Turkmenistani

**Turkmenistani** është një vend pa dalje në det në Azinë Qendrore, i kufizuar nga Kazakistani në veriperëndim, Uzbekistani në veri, lindje dhe verilindje, Afganistani në juglindje, Irani në jug dhe jugperëndim, dhe Deti Kaspik në perëndim. Ashgabati është kryeqyteti dhe qyteti më i madh. Me mbi 7 milionë banorë, Turkmenistani është vendi i 35-të më i populluar në Azi dhe ka popullsinë më të ulët të republikave të Azisë Qendrore, ndërsa është një nga vendet më pak të populluara në kontinentin aziatik.

Turkmenistani ka shërbyer prej kohësh si një rrugëkalim për disa perandori dhe kultura. Merv është një nga qytetet-oazë më të vjetra në Azinë Qendrore, dhe dikur ishte ndër qytetet më të mëdha në botë. Ishte gjithashtu një nga qytetet e mëdha të botës islame dhe një ndalesë e rëndësishme në Rrugën e Mëndafshit. I aneksuar nga Perandoria Ruse në vitin 1881, Turkmenistani luajti një rol të spikatur në lëvizjen anti-bolshevike në Azinë Qendrore. Në vitin 1925, Turkmenistani u bë një republikë përbërëse e Bashkimit Sovjetik, Republika Socialiste Sovjetike e Turkmenistanit; u bë i pavarur pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991. duke përfshirë trajtimin e pakicave dhe mungesën e lirive të shtypit dhe fetare. Që nga pavarësia e shpallur nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1991, Turkmenistani është sunduar nga regjime totalitare shtypëse: ai i Presidentit të Përjetshëm Saparmurat Niyazov (i njohur edhe si *Türkmenbaşy* ose "Kreu i Turkmenëve") deri në vdekjen e tij në vitin 2006; Gurbanguly Berdimuhamedow, i cili u bë president në vitin 2007 pasi fitoi një zgjedhje jodemokratike; dhe djali i tij Serdar, i cili fitoi zgjedhjet presidenciale të vitit 2022 të përshkruara nga vëzhguesit ndërkombëtarë si as të lira dhe as të drejta, dhe tani ndan pushtetin me të atin.

## Historia
Në shekullin e VIII fiset turk-folëse Oghuz lëvizen nga Mongolia e sotme në pjesë e Azis Qendrore. Si pjesë e një konfederate të fuqishme të fiseve  Oghuz formuan bazën moderne etnike të popullatës turkmene. . Në shekullin e X, emri "Turkmen" është aplikuar së pari nga grupet **Oghuz** të cilat e pranuan **Islamin** dhe filluan ta praktikojnë atë çdo ditë në Turkmenistan.

## Politika
Pas 69 vjet si pjesë e Bashkimit Sovjetik (duke përfshirë edhe 67 vjet si një republikë Union), Turkmenistani shpalli pavarësinë e saj më 27 tetor 1991.

Presidenti Saparmurat Niyazov ishte një burokrat i ish-Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, udhëhoqi Turkmenistanin nga viti 1985, kur ai u bë kreu i Partisë Komuniste të SSR turkmene, deri në vdekjen e tij në vitin 2006. Ai mbajti kontroll absolut mbi vendin pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik. Më 28 dhjetor 1999  Niyazov u shpall  Presidenti shpirtëror i Turkmenistanit nga Mejlis (parlamenti), i cili vetë kishte marrë detyrën një javë më parë në zgjedhjet që përfshinte vetëm kandidatët e zgjedhur me dorë nga presidenti Niyazov.Ndërs asnjë kandidatët i opozitës nuk është lejuar të futet në parlament.
Që prej vdekjes së Niyazov në dhjetor të vitit 2006, udhëheqja e **Turkmenistanit bëri lëvizje paraprake për të hapur vendin.** Pasardhësi i tij, presidenti Gurbanguli Berdimuhamedow, shfuqizoi disa prej politikave më të ideosinkretike të Niyazov-it, duke përfshirë ndalimin e operës dhe cirkut për të qenë "Turkmen joiplotë". Në arsim, qeveria Berdimuhamedow kishte rritur edukim bazë për dhjetë vjet nga nëntë vjet sa ishte më parë, dhe arsimin e lartë nga katër deri në pesë vjet. Ai e ka rritur edhe kontaktin me Perëndimin, i cili është i etur për qasje në **pasuritë natyrore të vendit me gaz**.

