Bashkimi i Italisë

**Bashkimi i Italisë** (italisht: ''Unità d'Italia* ), gjithashtu i njohur si ***Risorgimento**'' (; fjalë për fjalë 'Ringjallërim' apo ripërtëritje) ishte lëvizja politike dhe shoqërore e shekullit të XIX-të që rezultoi në konsolidimin e shteteve të ndryshme të Gadishullit Italian në një shtet të vetëm në vitin 1861, Mbretërinë e Italisë. Frymëzuar nga rebelimet në vitet 1820 dhe 1830 kundër rezultatit të Kongresit të Vjenës, procesi i bashkimit u përshpejtua nga Revolucionet e vitit 1848 dhe arriti përfundoi në vitin 1871 pas zaptimit të Romës dhe kthimit të saj në kryeqytet të Mbretërisë së Italisë.

Disa nga shtetet që ishin synuar për bashkim (*terre irredente*) nuk u bashkuan me Mbretërinë e Italisë deri në vitin 1918, pasi Italia mundi Austro-Hungarinë në Luftën e Parë Botërore. Për këtë arsye, historianët ndonjëherë e përshkruajnë periudhën e bashkimit si vazhdim të vitit 1871, duke përfshirë aktivitetet gjatë fundit të shekullit të XIX-të dhe Luftës së Parë Botërore (1915–1918) dhe duke përfunduar vetëm me Armëpushimin e Villa Giusti-t më 4 nëntor 1918. Ky përkufizim më i gjerë i periudhës së bashkimit është ai i paraqitur në Muzeun Qëndror të Risorgimento-s në Vittoriano.

## Prapavija
### Nga kohët e lashta deri në epokën e hershme moderne
Italia u bashkua nga Republika Romake në pjesën e fundit të shekullit të III p.e.s.. Për 700 vjet, ajo ishte de fakto një shtrirje territoriale e kryeqytetit të Republikës dhe Perandorisë Romake dhe për një kohë të gjatë pati një status të privilegjuar, por nuk u shndërrua në provincë. Nën Augustin, dallimet e mëparshme në të drejtat komunale dhe politike u shfuqizuan dhe Italia romake u nda në rajone administrative të sunduara drejtpërdrejtë nga Senati Romak.

Pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, Italia mbeti e bashkuar nën Mbretërinë Ostrogote dhe pas vitit 568 u diskutua midis Mbretërisë së Longobardëve dhe Perandorisë (Romake Lindore) Bizantine, duke humbur unitetin e saj për shekuj me radhë. Pas pushtimit nga Perandoria Franke, titulli mbreti i Italisë u bashkua me detyrën e Perandorit të Shenjtë Romak. Megjithatë, perandori ishte, në mungesë, një i huaj gjermanishtfolës, i cili shqetësohej pak për qeverisjen e Italisë dhe në të vërtetë nuk e kontrolloi kurrë të gjithë gadishullin; si rezultat, Italia u zhvillua gradualisht në një sistem qytet-shtetesh. Italia jugore, megjithatë, qeverisej nga Mbretëria e Siçilisë ose Mbretëria e Napolit, e cila ishte krijuar nga normanët. Italia qendrore drejtohej nga papa, si një mbretëri e përkohshme e njohur si Shtetet Papale.

Kjo situatë vazhdoi gjatë Rilindjes, por filloi të përkeqësohej me ngritjen e shteteve kombëtare moderne në periudhën e hershme moderne. Italia, duke përfshirë Shtetet Papale, më pas u bë vendi i luftërave ndërmjet fuqive të mëdha, veçanërisht Perandorisë së Shenjtë Romake (përfshirë Austrinë), Spanjës dhe Francës.

Pararendësit e bashkimit kombëtar u shfaqën në traktatin e *Lidhjes Italike*, në vitin 1454 dhe në politikën e jashtme të shekullit të XV-të të Cosimo de' Medici-t dhe Lorenzo de' Medici-t. Shkrimtarët kryesorë italianë të Rilindjes, Dante Aligieri, Françesko Petrarka, Giovanni Boccaccio, Nikolo Makiaveli dhe Guicciardini shprehën kundërshtimin ndaj dominimit të huaj. Petrarka deklaroi se "trima e lashtë në zemrat italiane nuk ka vdekur ende" në *Italia Mia*. Makiaveli më vonë citoi katër vargje nga *Italia Mia* te *Princi*, i cili priste me padurim një udhëheqës politik që do të bashkonte Italinë "për ta çliruar atë nga barbarët".

