open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekuacioni diferencial homogjen

Një ekuacion diferencial mund të jetë **homogjen** në secilin nga dy aspektet.

Një ekuacion diferencial i rendit të parë thuhet se është homogjen nëse mund të shkruhet

: f(x,y) \, dy = g(x,y) \, dx,

ku f dhe g janë funksione homogjene të së njëjtës shkallë x dhe y .  Në këtë rast, ndryshimi i ndryshores y = ux çon në një ekuacion të formës

: \frac{dx}{x} = h(u) \, du,

që zgjidhet lehtë me integrimin e  dy anëve.

## Ekuacione diferenciale homogjene të rendit të parë 
 
Një ekuacion diferencial i zakonshëm i rendit të parë në formën:

: M(x,y)\,dx + N(x,y)\,dy = 0 

është një tip homogjen nëse të dy funksionet M(x,y) dhe N(x,y) janë funksione homogjene të së njëjtës shkallë n .  Kjo do të thotë, duke shumëzuar çdo ndryshore me një parametër \lambda, gjejmë

: M(\lambda x, \lambda y) = \lambda^n M(x,y) \quad \text{dhe} \quad N(\lambda x, \lambda y) = \lambda^n N(x,y)\,. 

Kështu,

: \frac{M(\lambda x, \lambda y)}{N(\lambda x, \lambda y)} = \frac{M(x,y)}{N(x,y)}\,.
Sainte-Foy-d'Aigrefeuille

'''Sainte-Foy-d'Aigrefeuille'* (; Ocitanisht: *Santa Fe de Grefuèlha* ; Shqip: *Shën Foi i Agrifoit'' ) është një komunë në departamentin Haute-Garonne në Francën jugperëndimore.

## Popullsia
Montaigut-sur-Save

**Montaigut-sur-Save** ( , fjalë për fjalë *Montaigut në Save* ; Ocitanisht: *Montagut de Sava* ; Shqip: *Malguti ndë Savë* ) është një komunë në departamentin Haute-Garonne në Francën jugperëndimore.

## Popullsia
Armenia e Bashkuar

[parapamje|upright=1.35|djathtas|Koncepti modern i [Armenia e Bashkuar|Armenisë së Bashkuar siç pretendohet nga Federata Revolucionare Armene.Portokalli: zonat e populluara dërrmuese nga armenët (Republika e Armenisë: 98%; Nagorno-Karabakh: 99%; Javakheti: 95%)E verdha: Zonat historikisht armene me popullsi armene aktualisht pa ose me pak rëndësi (Armenia Perëndimore dhe Nahiçevani)*Shënim: Artsakh (Nagorno-Karabakh) është paraqitur në kufijtë de facto të para vitit 2020*.]]
[parapamje|upright=1.35|djathtas|[Mali Ararat, sot ndodhet në Turqi, siç shihet nga kryeqyteti i Armenisë Jerevan. Mali është një simbol i Armenisë Perëndimore për shumë armenë.]]
**Armenia e Bashkuar** (Armenisht: Միացեալ Հայաստան, romanizuar: ''Miats'eal Hayastan*) gjithashtu i njohur si **Armenia e Madhe** është një koncept irredentist etno-nacionalist armen që i referohet zonave brenda atdheut tradicional armen - Malësia armene - të cilat aktualisht janë ose kanë qenë historikisht të populluara kryesisht nga armenë. Ideja e asaj që armenët e shohin si bashkim të tokave të tyre historike ishte mbizotëruese gjatë gjithë shekullit të 20-të dhe është përkrahur nga individë, organizata dhe institucione të ndryshme, duke përfshirë partitë nacionaliste Federata Revolucionare Armene (ARF ose Dashnaktsutyun) dhe Trashëgimia, ASALA dhe të tjerë.

Ideja e ARF për "Armeninë e Bashkuar" përfshin pretendime ndaj Armenisë Perëndimore (Turqia lindore), Nagorno-Karabakh (Artsakh), enklavës pa dalje në det Nahçivani (Nakhichevan) të Azerbajxhanit dhe rajonit Javakheti (Javakhk) të Gjeorgjisë. Në vitin 1919, qeveria e Republikës së Parë të Armenisë, e dominuar nga ARF, shpalli bashkimin formal të tokave armene. ARF i mbështet pretendimet e saj ndaj Armenisë Perëndimore, tani e kontrolluar nga Turqia, në Traktatin e Sèvres të vitit 1920, i cili në fakt u mohua nga ngjarjet e mëvonshme historike. Këto pretendime territoriale shihen shpesh si qëllimi përfundimtar i njohjes së gjenocidit armen dhe si pjesë e dëmshpërblimeve të gjenocidit armen.

Lëvizja më e fundit irredentiste armene, lëvizja Karabakh e cila filloi në vitin 1988, u përpoq të bashkonte Nagorno-Karabakh me Armeninë e atëhershme sovjetike. Si rezultat i luftës së mëvonshme me Azerbajxhanin, forcat armene vendosën kontroll efektiv mbi pjesën më të madhe të Nagorno-Karabakh dhe rretheve përreth, duke arritur kështu bashkimin *de facto'' të Armenisë dhe Karabakut. Disa nacionalistë armenë e konsiderojnë Nagorno-Karabakh "fazën e parë të Armenisë së Bashkuar".

## Referime
;Bibliografia
*
Layrac-sur-Tarn

**Layrac-sur-Tarn** (, fjalë për fjalë *Layrac në Tarn* ; Languedocien: *Lairac de Tarn* ; Shqip: *Laraku i Tarnit* ) është një komunë në departamentin Haute-Garonne në Francën jugperëndimore.

## Popullatë 
## Pamjet 

File:Layrac-sur-Tarn_L'église.jpg|Kisha
Armenia e Madhe

[parapamje|250px|Armenia e Madhe brenda kufijve të perandorisë me jetë të shkurtër të mbretit [Tigrani i Madh|Tigran II (rreth 80 pes)]]
**Armenia e Madhe** (Armenisht: Մեծ Հայք, romanizuar: *Mets Hayk*) është emri i dhënë për shtetin armen që u shfaq në malësitë armene gjatë mbretërimit të mbretit Artaxias I në kapërcyell të shekullit të 2-të pes. Termi u përdor për t'iu referuar kryesisht pesëmbëdhjetë provincave që përbënin mbretëritë armene gjatë periudhave klasike, antike të vonë dhe mesjetare nga autorë bashkëkohorë armenë dhe joarmenë.

## Shtrirja 
Megjithëse kufijtë e saj nuk u përcaktuan kurrë saktësisht, Armenia e Madhe zakonisht i referohej shtrirjes së tokës që fillon nga lumi Eufrat në perëndim, rajonit të Arcahut dhe pjesëve të asaj që tani janë Azerbajxhani dhe Azerbajxhani iranian në lindje, pjesë të shtetit modern të Gjeorgjisë në veri, me kufirin e saj jugor që rrethon majën veriore të Mesopotamisë.

Romakët e quanin atë në latinisht si *Armenia Maior* ndërsa popujt greqishtfolës e quanin *Armenia Megale* (Ἀρμενία Μεγάλη), për ta dalluar nga Armenia e Vogël (''Pok'r Hayk′*, në latinisht *Armenia Minor*). Më vonë do të përdorej për ta dalluar atë nga mbretëria mesjetare që u krijua në Kiliki, e cila nganjëherë quhej Armenia e Vogël.

