Vajtimi (zakon shqiptar)

**Vajtimi** apo **Gjëma** (**Gjâmë** në dialektin Gegë të gjuhës shqipe) është vajtimi i të vdekurit në zakonin shqiptar nga një grua e quajtur *vajtojcë*, ose një grup grash. Në Veri të Shqipërisë, edhe burrat mund të këndojnë. *Vajtim*i është i njohur në mitologjinë shqiptare. Një nga pjesët më të bukura të Ciklit të Kreshnikëve është *Vajtimi i Ajkunës*.

## Në Jug Të Shqipërisë 
Në Shqipërinë e Jugut një grua zakonisht këndon vargje poetike dhe një kor prapa saj, merr refrenin. Në Jug të Shqipërisë vetëm gratë marrin pjesë në vajtim, ndërsa në Shqipërinë e Veriut burrat gjithashtu mund të marrin pjesë. Kënga do të kërkojë të vdekurin që të ngjallet, sepse gjithë c'i përkiste dhe c'i ishte e dashur thërret për ta kthyer në jetë. Në të kaluarën kishte vajtues profesionistë, të punësuar për të kryer një vajtim të mirë nga familjet e pasura. Në 1670 udhëtari turk, Evliya Çelebi, vizitoi Gjirokastrën, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane, dhe raportoi nga qyteti si vijon:
Populli i Gjirokastrës i vajton të vdekurit e tyre të afërm, për dyzet apo pesëdhjetë, bile deri në tetëdhjetë vjet. Çdo të diel, të gjithë të afërmit e personit të vdekur mblidhen në një shtëpi të ndërtuar lirë, e paguajnë vajtues profesionistë që qajnë e vajtojnë me rënkime, duke ngritur një britmë të madhe në qytet. Askush nuk mund të qëndrojë në qytet të dielën nga gjithë zhurma dhe kaosi. Unë e kam quajtur Gjirokastrën *qytetin e vajtimit*. Nuk merret vesh se si vajtues profesionistë ia dalin të qajnë me rënkim dhe me të tilla ndjenja - bile më shumë sesa të afërmit e tyre - për dikë që ka qenë i vdekur për njëqind vjet dhe me të cilin ata as që janë të lidhur nga gjaku. Dhe si vajtojnë! E vetëm kur janë të rraskapitur nga uria pushojnë.
Një lloj i veçantë i vajtimit është *E qara me ligje*, e cila është një nënlloj e këngës iso-polifonike të zisë. Kjo haset kryesisht në Labëri. Sipas Meyer-it, *ligje* vjen prej latinishtes "elegium" për "elogium".

Pasthirma që përdoret në këngë është një *Oi-oi, e zgjatur*. Termi *Oirat* është përdorur nga kompozitori shqiptar Aleksandër Peçi në operën e tij *Oirat*.

## Në Veri Të Shqipërisë 
**Gjâma e Burrave** është një rit vdekjeje, që kryhet vetëm nga burrat dhe për burrat vetëm, dhe vetëm në malësinë e Dukagjinit, Gjakovë dhe Iballë, Pukë.

Kur vdes një burrë, shoku i tij, *gjâmatari*, e qan publikisht, zakonisht në një mjedis të hapur. Ai e shoqëron vajtimin me spërdredhje trupore dhe, madje, e çjerr fytyrën e vet me thonj për të shprehur dhimbjen. *Kanuni i Lekës,* që e kodifikon këtë zakon, përcakton se *gjâma* zhvillohet me tre akte dhe se çdo akt përfshin formulën /i mjeri un!/ nëntë herë me radhë 

Origjina e *Gjâmës mendohet të jetë *e lidhur me vdekjen e Skënderbeut në vitin 1468. Supozimi i lidhjes mes *Gjâmës* dhe vdekjes së Skënderbeut bazohet te Marin Barleti i cili vëren se si Lekë Dukagjini kishte shkulur flokët dhe mjekrën e tij, si shenjë për dhimbjen e thellë për vdekjen e udhëheqësit shqiptar.

Katolikët shqiptarë e praktikojnë *gjâmën* më shpesh se sa myslimanët shqiptarët në Malësi. Sipas fesë myslimane, të qash për të vdekurit u ndalohet burrave. Sot shqiptarë katolikë të Malit të Zi nuk e kryejnë më *gjâmën* dhe punësojnë për këtë gjâmatarë profesionistë nga pjesa Veriore e Shqipërisë. Gjâmat gege janë më të gjata se vajet toske, kur këto të fundit rrallë i kalojnë pesëmbëdhjetë vrgjet. Tek malësorët e Veriut - nën ndikimin e rapsodive të Veriut - gjâmat fare lehtë mund të kapin të njëqind vargjet.

## Shih edhe 
* Folklori shqiptar
* Muzikë e Shqipërisë

## Referime