Fjalëkryqi

Fjalëkryqi amerikan|thumb|right
**Fjalëkryqi** është krijimi më i popullarizuar në fushën e enigmatikës. Në fillim u shfaq në një gazetë amerikane.  Fjalëkryqi është kryqëzim i fjalëve të ndryshme nga fondi i një gjuhe në drejtimin horizontal ose vertikal në një rrjetë katrorësh të cilat përkufizohen dhe numërohen nga përpiluesi i fjalëkryqit. Detyrë e klientit pra lexuesit është që fushat e zbrazëta të rrjetës së katrorëve të plotësohen me germat e duhura. Ekzistojnë lloje të ndryshme të fjalëkryqit : 
# Fjalëkryqi italian,
# Fjalëkryqi amerikan,
# Skandi,
# Katrori magjik, etj.

## Historiku 
Fjalëkryqi i parë u botua më 21 dhjetor të vitit 1913 në gazetën New York World në edicioni i krishtlindjeve dhe ai përmbante 31 pyetje. Shpikësi i fjalëkryqit ishte gazetari Arthur Wynne nga Liverpuli. Si bazë për hartimin e fjalëkryqit të parë ai ka pasur një Lojë të Gjyshit të tij të quajtur “Katrorët Magjik“. Fjalëkryqi i Arthur Wynne-t nuk përmbante fusha/katrorë të zinj, dhe kishte formën e rombit. Në fillim të shekullit XX u botuan edhe fjalëkryqet e parë në gazetat dhe revistat evropiane.

Charles Cilard pas një pune katër vjeçare në vitin 1985 arriti të prezantojë edhe fjalëkryqin më të mëdha në botë. Ai ishte 870 metra i gjatë dhe 30&nbsp;cm i gjerë dhe përmbante 2.610.000 fusha/katrorë.

## Tipet e fjalëkryqeve 

Skeda:CrosswordUSA.svg|Stili Amerikan
Skeda:CrosswordUK.svg|Stili Britanik/Australian
Skeda:CrosswordJPN.svg|Stili Japonez
Skeda:Schwedenrätsel.jpg|Stili Suedez
Rrjetat e fjalëkryqeve si ato që shfaqen në shumicën e gazetave dhe revistave të Amerikës së Veriut shfaqin zona të forta katrorësh të bardhë. Çdo shkronjë kontrollohet (d.m.th. është pjesë e fjalës "përgjatë" dhe fjalës "poshtë") dhe zakonisht çdo përgjigje duhet të përmbajë të paktën tre shkronja. Në enigma të tilla, katrorët me hije zakonisht kufizohen në rreth një të gjashtën e totalit. Rrjetat e fjalëkryqeve gjetkë, si në Britani, Afrikën e Jugut, Indi dhe Australi, kanë një strukturë të ngjashme me rrjetën, me një përqindje më të lartë katrorësh me hije (rreth 25%), duke lënë rreth gjysmën e shkronjave në përgjigje të pakontrolluara. Për shembull, nëse rreshti i sipërm ka një përgjigje që shkon deri në fund, shpesh nuk do të ketë përgjigje në rreshtin e dytë.

Një traditë tjetër në hartimin e enigmave (në Amerikën e Veriut, Indi dhe veçanërisht në Britani) është se rrjeti duhet të ketë 180 gradë simetri rrotulluese (e njohur edhe si "radiale"), në mënyrë që të modeli shfaqet i njëjtë nëse letra është e kthyer me kokë poshtë. Shumica e modeleve të enigmave kërkojnë gjithashtu që të gjitha qelizat e bardha të jenë të lidhura ortogonalisht (d.m.th., të lidhura në një masë përmes anëve të përbashkëta, për të formuar një polyomino të vetme).

Dizajni i rrjetave të fjalëkryqeve japoneze shpesh ndjek dy rregulla shtesë: që qelizat me hije nuk mund të ndajnë një anë (d.m.th. ato mund të mos jenë të lidhura në mënyrë ortogonale) dhe se katrorët e qosheve duhet të jenë të bardha.