*Luftërat italiane* panë 65 vjet sulme franceze mbi disa nga shtetet italiane, duke filluar me pushtimin e Napolit nga Karli VIII në vitin 1494. Megjithatë, Paqja e Cateau-Cambrésis (1559) bëri që pjesë të Italisë të binin nën kontrollin e drejtpërdrejtë ose të tërthortë të Habsburgëve spanjollë. Paqja e Vestfalisë në vitin 1648 i dha zyrtarisht fund sundimit të Perandorëve të Shenjtë Romakë në Itali. Sidoqoftë, dega spanjolle e Shtëpisë së Habsburgëve, e cila sundoi Perandorinë Spanjolle, vazhdoi të sundojë Italinë Jugore dhe Dukatin e Milanos deri në Luftën e Trashëgimisë Spanjolle (1701–14). Pas kësaj lufte, Habsburgët austriakë luftuan për dominim me Burbonët spanjollë deri në fund të Luftës së Trashëgimisë Austriake.

Një ndjenjë e identitetit kombëtar italian u pasqyrua te  e Gian Rinaldo Carli, shkruar në vitin 1764. Ai tregonte sesi një i huaj hyri në një kafene në Milano dhe i habiti banorët e saj duke thënë se ai nuk ishte as i huaj dhe as milanez. "Atëherë çfarë jeni ju?" — "Unë jam një italian", shpjegoi ai.

### Revolucioni francez dhe epoka e Napoleonit
Sundimi i Habsburgëve në Itali mori fund me fushatat e Revolucionarëve Francezë në vitet 1792–97, kur u krijuan një sërë republikash klientela. Në vitin 1806, Perandoria e Shenjtë Romake u shpërbë nga perandori i fundit, Francisi II, pas humbjes së saj nga Napoleoni në Betejën e Austerlicit. Sundimi francez shkatërroi strukturat e vjetra të feudalizmit në Itali dhe futi ide moderne dhe autoritet efikas ligjor; ajo siguroi pjesën më të madhe të forcës intelektuale dhe kapitalit social që nxiti lëvizjet e bashkimit për dekada pas rënies së Perandorisë së Parë Franceze më 1814.

Republika Franceze përhapi parimet republikane dhe institucionet e qeverive republikane promovuan shtetësinë mbi sundimin e Bourbonëve dhe Habsburgëve dhe dinastive të tjera. Reagimi kundër çdo kontrolli të jashtëm sfidoi zgjedhjen e sundimtarëve të Napoleon Bonapartit. Ndërsa mbretërimi i Napoleonit filloi të binte, sundimtarët që ai kishte vendosur u përpoqën të mbanin fronet e tyre (midis tyre Eugène de Beauharnais, Mëkëmbës i Italisë dhe Joachim Murat, Mbreti i Napolit) duke ushqyer më tej ndjenjat nacionaliste. Beauharnais u përpoq të merrte miratimin austriak për pasimin e tij në Mbretërinë e Napoleonit në Itali dhe më 30 mars 1815, Murat nxori Shpalljen e Riminit, e cila u bëri thirrje italianëve të rebeloheshin kundër pushtuesve të tyre austriakë.

Gjatë periudhës Napoleonike, në vitin 1797, u bë miratimi i parë zyrtar i trengjyrëshit italian si flamur kombëtar nga një shtet sovran italian, Republika Cispadane, një *republikë motër* napoleonike e Francës Revolucionare, në bazë të ngjarjeve pas Francës. Revolucioni (1789–1799), i cili, ndër idealet e tij, mbrojti vetëvendosjen kombëtare. Kjo ngjarje festohet me Ditën e Tringjyrave. Ngjyrat kombëtare italiane u shfaqën për herë të parë në një kokadë trengjyrëshe në vitin 1789, duke parashikuar shtatë vjet flamurin e parë ushtarak italian të gjelbër, të bardhë dhe të kuq, i cili u miratua nga Legjioni Lombard në vitin 1796.