**Politika e Turkmenistanit** u zhvilloha në kuadrin e një republike presidenciale me Presidentin në dy funksione,si kreu i shtetit dhe kreu i qeverisë.Që nga Niyazov, Turkmenistani ka  pasur një sistem njëpartiak, megjithatë, në shtator të vitit 2008, Këshilli i Popullit në mënyrë unanime miratoi një rezolutë për miratimin e një **kushtetute të re **kjo e fundit ka rezultuar në heqjen e Këshillit dhe në rritjen të ndjeshme të madhësisë së Kuvendit në dhjetor të vitit 2008.Kushtetuta e re gjithashtu lejon formimin e partive të shumta politike.
Ish Partia Komuniste, e njohur tani si Partisë Demokratike e Turkmenistanit, ka qenë i vetmi subjekt politik që lejohej në mënyrë efektive për të vepruar. Tubimet politike janë të paligjshme dhe pasojnë me sanksione nga qeveria.

### Të drejtat e njeriut
Turkmenistani ka qenë e kritikuar gjerësisht për abuzime të të drejtave të njeriut dhe ka imponuar kufizime të ashpra mbi udhëtimet jashtë vendit për qytetarët e saj. **Diskriminimi ndaj pakicave etnike** të vendit mbetet akoma një praktikë. Universitetet janë inkurajuar për të refuzuar aplikantët me mbiemra jo-turkmene , sidomos etnicitetin rusë . Është e ndaluar për të mësuar zakonet dhe gjuhën e **Baloch**, një pakice etnike. E njëjta gjë ndodh me uzbekët, edhe pse gjuha Uzbeke përdoret për të dhënë mësim në disa shkolla kombëtare. 
Sipas Reporterëve pa Kufij 2012 Indeksi i Lirisë Botërore të Shtypit, Turkmenistani kishte  kushtet e dyta më këqija në botë për lirin e shtypit , pas Koresë së Veriut.Turkmenistani është konsideruar të jetë një nga "10 vendet më të censuruara". Çdo transmetim që nga Niyazov filloi me një premtim se gjuha e transmetuesit do vyshket nëse ai shpif pë vendin, flamurin, apo presidentin.

## Gjeografia
parapamje|300px|Harta e Turkmenistanit
parapamje|Stuhi pluhuri mbi Turkmenistan
Me 488.100 km2 (188.500 sq mi), Turkmenistan është vendi i 52-të'*** për nga madhësia në botë.Është pak më e vogël se Spanja dhe pakëz më e madhe se sa shteti amerikan i Kalifornisë.Shtrihet në mes gjërësisë 35 ° dhe 43 ° në veri, dhe gjatësisë 52 ° dhe 67 ° në lindje**.*

Mbi 80% e vendit është e mbuluar nga shkretëtira Karakum.Qendëra e vendit është e dominuar nga Depresioni Turan dhe Shkretëtira Karakum.**Gama Dag Kopet**, përgjatë kufirit jugperëndimor, arrin lartësinë **2.912 metra** (9553 ft) në malin **Kuh-e Rizeh** .
Vargu madhështorë i  Balkhan-it në perëndim të vendit (në proviuncen e Ballkanit) dhe Vargjet **Köýtendag** në kufirin juglindor me Uzbekistanin (Provinca Lebap) janë vetëm elevacione tjera të rëndësishme.
**Gama madhështore në Balkhan ngrihet në lartësi 1,880 metra** (6,170 ft) në malin **Arlan**,ndërsa maja më e lartë në Turkmenistan është **Ayrybaba në Poligonin Kugitangtau -. 3.137 metra **(10.292 ft). Lumenjët kryesor janë: Amu Darya, Murghab, dhe Tejen.
Klima është e thatë shkretinore,kryesisht subtropikale, me pak reshje. Dimrat janë të butë dhe të thatë, me reshje që bien në mes të janarit dhe majit.Zona më e pasur e vendit me reshje  jsnë **vargmalet Dag Kopet**.
**Brigjet Turkmene përgjatë Detit Kaspik janë  1.768 kilometra (1.099 mi) të gjata**.Deti Kaspik është tërësisht pa dalje në det, pa qasje natyrore në oqean, edhe pse kanali  **Don-Vollga** lejon qasje të anijeve në dhe nga Deti i Zi.