## Harta 
## Referime 
## Lexim më tutje 
*Adontz, Nicholas. *Armenia in the Period of Justinian: The Political Conditions Based on the Naxarar System*, trans. Nina Garsoïan (Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation, 1970). 
*Hewsen, Robert H. *Armenia: A Historical Atlas'' (Chicago: Chicago University Press, 2001).
Funksioni i anasjelltë

djathtas|parapamje| Një funksion f dhe inversi i tij f^{-1} . Për shkak se f pasqyron a në 3, inversi f^{-1} e paraqet 3 në a .
Në matematikë, **funksioni i anasjelltë** i një funksioni f (i quajtur edhe **inversi** i f ) është një funksion që zhbën veprimin e f . Inversi i f ekziston nëse dhe vetëm nëse f është bijektiv, dhe nëse ekziston, shënohet me f^{-1} .

Për një funksion f\colon X\to Y, e anasjellta e saj f^{-1}\colon Y\to X pranon një përshkrim të qartë: ai dërgon çdo element y\in Y tek elementi unik x\in X e tillë që f(x)=y .

Si shembull, merrni parasysh funksionin me vlerë reale të një ndryshoreje reale të dhënë nga f(x) = 5x-7  . Mund të mendohet f si funksioni i cili shumëzon hyrjen e tij (x)me 5 dhe më pas zbret 7 nga rezultati. Për ta zhbërë këtë, shtohet 7 në hyrje, pastaj rezultati pjesëtohet me 5. Prandaj, inversi i f është funksioni f^{-1}\colon \R\to\R përcaktuar nga f^{-1}(y) = \frac{y+7}{5} .

## Përkufizimet 
djathtas|parapamje|240x240px| Nëse f hartëzon X në Y, atëherë f^{-1} hartëzon Y përsëri në X .
Le të jetë f një funksion domeni i të cilit është bashkësia X dhe kodomani i të cilit është bashkësia Y . Atëherë f është *i kthyeshëm* nëse ekziston një funksion g nga Y në X i tillë që g(f(x))=x per te gjithe x\in X dhe f(g(y))=y për të gjitha y\in Y . 

Nëse f është i kthyeshëm, atëherë ekziston saktësisht një funksion g që plotëson këtë veti. Funksioni g quhet inversi i f, dhe zakonisht shënohet si f^{-1}, një shënim i prezantuar nga John Frederick William Herschel në 1813.     

Funksioni f është i kthyeshëm nëse dhe vetëm nëse është bijektiv. Kjo për shkak se kushti g(f(x))=x për të gjitha x\in X nënkupton që f është injektiv, dhe kushti f(g(y))=y për të gjitha y\in Y do të thotë se f është syrjektiv .

Funksioni i anasjelltë f −1 në f mund të përshkruhet në mënyrë eksplicite si funksion

: f^{-1}(y)=(\text{elementi unik }x\in X\text{ i tillë që }f(x)=y) .

### I anasjellti dhe përbërja 
Kujtoni se nëse f është një funksion i kthyeshëm me fytyrë X dhe shëmbëllim Y, atëherë

:  f^{-1}\left(f(x)\right) = x, për çdo x \in X dhe  f\left(f^{-1}(y)\right) = y për çdo y \in Y  .

Duke përdorur përbërjen e funksioneve, kjo shpallje mund të rishkruhet në ekuacionet e mëposhtme midis funksioneve:

:  f^{-1} \circ f = \operatorname{id}_X dhe f \circ f^{-1} = \operatorname{id}_Y, 

## Shëmbuj 
### Funksioni kuadratik dhe rrënja katrore 
Funksioni f: R \to [0, \infty]  i dhënë nga f(x) = x^2  nuk është injektiv sepse (-x)^2=x^2 per te gjithe x\in\R . Prandaj, f  nuk është i kthyeshëm.

Nëse bashkësia e fytyrave të funksionit është e kufizuar në numrat realë jonegative, domethënë, ne marrim funksionin f\colon [0,\infty)\to [0,\infty);\ x\mapsto x^2 me të njëjtin *rregull* si më parë, atëherë funksioni është bijektiv dhe kështu, i kthyeshëm.  Funksioni i anasjelltë këtu quhet *funksioni i rrënjës katrore (pozitiv)* dhe shënohet me x\mapsto\sqrt x .

### Funksionet standarde të anasjellta 
Tabela e mëposhtme tregon disa funksione standarde dhe të kundërtët e tyre:

djathtas|parapamje|240x240px| Anasjellta e g \circ f  është  f^{-1} \circ g^{-1}  .
Gjithë Azerbajxhani

parapamje|240px|Harta e (Gjithë) Azerbajxhanit të Madh siç është vizualizuar nga Nofel Tahirzadeh gjatë periudhës sovjetike.
**Gjithë Azerbajxhani** (Azerisht: *Bütöv Azərbaycan*) është një koncept irredentist i bashkimit të territoreve të supozuara historikisht të banuara nga azerbajxhanasit në Republikën e Azerbajxhanit.

## Historia 
Ideja e "Gjithë Azerbajxhani" u formulua nga Piruz Dilanchi në vitin 1991 dhe u përcaktua nga presidenti azerbajxhanas Abulfaz Elchibey (s. 1992-93) në vitin 1992. Në vitin 1991, Dilanchi themeloi organizatën nacionaliste SANLM dhe Elchibey themeloi organizatën "Bashkimi i Gjithë Azerbajxhanit" (*Bütöv Azərbaycan Birliyi*) në vitin 1997. Elchibey botoi librin e tij mbi idenë, *Bütöv Azərbaycan yolunda*, në Turqi në vitin 1998. Ai pretendonte se kufijtë e Azerbajxhanit duhet të shtriheshin nga Derbenti në Gjirin Persik. Elchibey pretendoi se ky ishte një territor i pranisë historike etnike Azerbajxhan. Ai propozoi që Azerbajxhani kishte të drejtë ta sundonte atë, sipas një sistemi të propozuar qeverisjeje të quajtur "Tokat e Bashkuara të Azerbajxhanit" (*Birləşmiş Azərbaycan Yurdları*). Pas vdekjes së tij më 2002, ajo u botua pas vdekjes. Ai kundërshtoi idenë e një Azerbajxhani Jugor të veçantë dhe të pavarur. Historiografia azerbajxhanase portretizon fillimin deri në mesin e viteve 1800 si situatën "ideale" dhe "normative" me sovranitetin e Azerbajxhanit mbi Karabakun dhe Azerbajxhanin Jugor (Iran), pavarësisht se një "Azerbajxhan i Bashkuar" nuk ishte kurrë, në fakt, i pavarur, por gjithmonë pjesë e perandorive persiane.

## Kufijtë 
Edhe pse kufijtë e të Gjithë Azerbajxhanit nuk janë të përcaktuar në mënyrë të rreptë, disa përkrahës i portretizojnë ato si që përfshijnë fushat e mëposhtme:

*Azerbajxhani i Jugut (*Cənubi Azərbaycan*) - provincat  e Azerbajxhanit Lindor, Azerbajxhanit Perëndimor, Ardabilit dhe Zanjanit
*Azerbajxhani Perëndimor (*Qərbi Azərbaycan*) -  i gjithë  territori i Armenisë
*Derbent (Dərbənd) -  distrikti Derbentsky, Republika e Dagestanit
*Borchali (*Borçalı*) -  (vend) pjesë e provincës Kvemo Kartli të Gjeorgjisë

## Shih gjithashtu 
*Kufiri Azerbajxhan-Iran
*Nacionalizmi azerbajxhanas
**Lëvizja e Zgjimit Kombëtar të Azerbajxhanit Jugor
*Korridori i Zangezurit
*Azerbajxhani Perëndimor (koncepti irredentist)

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
*
Odisht

**Odia** (  , ISO : Oṛiā  )  e përkthyer më parë si **Orija**) është një gjuhë indo-ariane e folur në shtetin Indian të Odishës . Është gjuha zyrtare në Odisha (e përkthyer më parë si Orissa),  ku folësit vendas përbëjnë 82% të popullsisë,  dhe flitet gjithashtu në pjesë të Bengalit Perëndimor,  Xharkandit, Andhra Pradesh dhe Çatisgarit .  Odia është një nga shumë gjuhët zyrtare të Indisë ; është gjuha zyrtare e Odishës dhe gjuha e dytë zyrtare e Jharkhand.    Gjuha flitet gjithashtu nga 700,000 njerëz në Çatisgarit .
parapamje| Tabelë tregjuhëshe në Aeroportin Bhubaneshvar me tekst në Odia, Hindi dhe Anglisht
Odia është gjuha e gjashtë indiane që cilësohet si gjuhë klasike, në bazë të historisë së gjatë letrare dhe pa huazim të gjerë nga gjuhë të tjera.     Mbishkrimi më i hershëm i njohur në Odia daton në shekullin e 10-të të es. 

