Futbolli në vendin Bask

Futbolli i shoqatave ka qenë pjesë e thesarit të kulturës së vendit bask që nga fundi i shekullit të 19-të. Që nga viti 2023, tre skuadra baskë luajnë në La Liga, divizioni më i lartë i sistemit të futbollit spanjoll: Athletic Bilbao, Real Sociedad dhe Deportivo Alavés.

## Historia 
### vitet e hershme 
Futbolli modern u prezantua në vendin bask në fund të shekullit të 19-të nga një kombinim i punëtorëve kryesisht emigrantë britanikë, detarë që vizitonin dhe studentë spanjollë që ktheheshin nga Britania. Në fund të viteve 1870, punëtorë të ndryshëm anglezë të shpërndarë në të gjithë gadishullin filluan të krijojnë grupe joformale që iu kushtuan praktikave të ndryshme rekreative, si kriketi dhe futbolli, veçanërisht në portet spanjolle, si ato në Vigo, Andaluzi (Huelva dhe Sevilje) dhe Bilbao, të cilat ishin rajonet që e ndjenë më shumë këtë fenomen. Bilbao ishte një port kryesor i një zone të rëndësishme industriale me miniera hekuri dhe kantiere detare në afërsi. Gjithashtu, punonjësit britanikë të kantierëve të anijeve në Nervión, të vendosur në Sestao (Vizcaya), ishin ata që organizuan dhe luajtën ndeshjen e parë të njohur të futbollit në rajon, e cila u mbajt më 4 prill 1890, midis Departamentit të Makinerive (inxhinierëve) dhe Kantierit. Punëtorët, duke fituar me rezultatin 8–1 kundër inxhinierëve. Ky grup pionierësh të futbollit ishin pjesë e një klubi shumë-sportesh të quajtur Club Atleta, i cili u themelua në fund të vitit 1889.

Këto takime të para të futbollit u mbajtën në fushën pranë bregut të lumit Nervión, e njohur gjithashtu si La Campa de los Ingleses. Pikërisht në këtë fushë, Club Atleta filloi të luante kundër ekuipazheve të anijeve angleze që vinin nga Portsmouth dhe Southampton, si dhe kundër një ekipi të ri, Klubi i Futbollit Bilbao, i cili përbëhej nga banorë britanikë në rajon, siç ishte Alfred Mills, një operator telegrafi. Deri në vitin 1892, numri i madh i anglezëve që luanin futboll në La Campa de los Ingleses i detyroi ata të kërkonin një fushë tjetër që të përballonte numrin e rritur të banorëve britanikë. Prandaj, në nëntor të vitit 1892, presidenti i Club Atleta, Enrique Jones Bird, kërkoi leje për të luajtur në Hipodromin e Lamiakos. Leja u dha dhe pista e hipodromit u bë shtëpia e re e futbollit të organizuar në Viscaya. Nga Lamiako, sporti i futbollit mori hov në Bilbao, me shumë Bilbainos që shkonin në fushë për të parë ekipet e punëtorëve britanikë duke sfiduar njëri-tjetrin çdo fundjavë. Ka dëshmi për një turne "serioz" në dimrin e 1892–93, i cili u kontestua në Lamiako nga Club Atleta dhe Bilbao FC dhe u fitua nga i pari, i cili mori medaljet e paraqitura nga James S. Clark më 22 prill 1893.

Interesi për këtë sport vazhdoi të rritej në mesin e qytetarëve vendas, të cilët filluan ta praktikonin atë. Madje ata arritën deri në një sfidë me ekipin britanik në vitin 1894 në një ndeshje në Lamiako. Natyrisht, britanikët, të shkolluar mirë në futboll, fituan me një rezultat të jashtëzakonshëm (0–5). Megjithatë, kjo nuk i deshëroj vendasit entuziastë që u nxituan të organizojnë një ndeshje tjetër, duke parë se sporti po tërhiqte interes të madh në zonë. Pikërisht pas kësaj ndeshjeje, disa të rinj nga Gimnásio Zamacois në Bilbao filluan të luajnë lojëra futbolli në Lamiako. Në vitin 1898, një grup prej shtatë pasionistësh të futbollit, që i përkisnin palestrës Zamacois, themeluan Athletic Club. Dy vjet më vonë, në 30 nëntor 1900, Carlos Castellanos dhe vëllai i tij Manuel, së bashku me një grup të rinjsh Bilbainos nga klasa e lartë, të cilët kishin studiuar në Angli dhe kishin mësuar për futbollin atje, themeluan klubin e futbollit Bilbao. Kjo ishte një klub i ri dhe nuk kishte lidhje me klubin e Bilbaos që ekzistonte në 1892-93, i formuar nga britanikët. Ndër ta ishte edhe Santiago Martínez de las Rivas, djali i José Martínez Rivas, pronarit të kantiereve detare Nervión.