Qytetet kryesore janë Aşgabat, Türkmenbaşy (më parë Krasnovodsk), Balkanabat, Daşoguz, Türkmenabat, dhe Mary.

### Klima
**Shkretira e Karakumit** është një nga shkretëtirat më të thatanë botë,disa vende kanë vetëm  reshje. Temperatura më e lartë e regjistruar në **Ashgabat** është 48.0 ° C (118.4 ° F) ndërsa në **Kerki**, një qytet me temperatura  ekstreme është e vendosur në brendësi të brigjeve të lumit **Amu Darya**,dhe  regjistroi temperaturen 51.7 ° C (125.1 ° F) në korrik të vitit 1983, edhe pse kjo vlerë është jozyrtare . Temperatura më e lartë që është regjistruar në **Rezervat Repetek** është 50.1 ° C , e njohur si temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë në tërë **ish-Bashkimin Sovjetik**.
Shumica e reshjeve bie në mes janarit dhe majit, reshjet janë të lehta në tërë vendin.Reshjet  mesatare vjetore variojnë nga 300 milimetra (11.8 in) në Dag Kopet,deri nën 80 milimetra (3,15 in) në veriperëndim.

Kryeqyteti  Ashgabat, në afërsi të kufirit me iranian në pjesën  qendrore të jugut të Turkmenistanit, kanë reshje mesatare prej 225 milimetra (8,9 in) në vit. Temperaturat mesatare vjetore varion nga më e larta  prej 16.8 ° C (62.2 ° F) në Ashgabat, në më ë ulten nën -5.5 ° C (22.1 ° F) në qytetin Dasoguz, që gjindet në kufiri me uzbekët në pjesën qendrore të veriut të Turkmenistan. Erërat janë konstante dhe fryejnë nga veriu, verilindja, dhe perëndimi.

### Ndarja administrative
Turkmenistani është i ndarë në pesë provinca apo *welayatlar* (njëjës *welayat*) dhe një kryeqytet të qarkut. Provincat ndahen në rrethe (*etraplar*, njëjës *etrap*), e cila mund të jetë qark apo qytete. Sipas Kushtetutës së Turkmenistan (neni 16 në 2.008 Kushtetutës, Neni 47 i Kushtetutës në 1992), disa qytete mund të kenë statusin e *welaýat* (provincë) ose të *etrap* (qarkut).