Në nënkontinentin Indian, një komandim mbi gjuhën Odia, së bashku me sanskriten, tamilen, telugun, meitein, persishten ose arabishten, vlerësohet dhe respektohet shumë për mësimin e vallëzimeve (më së shumti vallet klasike indiane ) pasi kërcimtarët mund të kishin mjetet e këtyre gjuhëve për të shkoni në tekstet e materialit parësor. 
parapamje| Mbishkrim Urajam në Odian e Vjetër, statut mbretëror i dinastisë Ganga Lindore (1051 e.s.)

## Fonologjia 
parapamje| Shqiptimi i alfabetit Odia .
Odia ka 30 fonema bashkëtingëllore, 2 fonema gjysmëzanore dhe 6 fonema zanoresh.

Gjatësia nuk është dalluese. Zanorja  mund të dëgjohet edhe si alofone e , ose si alofon i bashkimit të sekuencave  ose  .  Zanoret fundore shqiptohen në gjuhën standarde, p.sh. Odia  dallon nga bengali  "lule". 

**Odia në shkrimin Odia**

: 

**Odia në IAST**

: **Anuccheda eka:** Samasta manuṣya janmakāḷaru swādhīna ebaṅ marẏyādā o adhikārare samāna. Semānaṅkaṭhāre buuddhi o bibeka nihita achi ebaṅ semānaṅku paraspara prati bhrātr̥twa manobhābare byabahāra karibā ucit.

**Odia në AFN**

: : 

**Përkthimi**

: **Neni 1:** Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe të drejta. Ata janë të pajisur me arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri-tjetrit në frymë vëllazërimi.
Krishna

parapamje|Statujë e Krishnës në Tempullin Sri Mariamman, Singapor
 
**Krishna** ( Sanskritisht : कृष्ण, IAST:  Kṛṣṇa ) është një hyjni kryesore në hinduizëm . Ai adhurohet si avatari i tetë i Vishnut dhe gjithashtu si Zoti Suprem në të drejtën e tij.  Ai është perëndia e mbrojtjes, dhembshurisë, butësisë dhe dashurisë;   dhe është një nga më të njohurat dhe më të nderuarit në mesin e hyjnive hindu.  Ditëlindja e Krishnës festohet çdo vit nga hindutë në ditën Krishna Janmashtami sipas kalendarit hindu hënor, i cili bie në fund të gushtit ose në fillim të shtatorit të kalendarit Gregorian .  

Anekdotat dhe rrëfimet e jetës së Krishnës në përgjithësi titullohen si *Krishna Līlā* . Ai është një personazh qendror në *Mahabharata*, *Bhagavata Purana*, *Brahma Vaivarta Purana* dhe *Bhagavad Gita*, dhe përmendet në shumë tekste filozofike, teologjike dhe mitologjike hindu .  Ata e portretizojnë atë në këndvështrime të ndryshme: si një fëmijë-zot, një shakatar, një i dashur model, një hero hyjnor dhe qenie supreme universale.  Ikonografia e tij pasqyron këto legjenda dhe e tregon atë në faza të ndryshme të jetës së tij, si një foshnjë që ha gjalpë, një djalë i ri që i bie flautit, një djalë i ri me Radhën ose i rrethuar nga besimtare femra; ose një karrocier miqësor që i jep këshilla Arjunës . 

Emri dhe sinonimet e Krishnës janë gjurmuar në 1mijëvjeçaritletërsia dhe kultet pes .  Në disa nën-tradita, si Krishnaizmi, Krishna adhurohet si *Svayam Bhagavan* (Zoti Suprem). Këto nën-tradita u ngritën në kontekstin e lëvizjes Bhakti të epokës mesjetare.   Literatura e lidhur me Krishna ka frymëzuar shumë arte performuese si vallëzimi Bharatanatyam, Kathakali, Kuchipudi, Odissi dhe Manipuri .   Ai është një perëndi pan-hindu, por është veçanërisht i nderuar në disa vende, si Vrindavan në Uttar Pradesh,  Dwarka dhe Junagadh në Gujarat ; aspekti Jagannatha në Odisha, Mayapur në Bengalin Perëndimor ;    në formën e Vithoba në Pandharpur, Maharashtra, Shrinathji në Nathdwara në Rajasthan,   Udupi Krishna në Karnataka,  Parthasarathy në Tamil Nadu dhe në Aranmula, Kerala, dhe Guruvayoorappan në Guruvayoor në Kerala .  Që nga vitet 1960, adhurimi i Krishnës është përhapur gjithashtu në botën perëndimore dhe në Afrikë, kryesisht për shkak të punës së Shoqatës Ndërkombëtare për Ndërgjegjen e Krishnës (ISKCON).
Ekuacioni diferencial i pjesshëm parabolik

Një **ekuacion diferencial i pjesshëm parabolik** është një lloj ekuacioni diferencial i pjesshëm (EDP). EDP-të parabolike përdoren për të përshkruar një shumëllojshmëri të gjerë të dukurive që varen nga koha, duke përfshirë përcjelljen e nxehtësisë, difuzionin e grimcave dhe çmimin e instrumenteve investuese derivative .

## E ç'është një EDP parabolike? 
Për të përcaktuar llojin më të thjeshtë të një EDP-je parabolike, merrni parasysh një funksion me vlera reale u(x, y) e dy ndryshoreve reale të pavarura, x dhe y . Një PDE e rendit të dytë, lineare, me koeficient konstantë për u merr formën

: Au_{xx} + 2Bu_{xy} + Cu_{yy} + Du_x + Eu_y + F = 0,

dhe ky EDP klasifikohet si *parabolik* nëse koeficientët plotësojnë kushtin

: B^2 - 4AC = 0.

Zakonisht x paraqet pozicion njëdimensional dhe y përfaqëson kohën, dhe EDP zgjidhet në varësi të kushteve të përcaktuara fillestare dhe kufitare.

Emri "parabolik" përdoret sepse supozimi mbi koeficientët është i njëjtë me kushtin për ekuacionin e gjeometrisë analitike A x^2 + 2B xy + C y^2 + D x + E y + F = 0 për të përcaktuar një parabolë planare.

Shembulli themelor i një EDP parabolik është ekuacioni i nxehtësisë njëdimensionale,

: u_t = \alpha\,u_{xx},

ku u(x,t) është temperatura në atë kohë t dhe në vendndodhjen x përgjatë një shufre të hollë dhe \alpha është një konstante pozitive ( *difuziviteti termik* ). Simboli u_t nënkupton derivatin e pjesshëm të u në lidhje me ndryshoren kohë t, dhe në mënyrë të ngjashme u_{xx} është derivati i dytë i pjesshëm në lidhje me x . Për këtë shembull, t luan rolin e y në EDP të përgjithshme lineare të rendit të dytë: A = \alpha, E = -1, dhe koeficientët e tjerë janë zero.

