Sandro Botiçeli

**Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi**, i njohur si Sandro Botticelli lindur afërsisht më 20 prill 1445 dhe vdekur më 17 maj 1510. Qe një piktor italian i Rilindjes së Hershme, që i përkiste shkollës fiorentine nën patronazhin e Lorenzo de' Medici-t, një lëvizje që Giorgio Vasari do ta karakterizonte më pak se qint vjet më vonë te *Jeta* e Botticelli-t si një "Epokë të artë". Reputacioni postum i Botticelli-t vuajti deri në fundin e shekullit të XIX; deri atëherë, vepra e tij është parë si përfaqësuese e elegancës lineare i pikturës së Rilindjes së Hershme.

Midis veprave më të njohura të Botticelli-t janë *Lindja e Venusit* dhe *Pranëvera*.

## Biografia 
### Origjina dhe familja 
Sandro Botticelli lindi më 1445 në Firence në via Nuova (sot via del Porcellana), Borg'Ognissanti, i vogli i katër djemve dhe u rrit në një familje modeste por jo të varfër, e mbajtur nga i ati, Mariano di Vanni d'Amedeo Filipepi, që ishte lëkurëpunues dhe kishte një punishte në lagjen e afërme të piazza Santo Spirito. Në fakt në zonën e Santa Maria Novella-s (ku gjendet via del Porcellana) ishin të shumtë banorët që i përkushtoheshin këtij aktiviteti, i lehtësuar nga afërsia me ujërat e Arno-s dhe të Mugnone-s.

Dokumentet e para mbi Sandron përbëhen nga deklaratat kadastrale (të quajtura "portate al Catasto"), deklarime të mirëfillta të të ardhurave ku kryefamiljarët ishin të detyruar të deklaronin të mirat e tyre, të ardhurat dhe shpenzimet duke përshkruar gjendjen e famileve të veta. Në atë të vitit 1458 Mariano Filipepi përmend katër djemtë Giovanni, Antonio, Simone dhe Sandro: ky i fundit trembëdhjetë vjeç dhe konsiderohet "shëndetlig" dhe se "merret me të lexuar", shënime që disa studiues kanë dashur të nxjerin një fëmijëri shëndetligë që do ta çonte në një karakter introvers, i lexueshëm më vonë në disa nga veprat e tij me ton malinkonik dhe meditues

Ndërsa nofka duket se fillimisht i qe atribuar vëllait Giovanni, që ushtronte funksionin publik të *sensale del Monte*  dhe se në deklarimin kadastral të vitit 1458 *thirrej Botticello*, më pas i shtrirë te të gjithë anëtarët meshkuj të familjes dhe kështu edhe te piktori Ky duhet të jetë formimi i tij i parë i mirëfilltë që u zhvillua deri në vitin 1467, prandaj shumë nga punimet e tij të hershme i janë atribuar, madje vazhdojnë të konsiderohen atribuime të pasigurta, mjeshtrit të tij vjetër Filippo Lippi me të cilin punoi në Prato në afresket e fundit të *Historive të shën Stefanit dhe shën Gjon Pagëzorit* në kishëzën Maggiore të Duomos së Pratos bashkë me mjaft nxënës të tjerë.
U ndikua gjithashtu edhe nga monumentaliteti i pikturave të Masaccio-s, megjithatë ishte nga Lippi që Botticelli mosoi një mënyrë më intime dhe të detajuar. Siç e kanë zbuluar së fundmi, gjatë kësaj kohe, Botticelli mund të ketë udhëtuar në Hungari, duke mar pjesë në krijimin e një afresku në Esztergom, të porositur në punishten e Filippo Lippi-t nga János Vitéz, atëherë kryepeshkopi i Hungarisë.

Kësaj periudhe i përkasin gjithë seria e *Madonave* që tregojnë ndikimin e drejtëpërdrejtë të mjeshtrit mbi nxënësin e ri, ndonjëherë të derivuar besnikërisht nga *Lippina* në Uffizi (1465). Vepra më e hershme e atribuar Botticelli-t është *Madona me fëmijën dhe një engjëll* (rreth 1465) e Ospedale degli Innocenti, ku ngjashmëritë me tablonë e të njëjtës kohë të Lippi-t janë me të vërtetë shumë të forta, madje duket një kopje ose një homazh; e njëjta gjë vlen edhe për *Madonën me fëmijën dhe dy engjëj* (rreth 1465) sot në Washington, vetëm me variantin e engjëllit të shtuar në shpatullat e fëmijës, dhe *Madona me fëmijën dhe një engjëll* në Museo Fesch të Ajaçio-s.

Megjithatë rezultojnë përcaktues në procesin progresiv të pjekurisë së gjuhës së tij piktorike edhe ndikimet e mara nga Antonio del Pollaiuolo dhe Andrea del Verrocchio, të cilit mund ti ketë frekuentuar edhe punishten pas ikjes së Filippo Lippi-t për në Spoleto.

Përbërsja verrokiane, në fakt, duket qartësisht në një grup të dytë Madonash të realizuara midis viteve 1468 dhe 1469, si *Madonna del Roseto*, *Madona në lavdinë e serafinëve*, të dyja në Uffizi dhe *Madona me fëmijën dhe dy engjëj* (rreth 1468) në Museo Nazionale di Capodimonte të Napolit, ku personazhet janë vendosur prospektivisht përpara kufirit ballor të pikturës, intensive si një dritare, ndërsa arkitektura në sfond përcakton volumetrinë e hapësirës ideale ku është futur imazhi; kompozimi zhvillohet në plane shkallore, duke shpalosur një ndërmjetësi midis hapësirës teorike të përvijuar nga plani prospektik dhe ai real i ndërtuar nga personazhet në plan të parë.

Linearizmi i theksuar, intensiv si shprehje e lëvizjes rezulton po aq i dukshëm, ashtu si ndërmjetësimi mbi konceptimin matematik të pikturës, me aktualitet të madh në ata vite, me studimet e Piero della Francescas; e njëjta zgjidhje ripërdoret në vepra të tjera të së njëjtës periudhë, me variacionin e vetëm të elementeve arkitektonike dhe natyrore.

### Nisja e karrierës më vete 
Në 1469 Botticelli punonte vetëm, siç dëshmon deklarimi kadastral i vitit 1469 ku është shënuar si punues më vete. Më 9 tetor 1469 Filippo Lippi vdes në Spoleto dhe në vitin 1470 Sandro Botticelli krijon punishten e vetë.

