Berlini

**Berlini** () është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Gjermanisë si nga sipërfaqja ashtu edhe nga popullsia.   3.7 milionë banorët e tij e bëjnë atë qytetin më të populluar të Bashkimit Evropian, sipas popullsisë brenda kufijve të qytetit.  Një nga gjashtëmbëdhjetë shtetet përbërëse të Gjermanisë, Berlini është i rrethuar nga shteti i Brandenburgut dhe i afërt me Potsdamin, kryeqytetin e Brandenburgut. Zona urbane e Berlinit, e cila ka një popullsi prej rreth 4.8 milionë banorë, është zona e dytë urbane më e populluar në Gjermani pas Ruhrit. 

Berlini shtrihet në brigjet e Spree, i cili derdhet në Havel (një degë e Elbës ) në lagjen perëndimore të Spandaut. Ndër karakteristikat kryesore topografike të qytetit janë liqenet e shumta në lagjet perëndimore dhe juglindore të formuara nga Spree, Havel dhe Dahme, më i madhi prej të cilëve është Liqeni Müggelsee . Për shkak të vendndodhjes së tij në Rrafshin Evropian, Berlini është i ndikuar nga një klimë e butë sezonale . Rreth një e treta e sipërfaqes së qytetit është e përbërë nga pyje, parqe, kopshte, lumenj, kanale dhe liqene.  

I dokumentuar për herë të parë në shekullin e 13-të dhe në kryqëzimin e dy rrugëve të rëndësishme historike tregtare, Berlini u bë kryeqyteti i Margraviatit të Brandenburgut (1417 – 1701), i Mbretërisë së Prusisë (1701-1918), i Perandorisë Gjermane (1871). –1918), Republika e Vajmarit (1919–1933) dhe Rajhu i Tretë (1933–1945). Berlini në vitet 1920 ishte komuna e tretë më e madhe në botë.  Pas Luftës së Dytë Botërore dhe pushtimit të tij nga vendet fitimtare, qyteti u nda; Berlini Perëndimor u bë një enklavë de fakto e Gjermanisë Perëndimore, e rrethuar nga Muri i Berlinit (nga gushti 1961 deri në nëntor 1989) dhe territori i Gjermanisë Lindore.  Berlini Lindor u shpall kryeqytet i Gjermanisë Lindore, ndërsa Boni u bë kryeqytet i Gjermanisë Perëndimore. Pas ribashkimit gjerman në vitin 1990, Berlini u bë sërish kryeqyteti i gjithë Gjermanisë.

Berlini është një qytet botëror i kulturës, politikës, medias dhe shkencës.     Ekonomia e saj bazohet në firmat e teknologjisë së lartë dhe sektorin e shërbimeve, duke përfshirë një gamë të larmishme industrish kreative, objekte kërkimore, korporata mediatike dhe ambiente konventash.   Berlini shërben si një qendër kontinentale për trafikun ajror dhe hekurudhor dhe ka një rrjet shumë kompleks transporti publik. Metropoli është një destinacion popullor turistik.  Industritë e rëndësishme përfshijnë gjithashtu IT, farmaceutikë, inxhinieri biomjekësore, teknologji të pastër, bioteknologji, ndërtim dhe elektronikë.

Berlini është shtëpia e universiteteve me famë botërore si Universiteti Humboldt, Universiteti Teknik, Universiteti i Lirë, Universiteti i Arteve, ESMT Berlin dhe Shkolla Hertie. Kopshti i tij Zoologjik është kopshti zoologjik më i vizituar në Evropë dhe një nga më të njohurit në mbarë botën. Me Babelsberg që është kompleksi i parë i studiove filmike në shkallë të gjerë në botë, Berlini është një vend gjithnjë e më popullor për prodhimet ndërkombëtare të filmit.  Qyteti është i njohur për festivalet e tij, arkitekturën e larmishme, jetën e natës, artet bashkëkohore dhe një cilësi shumë të lartë jetese.  Që nga vitet 2000, Berlini ka parë shfaqjen e një skene sipërmarrëse kozmopolite. 

## Pak histori 
Berlini fillimisht u krijua në shekullin e XII-të si një fshat i vogël tregtar me origjinë sllave.  Në shekujt e mëvonshëm fitoi më shumë rëndësi se qytetet e tjera të Brandenburgut.  