Bilbao FC i ri u krijua zyrtarisht menjëherë pas themelimit të tij, kur rregulloret e klubit u miratuan nga guvernatori civil dhe u shtypën në vitin 1901. Disa muaj më vonë, në shkurt të vitit 1901, Klubi Athletic, ndoshta i inkurajuar nga lajmet e para për themelimin e Bilbao FC, filloi bisedat për të themeluar zyrtarisht klubin e tyre. Kjo u bë më 5 shtator 1901, në një mbledhje të famshme që u zhvillua në kafenenë García, në të cilën 33 anëtarë vendosën ta zyrtarizojnë klubin dhe ta regjistrojnë si organizatë sportive pranë këshillit vendor. Ndërsa Klubi Athletic u formua kryesisht nga lojtarë vendas, duke pasur vetëm një të huaj në radhët e tyre, Alfred Mills, Bilbao FC përbëhej kryesisht nga lojtarë të huaj, si Walter Evans, George Langford, William Dyer dhe George Cockram. Në fund të vitit 1901, dy klubet më të rëndësishme në qytet ishin Athletic Club dhe Bilbao FC, dhe natyrisht, u ngrit një rivalitet mes tyre. Ata luajtën disa ndeshje miqësore në Lamiako, pasi nuk kishte pothuajse çfarëdo fushë futbolli në Bilbao. Duelet e tyre zgjuan pritshmëri të mëdha dhe shërbyen si një nga shtytësit e futbollit si fenomen masiv në Bilbao. Në vitin 1902, dy rivalët ranë dakord të bashkoheshin me lojtarët më të mirë të çdo klubi për të luajtur dy ndeshje kundër skuadrës me bazë në Bordeaux, Burdigala. Ata i mundën 0–2 në Francë, duke shënuar herën e parë që një ekip i Bilbaos luante në territorin e huaj, dhe 7–0 në Lamiako, vizita e parë e një ekipi të huaj në Bilbao. Kjo ndeshje mbledhur një turmë prej tre mijë spektatorësh, një sasi e jashtëzakonshme në atë kohë.

Ky bashkim i përkohshëm u bë i njohur si Club Bizcaya (me një B), dhe pas një ftese nga Madrid FC (tani i njohur si Real Madrid), Club Bizcaya u dërgua në Madrid për të përfaqësuar qytetin e Bilbaos në Copa de la Coronación 1902. Presidenti i atëhershëm i Atletikës, Juan Astorquia, u emërua kapiten i ekipit. Ky subjekt luajti dhe fitoi tre ndeshje në ditë radhazi dhe më pas fitoi titullin pasi mposhti në finale klubin katalanas, FC Barcelona, me rezultatin 2 me 1, të shënuar nga Astorquia dhe francezi Armand Cazeaux, të dy të Athletic. Në mars të vitit 1903, Bilbao FC nuk mundi të mbante një strukturë të pavarur dhe përfundoi duke u absorbuar nga Athletic Club, duke krijuar klubin e quajtur Athletic Club de Bilbao.

Përveç Athletic dhe Bilbao FC, u themeluan edhe më shumë ekipe si San Sebastián Recreation Club në vitin 1903, klubi i parë në San Sebastián, i ndjekur nga Vasconia dhe Real Sociedad, si dhe Irun FC në vitin 1906, i cili më vonë ndryshoi emrin në Irún Sporting Club. Në vitin 1908, një ndarje e brendshme ndau ekipin dhe shfaqej Racing Club Irún. Ky rivalitet lokal ishte shumë i fortë në një qytet aq të vogël, por suksesi i këtyre skuadrave ishte i rëndësishëm. Të dy klubet u bashkuan më vonë në vitin 1915. Një klub tjetër i rëndësishëm që meriton të përmendet është Arenas FC (më vonë Arenas de Getxo), i themeluar në vitin 1909 dhe i vendosur në Bizcaia, duke qenë kështu një kërcënim kryesor për Klubin Athletic në vitet 1910.

Me popullarizimin e rritur të futbollit, loja tradicionale baskë e pelota së shpejti u vu në rrezik. Stadiumi Atotxa në San Sebastián u bë simbol i kësaj tranzicioni, ku gjykatat e afërta të pelotës u prishën për të bërë vend për rinovime dhe për të rritur kapacitetin deri në 20,000 vende. Krahas zhvillimit të futbollit, një element tjetër që u fut në skenë ishte nacionalizmi bask, i cili u përfaqësua nga figura e Sabino Aranës, i cili disa e quajnë "babain" themelues të nacionalizmit bask. Arana luajti një rol kyç në krijimin e flamurit, himnit dhe, në fund të fundit, në themelimin e Partisë Nacionaliste Baske (Partido Nacionalista Vasco, PNV). Futbolli dhe nacionalizmi bask janë ngushtë lidhur gjatë historisë dhe kanë kaluar nëpër ngjarje të rëndësishme historike si Lufta Civile Spanjolle dhe periudha e diktaturës frankiste në Spanjë. Në kohë më të vona, futbolli bask u përball me ndërhyrje politike, me vendasit që u ndalua të shprehnin autonomi dhe me ekipin kombëtar të futbollit të vendit bask që luajti disa ndeshje gjatë kohës së diktaturës 36-vjeçare. Me kalimin e kohës, Federata Baske e Futbollit u themelua në vitin 1988.