### Ndikimi neoplatonik 
Neoplatonikët ofruan rivlerësimin më bindës të kulturës antike të dhënë deri atëherë, duke arritur të mbushnin hendekun që ishte krijuar midis mbështetësve të parë të lëvizjes humaniste dhe besimit të krishterë, që e dënonte antikitetin pas ishte pagan; ata jo vetëm propozuan me forcë *virtytet e antikitetit si model etik* i jetës qytetare, por arritën të pajtonin idealet kristiane me ato të kulturës klasike, duke u frymëzuar nga Platoni dhe rryma të tjera të misticizmit të vonë pagan që dëshmonin thellësinë fetare të bashkësive pre-kristiane.

Ndikimi i këtyre teorive mbi artet pamore qe i thellë; temat e bukurisë dhe dashurisë u bënë qendrore në sistemin neoplatonik sepse njeriu i shtyrë nga dashuria mund të ngrihej nga rangu inerior i lëndës (materies) në atë sipërore të shpirtit. Në këtë mënyrë mitologjia u rehabilitua plotësisht dhe iu caktua i njëjti dinjitet i temeva të subjekteve të shenjta dhe kjo shpjegon edhe motivin për të cilin dekorimet me karakter profan patën një përhapje aq të gjerë.

Venusi, perëndesha më mëkatare e Olimpit pagan u riinterpretua plotësisht nga filozofët neoplatonik dhe u bë një nga subjektet e paraqitura më shpesh nga artistët sipas një tipologjie të dyfishtë: *Venusi qiellor*, simbol i dashurisë shpirtërore që e shtynte njeriun drejt ngjitjes dhe *Venusi tokësor*, simbol i instinktivizmit dhe pasionit që e tërhiqnin poshtë njeriun.

Një tjetër temë e paraqitur shpesh qe beteja midis një parimi sipëror dhe një inferiori (për shembull Marsi i zbutur nga Venera ose përbindëshat e mundur nga Herkuli), sipas idesë së një tensioni të vazhdueshëm të shpirtit njerëzor, i mbetur midis virtytit dhe vesit; njeriu në praktikë ishte i prirur drejt të mirës, por i paaftë për të arritur përsosmërinë dhe i rrethuar nga rreziku i rënies drejt iracionalitetit të diktuar nga instinkti; nga kjo vetëdije e kufizimeve të veta si pasojë rrodhi drama ekzistenciale e njeriut neoplatonik, i ndërgjegjshëm se duhej të ndiqte gjatë gjithë jetës një kusht dukshmërisht të paarritshëm.

Botticelli u bë miku i filozofëve neoplatonik, mori plotësisht idetë e tyre dhe arriti ti bënte të dukshme atë bukuri të teorizuar nga ata, sipas interpretimit të tij personal me karakter melankolik dhe soditëse, që shpesh nuk përputhet me atë të propozuar nga artistët e tjerë të lidhur me të njëjtin mjedis kulturor.
### Piza 
Në 1474 Botticelli u thirr në Pizë për të afreskuar me një cikël Camposanto-n Monumental. Si provë e mjeshtrisë së tij iu kërkua një palë altari me *Ngjitjen e Marias*, por asnjë nga dy porositë nuk u mbarua, për arsye të njohura.

### Në shërbim të Mediçve 
Prania e Botticelli-t në rrethin e familjes Medici qe pa dyshim e dobishme për ti garantuar mbrojtje dhe porosi të shumta të realizuara në harkun e rreth njëzet vjetëve. Në 1475 pikturoi banderolën për luftimet kalorsiake të zhvilluara në piazza Santa Croce që paraqiste Simonetta Vespucci-n, muzën me bukuri epike të gjithë karrierës së artistit, që u fitua nga Giuliano de' Medici.

Në përgjithësi afresket e Sistina-s Botticelli rezultoi më i dobët dhe i shpërndarë, me vështirësi në koordinimin e formave dhe rrëfimit, që gjeneron një të tërë shpesh fragmentare, ndoshta për shkak të zhvendosjes së piktorit në punime me përmasa dhe tematika të pa parapëlqyera dhe në një mjedis për të të huaj
#### *Pranvera* 
*Pranvera* bashkë me *Lindjen e Venusit*, janë veprat më të famshme e Botticelli-t. Nuk është e qartë nëse dy pikturat e mëdha, e para në tablo, e dyta në pëlhurë, zbukuronin, siç i pa Vasari afër vitit 1550 vilën e Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici-t në Castello.

Të paktën për *Primavera* duket se qe porositur për vilën në Castello nga Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici, kushëriri i dytë i të Mrekullueshmit, që kishte qenë edhe nxënës i Marsilio Ficinos dhe që në vazhdim e bëri artistin të realizonte edhe një cikël afreskesh (të humbur) në vilë. *Pranëvera* ka një subjekt jo plotësisht të qartësuar, ku personazhet mitologjik nënkuptojnë teori të ndryshme të Akademisë neoplatonike dhe, me gjasa, edhe disa referime të porositësit dhe dasmës së tij (1482).

Një nga interpretimet më afër të vërtetës e shikon grupin e figurave si një paraqitje të dashurisë mishërore instinktive (të grupit të majtë), që gjithashtu shkakëton ndryshimin e natyrës (trasformimi në Florën-Pranëverë) dhe sublimohet pastaj, poshtë shikimit të Venusit dhe Erosit në qendër, në diçka më të përsosur (Graziet, simboli i dashurisë së përsosur), ndërsa në të djathtë Merkuri largon retë me kaduceun për një pranverë pa fund. Venusi do të ishte kështu ideali humanist i dashurisë shpirtërore, në një prespektiv purifikuese ngjitëse.Miti përshkruhet në terma modernë, me një skenë idilike të mbizotëruar nga ritme dhe ekuilibra formalë të llogaritur me zgjuarsi, si linja harmonike që përshkon rrudhosjet, gjestet, profilet elegante, deri sa shteron në gjestin e Mërkurit. Figurat spikatin me qartësi në sfondin e errët, me një hapësirë të thjeshtëzuar që të kujton aracet, ku shihen shenjat e para të krizës së botës prospektiko-racionale të katërqintës drejt një futje më të lirshme të figurave në hapësirë.
#### Lindja e Venusit 
Këtij momenti, menjëherë më pas, i përket një nga veprat më të famshme të artistit dhe të Rilindjes italiane në përgjithësi, *Lindja e Venusit*, e datuar si dhe *Pranvera*, në harkun që shkon afërsisht nga viti 1477 deri në vitin 1485. Teoritë më të fundit i bëjnë praktikisht të dy veprat të të njëjtës kohë, edhe pse është e vështirë që Botticelli ti ketë konceptuar të dy pikturat brenda të njëjtit program figurativ, edhe për shkak të diferencave teknike dhe të stilit. Në të kundërt me *Pranëverën*, *Lindja e Venusit* nuk është përmendur në inventaret mediçeas të vitit 1498, 1503 dhe 1516, por gjithmonë falë dëshmisë së Vasarit te Jetët dimë se gjendej në Vilën e Castello-s në vitin 1550, kur ai i pa dy veprat të ekspozuara së bashku në rezidencën rurale të degës kadete të familjes. Studimet më të fundit pohojnë se Pranëvera u pikturua për vilën e Lorenzo-s në rrethinat e Firences, por sugjerojnë se Lindja e Venusit u porosit për një vend dhe persont tjetër. Afër vitit 1499, të dyja ishin vendosur në Castello.