## Ekonomia
parapamje|Përshkrim grafik i eksporteve të produkteve të Turkmenistanit në 28 kategori me ngjuyra të koduara .
**Vendi posedon rezerven e katërt më të madhe në botë të gazit natyror dhe posedon burime të konsiderueshme nafte**. Turkmenistani ka marrë një qëndrim të kujdesshëm për reformat ekonomike, duke shpresuar në shitjen e gazit dhe të pambukut  për të mbështetur ekonominë e saj. Në vitin 2004, shkalla e papunësisë është vlerësuar të jetë 60%.
Ndërmjet viteve 1998 dhe 2002, Turkmenistani ka vuajtur nga mungesa e vazhdueshme e rrugëve adekuate për eksportin e gazit natyror dhe nga detyrimet mbi borxhin e gjerë afatshkurtër të jashtëm. Në të njëjtën kohë, vlera e eksporteve totale është rritur ndjeshëm për shkak të rritjes së çmimeve ndërkombëtare të naftës dhe gazit. **Perspektiva ekonomike** në të ardhmen e afërt është joshpresdhënëse për shkak të varfërisë së përhapur dhe barrës së borxhit të huaj.
Presidenti Niyazov shpenzuoi shumë të ardhurat e vendit për rinovimin e gjerë të qyteteve,në veçanti të **Ashgabatit**. Mbikëqyrësit e korrupsionit shprehen shqetësim të veçantë për menaxhimin e rezervave ,**monedhën e Turkmenistanit****, shumica e të cilave janë mbajtur në fonde buxhetore jashtë vendit të tilla si Fondi i këmbimit valutor në Deutsche Bank në Frankfurt**, dëshmon një organizatë globale (joqeveritare) me qendër në Londër në raportin e saj në prill të vitit 2006.
Sipas dekretit të **Këshillit të Popullit**** të datës 14 gusht 2003,energjisa elektrike, gazi natyror, uji dhe kripa do të subvencionohen për qytetarët deri në vitin 2030. Përveç kësaj shoferët e makinave kanë të drejtë të shpenzojnë deri 120 litra naftë falas në muaj. Shoferët e autobusëve, kamionëve dhe traktorëve mund të marrin deri 200 litra karburant dhe motoçiklistët e skuterëve deri 40 litra falas**. Më 5 shtator 2006, pasi Turkmenistani kërcënoi që do të presë furnizimet e gazit natyror, Rusia ra dakord që ta rrisë çmimin që i paguan Turkmenistanit për gazin natyror nga $ 65 sa ishte ,në 100 $ për 1,000 metra kub. Dy të tretat e gaz turkmen në pronësi të shtetit kalon dhe eksportohet përmes **Gazpromit rus**. 
### Gazi natyror dhe rrugët e eksportit
Studimi i fundit në Maj të vitit 2011 deklaroi se fusha e **Lolotonit jugor** ,është **fusha e dytë** më e pasur në botë me pasuri të gazit natyror. Rezervat në Lolotan e jugut  vlerësohen të jenë rreth **21 triion metra kub**.Kompania e gazit natyrorë të Turkmenistanit **(Türkmengaz)**, nën patronatin e Ministrisë së Naftës dhe Gazit, kontrollon nxjerrjen e gazit natyrorë në vend.
Prodhimi i  gazit është sektori më dinamik dhe më  premtues i ekonomisë kombëtare. Në vitin 2010 Ashgabati  filloi një politikë të diversifikimit të rrugëve të eksportit për materialet e papërpunuara të saj.Kina është e vendosur të bëhet blerësi më i madh i gazit nga Turkmenistani gjatë viteve të ardhshme nëpërmes një naftësjellësi që lidh dy vendet, nëpërmjet Uzbekistanit dhe Kazakistanit, arrin kapacitetin e plotë.
Përveç kësaj për të furnizuar Rusinë, Kinën dhe Iranin, Ashgabati mori masa konkrete për të përshpejtuar progresin në ndërtimin e tubacionit mes Turkmenistanit-Afganistanit-Pakistanit dhe Indisë **(TAPI)**. Turkmenistani ka vlerësuar paraprakisht **koston e projektit në 3.3 miliardë $**. Më 21 maj, presidenti **Gurbanguli Berdimuhamedow** papritur nënshkroi një dekret duke deklaruar se kompanitë nga Turkmenistani do të ndërtojnë një tubacion të brendshëm **Lindje-Perëndim** të gazit që lejon transferimin e gazit nga depozitat më të mëdha në Turkmenistan (**Dowlatabad dhe Yolotan**) në bregdetin Kaspik.
Tubacioni Lindje-Perëndim është planifikuar të jetë rreth 1,000 km i gjatë dhe do të ketë një kapacitet që mbanë rreth 30 miliardë m³ gaz natyrorë në vit, me një kosto nga një deri në një e gjysmë miliardë dollarë amerikanë.
### Nafta
Shumica e naftës së Turkmenistanit është nxjerrë nga kompania shtetërore e Turkmenistanit Türkmennebit nga fushat e **Koturdepe**, **Balkanabat**, dhe **Cheleken** pranë Detit Kaspik, të cilat kanë rezerva të kombinuara nafte me sasi prej 700 milion ton.Nxjerrjen e naftës industria e filloi me shfrytëzimin e fushave në Cheleken në 1909 (nga vëllezërit Nobel) dhe Balkanabat në vitin 1930.Prodhimi përparoi me zbulimin e fushës **Kumdag** në vitin 1948 dhe fushës **Koturdepe** në vitin 1959. Një pjesë e madhe e naftës së prodhuar në Turkmenistan është rafinuar në rafinerit **Turkmenbashy dhe Seidi**. Gjithashtu, nafta  nëpërmjet kanaleve është eksportuar në Europë nga cisternat përmes Detit Kaspik.
### Energjia
Turkmenistani është një eksportues neto i energjisë elektrike për republikat e Azisë Qendrore dhe fqinjëve jugorë.**Instalimet më të rëndësishme gjeneruese janë hidrostacionet elektrike në Hindukush, e cila vlersohet se ka një kapacitet prej 350 megavat(Mg)**, dhe stacioni termoelektrik në '*Mary Power*, e cila ka një kapacitet të vlerësuar prej 1370 megavat(Mg). Në vitin 1992, prodhimi i energjisë elektrike në total ishte 14.9 miliardë  kilovat për orë.
### Agrikultura
Gjysma e tokës së ujitur e vendit është e mbjellë me pambuk,e cila e bënë Turkmenistanin vendin e nëntë më të madhë prodhues të pambukut në botë.

