Ekspedita e Perry

parapamje|300px|Shtypi japonez i bërë në 1854 në lidhje me vizitën e Perry.
**Ekspedita e Perry** ishte një ekspeditë diplomatike dhe ushtarake në periudhën Bakumatsu, duke përfshirë dy udhëtime të ndara nga anijet luftarake të Marinës së Shteteve të Bashkuara të cilat u zhvilluan gjatë viteve 1853–54. Qëllimet e kësaj ekspedite përfshinin kërkimin, rilevimin dhe vendosjen e marrëdhënieve diplomatike dhe negocimin e marrëveshjeve tregtare me kombe të ndryshme të rajonit; hapja e kontaktit me qeverinë e Japonisë u konsiderua si një përparësi kryesore e ekspeditës dhe ishte një nga arsyet kryesore për fillimin e saj.

Ekspedita u komandua nga komodori Matthew Calbraith Perry, nën urdhrat e Presidentit Millard Fillmore. Qëllimi kryesor i Perry ishte të detyronte t'i jepte fund politikës izoluese 220-vjeçare të Japonisë dhe të hapte portet japoneze për tregtinë amerikane, përmes përdorimit të diplomacisë korniere nëse ishte e nevojshme. Ekspedita e Perry çoi drejtpërdrejt në krijimin e marrëdhënieve diplomatike midis Japonisë dhe "Fuqive të Mëdha" perëndimore, dhe përfundimisht në kolapsin e shogunatit në pushtet Tokugawa dhe restaurimin e Perandorit. Pas ekspeditës, rrugët e reja tregtare të Japonisë me botën çuan në prirjen kulturore të Japonisme, në të cilën aspekte të kulturës japoneze ndikuan në art në Evropë dhe Amerikë.

## Prapaskena
parapamje|right|200px|Një fotografi i komodorit Matthew Perry.

Tregtia në rritje midis Amerikës dhe Kinës, prania e balenave amerikane në ujërat jashtë Japonisë dhe monopoli në rritje i stacioneve potenciale të mbështjelljes nga fuqitë koloniale evropiane në Azi ishin të gjithë faktorë që kontribuan në vendimin e Presidentit Fillmore për të dërguar një ekspeditë në Japoni. Amerikanët u nxitën gjithashtu nga konceptet e manifest destiny dhe dëshira për të imponuar përfitimet e "civilizimit perëndimor" dhe fesë së krishterë në atë që ata i perceptuan si kombe të prapambetura aziatike. Në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë, politika japoneze e izolimit ishte gjithnjë e më shumë nën sfidë. Në vitin 1844, mbreti holandez William II dërgoi një letër duke kërkuar që Japonia të mbaronte vetë politikën e izolimit përpara se ndryshimi të detyrohej nga jashtë. Midis viteve 1790 dhe 1853 të paktën njëzet e shtatë anije amerikane (përfshirë tre anije luftarake) vizituan Japoninë, vetëm për t'u kthyer.

U rritën shikimet dhe inkursionet e anijeve të huaja në ujërat japoneze, dhe kjo çoi në një debat të konsiderueshëm të brendshëm në Japoni se si të përmbushim më mirë këtë kërcënim të mundshëm ndaj sovranitetit ekonomik dhe politik të Japonisë. Në maj 1851, sekretari amerikan i shtetit Daniel Webster autorizoi komodorin John H. Aulick, komandant i Skuadriljes Amerikane të Indisë Lindore, që të përpiqej të kthente shtatëmbëdhjetë marinarë japonezë të mbytur me anije në San Francisco, gjë që mund të siguronte mundësinë për hapjen e marrëdhënieve tregtare me Japoninë. Më 10 maj 1851, Webster hartoi një letër drejtuar "Perandorit Japonez" me garancitë se ekspedita nuk kishte ndonjë qëllim fetar, por duhej vetëm të kërkonte "miqësi dhe tregti" dhe furnizime me qymyr të nevojshëm nga anijet amerikane gjatë rrugës për në Kinë. Letra mburrej gjithashtu me zgjerimin amerikan në të gjithë kontinentin e Amerikës së Veriut dhe aftësitë e saj teknike dhe u nënshkrua nga Presidenti Fillmore. Sidoqoftë, Aulick u përfshi në një grindje diplomatike me një diplomat brazilian dhe grindje me kapitenin e anijes së tij dhe u çlirua nga komanda para se të mund të ndërmerrte ekspeditën e Japonisë. Zëvendësuesi i tij, komodori Matthew Calbraith Perry ishte një oficer i rangut të lartë në Marinën e Shteteve të Bashkuara dhe kishte përvojë të gjerë diplomatike.