Për sa i përket interpretimit, skena përfaqëson çastin pak më parë atij të *Pranëverës* (Vendosja e Venusit në kopështin e Dashurisë), dmth. çastin pas lindjes nga shkuma e detit në brigjet e ishullit të Qipros, e shtyrë nga bashkimi i erërave të Zefirit dhe Auras, dhe e pritur nga një prej Horave që po i shtrin një mantel të çmuar me zbukurime lulesh. Shumë historian duket se bien dakord në lidhjen e ngushtë midis pikturës dhe një pasazhi të *Stanza-ve* të Agnolo Polizianos: rastësia gati absolute  midis tregimit dhe pikturës do të konfirmonte që bëhet fjalë për një ilustrim lidhur me poemën e filozofit neoplatonik, me referimet implicite të idealeve mbi dashurinë që karakterizonin këtë rrymë të mendimit. Ngjyra e çelur dhe e qartë, e derivuar nga teknika e veçantë që imiton afreskun, i lan me dritë figurat, duke lartësuar pastërtinë penetruese të bukurisë. Akoma më shumë se te *Pranëvera*, hapësira e sfondit është e cekët, duke i bllokuar figurat në një pezullnajë magjike. Humbja progresive e vlerave prospektike e vendos këtë vepër pas *Pranëverës*, në një fazë ku "kriza" që përfshinë Firencen në fund të shekullit, është tashmë më shumë se kurr e nisur.

#### Palada nënshtron Centaurin 
Edhe *Palada që nënshtron Centaurin* (1482-1484) është përmendur midis veprave të pranishme në pallatin Medici Riccardi të Via Larga-s, në iventaret mediçeas së bashku me *Pranëverën*; në bazë të mendimit neoplatonik, të mbështetur nga disa shkrime të Marsilio Ficinos, skena mund të jetë konsideruar si *Alegoria e Arsyes*, për të cilën është simbol perëndesha që fiton mbi instinkivitetin e përfaqësuar nga centauri, krijesë mitologjike gjysëm njeri dhe gjysëm kafshë.

Por është propozuar edhe një tjetër lexim në aspektin politik të pikturës, që do të përfaqësonte gjithmonë në mënyrë simbolike aksionin diplomatik të zhvilluar nga Lorenzo-ja i Mrekullueshëm në ata vite, i angazhuar në negocimin e një paqeje të ndarë me mbretërinë e Napolit për të shmangur pjesëmarrjen e tij në lidhjen antifiorentine të promovuar nga Sisti i IV; në këtë rast, centauri do të ishte Roma dhe perëndesha personifikimi i Firences (duhet vërejtur në fakt se ajo mban heshtën dhe veshjen e dekoruar me stemën personale të Lorenzo-s), ndërsa në sfond duhet të dallohet Gjiri i Napolit.
#### Venusi dhe Marsi 
Është një lexim thelbësisht në çelësin filozofik ajo e propozuar për një tjetër alegori që paraqet *Venusin dhe Marsin*, të shtrirë në një lëndinë dhe të rrethuar nga një grup satirësh lozonjar; burimi i frymëzimit të Botticelli-t duket në mënyrë të arsyeshme të jetë *Symposium-i* i Ficino-s, ku përkrahej superioriteti i perëndeshës Venus, simbol i dashurisë dhe mirëkuptimit, mbi zotin Mars, simbol i urrejtjes dhe mosmarrveshjes (në fakt për antikët ai ishte zoti i luftës).

Satirët duket se ngacmojnë Marsin duke i bezdisur gjumin, ndërsa injorojnë tërësisht Venusin, vigjilente dhe e vetëdijshme; kjo skenë duhet të ishte personifikimi i një tjetër ideali thelbësor të mendimit neoplatonik, ose harmonisë së të kundërtave, e përbërë nga dualizmi Mars-Venus, edhe pse kritiku Plunkett ka vënë në dukje se piktura rimer përpikmërisht një pasazh të shkrimtarit grek Luciani i Samosata-s, ku përshkruhet një tjetër pikturë që paraqet *Dasmën e Aleksandrit të Madh dhe Roksanës*. Vepra mund të jetë realizuar për martesën e një anëtari të familjes Vespucci, mbrojtëse e Filipepi-t (siç do të tregonte motivi i pazakont i bletëve lartë në të djathtë) dhe kështu kjo ikonografi do të ishte zgjedhur si urim përkundrejt nuses.

### Madona Magnificat 
Shpirti filozofik që duket se përfshin gjithë veprat e Botticelli-t në gjysmën e parë të viteve tetëdhjetë, u shtri edhe në ato me karakter fetar; një shembull domethënës përbën tondoja me *Madonën Magnificat*, të realizuar midis viteve 1483 dhe 1485 dhe ku sipas André Chastel ai kërkoi të bashkonte natyralizmin klasik me spiritualizmin e krishterë.

Virgjëresha në qendër, me veshje të çmuara, me kokën e mbuluar nga vello trasparente dhe coha të çmuara si dhe flokët e sajë bjond gërshetohen me shallin e lidhur në kraharor; emri i pikturës rrjedh nga fjala "Magnificat" që shfaqet në një libër të mbajtur nga dy engjëj, të veshur si shërbyes të vegjël që i sjellin Madonës kallamarin, ndërsa Fëmija vëzhgon të ëmën dhe me dorën e majtë kap një shegë, simboli i ringjalljes.

