Partia Nacionaliste (Maltë)

**Partia Nacionaliste** është një parti politike kristiane-demokratike,   konservatore  në Maltë . Është një nga dy partitë kryesore politike bashkëkohore në Maltë, së bashku me Partinë qeverisëse të Punës. Partia Nacionaliste aktualisht është në opozitë me Partinë e Punës.

## Ideologjia 
Partia Nacionaliste e Maltës është pasardhëse e Partisë Anti-Reformë e themeluar nga Fortunato Mizzi në 1883, duke kundërshtuar politikat e taksave të dekretuara nga autoritetet Britanike dhe masat për të anglicizuar sistemin arsimor. 

Gjatë kësaj periudhe Partia ishte e njohur gjithashtu për të mbështetur irredentizmin italian, të Benito Mussolini . Kjo do të bënte që partia të dilte hapur në anën e ushtrisë fashiste të Gjeneralit Franko në Luftën Civile Spanjolle . Kjo shihet ende nga ikonografia historike që qëndroi në parti, duke përfshirë imazhet proto-fashiste të logos së partisë. 

Partia mbështeste të drejtat e njeriut, për aq kohë sa ato ishin në përputhje me katolicizmin romak . Në vitin 2011 u vërejt se platforma e partisë së saj ishte "shumë larg nga e djathta e shumicës së partive të tjera Demokristiane, përfshirë Bashkimin Social të Krishtere Bavareze në Gjermani".  Në vitet në vijim, partia lëvizi drejt pozicioneve më qendrore. Partia Nacionaliste kundërshtoi futjen e divorcit në Maltë në 2011. 

Fraksionet brenda partisë Nacionaliste nuk i tolerojnë statutet e të drejtave anti-LGBT. Ajo votoi pro martesës homoseksuale në 2017.  Deri në vitin 2020 vetëm një anëtar i parlamentit me partinë Nacionaliste, Edwin Vasalo, ishte kundër mbrojtjes së të drejtave LGBT por ai ka thënë të jetë kundër diskriminimit.  Sidoqoftë, pasi bisedoi me udhëheqësin e partisë Bernard Grech, ai pranoi të përpiqej dhe të bënte një përpjekje për të ndryshuar pikëpamjet e tij. 

## Struktura e partisë 
Strukturat e Partisë janë Këshillat e Përgjithshëm, Ekzekutiv dhe Administrativ, Grupi Parlamentar, Fora e Qarkut dhe Komitetet Seksionale, Kolegji i Këshilltarëve Lokalë dhe një numër degësh të Partisë. 

Zyrtarët e partisë përfshijnë Udhëheqësin, dy Zëvendës Drejtues, Sekretarin e Përgjithshëm, Presidentin e Këshillave të Përgjithshëm të Partisë dhe Presidentët për secilin nga Komitetet Ekzekutive dhe Administrative, Thesarin, Sekretarin Ndërkombëtar dhe Grupin Parlamentar të Kamxhikut. 

Këshilli i Përgjithshëm përbëhet nga delegatë dhe përfaqësues nga strukturat e tjera të Partisë, numri më i madh janë delegatë të zgjedhur nga Komitetet Seksionale.  Këshilli i Përgjithshëm zgjedh dhe miraton Kryetarin e Partisë dhe dy Nënkryetarët, miraton programin zgjedhor, raportin e Sekretarit të Përgjithshëm mbi gjendjen e Partisë dhe ndryshon Statutin e Partisë. 

## Historia 
### Themelimi dhe vitet e hershme (1880–1918) 
parapamje| Klubi i Partisë Nacionaliste në Safi, Maltë
Rrënjët e Partisë Nacionaliste qëndrojnë në çështjen e rëndësishme gjuhësore të fundit të shekullit të 19-të, kur qeveria koloniale në Maltë u përpoq t'i jepte gjuhës angleze rëndësinë që kishte Italishtja në shkolla, administratë dhe gjykata juridike . Fortunato Mizzi, i cili ishte avokat në atë kohë, i kundërshtoi me forcë këto reforma dhe në 1880, ai ngriti "Partito Anti-Riformista" (Partia Anti-Reformë).  Ai dhe pasuesit e tij gjithashtu dëshironin një kushtetutë më të mirë për ishullin, pasi ajo e imponuar në atë kohë ishte dhënë nga guvernatori Richard More O'Ferrall në 1849, dhe u dha Maltezve pak pushtet.  Kjo sepse guvernatori duhej të caktonte më shumë anëtarë në këshillin e qeverisë sesa të zgjidheshin nga votuesit. 

