Domeniko Girlandaio

**Domenico di Tommaso Curradi di Doffo Bigordi** (2 qershor 1448 – 11 janar 1494), i njohur profesionalisht si **Domenico Ghirlandaio** (shkruhet gjithashtu **Ghirlandajo**), ishte një piktor i Rilindjes italiane i lindur në Firence, një nga protagonistët e Rilindjes në kohën e Lorenzo-s së Mrekullueshëm.  

Ai ishte pjesë e të ashtuquajturës “gjenerata e tretë” e Rilindjes fiorentine, së bashku me Verrocchio, vëllezërit Pollaiolo dhe Sandro Botticelli.   

Ghirlandaio drejtoi një punishte të madhe dhe efiçente, ku bashkëpunuan vëllezërit e tij Davide Ghirlandaio dhe Benedetto Ghirlandaio, kunati Bastiano Mainardi nga San Gimignano dhe më vonë i biri Ridolfo Ghirlandaio..

Domenico di Tommaso Bigordi lindi i pari ndër pesë bijtë e orafit Tommaso di Corradi, argjendar me punishte në via dell'Ariento-s (dmth. rruga "e Argjendit", nga shumë arpunues të vendosur), të cilit i është atribuar emërtimi fatsjellës "Ghirlandajo". Në fakt ai, sipas dëshmise vasariane, pati sukses duke punuar cesellando ghirlande argjendi për tu mbajtur në kokë si zbukurim për flokët e zonjushave të reja fiorentinase. Në disa dokumente kadastrale profesioni i shënuar është ai i tregëtarit ose sensale.

### Formimi 
Domenico në fillim qe sipërmarrës oraferie në punishten e të atit. Vasari tregon se si Domenico-ja iu dedikua pa dëshirë profesionit të të atit, duke parapëlqyer më së shumti ta kalonte kohën duke portretizuar kalimtarët. Në fund i ati duhej të hiqte dorë nga projekti i paracaktimit të vazhdimësisë së aktivitetit familjarë të parëlindurit, duke i lejuar ti përkushtohej mësimit të teknikave artistike, në veçanti pikturën dhe mozaikun, duke e futur në punishten e Alessio Baldovinetti-t, e dhënë që konfirmohet shë shekullin e XVI edhe nga kujtimet e Francesco Baldovinetti-t, pasardhës i piktorit që shkroi në pesëqintën.

Menjëherë më pas artisti hyri nën përkrahjen e familjes së pasur Vespucci, aleatë të Mediçve, duke pikturuar për ta një *Madona të Mëshirës* dhe një *Pietà* në kishëzën Vespucci në kishën Ognissanti në Firence. Kishëza, një nike në navatën e vetme, fortësisht e ndryshuar nga ndërhyrjet e mëvonshme, ishte ndërtuar në 1472 dhe afresket u pikturuan në një datë menjëherë më pas, brenda vitit 1475 kur mjeshtri u ish përkushtuar veprave të tjera. Në grupin e personazheve të mbrojtur nën mantelin e Virgjëreshës gjendet edhe i riu Amerigo Vespucci, lundërtari i shquar.

Në këto vepra personaliteti artistik i Domenico-s duket i mirëpërcaktuar, mbi të gjitha për sa i takon përshkrimit të gjallë të trajtave fizionomike, të hetuara me besnikëri, që i bëjnë personazhet të ndryshëm njëri nga tjetri.

### Darkat e fundit 
Tipike të manastireve fiorentinase ishte zbukurimi i mensës me një afresk të madh me *Darkën e Fundit*. Ghirlandaio u ngarkua disa herë me të tilla sipërmarrje në harkun e pak viteve, duke nisur që nga i përmenduri *Darka e Fundit e Badia-s së Passignano-s* (1476), për të vazhduar më pas me *Darkën e Fundit Ognissanti* (1480) dhe *Darkën e Fundit të Shën Markut* (1486). Nëse e para është mjaft e ngurtë në paraqitjen prospektike të dhomës se Darkës së Fundit, e mar nga shembulli i *Darkës së Fundit të Shën Apollonia-s* së Andrea del Castagno-s (afërsisht 1450), në dy pasueset, me impiant shumë të ngjashëm, skena është ambientuar në një llozh të ajrosur që ndjek formën e hapjeve, me luneta rreth mbështetjeve të kubesë.

Në këto dy të fundit janë kufizuar shumë aspektet dramatike të skenës, duke parapëlqyer një paraqitje të matur, të qetë dhe të kënaqur. Juda, si zakonisht, është ndarë nga grupi i dymbëdhjetëve, duke u vendosur në krahun e kundërt të të tavolinës me shpinë, në të djathtë të Jezuzit është Gjoni i përgjumur përkrah tij. Spikat mjaft kujdesi i dashur për detajin me një studim të objekteve të vërteta të vendosura në tavolinë dhe dhomë, siç ishin veprat e mjeshtrave flamand që ishin vendosur në Firence.