## Përgaditja
Perry ishte i vetëdijshëm për vështirësitë e përfshira në përpjekjen për të vendosur marrëdhënie me Japoninë, dhe fillimisht protestoi se ai do të preferonte të komandonte Skuadriljen Mesdhetare të Marinës Amerikane në vend që të caktohej në një përpjekje tjetër për të "hapur" Japoninë, të cilën ai e konsideroi të pamundur të ketë sukses. Precedentët përkatës përfshinin:

*Nga viti 1797 deri më 1809, disa anije amerikane tregtonin në Nagasaki nën flamurin holandez, me kërkesë të holandezëve, të cilët nuk ishin në gjendje të dërgojnë anijet e tyre për shkak të konfliktit të tyre me Mbretërinë e Bashkuar gjatë Luftërave Napoleonike.
*Në vitin 1837, një biznesmen amerikan në Kanton me emrin Charles W. King pa një mundësi për të hapur tregtinë duke u përpjekur të kthente në Japoni tre marinarë japonezë (midis tyre, Otokichi) të cilët ishin shkatërruar disa vjet më parë në bregdetin e Uashingtonit. Ai shkoi në Kanalin Uraga me *Morrison*, një anije tregtare amerikane. Anija u sulmua disa herë dhe lundroi mbrapa pa përfunduar misionin e saj.
*Në vitin 1846, Komandanti James Biddle, ankoroi në Gjirin Edo në një mision zyrtar me dy anije, duke përfshirë një anije luftarake të armatosur me shtatëdhjetë e dy topa, duke kërkuar hapjen e porteve për tregti, por kërkesat e tij për një marrëveshje tregtare mbetën të pasuksesshme.
*Në vitin 1849, Kapiteni James Glynn lundroi në Nagasaki, duke çuar më në fund në negociatat e para të suksesshme nga një amerikan me Japoninë. James Glynn i rekomandoi Kongresit të Shteteve të Bashkuara që negociatat për të hapur Japoninë të mbështeteshin nga një demonstrim i forcës, duke i hapur kështu rrugën ekspeditës së Perry.

Përpara udhëtimit të tij, Perry lexoi gjerësisht midis librave në dispozicion për Japoninë. Kërkimi i tij përfshiu gjithashtu konsultime me japonezologun e njohur Philipp Franz von Siebold. Siebold kaloi tetë vjet duke punuar, duke dhënë mësim dhe duke studiuar në postën e izoluar tregtare të ishullit holandez të Dejima në portin Nagasaki, para se të kthehej në Leiden në Holandë. Perry gjithashtu kërkoi një gjerësi më të madhe në urdhrat e tij nga Webster, një kërkesë që Sekretari i Shtetit e dha menjëherë para vdekjes së tij në tetor 1852. Perry lundroi për në Japoni me "kompetenca të plota dhe diskrete", duke përfshirë përdorimin e mundshëm të forcës nëse japonezët përpiqeshin të trajtonin atë pas asaj që ndodhi me komodorin Biddle. Perry gjithashtu refuzoi të lejojë ndonjë diplomat profesionist të shoqëronte ekspeditën. Ai i kërkoi piktorit gjerman William Heine dhe fotografit pionier Eliphalet M. Brown, Jr që t'i bashkoheshin ekspeditës si artistë zyrtarë. Specialisti i bujqësisë Dr. James Morrow u caktua nga Departamenti i Shtetit i SHBA-së. Disa largime japoneze u morën gjithashtu si interpretë jozyrtarë.