Berlini ishte kryeqytet i Gjermanisë edhe në periudhën naziste dhe si shkak qe objektivi kryesor i bombardimeve aleate gjatë Luftës së dytë Botërore deri në 8 maj 1945.  Pas luftës Berlini u nda në katër zona pushtimi dhe si rrjedhim në dy zona influence : Berlini perëndimor, dhe Berlini lindor që i takoi sektorit sovjetik.  Ndërkohë që Berlini lindor u bë kryeqytet i Republikës Demokratike Gjermane, Berlini perëndimor u bë enklavë e republikës federale dhe botës perëndimore, përtej perdes së hekurt.  Me fillimin e luftës së ftohtë filloi edhe bllokada e Berlinit nga 24 qershori 1948 deri me 11 maj 1949, efikasish e manipuluar nga e ashtuquajtura ura ajrore, e vënë në jete kryesisht nga SHBA, Britania dhe Franca, të para ndërkohë jo më si forca pushtuese por si forca mbrojtëse.  Pasi ultimatumi qe Hrushovi lëshoi për të aneksuar edhe Berlinin perëndimor, dështoi qeveria demokratike gjermane mori urdhër nga Moska për ngritjen e murit te Berlinit për të mos lejuar qytetarët e saj të largoheshin në perëndim.

Solidariteti i amerikanëve me berlinezët perëndimorë ishte kusht themelor pasi ata ishin të ashtuquajturin pararojë të lirisë. Shprehje të këtijë realiteti ishte edhe thënia e famshme dhe e spikatur e John F. Kennedy në 26 qershor 1963 – Ich bin ein Berliner *(lexo: Ih bin ajn Berliner, sq.: Unë jam një berlinas.)*.

Më 12 qershor 1987, Presidenti i SHBA-së Ronald Reagan foli para popullit të Berlinit Perëndimor në Portën e Brandenburgut, duke kërkuar shkatërrimin e Murit të Berlinit. Duke ju drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, Mihail Gorbaçov, Reagani tha:"*Sekretari i Përgjithshëm Gorbaçov, nëse kërkon paqe, nëse kërkon begati për Bashkimin Sovjetik dhe Europën Lindore, nëse kërkoni liberalizim, ejani këtu në këtë portë! Z. Gorbaçov, hapeni këtë portë! Z. Gorbaçov, shkatërroje këtë mur!*"

Me rënien e murit të Berlinit mbrëmjen e 9 nëntorit 1989 u bë e mundur dhe bashkimi i Gjermanisë, si pasojë Berlini vazhdoi të jetë kryeqyteti  gjerman.

E bazuar në aktin Bon-Berlin, të miratuar nga parlamenti më 10 mars 1994, kryeqyteti i shtetit të bashkuar u zgjodh Berlini, derisa Boni mbajti statusin unik Bundesstadt (qytet federal) duke mbajtur disa ministri federale. Lëvizja e qeverisë u përfundua më 1999.

## Gjeografia 
Berlini ndodhet në harkun verior të lumit Spree. Në përgjithësi, qyteti është relativisht i sheshtë, dhe pika më e ulët është 35 m mbi nivelin e detit. Parisi ka disa kodra, nga të cilat më e larta është 115m në Müggelberg.

   Berlin city center seen from Drachenberg Berlin during sunrise 2020-09-14 16.jpg|2020
   MK19991 Berlin Skyline.jpg|2014
   Berlin Panorama von der Siegessäule Richtung Mitte, Berlin, Deutschland.jpg|2021
   Berliner Türme - Towers of Berlin - Flickr - abbilder.jpg|2022

## Njësitë territoriale 
thumb|450px|Rrethe
:Qyteti ndahet në 12 rrethe (*Bezirke*) të cilat janë:

## Politika 
Që nga 19 prilli 1999, parlamenti gjerman (Bundestag) është mbledhur përsëri në Berlin në ndërtesën e tij origjinale të Rajhhstag, e cila u ndërtua në 1888 bazuar në planet e arkitektit gjerman Paul Wallot dhe iu nënshtrua një rinovimi të rëndësishëm nën drejtimin e arkitektit britanik Lordit Norman Foster . Komisionet dhe nënkomisionet parlamentare, dëgjimet publike dhe mbledhjet e grupeve parlamentare zhvillohen në tre godina ndihmëse, të cilat rrethojnë ndërtesën e Reichstag: Jakob-Kaiser-Haus, Paul-Löbe-Haus dhe Marie-Elisabeth-Lüders-Haus . 

## Ekonomia 
Berlini, si një nga qytetet globale të botës, ushtron ndikim të fortë në artet, arsimin, argëtimin, kujdesin shëndetësor, median, turizmin dhe komunikimin e saj. PBB-ja e saj (193 miliardë euro në 2023) e bën atë ekonominë më të madhe urbane në Gjermani. 

Me përqendrimin më të madh në Germani të institucioneve të arsimit të lartë, përfshin Technische Universität Berlin në shkencat natyrore dhe të aplikuara, Humboldt Universität zu Berlin në shkencat sociale dhe Freie Universität Berlin. 