### Vitet e fundit 
Në fillim të shekullit të 21-të, futbolli bask përfaqësohet nga një sërë klube të vjetra dhe të reja, disa prej të cilave kanë një prani të fortë në divizionin e lartë spanjoll La Liga. Këto klube përfshijnë Athletic Bilbao (të cilët kanë luajtur atje në mënyrë të vazhdueshme që nga themelimi i tyre në vitin 1928 dhe kanë qenë kampionë tetë herë, përveç 23 fitoreve të Copa del Rey dhe dy finaleve të Kupës UEFA / Europa League), Real Sociedad (i pranishëm në të gjitha sezonet, përveç një pakice të vogël, kampion dy herë dhe fitues i Kupës tre herë, duke përfshirë 2020-ën që ishte një derbi bask midis Athletic dhe Real), Deportivo Alavés (anëtarë disi me ndërprerje të divizionit të lartë, por me periudha të forta dhe një paraqitje në finale të Kupës UEFA në 2001) dhe SD Eibar (nga viti 2014 deri në vitin 2021, i njohur si një nga klubet më të vogla që merr pjesë në atë nivel).

## Kombëtarja e vendit Bask 
[parapamje| Kombëtarja e vendit të Baskëve (fanela jeshile, e bardhë, e kuqe) kundër Venezuelës në [Vitoria-Gasteiz|Gasteiz]]
Ekipi kombëtar i futbollit të Baskisë (Euskal selekzioa) zgjedh lojtarë nga rajoni i Baskisë së Madhe, duke përfshirë Komunitetin Autonom Bask (Biscay, Álava dhe Gipuzkoa), si dhe Navarrën fqinje - shtëpia historike e popullit bask. Megjithatë, në kohët moderne, ekipi ka një identitet të veçantë që është vetëm pjesërisht bask, duke përfshirë edhe klubin CA Osasuna brenda Spanjës, si dhe tre provincat e vogla që përbëjnë Vendin Bask Verior në Francë, një territor ku regbit është shumë i popullarizuar dhe ka nxjerrë disa lojtarë të talentuar. Ekipi përfaqësohet nga Federata Baske e Futbollit. Që nga fillimi i tij në vitin 1930, ekipi ka kaluar nëpër një sërë emrash dhe është organizuar në mërgim në Amerikën Latine me disa nga lojtarët kryesorë të rajonit gjatë Luftës Civile. Ai luajti vetëm dy herë gjatë diktaturës së Frankos. Pas vdekjes së tij në vitin 1975, skuadra filloi të funksionojë përsëri, duke luajtur 26 ndeshje miqësore deri më tani kundër vendeve nga e gjithë bota të lidhura me FIFA, megjithëse vetë ata nuk janë të anëtarësuar në FIFA.

## Futbolli i të rinjve 
Futbolli i të rinjve në rajon, i mbikëqyrur nga të dyja Federata Baske, ka traditat e veta dhe një stil të avancuar të lojës. Shumë ekipet e të rinjve mësohen të luajnë me një stil të bazuar në zotërimin e topit dhe në mendimin e shpejtë. Një aspekt tjetër unik në rajon është theksi që vihet në prodhimin e talenteve vendase, me Real Sociedad dhe Athletic Bilbao të vlerësuara si duke përdorur vazhdimisht përqindjen më të lartë të lojtarëve vendas në ligat kryesore të futbollit evropian në vitet 2010. Shumica e lojtarëve të Realit janë vendas të Gipuzkoa-s nga akademia e tyre, ndërsa politika e nënshkrimeve zyrtare të Athletic-it, e cila ka një histori prej 100 vitesh, kufizohet me lojtarët nga rajoni i Baskëve të Madh (qoftë të lindur atje, të rritur atje, dmth. që kanë marrë stërvitje në një klub lokal duke përfshirë akademinë e të rinjve të tyre), ose herë pas here për shkak të lidhjeve familjare, megjithëse ata kurrë nuk kanë nënshkruar me një lojtar profesionist të vendosur në këtë bazë më të dobët. Athletic Bilbao vlerësohet shumë për aftësinë e tyre për të konkurruar kundër skuadrave më të mëdha si Real Madrid, Atlético Madrid dhe FC Barcelona gjatë disa dekadave, pavarësisht këtij kufizimi dhe përkushtimit ndaj lojtarëve të rinj vendas. Me ekipin përfaqësues bask të organizuar vetëm herë pas here, jozyrtare, rajoni ka ofruar një listë të gjatë lojtarësh për ekipin kombëtar spanjoll gjatë historisë së tij, veçanërisht në dekadat e hershme të shekullit të 20-të, kur një përqindje e lartë e lojtarëve kryesorë në të gjithë ligën ishte baske për shkak të popullaritetit të sportit në rajon, por edhe në periudhat e mëvonshme për shkak të përqendrimit të talentit vendas nga klubet kryesore (edhe pse kjo është e vërtetë në një masë të caktuar në të gjithë Spanjën, me të gjitha skuadrat kryesore që përdorin një kohë të gjatë në zhvillimin e talentit të të rinjve).

## Referime