### Reagimi (1815–1848)
[parapamje|[Giuseppe Mazzini, udhëheqës me ndikim të madh të lëvizjes revolucionare italiane]]
Pas rënies së Napoleonit (1814), Kongresi i Vjenës (1814–15) rivendosi lara-lara para-napoleonike të qeverive të pavarura. Italia përsëri kontrollohej kryesisht nga Perandoria Austriake, pasi ato kontrollonin drejtpërdrejtë Mbretërinë e Lombardi-Venecies dhe indirekt dukatin e Parmës, Modenës dhe Toskanës.

Me rënien e Napoleonit dhe rivendosjen e regjimeve monarkike absolutiste, trengjyrëshi italian kaloi në ilegalitet, duke u bërë simboli i fermenteve patriotike që filluan të përhapeshin në Itali dhe simboli që bashkoi të gjitha përpjekjet e popullit italian drejt lirisë dhe pavarësisë. Trengjyrëshi italian u valëvit për herë të parë në historinë e Risorgimento-s më 11 mars 1821 në kështjellën e Alessandria-s, gjatë revolucioneve të viteve 1820, pas harresës së shkaktuar nga rivendosja e regjimeve monarkike absolutiste.

Një figurë e rëndësishme e kësaj periudhe ishte Francesco Melzi d'Eril, duke shërbyer si zëvendëspresident i Republikës Napoleonike të Italisë (1802–1805) dhe mbështetës i qëndrueshëm i idealeve të bashkimit italian që do të çonin në *Risorgimento* italiane menjëherë pas vdekjes së tij. Ndërkohë, ndjenja artistike dhe letrare u kthye edhe drejt nacionalizmit; Vittorio Alfieri, Francesco Lomonaco dhe Niccolò Tommaseo përgjithësisht konsiderohen si tre pararendës të mëdhenj letrarë të nacionalizmit italian, por vepra më e famshme proto-nacionaliste ishte *I promessi sposi* e Alessandro Manzonit, i lexuar gjerësisht si një kritikë alegorike austriake me vello të hollë. I botuar në vitin 1827 dhe i rishikuar gjerësisht në vitet në vijim, versioni i vitit 1840 i *I Promessi Sposi* përdori një version të standardizuar të dialektit toskan, një përpjekje e vetëdijshme e autorit për të siguruar një gjuhë dhe për t'i detyruar njerëzit ta mësojnë atë.

U shfaqën tre ideale të bashkimit. Vincenzo Gioberti, një prift piemontez, kishte sugjeruar një konfederatë të shteteve italiane nën udhëheqjen e papës në librin e tij të vitit 1842 "*Përparësia morale dhe civile e italianëve*". Papa Piu IX në fillim u shfaq i interesuar, por ai u kthye në reaksionar dhe udhëhoqi betejën kundër liberalizmit dhe nacionalizmit.

Giuseppe Mazzini dhe Carlo Cattaneo donin bashkimin e Italisë nën një republikë federale, e cila doli shumë ekstreme për shumicën e nacionalistëve. Pozicioni i mesëm u propozua nga Cesare Balbo (1789-1853) si një konfederatë e shteteve të veçanta italiane të udhëhequr nga Piemonte.

### Karbonarët
Një nga grupet revolucionare më me ndikim ishte Carbonari, një grup i fshehtë diskutimi politik i formuar në Italinë Jugore në fillim të shekullit të XIX-të. Pas vitit 1815, Masoneria e Lirë në Itali u shtyp dhe u diskreditua për shkak të lidhjeve të saj franceze. U la një zbrazëti që karbonarët e mbushën me një lëvizje që i ngjante shumë masonerisë, por me një përkushtim ndaj nacionalizmit italian dhe pa lidhje me Napoleonin dhe qeverinë e tij. Përgjigja erdhi nga profesionistë dhe biznesmenë të klasës së mesme dhe disa intelektualë. Karbonarët e mohuan Napoleonin, por megjithatë u frymëzuan nga parimet e Revolucionit Francez në lidhje me lirinë, barazinë dhe vëllazërinë. Ata zhvilluan ritualet e tyre që ishin fort antiklerikalë. Lëvizja e karbonarëve u përhap në të gjithë Italinë.