Ekspeditës iu caktuan anijet luftarake me avull Mississippi, Susquehanna, Powhatan dhe Allegheny dhe lundrim me vela Macedonian, Plymouth dhe Saratoga. Për të komanduar flotën e tij, Perry zgjodhi oficerë me të cilët kishte shërbyer në Luftën Meksiko-Amerikane. Komandanti Franklin Buchanan ishte kapiten i *Susquehanna* dhe Joel Abbot ishte kapiten i *Macedonian*. Komandanti Henry A. Adams u bë shefi i shtabit të Komodorit me titullin "Kapiten i Flotës". Majori Jacob Zeilin (komandanti i ardhshëm i Trupave Detare të Shteteve të Bashkuara) ishte oficeri i marinës i rangut dhe ishte vendosur në *Misisipi*. Perry gjithashtu mori leje për të marrë dyqanet qeveritare si dhurata për vendasit, veçanërisht armët e vjetruara të vogla. Këto përfshinin 40 pushkë M1819 Hall (me 4,000 gëzhoja), 20 pistoleta goditjeje (me 2,000 gëzhoja), 20 shpata artilerie, 20 musketa me brava goditjeje Maynard dhe 40 sabers të lehta të kalorësisë, si dhe 100 revolverë Colt.

## Vizita e parë në Japoni, 1852–1853
[parapamje|[Shtypi i bllokut në Japoni|Shtyp blloku japonez të Perry (në qendër) dhe detarëve të tjerë të rangut të lartë amerikan.]]

Perry zgjodhi *Misisipi* me rrota me lëvozhgë të zezë si anije e tij dhe pastroi Hampton Roads, Virxhinia në 24 nëntor 1852. Perry bëri thirrje portuale në Madeira (11–15 dhjetor), Shën Helena (10–11 janar), Cape Town (24 janar - 3 shkurt), Mauritius (18–28 shkurt), Cejlon (10–15 mars), Singapor ( 25–29 Mars) dhe Makao dhe Hong Kong (7–28 prill), ku ai u takua me sinologun amerikan Samuel Wells Williams (i cili kishte qenë në Japoni me *Morrison* në vitin 1837), i cili siguroi përkthime në gjuhën kineze të letrave të tij zyrtare, dhe ku ai takoi me *Plymouth* dhe *Saratoga*. Ai vazhdoi për në Shangai (4–17 maj), ku u takua me diplomatin amerikan me origjinë holandeze Anton L. C. Portman, i cili përktheu letrat e tij zyrtare në gjuhën holandeze dhe ku u takua me *Susquehanna*.

Pastaj Perry kaloi flamurin e tij në *Susquehanna* dhe thirri ishujt Ryukyu nga 17–26 maj. Duke injoruar pretendimet e Çifligut Satsuma në ishuj, si dhe urdhërat e tij, ai kërcënoi dhe blofi autoritetet lokale duke kërcënuar të sulmonte me 200 trupa nëse nuk i lejoheshin të drejtat e tregtimit dhe tokës për një stacion qymyrguri. Perry zbarkoi marinsat e tij, të cilët i shpoi në plazh për orë të tëra dhe kërkoi një audiencë me Mbretin Ryukyu Shō Tai në Kështjellën Shuri. Duke e ditur që çdo veprim i tij do të raportohej tek autoritetet japoneze në Edo, Perry ishte i kujdesshëm për të shmangur takimin me zyrtarë të rangut të ulët dhe përdori shumë ceremoninë ushtarake dhe mikpritjen e anijes për të demonstruar si fuqinë ushtarake amerikane ashtu edhe qëllimin paqësor të ekspeditës së tij. Perry u largua me premtime se ishujt do të ishin plotësisht të hapur për tregti me Shtetet e Bashkuara. Duke vazhduar në ishujt Ogasawara në mes të qershorit, Perry u takua me banorët vendas dhe madje bleu një ngastër toke.

