Letërsia për fëmijë

]]
parapamje| Një nënë u lexon fëmijëve të saj, të përshkruar nga Jessie Willcox Smith në një ilustrim kopertinë të një vëllimi përrallash të shkruara në fundin e shekullit të 19-të.
[parapamje| *[Aventurat e Pinokut* (1883) është një pjesë kanonike e letërsisë për fëmijë dhe një nga librat më të shitur të botuar ndonjëherë. ]]
**Letërsia për fëmijë** ose **letërsia** **për të mitur** përfshin tregime, libra, revista dhe poezi që janë krijuar për fëmijë. Letërsia moderne për fëmijë klasifikohet në dy mënyra të ndryshme: zhanri ose mosha e synuar e lexuesit.

Letërsia për fëmijë i ka rrënjë në tregimet tradicionale, si përrallat dhe këngët, të cilat ishin pjesë e një tradite gojore që të rriturit ua përcillnin fëmijëve shumë kohë para lindjes së botimeve. Përrallat u njohën si letërsi për fëmijë vetëm në shekullin e tetëmbëdhjetë. Zhvillimi i letërsisë së hershme për fëmijë, përpara se të shpikej shtypshkronja, është i vështirë të identifikohej. Edhe pasi shtypja e librave u përhap, shumë nga përrallat që sot konsiderohen përralla klasike "për fëmijë" u krijuan fillimisht për të rritur dhe më vonë u përshtatën për një audiencë më të re. Prej shekullit pesëmbëdhjetë e tutje, shumë vepra letrare u janë shkruar veçanërisht për fëmijë, shpesh me një mesazh moral ose fetar. Letërsia për fëmijë është formuar nga burime fetare, si traditat puritane, ose nga këndvështrime më filozofike dhe shkencore me ndikimet filozofike të John Locke dhe teorisë evolucionare të Charles Darwin.  Fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillimi i shekullit të njëzetë njihen si "Epoka e Artë e Letërsisë për Fëmijë", sepse atëherë u botuan shumë libra klasikë për fëmijë.

## Përkufizimi 
Ende nuk ka një përkufizim të vetëm ose të përdorur gjerësisht për letërsinë për fëmijë.   Mund të përkufizohet gjerësisht si tërësia e veprave të shkruara dhe ilustrimeve shoqëruese të prodhuara për të argëtuar ose udhëzuar të rinjtë. Zhanri përfshin një gamë të gjerë veprash, duke përfshirë klasikë të njohur të letërsisë botërore, libra me figura dhe tregime të lexueshme të shkruara ekskluzivisht për fëmijë, dhe përralla, ninulla, fabula, këngë popullore dhe materiale të tjera kryesisht të transmetuara gojarisht ose më konkretisht. përkufizohet si trillim, jofiction, poezi ose dramë të destinuara dhe të përdorura nga fëmijët dhe të rinjtë.    Një shkrimtar i letërsisë për fëmijë e përkufizon atë si "të gjithë librat e shkruar për fëmijë, duke përjashtuar vepra të tilla si libra komike, libra për shaka, libra vizatimorë dhe vepra jo-fiction që nuk synohen të lexohen nga përpara në mbrapa, të tilla si fjalorë, enciklopedi, dhe materiale të tjera referuese".  Megjithatë, të tjerë do të argumentonin se duhet të përfshihen edhe komiket për fëmijë: "Studimet e letërsisë për fëmijë i kanë trajtuar tradicionalisht komiket në mënyrë të pahijshme dhe sipërfaqësore, pavarësisht nga rëndësia e komikeve si një fenomen global i lidhur me fëmijët". 

''Encyclopedia International Companion of Children's Literature* vëren se "kufijtë e zhanrit ... nuk janë të fiksuar, por të paqartë". 

Megjithë lidhjen e përhapur të letërsisë për fëmijë me librat me figura, tregimet verbale ekzistonin përpara shtypjes dhe rrënja e shumë përrallave për fëmijë shkon prapa tek tregimtarët e lashtë.   Seth Lerer, në hapjen e *Literaturës për Fëmijë: Historia e një lexuesi nga Ezopi te Harry Potter*, thotë: "Ky libër paraqet një histori të asaj që fëmijët kanë dëgjuar dhe lexuar . . . . Historia për të cilën shkruaj është një histori *pritjeje*."  

