Kultura e Bosnjës dhe Hercegovinës

parapamje| Një rosto qengji dhe vallëzimi "kolo" (rreth) - Bosnje dhe Hercegovinë, 1895
**Kultura e Bosnjës dhe Hercegovinës** përfshin trashëgiminë e lashtë të vendit, arkitekturën, shkencën, letërsinë, artet pamore, muzikën, kinemanë, sportin dhe kuzhinën.

## Trashëgimia e lashtë kulturore 
[majtas|parapamje| Pjata e Kulin Banit zbuluar në Biskupiqi, afër [Visoko|Visokos .]]
Gdhendja në shkëmb nga një artist i gjetur në shpellën Badanj pranë qytetit të Stolacit daton në kohët e Paleolitit (rreth 12,000 dhe 16,000 pes ). Ai përfaqëson vdekjen e një kali nën shiun e shigjetave. Është gjetja më e vjetër e Paleolitit në Evropën Juglindore.  Ekziston gjithashtu një trashëgimi e pasur e kulturës neolitike në Bosnjë dhe Hercegovinë. Artikuj veçanërisht të bukur janë gjetur në Butmir afër Sarajevës (5000 pes).  Gjatë epokës së bronzit, territori i Bosnjë-Hercegovinës u pushtua nga fise ilire si Japodët në Bihaq dhe Daorët në Daorson, afër Stolacit. Ata u ndikuan drejtpërdrejt nga grekët, siç shihet veçanërisht në Daorson. Ilirët u pushtuan nga romakët, të cilët lanë rrugë, ura dhe vila të bukura me mozaikë në të gjithë Bosnjën dhe Hercegovinën. Shembujt më të mirë të ruajtur janë në Mogorjelo afër Çapljinës dhe mozaikët në Stolac (që datojnë nga shekulli III). Bazilikat e krishtera gjenden në të gjithë vendin ( Zenicë, Visoko, Mostar, Shiroki Brijeg ), dhe punimet e tyre me gurë të gdhendur ndikuan në artin e parë origjinal mesjetar bosnjan, të gjetur në gurët e varreve - stećak .

Karta e Ban Kulinit është certifikata simbolike e lindjes së shtetësisë së Bosnjës,  pasi është dokumenti i parë i shkruar që i referohet kufijve të Bosnjës (midis lumenjve Drina, Sava dhe Una) dhe elementët e shtetit bosnjan - sundimtari., froni dhe organizimi politik.  Është shkruar në cirilik bosnjanisht dhe i referohej gjithashtu popullit të Bosnjës - bosnjanëve. Karta ishte një marrëveshje tregtare midis Bosnjës dhe Republikës së Dubrovnikut . 

Artikulli më i rëndësishëm në Muzeun Kombëtar në Sarajevë është Haggadah i Sarajevës, një kodeks i ndriçuar hebre me origjinë nga Spanja e shekullit të 12-të. Artikuj të tjerë të rëndësishëm përfshijnë meshën e Hrvojevit ( Hrvojev misal ) dhe Kodikun e Hvalit (Hvalov zbornik), të dy librat e liturgjisë bosnjane të prodhuara në Kroaci në fillim të shekullit të 15-të, një Kur'an i shekullit të 16-të dhe Dhiata e Re e Leontiev ( Leontijevo četjeverojevan ).

## Arkitektura 
Pas pushtimit osman të Bosnjë-Hercegovinës, zhvillimi urban dhe i qytetit lulëzoi pasi osmanët sollën arkitekturën perandorake islame në rajon, pjesërisht të përzier me zakonet lokale (një prej tyre ishte përdorimi i skutave në vend të varëseve trekëndore që gjenden në Turqi). Në fillim u projektuan shumë xhami dhe ndërtesa. Më pas, tregtarët vendas patën më shumë ndikim dhe në shekullin e 18-të dhe 19-të, pati një rritje të ndikimit evropian. Arkitektura maure u zhvillua gjatë pushtimit austro-hungarez . 

Gjatë periudhës mbretërore jugosllave, Bosnja dhe Hercegovina mbeti në kufirin e modernizmit arkitektonik ndërluftës në Jugosllavi .   Menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, shoqërimi i shkurtër i Jugosllavisë me Bllokun Lindor çoi në një periudhë të shkurtër të realizmit socialist, i cili mori fund të papritur me ndarjen Tito-Stalin të vitit 1948. Në vitet në vijim, arkitektura moderniste filloi të simbolizonte shkëputjen e kombit nga BRSS (një nocion që më vonë u zvogëlua me pranueshmërinë në rritje të modernizmit në Bllokun Lindor).  