Ekuacioni i nxehtësisë thotë, përafërsisht, se temperatura në një kohë dhe pikë të caktuar rritet ose bie me një shpejtësi proporcionale me ndryshimin midis temperaturës në atë pikë dhe temperaturës mesatare pranë asaj pike. Madhësia u_{xx} mat se sa larg është temperatura nga përmbushja e vetive të vlerës mesatare të funksioneve harmonike .

Koncepti i një EDP parabolik mund të përgjithësohet në disa mënyra. Për shembull, rrjedha e nxehtësisë përmes një trupi material rregullohet nga ekuacioni tredimensional i nxehtësisë ,

: u_t = \alpha\,\Delta u,

ku

: \Delta u := \frac{\partial^2u}{\partial x^2}+\frac{\partial^2u}{\partial y^2}+\frac{\partial^2u}{\partial z^2}

tregon operatorin e Laplasit që vepron mbi u . Ky ekuacion është prototipi i një EDP *parabolik shumëdimensional*.

Duke vënë në dukje se -\Delta është një operator eliptik sugjeron një përkufizim më të gjerë të një EDP parabolik:

: u_t = -Lu,

ku L është një operator eliptik i rendit të dytë (që nënkupton se L duhet të jetë pozitiv ; një rast ku u_t = +Lu konsiderohet më poshtë).

## Zgjidhje 
Nën supozime të gjera, një problem me vlerë fillestare/kufitare për një EDP parabolik linear ka një zgjidhje për të gjitha vlerat kohore. Zgjidhja u(x,t), në funksion të x për një kohë të caktuar t > 0, në përgjithësi është më e butë se të dhënat fillestare u(x,0) = u_0(x) .
Azerbajxhani Perëndimor (koncepti irredentist)

parapamje|300px|djathtas|Harta që përshkruan Kaukazin në 1801. Krijuar nga autoritetet cariste në 1901 (harta është në rusisht)
**Azerbajxhani Perëndimor** (azerbajxhanisht: *Qərbi Azərbaycan*) është një koncept politik irredentist që përdoret në Republikën e Azerbajxhanit kryesisht për t'iu referuar territorit të Republikës së Armenisë. Zyrtarët e Azerbajxhanit kanë pretenduar në mënyrë të rreme se territori i republikës moderne armene ishin toka që dikur i përkisnin azerbajxhanasve. Pretendimet e saj janë kryesisht të varura nga pretendimi se territori i tanishëm armen ishte nën sundimin e fiseve, perandorive dhe hanateve të ndryshme turkike nga Mesjeta e Vonë deri në Traktatin e Turkmenchay (1828) i nënshkruar pas Luftës Ruso-Persiane të 1826-1828. Koncepti ka marrë miratimin zyrtar nga qeveria azerbajxhanase dhe është përdorur nga presidenti i saj aktual, Ilham Aliyev, i cili, që nga viti 2010, i është referuar rregullisht "Irevan" (Jerevan), "Göyçə" (Liqeni Sevan) dhe "Zangazur" (Syunik) si “tokat azerbajxhane” të dikurshëm dhe të ardhshëm. Koncepti irredentist i "Azerbajxhanit Perëndimor" shoqërohet me pretendime të tjera irredentiste të promovuara nga zyrtarë dhe akademikë të Azerbajxhanit, duke përfshirë "Republikën Goycha-Zangazur" dhe "Republikën e Irevanit".

Pasi Aliyev u emërua në vitin 2018 nga Partia e Azerbajxhanit të Ri si kandidat presidencial, ai bëri thirrje për "kthimin e Azerbajxhanit në këto troje" dhe vendosjen e kësaj si "qëllimin tonë politik dhe strategjik, dhe ne duhet t'i afrohemi gradualisht". Në dhjetor 2022, Azerbajxhani nisi fushatën e tij "Kthimi i Madh", i cili gjoja promovon vendosjen e Azerbajxhanasve etnikë që dikur jetonin në Armeni dhe Nagorno-Karbakh. Në fjalimin e tij të inaugurimit në "ndërtesën administrative të Komunitetit të Azerbajxhanit Perëndimor" në dhjetor 2022, Presidenti Aliyev tha "Armenia e sotme është toka jonë. Kur e thashë vazhdimisht këtë më parë, ata u përpoqën të kundërshtonin dhe të pretendonin se unë kam pretendime territoriale. Këtë po e them si fakt historik. Nëse dikush mund të vërtetojë një teori tjetër, le të dalë”.

Që nga fundi i Luftës së Dytë të Nagorno-Karabakut në vitin 2020, Azerbajxhani ka promovuar gjithnjë e më shumë pretendime irredentiste ndaj territorit armen. Këto pretendime territoriale të prodhuara janë pjesë e strategjisë së Azerbajxhanit për të dobësuar kërkesat e Armenisë për një status special për armenët që jetojnë në Nagorno-Karabakh. Edhe pse Azerbajxhani përpiqet të barazojë të drejtat e "Azerbajxhanit Perëndimor" me ato të Karabakut në negociatat e tij me Armeninë, ka dallime të rëndësishme, duke përfshirë faktin se armenët e Nagorno-Karabakut aktualisht jetojnë atje. Kryeministri armen Pashinyan është përgjigjur duke thënë se do të ishte më e saktë të krahasoheshin "Azerbajxhanët perëndimorë" me armenët që dikur jetonin në enklavën e Azerbajxhanit të Nahçivanit.

## Referime 
## Referime 
*
Rrjedhësi

Në fizikë, një **rrjedhës** është një lëng, gaz ose material tjetër që mund të lëvizë vazhdimisht dhe të shformohet ( ***rrjedhë*** ) nën një sforcim prerës të zbatuar ose forcë të jashtme.  Ata kanë modul prerës zero, ose, në terma më të thjeshtë, janë substanca që nuk mund t'i rezistojnë çdo force shtrydhëse të zbatuar ndaj tyre.

Megjithëse termi *rrjedhës* në përgjithësi përfshin si fazat e lëngshme ashtu edhe ato të gazta, përkufizimi i tij ndryshon midis degëve të shkencës . Përkufizimet e *të ngurtës* ndryshojnë gjithashtu, dhe në varësi të fushës, disa substanca mund të jenë të lëngshme dhe të ngurta.  Lëngjet viskoelastike si Silly Putty duket se sillen ngjashëm me një të ngurtë kur zbatohet një forcë e papritur.  Substancat me një viskozitet shumë të lartë, si p.sh. katrani, duket se sillen si të ngurta (shih eksperimentin e rënies së katranit ). Në fizikën e grimcave, koncepti zgjerohet për të përfshirë lëndë rrjedhëse të tjera përveç lëngjeve ose gazeve.  Një lëng në mjekësi ose biologji i referohet çdo përbërësi të lëngshëm të trupit ( lëng trupor ),   ndërsa "lëngu" nuk përdoret në këtë kuptim. Ndonjëherë lëngjet e dhëna për zëvendësimin e rrjedhësve, qoftë me pirje ose me injeksion, quhen gjithashtu lëngje  (p.sh. "pi shumë lëngje"). Në hidraulikë, lëngu është një term që i referohet lëngjeve me veti të caktuara dhe është më i gjerë se vajrat (hidraulikë). 

## Fizika 
Lëngjet shfaqin veti të tilla si:

* mungesa e rezistencës ndaj shformimit të përhershëm, duke i rezistuar vetëm shkallëve relative të shformimit në një mënyrë shpërhapëse, fërkimi dhe
* aftësia për të rrjedhur (e përshkruar edhe si aftësia për të marrë formën e enës).

## Modelimi 
Në një trup të ngurtë, sforcimi në prerje është një funksion i tendosjes, por në një lëng, sforcimi në prerje është një funksion i shkallës së tendosjes . Pasojë e kësaj sjelljeje është ligji i Paskalit i cili përshkruan rolin e shtypjes në karakterizimin e gjendjes së një lëngu.

