Lëvizja mjedisore

**Lëvizja mjedisore** (nganjëherë referuar si **lëvizja ekologjike** ) është një lëvizje shoqërore që synon të mbrojë botën natyrore nga praktikat e dëmshme mjedisore në mënyrë që të krijojë një jetë të qëndrueshme .  Ambientalistët mbrojnë menaxhimin e drejtë dhe të qëndrueshëm të burimeve dhe administrimin e mjedisit përmes ndryshimeve në politikat publike dhe sjelljen individuale.  Në njohjen e njerëzimit si pjesëmarrës (jo armik i) ekosistemeve, lëvizja përqendrohet në ekologjinë, shëndetin, si dhe të drejtat e njeriut .

Lëvizja mjedisore është një lëvizje ndërkombëtare, e përfaqësuar nga një sërë organizatash mjedisore, nga ndërmarrjet në bazë dhe ndryshon nga vendi në vend. Për shkak të anëtarësimit të madh, besimeve të ndryshme dhe të forta, dhe herë pas here natyrës spekulative, lëvizja mjedisore nuk është gjithmonë e bashkuar në qëllimet e saj. Në përgjithësi, lëvizja përfshin qytetarë privatë, profesionistë, besimtarë fetarë, politikanë, shkencëtarë, organizata jofitimprurëse dhe avokatë individualë si ish-senatori i Wisconsin, Gaylord Nelson dhe Rachel Carson në shekullin e 20-të. 

## Historia 
Origjina e lëvizjes mjedisore qëndron në përgjigje të niveleve në rritje të ndotjes së tymit në atmosferë gjatë Revolucionit Industrial . Shfaqja e fabrikave të mëdha dhe rritja e pamasë shoqëruese e konsumit të qymyrit shkaktoi një nivel të paprecedentë të ndotjes së ajrit në qendrat industriale; pas vitit 1900, vëllimi i madh i shkarkimeve kimike industriale iu shtua ngarkesës në rritje të mbetjeve njerëzore të patrajtuara.  Nën presionin politik në rritje nga klasa e mesme urbane, ligjet e para mjedisore moderne në shkallë të gjerë erdhën në formën e Akteve Alkali të Britanisë, miratuar në 1863, për të rregulluar ndotjen e dëmshme të ajrit ( acidi klorhidrik i gaztë ) i shkaktuar nga procesi Leblanc, i përdorur për prodhimin e hirit të sodës . 

Interesi i hershëm për mjedisin ishte një tipar i lëvizjes romantike në fillim të shekullit të 19-të. Poeti William Wordsworth kishte udhëtuar shumë në Lake District të Anglisë dhe shkroi se ajo është një "një lloj pasurie kombëtare në të cilën çdo njeri ka të drejtë dhe interes që ka një sy për të perceptuar dhe një zemër për ta shijuar". 

Lëvizja moderne e ruajtjes u shfaq fillimisht në pyjet e Indisë, me zbatimin praktik të parimeve shkencore të ruajtjes. Etika e ruajtjes që filloi të evoluonte përfshinte tre parime thelbësore: aktiviteti njerëzor dëmtoi mjedisin, ekzistonte një detyrë qytetare për të ruajtur mjedisin për brezat e ardhshëm dhe duhet të zbatohen metoda shkencore, të bazuara në mënyrë empirike për të siguruar që kjo detyrë të përmbushej. James Ranald Martin ishte i spikatur në promovimin e kësaj ideologjie, duke botuar shumë raporte mjeko-topografike që demonstronin shkallën e dëmit të shkaktuar nga shpyllëzimi dhe tharja në shkallë të gjerë, dhe duke lobuar gjerësisht për institucionalizimin e aktiviteteve të ruajtjes së pyjeve në Indinë Britanike përmes krijimit të Departamenteve Pyjore . 