**Gjatë sezonit të vitit 2011 ,Turkmenistani prodhoi rreth 1,1 milion ton pambuk parësor (fillestar)**, kryesisht në provincat**Maria, Ballkan, Akhal, Lebap dhe Dashoguz**. Nga viti 2012 përdoren, rreth 7.000 traktorë, 5000 kultivator pambuku dhe 2.200 makina për mbjellje dhe makineri të tjera, të prodhuara kryesisht nga Bjellorusia dhe SHBA.**Vendi tradicionalisht eksporton pambukë parësor(fillesta) në Rusi, Iran, Koren e Jugut, Britani, Kinë, Indonezi, Turqi, Ukrainë, Singapor dhe vendet baltike.**
## Demografia
Shumica e qytetarëve të Turkmenistanit janë të kombësis Turkmene përfshirë edhe pakicat e konsiderueshme **Ruse** dhe **Uzbeke**.Minoritete të vogla konsiderohen:**Kazakët,Tatarët,Ukrainasit,Balokët,Pashtunët,Armenët dhe Azerët**.
Përqindja e kombësisë Ruse në Turkmenistan ka rënë nga 18.6% sa ishte në vitin 1939,në 9.5% në vitin 1989.
Në vitin 2012 është konfirmuar se popullsia e Turkmenistanit ka rënë ndjeshëm për shkak të faktoëve të ndryshëm.Rregjistrimi tregoi se në Turkmeistan jetonin më pak se 5 milion banorë,sa ishte vlersuar më herët.
Libri faktografik i [CIA]-së vlersonte se në vitin 2003 përbërja etnike e tukmenistanit ishte:**85% Turkmenë,5% Uzbekë,4%Rusë dhe 6% të tjerë.Ndërsa sipas regjistrimit të popullsisë në vitin 2001 ,Turkmenët me 91% përbënin shumicën e popullsisë,të pasuar nga Uzbekët me 3%,Rusët 2%,dhe 4% të tjerë.**
Ndërmjet viteve 1989-2001 numri i Turkmenëve në Turkmenistan është dyfishuar nga 2.5 në 4.9 milion),ndërkohë që numri i Rusëve ra me dy të tretat (nga 334,000 në pak mbi 100,000).

### Qytetet më të mëdha
### Gjuhët
Turkmenishtja është gjuha zyrtare e Turkmenistanit (sipas Kushtetutës së vitit 1992), një gjuhë që ndan në një farë mase kuptueshmëri të ndërsjellë me azerishten dhe turqishten. Që nga fundi i shekullit të 20-të, qeveria e Turkmenistanit ka ndërmarrë hapa për t'u distancuar nga gjuha ruse (e cila është parë si një mjet i fuqisë së butë për interesat ruse). Hapi i parë në këtë fushatë ishte kalimi në alfabetin latin në vitin 1993, dhe rusishtja humbi statusin e saj si gjuhë e komunikimit ndëretnik në vitin 1996. Që nga viti 1999, turkmenishtja flitej nga 72% e popullsisë, rusishtja nga 12% (349,000), uzbekishtja nga 9% (317,000) dhe gjuhë të tjera nga 7% (kazakishtja (88,000), tatarishtja (40,400), ukrainishtja (37,118), azerishtja (33,000), armenishtja (32,000), kurdishtja veriore (20,000), lezgishteja (10,400), persishtja (8,000), bjellorusishtja (5,290), erzjashte (3,490), koreanishtja (3,490), bashkirishtja (2,610), karakalpakishtja (2,540), osetishteja (1,890), dargwa (1,600), lake (1,590), taxhike (1,280), gjerogjishtja (1,050), lituanishtja (224), tabasarane (180) dhe dungane).