### Kërcënimi i forcës dhe negociatave
.]]

Perry më në fund arriti në Uraga në hyrje të Gjirit Edo në Japoni më 8 korrik 1853. Flota e tij në këtë kohë përbëhej nga katër anije: *Susquehanna*, *Mississippi*, *Plymouth* dhe *Saratoga*. Ndërsa mbërriti, Perry urdhëroi anijet e tij të kalonin me avull linjat japoneze drejt kryeqytetit të Edo dhe t'i vendosnin armët e tyre drejt qytetit të Uraga. Ai gjithashtu hapi të shtëna bosh nga 73 topat e tij, të cilat ai pretendoi se ishte në festimin e Ditës së Pavarësisë amerikane. Anijet e Perry ishin të pajisura me armë të reja Paixhans, topa të aftë të bënin shkatërrime të mëdha shpërthyese me çdo predhë.

Anijet amerikane ishin pothuajse të rrethuara nga anije roje japoneze; megjithatë, Perry urdhëroi që çdo përpjekje për të hipur në bord duhej të tërhiqej. Një anije mbante një shenjë të madhe në frëngjisht duke urdhëruar flotën amerikane të nisej menjëherë. Më 9 korrik, një *yoriki* nga Uraga bugyō, Nakajima Saburosuke, i shoqëruar nga përkthyesi Tatsunosuke Hori, doli me vrap për te *Susquehanna*, por në fillim u refuzua leja për të hipur në bord. Pas disa negociatave, ata u lejuan të hipnin, ku treguan urdhrin që asnjë anije e huaj të mos lejohej të hynte në portet japoneze. Perry mbeti në kabinën e tij dhe refuzoi t'i takonte, duke dërguar fjalë përmes oficerëve të tij se ndërsa mbante një letër nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara, ai do të merrej vetëm me zyrtarë me shtat dhe autoritet të mjaftueshëm.

Qeveria japoneze u paralizua për shkak të paaftësisë nga sëmundja e shogunit Tokugawa Ieyoshi dhe nga pavendosmëria politike se si të merret me kërcënimin e paparë ndaj kryeqytetit të kombit. Më 11 korrik, *rōjū* i lartë Abe Masahiro tundoi, duke vendosur që thjesht pranimi i një letre nga amerikanët nuk do të përbënte shkelje të sovranitetit japonez. Vendimi u përcoll në Uraga dhe Perry u kërkua të lëvizte flotën e tij pak në jugperëndim në plazhin në Kurihama (në Yokosuka të ditëve të sotme), ku ai u lejua të zbarkonte më 14 korrik. Perry doli në breg me pompozitet të konsiderueshëm, duke zbarkuar me 250 marinarë dhe marinsa në 15 anije pas një përshëndetje me 13 armë nga *Susquehanna*. Marinsat e Major Zuilin prezantuan armët, dhe një grup luajti "Hail Columbia". Letra e Presidentit Fillmore u mor zyrtarisht nga hatamoto Toda "Izu-no-kami" Ujiyoshi dhe nga Ido "Iwami-no-kami" Hiromichi. Skuadrilja e Perry përfundimisht u nis më 17 korrik për në bregdetin kinez, duke premtuar të kthehej për një përgjigje.

