Juan Luis Vives

**Juan Luis Vives** (latinisht: **Ioannes Lodovicus Vives**), po ashtu i njohur si **Joan Lluis Vives i March** ose **Jan Ludovicus Vives** (6 mars 1493 – 6 maj 1540) ishte dijetar dhe humanist valencian i cili kaloi gjithë jeten e tij në Holandën Jugore. Besimet e tij në shpirt, depërtimi i hershëm në mjekësinë praktike dhe perspektiva për emocionet, kujtesën, memorien dhe të mësuarit i dha atij titullin “baba i psikologjisë moderne”. Vives ishte i pari që ndriçoi zgjidhjen e disa enigmave të cilat vunë themelet e psikologjisë së sotme.

## Fëmijëria
Vives u lind në Valencia në një familje hebrej që u konvertua në krishtërizëm. Si fëmijë, ai pa ekzekutimin e babait, gjyshes dhe gjyshit, anëtarë të familjes së gjerë, me urdhër të Inkuizicionit Spanjoll; nëna e tij u lirua por vdiq në një fatkeqësi kur Vivesi ishte 15 vjeçar. Pas pak kohësh, ai la Spanjën për të mos u kthyer më kurrë.

Derisa ishte në Spanjë ai shkoi në **Akademinë e Valencias**, ku mësoi nga *Jerome Amigeutus* dhe *Daniel Siso*. Shkolla ishte e dominuar nga skolasticizmi, ku rolin qendror në edukim e luanin dialektika dhe debatet.
Edhe dijetarët më të rinj mësohen që kurrë të mos jenë në heshtje; ata duhet gjithmonë ta pohojnë fuqishëm atë çka iu vjen nga lart në mendjet e tyre, në mënyrë që të mos duken se janë duke e shkelur marrëveshjen. Një debat apo dy në darkë, nuk janë të mjaftueshëm për ta kaluar provën. Ata debatojnë në mëngjes dhe pas mëngjesit; ata debatojnë para darkës dhe pas darkës. Ata debatojnë në shtëpi dhe jashtë shtëpisë. Debatojnë në tryezën e bukës, në banjë, në dhomën e djersitjes, në kishë, në qytet, në vende publike, në vende private. Ata debatojnë gjatë gjithë kohës. 

## Karriera akademike
Ai studioi në Universitetin e Parisit nga vitin 1509 deri më 1512, dhe në vitin 1519 u emërua profesor i humanitetit në Universitetin e Luvenit. Me këmbënguljen e mikut të tij Erasmusit, ai përgatiti një koment të përpunuar për *Qytetin e Perëndisë* (De Civitate Dei), i cili u publikua në vitin 1522 me dedikim ndaj Henrit VIII të Anglisë. Së shpejti, pas kësaj, ai u thirr në Angli dhe mori rolin e mësuesit privat të Princeshësh Mari I, gjë për të cilën ai shkroi *Në kërkim të dy letrave djaloshare (1523)* (De ratione studii puerilis epistolae duae) dhe *Instituti për Edukimin e Femrës Kristiane* (De Institutione Feminae Christianae), të cilin ia dedikoi mbretëreshës angleze, Katerina e Aragonës.

Gjatë qëndrimit në Angli, ai banoi në Corpus Christi College në Oxford, ku doktoroi në drejtësi dhe ligjëroi në filozofi. Duke u deklaruar kundër anulimit të martesës së Katerinës së Aragonit dhe Henrit VIII, ai humbi favoret mbretërore dhe u mbyll në shtëpi të tij për gjashtë javë. Në këtë kohë, ai u tërhoq për në Bruges, ku një pjesë të jetës ia kushtoi shkrimit të disa veprave, kryesisht drejtuar kundër filozofisë skolastike dhe autoritetit të padiskutueshëm dhe mbizotërues të Aristotelit. Ndër librat e tij më të rëndësishme është në *Shkaqet e Korruptimit të Artit* (De Causis Corruptarum Artium) e cila u vlerësua me Organon e Bakonit.

Punimet e tij më të rëndësishme pedagogjike janë *Hyrje në urtësi* (Introductio ad sapientiam, 1524), *Disiplinat* (De Disciplinis), e cila theksoi nevojën urgjente për studimin e më shumë programve racionaliste, *Filozofia e parë* (De prima philosophia) dhe *Ushtrimi i gjuhës latine* (Exercitatio linguae latinae), i cili paraqet një libër që përmban një seri të shkëlqyer dialogjesh. Veprat e tij filozofike janë *Shpirti dhe jeta* (De anima et vita, 1538), *E vërteta e besimit të krishterë* (De veritate fidei Christianae) dhe *Ndihmat për të dobëtit dhe për nevojat njerëzore* (De Subventione Pauperum Sive de Humanis Necessitatibus), traktati i parë i këtij lloje në botën perëndimore që trajton problemet e shoqërise urban duke dhënë sugjerime për policinë dhe legjislacionin.