Sjellja e lëngjeve mund të përshkruhet nga ekuacionet Navier-Stokes - një grup ekuacionesh diferenciale të pjesshme të cilat bazohen në:

* vazhdimësinë ( ruajtja e masës ),
* ruajtjen e impulsit linear ,
* ruajtjen e impulsit këndor ,
* ruajtjen e energjisë .
Kevin McCarthy

**Kevin Owen McCarthy** (shqip: Kevin Ouen MekKarthi; lindur më 26 janar 1965) është një politikan amerikan që shërbeu si kryetari i 55- të i Dhomës së Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara nga janari deri në tetor 2023. Një anëtar i Partisë Republikane, ai përfaqëson qarkun e 20 të Kalifornisë, i cili përfshin pjesën më të madhe të luginës së San Joaquin .   

I lindur në Bakersfield, Kaliforni, MekKarthi u diplomua në Universitetin Shtetëror të Kalifornisë, Bakersfield . Ai shërbeu si anëtar i Asamblesë Shtetërore të Kalifornisë nga viti 2002 deri në 2006, në të njëjtin vit kur u zgjodh për herë të parë në Dhomën e Përfaqësuesve të SHBA. MekKarthi shërbeu si deputeti kryesor republikan i Dhomës së Përfaqësuesve nga 2009 deri në 2011 dhe si rendvënësi i shumicës së Dhomës nga 2011 deri në 2014.   Pas humbjes së rizgjedhjes së udhëheqësit të shumicës së Dhomës së Përfaqësuesve, Eric Cantor, në zgjedhjet paraprake republikane të vitit 2014, McCarthy u zgjodh udhëheqës i shumicës nën folësin John Boehner . Ai e mbajti atë pozicion gjatë mandatit të Paul Ryan-it . Në vitin 2019, pasi Ryan e la politikën, McCarthy u zgjodh udhëheqës i pakicës së shtëpisë. 

Kur Joe Biden fitoi zgjedhjet presidenciale në 2020, MekKarthi mbështeti Donald Trumpin me akuzat e tij për manipulime zgjedhore dhe fillimisht mori pjesë në përpjekjet për të kthyer rezultatin. Pasi Kapitoli u mësy gjatë numërimit zgjedhor, MekKarthi i tërhoqi komentet e mëparshme për mashtrimin zgjedhor dhe fajësoi Trampin për trazirat. Drejt 2022, ai u pajtua publikisht me Trampin. MekKarthi i drejtoi republikanët në fitoren e tyre të ngushtë në zgjedhjet e 2022.

MekKarthi ishte kandidati i partisë së shumicës së Dhomës për kryetar në janar 2023, por nuk e fitoi postin e kryetarit në votimin e parë. Ai më në fund e siguroi postin pas disa ditësh votime të njëpasnjëshme dhe negociatash brenda partisë së tij për votimin e 15-të. Pas një përplasjeje midis konferencës republikane të Dhomës së Përfaqësuesve të udhëhequr nga McCarthy dhe administratës Biden, McCarthy dhe administrata Biden negociuan për të zgjidhur krizën e tavanit të borxhit të vitit 2023 dhe për të parandaluar atë që do të kishte qenë falimentimi i parë kombëtar. Për të zgjidhur krizën, palët negociuan Aktin e Përgjegjësisë Fiskale të vitit 2023, i cili kaloi me mbështetjen dypartiake në Kongres përpara se Biden ta nënshkruante atë në ligj.  Pas një debati kryesisht të paprecedentë në katin e Dhomës së Përfaqësuesve midis anëtarëve të partisë së shumicës, McCarthy u votua si kryetar më 3 tetor 2023.  Mandati i tij ishte i treti më i shkurtër për një Kryetar të Dhomës në historinë e Shteteve të Bashkuara,   dhe ai është kryetari i parë që hiqet ndonjëherë nga roli gjatë një seance legjislative.
Grimca elementare

Në fizikën e grimcave, një **grimcë elementare** ose **grimcë themelore** është një grimcë nënatomike që nuk përbëhet nga grimca të tjera.  Modeli Standard aktualisht njeh shtatëmbëdhjetë (17) grimca të dallueshme - dymbëdhjetë (12) fermione dhe pesë (5) bozone . Si pasojë e kombinimeve të shijes dhe ngjyrës dhe kundërlëndës, fermionet dhe bozonet dihet se kanë përkatësisht 48 dhe 13 variacione.  Midis 61 grimcave elementare të përfshira nga Modeli Standard, numërohen elektronet dhe leptonet e tjerë, kuarket dhe bozonet themelore. Grimcat nënatomike si protonet ose neutronet, të cilat përmbajnë dy ose më shumë grimca elementare, njihen si grimca të përbëra.

Lënda e zakonshme përbëhet nga atome, që dikur mendohej se ishin grimca elementare të pandashme. Emri *atom* vjen nga fjala greke e lashtë *ἄτομος* (  ) që do të thotë *i pandashëm* ose *i paprerë* . Pavarësisht teorive rreth atomeve që kishin ekzistuar për mijëra vjet, ekzistenca faktike e atomeve mbeti e diskutueshme deri në vitin 1905. Në atë vit Albert Ajnshtajni botoi letrën e tij  mbi lëvizjen Brauniane, duke vënë në fund teoritë që i kishin konsideruar molekulat si iluzione matematikore dhe pohonin se lënda përfundimisht ishte e përbërë nga përqendrime të ndryshme të energjisë . 

Përbërësit nënatomikë të atomit u identifikuan për herë të parë në fund të shekullit të 19-të, duke filluar me elektronin, i ndjekur nga protoni në 1919, fotoni në vitet 1920 dhe neutroni në 1932.
Rrethimi i Leningradit

[parapamje|Bateria kundërajrore sovjetike në [Shën Petersburgu|Leningrad pranë Katedrales së Shën Isakut, 1941.]]
**Rrethimi i Leningradit** (Rusisht: *blokada Leningrada*; gjermanisht: *Leningrade Blockade*; finlandisht: *Leningradin piiritys*) ishte një bllokadë e zgjatur ushtarake e ndërmarrë nga fuqitë e Boshtit kundër qytetit sovjetik të Leningradit (Shën Petersburgu i sotëm) në Frontin Lindor të Luftës së Dytë Botërore. Grupi i Ushtrisë Veriore të Gjermanisë përparoi nga jugu, ndërsa ushtria finlandeze aleate e Gjermanisë pushtoi nga veriu dhe përfundoi unazën rreth qytetit.

Rrethimi filloi më 8 shtator 1941, kur *Wehrmacht* ndërpreu rrugën e fundit për në qytet. Megjithëse forcat sovjetike arritën të hapnin një korridor të ngushtë tokësor drejt qytetit më 18 janar 1943, Ushtria e Kuqe nuk e hoqi rrethimin deri më 27 janar 1944, 872 ditë pasi filloi. Bllokada u bë një nga rrethimet më të gjata dhe më shkatërruese në histori, dhe ndoshta ishte rrethimi më i kushtueshëm në histori për shkak të numrit të viktimave që u pësuan gjatë gjithë kohëzgjatjes së tij. Rreth 1.5 milion njerëz vdiqën si rezultat i rrethimit. Ndonëse nuk klasifikohej si krim lufte në atë kohë, në shekullin e 21-të, disa historianë e kanë klasifikuar atë si gjenocid për shkak të urisë sistematike dhe shkatërrimit të qëllimshëm të popullsisë civile të qytetit.