Në sfond përmes një dritareje dallohet një peizazh në formë rrethore; korniza me gurë të pikturuar i shtyp figurat në plan të parë, që ndjekin lëvizjen rrethore të tablosë në mënyrë për ti nxierë figurat nga sipërfaqja e pikturës, sikur imazhi të reflektohej në një pasqyrë konvekse dhe në të njëjtën kohë kompozimi është përvijuar me frymëmarrje të lirë dhe jo i ngjeshur falë vendosjes së dy engjëjve libërmbajtës në plan të parë që përciellin nëpërmjet një diagonaleje ideale drejt peizazhit në sfond.

Një tjetër porosi publike e mbajti të zënë deri në vitin 1487: bëhet fjalë për një tondo për sallën e Udiencave të Magjistraturës së *Massai di Camera* në Palazzo Vecchio, ndoshta *Madona e shegës*
U cënuan siguritë e dhëna nga humanizmi i katërqintës, për shkak të klimës së re dhe të trazuar politike e shoqërore. Në 1497 dhe 1498 ndjekësit e Savonarola-s organizuan disa "roghi delle vanità" (zjarre të vanitetit në italisht), që jo vetëm do ta impresiononin shumë piktorin, por nxitën te ai ndjenja të mëdha faji për shkak të insistimit në atë stil artistik të dënuar aq ashpërsisht nga frati.

Kundërshtia e papa Aleksandrit të VI dhe të disa shteteve të tjera italiane e vunë në krizë popullaritetin e fratit që, i braktisur nga bashkëqytetarët e vetë, përfundoi i shkishëruar dhe më pas i dënuar në turrën e druve (paradoksalisht po ato turra të "roghi delle vanità" që ai kishte mbështetur) pas një procesi thellësisht të ndikuar, duke pësuar atë dënim në piazza della Signoria më 23 maj 1498.

"Historia e djegjes se pikturave të veta me temë pagane në të mirënjohurit "zjarre të vanitetit" nuk është treguar fare nga Giorgio Vasari, i cili megjithatë thotë se "ai ishte partizan i flaktë i sektit të Savonarolas, gjë që e çoi pranë braktisjes së pikturës dhe, duke mos pasur të ardhura për të jetuar, ra në një gjendje të dëshpëruar. Për këtë arsye, duke ngulmuar në lidhjen e tij me atë sekt dhe duke u bërë një *Piagnone* ai e braktisi pikturimin."

Që Botticelli qe ndjekës militant i fratit domenikan thellësisht moralizues Girolamo Savonarola nuk është e dokumentuar, megjithatë gjendet një përmendje e mbështetjes së tij për kauzën savonaroliane në *Cronaca-n* e Simone Filipepi-t, ku artisti paraqitet në një dialog ku e konsideron të padrejtë dënimin e fratit. Disa tematika të fratit domenikan gjenden në fund të fundit në veprat e tij të vona, si *Lindja mistike* dhe *Kryqëzimi simbolik*, që dëshmojnë të paktën një tërheqje të fortë nga një personalitet i tillë. Nuk duhet të jetë një rast që pas vitit 1490 Botticelli ndërroi tematikat e artit të tij duke iu përkushtuar ekskluzivisht temave të shenjta.

"Si shumë fiorentinë, Botticelli ra nën ndikimin e Savonarolas dhe arti i tij u trasformua nga dekorues në thellësisht devocional – *Lindja mistike* (rreth 1500–01) për shembull përmban mjaft shenja të këtij ndryshimi"
Madonat fitojnë një fizionomi më shumë se kurr të lart dhe gjatësore, me lineamente më të mprehta që i japin një karakter më asketik (*Madona Bardi*, *Pala e Shën Barnaba-s*, rreth vitit 1485), që tregojnë një plasticizëm më të theksuar dhe një përdorim të dritëhijeve veç ekspresivitetit të personazheve. Në raste të tjera piktori arrin të rikthej një sfond të artë arkaik, si te *Pala e Shën Markut* (1488-1490). I këtyre viteve me siguri është dhe *Lajmërimi i Cestello-s* (1489-1490).

Veprat e tij të vona, veçanërisht siç shihet në një seri mbi jetën e Shën Zanobit, dëshmojnë një regres të dukshëm, figura shprehimisht të deformuara dhe një përdorim jo natyror i ngjyrave, reminishenca këto nga stili i Fra Angelico-s pothuaj një shekull më parë.

Megjithëse qe i moshuar dhe mjaft i shkëputur, mendimi i tij artistik duhet të jetë mbajtur akoma në konsideratë, pasi në 1504 përfshihet midis anëtarëve të komisionit të ngarkuar me zgjedhjen e vendosjes më të përshtatshme për Davidin e Michelangelo.

Nga sinteza e këtyre motiveve Botticelli nxori një shprehje origjinale dhe autonome të stilit të vetë, të karakterizuar nga fizionomia e veçantë e personazheve, të vendosur në një bukuri pa kohë imtësisht të mbuluar nga një melankoni, nga interesi më i madh i rezervuar për figurën njerëzore përkundrejt sfondeve dhe mjedisit, dhe nga linearizmi që ndonjëherë i modifikon format sipas ndjenjës së dëshiruar ("ekspresionizmi"), ky i fundit mbi të gjitha në fazën e vonë të aktivitetit.

Herë pas here, sipas subjekteve dhe periudhës, mbizotërojnë komponentet lineare ose ato koloristike apo, në fund, ekspresioniste.

Në prodhimtarinë e fundit iu afrua dilemës së kontrastit midis botës dhe kulturës humaniste, me komponentet e saja oborrtare dhe paganixhante përkundrejt rreptësisë asketike dhe reformatore të Savonarolës, që e çoi artistin në një pendim dhe një krizë mistike që lexohet edhe në veprat e tij. Subjektet bëhen gjithmonë e më introspektivë, gati ekskluzivisht fetar, dhe skenat bëhen më ireale, me rikthimin e vetëdijshëm te arkaizmat si sfondi i artë dhe përmasat hierarkike. Por në këtë krizë gjendet edhe shenjat e shkëputjes nga ideali i racionalitetit gjeometrik të Rilindjes së Hershme, në favor të një vendosjeje më lirshme të subjekteve në hapësirë që paraprin sensibilitetin e pesëqintës.

## Vlerësimi i mëvonshëm 
Pas vdekjes së tij, reputacioni i tij u eklipsua gjatë dhe më shumë se sa artistët e tjerë madhorë evropian. Pikturat e tij mbetën nëpër kisha dhe vila për të cilat ishin krijuar, afresket e tija në Cappella Sistina u lanë në hije nga afresket e Michelangelo-s.