Përmes filozofisë analistike, Vivesi zbuloi se supozimi i autorit të së ashtuquajturës *Letra e Aisteasit*, e cila pretendon se përshkruan përkthimin e Septuagintit të Biblës, nuk ka qenë grek por duhet të ketë qenë hebre që jetoi pas ngjarjeve që ai përshkruan.
Vivesi vdiq në Bruges në vitin 1540, në moshën 47 vjeçare dhe u varros në Katedralen e Shën Donacianit.

## Vlera bashkëkohore
Vivesi imagjinoi dhe përshkroi teorinë gjithëpërfshirëse të edukimit; mbase ai ka pasur ndikim direkt në esenë e Michel Eyquem de Montaigne. Vivesi admirohej nga Tomas Mori dhe Erasmusi, të cilët shkruan se Vivesi “do ta errësojë emrin e Erasmusit”. Në shekullin e XVI, kur në Spanjë kishte traktate të shumta “pro dhe kundër grave”, Vivesi zgjedh “një rrugë të mesme”.

Pavarësisht ndikimit që mund ta ketë pasur në shek. XVI, Vivesi tani tërheq interes minimal përtej fushave të specializuara akademike. Vlerat e Vivesit inspiruan dy shkolla belge për edukim të lartë (**KATHO** dhe **Shkollën Katolike**) që të zgjedhin emrin “Vives” si emër për bashkëpunimin e tyre të filluar në shtator të vitit 2013. Po ashtu, lidhja rajonale e Vivesit me provincen Perëndimore të **Flandrës** (Bruges është kryeqyteti i kësaj province) luajti një rol të rëndësishëm.

### Mendime mbi shpirtin
Vivesi shprehu interesim mbi shpirtin. Ai besonte se të kuptosh sesi funksionon shpirti është më e vlefshme sesa ta kuptosh vetë shpirtin. “Ai nuk shqetësohej nga ajo që është shpirti por nga ajo se si ishte shpirti”. Vivesi preku me mendje për sa u përket termeve të tij për shpjegim të shpirtit – ai thotë se nuk mund thjesht ta definojmë se çfarë është shpirti, por duke bashkuar pjesët e tij, mund të arrijmë në një koncept më të mirë mbi atë se si punon shpirti. Ai krahasoi shpirtin me artin me një analogji që fillon me kuptimin e pikturës: “Ta kuptosh një pikturë është më shumë sesa të tregosh se ç’është ajo pikturë”. Ai po ashtu thekson se mënyra se si ne ndihemi ditë pas dite ndikon në shpirtin tonë për të mirë ose për të keq. Duke u bazuar te **Murray**, Vivesi tregon kuptimin e konceptit ditor-modern të procesit të rikthimit (retrieval). Vivesi vëreni se sa më shumë që kujtesa është e lidhur me përvoja emocionuese të forta, aq më lehtë mbahet mend. Në drejtim të rikthimit të kujtesës, imagjinata luan një rol të rëndësishëm, veçanërisht te fëmijët. Vivesi po ashtu besonte në teorinë sipas së cilës kujtesa mund të përmirësohet me praktikë. Ai këshillon: “Njeriu duhet të memorizojnë diçka çdo ditë, qoftë edhe një informatë të parëndësishme”. Vivesi ndalet gjithashtu në kujtesen e fëmijëve – ai besonte se fëmijët mësojnë shpejt sepse mendja e tyre është më pak e ngarkuar me shqetësime që i mundojnë të rriturit. Vivesi beson se rikthimi i kujtesës është rezultat i një koncepti ku shpirti përpunon kujtesën. Ai vetë pati një rikthim të këtillë kujtese kur si fëmijë ai kishte ngrënë vishnje dhe kishte pasur ethe... si i rritur hëngri vishnje përsëri, ai u ndje i sëmurë në të njëjtën mënyrë sikur kur kishte qenë fëmijë. Ai erdhi në këtë përfundim se kujtesa mund të ekzistojë pa vetëdije për një kohë të gjatë. Ai gjithashtu besonte se “kujtesa bie çdo ditë nëse nuk ushtrohet mendja”.