Qeveritë konservatore kishin frikë nga karbonarët, duke vendosur dënime të ashpra për burrat që zbuloheshin se ishin anëtarë. Megjithatë, lëvizja mbijetoi dhe vazhdoi të ishte një burim trazirash politike në Itali nga viti 1820 deri pas bashkimit. Karbonarët e dënuan me vdekje Napoleonin III (i cili, si i ri, kishte luftuar në anën e tyre) për dështimin për të bashkuar Italinë, dhe grupi pothuajse arriti ta vriste atë më 1858, kur Felice Orsini, Giovanni Andrea Pieri, Carlo Di Rudio dhe Andrea Gomez hodhën tre bomba në drejtim të tij. Anëtarë të kësaj organizate në një kohë apo të tjerë kanë qenë shumë drejtues të lëvizjes bashkuese. Qëllimi kryesor ishte mposhtja e tiranisë dhe krijimi i qeverisjes kushtetuese. Edhe pse kanë kontribuar disa shërbime për kauzën e unitetit italian, historianët si Cornelia Shiver dyshojnë se arritjet e tyre ishin proporcionale me pretendimet e tyre.

### Giuseppe Mazzini dhe Giuseppe Garibaldi
[parapamje|Takimi i parë midis [Giuseppe Garibaldi|Garibaldit dhe Mazzinit në selinë e Italisë së Re më 1833.]]
Shumë revolucionarë kryesorë karbonarë donin një republikë, dy nga më të shquarit ishin Giuseppe Mazzini dhe Xhuzepe Garibaldi. Veprimtaria e Maxinit në lëvizjet revolucionare bëri që ai të burgoset menjëherë pasi u bashkua. Ndërsa ishte në burg, ai arriti në përfundimin se Italia mund − dhe për këtë arsye duhet − të bashkohej dhe formuloi një program për krijimin e një kombi të lirë, të pavarur dhe republikan me Romën si kryeqytet. Pas lirimit të tij në vitin 1831, ai shkoi në Marsejë të Francës, ku organizoi një shoqëri të re politike të quajtur *La Giovine Italia* (Italia e re), motot e së cilës ishin "*Dio e Popolo*" (Zot dhe Popull) dhe "*Unione, Forza e Libertà*" (Bashkim, Forcë dhe Liri), që kërkonte bashkimin e Italisë.

Garibaldi, një vendas nga Nica (atëherë pjesë e Piemontit), mori pjesë në një kryengritje në Piemonte në vitin 1834 dhe u dënua me vdekje. Ai u arratis në Amerikën e Jugut, megjithëse, duke kaluar katërmbëdhjetë vjet në mërgim, duke marrë pjesë në disa luftëra dhe duke mësuar artin e luftës guerrile përpara kthimit të tij në Itali në vitin 1848.

