rinocerontit. Këto lulëzime mund të jenë burime të vogla të nxehtë, fshatra me ujë të kripur ose baltë vullkane . Disa rinoceront sumatran, megjithatë, jetojnë në zona ku lëngjet e kripës nuk janë në dispozicion, ose rinocerontët nuk janë vërejtur duke përdorur lëngjet. Këto rinoceront mund të marrin kërkesat minerale të nevojshme duke konsumuar bimë të pasura me minerale.

### Komunikimi 
Rinoceroceronti sumatran është më e zëshme e llojeve të rinocerontëve. Vëzhgimet e specieve në kopshte zoologjike tregojnë se kafsha pothuajse vazhdimisht vokalizon, dhe dihet ta bëjë këtë edhe në të egër. Rinoceronti bën tre zhurma të dallueshme. Eep, një çarje e shkurtër, një sekondë e gjatë, është zëri më i zakonshëm. Balenë, e quajtur për ngjashmërinë e saj me vocalizations e balenë kurrizore, është më vocalization  dhe të dytë më të zakonshme. Balena ndryshon në katran dhe zgjat 4-7 sekonda. Goditja e bilbilit quhet për shkak se ajo përbëhet nga një zhurmë fishkëllimë prej dy sekondash dhe një shpërthim ajri në vazhdimësi të menjëhershme. Dëbimi i bilbilit është zëri më i lartë i vocalizimeve, me zë të lartë për të bërë shufrat prej hekuri në mbylljen e kopshtit zoologjik ku u studiuan rinocerontët. Qëllimi i vocalizations është i panjohur, edhe pse ata janë teorizuar për të përcjellë rrezikun, gatishmërinë seksuale, dhe vendndodhjen. Goditja e bilbilit mund të dëgjohet në një distancë të madhe, madje edhe në furçën e dendur në të cilën jeton rinoceronti sumatran. Një vokalizim i volumit të ngjashëm nga elefantët është treguar të ketë 9.8 km (6.1 mi) dhe bilbilisti mund të mbajë aq larg. Rinoceronti sumatran nganjëherë do të kthjellojë fidanë që nuk hanë. Kjo sjellje gjarpëruese besohet të përdoret si një formë e komunikimit, duke treguar shpesh një kryqëzim në një shteg. 

### Riprodhimi 
parapamje|Nëna me të mitur katër ditor
Femrat bëhen seksualisht të pjekura në moshën gjashtë deri në shtatë vjet, ndërsa meshkujt bëhen seksualisht të pjekur në rreth 10 vjet. Periudha e shtatzënisë është rreth 15-16 muaj. Viçi, i cili në mënyrë tipike peshon 40-60 kg (88-132 lb), largohet pas rreth 15 muajsh dhe qëndron me nënën e tij për dy deri tre vjet të jetës së tij. Në të egra, intervali i lindjes për këtë specie vlerësohet të jetë katër deri në pesë vjet. 

Zakonet riprodhuese të rinocerontëve sumatranë janë studiuar në robëri. Marrëdhëniet seksuale fillojnë me një periudhë shoqërimi, e karakterizuar nga rritja e vokalizimit, ngritja e bishtit, urinimi dhe rritja e kontaktit fizik, me meshkuj dhe femra duke përdorur snoutët e tyre për të goditur tjetrin në kokë dhe në organet gjenitale. Modeli i rrotullimit është më i ngjashëm me atë të rinocerontit të zi . Meshkujt e rinocerontit sumatran shpesh janë shumë agresivë me femrat, ndonjëherë duke plagosur dhe madje duke i vrarë ata gjatë shoqërimit. Në të egër, femra mund të largohej nga një mashkull tepër agresiv, por në mbylljet e tyre më të vogla, ata nuk munden; kjo pamundësi për t'i shpëtuar meshkujve agresivë mund të kontribuojë pjesërisht në shkallën e ulët të suksesit të programeve të mbarështimit të robërve.

Periudha e vetë estradës , kur femra është e pranueshme për meshkujt, zgjat rreth 24 orë.

