Nata

[alt=The night sky over a lake|parapamje| [Qielli i nates|Qielli i natës mbi një moçal në Estoni, me ndotje nga drita e dukshme në horizont]]
**Nata** (e shkruar në mënyrë jokonvencionale (në anglisht) si "nite") është periudha e errësirës së  nga perëndimi i diellit deri në lindjen e diellit gjatë çdo dite 24-orëshe, kur Dielli është nën horizont. Koha e saktë kur fillon dhe mbaron nata varet nga vendndodhja dhe ndryshon gjatë gjithë vitit, bazuar në faktorë të tillë si stina dhe gjerësia gjeografike.

Fjala mund të përdoret në një kuptim social si koha midis kohës së gjumit dhe mëngjesit. Në komunikimin e përbashkët, është një lamtumirë (nganjëherë zgjatet në ""), kryesisht kur dikush do të flejë ose do të largohet. 

**Nata astronomike** është periudha midis muzgut astronomik dhe agimit astronomik kur Dielli është midis 18 dhe 90 gradë nën horizont dhe nuk ndriçon qiellin. Siç shihet nga gjerësia gjeografike midis rreth 48,56° dhe 65,73° në veri ose në jug të ekuatorit, errësira e plotë nuk ndodh rreth solsticit veror, sepse, megjithëse Dielli perëndon, ai nuk është kurrë më shumë se 18° nën horizont në kulminacionin më të ulët, -90 ° Këndet e diellit ndodhin në Tropikun e Gaforres në solsticin e dhjetorit dhe në Tropikun e Bricjapit në solsticin e qershorit dhe në ekuator në ekuinokset. Dhe siç shihet nga gjerësia gjeografike më e madhe se 72° në veri ose në jug të ekuatorit, errësira e plotë nuk ndodh në të dy ekuinokset sepse, megjithëse Dielli perëndon, ai nuk është kurrë më shumë se 18° nën horizont.

E kundërta e natës është dita (ose "koha e ditës (daytime)", për ta dalluar atë nga "dita" që i referohet një periudhe 24-orëshe). Muzgu është periudha e natës pas perëndimit të diellit ose para lindjes së diellit kur Dielli ende ndriçon qiellin kur është nën horizont. Në çdo kohë të caktuar, njëra anë e Tokës laget nga rrezet e diellit (ditën), ndërsa ana tjetër është në errësirë të shkaktuar nga Toka që bllokon rrezet e diellit. Pjesa qendrore e hijes quhet ombra, ku nata është më e errët.

Ndriçimi natyror gjatë natës sigurohet ende nga një kombinim i dritës së hënës, dritës planetare, dritës së yjeve, dritës zodiakale, gegenschein dhe shkëlqimit të ajrit. Në disa rrethana, aurora, rrufeja dhe biolumineshenca mund të japin njëfarë ndriçimi. Shkëlqimi i siguruar nga ndriçimi artificial nganjëherë quhet ndotje nga drita sepse mund të ndërhyjë në astronominë vëzhguese dhe ekosistemet.

## Kohëzgjatja dhe gjeografia 
Në Tokë, një natë mesatare është më e shkurtër se dita për shkak të dy faktorëve. Së pari, disku i dukshëm i Diellit nuk është një pikë, por ka një diametër këndor prej rreth 32 minuta harkore (32'). Së dyti, atmosfera thyen rrezet e diellit në mënyrë që një pjesë e saj të arrijë në tokë kur Dielli është nën horizont rreth 34'. Kombinimi i këtyre dy faktorëve do të thotë që drita arrin në tokë kur qendra e diskut diellor është nën horizont rreth 50'. Pa këto efekte, dita dhe nata do të kishin të njëjtën gjatësi në të dy ekuinokset, momentet kur Dielli duket se kontakton ekuatorin qiellor. Në ekuinokset, dita në fakt zgjat pothuajse 14 minuta më shumë se nata në ekuator, dhe madje edhe më gjatë drejt poleve.
[majtas|parapamje| [Pellgu|Pellgu i kullimit të lumit Nil dhe deltës gjatë natës]]
Solstici i verës dhe dimrit shënojnë përkatësisht netët më të shkurtra dhe më të gjata. Sa më afër të jetë një vendndodhje ose me Polin e Veriut ose me Polin e Jugut, aq më i gjerë është diapazoni i variacionit në kohëzgjatjen e natës. Edhe pse dita dhe nata pothuajse barazohen në gjatësi në ekuinoks, raporti i natës me ditën ndryshon më shpejt në gjerësi gjeografike të larta sesa në gjerësi të ulëta para dhe pas një ekuinoksi. Në hemisferën veriore, Danimarka përjeton netë më të shkurtra në qershor sesa India. Në hemisferën jugore, Antarktida sheh netë më të gjata në qershor se Kili. Të dy hemisferat përjetojnë të njëjtat modele të gjatësisë së natës në të njëjtat gjerësi gjeografike, por ciklet janë 6 muaj larg, kështu që njëra hemisferë përjeton netë të gjata (dimër) ndërsa tjetra po përjeton netë të shkurtra (verë).