## Revolucionet e vitit 1848-1849 dhe Lufta e Parë për Pavarësi Italiane
parapamje|majtas|Ekzekutimi i vëllezërve Bandiera
Në vitin 1844, dy vëllezër nga Venecia, Attilio dhe Emilio Bandiera, anëtarë të Italisë së Re, planifikuan të bënin një bastisje në bregun kalabrez kundër Mbretërisë së Dy Siçilive në mbështetje të bashkimit italian. Ata mblodhën një bandë prej rreth njëzet burrash të gatshëm për të sakrifikuar jetën e tyre dhe nisën me lundrim në sipërmarrjen e tyre më 12 qershor 1844. Katër ditë më vonë ata zbarkuan pranë Crotone-s, duke synuar të shkonin në Kozenca, të çlironin të burgosurit politikë dhe të nxirnin shpalljet e tyre. Tragjikisht për vëllezërit Bandiera, ata nuk e gjetën grupin kryengritës që u tha se i priste, kështu që ata u zhvendosën drejtë La Sila-s. Ata u tradhtuan përfundimisht nga një nga partia e tyre, korsikani Pietro Boccheciampe, dhe nga disa fshatarë që besonin se ishin piratë turq. Kundër tyre u dërgua një detashment xhandarësh dhe vullnetarësh dhe pas një përleshjeje të shkurtër, e gjithë banda u kap rob dhe u shoqërua në Kozencë, ku u arrestuan edhe një numër kalabrezësh që kishin marrë pjesë në një kryengritje të mëparshme. Vëllezërit Bandiera dhe nëntë shokët e tyre u ekzekutuan me pushkatim; disa llogari thonë se ata thirrën "''Viva l'Italia*!" (“Rroftë Italia!”) sa ranë. Efekti moral ishte i madh në të gjithë Italinë, veprimi i autoriteteve u dënua botërisht dhe martirizimi i vëllezërve Bandiera dha fryt në revolucionet e mëvonshme.

Më 5 janar 1848, trazirat revolucionare filluan me një grevë të mosbindjes civile në Lombardi, pasi qytetarët ndaluan pirjen e cigareve dhe luajtën llotarinë, gjë që i mohoi Austrisë të ardhurat e lidhura me taksat. Menjëherë pas kësaj, revoltat filluan në ishullin e Siçilisë dhe në Napoli. Në Siçili revolta rezultoi në shpalljen e Mbretërisë së Siçilisë me Ruggero Settimo si kreu i shtetit të pavarur deri në vitin 1849, kur ushtria burbone mori përsëri me forcë kontrollin e plotë të ishullit më 15 maj 1849.

parapamje|Ruggero Settimo
Në shkurt 1848, pati revolta në Toskanë që ishin relativisht jo të dhunshme, pas së cilës Duka i Madh Leopoldi II u dha toskanëve një kushtetutë. Një qeveri e përkohshme republikane e shkëputur u formua në Toskanë gjatë shkurtit menjëherë pas këtij koncesioni. Më 21 shkurt, papa Piu IX u dha një kushtetutë Shteteve Papale, e cila ishte edhe e papritur dhe befasuese duke marrë parasysh mospërfilljen historike të Papatit. Më 23 shkurt 1848, mbreti Louis Philippe i Francës u detyrua të largohej nga Parisi dhe u shpall Republika e Dytë Franceze. Në kohën kur ndodhi revolucioni në Paris, tre shtete të Italisë kishin kushtetuta - katër nëse dikush e konsideron Siçilinë si një shtet më vete.

Ndërkohë, në Lombardi, tensionet u rritën derisa milanezët dhe venecianët u ngritën në revoltë më 18 mars 1848. Kryengritja në Milano arriti të dëbojë garnizonin austriak pas pesë ditësh luftimesh në rrugë - 18–22 mars (). Një ushtri austriake nën marshallin Josef Radetzky rrethoi Milanon, por për shkak të largimit të shumë prej trupave të tij dhe mbështetjes së milanezëve për revoltën, ata u detyruan të tërhiqen në kështjellat *Quadrilatero*.

Së shpejti, Karlo Alberti, mbreti i Sardenjës (i cili sundoi Piemontin dhe Savojën), i nxitur nga venecianët dhe milanezët për të ndihmuar kauzën e tyre, vendosi se ky ishte momenti për të bashkuar Italinë dhe i shpalli luftë Austrisë (Lufta e Parë për Pavarësi Italiane). Pas sukseseve fillestare në Betejën e Goitos dhe Peschiera del Garda, ai u mund në mënyrë vendimtare nga Radetzky në Betejën e Custoza-s më 24 korrik. U ra dakord për një armëpushim dhe Radetzky rifitoi kontrollin e të gjithë Lombardi-Venecies, përveç Venecias, ku u shpall *Republika e Shën Markut* nën Daniele Maninin.