## Konservimi 
parapamje|D. s. sumatrensis
Rinoceronti sumatran ishin dikur mjaft të shumta në të gjithë Azinë Juglindore . Tani më pak se 100 individë vlerësohen të mbeten. Speciet klasifikohen si të rrezikuara në mënyrë kritike (kryesisht për shkak të gjuetis të paligjshëm), ndërsa studimi i fundit në vitin 2008 vlerësoi se rreth 250 individë mbijetuan. Nga fillimi i viteve 1990, rënia e popullsisë u vlerësua në më shumë se 50% për dekadë, dhe popullatat e vogla dhe të shpërndara tani përballen me rreziqe të larta të depresionit të brendshëm . Shumica e habitatit të mbetur është në zonat malore relativisht të paarritshme të Indonezisë.

Poçimi i rinocerontit sumatran është një shkak shqetësues, pasi çmimi i bririt të tij është vlerësuar të jetë deri në US $ 30,000 për kilogram. Kjo specie është gjuajtur për shumë shekuj, duke çuar në popullsinë e tanishme të reduktuar dhe ende në rënie. Rinocerontët janë të vështira për t'u vëzhguar dhe për të gjuajtur drejtpërdrejt (një studiues i fushës kaloi shtatë javë në një pemë pranë kripës pa vëzhguar kurrë një rinoceront), kështu që luftëtarët përdorin kurthe shtizash dhe kurthe gropash. Në vitet 1970, përdorimi i pjesëve të trupit të rinocerontëve në mesin e popullatës lokale të Sumatrës u dokumentua, si p.sh. përdorimi i brirëve të rinocerontit në amulet dhe një besim popullor se brirët ofrojnë një mbrojtje kundër helmeve. Mishi i thatë i rinocerontit është përdorur si ilaç për diarre , leprozë dhe tuberkulozë . "Vaj i Rinocerontit", një shpikje e bërë nga largimi i kafkës së një rinoceronti në vaj kokosit për disa javë, mund të përdoret për të trajtuar sëmundjet e lëkurës. Shkalla e përdorimit dhe besimit në këto praktika nuk dihet.Briri i rinocerontit dikur konsiderohej të përdorej gjerësisht si një nxitës ; në fakt mjekësia tradicionale kineze kurrë nuk e përdori atë për këtë qëllim. Megjithatë, gjuetia në këtë specie është nxitur kryesisht nga një kërkesë për brirët e rinocerontit me pronat e supozuara medicinale. 
parapamje|Të rritur me të mitur,kopshti zoologjik Cincinnati
Pyjet e shiut të Indonezisë dhe Malajzisë, janë gjithashtu objektiva për prerjet e paligjshme ligjore dhe të paligjshme për shkak të dëshirueshmërisë së drurëve të tyre . Pyjet e rralla si merbau , meranti dhe semaram janë të vlefshme në tregjet ndërkombëtare, duke fituar më shumë se 1,800 dollarë për m 3 (1,375 dollarë për të). Zbatimi i ligjeve të prerjeve të paligjshme është e vështirë, sepse njerëzit jetojnë brenda ose pranë shumë pyjeve të njëjta si rinoceronti.Tërmeti në Oqenin Indian në 2004  është përdorur për të justifikuar prerjet e reja. Megjithëse drurët në pyjet me shi të rinocerontit sumatran janë të destinuara për tregjet ndërkombëtare dhe nuk përdoren gjerësisht në ndërtimin e brendshëm, numri i lejeve të prerjeve për këto pyje është rritur në mënyrë dramatike për shkak të cunamit. Megjithatë, përderisa kjo specie është sugjeruar të jetë shumë e ndjeshme ndaj shqetësimit të habitatit, duket se ka pak rëndësi krahasuar me gjuetinë, pasi mund të përballojë më shumë ose më pak gjendjen e pyjeve.  Megjithatë, shkaku kryesor i zvogëlimit drastik të specieve ka të ngjarë të shkaktohet nga efekti serrë.

Rinoceronti Bornean në Sabah u konfirmua të jetë zhdukur në të egër në prill 2015, me vetëm 3 persona të mbetur në robëri. 

Rinoceronti sumatran kontinental në Malajzi u konfirmua se u zhduk në të egër në gusht 2015.

Në mars të vitit 2016 ndodhi një vështrim i rrallë i një rinoceronti sumatran në Kalimantan , pjesa indoneziane e Borneos . Hera e fundit kishte një rinoceront sumatran në zonën Kalimantan ishte përafërsisht 40 vjet më parë. Ky optimizëm u prit me dëshpërim, pasi që rinoceronti shumë të veçantë Sumatran u gjet i vdekur disa javë më vonë pas shikimit. Arsyeja e vdekjes është aktualisht e panjohur.

