Kulla e orës

[parapamje|upright=.85|[Kulla e orës në Tiranë.]]
**Kulla e orës** ose **sahat kulla** është një lloj strukture specifike (kullë) që strehon një orë frëngji dhe kanë një ose më shumë faqe të orës në muret e sipërme të jashtme. Shumë kulla ore janë struktura të pavarura, por ato gjithashtu mund të ngjiten ose të vendosen në majë të një ndërtese tjetër. Disa ndërtesa të tjera gjithashtu kanë faqet e orës në pjesën e jashtme të tyre, por këto struktura shërbejnë për funksione të tjera kryesore.

Kullat e orës janë një pamje e zakonshme në shumë pjesë të botës, ku disa janë ndërtesa ikonike. Një shembull është Kulla Elizabeth në Londër (zakonisht e quajtur "Big Ben", megjithëse rreptësisht ky emër i përket vetëm kambanës brenda kullës).

## Përkufizimi 
upright=.85|parapamje|Kulla e orës e Sarajevës.
Ka shumë struktura që mund të kenë orët ose faqet e orës të bashkangjitura me to dhe disa strukturave u janë shtuar orët në një strukturë ekzistuese. Sipas Këshillit për Ndërtesat e Larta dhe Habitatin Urban një strukturë përkufizohet si një ndërtesë nëse të paktën pesëdhjetë për qind e lartësisë së saj përbëhet nga pllaka dyshemeje që përmbajnë sipërfaqe dyshemeje të banueshme. Strukturat që nuk plotësojnë këtë kriter, përkufizohen si kulla. Një kullë ore i përshtatet historikisht këtij përkufizimi të një kulle dhe për këtë arsye mund të përkufizohet si çdo kullë e ndërtuar posaçërisht me një ose më shumë (shpesh me katër) faqe ore dhe që mund të jetë ose e pavarur ose pjesë e një kishe ose ndërtese komunale, si p.sh. një bashki e qytetit. Prandaj, jo të gjitha orët e ndërtesave e bëjnë ndërtesën një kullë ore.

Mekanizmi brenda kullës njihet si një orë frëngji. Shpesh shënon orën (dhe nganjëherë segmente të një ore) duke tingëlluar zile ose tinguj të mëdhenj, ndonjëherë duke luajtur fraza ose melodi të thjeshta muzikore. Disa kulla ore ishin ndërtuar më parë si kulla zile dhe më pas iu shtuan orët. Meqenëse këto struktura përmbushin përkufizimin e një kulle, ato mund të konsiderohen si kulla ore.

## Historia 
Edhe pse sot kullat e orës admirohen më së shumti për estetikën e tyre, ato dikur i shërbenin një qëllimi të rëndësishëm. Para mesit të shekullit të njëzetë, shumica e njerëzve nuk kishin orë, dhe para shekullit të 18-të edhe orët e shtëpisë ishin të rralla. Orët e para nuk kishin faqe, por ishin vetëm orë goditëse, të cilat binin këmbanat për të thirrur komunitetin përreth në punë ose në lutje. Prandaj ato u vendosën në kulla në mënyrë që këmbanat të dëgjoheshin për një distancë të gjatë. Kullat e orës ishin vendosur pranë qendrave të qyteteve dhe shpesh ishin strukturat më të larta atje. Ndërsa kullat e orës u bënë më të zakonshme, projektuesit kuptuan se një numërues në pjesën e jashtme të kullës do t'u lejonte banorëve të qytetit të lexonin kohën sa herë të dëshironin.

[upright=.85|parapamje|[Kulla e Erërave në Athinë, e ndërtuar rreth 50 p.e.s. gjatë Greqisë Romake.]]
Përdorimi i kullave të orës daton që nga lashtësia. Kulla më e hershme e orës ishte Kulla e Erërave në Athinë, e cila përmbante tetë orë diellore dhe u krijua në shekullin e 1 p.e.s. gjatë periudhës së Greqisë Romake. Në brendësi të saj kishte edhe një orë uji (ose klepsydra), e drejtuar nga uji që zbriste nga Akropoli. 

Në dinastinë Song, një kullë ore astronomike u projektua nga Su Song dhe u ngrit në Kaifeng në vitin 1088, duke shfaqur një mekanizëm escapement të lëngjeve. Në Angli, një orë u vendos në një kullë orës, pararendësi mesjetar i Big Benit, në Westminster, në vitin 1288; dhe më 1292 u vendos një orë në Katedralen Canterbury. Ishte e mundur të riprogramohej gjatësia e ditës dhe natës çdo ditë për të llogaritur gjatësinë e ndryshimit të ditës dhe natës gjatë gjithë vitit, dhe gjithashtu paraqiti pesë muzikantë robotikë që luajnë automatikisht muzikë kur lëvizen nga llozi të drejtuara nga një bosht me gunga e fshehur. ngjitur në një rrotë uji. Komponentët e tjerë të orës së kështjellës përfshinin një rezervuar kryesor me një notues, një dhomë notuese dhe rregullator rrjedhjeje, pllakë dhe valvula, dy rrotulla, disk gjysmëhënës që shfaq zodiakun dhe dy automatikë skifterë që hedhin topa në vazo. Ora e kështjellës së Al-Jazari konsiderohet të jetë kompjuteri analog më i hershëm i programueshëm.

## Rekordet 
parapamje|150x150px|Old Joe në Birmingham, MB - kulla e orës më e lartë në botë.
Kulla e orës më e lartë e pavarur në botë është Kulla e orës përkujtimore e Joseph Chamberlain *(Old Joe)* në Universitetin e Birminghamit në Birmingham, Mbretëri e Bashkuar. Kulla është 100 metra e lartë dhe u përfundua në vitin 1908. Kulla e orës e Philadelphia City Hall ishte pjesë e ndërtesës më të lartë në botë që nga viti 1894, kur kulla u mbyll dhe ndërtesa u pushtua pjesërisht, deri në vitin 1908.

Ndërtesat më të larta janë shtuar në strukturën e tyre ekzistuese, siç është Pallati i Kulturës dhe Shkencës në Varshavë, me një orë të shtuar në vitin 2000. Ndërtesa ka një lartësi çati prej 187.68 m dhe një lartësi antene prej 237 m. NTT Docomo Yoyogi Building në Tokio, me një orë të shtuar në 2002, ka një lartësi çati prej 240 m dhe një lartësi antene prej 272 m.

Abraj Al Bait, një kompleks hotelesh në Mekë i ndërtuar në vitin 2012, ka orën më të madhe dhe më të lartë në një ndërtesë në botë, me kullën e saj mbretërore të orës të Mekës që ka një lartësi të zënë prej 494.4 m dhe një lartësi maje prej 601 m. Kulla ka katër faqe të orës, dy prej të cilave janë 43 m në diametër, në rreth 400 m lartësi.

## Shiko edhe 
* Kulla e orës në Prishtinë
* Kulla e orës në Ulqin
* Kulla e orës në Tiranë
* Kulla e orës në Elbasan
* Kulla e orës në Prizren

## Referime