Kundër Partisë Anti-Reformë qëndronte Partia e Reformës, e themeluar nga Sigismondo Savona në 1879. Partia e Reformës ishte në favor të imponimit të reformave gjuhësore. 

Në 1886, Fortunato Mizzi, së bashku me Gerald Strickland (një tjetër anti-reformist në atë kohë), shkuan në Londër për të kërkuar një kushtetutë të re për ishujt, e cila do t'u jepte atyre qeverinë përfaqësuese .  Kjo kushtetutë u dha në 1887 (e njohur si Kushtetuta e Knutsford ), shtoi më shumë anëtarë të zgjedhur në këshillin e qeverisë sesa anëtarët zyrtarë (të emëruar). 

Gjatë viteve të ardhshme, partia u nda midis abstenistëve dhe anti-abstenicionistëve.  Abstenicionistët menjëherë do të jepnin dorëheqjen nga posti i tyre në Këshillin e Qeverisë menjëherë pas zgjedhjes si një protestë kundër përfaqësimit simbol të elektoratit në Këshill; anti-abstenicionistët favorizuan bashkëpunimin me autoritetet koloniale në mënyrë që të punonin për një kushtetutë më të mirë. 

Kjo praktikë e abstenimitizmit çoi në tërheqjen e kushtetutës së vitit 1887 dhe në vitin 1903, në vend të kësaj u dha një e re, e ngjashme me atë të vitit 1887. 

### Periudha ndërmjet luftës (1918–39) 
parapamje| Dokumenti i votimit tre-gjuhësor për zgjedhjet e anuluara më vonë në 1930 në Maltë
Pas Luftës së Parë Botërore u formua një koalicion më i gjerë dhe më i moderuar, Unioni Politik Maltez (UPM), por një grup më radikal dhe pro-Italian, Partia Nacionaliste Demokratike (PDN), u nda nga partia kryesore.  Të dy grupet garuan në zgjedhjet e para legjislative të 1921 por në zona elektorale të veçanta në mënyrë që të mos dëmtonin shanset e njëri-tjetrit. Megjithatë, pas zgjedhjeve UPM, e cila doli si Partia më e madhe në Asamblenë Legjislative, zgjodhi Laburistët si partnerin e saj të koalicionit. 

Partitë përsëri garuan në zgjedhjet e 1924 veçmas edhe pse kësaj radhe ata formuan një koalicion, përfundimisht u bashkuan në 1926 me emrin e vjetër të Partisë Nacionaliste.  Ajo humbi zgjedhjet e saj të para si një Parti e ribashkuar në 1927 nga "Kompakt", një aleancë elektorale midis Partisë Kushtetuese dhe Punës. 

Një krizë kushtetuese, që rezultoi nga një mosmarrëveshje midis Kishës dhe Partisë Kushtetuese, do të thoshte që zgjedhjet të pezulloheshin në 1930.  Ata u mbajtën përsëri në 1932 kur Nacionalistët dolën fitues (21 vende nga 32). Sidoqoftë, Nacionalistët nuk zgjatën shumë në qeveri.  Autoritetet koloniale, të shqetësuara për ngritjen e Italisë fashiste në Mesdhe dhe Afrikë, pezulluan qeverinë dhe kushtetutën me pretekstin se masat e qeverisë për të forcuar mësimin e italishtes në shkolla shkelnin Kushtetutën. 

### Lufta e Dytë Botërore dhe periudha e pasluftës (1939–64) 
Nacionalistët morën atë që mund të ishte grusht shteti i tyre gjatë Luftës.  Shoqata e tyre me Italinë, armiku i kohës së luftës, i antagonizoi ata me elektoratin dhe udhëheqësi i tyre Enrico Mizzi (djali i Fortunato) fillimisht u internua, dhe më pas u internua në Uganda gjatë Luftës së bashku me mbështetësit e tjerë të Partisë.  Partia as nuk garoi në zgjedhjet e 1945 për Këshillin e Qeverisë i cili për herë të parë ngriti Partinë e Punës nga statusi i partisë së tretë në atë të një partie të madhe në kurriz të Kushtetutave. 

Pavarësisht, Partia Nacionaliste mbijetoi dhe në provën e saj të parë të madhe elektorale, zgjedhjet legjislative të vitit 1947, ajo arriti të qëndronte përpara copëzave të ndryshme që ishin formuar nga njerëz që nuk donin të shoqëroheshin me partinë kryesore. Në zgjedhjet e ardhshme të vitit 1950, një ndarje shumë e dëmshme ndodhi në radhët e Partisë së Punës qeverisëse duke rezultuar në dy parti: Partia e Punës e Maltës (MLP) dhe Partia e Punëtorëve të Maltës (MWP). Kjo i ndihmoi Nacionalistët të bëheshin partia më e madhe në Asamblenë Legjislative dhe të formonin një qeveri të pakicës e cila, megjithëse jetoi pak, rivendosi Partinë Nacionaliste si një parti kryesore politike. Enrico Mizzi u betua si Kryeministër, por vdiq pas tre muajsh në dhjetor. 