### Feja
Sipas The World Factbook, muslimanët përbëjnë 93% të popullsisë, ndërsa 6% e popullsisë janë ndjekës të Kishës Ortodokse Lindore dhe pjesa e mbetur prej 1% janë deklaruar si jo-fetarë.

Migrantët e parë u dërguan si misionarë dhe shpesh u adoptuan si patriarkë të klaneve ose grupeve fisnore të caktuara, duke u bërë kështu "themeluesit" e tyre. Riformulimi i identitetit komunal rreth figurave të tilla përbën një nga zhvillimet shumë të lokalizuara të praktikës islame në Turkmenistan.

Në epokën sovjetike, të gjitha besimet fetare u sulmuan nga autoritetet komuniste si bestytni dhe "mbetje të së kaluarës". Shumica e shkollimit fetar dhe respektimit fetar u ndaluan, dhe shumica dërrmuese e xhamive u mbyllën. Megjithatë, që nga viti 1990, janë bërë përpjekje për të rifituar një pjesë të trashëgimisë kulturore të humbur nën sundimin sovjetik.

Ish-presidenti Saparmurat Niyazov urdhëroi që parimet themelore islame të mësohen në shkollat ​​publike. Janë shfaqur më shumë institucione fetare, duke përfshirë shkolla fetare dhe xhami, shumë prej të cilave me mbështetjen e Arabisë Saudite, Kuvajtit dhe Turqisë. Nën Niyazov, mësimet fetare mbaheshin si në shkolla ashtu edhe në xhami, me mësim në gjuhën arabe, Kuranin dhe hadithin, si dhe historinë e Islamit. Aktualisht, i vetmi institucion arsimor që jep mësim feje është fakulteti teologjik i Universitetit Shtetëror Turkmen.

## Kultura
### Mediat
Ka një numër të gazetave dhe publikimeve të revistave  mujore në Turkmenistan. Turkmenistani momentalisht emeton 6 kanale kombëtare televizive përmes satelitit. Ata janë **Altyn asyr, Yashlyk, Miras, Turkmenistani (në 7 gjuhë), Turkmen Owazy dhe Ashgabat**. Nuk ka stacione televizive komerciale ose private. Artikujt e botuar në gazeta kontrollohen nga shteti dhe kanë censur të rëndë për të shkruar dhe lavdëruar shtetin dhe liderin e saj.
Shërbimet e internetit janë më pak të zhvilluara në Azinë Qendrore. Qasja në shërbimet e internetit është e siguruar nga kompania e qeverisë ISP Turkmentelekom. Që nga 27 janari 2021, Turkmenistani raportoi rreth 1,265,794 përdorues të internetit, ose afërsisht 21% të popullsisë së përgjithshme.

### Edukimi
Arsimi është universal dhe i detyrueshëm deri në nivelin e mesëm. Nën ish-Presidentin Niyazov, kohëzgjatja totale e arsimit fillor dhe të mesëm u reduktua nga 10 në 9 vjet. Presidenti Berdimuhamedov rivendosi arsimin 10-vjeçar që nga viti shkollor 2007-2008. Duke filluar nga viti 2013, arsimi i përgjithshëm në Turkmenistan u zgjerua në tre faza që zgjasin 12 vjet: shkolla fillore (klasat 1-3), shkolla e mesme - cikli i parë i arsimit të mesëm me kohëzgjatje 5 vjet (klasat 4-8) dhe shkolla e mesme (klasat 9-12).

## Referime