Koleksionisti anglez William Young Ottley gjithësesi solli *Lindjen Mistike* të Botticelli-t në Londër me vete në vitin 1799 pasi e bleu atë në Itali. Pas vdekjes së Ottley-t, blerësi tjetër, William Fuller Maitland of Stansted, i dha asaj mundësinë të ekspozohej në Manchester në 1857 në një ekspozitë të madhe artistike të quajtur Art Treasures Exhibition, ku ndërmjet veprave të tjera artistike u pa nga më shumë se një milion shikues.

Historiani i parë i artit në shekullin e nëntëmbëdhjetë që i kishte parë me admirim afresket e Botticelli-t në Cappella Sistina qe Alexis-François Rio; Anna Brownell Jameson dhe Charles Eastlake kishin vërejtur se për Botticelli-n, veprat e dala nga duart e tij filluan të shfaqeshin në koleksionet gjermane dhe Pre-Raphaelite Brotherhood (Vëllazëria Pre-Raphaelite, një lëvizje estetiko-artistike angleze që vlerësonte më shumë artin para Raffaello-s) përfshiu elemente të veprave të tij në veprat e tyre. Walter Pater krijoi një panoramë letrare të Botticelli-t, që pastaj u mor nga lëvizja estetike. Monografia e parë mbi artistin u publikua në vitin 1893; pastaj, midis viteve 1900 dhe 1920 më shumë libra u shkruan për Botticelli-n sesa për piktorët e tjerë.

## Vizatime 
Nga Botticelli mbetet edhe prodhim i gjerë vizatimesh. Shpesh bëhet fjalë për vepra parapregatitëse për pikturat, ndërsa herë të tjera qe vepra të pavarura. Shembulli më i famshëm është dhënë nga pergamenat e ilustruara nga Komedia Hyjnore, të realizuara midis viteve 1490 dhe 1496 për Lorenzo il Popolano-n dhe sot të shpërndara midis Musei Vaticani dhe Muzeut Shtetëror të Berlinit. Në këto vepra linearizmi është theksuar dhe shija është arkaikexhante, me figurat që lëvizin mes shumë pak të dhënave mjedisore.

## Personaliteti 
Botticelli nuk u martua kurr dhe shprehte një mospëlqim të thellë për idenë e martesës, një prospekt që ai thoshte se i krijonte makthe., me rrwzimin e akuzave.

Mesnil e konsideron padinë si një përgojim të zakonshëm midis partizanëve dhe kundërshtarëve të Savonarolas që shpesh përgojonin njëri tjetrin. Megjithatë opinioni mbetet i ndarë nëse kjo është dëshmi e homoseksualitetit apo jo. Shumë kanë mbështetur me forcë Mesnil-in, por të tjerë kanë qenë të matur kundër rrëzimit të nxituar të padisë. Ndërkohë që akoma hamendësohet mbi subjektet e pikturave të tij, Mesnil-i megjithatë konkludon se "gruaja nuk ishte subjekti i vetëm i dashurisë së tij".

## Kuriozitete 
* Në nder të Botticelli-t është quajtur krateri Botticelli, në sipërfaqen e Merkurit.
* Emri i tij është përfshirë në listën fantomatike të Mjeshtrave të Mëdhenj të të ashtuquajturit Priorati i Sionit.

File:Sandro Botticelli - Idealized Portrait of a Lady (Portrait of Simonetta Vespucci as Nymph) - Google Art Project.jpg|Portreti i një gruaje të re, me gjasa Simonetta Vespucci,  1484  
File:Lippi, Filippino - Portrait of a Youth - National Gallery of Art.jpg|Portreti i djaloshit me kapele të kuqe, rreth 1485
File:Portrait de Dante.jpg|Dante Alighieri, 1495
File:BOTTICELLI Portrait Lorenzo di Ser Piero Lorenzi.jpg|Portreti i Lorenzo di Ser Piero Lorenzi-t
File:Giuliano de' Medici by Sandro Botticelli.jpeg|Giuliano de' Medici, rreth 1475
File:Simonetta Vespucci007.jpg|Simonetta Vespucci, rreth 1480–1485
File:Botticelli Portrait young man Louvre.jpg|Portret i nje djaloshi, ne Luvër
File:Botticelli - Michael Tarchaniota Marullus.jpg|Portreti i Michele Tarchaniota Marullus-it
File:Botticelli - Portrait of a Young Man Holding a Roundel.jpg|Portreti një djaloshi duke mbajtur një medalion, rreth  1480–1485
File:Sandro Botticelli - Portrait of a Youth - WGA2803.jpg|Portreti i nje djaloshi
File:Alessandro Botticelli Portrait of a Lady (Smeralda Brandini).jpg|Portreti i Smeralda Brandini-t
File:Sandro Botticelli 070.jpg|Portreti i nje djaloshi
File:Sandro Botticelli 066.jpg|Portret i nje gruaje te re (Simonetta Vespucci)
File:Botticelli-Portrait of a Youth.jpg|Portret djaloshar
File:Botticelli.jpg|Autoportret i Botticelli-t, altari Zanobi
File:Sandro Botticelli - Ritratto di giovane donna.jpg|Portreti i një gruaje të re, 1475