### Në robëri 
parapamje|261x261px|Femra D. s. lasiotis "Begum", e cila u tregua në kopshtin zoologjik të Londrës nga 15 shkurti 1872 deri më 31 gusht 1900
Rinoceronti sumatran nuk lulëzon jashtë ekosistemit të tyre.Kopshti zoologjik në Londër kishte një mashkull dhe femër në vitin 1872 që ishin kapur në Chittagong në 1868. femër me emrin "Begum" mbijetoi deri në 1900, jetëgjatësinë rekord për një rinoceront robëri.  Begum ishte një nga të paktën shtatë ekzemplarë të subspecies të zhdukur D. s. lasiotis që u mbajtën në kopshte zoologjike dhe cirqe. Në vitin 1972, Subur, i vetmi rinoceront Sumatran që mbeti në robëri, vdiq në Kopështin e Kopenhagenit .
parapamje|256x256px|Të mbetjet e ruajtura të rinoceront të fundit Sumatran në robëri nga vitet 1970, një femër e quajtur "Subur", e cila vdiq në vitin 1972. "Subur" ironi të thotë "pjellore" në Shqip.
Përkundër mungesës së vazhdueshme të llojit të suksesit riprodhues, në fillim të viteve 1980, disa organizata konservuese filluan një program mbarësues për rinocerontët sumatran. Midis 1984 dhe 1996, ky program konservimi transportoji 40 rinoceront sumatran nga habitatet i tyre amtare në kopshte zoologjike dhe rezervate në të gjithë botën. Ndërkohë që shpresat fillimisht ishin të larta, dhe shumë hulumtime u zhvilluan mbi ekzemplarët në robëri, deri në fund të viteve 1990, nuk kishte një rinoceront të vetme në program dhe shumica e shkenctarëve ranë dakord se programi ishte një dështim. Në vitin 1997, IUCN Grupi i ekspertëve për rinocerontë aziatik, i cili dikur e miratoi programin, deklaroi se kishte dështuar "madje edhe mbajtjen e specieve brenda kufijve të pranueshëm të vdekshmërisë", duke vënë në dukje se përveç mungesës së lindjeve, 20 prej rinocerontëve të kapur kishin vdekur. Në vitin 2004, një shpërthim sëmundjesh në Qendrën e Konservimit të rinocerontit sumatran vrau të gjithë rinocerontët në robëri në Malajzia, duke reduktuar popullsinë e rinocerontëve robër në tetë. 

Shtatë nga këto rinoceront në robëri u dërguan në Shtetet e Bashkuara (tjetri u mbajt në Azinë Juglindore), por në vitin 1997, numri i tyre ishte zvogëluar në tre: një femër në kopshtin zoologjik të Los Angelos, një mashkull në kopshtin zoologjik të Cincinnati dhe një femër në kopshtin zoologjik të Bronksit . Në një përpjekje të fundit, të tre rinocerontë u bashkuan në Cincinnati. Pas viteve të përpjekjeve të dështuara, femra nga Los Anxhelos, Emi, mbeti shtatzënë për herë të gjashtë, me meshkuj Ipoh të kopshtit zoologjik. Të pesë shtatëzanitë e mëparshme përfunduan me dështim. Fiziologu riprodhues në kopshtin zoologjik të Cincinnati, Terri Roth , kishte mësuar nga dështimet e mëparshme, dhe me ndihmën e trajtimeve të veçanta të hormoneve, Emi lindi një viç mashkull të shëndoshë me emrin Andalas në shtator 2001.  Lindja e Andalas ishte lindja e parë e suksesshme në robëri i një rinoceronti sumatran në 112 vjet. Një viç femër, i quajtur "Suci" (indonezian për "pastër"), lindi më 30 korrik 2004.  Më 29 prill 2007, Emi lindi për të tretën herë, tek viçi i dytë i saj mashkull, i quajtur Harapan (indonezisht për " ") ose Harry. Në vitin 2007, Andalas, i cili kishte jetuar në kopshtin zoologjik Los Angeles  , u kthye në Sumatra për të marrë pjesë në programet e mbarështimit me femra të shëndetshme,  duke çuar në lindjen dhe 23 Qershor 2012 lindjen e viçit mashkull Andatu, viçi i katërt i lindur në robëri ; Andalas ishte bashkuar me Ratu, një femër e egër që jetonte në Parkun Kombëtar Way Kambas . 
parapamje|Rinoceront sumatran Emi dhe Harapan në kopshtin zoologjik të Cincinnati
Megjithë sukseset e fundit në Cincinnati, programi i edukimit në robëri ka mbetur i diskutueshëm. Përkrahësit argumentojnë se kopshti zoologjik jo vetëm që kanë ndihmuar përpjekjet e ruajtjes duke studiuar zakonet riprodhuese, duke rritur ndërgjegjësimin e publikut dhe arsimimin për rinocerontin, duke ndihmuar në rritjen e burimeve financiare për përpjekjet e ruajtjes në Sumatra, por gjithashtu për të krijuar një grup të vogël mbarësish.  Kundërshtarët e programit të mbarështimit të robërve argumentojnë se humbjet janë tepër të mëdha; programi është shumë i shtrenjtë; largimi i rinocerontit nga habitati i tyre, edhe përkohësisht, ndryshon rolin e tyre ekologjik; dhe popullatat e robëruara nuk mund të përputhen me normën e rimëkëmbjes të parë në habitatet amtare të mbrojtura mirë.  Në tetor 2015 Harapan, rinoceronti i fundit në Hemisferën Perëndimore, u largua nga kopshti zoologjik Cincinnat në Indonezi . 