Bordi i të Ardhurave të Madras filloi përpjekjet lokale të ruajtjes në 1842, i kryesuar nga Alexander Gibson, një botanist profesionist i cili miratoi sistematikisht një program të ruajtjes së pyjeve bazuar në parimet shkencore. Ky ishte rasti i parë i menaxhimit shtetëror të pyjeve në botë.  Përfundimisht, qeveria nën Guvernatorin e Përgjithshëm Lord Dalhousie prezantoi programin e parë të përhershëm dhe në shkallë të gjerë të ruajtjes së pyjeve në botë në 1855, një model që u përhap shpejt në kolonitë e tjera, si dhe në Shtetet e Bashkuara . Në 1860, Departamenti ndaloi përdorimin e kultivimit të zhvendosur .  Manuali i Hugh Cleghorn i vitit 1861, *Pyjet dhe kopshtet e Indisë së Jugut*, u bë puna përfundimtare mbi këtë temë dhe u përdor gjerësisht nga asistentët e pyjeve në nënkontinent.  

Për pjesën më të madhe të shekullit nga 1850 deri në 1950, megjithatë, shkaku kryesor mjedisor ishte zbutja e ndotjes së ajrit. Shoqëria për zvogëlimin e tymit të qymyrit u formua në 1898 duke e bërë atë një nga OJQ-të më të vjetra mjedisore. Ajo u themelua nga artisti Sir William Blake Richmond, i frustruar me zbehjen e hedhur nga tymi i qymyrit. Megjithëse kishte pjesë të mëparshme të legjislacionit, Akti i Shëndetit Publik i 1875 kërkonte që të gjitha furrat dhe vatrat e zjarrit të konsumonin tymin e tyre.
[parapamje| [John Ruskin, një mendimtar me ndikim që artikuloi idealin romantik të mbrojtjes dhe ruajtjes së mjedisit]]
Përpjekjet sistematike dhe të përgjithshme në emër të mjedisit filluan vetëm në fund të shekullit të 19-të; ajo u rrit nga lëvizja e komoditetit në Britani në vitet 1870, e cila ishte një reagim ndaj industrializimit, rritjes së qyteteve dhe përkeqësimit të ndotjes së ajrit dhe ujit . Duke filluar me formimin e Shoqërisë së Ruajtjes së Commons në 1865, lëvizja mbrojti ruajtjen rurale kundër cenimeve të industrializimit. Robert Hunter, avokat për shoqërinë, punoi me Hardwicke Rawnsley, Octavia Hill dhe John Ruskin për të udhëhequr një fushatë të suksesshme për të parandaluar ndërtimin e hekurudhave për të transportuar rrasa nga guroret, të cilat do të kishin shkatërruar luginat e paprishura të Newlands dhe Ennerdale . Ky sukses çoi në formimin e Shoqatës së Mbrojtjes së Distriktit të Liqenit (më vonë për t'u bërë Miqtë e Distriktit të Liqenit). 
parapamje| Faqja origjinale e titullit të *Walden* nga Henry David Thoreau
Dita e parë e Tokës u festua më 22 Prill 1970.  Themeluesi i saj, ish-senatori i Wisconsin, Gaylord Nelson, u frymëzua për të krijuar këtë ditë edukimi dhe ndërgjegjësimi mjedisor pasi pa derdhjen e naftës në brigjet e Santa Barbara në vitin 1969 . Greenpeace u krijua në 1971 si një organizatë që besonte se avokimi politik dhe legjislacioni ishin zgjidhje joefektive ose joefikase dhe mbështeti veprimet jo të dhunshme. Në vitin 1980 u krijua Toka Së pari! , një grup me një pikëpamje ekocentrike të botës – që besojnë në barazinë midis të drejtave të njerëzve për të lulëzuar, të drejtave të të gjitha specieve të tjera për të lulëzuar dhe të drejtave të sistemeve që mbështesin jetën për të lulëzuar. 

