Artvini

**Artvin** (Gjeorgjisht: ართვინი *artvini*, Rusisht: Артвин *Artvin*, Armenisht: Արդվին *Ardvin*, Laz: ''Art'vini'') është një qytet i vendosur në skajin lindor të Rajonit të Detit të Zi dhe është qendra e Provincës Artvin.

Artvini ishte një nga vendbanimet në Klarxheti, një nga rajonet e Gjeorgjisë mesjetare. Ndodhet në një kodër me pamje nga lumi Çoruh pranë digës së Derinerit. Është një ish-peshkopatë dhe seli titullare katolike armene dhe shtëpia e Universitetit Artvin Çoruh.

## Historia 
Janë gjetur objekte që datojnë nga epoka e bronzit dhe madje edhe më herët. Zona ishte pjesë e mbretërisë së Colchis dhe pjesë e Armenisë së Madhe, por ishte gjithmonë e ndjeshme ndaj pushtimeve, fillimisht skithëve nga i gjithë Kaukazi, pastaj ushtritë myslimane të udhëhequra nga Habib, djali i kalifit Uthman, i cili kontrollonte zonën nga viti 853 e.s. në 1023 kur u pushtua nga bizantinët nga Emirati Sac i lidhur me Abasidët.

Principatat e Tao-Klarxhetit u ngritën nga trazirat e pushtimeve myslimane në Kaukaz në shekujt e 7-të dhe 8-të, duke pasuar Mbretërinë e hershme mesjetare të Iberisë dhe bashkimin e fundit të Mbretërisë Gjeorgjiane. Për një kohë të gjatë, rajoni u bë një shtëpi e sigurt kulturore dhe një nga qendrat më të rëndësishme fetare të Gjeorgjisë.

Turqit selxhukë të Alp Arslanit pushtuan zonën në vitin 1064 pas Krishtit; por shpejt, ajo u rimor për pak kohë nga gjeorgjianët me ndihmën e bizantinëve. Por në vitin 1081 forcat turke të udhëhequra nga Saltukoğlu Beylik arritën ta rimarrë atë me ndihmën e Melikşah. Me rënien e selxhukëve, zona e Artvinit ra nën kontrollin e fisit Ildeniz të bejlikëve turq të Anadollit.

Mbretëria e Gjeorgjisë rifitoi kontrollin mbi rajonin përmes luftërave gjeorgjio-selxhuke. Duke përfituar nga dobësia e Gjeorgjisë përmes pushtimeve mongole, turkmenët filluan inkursionet e tyre në Gjeorgjinë jugperëndimore. Popullsia kryesisht gjeorgjiane e rajonit i bëri thirrje zotit të Samche që t'i ndihmonte kundër turkmenëve. Nga mesi i shekullit të 13-të, mbretëria e Xhakelive përfshiu kështu shumicën e zonave malore të Anadollit verilindor. Klane të ndryshme turke luftuan për kontrollin mbi zonën dhe kjo vazhdoi derisa safavidët përfundimisht përfituan nga luftimet dhe pushtuan zonën më 1502.

Perandoria Osmane nën Mehmedin II mundi Perandorinë e Trebizondit për të vënë nën kontrollin e tyre bregun lindor të Detit të Zi dhe brendësinë malore. Ekspeditat e mëvonshme në male nga Selim I dhe Mehmed Han Jusufeli u dhanë atyre kontrollin e një numri kështjellash dhe kështu të gjithë rrethin. Kara Ahmet Pasha, veziri i Sulejmanit I formoi sanxhakun e parë Livane me emrin Pert-Eğekte. Më 13 korrik 1551, me kështjellën e Ardanuçit të Iskender Pashës, kontrolli osman i Artvinit ishte i sigurt. Vezeri i Ahmedit III, Hasan Pasha themeloi qytetin e Batumit në tokat e sapomarra të Axharisë dhe ai u bë qendra e zonës.

Kjo zgjati 250 vjet derisa zona iu dorëzua rusëve nga Perandoria Osmane pas Luftës Ruso-Turke (1828-1829), dhe u rikuperua dhe u dorëzua përsëri në përfundim të Luftës Ruso-Turke të 1877-78. Artvini ishte në një zonë lufte dhe vazhdimisht ndryshonte duart midis Rusisë dhe Turqisë me Traktatet e Brest-Litovsk, Moskë dhe Kars. Konflikti dhe pasiguria midis Rusisë dhe Turqisë në fund të shekullit të 19-të solli vuajtje të tmerrshme për popullin e Artvinit (gjeorgjianët myslimanë), me një pjesë të madhe të popullsisë që u largua drejt perëndimit nga zonat e kontrolluara nga Rusia. Qyteti ishte qendra administrative e Okrug Artvin të Oblastit Batum.

Rusët u tërhoqën nga Artvini pas Revolucionit Rus të 1917; por kur Lufta e Parë Botërore përfundoi me osmanët në anën humbëse, trupat britanike u zhvendosën në zonë në 1918, e ndjekur nga Republika Demokratike e Gjeorgjisë. Si rezultat i pushtimit të Ushtrisë së Kuqe të Gjeorgjisë, Artvini iu dorëzua Turqisë së sapokrijuar sipas Traktatit të Karsit më 1921.

Mbi qytetin dhe rrugën e vendosur në mënyrë strategjike është kalaja, e cila dikur ishte brenda rrethit mesjetar gjeorgjian të Nigali. Vendi përbëhet nga një mur i vetëm qarkor që rrethon majën e daljes, disa dhoma mbresëlënëse, një pjesë e jashtme që mbron hyrjen jugore dhe një mur i madh në perëndim. Ka edhe streha dhe dritare të përshtatshme për harkëtarët. Në vitin 1983 kalaja u vëzhgua dhe tre vjet më vonë u botua një plan dhe përshkrim i saktë i shkallëzuar.

## Klima 
Artvini, ndryshe nga pjesa më e madhe e rajonit bregdetar të Detit të Zi të Turqisë, ka një klimë mesdhetare të verës së ngrohtë (Csb) sipas klasifikimit Köppen, që kufizohet shumë ngushtë me një klimë oqeanike (Cfb), me muajin më të lagësht të dimrit, dhjetorin, me afro 3 herë sa sasia e reshjeve si muaji më i thatë i verës, gushti, i cili është klasifikuesi kryesor për një klimë të thatë-verore në sistemin Köppen. Ka një klimë të ngrohtë oqeanike verore (Dob) sipas sistemit të klasifikimit Trewartha.

## Referime