## Shkenca 
Akademia e Shkencave dhe Arteve e Bosnjë-Hercegovinës është institucioni më i lartë shkencor dhe artistik i vendit. Fillimisht e themeluar në vitin 1951 si Shoqëria Shkencore e Bosnjë dhe Hercegovinës, ajo u ngrit në një akademi në vitin 1966.  

Muzeu Kombëtar i Bosnjë-Hercegovinës u hap në 1888; ajo ndërmori gërmimet e para sistematike të vendeve arkeologjike të Bosnjës nga viti 1899 deri në 1904.  

## Letërsia 
Bosnja dhe Hercegovina ka një trashëgimi të pasur letrare. Matija Divković, françeskan dhe shkrimtar bosnjan konsiderohet të jetë themeluesi i letërsisë moderne të Bosnjës dhe Hercegovinës.  

Poetë të shquar përfshijnë Antun Branko Šimić, Aleksa Šantić, Jovan Duçić dhe Mak Dizdar .  Prozatorët e shquar përfshijnë laureatin e Çmimit Nobel për Letërsinë Ivo Andriq, Mesha Selimovic, Zaim Topçiq, Zlatko Topçiq, Branko Ćopić dhe Skender Kulenović .  Shkrimtarët bashkëkohorë përfshijnë Semezdin Mehmedinoviq, Aleksandar Hemon, Miljenko Jergoviq, Abdulah Sidran, Nedžad Ibrišimovic dhe Marko Tomaš .

Teatri Kombëtar u themelua në vitin 1919 në Sarajevë dhe drejtori i parë i tij ishte dramaturgu i njohur Branislav Nushiq . Revistat si *Novi Plamen*, *Most* dhe *Sarajevske sveske* janë disa nga botimet më të spikatura që mbulojnë tema kulturore dhe letrare.

## Artet pamore 
Artet pamore në Bosnje dhe Hercegovinë ishin gjithmonë në zhvillim dhe varionin nga gurët e varreve origjinale mesjetare ( stećak ) deri te pikturat në oborrin e Kotromaniqit. Megjithatë, ishte pushtimi austro-hungarez në 1878 që çoi në rilindjen e pikturës bosnjane. Artistët e parë të trajnuar në akademitë evropiane u shfaqën në fillim të shekullit të 20-të. Këtu përfshiheshin Gabrijel Jurkić, Petar Tijeshić, Karlo Mijić, Špiro Bocarić, Petar Šain, Gjoko Mazalić, Roman Petrović dhe Lazar Drljača.  Brezi i tyre u pasua nga artistë si Ismet Mujezinović, Vojo Dimitrijević, Ivo Šeremet dhe Mica Todorović . 

Artistë të shquar në periudhën e pas Luftës së Dytë Botërore përfshijnë Virgilije Nevjestić, Bekir Misirlić, Ljubo Lah, Meho Sefić, Franjo Likar, Mersad Berber, Ibrahim Ljubović, Dževad Hozo, Affan Ramić, Safet Zec, Ismar Mujezinović dhe Meh. Muzeu i artit bashkëkohor Ars Aevi në Sarajevë përfshin vepra nga artistë të njohur në mbarë botën.

## Muzika 
parapamje|246x246px| Vedran Smailoviq, violonçelist i Sarajevës.
Format më të njohura të këngës tradicionale të Bosnjës dhe Herzogovinës me origjinë relativisht të re (fillimi i shekullit të 20-të) janë muzika me rrënjë bosnjane (e luajtur me *" šargija "* ), *ganga*, *rera* dhe *ojkavica* ( *oja-noja* ).  Forma të tjera popullore të mbijetuara nga epoka osmane është *sevdalinka* .

Muzika pop dhe muzika rock janë gjithashtu tradicionalisht të njohura, të përfaqësuara nga muzikantë të famshëm duke përfshirë Goran Bregoviç, Davorin Popović, Kemal Monteno, Zdravko Çolić, Johnny Štulić, Edo Maajka, Dino Merlin dhe Tomo Miličević . Kompozitorët e talentuar përfshijnë Gjorgje Novkoviç, Esad Arnautalić, Kornelije Kovač, dhe shumë grupe pop dhe rock, p.sh. Bijelo Dugme, Indexi, Zabranjeno Pušenje, përfshijnë disa nga grupet kryesore nga epoka e ish- Jugosllavisë .