Rrjeta e "stilit suedez" (fjalëkryqet e figurës) nuk përdor numra të dhënash, pasi të dhënat gjenden në qelizat që nuk përmbajnë përgjigje. Shigjetat tregojnë se në cilin drejtim duhet të përgjigjen të dhëna: vertikale ose horizontale. Ky stil rrjeti përdoret edhe në disa vende të tjera përveç Suedisë, shpesh në revista, por edhe në gazeta ditore. Rrjeti shpesh ka një ose më shumë foto që zëvendësojnë një bllok katrorësh si një çelës për një ose disa përgjigje, për shembull, emrin e një ylli pop, ose një lloj rime ose fraze që mund të shoqërohet me foton. Këto enigma zakonisht nuk kanë simetri në rrjet, por shpesh kanë një temë të përbashkët (letërsi, muzikë, natyrë, gjeografi, ngjarje të një viti të veçantë, etj.)

Ekzistojnë variante të konsiderueshme nga format e zakonshme. Dy nga ato më të zakonshmet janë fjalëkryqet e bllokuara, të cilat përdorin vija të trasha ndërmjet katrorëve (në vend të katrorëve me hije) për të ndarë përgjigjet, dhe modele rrethore, me përgjigjet e futura ose në mënyrë radiale ose në rrathë koncentrikë. Fjalëkryqet "e lirë" (puzzles "Criss-cross"), të cilat kanë dizajne të thjeshta, asimetrike, shihen shpesh në fletët e punës së shkollës, menutë e fëmijëve dhe argëtime të tjera për fëmijët. Rrjetat që formojnë forma të tjera përveç katrorëve përdoren gjithashtu herë pas here.

Puzzles janë shpesh një nga disa madhësive standarde. Për shembull, shumë enigma të gazetave të ditëve të javës (si p.sh. fjalëkryqi amerikan i New York Times|*fjalëkryqi i New York Times*]] janë katrorë 15×15, ndërsa enigmat e fundjavës mund të jenë 21×21, 23×23 , ose 25×25. Puzzles *New York Times* vendosin gjithashtu një model të përbashkët për fjalëkryqet amerikane duke u rritur në vështirësi gjatë gjithë javës: enigmat e tyre të së hënës janë më të lehtat dhe enigmat bëhen më të vështira çdo ditë deri të shtunën. Enigma e tyre më e madhe e së dielës është afërsisht e njëjtit nivel vështirësie si një enigmë e së enjtes me madhësi të ditës së javës. Kjo ka bërë që zgjidhësit amerikanë të përdorin ditën e javës si një stenografi kur përshkruajnë se sa e vështirë është një enigmë: p.sh. një enigmë e lehtë mund të quhet "e hënë" ose "e martë", një enigmë me vështirësi mesatare si "e mërkurë" dhe një enigmë vërtet e vështirë si "e shtunë". Një nga fjalëkryqet më të vogla në shpërndarjen e përgjithshme është një fjalëkryq 4×4 i përpiluar çdo ditë nga John Wilmes, i shpërndarë në internet nga *USA Today* si "QuickCross" dhe nga Universal Uclick si "PlayFour".

Në mënyrë tipike të dhëna shfaqen jashtë rrjetit, të ndara në një listë të përgjithshme dhe një listë poshtë; qeliza e parë e çdo hyrje përmban një numër të referuar nga listat e të dhënave. Për shembull, përgjigja për një të dhënë të etiketuar "17 Poshtë" futet me shkronjën e parë në qelizën me numër "17", duke vazhduar nga atje. Numrat pothuajse nuk përsëriten kurrë; qelizat e numëruara numërohen në mënyrë të njëpasnjëshme, zakonisht nga e majta në të djathtë në çdo rresht, duke filluar nga rreshti i sipërm dhe duke vazhduar poshtë. Disa fjalëkryqe japoneze numërohen nga lart poshtë poshtë çdo kolonë, duke filluar me kolonën më të majtë dhe duke vazhduar djathtas.