Pas largimit të Perry, një debat i gjerë pasoi brenda gjykatës së shogunal se si t'i përgjigjesh kërcënimeve të nënkuptuara të amerikanit. shōgun Tokugawa Ieyoshi vdiq disa ditë pas largimit të Perry dhe u pasua nga djali i tij i ri i sëmurë, Tokugawa Iesada, duke e lënë administratën efektive në duart e Këshillit të Pleqve (*rōjū*) të udhëhequr nga Abe Masahiro. Abe mendonte se aktualisht ishte e pamundur për Japoninë t'u rezistonte kërkesave amerikane me forcë ushtarake, dhe megjithatë ishte i gatshëm të merrte ndonjë veprim mbi autoritetin e tij për një situatë kaq të paparë. Në përpjekje për të legjitimuar çdo vendim të marrë, Abe anketoi të gjithë ''daimyō për mendimet e tyre. Kjo ishte hera e parë që shogunati Tokugawa kishte lejuar që vendimmarrja e saj të ishte një çështje e debatit publik, dhe kishte pasojën e paparashikuar të portretizimit të shogunatit si të dobët dhe të pavendosur. Rezultatet e sondazhit gjithashtu dështuan t'i japin Abe një përgjigje, pasi nga 61 përgjigjet e njohura, 19 ishin në favor të pranimit të kërkesave amerikane, dhe 19 ishin po aq kundër. Nga pjesa e mbetur, 14 dhanë përgjigje të paqarta duke shprehur shqetësimin e luftës së mundshme, 7 sugjeruan të bënin lëshime të përkohshme dhe dy këshilluan që ata thjesht të shkonin së bashku me çfarëdo që të vendosej. Rekomandimi i vetëm universal ishte që të ndërmerreshin hapa menjëherë për të forcuar mbrojtjen bregdetare të Japonisë. Fortifikimet u ndërtuan me ngut afër ditës së sotme Odaiba në mënyrë që të mbronin Edo nga një inkursion i mëpasshëm detar amerikan.

[parapamje|[Odaiba në hyrje të Tokios, e ndërtuar në 1853–54 për të parandaluar një ndërhyrje amerikane.]]

## Vizita e dytë në Japoni, 1854
parapamje|Flota e komodorit Perry për vizitën e tij të dytë në Japoni në 1854.
Megjithëse u kishte thënë japonezëve se do të kthehej vitin e ardhshëm, Perry shpejt mësoi se admirali rus Zëvendës admirali Yevfimiy Putyatin ishte thirrur në Nagasaki menjëherë pasi ishte larguar nga Gjiri Edo, dhe kishte kaluar një muaj duke u përpjekur të detyronte japonezët të nënshkruanin një traktat para kthimit të tij. Ai gjithashtu u tha nga të dy britanikët dhe francezët se kishin ndërmend ta shoqëronin atë në Japoni në pranverë për të siguruar që amerikanët të mos merrnin ndonjë privilegj ekskluziv. Kështu Perry u kthye në 13 shkurt 1854 me gjithsej dhjetë anije dhe 1600 burra. Flota tani përfshinte gjithashtu: *Lexington*, *Macedonian*, *Powhatan*, *Vandalia*, *Southampton* dhe *Supply*.

Në kohën e kthimit të Perry, shogunati Tokugawa kishte vendosur të pranonte praktikisht të gjitha kërkesat në letrën e Fillmore. Sidoqoftë, negociatorët zvarritën për javë të tëra mbi vendin për negociata, me Perry duke këmbëngulur tek Edo, dhe japonezët duke ofruar vende të ndryshme të tjera. Përfundimisht Perry humbi durimin dhe kërcënoi të sillte 100 anije (më shumë se madhësia aktuale e Marinës Amerikane në atë kohë) brenda 20 ditësh në luftë me Japoninë. Të dy palët përfundimisht bënë kompromis në fshatin e vogël Yokohama, ku u ngrit një sallë e ndërtuar me qëllim. Perry zbarkoi më 8 mars me 500 marinarë dhe marinsa në 27 anije anijesh, me tre grupe që luanin "*The Star-Spangled Banner*". Pas tre javësh negociata, më 31 mars, Perry nënshkroi Traktatin e Kanagawa e cila hapi portet e Shimodës dhe Hakodates për anijet amerikane, siguroi kujdesin për marinarët e mbytur dhe krijimin e një konsullatë amerikane në Shimoda. Traktati u nënshkrua nga pala japoneze nga Hayashi Akira.