Që nga vitet 1970, ndërgjegjësimi publik, shkencat mjedisore, ekologjia dhe teknologjia kanë avancuar duke përfshirë pikat moderne të fokusit si varfërimi i ozonit, ndryshimet klimatike globale, shiu acid, shumimi i mutacioneve, të korrat e modifikuara gjenetikisht dhe bagëtitë e modifikuara gjenetikisht . Me mbarështimin me mutacion, kultivarët e kulturave u krijuan duke i ekspozuar farat ndaj kimikateve ose rrezatimit. Shumë prej këtyre kultivarëve përdoren edhe sot. Bimët dhe kafshët e modifikuara gjenetikisht janë thënë nga disa ambientalistë se janë në thelb të këqija sepse janë të panatyrshme. Të tjerë theksojnë përfitimet e mundshme të kulturave të modifikuara gjenetikisht, të tilla si ruajtja e ujit përmes misrit të modifikuar për të qenë më pak "të etur" dhe përdorimi i zvogëluar i pesticideve përmes kulturave rezistente ndaj insekteve. Ata gjithashtu theksojnë se disa kafshë të modifikuara gjenetikisht kanë përshpejtuar rritjen që do të thotë se ka cikle më të shkurtra prodhimi, gjë që rezulton përsëri në një përdorim më efikas të ushqimit.  Përveç të korrave dhe bagëtive të modifikuara gjenetikisht, biologjia sintetike është gjithashtu në rritje dhe ambientalistët argumentojnë se këto gjithashtu përmbajnë rreziqe, nëse këta organizma do të përfundonin ndonjëherë në natyrë. Kjo, ndryshe nga organizmat e modifikuar gjenetikisht, biologjia sintetike përdor madje çifte bazash që nuk ekzistojnë në natyrë. 

Në vitin 2022, Global Witness raportoi se, në dekadën e mëparshme, u vranë më shumë se 1700 mbrojtës të tokës dhe mjedisit, rreth një në çdo dy ditë.  Dhuna dhe frikësimi kundër aktivistëve mjedisorë janë raportuar gjithashtu në Evropën Qendrore dhe Lindore .  Në Rumani, aktivistët kundër prerjes së druve janë vrarë,  ndërsa në Bjellorusi, qeveria arrestoi disa aktivistë mjedisorë dhe shpërndau organizatat e tyre.   Edhe Bjellorusia është tërhequr nga Konventa e Aarhusit .  
 

## Shih edhe 
* Natyra
* Ekologjia
* Ambientalizmi
* Mjedisi natyror
* Mbrojtja e mjedisit

## Literatura 
* Brinkley, Douglas. *Silent Spring Revolution: John F. Kennedy, Rachel Carson, Lyndon Johnson, Richard Nixon, and the Great Environmental Awakening* (2022) excerpt
* Gottlieb, Robert. *Forcing the Spring: The Transformation of the American Environmental Movement*. (Island Press, 1993(). ISBN  978-1559638326
*Guha, Ramachandra. *Environmentalism: A Global History*, (Longman, 1999)
* Kennedy, Emily Huddart. *Eco-Types: Five Ways of Caring about the Environment* (Princeton UP, 2013) Finds five responses:  Eco-Engaged (highly engaged moralistic liberals); Self-Effacing (concerned, but doubt they can do much); Optimists (conservatives comfortable with today's environment); Fatalists (pessimists); and the Indifferent (who just don't care)., Longman.
*Martin, Laura. 2022. *Wild by Design: The Rise of Ecological Restoration*. (Harvard UP, 2022) ISBN 9780674979420
* Kamieniecki, Sheldon, ed. *Environmental Politics in the International Arena: Movements, Parties, Organizations, and Policy*, (SUNY Press, 1993) 
* Kennedy, Emily Huddart. *Eco-Types: Five Ways of Caring about the Environment* (Princeton UP, 2013) Finds five responses: Eco-Engaged (highly engaged moralistic liberals); Self-Effacing (concerned, but doubt they can do much); Optimists (conservatives comfortable with today's environment); Fatalists (pessimists); and the Indifferent (who just don't care).
* Kline, Benjamin. *First Along the River: A brief history of the U.S. environmental movement* (4th ed. 2011)
* McCormick, John. 1995. *The Global Environmental Movement*, London: John Wiley.
* Rosier, Paul C. *Environmental Justice in North America* (Routledge, 2024) online book review
* Shabecoff, Philip.  *A Fierce Green Fire: The American Environmental Movement*, (Island Press, 2003) 
* Taylor, Dorceta. *The Rise of the American Conservation Movement.* (Duke UP, 2016.), ISBN 978-0-8223-6198-5
* 
* Wapner, Paul. *Environmental Activism and World Civil Politics*(SUNY Press, 1996)

## Referime