Bosnja është shtëpia e kompozitorit Dušan Šestić, krijuesit të himnit aktual kombëtar të Bosnjë-Hercegovinës dhe babai i këngëtares Marija Šestić, dhe pianisti Sasha Toperich .

## Kinema 
Regjisorët, skenaristët dhe producentët e shquar bosnjan janë Zlatko Topçiq, Mirza Idrizović, Aida Begić, Ivica Matić, Danis Tanović, Hajrudin Krvavac, Ademir Kenović, Benjamin Filipović, Jasmila Zhbaniq, Ahmed Imamović, Pjer Zhalica, Dino Mustafic.

Festivali i Filmit në Sarajevë, i themeluar në vitin 1995, është bërë më i madhi dhe më me ndikim në Evropën Juglindore.  

## Sporti 
### Olimpiada 
Ngjarja më e rëndësishme sportive ndërkombëtare në historinë e Bosnjë dhe Hercegovinës ishte pritja e Lojërave Olimpike Dimërore të vitit 1984, të mbajtura në Sarajevë nga 8 deri më 19 shkurt 1984.

#### Volejbolli 
Skuadra kombëtare e volejbollit të ulur të Bosnjë dhe Hercegovinës është skuadra më e dekoruar që përfaqëson Bosnjën dhe Hercegovinën. Ekipi fitoi 2 medalje të arta në Paralimpikë ( 2004 dhe 2012 ) dhe tituj të shumtë të volejbollit të ulur në botë dhe evropianë. Shumë nga lojtarët humbën gjymtyrët në Luftën e Bosnjës 1992-1995.

### Sportet e njohura 
#### Atletika 
Bosnja dhe Hercegovina ka nxjerrë shumë sportistë të shquar, duke përfshirë anëtarë të ekipit kombëtar jugosllav para pavarësisë së Bosnje dhe Hercegovinës. Atleti më i shquar i atletikës së vendit që nga pavarësia është vrapuesi Amel Tuka, i cili mori medaljen e bronztë në 800 metra në Kampionatin Botëror të Atletikës 2015 dhe medaljen e Argjendtë në 800 metra në Kampionatin Botëror të Atletikës 2019 .

#### Futbolli 
[parapamje| [Kombëtarja boshnjake e futbollit|Kombëtarja e futbollit të Bosnjë dhe Hercegovinës, 2016]]
Futbolli është sporti më popullor në B&H. Ai daton nga viti 1903, por popullariteti i tij u rrit ndjeshëm pas Luftës së Dytë Botërore . Në epokën e para-pavarësisë, Sarajeva (1967 dhe 1984) dhe Zheljezniçar (1972) fituan të dy titullin e Kampionatit Jugosllav. Ish- skuadra kombëtare e futbollit jugosllav përfshinte një numër lojtarësh bosnjanë, si Josip Katalinski, Dushan Bajević, Miroslav Blažević, Ivica Osim, Safet Sushiq dhe Mirsad Fazlagić .

Që nga pavarësia , ekipi kombëtar i futbollit të Bosnje dhe Hercegovinës ka dështuar të kualifikohet për ndonjë turne evropian apo kampionat botëror, deri në Kupën e Botës FIFA 2014, pasi fitoi tetë ndeshje për të siguruar vendin e tyre pas shumë vitesh përpjekjesh të dështuara për të bërë debutimin e tyre në FIFA. Ekipet kombëtare të Bosnjës kanë luftuar për të vendosur ekipin më të mirë të kualifikuar pasi shumë lojtarë të lindur në Bosnje dhe Hercegovinë zgjedhin të luajnë për vende të tjera për arsye të identifikimit etnik dhe për shkak të pagave më të larta të ofruara nga ekipet e tjera (për shembull: Mario Stanić dhe Mile Mitić ishin të dy të lindur në Bosnje, por luajnë përkatësisht për Kroacinë dhe Serbinë; lojtarë të tjerë të famshëm ndërkombëtarisht nga Bosnja dhe Hercegovina që kanë bërë zgjedhje të ngjashme përfshijnë Zoran Savić, Vladimir Radmanović, Zoran Planinić, Aleksandar Nikolić dhe Savo Milloshević ).