## Shiko edhe 
* Beteja e Stalingradit

## Referime
Ekuacioni diferencial i pjesshëm eliptik

Ekuacionet diferenciale të pjesshme lineare të rendit të dytë (EDP) klasifikohen si **eliptike**, hiperbolike ose parabolike . Çdo EDP lineare e rendit të dytë me dy ndryshore mund të shkruhet në formën

: Au_{xx} + 2Bu_{xy} + Cu_{yy} + Du_x + Eu_y + Fu +G= 0,\,

ku A,B,C,D,E,F \text{ dhe } G  janë funksione të x dhe y dhe ku u_x=\frac{\partial u}{\partial x}, u_{xy}=\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} dhe në mënyrë të ngjashme për  u_{xx},u_y,u_{yy} . Një EDP i shkruar në këtë formë është eliptik nëse

: B^2-AC

me këtë konventë emërtimi të frymëzuar nga ekuacioni për një elips planar .

Shembujt më të thjeshtë të EDP-ve eliptike janë ekuacioni i Laplasit, \Delta u=u_{xx}+u_{yy}=0 dhe ekuacioni i Puasonit, \Delta u=u_{xx}+u_{yy}=f(x,y). Në një farë kuptimi, çdo EDP tjetër eliptike me dy ndryshore mund të konsiderohet të jetë një përgjithësim i një prej këtyre ekuacioneve, pasi mund të vihet gjithmonë në formën kanonike

: u_{xx}+u_{yy}+\text{ (termat e rendeve më të ulëta)}=0 

përmes një ndryshimi të variablave.
Meteora

parapamje| Meteora gjatë natës
**Meteora** (  Greqisht: Μετέωρα ) është një formacion shkëmbor në njësinë rajonale të Trikallës, në Thesali, Greqi, që pret një nga komplekset më të mëdha dhe të ndërtuara më me shpejtësi të manastireve ortodokse, i dyti për nga rëndësia vetëm pas malit Athos .  Gjashtë manastiret (nga njëzet e katër origjinale) janë ndërtuar mbi shtylla të mëdha natyrore dhe gurë të rrumbullakosur si kodra që dominojnë zonën. Midis shekujve XIII dhe XIV, 24 manastire u krijuan në majë të shkëmbinjve.  Meteora ndodhet pranë qytetit të Kallabakës në skajin veriperëndimor të fushës së Thesalisë pranë lumit Pineios dhe maleve të Pindit . 

Meteora u shtua në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në vitin 1988 për shkak të arkitekturës dhe bukurisë së jashtëzakonshme të kompleksit, përveç rëndësisë së tij fetare dhe artistike. 

djathtas|parapamje|250x250px| Shkëmbinjtë Alfa, Beta dhe Gama të Meteorës

### Meteoroni i Madh 
parapamje| Meteoroni i Madh
parapamje| Manastiri i Madh Meteoron
Manastiri i Shenjtë i Meteoronit të Madh është manastiri më i vjetër dhe më i madhi i Meteorës. Manastiri besohet të jetë ndërtuar pak para mesit të shekullit të 14-të nga një murg nga mali Athos i quajtur Shën Athanas Meteoriti .  Ai filloi ndërtimin me një kishë kushtuar Nënës së Zotit, Virgjëreshës Mari . Më vonë ai shtoi qeli të vogla në mënyrë që murgjit të mund të përqendroheshin dhe të jetonin në majë të formacioneve shkëmbore.  Emri i dytë i manastirit është Manastiri i Shenjtë i Shpërfytyrimit, i cili e ka marrë emrin nga kisha e dytë e ndërtuar nga Shën Meteoriti. Pasardhësi i Shën Athanasit ishte Shën Joasafi, i cili vazhdoi të ndërtonte më shumë qeli, një spital dhe rinovoi kishat në majë të shkëmbinjve. Manastiri lulëzoi në shekullin e 16-të kur mori shumë dhurime perandorake dhe mbretërore.  Në atë kohë ajo kishte mbi treqind murgj që jetonin dhe adhuronin brenda qelive të saj. Është ende një manastir i gjallë pasi në vitin 2015 kishte tre murgj në banesë  

## Referime
Bllokada

parapamje|Gjarpri i madh i Scott-it, një hartë vizatimore që ilustron bllokadën e Konfederatës nga Bashkimi gjatë Luftës Civile Amerikane, e njohur si Plani Anaconda, ilustruar nga J.B. Elliott.
Një **bllokadë** është akti i parandalimit aktiv të një vendi ose rajoni nga marrja ose dërgimi i ushqimit, furnizimeve, armëve ose komunikimeve, dhe ndonjëherë edhe njerëzve, me forcë ushtarake. Një bllokadë ndryshon nga një embargo ose sanksion, të cilat janë pengesa ligjore për tregtinë dhe jo barriera fizike. Ajo dallon gjithashtu nga një rrethim në atë që një bllokadë zakonisht i drejtohet një vendi ose rajoni të tërë, në vend të një fortese ose qyteti dhe objektivi mund të mos jetë gjithmonë pushtimi i zonës.

Ndërsa shumica e bllokadave historikisht ndodhën në det, bllokadat mund të përdoren edhe në tokë për të parandaluar hyrjen e një zone. Për shembull, Armenia është një vend pa dalje në det që Turqia dhe Azerbajxhani e bllokojnë. Kështu, Armenia nuk mund të zhvillojë tregti ndërkombëtare përmes këtyre vendeve, dhe kryesisht tregton përmes Gjeorgjisë. Kjo kufizon zhvillimin ekonomik të vendit.
, U-boat gjermane u përpoqën të ndalonin anijet që transportonin ushqime, furnizime dhe materiale të arrinin në Mbretërinë e Bashkuar, një shembull i një bllokade të largët.]]
Një fuqi bllokuese mund të kërkojë të ndërpresë të gjithë transportin detar nga dhe në vendin e bllokuar; edhe pse ndalimi i të gjithë transportit tokësor për në dhe nga një zonë mund të konsiderohet gjithashtu një bllokadë. Bllokadat kufizojnë të drejtat tregtare të neutralëve, të cilët duhet të dorëzojnë për inspektim për kontrabandë, të cilën fuqia bllokuese mund ta përcaktojë ngushtë ose gjerësisht, ndonjëherë duke përfshirë ushqimin dhe ilaçet. Në shekullin e 20-të, fuqia ajrore është përdorur gjithashtu për të rritur efektivitetin e bllokadës duke ndaluar trafikun ajror brenda hapësirës ajrore të bllokuar.

Patrulla e ngushtë e porteve armiqësore, për të parandaluar daljen e forcave detare në det, quhet edhe bllokadë. Kur qytetet ose kështjellat bregdetare rrethoheshin nga ana e tokës, rrethuesit shpesh bllokonin edhe anën e detit. Kohët e fundit, bllokadat kanë përfshirë ndonjëherë ndërprerjen e komunikimeve elektronike duke bllokuar sinjalet e radios dhe shkëputjen e kabllove nënujore.

## Shiko edhe 
* Rrethimi

## Referime
Sanksionet ekonomike

parapamje|Skena e limanit Storck.
**Sanksionet ekonomike** janë ndëshkime tregtare dhe financiare të aplikuara nga shtetet ose institucionet kundër shteteve, grupeve ose individëve. Sanksionet ekonomike janë një formë shtrëngimi që përpiqet të detyrojë një aktor të ndryshojë sjelljen e tij përmes përçarjes në shkëmbimin ekonomik. Sanksionet mund të synojnë të detyrojnë (një përpjekje për të ndryshuar sjelljen e një aktori) ose parandaluese (një përpjekje për të ndaluar një aktor nga veprime të caktuara).

Sanksionet mund të synojnë një vend të tërë ose mund të synohen më ngushtë ndaj individëve ose grupeve; kjo formë e fundit e sanksioneve nganjëherë quhen "sanksione të zgjuara". Format kryesore të sanksioneve ekonomike përfshijnë barrierat tregtare, ngrirjen e aseteve, ndalimet e udhëtimit, embargo armësh dhe kufizime në transaksionet financiare.