Pas afërsisht 23 vjet në qeveri (me periudhën e shkurtër 2-vjeçare të Punëtorëve midis 1996 dhe 1998 duke qenë në mes të dy niveleve të qeverisjes PN) Partia Nacionaliste mori një humbje të madhe në zgjedhjet e përgjithshme malteze të 2013, duke humbur disa rrethe dhe duke rezultuar në një nëntë -deficiti i ulëseve në parlament midis tij si opozita dhe Qeveria e zgjedhur. Fitorja konsiderohet të ketë qenë fitorja më e madhe që çdo parti ka pasur që nga Pavarësia e Maltës me partinë kundërshtare të Punës që merrte 55% të votave me një ndryshim prej 35,000 votash midis dy partive. 

Partia Nacionaliste pësoi përsëri një humbje në zgjedhjet e Parlamentit Evropian të 2014 kundër Partisë qeverisëse të Punës me mbi 34,000 vota,  por arriti të zgjidhte eurodeputetin e saj të tretë për herë të parë që nga hyrja e Maltës në BE, përkatësisht Roberta Metsola, David Casa dhe Therese Comodini Cachia . 

Në prag të zgjedhjeve të përgjithshme të vitit 2017, Partia Nacionaliste negocioi për një koalicion me dy parti të treta të pazgjedhura në Maltë, të gjitha nën fushatën Forza Nazzjonali : Partia Demokratike (PD) e qendrës së majtë e sapo-formuar dhe Alternativa e Gjelbër Demokratike (Pas Krishtit). Sipas një marrëveshjeje të arritur me kreun e PD dhe ish-deputeten e Punës dhe Nacionalistëve Marlene Farrugia, kandidatët e PD garuan zgjedhjet e përgjithshme 2017 nën flamurin Nacionalist me shënimin e shtuar "tal-portokalli" (referuar ngjyrës së partisë së PD) dhe çdo anëtar i zgjedhur i PD do të marrin pjesë në një qeveri të ardhshme të udhëhequr nga Nacionalistët.  Negociatat me AD ishin të pasuksesshme për shkak të AD që dëshironin që të tre partitë të kandidonin kandidatë me një emër të ri, Qawsalla ("Ylberi"), me platforma të unifikuara të politikave sesa thjesht si Nacionalistë me një shënim të shtuar.  

Partia formoi një listë koalicioni të quajtur Forza Nazzjonali së bashku me Partinë Demokratike . Sidoqoftë, kjo nuk ishte e suksesshme dhe partia, nën Forza Nazzjonali, u mund përsëri në zgjedhjet e parakohshme të vitit 2017 . 

Në zgjedhjet e para evropiane të Adrian Delia si udhëheqës i partisë në 2019 partia mori një humbje edhe më të madhe, me një ndryshim prej 43,000 votash që ndau të dy partitë. Kjo do të bënte që partia të humbiste një vend tjetër ndërsa partia Laburiste të fitoi një vend tjetër. 

Që nga Pavarësia në 1964, Partia Nacionaliste ka fituar shumicën absolute të votave të hedhura në pesë nga 12 zgjedhjet e përgjithshme, në 1981 (pavarësisht nga të cilat ata nuk morën shumicën parlamentare), 1987, 1992, 1998 dhe 2003. Në 1966  dhe 2008 fitoi me një shumicë relative.

## Udhëheqësit 
* 1880–1905 Fortunato Mizzi
* 1926–1942 Sir Ugo Pasquale Mifsud (Kryeministër: 1924–1927, 1932–1933) dhe Enrico Mizzi
* 1942–1944 Giorgio Borg Olivier (aktrim)
* 1944–1950 Enrico Mizzi (Kryeministër: 1950)
* 1950–1977 Giorgio Borg Olivier (Kryeministër: 1950–1955, 1962–1971)
* 1977–2004 Eddie Fenech Adami (Kryeministër: 1987–1996, 1998–2004)
* 2004–2013 Lawrence Gonzi (Kryeministër: 2004–2013)
* 2013–2017 Simon Busuttil
* 2017–2020 Adrian Delia
* 2020 – I pranishëm Bernard Grech

## Referime