File:The Annunciation MET DT2634.jpg|Lajmerimi, 1485
File:Botticelli Scotland 96.jpg|Madona 
File:Botticelli (Sandro di Mariano Filipepi) - Annunciation - Google Art Project.jpg|Lajmerimi, rreth viteve 1495-98
File:Sandro Botticelli 028.jpg|Djaloshi (Lorenzo Tornabuoni ?) para Shtate Arteve Liberale
File:Botticelli, madonna della melagrana 01.jpg|Madona e shegës, (Madonna della Melagrana)
File:VirginiaBotticelli.jpg|Historia e Virginia-s
File:Sandro Botticelli - Madonna with Saints - Google Art Project.jpg|Madona Bardi
File:Botticelli, adorazione dei magi uffizi.jpg|Adhurimi i Magëve i vitit 1475
File:Sandro Botticelli - Madonna of the Magnificat (detail) - WGA02716.jpg|Engjëj
File:Botticelli - Adoration of the Magi (Zanobi Altar) - Uffizi.jpg|Adhurimi i Mageve, altari Zanobi
File:Sandro Botticelli - Judith with the Head of Holofernes - Google Art Project.jpg|Judita me koken e Holofernit
File:Suicide lucretia.jpg|Historia e Lukrecias
File:The Coronation of the Virgin with Saints by Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio and workshops, c. 1492.jpg|Kurorezimi i Virgjereshes bashke me D. Ghirlandaio-n dhe punishten, 1492
File:Botticelli-Juicio-de-Paris.jpg|Gjykimi i Paridit
File:Botticelli Nativity.jpg|Lindja e Krishtit
File:Sandro Botticelli - Adorazione dei Magi - National Gallery London.jpg|Adhurimi i Mageve, Londer, NGL
File:Sandro Botticelli - La scoperta del cadavere di Oloferne e Il ritorno di Giuditta - Google Art Project.jpg|Zbulimi i kufomes se Holofernit
File:Botticelli Fogg 77.jpg|Kryqezimi Mistik
File:Four Scenes from the Early Life of Saint Zenobius.jpg|Jeta e hershme e Shen Zanobit
File:Botticelli, calunnia 02.jpg|Shpifja e Apelles, detaj
File:Sandro Botticelli 009.jpg|Adhurimi i Mageve, Washington, NGA
File:Sandro Botticelli - Last Miracle and the Death of St. Zenobius - Google Art Project.jpg|Mrekullia e fundit dhe vdekja e Shen Zanobit
File:Mary with the child and singing angels (ca.1480) - Sandro Botticelli (Gemäldegalerie, Berlin).jpg |Madona me zambak dhe tetë engjëj, rreth 1478
File:Sandro Botticelli 025.jpg|Dëshpërimi
File:Sandro Botticelli 054.jpg|Shën Sebastiani, 1474

## Veprat 
### Faza rinore 
* *Madona me fëmijën e Ospedale degli Innocenti*, 1465-1467, tablo në temper, 87×60&nbsp;cm, Firence, Galleria dello Spedale degli Innocenti.
* *Madona me fëmijën dhe një engjëll*, 1465-1467, tablo në temper, 110×70&nbsp;cm, Ajaçio, Museo Fesch.
* *Adhurimi i Magëve*, 1465-1470, tablo në temper, 50×136&nbsp;cm, Londër, National Gallery.
* *Madona me fëmijën*, afërsisht 1467, tablo në temper, 71×51&nbsp;cm, Avinjon, Musée du Petit Palais.
* *Madona e Llozhës*, afërsisht 1467, tablo në temper, 72×50&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Madona me fëmijën dhe një engjëll në adhurim*, afërsisht 1468, tablo në temper, 88×68&nbsp;cm, Pasadena, Norton Simon Museum.
* *Madona me fëmijën, dy engjëj dhe Gjon Pagëzorin*, afërsisht 1468, tablo në temper, 85×62&nbsp;cm, Firence, Galleria dell'Accademia.
* *Madona me fëmijën dhe dy engjëj*, afërsisht 1468-1469, tablo në temper, 100×71&nbsp;cm, Napoli, Museo di Capodimonte.
* *Portret djaloshi*, afërsisht 1469, tablo në temper, 51×33,7&nbsp;cm, Firence, Palazzo Pitti, Galleria Palatina.
* *Madona në lavdinë e serafinëve*, 1469-1470, tablo në temper, 120×65&nbsp;cm, Firenze, Galleria degli Uffizi.
* *Madonna del Roseto*, 1469-1470, tablo në temper, 124×65&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Madona e Grazieve*, (atribuim i pasigurt) afërsisht 1470, tablo në temper, 80×58&nbsp;cm, Castellammare di Stabia, koleksion privat.
* *Fortësia*, afërsisht 1470, tablo në temper, 167×87&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* ''Pala e Sant'Ambrogio-s*, afërsisht 1470, tablo në temper, 170×194&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Madona e Eukaristisë*, afërsisht 1470, tablo në temper, 84×65&nbsp;cm, Boston, Isabella Steëart Gardner Museum.
* *Portreti i Esmeralda Brandini-t*, 1470-1475, tablo në temper, 65,7×41&nbsp;cm, Londër, Victoria and Albert Museum.
* *Adhurimi i Magëve*, 1470-1475, tablo në temper, tondo, diam. 131,5&nbsp;cm, Londër, National Gallery.
* *Rikthimi i Juditës në Betulia*, afërsisht 1472, tablo në vaj, 31×24&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Zbulimi i kufomës së Holofernit*, afërsisht 1472, tablo në temper, 31×25&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Shën Sebastiani*, afërsisht 1474, tablo në temper, 195×75&nbsp;cm, Berlin, Staatliche Museen.

### Faza e parë mediçease 
* *Portret burri me medaljen e Cosimo il Vecchio-s*, afërsisht 1474, tablo në temper, 57,5×44&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Adhurimi i Magëve*, afërsisht 1475, tablo në temper, 111×134&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Adhurimi i fëmijës*, 1476-1477, afresk, 200×300&nbsp;cm, Firence, kisha e Santa Maria Novella.
* *Shën Katerina e Aleksandrisë*, afërsisht 1475, Altenburg, Lindenau-Museum.
* *Madona e detit'', afërsisht 1477, tablo në temper, 60,5×49,5&nbsp;cm, Firence, Galleria dell'Accademia.
* ''Portreti i Giuliano de' Medici-t*, 1478-1480, tablo në temper, 75,6×52,6&nbsp;cm, Washington, National Gallery of Art.
* *Portreti i Giuliano de' Medici-t*, afërsisht 1478-1480, tablo në temper, 54×36&nbsp;cm, Bergamo, Accademia Carrara.
* *Portreti i Giuliano de' Medici-t*, afërsisht 1478-1480, tablo në temper, 53×36&nbsp;cm, Berlin, Gemäldegalerie.
* *Madonna Raczynski*, afërsisht 1477, tablo në temper, tondo, diametri 135&nbsp;cm, Berlin, Gemäldegalerie.
* *Shën Agustini në studio*, 1480, afresk, 152×112&nbsp;cm, Firence, kisha Ognissanti.
* *Krishti bekimtar*, afërsisht 1480, tablo në temper, 45×29&nbsp;cm, Detroit, Detroit Institute of Arts.
* *Portret i gruas së re'', afërsisht 1480, tablo në vaj, 47,5×35&nbsp;cm, Berlin, Gemäldegalerie.
* 'Lindja e Krishtit*, tablo në temper, tondo, Cassino, Muzeu i Abacisë së Montecassino.
* *Madona e Magnificat-it*, 1480-1481, tablo në temper, tondo, diam. 118 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Portret dame*, 1480-1485, tablo në temper, 82×54 cm, Frankfurt, Städelsches Kunstinstitut.
* *Madona e Librit*, afërsisht 1480-1481, tablo në temper, 58×39,5 cm, Milano, Museo Poldi Pezzoli.
* *Lajmërimi i Shën Martinit në Scala*, 1481, afresk i shkëputur, 243×550 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.