Efikasiteti i sanksioneve në arritjen e qëllimeve të synuara është objekt debati. Ndikimi humanitar i sanksioneve në mbarë vendin ka qenë objekt polemikash. Si pasojë, që nga mesi i viteve 1990, sanksionet e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara (KSOKB) kanë tentuar të synojnë individë dhe subjekte, në kontrast me sanksionet mbarëkombëtare të dekadave të mëparshme.

## Shiko edhe 
* Sanksionet ndërkombëtare

## Referime
Incidenti i Banja Lukës

parapamje|Përshkrimi i ngjarjes nga artisti.
**Incidenti i Banja Lukës**, më 28 shkurt 1994, ishte një incident në të cilin u angazhuan gjashtë avionë sulmues të lehtë të Forcave Ajrore të Republika Srpska J-21 Jastreb dhe 4 prej tyre u rrëzuan nga avionë luftarakë të NATO-s nga Forcat Ajrore të Shteteve të Bashkuara. Luftëtarët amerikanë F-16 në jugperëndim të Banja Lukës, Bosnje dhe Hercegovinë angazhuan me sukses dhe shkatërruan disa avionë luftarakë serbë të Bosnjës, të cilët kishin sulmuar një fabrikë boshnjake, duke mos pësuar asnjë viktimë. Ai shënoi aksionin e parë luftarak aktiv, ajër-ajër ose ndryshe, në historinë e NATO-s.

## Shiko edhe 
* Lufta e Bosnjës

## Referime
Lufta ekonomike

[parapamje|Ushtarët e Unionit që shkatërrojnë shtyllat e [Telegrafi|telegrafit dhe hekurudhat në Gjeorgji, 1864.]]
**Lufta ekonomike** është një strategji ekonomike e përdorur nga vendet ndërluftuese me qëllim të dobësimit të ekonomisë së shteteve të tjera. Kjo arrihet kryesisht me përdorimin e bllokadave ekonomike. Shkatërrimi i të korrave të armikut është një metodë klasike, e përdorur për mijëra vjet.

Në operacionet ushtarake, lufta ekonomike mund të pasqyrojë politikën ekonomike të ndjekur si pjesë e operacioneve të hapura ose të fshehta, operacioneve kibernetike, operacioneve të informacionit gjatë ose para një lufte. Lufta ekonomike synon të kapë ose ndryshe të kontrollojë furnizimin e burimeve kritike ekonomike në mënyrë që agjencitë miqësore ushtarake dhe të inteligjencës t'i përdorin ato dhe forcat armike jo.

Koncepti i luftës ekonomike është më i zbatueshëm për luftën totale, e cila përfshin jo vetëm forcat e armatosura të vendeve armike, por edhe ekonomitë e mobilizuara të luftës. Në një situatë të tillë, dëmtimi i ekonomisë së një armiku është dëmtim i aftësisë së atij armiku për të luftuar një luftë. Politikat e tokës së djegur mund t'i mohojnë burimet një armiku pushtues.

Politikat dhe masat në luftën ekonomike mund të përfshijnë bllokadën, listën e zezë, blerjet ekskluzive, shpërblimet dhe kapjen ose kontrollin e aseteve ose linjave të furnizimit të armikut. Politika të tjera, si diskriminimi tarifor, sanksionet, pezullimi i ndihmës, ngrirja e aseteve kapitale, ndalimi i investimeve dhe flukseve të tjera të kapitalit dhe shpronësimi, edhe pa luftë të armatosur ushtarake, mund të referohen si luftë ekonomike.

## Shiko edhe 
* Ekonomia

## Referime
Uria (gjendje shëndetësore)

[parapamje|325x325px|Vajzë ruse e uritur gjatë [Uria ruse e 1921-1922|urisë ruse të 1921-1922.]]
**Uria** është një mungesë e rëndë në marrjen e energjisë kalorike, nën nivelin e nevojshëm për të mbajtur jetën e një organizmi. Është forma më ekstreme e kequshqyerjes. Tek njerëzit, uria e zgjatur mund të shkaktojë dëmtim të përhershëm të organeve dhe përfundimisht vdekje. Termi ***inanition*** i referohet simptomave dhe efekteve të urisë. Uria mund të përdoret gjithashtu si një mjet torture ose ekzekutimi.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), uria është kërcënimi i vetëm më i rëndë për shëndetin publik në botë. OBSH gjithashtu thekson se kequshqyerja është deri tani kontribuuesi më i madh në vdekshmërinë e fëmijëve, i pranishëm në gjysmën e të gjitha rasteve. Nënushqyerja është një faktor kontribues në vdekjen e 3.1 milionë fëmijëve nën pesë vjeç çdo vit. Shifrat për urinë aktuale janë të vështira për t'u arritur, por sipas Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë, gjendja më pak e rëndë e kequshqyerjes prek aktualisht rreth 842 milionë njerëz, ose rreth një në tetë (12.5%) njerëz në popullsinë botërore.

Stomaku i fryrë përfaqëson një formë të kequshqyerjes të quajtur kwashiorkor. Patogjeneza e saktë e kwashiorkor nuk është e qartë, pasi fillimisht u mendua se lidhej me dieta të pasura me karbohidrate (p.sh. misër) por të ulëta në proteina. Ndërsa shumë pacientë kanë albumin të ulët, kjo mendohet të jetë pasojë e gjendjes. Janë sugjeruar shkaqe të mundshme si helmimi me aflatoksinë, stresi oksidativ, disrregullimi i imunitetit dhe ndryshimi i mikrobiotës së zorrëve. Trajtimi mund të ndihmojë në zbutjen e simptomave të tilla si humbja e peshës në foto dhe humbja e muskujve, megjithatë parandalimi është i një rëndësie të madhe.

Pa ushqim, njerëzit zakonisht vdesin në rreth 2 muaj. Kishte një rast befasues kur dikush mbijetoi 382 ditë. Njerëzit e dobët zakonisht mund të mbijetojnë me një humbje deri në 18% të masës së tyre trupore. Njerëzit obezë mund të tolerojnë më shumë, ndoshta mbi 20%. Femrat mbijetojnë më gjatë se meshkujt.

## Shiko edhe 
* Uria

## Referime
Varfëria ekstreme

[parapamje|Numri i njerëzve që jetojnë në [Varfëria|varfëri ekstreme nga viti 1820 deri në vitin 2015. (E gjelbër) Popullsia jo në varfëri ekstreme, (E kuqe) Popullsia që jeton në varfëri ekstreme.]]
**Varfëria ekstreme** është lloji më i rëndë i varfërisë, i përcaktuar nga Kombet e Bashkuara (OKB) si "një gjendje e karakterizuar nga privimi i rëndë i nevojave themelore njerëzore, duke përfshirë ushqimin, ujin e pijshëm, objektet sanitare, shëndetin, strehimin, arsimin dhe informacionin. varet jo vetëm nga të ardhurat, por edhe nga aksesi në shërbime”. Historikisht, përkufizime të tjera janë propozuar brenda Kombeve të Bashkuara.

Në vitin 2018, varfëria ekstreme i referohet kryesisht të ardhurave nën kufirin ndërkombëtar të varfërisë prej 1,90 dollarë në ditë (në çmimet e vitit 2011, 2,47 dollarë në vlerë të vitit 2022), të përcaktuara nga Banka Botërore. Në tetor 2017, Banka Botërore përditësoi kufirin ndërkombëtar të varfërisë, një minimum absolut global, në 1,90 dollarë në ditë. Kjo është ekuivalenti me 1,00 dollarë në ditë në çmimet e vitit 1996 në SHBA, prandaj shprehja e përdorur gjerësisht "të jetosh me më pak se një dollar në ditë". Shumica dërrmuese e atyre në varfëri ekstreme banojnë në Azinë Jugore dhe Afrikën Sub-Sahariane. Që nga viti 2018, vlerësohet se vendi me më shumë njerëz që jetojnë në varfëri ekstreme është Nigeria, me 86 milionë.