Në rajonin brenda secilit rreth polar, ndryshimi në orët e ditës është aq ekstrem sa që një pjesë e verës sheh një periudhë pa natë që ndërhyn midis ditëve të njëpasnjëshme, ndërsa një pjesë e dimrit sheh një periudhë pa intervenim të ditës midis netëve të njëpasnjëshme. 

## Përtej Tokës 
[parapamje| [Hëna në rënie|Hëna që po pakësohet]]
Fenomeni i ditës dhe natës është për shkak të rrotullimit të një trupi qiellor rreth boshtit të tij, duke krijuar një iluzion të lindjes dhe perëndimit të diellit. Trupa të ndryshëm rrotullohen me ritme shumë të ndryshme, disa shumë më shpejt se Toka dhe të tjerë jashtëzakonisht ngadalë, duke çuar në ditë dhe netë shumë të gjata. Planeti Venus rrotullohet një herë në 224,7 ditë - deri tani periudha më e ngadaltë e rrotullimit të çdo planeti kryesor. Në të kundërt, dita anësore e gjigantit të gazit Jupiter është vetëm 9 orë e 56 minuta.  Gjatësia e periudhës orbitale të një planeti përcakton edhe gjatësinë e ciklit të tij ditë-natë - Venusi ka një periudhë rrotullimi prej 224.7 ditësh, por një cikël ditë-natë është vetëm 116.75 ditë për shkak të rrotullimit të saj retrogradë dhe lëvizjes orbitale rreth Diellit. Mërkuri ka ciklin më të gjatë ditë-natë si rezultat i rezonancës së tij 3:2 midis periudhës së tij orbitale dhe periudhës së rrotullimit - kjo rezonancë i jep atij një cikël ditë-natë që është 176 ditë. Një planet mund të përjetojë ndryshime të mëdha të temperaturës midis ditës dhe natës, siç është Mërkuri, planeti më afër diellit. Ky është një konsideratë për sa i përket banueshmërisë planetare ose mundësisë së jetës jashtëtokësore.

## Efektet në jetë 
### Biologjike 
Zhdukja e dritës së diellit, burimi kryesor i energjisë për jetën në Tokë, ka efekte dramatike në morfologjinë, fiziologjinë dhe sjelljen e pothuajse çdo organizmi. Disa kafshë flenë gjatë natës, ndërsa kafshët e tjera të natës, duke përfshirë molën dhe kriket, janë aktive gjatë kësaj kohe. Efektet e ditës dhe të natës nuk shihen vetëm në mbretërinë e kafshëvebimët gjithashtu kanë evoluar përshtatje për të përballuar më së miri mungesën e dritës së diellit gjatë kësaj kohe. Për shembull, metabolizmi i acidit crassulacean është një lloj unik i fiksimit të karbonit që lejon disa bimë fotosintetike të ruajnë dioksidin e karbonit në indet e tyre si acide organike gjatë natës, të cilat më pas mund të përdoren gjatë ditës për të sintetizuar karbohidratet. Kjo u lejon atyre të mbajnë stomatat e tyre të mbyllura gjatë ditës, duke parandaluar transpirimin e ujit kur ai është i çmuar.