## Historia 
Letërsia e hershme për fëmijë përbëhej nga tregime, këngë dhe poezi të gjuhës së folur, të përdorura për të edukuar, udhëzuar dhe argëtuar fëmijët.  Vetëm në shekullin e tetëmbëdhjetë, me zhvillimin e konceptit të fëmijërisë, filloi të shfaqej një zhanër i veçantë i letërsisë për fëmijë, me ndarjet, pritshmëritë dhe kanunin e vet.   Më të hershmet prej këtyre librave ishin libra edukativë, libra mbi sjelljen dhe ABC të thjeshta - shpesh të zbukuruara me kafshë, bimë dhe shkronja antropomorfe. 

Në vitin 1962, historiani francez Philippe Ariès argumenton në librin e tij *Centuries of Childhood* se koncepti modern i fëmijërisë u shfaq vetëm në kohët e fundit. Ai shpjegon se fëmijët në të kaluarën nuk konsideroheshin si shumë të ndryshëm nga të rriturit dhe nuk iu është dhënë trajtim shumë i ndryshëm.   Si dëshmi për këtë pozicion, ai vë në dukje se, përveç teksteve mësimore dhe didaktike për fëmijë të shkruara nga klerikët si Beda i nderuar dhe Ælfric i Eynshamit, kishte mungesë të ndonjë literaturë të mirëfilltë që synonte veçanërisht fëmijët para shekullit të 18-të.   

Studiues të tjerë e kanë cilësuar këtë këndvështrim duke vënë në dukje se ekzistonte një literaturë e krijuar për të përcjellë vlerat, qëndrimet dhe informacionin e nevojshëm për fëmijët brenda kulturave të tyre,  siç është *Loja e Danielit* nga shekulli i dymbëdhjetë.   Letërsia paramoderne për fëmijë, pra, prirej të ishte e natyrës didaktike dhe moraliste, me qëllim të përcjelljes së mësimeve të sjelljes, edukative dhe fetare.   Filozofi anglez John Locke zhvilloi teorinë e tij të tabula rasa në veprën e tij të vitit 1690 me titull *Një ese në lidhje me kuptimin njerëzor* . Në filozofinë e Locke, *tabula rasa'' ishte teoria se mendja (njerëzore) në lindje është një "fletë e zbrazët" pa rregulla për përpunimin e të dhënave, dhe se të dhënat shtohen dhe rregullat për përpunim formohen vetëm nga përvojat shqisore të dikujt. Një pasojë e kësaj doktrine ishte se mendja e fëmijës lindte bosh dhe se ishte detyra e prindërve që ta mbushnin fëmijën me nocione të sakta. Vetë Locke theksoi rëndësinë e sigurimit të fëmijëve me "libra të lehtë të këndshëm" për të zhvilluar mendjen e tyre në vend që të përdorin forcën për t'i detyruar ata: "Fëmijët mund të jenë të prirur në njohuritë e shkronjave; të mësohen të lexojnë, pa e perceptuar atë. çdo gjë përveç një sporti, dhe luajnë veten në atë për të cilën të tjerët janë të fshikulluar." Ai sugjeroi gjithashtu që të krijohen libra me figura për fëmijët.

Në shekullin e nëntëmbëdhjetë, disa tituj për fëmijë u bënë të famshëm si tekste leximi në klasë. Midis tyre ishin fabulat e Esopit dhe Jean de la Fontaine dhe Charles Perraults të vitit 1697 *Tales of Mother Goose* .  Popullariteti i këtyre teksteve çoi në krijimin e një numri fantazish dhe përrallash të shekullit të nëntëmbëdhjetë për fëmijë, të cilat shfaqnin objekte magjike dhe kafshë që flisnin. 

Librat e librave, broshurat me madhësi xhepi që shpesh paloseshin në vend që të qepeshin,  Ai gjithashtu përmbante maksima fetare, akronime, ndihmë drejtshkrimore dhe sende të tjera edukative, të gjitha të zbukuruara me prerje druri .  Giulio Cesare Croce gjithashtu huazoi nga disa tregime që fëmijët shijuan për librat e tij.  