#### Basketbolli 
Klubi i basketbollit bosnjan, KK Bosna nga Sarajeva ishte kampion i Evropës në vitin 1989. Ekipi kombëtar jugosllav i basketbollit, fitues i medaljeve në çdo kampionat botëror nga viti 1963 deri në vitin 1990, përfshinte lojtarë bosnjanë si Dražen Dalipagić dhe Mirza Delibašić . Bosnja dhe Hercegovina kualifikohet rregullisht në kampionatin e Eurobasket . Klubi i basketbollit për femra Jedinstvo, me qendër në Tuzla, fitoi Kampionatin Evropian të vitit 1979 në Firence.

#### Boksi 
Boksieri i peshës së mesme Marjan Beneš ka fituar disa kampionate të B&H, Kampionatin Jugosllav dhe Kampionatin Evropian. Në vitin 1978, ai fitoi titullin botëror kundër Elish Obeda nga Bahamas. Një tjetër peshë e mesme, Ante Josipović, fitoi medaljen e artë olimpike në Los Anxhelos në 1984. Ai gjithashtu fitoi kampionatin e Jugosllavisë në 1982, Kampionatin e Ballkanit në 1983 dhe Trofeun e Beogradit në 1985. Felix Sturm i njohur ndryshe si Adnan Catic është një ish-boksier gjerman në peshën e mesme me origjinë bosnjane. Ai ka një flamur bosnjan në veshjet e tij dhe shpesh mban përralla në gjuhën bosnjane pas një ndeshje boksi.

#### Shahu 
Ekipi bosnjan i shahut ka qenë shtatë herë kampion i Jugosllavisë, përveçse ka fituar katër kampionate evropiane: 1994 në Lion, 1999 në Bugojno, 2000 në Neum dhe 2001 në Kalitea. Klubi i shahut Borki Predojević (nga Teslić) ka fituar gjithashtu dy kampionate evropiane për klube, në Litohoreu (Greqi) në 1999 dhe Kalitei (Greqi) në 2001.

#### Hendbolli 
Klubi i hendbollit Borac, shtatë herë fitues i Kampionatit Kombëtar Jugosllav, fitoi Kupën e Kampionatit Evropian në 1976 dhe Kupën e Federatës Ndërkombëtare të Hendbollit në 1991.

#### Karate 
Klubi i karatesë Tuzla-Sinalco nga Tuzla ishte skuadra më pjellore fituese e kampionatit jugosllav, duke fituar gjithashtu katër kampionate evropiane dhe një kampionat botëror.

## Kuzhina 
[parapamje| [Qebapa|Qevapi bosnjan me qepë në një *somun* .]]
Kuzhina bosnjane pasqyron një ekuilibër të ndikimeve perëndimore dhe lindore . Për shkak të pothuajse 500 viteve të sundimit osman, ushqimi bosnjan është i lidhur ngushtë me kuzhinat turke, greke dhe të tjera të ish-kuzhinave osmane dhe mesdhetare .  Megjithatë, vitet e sundimit austriak mund të dallohen në ndikimet e shumta nga Evropa Qendrore . Kuzhina bosnjane përdor shumë erëza, por zakonisht në sasi shumë të vogla. Shumica e pjatave janë të lehta, pasi janë të ziera; salcat janë krejtësisht natyrale, të përbëra nga pak më shumë se lëngjet natyrale të perimeve në gjellë. Përbërësit tipikë përfshijnë domatet, patatet, qepët, hudhrat, specat, kastravecat, karotat, lakrën, kërpudhat , spinaqin, kunguj të njomë, fasulet e thata, fasulet e freskëta, kumbullat, qumështin dhe kremin e quajtur *pavlaka* . Pjatat tipike të mishit përfshijnë kryesisht mishin e pulës, viçit dhe deles . Disa specialitete lokale janë çevapi, burek, dolma, sarma, pilafi, gulashi, ajvari dhe një gamë e gjerë ëmbëlsirash lindore. Vera më e mirë vendase vjen nga rajoni jugor i vendit, Hercegovina, ku klima është veçanërisht e përshtatshme për rritjen e rrushit . Rakia e kumbullës ose mollës distilohet në rajonin verior të Bosnjës.

## Shih edhe 
* Arsimi në Bosnje dhe Hercegovinë
* Shqiptarët në Bosnje dhe Hercegovinë

## Referime