Pas nënshkrimit të traktatit, amerikanët u dhanë japonezëve një lokomotivë me avull miniaturë, një aparat telegrafik, mjete të ndryshme bujqësore dhe armë të vogla, si dhe njëqind galonë uiski, orë, soba dhe libra për Shtetet e Bashkuara. Japonezët u përgjigjën me mobilje dhe kuti të llakuara me ar, zbukurime bronzi, gota prej porcelani dhe kur mësuan për hobi personal të Perry, një koleksion guaskash. Perry pastaj dërgoi shtëpinë e Saratoga me traktatin e nënshkruar, ndërsa pjesa tjetër e skuadriljes shkoi për të studiuar në Hakodate, Shimoda dhe vendin e konsullatës së ardhshme. Pasi u nis nga Shimoda, flota u kthye në Ishujt Ryukyu, ku Perry hartoi me shpejtësi "Marrëveshjen midis Shteteve të Bashkuara dhe Mbretërisë Ryukyu", e cila u nënshkrua zyrtarisht në 11 korrik 1854.

## Kthimi në Shtetet e Bashkuara, 1855
[parapamje|upright|Një bust e Matthew Perry në [Shimoda, Shizuoka.]]

Pasi Perry u kthye në Shtetet e Bashkuara në vitin 1855, Kongresi votoi për t'i dhënë atij një shpërblim prej 20,000 dollarësh në vlerësim të punës së tij në Japoni. Perry përdori një pjesë të këtyre parave për të përgatitur dhe botuar një raport të ekspeditës në tre vëllime, me titull *Tregimet e Ekspeditës së një Skuadrilje Amerikane në Detet e Kinës dhe Japoninë*. Ai gjithashtu u ngrit në gradën e admiralit në listën e pensionistëve (kur shëndeti i tij filloi të dështonte) si një shpërblim për shërbimet e tij. Dihej që Perry kishte vuajtur nga artriti i rëndë që e linte me dhimbje të shpeshta, gjë që e pengonte atë të përmbushte detyrat e tij.

Perry i kaloi vitet e tij të fundit duke u përgatitur për botim rrëfimin e tij për ekspeditën japoneze, duke njoftuar përfundimin e saj më 28 dhjetor 1857. Dy ditë më vonë ai u shkëput nga posti i tij i fundit, një detyrë në Bordin e Efikasitetit Detar. Ai vdiq në pritje të urdhrave të mëtejshëm më 4 mars 1858 në New York City, nga "reumatizma" që ishte përhapur në zemër, e shtuar nga ndërlikimet e përdhes.

## Referime 
*Diplomacy Far Removed: A Reinterpretation of the U.S. Decision to Open Diplomatic Relations with Japan
* Dupree, A. Hunter, 'Science vs. the Military: Dr. James Morrow and the Perry Expedition', *The Pacific Historical Review*, vol. 22, no. 1, (1953), pp.&nbsp;29–37.
*Hawks, Francis. (1856). *Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan Performed in the Years 1852, 1853 and 1854 under the Command of Commodore M.C. Perry, United States Navy*, Washington: A.O.P. Nicholson by order of Congress, 1856; originally published in Senate Executive Documents, No. 34 of 33rd Congress, 2nd Session. [reprinted by London: Trafalgar Square, 2005.  (paper)]
* Houchins, Chang-su. (1995). ''Artifacts of diplomacy: Smithsonian collections from Commodore Matthew Perry's Japan Expedition (1853-1854)*. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press; available online.
* Samuel Eliot Morison, *Old Bruin* (1967).
* Morrow, James, and Allan B. Cole. (1947). *A Scientist with Perry in Japan : the Journal of Dr. James Morrow. Edited by Allan B. Cole*. Chapel Hill: the University of North Carolina Press. 
* John Schroeder, *Matthew Calbraith Perry* (2001).
* Sewall, John S. (1905). *The Logbook of the Captain's Clerk: Adventures in the China Seas'', Bangor, Maine: Chas H. Glass & Co. [reprint by Chicago: R.R. Donnelly & Sons, 1995] .

## Shënimet