Ekonomia e Berlinit është e dominuar nga sektori i shërbimeve, me rreth 80% të gjitha kompanitë që bëjnë biznes në shërbime. Shkalla e papunësisë arriti shkallën më të ulët të 25-vjeçarit në shtator 2019 dhe qëndroi në 9% (mesatarja gjermane: 6%). Sektorët me rritje të shpejtë ekonomike në Berlin janë komunikimi, shkencat e jetës, dhe të transportit, në veçanti që përdorin shërbimet e informacionit dhe teknologjive të komunikimit, si dhe media, muzika, reklamat dhe dizajni, bioteknologjia, shërbimet mjedisore, dhe inxhinieria mjekësore. 

### Teknologjia e lartë 
Parku i Biznesit të Shkencës dhe Berlin-Adlershof është ndër 15 parqe të teknologjisë më të mëdha në mbarë botën. Kërkimin dhe zhvillimin kanë rëndësi të madhe ekonomike për qytetin, dhe rajoni i Berlin-Brandenburg  renditet në mesin e top-tre rajone të reja në BE.
parapamje|center|400px|Berlin-Adlershof

## Demografia 
parapamje|Prenzlauer Berg
Berlini ka një popullsi prej 3,7 milion banorë dhe një sipërfaqe rreth 891,85&nbsp;km². Pra është qyteti me popullsi dhe sipërfaqe me e madhe në Gjermani, ndërkohë qe zë vendin e dytë në Evrope (2022). Rajoni i kryeqytetit Berlin-Brandenburg ka mbi gjashtë milionë banorë dhe është rajoni i tretë më i madh metropolitan i Gjermanisë pas rajoneve Rhine-Ruhr dhe Rhine-Main. 

Berlini është një qendër metropoli. Është një nga qytetet me te vizituara ne gjithë kontinentin Evropian. Konsiderohet si një qendër e rëndësishme politike, kulturore dhe shkencore ne te gjithë botën.

Përsa i perkeste fesë rreth 70 % e popullsisë janë ateiste, 12,5 % janë evangjelistë, 7 % janë katolike, 3 % e përbejnë besimet e tjera te krishtere, 5-8 % janë myslimane (2022).

### Gjuhët 
Gjermanishtja është gjuha zyrtare dhe më e folur në Berlin. Ajo është një nga gjuhët zyrtare të Bashkimit Evropian, dhe një nga tri "gjuhët punuese" të Komisionit Evropian, së bashku me Frëngjishten dhe Anglishten. Gjuhët më të përdorura imigrante në Berlin janë Gjuha Turke, Gjuha Polake, Gjuhët Ballkanike dhe Gjuha Ruse.

## Sporti 
parapamje|Union Berlin
Klubet sportive më të njohura të Berlinit janë klubi i futbollit 1. FC Union Berlin, ekipi i basketbollit Alba Berlin,  Eisbären Berlin, dhe klubi  Füchse Berlin. Stadiumi 74.000 vendësh "Olympiastadion", i ndërtuar për Kupën e Botës 1998 të FIFA-s, ndodhet në Westend. Ai është përdorur për futboll dhe atletikë.

Në Paris janë zhvilluar lojrat olimpike të vitit 1936 si dhe finalet e Kampionati Botëror të Futbollit më 2006.

Finalja e Kupës së Kampioneve të Evropës të vitit 2015 Juventus dhe FC Barcelonës u luajt në "Olympiastadion".

## Kultura 
parapamje|upright|Berlinale
Berlini është shquar për institucionet e tij  të shumta kulturore, shumë prej të cilave gëzon reputacionin ndërkombëtar diversitetin  dhe gjallërine  e Metropolit Zeitgeist qe çoi në një imazh trendsetting midis qyteteve të mëdha. Qyteti ka një skenë  shumë të ndryshme të artit dhe është shtëpi për rreth 280 njerëz të galleries (2019). Shume artiste dhe artistë ndërkombëtarë vazhdojnë të vendosen në qytet, dhe Berlini ka vendosur veten si një qendër të rinisë dhe të kulturës popullore në Evropë.

### UNESCO 
Berlini përmban tre vende të Trashëgimisë Botërore : Ishulli i Muzeut ; pallatet dhe parqet e Potsdamit dhe Berlinit ; dhe pronat e banimit të modernizmit të Berlinit .  Ne zbavitje 2005, Berlinit  iu dha titulli i "City Design" nga UNESCO.

### Arkitekturës 
Pika të tjera referimi përfshijnë Portën e Brandenburgut, ndërtesën e Reichstagut, Potsdamer Platz, Memorialin për Hebrenjtë e Vrarë të Evropës, Memorialin e Murit të Berlinit, Galerinë East Side, Kolona e Fitores së Berlinit, Katedralja e Berlinit dhe Kulla e Televizionit të Berlinit, struktura më e lartë në Gjermani.