Në të kaluarën, shumica dërrmuese e popullsisë së botës jetonte në kushte të varfërisë ekstreme. Përqindja e popullsisë globale që jeton në varfëri absolute ra nga mbi 80% në vitin 1800 në nën 20% deri në vitin 2015. Sipas vlerësimeve të OKB-së, në vitin 2015 rreth 734 milionë njerëz ose 10% mbetën në ato kushte. Numri ishte matur më parë si 1.9 miliardë në vitin 1990 dhe 1.2 miliardë në vitin 2008. Pavarësisht nga numri i konsiderueshëm i individëve ende nën kufirin ndërkombëtar të varfërisë, këto shifra përfaqësojnë përparim të rëndësishëm për komunitetin ndërkombëtar, pasi ato pasqyrojnë një rënie prej më shumë se një miliardë njerëz mbi 15 vjet.

Në sondazhet e opinionit publik në mbarë globin, njerëzit e anketuar priren të mendojnë se varfëria ekstreme nuk është ulur.

Reduktimi i varfërisë ekstreme dhe urisë ishte Objektivi i parë i Zhvillimit të Mijëvjeçarit (MDG1), i vendosur nga Kombet e Bashkuara në vitin 2000. Në mënyrë të veçantë, objektivi ishte përgjysmimi i shkallës së varfërisë ekstreme deri në vitin 2015, një objektiv që u arrit 5 vjet përpara të orarit. Në Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm, të cilat pasuan OZHM-të, qëllimi është t'i jepet fund varfërisë ekstreme në të gjitha format e saj kudo. Me këtë deklaratë komuniteti ndërkombëtar, përfshirë OKB-në dhe Bankën Botërore, kanë miratuar objektivin për t'i dhënë fund varfërisë ekstreme deri në vitin 2030.

## Shiko edhe 
* Varfëria

## Referime
Tregu financiar

[parapamje|Bordi i bursës së [Filipinet|Filipineve.]]
Një **treg financiar** është një treg në të cilin njerëzit tregtojnë letra me vlerë financiare dhe derivativë me kosto të ulët transaksioni. Disa nga letrat me vlerë përfshijnë aksione dhe obligacione, lëndë të para dhe metale të çmuara, të cilat në tregjet financiare njihen si mallra.

Termi "treg" përdoret ndonjëherë për ato që janë më rreptësisht shkëmbime, organizata që lehtësojnë tregtinë e letrave me vlerë financiare, p.sh., një bursë ose bursë mallrash. Ky mund të jetë një vendndodhje fizike (siç është Bursa e Nju Jorkut (NYSE), Bursa e Londrës (LSE), JSE Limited (JSE), Bursa e Bombeit (BSE)) ose një sistem elektronik si NASDAQ. Pjesa më e madhe e tregtimit të aksioneve bëhet në një bursë; megjithatë, veprimet e korporatave (bashkimi, spinoff) janë jashtë një burse, ndërsa çdo dy kompani ose njerëz, për çfarëdo arsye, mund të bien dakord të shesin aksionet nga njëra tek tjetra pa përdorur një bursë.

Tregtimi i monedhave dhe i obligacioneve është kryesisht në baza dypalëshe, megjithëse disa obligacione tregtojnë në bursë dhe njerëzit po ndërtojnë sisteme elektronike edhe për këto, në bursat. Ekzistojnë gjithashtu iniciativa globale, siç është Objektivi 10 për Zhvillimin e Qëndrueshëm i Kombeve të Bashkuara, i cili synon të përmirësojë rregullimin dhe monitorimin e tregjeve financiare globale.

## Shiko edhe 
* Tregu

## Referime
Propaganda e korporatës

parapamje|299x299px|Imazhet e femrave të bukura shfaqen shpesh në reklama edhe pa lidhje me produktin që shitet. Kjo grua e veshur në mënyrë provokative i jep "apel seksit" një reklame të vitit 1921 për kapakët e valvulave të gomave.
**Propaganda e korporatës** i referohet pretendimeve propagandistike të bëra nga një ose më shumë korporata, me qëllim të manipulimit të opinionit të tregut në lidhje me atë korporatë dhe aktivitetet e saj.

Praktikat e reklamimit dhe marrëdhënieve me publikun janë ndër ato që mund të konsiderohen si propagandë e korporatës.

## Shiko edhe 
* Propaganda

## Referime
Sanksionet ndërkombëtare

**Sanksionet ndërkombëtare** janë vendime politike dhe ekonomike që janë pjesë e përpjekjeve diplomatike të vendeve, organizatave shumëpalëshe ose rajonale kundër shteteve ose organizatave ose për të mbrojtur interesat e sigurisë kombëtare, ose për të mbrojtur të drejtën ndërkombëtare dhe për të mbrojtur kundër kërcënimeve ndaj paqes dhe sigurisë ndërkombëtare. Këto vendime përfshijnë kryesisht vendosjen e përkohshme ndaj një objektivi të kufizimeve ekonomike, tregtare, diplomatike, kulturore ose të tjera (masa sanksionesh) që hiqen kur shqetësimet motivuese të sigurisë nuk zbatohen më, ose kur nuk janë shfaqur kërcënime të reja.

Sipas Kapitullit VII të Kartës së Kombeve të Bashkuara, vetëm Këshilli i Sigurimit i OKB-së ka një mandat nga komuniteti ndërkombëtar për të aplikuar sanksione (neni 41) që duhet të respektohen nga të gjitha shtetet anëtare të OKB-së (neni 2,2). Ato shërbejnë si mjetet më të fuqishme paqësore të bashkësisë ndërkombëtare për të parandaluar kërcënimet ndaj paqes dhe sigurisë ndërkombëtare ose për t'i zgjidhur ato. Sanksionet nuk përfshijnë përdorimin e forcës ushtarake. Megjithatë, nëse sanksionet nuk çojnë në zgjidhjen diplomatike të një konflikti, përdorimi i forcës mund të autorizohet nga Këshilli i Sigurimit veçmas sipas nenit 42.

Sanksionet e OKB-së nuk duhet të ngatërrohen me sanksionet e njëanshme që vendosen nga vende individuale për të mbështetur interesat e tyre strategjike. Në mënyrë tipike të destinuara si shtrëngim i fortë ekonomik, masat e aplikuara nën sanksionet e njëanshme mund të variojnë midis përpjekjeve diplomatike shtrënguese, luftës ekonomike ose si prelud të luftës.

## Llojet 
Ka disa lloje sanksionesh.

* Sanksionet ekonomike – zakonisht një ndalim i tregtisë, mundësisht i kufizuar në sektorë të caktuar si armatimet, ose me përjashtime të caktuara (si ushqimi dhe mjekësia)
* Sanksionet diplomatike – zvogëlimi ose heqja e lidhjeve diplomatike, siç janë ambasadat.
* Sanksionet ushtarake – ndërhyrje ushtarake
* Sanksionet sportive – parandalimi i njerëzve dhe ekipeve të një vendi të konkurrojnë në ngjarje ndërkombëtare.
* Sanksionet ndaj mjedisit – që nga shpallja e Konferencës së Kombeve të Bashkuara për Mjedisin Njerëzor, përpjekjet ndërkombëtare për mbrojtjen e mjedisit janë rritur gradualisht.

Sanksionet ekonomike dallohen nga sanksionet tregtare, të cilat aplikohen për arsye thjesht ekonomike dhe zakonisht marrin formën e tarifave ose masave të ngjashme, në vend të ndalimeve të tregtisë.

## Shiko edhe 
* Sanksionet ekonomike

## Referime