### Sociale 
[djathtas|parapamje| [Rruga Regent|Regent Street, Londër, Angli, në orën 10:00pasdite]]
Drita e parë elektrike konstante u demonstrua në 1835.  Ndërsa ndriçimi artificial është përmirësuar, veçanërisht pas Revolucionit Industrial, aktiviteti gjatë natës është rritur dhe është bërë një pjesë e rëndësishme e ekonomisë në shumicën e vendeve. Shumë institucione, të tilla si klubet e natës, baret, dyqanet e komoditetit, restorantet e ushqimit të shpejtë, pikat e karburantit, objektet e shpërndarjes dhe stacionet e policisë tani funksionojnë 24 orë në ditë ose qëndrojnë të hapura deri në orën 1 ose 2&nbsp;am Edhe pa dritë artificiale, drita e hënës ndonjëherë bën të mundur udhëtimin ose punën jashtë natës.

Jeta e natës është një term kolektiv për argëtimin që është i disponueshëm dhe përgjithësisht më i popullarizuar nga mbrëmja e vonë deri në orët e para të mëngjesit.  Ai përfshin bare, bare, klube nate, festa, muzikë live, koncerte, kabare, teatër, kinema dhe shfaqje. Këto vende shpesh kërkojnë një tarifë mbuluese për pranim. Argëtimi i jetës së natës shpesh është më i orientuar drejt të rriturve sesa argëtimi gjatë ditës.

### Kulturore dhe psikologjike 
[djathtas|parapamje| [Jott|Nótt, personifikimi i natës në mitologjinë norvegjeze, kalëron kalin e saj në këtë pikturë të 1887 nga Peter Nicolai Arbo.]]
[parapamje| (*[Ukraina gjatë natës*) një fotografi që paraqet një atmosferë specifike të natës së dimrit në Ukrainën e shekullit XIX nga Józef Chełmoński, 1877 vaj në kanavacë,  (Muzeu Kombëtar në Varshavë, Poloni)]]
[parapamje| Piktura e [Vincent van Gogh e vitit 1889 *Nata me yje* ]]
Nata shoqërohet shpesh me rrezikun dhe të keqen, për shkak të lidhjes psikologjike të errësirës gjithëpërfshirëse të natës me frikën nga e panjohura dhe pengimin e errësirës ndaj një sistemi të madh shqisor (shqisën e të parit). Nata lidhet natyrshëm me cenueshmërinë dhe rrezikun për mbijetesën fizike të njeriut. Kriminelët, kafshët dhe rreziqe të tjera të mundshme mund të fshihen nga errësira. Mesnata ka një rëndësi të veçantë në imagjinatën dhe kulturën njerëzore.

Arti i paleolitit të sipërm u zbulua se tregonte (nga André Leroi-Gourhan) një model zgjedhjesh ku portretizimi i kafshëve që përjetoheshin si të rrezikshme ndodheshin në një distancë nga hyrja e një shpelle që banonte në një sërë vendesh të ndryshme shpellash. 

Besimi në magji shpesh përfshin idenë se magjia dhe magjistarët janë më të fuqishëm gjatë natës. Seancat e spiritualizmit zakonisht zhvillohen afër mesnatës. Në mënyrë të ngjashme, krijesat mitike dhe folklorike si vampirët, fantazmat dhe ujqërit përshkruhen si më aktive gjatë natës. Pothuajse në të gjitha kulturat, historitë legjendare paralajmërojnë për rreziqet e natës.

Rëndësia kulturore e natës në Islam ndryshon nga ajo në kulturën perëndimore. Kurani u shpall gjatë Natës së Kadrit, natës më domethënëse sipas Islamit. Muhamedi bëri udhëtimin e tij të famshëm nga Meka në Jerusalem dhe më pas në parajsë gjatë natës. Një profet tjetër, Abrahami, arriti të kuptojë qenien supreme në krye të universit gjatë natës.

Njerëzit që preferojnë aktivitetin e natës quhen bufat e natës. 

## Shiko gjithashtu 
* Hija e Tokës
* Rregulloret e aviacionit të natës në SHBA
* Qielli i nates
* Nokturn
* Paradoksi i Olbers

## Leximi më tej 
### Kultura 
* 
* 

## Referime