Librat më të hershëm të Rusisë për fëmijë, abetare, u shfaqën në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Një shembull i hershëm është *ABC-Book*, një libër alfabeti i botuar nga Ivan Fyodorov në 1571.  Një klasë e mesme e sjellshme në rritje dhe ndikimi i teorive Lockean të pafajësisë së fëmijërisë u kombinuan për të krijuar fillimet e fëmijërisë si koncept. Në një artikull për Bibliotekën Britanike, profesori M.O. Grenby shkruan, "në vitet 1740, një grup botuesish londinez filluan të prodhonin libra të rinj të krijuar për të udhëzuar dhe kënaqur lexuesit e rinj. Thomas Boreman ishte një. Një tjetër ishte Mary Cooper, dy vëllimet e së cilës ''Tommy Thumb's Pretty Song Book* (1744) është koleksioni i parë i njohur i rimave për fëmijë. Por më i famshmi prej këtyre pionierëve është John Newbery, libri i parë i të cilit për argëtimin e fëmijëve ishte *A Little Pretty Pocket-Book*." 

Libri i parë modern për fëmijë konsiderohet gjerësisht libri me titull, *A Little Pretty Pocket-Book'' që ishte botimi i parë për fëmijë që synonte t'u jepte kënaqësi fëmijëve,  që përmbante një përzierje rimash, tregimesh me figura dhe lojëra për kënaqësi.  Newbery besonte se loja ishte një joshje më e mirë për sjelljen e mirë të fëmijëve sesa disiplina fizike,  dhe fëmija duhej të regjistronte sjelljen e tij ose të saj çdo ditë. Libri ishte i madhësisë së fëmijës me një kopertinë me ngjyra të ndezura që tërhiqte fëmijët - diçka e re në industrinë botuese. Të njohur si libra dhuratash, këta libra të hershëm u bënë pararendësit e librave të lodrave të njohura në shekullin e nëntëmbëdhjetë.  Newbery ishte gjithashtu i aftë në marketingun e këtij zhanri të ri. Sipas revistës *The Lion and the Unicorn*, "Gjeniu i Newbery ishte në zhvillimin e kategorisë mjaft të re të produkteve, librave për fëmijë, përmes reklamave të tij të shpeshta... dhe dredhisë së tij të zgjuar për të futur tituj dhe produkte shtesë në trupin e librave të tij për fëmijë. "   Profesor Grenby shkruan, "Newbery është bërë i njohur si "babai i letërsisë për fëmijë" kryesisht sepse ai ishte në gjendje të tregonte se botimi i librave për fëmijë mund të ishte një sukses komercial."  ky i fundit mund të ketë shkruar *The History of Little Goody Two-Shoes*, libri më i popullarizuar i Newbery-t.

Një tjetër filozof që ndikoi në zhvillimin e letërsisë për fëmijë ishte Jean-Jacques Rousseau, i cili argumentoi se fëmijët duhet të lejohen të zhvillohen natyrshëm dhe me gëzim. Ideja e tij për të tërhequr interesat natyrore të fëmijëve u përhap në mesin e shkrimtarëve për fëmijë. 

Idetë e Rousseau gjithashtu patën ndikim të madh në Gjermani, veçanërisht në filantropizmin gjerman, një lëvizje që merret me reformimin e arsimit dhe letërsisë për fëmijë. Themeluesi i tij, Johann Bernhard Basedow, ka shkruar *Elementarwerk* si një libër shkollor popullor për fëmijët që përfshinte shumë ilustrime nga Daniel Chodowiecki . Një tjetër ndjekës, Joachim Heinrich Campe, krijoi një përshtatje të *Robinson Crusoe* që shkoi në mbi 100 shtypje. Ai u bë "i shquar dhe më modern" i Gjermanisë  Është tregimi i parë i shkurtër modern që fut elemente të çuditshme, të çuditshme dhe groteske në letërsinë për fëmijë dhe në këtë mënyrë parashikon përrallën e Lewis Carroll, *Aventurat e Alice në botën e çudirave*.  Nuk ka vetëm paralele për sa i përket përmbajtjes (aventurat e çuditshme të një vajze të re në një vend fantazi), por edhe origjinën e përrallave pasi të dyja i kushtohen dhe i janë dhënë një vajze të miqve të autorit.