### Mësimi
Vivesi përdori fjalën “inteligjencë” në atë mënyrë që të përkthehet në fjalën “udhëheqës”. Sipas Vivesit, inteligjenca përfshin funksione që drejtojnë vëmendjen nga ngacmime të llojeve të ndryshme. Inteligjenca ka strukturë shumë kognitive. Kur ne mësojmë, kujtesa e përvojës është e bllokuar në urdhër të inteligjencës aktuale.

Perceptimi i Vivesit në inteligjencë është që inteligjenca bëhet e rëndësishme vetëm kur përdoret. Inteligjenca merr kuptim vetëm kur përdoret. Ushtrimet e inteligjencës janë të rëndësishme në mbajtjen e kujtesës, gjë që krijon një përvojë më të mirë të të mësuarit, në përgjithësi. Vivesi ishte i pari që aludoi se shëndeti i nxënësit, personaliteti i mësuesit, objekti klasor, dhe tipat e autorëve që nxënësi lexon paraqesin gjëra të rëndësishme për mësimin e nxënësit. “Vivesi paraqet një shqetësim të veçantë mbi mjedisin e duhur shkollor si përbërësi i parë ekologjik i përvojës së të mësuarit të fëmijës”. Ai e krahason të mësuarit dhe të fituarit njohur me mënyrën sesi njerëzit e tretin ushqimin. Ta ushqesh trurin me njohuri është e njëjtë me të ushqyerit e trupit me ushqim: është gjë thelbësore për njeriun.

## Veprat kryesore
**Opuscula varia *(1519), permbledhje veprash te vogla qe perfshijne veprat e tij te para filozofike, *De initiis, sectis et laudibus philosophiae*.
**Adversus pseudodialecticos *(1520)
**De subventione pauperum. Sive de humanis necessitatibus libri II *(1525), meret me problemin e varferise.
**De Europae dissidis et Republica *(1526).
**De concordia et discordia in humano genere *(1529).
**De pacificatione *(1529).
**Quam misera esset vita chistianorum sub Turca *(1529).
**De disciplinis libri XX *(1531). Nje veper enciklopedike, e ndare ne tre pjese: *De causis corruptarum artium*, *De tradendis disciplinis* dhe *De artibus*
**De conscribendis epistolis* (1534), nje traktat mbi shkrimin e letrave.
**De anima et vita *(1538)
**De Europeae statu ac tumultibus*, nje meditim adresuar papes per te kerkuar paqe midis princave te krishtere.
**Introductio ad sapientiam *(1524), vepra e tij me e rendesishme pedagogjike.
**De institutione feminae christianae*, iu kushtua Katerines se Aragones.

## Bibliografia
* Carlos G. Noreňa, *Jean Louis Vives*, The Hague: Martinus Nijhoff, 1970.
* Charles Fantazzi (ed.), *A Companion to Juan Luis Vives*, Leiden: Brill, 2008 (Brill's Companions to the Christian Tradition, 12).
*Clements, R. D. (1967). "Physiological-Psychological Thought in Juan Luis Vives." *Journal of the History of the Behavioral Sciences*, 3, 219-235.
*Murray, D. J., & Ross, H. E. (1982). "Memory and Recall." *Canadian Psychology,* 23, 22-30. Mare nga http://psycnet.apa.org.ezproxy.umw.edu/journals/cap/23/1/22.pdf
*Norena, C. G. (1970). *Juan Luis Vives.* The Hague: Nijhoff.
*Watson, F. (September 1915). *The Psychological Review*: "The Father of Modern Psychology." Archive.org, Vol. XXII. No. 5. mare nga http://archive.org/stream/psychologicalrev22ameruoft#page/332/mode/2up

## Referime 
## Lidhje të jashtme
*Juan Luis Vives (Joannes Ludovicus Vives) at the Stanford Encyclopedia of Philosophy
* www.vives.be/#juanluisvives
* En la Biblioteca Valenciana Digital, Bivaldi, se puede acceder a diferentes obras digitalizadas de Joan Lluís Vives, además de otros documentos de interés relacionados con él. Bibliotecas de Autor, Joan Lluís Vives 
* Los *Diálogos sobre la educación* de Vives en la Biblioteca Virtual Cervantes
* La *Exercitatio linguae Latinae* de Vives
* *Luis Vives*, en *Proyecto Pensamiento Clásico Español*
*Obras digitalizadas de Juan Luis Vives en la Biblioteca Digital Hispánica de la Biblioteca Nacional de España