[parapamje|majtas|Daniele Manin dhe [Niccolò Tommaseo pas shpalljes së Republikës së Shën Markut]]
Ndërsa Radetzky konsolidoi kontrollin e Lombardi-Venecies dhe Karlo Alberti *lëpiu plagët e tij*, gjërat morën një kthesë më serioze në pjesë të tjera të Italisë. Monarkët që kishin pranuar pa dëshirë kushtetutat në mars ranë në konflikt me ministrat e tyre kushtetues. Në fillim, republikat kishin epërsinë, duke i detyruar monarkët të largoheshin nga kryeqytetet e tyre, duke përfshirë edhe papa Piun IX.

Fillimisht, Piu IX kishte qenë disi reformator, por konfliktet me revolucionarët e acaruan atë në idenë e qeverisjes kushtetuese. Në nëntor 1848, pas vrasjes së ministrit të tij Pellegrino Rossi, Piu IX u arratis pak para se Giuseppe Garibaldi dhe patriotë të tjerë të mbërrinin në Romë. Në fillim të vitit 1849, u mbajtën zgjedhjet për Asamblenë Kushtetuese, e cila shpalli Republikën Romake më 9 shkurt. Më 2 shkurt 1849, në një tubim politik të mbajtur në Teatrin Apollo, një prift i ri romak, Abbé Carlo Arduini, kishte mbajtur një fjalim në të cilin kishte deklaruar se *Fuqia e përkohshme e Selisë së Shenjtë* ishte një "gënjeshtër historike, një politikë mashtrim dhe imoralitet fetar”. Në fillim të marsit 1849, Giuseppe Mazzini mbërriti në Romë dhe u emërua Kryeministër. Në Kushtetutën e Republikës Romake, liria fetare garantohej me nenin 7, pavarësia e Papës si kreu i Kishës Katolike garantohej me nenin 8 të *Principi fondamentali'', ndërsa dënimi me vdekje u hoq me nenin 5. dhe arsimi publik falas sigurohej nga neni 8 i Titolo I.

Përpara se fuqitë të mund t'i përgjigjeshin themelimit të Republikës Romake, Karlo Alberti, ushtria e të cilit ishte trajnuar nga gjenerali polak në mërgim Albert Chrzanowski, rinovoi luftën me Austrinë. Ai u mund shpejt nga Radetzky në Betejën e Novarës më 23 mars 1849. Karlo Alberti abdikoi në favor të djalit të tij, Viktor Emanueli II, dhe ambiciet piemonteze për të bashkuar Italinë ose për të pushtuar Lombardinë, për momentin, u morën fund. Lufta përfundoi me një traktat të nënshkruar më 9 gusht. Një revoltë popullore shpërtheu në Breshia në të njëjtën ditë me disfatën në Novara, por u shtyp nga austriakët dhjetë ditë më vonë.

Aty mbetën Republika Romake dhe Republika e Shën Markut. Në prill, një forcë franceze nën Charles Oudinot u dërgua në Romë. Me sa duket, francezët fillimisht donin të ndërmjetësonin midis papës dhe nënshtetasve të tij, por shpejt francezët ishin të vendosur të rivendosnin papën. Pas një rrethimi dy mujor, Roma kapitulloi më 29 qershor 1849 dhe papa u rivendos. Garibaldi dhe Mazzini ikën edhe një herë në mërgim - në 1850 Garibaldi shkoi në qytetin e Nju Jorkut. Ndërkohë, austriakët rrethuan Venecian, i cili mbrohej nga një ushtri vullnetare e drejtuar nga Daniele Manini dhe Guglielmo Pepe, të cilët u detyruan të dorëzoheshin më 24 gusht. Luftëtarët pro-pavarësisë u varën masivisht në Belfiore, ndërsa austriakët u zhvendosën për të rivendosur rendin në Italinë qendrore, duke rivendosur princat që ishin dëbuar dhe duke rivendosur kontrollin papnor mbi Legatat. Kështu, revolucionet u shtypën plotësisht.

## Lidhje të jashtme
* The Risorgimento: A Time for Reunification
* Women of the Risorgimento
* Garibaldi & The Risorgimento
* Cavour and the Unification of Italy
* 
* 
* *In the sign of the tricolour: Italians and Hungarians in the Risorgimento* A documentary directed by Gilberto Martinelli

## Referime