### Epoka e artë 
Kalimi në një zhanër modern të letërsisë për fëmijë ndodhi në mesin e shekullit të 19-të; didakticizmi i një epoke të mëparshme filloi t'i hapte rrugë librave më humoristikë, të orientuar drejt fëmijëve, më të përshtatur me imagjinatën e fëmijës. Disponueshmëria e literaturës për fëmijë gjithashtu u rrit shumë, ndërsa letra dhe printimi u bënë gjerësisht të disponueshme dhe të përballueshme, popullsia u rrit dhe shkalla e shkrim-leximit u përmirësua.   Megjithatë, ishte fantazia e Lewis Carroll, *Aventurat e Alice në botën e çudirave*, botuar në 1865 në Angli, ajo që sinjalizoi ndryshimin e stilit të të shkruarit për fëmijët në një stil imagjinativ dhe empatik. Konsiderohet si kryevepra e parë angleze e shkruar për fëmijë  botoi për herë të parë personazhin e tij legjendar *Sandokan*. Në Britani, *Princesha dhe Goblin* dhe vazhdimi i saj *The Princess and Curdie*, nga George MacDonald, u shfaqën në vitet 1872 dhe 1883, dhe tregimet aventureske *Treasure Island* dhe *Kidnapped*, të dyja nga Robert Louis Stevenson, ishin jashtëzakonisht të njohura në vitet 1880. Libri *i xhunglës i* Rudyard Kipling u botua për herë të parë në 1894 dhe JM Barrie tregoi historinë e Peter Pan në romanin *Peter and Wendy* në 1911. Romani dypjesësh i Johanna Spyrit *Heidi* u botua në Zvicër në 1880 dhe 1881. 

[alt=photograph|parapamje| [Joanne K. Rowling|.J.K Rowling lexon nga romani i saj *Harry Potter dhe Guri Filozofal*]]

## Klasifikimi 
Letërsia për fëmijë mund të ndahet në kategori, qoftë sipas zhanrit ose sipas moshës së synuar të lexuesit.

### Sipas zhanrit 
Një zhanër letrar është një kategori e kompozimeve letrare. Zhanret mund të përcaktohen nga teknika, toni, përmbajtja ose gjatësia. Sipas Anderson,  ekzistojnë gjashtë kategori të letërsisë për fëmijë (me disa nëngjini të rëndësishme):

* Libra me figura, duke përfshirë libra me koncepte që mësojnë alfabetin ose numërimin për shembull, libra me modele dhe libra pa fjalë
* Letërsi tradicionale, duke përfshirë përralla, të cilat përcjellin legjendat, zakonet, bestytnitë dhe besimet e njerëzve në qytetërimet e mëparshme. Ky zhanër mund të ndahet më tej në nënzhanre: mite, fabula, legjenda dhe përralla
* Fiktive, duke përfshirë fantazinë, trillimin realist, misterin, fantashkencën dhe trillimin historik
* Jofiktive që mund të përfshijë narrativen jofiktive që është një histori e vërtetë e shkruar në stilin e një romani
* Biografia dhe autobiografia
* Poezi dhe vargje të cilat mund të përfshijnë romane të shkruara tërësisht në vargje.

### Sipas kategorisë së moshës 
Kriteret për këto ndarje janë të paqarta dhe librat pranë një kufiri mund të klasifikohen në çdo mënyrë. Librat për fëmijët më të vegjël priren të shkruhen në gjuhë të thjeshtë, të përdorin shtyp të madh dhe të kenë shumë ilustrime. Librat për fëmijët më të rritur përdorin gjuhë gjithnjë e më komplekse, shtypje normale dhe më pak (nëse ka) ilustrime. Kategoritë me grupmoshë janë këto:

* Libra me figura, të përshtatshme për paralexues ose fëmijë të moshës 0-8 vjeç
* Libra për lexues të hershëm, të përshtatshëm për fëmijët e moshës 5-7 vjeç. Këto shpesh janë krijuar për të ndihmuar fëmijët të ndërtojnë aftësitë e tyre të leximit dhe t'i ndihmojnë ata të bëjnë kalimin për t'u bërë lexues të pavarur
* Librat e kapitullit, të përshtatshëm për fëmijët e moshës 7-10 vjeç
* Fiksioni i klasës së mesme, i përshtatshëm për fëmijët e moshës 8-12 vjeç
* Fiksi për të rriturit e rinj, i përshtatshëm për fëmijët e moshës 12-18 vjeç

## Letërsia shqipe për fëmijë 
Në periudhën e Rilindjes Kombëtare, në lidhje të ngushtë me punën e madhe për hartimin e teksteve për shkollat shqipe, u shtua numri i shkrimeve drejtuar fëmijëve. Ndihmesë me vlerë dhanë veprimtarët dhe shkrimtarët e shquar patriotë, si Naim Frashëri etj. Por në këtë kohë janë shkruar sadopak edhe vepra të mirëfillta letrare për fëmijë, siç ishin «Përrallat e përshtatura» (1921) të Andon Zako Çajupit dhe fabulat e përshtatura të Papa Negovanit etj. Në vitet 30-40 bëhen përpjekje për të krijuar një letërsi për fëmijë që u shoqëruan me nismat për një shtyp të posaçëm për fëmijë, si revistat «Vatra e rinisë» e Vasil Xhaçkës dhe «Mituria» e Milto S.Gurrës. Një varg shkrimesh të autorëve përparimtarë të kohës patën përhapjen edhe si vepra për fëmijë. Në përgjithësi veprat letrare për fëmijë të epokave të kaluara u karakterizuan nga fryma didaktike morale.

Pas Luftës së Dytë Botërore letërsia për fëmijë mori zhvillim të veçantë, duke u formuar si degë e veçantë e krijimtarisë letrare. Veprat e para për fëmijë me brendi të re u botuan që në periudhën e Luftës ANÇ. Në vitet e pushtetit popullor letërsia për fëmijë eci me hapa të shpejtë përpara dhe u shndërrua në një letërsi të pasur e të larmishme. Për rritjen e zhvillimin e saj dhanë ndihmesë të ndjeshme organet për fëmijë, si «Pionieri», «Fatosi», «Yllkat», «Skena e fëmijëve» që nisën të botohen pas Çlirimit. Ashtu sikurse edhe gjithë letërsia shqiptare e realizmit socialist, edhe krijimtaria letrare për fëmijë u mbështet në një bazë të re ideore. Ajo i edukonte lexuesit vegjël me frymën socialiste, me dashurinë për atdheun, ngjall tek ta urrejtjen për shoqërinë me klasa shfrytëzuese dhe moralin e saj.

Në hapat e parë të letërsisë sonë për fëmijë ndihmesë me vlerë dhanë Qamil Guranjaku, Teufik Gjyli etj. Edhe autorë si Zihni Sako etj. shkruajnë posaçërisht për të vegjëlit. Në fund të viteve 50 dhe në fillim të viteve 60 dolën një varg shkrimtarësh që iu kushtuan tërësisht krijimtarisë letrare për fëmijë. Zhvillim të mirë ka shënuar poezia, vjersha me tematikë të larmishme kanë botuar Odhise Grillo, Xhevat Beqaraj, Adelina Mamaqi, Tasim Gjokutaj etj. Edhe proza e përfaqësuar nga shkrimet e Bedri Dedjes, Gaqo Bushakës ka ecur përpara. Hovi që ka marrë letërsia për fëmijë duket në zhvillimin e mbarë të llojit të romanit, i cili u shfaq në vitet 60. Në lëmin e letërsisë për fëmijë vijojnë të punojnë edhe shkrimtarë të tjerë, veprimtaria e të cilëve zhvillohet kryesisht në fusha të tjera. Krahas poezisë dhe prozës është zhvilluar edhe drama që ka gjetur vend përherë e më të madh në skenat e teatrove të kukullave, Një përhapje të gjerë ka ndodhur me botimet e ilustruara për fëmijët e vegjël.

## Shih edhe 
* Rinia
* Letërsia
* Fëmijëria
* Fëmijëria e hershme
* Pedagogjia parashkollore 

## Literatura 
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*. 2003– . (Bibliography) free access
*
*
* 
*
*

## Referime