Holizmi

**Holizmi** (greqishtja e lashtë  ὅλος  ) është ideja që sisteme të ndryshme (p.sh. fizike, biologjike, sociale) duhet të shihen si tërësi, jo thjesht si një koleksion pjesësh.   Termi "holizëm" u shpik nga Jan Smuts në librin e tij të vitit 1926 *Holism and Evolution* .  Ndërsa idetë e tij kishin konotacione raciste, përdorimi modern i fjalës në përgjithësi i referohet trajtimit të një personi si një tërësi e integruar, sesa si një koleksion sistemesh të veçanta. Për shembull, mirëqenia mund të konsiderohet jo vetëm si shëndet fizik, por edhe si mirëqenie psikologjike dhe shpirtërore. 

## Kuptimi 
Kuptimi i saktë i "holizmit" varet nga konteksti. Jan Smuts fillimisht përdori "holism" për t'iu referuar tendencës në natyrë për të prodhuar të tëra nga grupimi i renditur i strukturave të njësive.  Sidoqoftë, në përdorimin e zakonshëm, "holizmi" zakonisht i referohet idesë se një e tërë është më e madhe se shuma e pjesëve të saj.  Në këtë kuptim, "holism" mund të shkruhet gjithashtu " **holism** " (edhe pse të dyja nuk janë të lidhura etimologjikisht), dhe mund të kontrastohet me reduktimin ose atomizmin . 

Termi holist kur zbatohet për dietë i referohet një qasjeje intuitive ndaj ushqimit, ngrënies ose mënyrës së jetesës . Një shembull është në kontekstin e infermierisë holistik, ku "holizmi" i referohet vlerësimit të shëndetit të një personi, duke përfshirë faktorët psikologjikë dhe shoqërorë, dhe jo vetëm kushtet ose simptomat e tij fizike.  Në këtë kuptim, holizmi mund të quhet edhe " **holiatri".**  Disa institucione fetare praktikojnë një qasje holistike dietike dhe shëndetësore, të tilla si Hinduizmi dhe Kisha Adventiste e Ditës së Shtatë .

Në filozofinë e shkencës, holizmi logjik është koncepti që një teori mund të kuptohet vetëm në tërësinë e saj. Ky është quajtur edhe holizëm metodologjik. Në mënyrë të ngjashme, holizmi semantik bën pretendimin se deklaratat kuptimplota rreth fenomeneve komplekse nuk mund të reduktohen në veprimet e individëve. 

Michael Esfeld ka sugjeruar se holizmi është kundër filozofisë analitike, "holizmi në lidhje me fenomenet e qëllimshme është i përhapur në mesin e filozofëve analitikë". 

Holizmi në fizikë i referohet pandashmërisë së disa fenomeneve, veçanërisht fenomeneve kuantike. Fizika klasike nuk mund të konsiderohet si holistike, pasi sjellja e pjesëve të veçanta përfaqëson të tërën. Megjithatë, gjendja e një sistemi në teorinë kuantike i reziston analizave të ngjashme. Gjendja kuantike e një sistemi shpesh përshkruhet si 'e ngatërruar', dhe kështu e pandashme për analiza kuptimplote. 

## Shih edhe 
* Sinergjia
* Materializmi
* Holizmi në shkencë 

## Literatura 
* Fodor, Jerry, and Ernst Lepore, ''Holism: A Shopper's Guide* Wiley. New York. 1992
* Smuts, Jan C.: *Holism and Evolution*, 1926 MacMillan, Compass/Viking Press 1961 reprint: ISBN 0-598-63750-8, Greenwood Press 1973 reprint: ISBN 0-8371-6556-3, Sierra Sunrise 1999 (mildly edited): ISBN 1-887263-14-4
* Hayek, F.A. von. *The Counter-revolution of Science. Studies on the abuse of reason.* Free Press. New York. 1957.
* Mandelbaum, M. *Societal Facts* in Gardner 1959.
* Phillips, D.C. *Holistic Thought in Social Science*. Stanford University Press. Stanford. 1976.
* Dreyfus, H.L. *Holism and Hermeneutics* in *The Review of Metaphysics*. 34. pp.&nbsp;3–23.
* James, S. *The Content of Social Explanation*. Cambridge University Press. Cambridge, 1984.
* Harrington, A. *Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler''. Princeton University Press. 1996.

## Referime