Dushanbe

**Dushanbe**, është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Taxhikistanit. Që nga viti 2023, Dushanbe kishte një popullsi prej 1,228,400 banorësh, me këtë popullsi kryesisht taxhike. Deri në vitin 1929, qyteti njihej në rusisht si **Dyushambe**, dhe nga viti 1929 deri në vitin 1961 si **Stalinabad**, sipas Josif Stalinit. Dushanbe ndodhet në Luginën Gissar, e kufizuar nga Vargmali Gissar në veri dhe lindje dhe malet Babatag, Aktau, Rangontau dhe Karatau në jug, dhe ka një lartësi prej 750–930 m.

Në kohët e lashta, ajo që është tani ose është afër Dushanbes moderne ishte e banuar nga perandori dhe popuj të ndryshëm. Në Mesjetë, më shumë vendbanime filluan pranë Dushanbes moderne, siç është Hulbuku dhe pallati i tij i famshëm. Nga shekulli i 17-të deri në fillim të shekullit të 20-të, Dushanbe u rrit në një fshat tregu të kontrolluar herë pas here nga Begu i Hisorit, Balkhut dhe së fundmi i Buharës, përpara se të pushtohej nga Perandoria Ruse. Dushanbe u pushtua nga bolshevikët në vitin 1922 dhe qyteti u bë kryeqyteti i Republikës Socialiste Sovjetike Autonome e Taxhikistanit në vitin 1924, gjë që filloi zhvillimin e Dushanbes dhe rritjen e shpejtë të popullsisë që vazhdoi deri në Luftën Civile Taxhike. Pas luftës, qyteti u bë kryeqyteti i një Taxhikistani të pavarur dhe vazhdoi rritjen dhe zhvillimin e tij në një qytet modern, sot shtëpia e shumë konferencave ndërkombëtare.

Pjesa më e madhe e sistemit arsimor të Dushanbesë daton që nga koha sovjetike dhe ka një trashëgimi të kontrollit shtetëror; sot universiteti më i madh në Dushanbe, Universiteti Kombëtar i Taxhikistanit, financohet nga qeveria. Aeroporti Ndërkombëtar i Dushanbesë është aeroporti kryesor që i shërben qytetit. Forma të tjera të transportit përfshijnë sistemin e trolejbusëve që daton që nga viti 1955, sistemin e vogël hekurudhor dhe rrugët që përshkojnë qytetin. Energjia elektrike e Dushanbesë është kryesisht hidroelektrike, e prodhuar nga Diga Nurek, dhe sistemi i vjetër i ujit daton që nga viti 1932. Sistemi i kujdesit shëndetësor i Taxhikistanit është i përqendruar në Dushanbe, që do të thotë se spitalet kryesore të vendit janë në qytet. Qyteti përbën 20% të PBB-së së Taxhikistanit dhe ka sektorë të mëdhenj industrialë, financiarë, të shitjes me pakicë dhe të turizmit. Parqet dhe pamjet kryesore të qytetit përfshijnë Parkun e Fitores, Muzeun Kombëtar të Taxhikistanit, Shtizën e Flamurit të Dushanbesë dhe Muzeun Kombëtar të Antikiteteve të Taxhikistanit.

## Historia 
I ndodhur ndërmjet të dy lumenjve, Varzob dhe Kofarnihon, Dushanbe (دوشنبه) është kryeqyteti i Taxhikistanit. Mbetjet arkeologjike datojn në shekullin e V para Krishtit të cilat janë zbuluar në këtë zonë, ka pak për të sugjeruar se Dushanbe ka qenë më shumë se një fshat i vogël deri rreth 80 vjet më parë. Në 1920, Emiri i fundit Bukhara shkurtimisht u strehuar në Dushanbe (quajtur atëherë Dyushambe) pasi u përmbys nga revolucioni bolshevik. Ai iku në Afganistan pasi Ushtria e Kuqe pushtoj zonën. 

Përmendore e Samani Ismail Amir në Dushanbe 
Dushanbe, që do të thotë "e hënë" në persisht, فارسی, është zhvilluara në vendin e një fshati të tregut të hënë, Dyushambe-Bozor,  ish emrit të saj Dyushambe ishte një version rusisht i fjalë që ka kuptimin "e hënë" në persisht (du-du shanbe nga dy + shanbe e shtunë, lit. "ditën e dytë pas të shtunës"). Pas fitores së Ushtrisë të Kuq në Azinë Qendrore fshati u përmirësua në qytet në 1925 dhe u bë kryeqytet krijuar rishtazi i Republikës Socialiste Sovjetike Autonome Taxhike ose Republika Socialiste Sovjetike Autonome (Tajik ASSR). Pas transformimit të Tajik ASSR të Tajik Republikës Socialiste Sovjetike (Tajik RSS) në 1929, u riemërua Dyushambe Stalinabad, sipas Joseph Stalin. Si pjesë e de-Stalinizimit të filluar nga Nikita Khrushchev, qyteti u riemërua në Dushanbe në vitin 1961. 
Sovjetikët e shndërruan zonën në një qendër për prodhimin e pambukut dhe mëndafshit, dhe u zhvendosën me dhjetëra mijëra njerëz në qytet nga i gjithë Bashkimi Sovjetik. Popullsia u rrit edhe me mijëra taxhikë që migruan në Taxhikistan pas transferimit të Bukhara Samarkand dhe në uzbekisht SSR. Një qytet i qetë dhe relativisht i begatë nën sundimin sovjetik, Dushanbe ka qenë shtëpi e një universiteti dhe një Akademie Shkencore Taxhike. Trazirat e rënda të shkurtit 1990, Moska planifikoj të zhvendosen dhjetëra mijëra refugjatëve armen në Taxhikistan. trazirave Dushanbe të ushqyera kryesisht me shqetësimet në lidhje me mungesat e strehimit për popullsinë Taxhike, por kjo përkoi me një valë trazirash nacionaliste që përfshinë Transcaucasia dhe shtetet e tjera të Azisë Qendrore gjatë epokës Gorbachev. Qyteti u dëmtua rëndë si rezultat i Luftës Civile në Taxhikistan (1992-1997). Megjithatë me zhvillimin e ekonomisë taxhike Dushanbe u shndërrua në një qendër tregtare me rritje të shpejtë, kulturore dhe industriale. U ngritën monumentet dhe statujat përkujtimore të së kaluarës Persiane.

## Binjakëzime 
Dushanbe është e binjakëzuar me:

* Ankara, Turqi
* Ashgabat, Turkmenistan
* Astana, Kazakistan
* Baku, Azerbajxhan
* Boulder, Shtetet e Bashkuara
* Doha, Katar
* Hainan, Kinë
* Islamabad, Pakistan
* Klagenfurt, Austri
* Lahore, Pakistan
* Lusaka, Zambia
* Mazar-i-Sharif, Afganistan
* Minsk, Bjellorusi
* Monastir, Tunizi
* Qingdao, Kinë
* Reutlingen, Gjermani
* Shën Petersburgu, Rusi
* Sanaa, Jenen
* Shiraz, Iran
* Tehran, Iran
* Ürümqi, Kinë
* Xiamen, Kinë

## Shënime 
## Referime 
## Lidhjet e jashtme 
* Dushanbe pictures through eyes of westerner
* Dushanbe street map
* Encyclopedia Iranica article on Dushanbe
* Dushanbe on wikimapia
* Tajik Web Gateway 
* Dushanbe City Coat of Arms 
* Boulder-Dushanbe Sister Cities
* Steam Locomotive in a Dushanbe Park near the main railway station