### Roma 
* *Portrete papësh*, afërsisht 1481, afreske, Vatikan, Cappella Sistina.
* *Prova e Moisiut*, 1481-1482, afresk, 348,5×558 cm, Vatikan, Cappella Sistina.
* *Ndëshkimi i rebelëve*, 1481-1482, afresk, 348,5×570 cm, Vatikan, Cappella Sistina.
* *Prova e Krishtit*, 1481-1482, afresk, 345×555 cm, Vatikan, Cappella Sistina.

### Faza e dytë mediçease 
* *Adhurimi i Magëve*, afërsisht 1482, tablo në temper, 70×103 cm, Washington, National Gallery of Art.
* *Pranëëvera*, afërsisht 1482, tablo në temper, 203×314 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Palada nënshtron centaurin*, afërsisht 1482, pëlhurë në temper, 205×147,5 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Portret djali*, 1482-1483, tablo në temper, 41×31 cm, Washington, National Gallery of Art.
* *Venera dhe Marsi*, afërsisht 1483, tablo në temper, 69×173,5 cm, Londër, National Gallery.
* *Nastagio degli Onesti, episodi i parë*, afërsisht 1483, tablo në temper, 83×138 cm, Madrid, Museo del Prado.
* *Nastagio degli Onesti, episodi i dytë*, rreth 1483, tablo në temper, 82×138 cm, Madrid, Museo del Prado.
* *Nastagio degli Onesti, episodi i tretë*, rreth 1483, tablo në temper, 83×142 cm, Madrid, Museo del Prado.
* *Nastagio degli Onesti, episodi i katërt*, afërsisht 1483, tablo në temper, 83×142 cm, Firence, koleksioni privat i palazzo Pucci-t.
* *Portret burri*, afërsisht 1483, tablo në temper, 37,5×28,2 cm, Londër, National Gallery.
* *Madonna Bardi*, 1485, tablo në temper, 185×180 cm, Berlin, Staatliche Museen.
* *Portret i gruas së re*, afërsisht 1485, tablo në temper, 61×40 cm, Firence, Galleria Palatina.
* *Lindja e Venerës*, afërsisht 1485, pëlhurë në temper, 172,5×278,5 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Lajmërimi*, afërsisht 1485, tablo në temper dhe ar, 19,1×31,4 cm, New York, Metropolitan Museum.
* *Cikli i villa Lemmi-t*, rreth 1486, afreske të trasferuara në pëlhurë, Paris, Muzeu i Luvrit.
** *Venera dhe tre Graziet i ofrojnë dhurata një të reje*, 211×284 cm.
** *I riu i paraqitur mes Arteve Liberale*, 238×284 cm.
* *Madona e shegës*, 1487, tablo në temper, diametri 143,5 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.

### Faza e fundit 
* *Pala e Shën Barnaba-së*, rreth 1488, tablo në temper, 268×280 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
** *Vizioni i shën Agustinit*, tablo predele në temper, 20×38 cm.
** *Krishti në varr*, tablo predele në temper, 21×41 cm.
** *Salomeja me kokën e Gjon Pagëzorit*, tablo predele në temper, 21×40,5 cm.
** *Nxierja e zemrës së shën Ignazio-s*, tablo predele në temper, 21×40,5 cm.
* *Madona me fëmijën, shën Giovannino dhe engjëj*, 1488-1490, tablo në temper, tondo, diam. 170 cm, Romë, Galleria Borghese.
* *Lajmërimi i Cestello-s*, 1489-1490, tablo në temper, 150×156 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Virgjëresha duke adhuruar fëmijën*, rreth 1490, tablo në temper, tondo, diam. 59,6 cm, Washington, National Gallery of Art.
* *Virgjëresha që adhuron fëmijën duke fjetur*, rreth 1490, pëlhur në temper, 122×80 cm, Edinburg, National Gallery of Scotland.
* *Pala e Shën Markut*, 1490-1492, tablo në temper, 378×258 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
** *Kurorëzimi i Virgjëreshës dhe shenjtë*, tablo predele në temper, 378×258 cm.
** *Shën Gjon Ungjillori në Patmos*, tablo predele në temper, 21×269 cm.
** *Shën Agustini në qeli*, tablo predele në temper, 21×269 cm.
** *Lajmërimi*, tablo predele në temper, 21×269 cm.
** *Shën Jeronimi pendestar*, tablo predele në temper, 21×269 cm.
** *Mrekullia e sant'Eligio-s*, tablo predele në temper, 21×269 cm.
* *Lajmërimi*, rreth 1490, tablo në temper, 49,5×58,5 cm, Glasgow, Kelvingrove Art Gallery and Museum.
* *Shën Agustini në studio*, 1490-1494, tablo në temper, 41×27 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Portreti i Michele Marullo Tarcaniota*, rreth 1490-1495, pëlhurë në temper e trasferuar në tablo, 49×35 cm, Barcelonë, Collezione Guardans-Cambó (e ekspozuar në huazim me afat të gjatë në Prado, Madrid).
* *Madona me fëmijën dhe shën Giovannino*, 1490-1495, pëlhur në temper, 134×92 cm, Firence, Galleria Palatina.
* *Portreti i Ser Piero Lorenzi-t*, 1490-1495, tablo në temper, 50×36,5 cm, Filadelfia, Philadelphia Museum of Art.
* *Pala e të konvertuarave*, rreth 1491-1493, tablo në temper, 215×192 cm, Londër, Courtauld Institute Galleries.
** *Magdalena që dëgjon predikimin e Krishtit*, 18×42 cm, Filadelfia, Philadelphia Museum of Art.
** *Festa në shtëpinë e Simonit*, 18×42 cm, Filadelfia, Philadelphia Museum of Art.
** *Noli me tangere*, 18×42 cm, Filadelfia, Philadelphia Museum of Art.
** *Komunioni dhe ngjitja e Magdalenës*, 118×42 cm, Filadelfia, Philadelphia Museum of Art.
* *Madona e stendës*, rreth 1493, tablo në temper, tondo, diametri 65 cm, Milano, Pinacoteca Ambrosiana.
* *Calunnia*, 1494-1495, tablo në temper, 62×91 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Portreti i Dantes*, rreth 1495, pëlhurë në temper, 54,7×47,5 cm, Gjenevë, koleksion privat.
* *Vajtim mbi Krishtin e vdekur*, rreth 1495, tablo në temper, 107×71 cm, Milano, Museo Poldi Pezzoli.
* *Vajtim mbi Krishtin e vdekur me shenjtët Jeronim, Pal dhe Pjetër*, rreth 1495, tablo në temper, 140×207 cm, Mynih, Alte Pinakothek.
* *Komunioni i shën Jeronimit*, rreth 1495, tablo në temper, 34,5×25,4 cm, New York, Metropolitan Museum.
* *Judita me kokën e Holofernit*, 1495-1500, tablo në temper, 36,5×20 cm, Amsterdam, Rijksmuseum.
* *Zbritja e Shpirtit të Shënjt*, 1495-1505, tablo në vaj, 207×229 cm, Birmingham, Birmingham Museum & Art Gallery.
* *Historitë e Virginia-s*, rreth 1498, tablo në temper, 85×165 cm, Bergamo, Accademia Carrara.
* *Historitë e Lucrezia-s*, rreth 1498, tablo në temper, 83,5×180 cm, Boston, Isabella Stewart Gardner Museum.
* *Shën Jeronimi*, 1498-1505, pëlhurë në temper, 44,5×26 cm, Shën Pjetërburg, Ermitazh.
* *Shën Domeniku*, 1498-1505, pëlhurë në temper, 44,5×26 cm, Shën Pjetërburg, Ermitazh.
* *Krishti i kurorëzuar me gjemba*, rreth 1500, tablo në temper, 47,6×32,3 cm, Bergamo, Accademia Carrara.
* *Madona me fëmijën dhe shën Gjon Pagëzori*, rreth 1500, tablo në temper, 123,8×84,4 cm, Boston, Museum of Fine Arts.
* *Trasfigurimi me shenjtët Jeronim dhe Agustin*, rreth 1500, tablo në temper, 27,5×35,5 cm, Romë, Galleria Pallavicini.
* *Oracioni në kopësht*, rreth 1500, tablo në temper, 53×35 cm, Granada, Museo de la Capilla Real.
* *Adhurimi i Fëmijës*, rreth 1500, tablo në vaj, tondo, diam. 125,7 cm, Raleigh, North Carolina Museum of Art.
* *Adhurimi i Fëmijës*, rreth 1500, tablo në vaj, tondo, diam 120,8 cm, Houston, Museum of Fine Arts.
* *Adhurimi i Magëve*, rreth 1500, tablo në temper, 108×173 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* *Lindja mistike*, 1501, pëlhurë në vaj, 108,5×75 cm, Londër, National Gallery.
* *Pagëzimi dhe zgjedhja peshkop e shën Zanobit*, 1500-1505, tablo në temper, 66,5×149,5 cm, Londër, National Gallery.
* *Tre mrekullitë e shën Zanobit*, 1500-1505, tablo në temper, 65×139,5 cm, Londër, National Gallery.
* *Tre mrekullitë e shën Zanobit*, 1500-1505, tablo në temper, 67,3×150,5 cm, New York, Metropolitan Museum.
* *Mrekullia e fundit dhe vdekja e shën Zanobit*, 1500-1505, tablo në temper, 66×182 cm, Dresden, Gemäldegalerie.
* *Kryqëzimi simbolik*, rreth 1502, pëlhurë në temper, 73,5×50,8 cm, Cambridge, Fogg Art Museum