### Institucioni 
Berlini ka shumë muze, galeri, biblioteka, orkestra dhe ngjarje sportive. Këto përfshijnë Galerinë e Vjetër Kombëtare, Muzeu Bode|Muzeun Bode, Muzeun e Pergamonit, Muzeun Historik Gjerman, Muzeun Hebraik të Berlinit, Muzeun e Historisë Natyrore, Forumin Humboldt, Bibliotekën Shtetërore të Berlinit, Opera Shtetërore e Berlinit, Filarmoninë e Berlinit dhe Maratonën e Berlinit.

### Mediat 
Berlini është bërë një qendër industriale dhe e medias, me uzina dhe objekte që i përkasin Mercedes, Bayer dhe BMW. Radioja dhe televizioni transmetues Rundfunk Berlin-Brandenburg dhe botuesit e tillë si Springer Nature, Berliner Verlag dhe Axel Springer SE janë shtyllat e industrisë së mediave të rëndësishme në Berlin. 

### Klubi 
Për kultivimin e kulturës gjermano-shqiptare në Berlin janë disa shoqata shqiptaro-gjermane si Qendra informative kulturore Kosova 'LDK' dhe Klubi shqiptar Bajram Curri.

## Transporti 
Në Schönefeld gjendet Aeroporti Ndërkombëtar "Berlin-Brandenburg Willy Brandt", i cili është rreth 18 km larg nga Berlini.

## Shkenca 
Institucione të rëndësishme hulumtuese në Berlin janë Shoqëria Max Planck, Helmholtz-Gemeinschaft dhe Shoqëria Fraunhofer. Ato, në mënyrë të pavarur ose të jashtme, janë të lidhura me sistemet e universiteteve dhe kontribuojnë në masë të konsiderueshme në përfundimet shkencore. Shpërblimi prestigjoz "Çmimi Gottfried Wilhelm Leibniz" u dhurohet dhjetë shkencëtarëve dhe akademikëve çdo vit. Me një maksimum prej €2.5 milion për çmim, është një ndër çmimet më paguara në botë.

[parapamje|center|400px|[Superkompjuteri (Zuse Institut)]]

## Arsimi 
Berlin ka 846 shkolla ku mësojnë 404 000 fëmijë në 14 000 klasa dhe 35 000 praktikantë në biznese dhe gjetkë (2024). Qyteti ka një program të arsimit fillor 6-vjeçar. Pas përfundimit të shkollës fillore, nxënësit vazhdojnë shkollën e mesme ose gjimnazin. Berlin ka një program të posaçëm shkollor dygjuhësh të përfshirë në "Europaschule", në të cilën fëmijëve u mësohen lëndët në gjermanisht dhe në gjuhë të huaj, duke filluar në shkollën fillore dhe duke vazhduar në shkollën e mesme. Nëntë gjuhë të mëdha evropiane mund të zgjidhen si gjuhë të huaja në 29 shkolla. 

Gjimnazi Francez i Berlinit (Französisches Gymnasium Berlin), i themeluar në vitin 1689 për të mësuar fëmijët e refugjatëve Huguenotë (protestantë francezë), ofron udhëzime (gjermane / franceze). Shkolla John F. Kennedy, një shkollë dygjuhësore gjermano-amerikane e vendosur në Zehlendorf, është veçanërisht e popullarizuar me fëmijët e diplomatëve dhe komunitetin e emigrantëve anglishtfolës. Katër shkolla japin mësim latinisht dhe në greqishten e vjetër. Dy prej tyre janë shkolla shtetërore (Gjimnazi Steglitzer në Steglitz dhe Gjimnazi Gëte në Wilmersdorf), njëra është Protestante (Evangelisches Gymnasium zum Grauen Kloster në Wilmersdorf) dhe njëra është jezuite (Canisius-Kolleg në "Lagjen e Ambasadave" në Tiergarten).

Berlini ka tri universitete, katër shkolla të larta arti dhe muzike, 40 shkolla të larta profesionale të njohura nga shteti dhe shumë struktura kërkimore jashtëuniversitare të financuara nga fondet publike. Në të gjitha këto institucione studiojnë gjithsej 200.000 femra dhe meshkuj (2023/24).

Freie Universität Berlin (Universiteti i Lirë i Berlinit) është universiteti më i madh prej 4 universiteteve të Berlinit dhe është një nga universitete më të mëdha të Gjermanisë. Universiteti u themelua në vitin 1948 dhe e ka qendrën në Berlin-Dahlem.

parapamje|center|400px|Universiteti Humboldt i Berlinit (*Humboldt Universität zu Berlin*)

## Referime 
## Shiko edhe këtë 
* Gjermania
* Freie Universität Berlin

## Burim i të dhënave