Në gusht të vitit 2016, në Malajzi kishte mbetur vetëm tre rinoceront sumatran , një mashkull me emrin Tam dhe dy femra, të gjithë në robëri. Që nga qershori 2017 ka mbetur vetëm dy rinoceront pasi një prej femrave, Puntung, vdiq poshtë për shkak të kancerit të lëkurës. Në Indonezi, ndërkohë, një rinoceront i shtat e rriti grupin e rincerontit sumatran, në rrugën Kambas NP. Një femër u lind më 12 maj 2016. 

## Pamja kulturore 
parapamje|Ilustrimi i 'Begum' nga 1872
Përveç këtyre pak individëve që mbahen në kopshtet zoologjike dhe foto të librave, rinoceronti Sumatran ka mbetur pak i njohur, i mbuluar nga rinocerontët më të zakonshme indian, të zinj dhe të bardh. Kohët e fundit, megjithatë, pamjet video të rinocerontëve sumatranë në vendbanimin e tij amtare dhe në qendrat e mbarështimit janë paraqitur në disa dokumentarë të natyrës. Përmbledhje të gjera mund të gjenden në një dokumentar të Azisë Gjeografike The Rhino Littlest . Historia Natyrore e Zelandës së Re tregoi pamjet e një rinoceronti sumatran, të qëlluar nga kameramani i pavarur indonezian Alain Compost, në dokumentarin e vitit 2001 The Forgotten Rhino , i cili përmbante kryesisht rinoceront Javan dhe Indian.

Megjithëse ato u dokumentuan nga bishta dhe gjurmë, fotografitë e rinocerontëve Bornean u morën për herë të parë dhe u shpërndanë gjerësisht nga konservatorët modernë në prill të vitit 2006, kur kamerat fotografuan një të rritur të shëndoshë në xhunglave të Sabahut në borneo malajziane .  Më 24 prill 2007, u njoftua se kamerat kishin kapur videoklipin e parë të një rinoceronti të egër Bornean. Fondi Botëror i Zonave të egra , që e mori videon, e ka përdorur atë në përpjekjet për të bindur qeveritë lokale që ta kthejnë zonën në një zonë të ruajtjes së rinocerontit. Monitorimi ka vazhduar; Janë ngritur 50 kamera të reja, dhe në shkurt 2010, ajo që dukej të ishte një rinoceront shtatzënë u xhirua.

Një numër tregimesh popullore rreth rinocerontit Sumatran u mblodhën nga natyralistët kolonialë dhe gjuetarët nga mesi i shekullit 19 deri në fillim të shekullit të 20-të. Miti përshkruan zjarrin që hëngri rinoceronti pas tymit në burimin e tij dhe pastaj sulmuan kampin. Ekziston gjithashtu një besim burmez që koha më e mirë për të gjuajtur ishte çdo korrik, kur rinocerontët sumatran do të mblidheshin nën hënën e plotë.  Në Malaya dhe në Sumatra, dikur besohej se rinoceronti derdhte bririn e tij çdo vit dhe e varrosi nën tokë.

## Referenca