## Shihni edhe 
Rilindja

Rilindja e Hershme

Filippo Lippi

Filippino Lippi

Girolamo Savonarola

## Referime 
## Bibliografia 
* Giorgio Vasari, *Vite de' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri*, Giunti, Firenze 1568.
* Bruno Santi, *Botticelli*, te *I protagonisti dell'arte italiana*, Scala Group, Firenze 2001. ISBN 88-8117-091-4.
* G. Cornini, *Botticelli*, te *Art e Dossier*, n. 49, shtator 1990, fq. 3–47.
* F. Strano, *Botticelli*, in *Gedea Le Muse*, VI, Novara, Ist. Geografico De Agostini, 2004.
* *Sandro Botticelli e la cultura della cerchia medicea'', Storia dell'arte italiana, II, diretta da Carlo Bertelli, Giuliano Briganti e Antonio Giuliano, Milano, Electa, 1990, fq. 292–299.
* Ilaria Taddei, *Botticelli*, Firenze, Ministero per i Beni e le Attività culturali, 2001.
* AA.VV., *Galleria degli Uffizi*, collana *I Grandi Musei del Mondo*, Roma 2003.
* Chiara Garzya, 'Zephiro torna, e 'l bel tempo rimena'; a proposito della Primavera di Botticelli", in "Critica letteraria", 130, viti XXXIII, fasc. II, N.127/2005.
* "L'opera completa del Botticelli", Classici dell'Arte Rizzoli, Milano, 1978.
* Knackfuss H., *Monographs On Artists*, VI. *Botticelli* by Ernst Steinman, Translated by Campbell Dodgson, New York, Lemcke & Huachner, 1901, fq. 112.
* New York Times, *Life of Botticelli*, 19 nëntor, 1904, faqe BR783.
* *Da Vinci Declassified*, 2006 The Learning Channel documentary.
* Ullman, H., Sandro Botticelli, 1893.
* Yashiro, Y., Sandro Botticelli and the Florentine Renaissance, London 1929
* R. W. Lightbown, Sandro Botticelli: Life and work 1978 University of California Press ISBN 0-520-03372-8.
* Lightbown, R., Sandro Botticelli: Life and Work, London 1989.
* *The New Encyclopædia Britannica*, Macropaedia, Volume 2, 1991, faqe 413-14.
* Salvini R., *Tutti la pittura del Botticelli*, Milan, Rizzoli Editore, 1958 (në italisht).
* Mandel G., *Botticelli*, 1969 (në anglisht; ekzistojnë edhe versione më të hershme në italisht, 1967, dhe frëngjisht, 1968).

## Lidhje të jashtme 
* 
* 
* Sandro Botticelli Biography, Style and Technique
* 
* World of Dante Botticelli's Dante illustrations and interactive version in the Chart of Hell
* sandrobotticelli.net , 200 works by Sandro Botticelli
* Web Gallery of Art Biography of Sandro Botticelli
* Echoes of Botticelli in Early Modern Sources Explores primary sources related to Botticelli and Savonarola
* Boticelli, a video analysis about The Birth of Venus, that obscure object of desire. 
**Italian Paintings: Florentine School*, a collection catalog containing information about the artist and his works (see pages: 159-167).