### Cappella Sistina 
Në 1481, me sugjerimin e Lorenzo-s së Mrekullueshëm, një grup artistësh fiorentinas u thirr në Romë nga papa Sisti i IV për të realizuar afresket e projektit madhështor të Cappella Sistina-s, duke vulosur për më tepër edhe pajtimin e papës me Firencen dhe Mediçët. Me Ghirlandaio-n u nisën edhe Sandro Botticelli, Cosimo Rosselli dhe Pietro Perugino-ja, tashmë i natyralizuar si fiorentin, që ndoshta gjendej që më parë në Romë. Secili artist ishte ndjekur një numër i lartë ndihmësish, midis të cilëve edhe artist që për pak do të afermoheshin, si Luca Signorelli, Pinturicchio-ja, Filippino Lippi, Piero di Cosimo. Tema e afreskeve ishte një celebrim i papatit nëpërmjet *Historive të Moisiut* dhe *Historive të Krishtit*, të vendosura paralelisht për të theksuar vazhdimësinë e mesazhit hyjnor që nga ligji hebraik kalon në figurën e Krishtit dhe nga këta trasmetohet në shën Pjetër dhe kështu te pontifikët e Vatikanit pasues të tij. Sipërmarrja, për sa i përket grupit të parë të piktorëve, përfundohet me shpejtësi, në vitin 1482.

Ghirlandaio-s ju besuan dy afreske, *Thirrja e apostujve të parë* dhe *Ringjallja*, kjo e fundit e dëmtuar që në kohën e Vasarit dhe në vazhdim i ripikturuar nga fundi i shekullit të XVI. Ndërsa është i pasigurt atribuimi i *Kalimit të detit të Kuq*. Për më tepër artistët pikturuan serinë e tridhjetë papëve të parë mbi kuadret e historive të mëdha të Moisiut dhe Jezusit, disa nga të cilave i janë atribuar Ghirlandaio-s, por ripikturimet pasuese lejojnë vetëm vlerësime të përgjithshme.

*Thirrja e apostujve të parë* është një vepër me realizim të shkëlqyer, ku artisti përdori një solemnitet që në vazhdim nuk do të gjendej më në veprën e tij. Pozicionimi, veshjet dhe ngjyrat e disa personazheve dhe disa poza të sjellin në mendje skenën e *Pagimit të tributit* të Masaccio-s në Cappella Brancacci, vepër themelore e Rilindjes së Hershme fiorentine që edhe Ghirlandaio pati mënyrën për ta studiuar, duke iu referuar dëshmisë së Vasarit.

Ngjyrat janë të gjalla dhe ndezura, veçanërisht efikase në përshkrimin e brishtësisë së lëkurave apo në ngjyrat e veshjeve sipas modës së fundit të bashkëkohësve.

Aftësia portretizuese e Ghirlandaio-s arriti këtu, për herë të parë, kulmin e realizmit depërtues, pas provave të para në afresket e kishëzën e Santa Fina-s (1475), duke u bërë një nga karakteristikat e tij më të shquara dhe vlerësuara.

Nga Roma, Ghirlandaio solli me vete vizatime të shumta të studimit të monumenteve antike, që shpesh i përdori si repertor për sipërmarrjet e mëvonshme.

### Rikthimi në Firence 
Me tu rikthyer në atdhe, Ghirlandaio u përmbyt mirëfilltazi nga kërkesat, duke u bërë shpejt artisti kryesor i borgjezisë më të pasur dhe të kulturuar fiorentinase. Midis veprave të para të porositura pas rikthimit qe, sipas Vasarit, një afresk me historinë e san Paolino-s për Santa Croce-n, nga i cili mbetet ndoshta vetëm ndonjë fragment i kornizimit arkitektonik në navatën e majtë, pranë varrit të Michelangelo Buonarroti-t.

Ndërsa po nxitonte të përfundonte kontratën për ciklin e afreskeve të kishëzës Sassetti në vitin 1482 mori nga Paria e Firences porosinë e dekorimit, prap në afresk, të Sallës së Zambakëve të Palazzo Vecchio-s. Në një moment të parë vepra duhet të jetë ndarë midis artistëve kryesor veprues në qytet, midis të cilëve, përveç Ghirlandaio-s vetë, ishin Sandro Botticelli, Pietro Perugino dhe Piero del Pollaiolo, por në fund u mor vetëm Domenico. Dekorimi, i rezervuar në faqen lindore të mureve, përfshinte një *Apoteozë të shën Zanobit dhe ciklin e njerëzve të shquar*, që në pjesën më të madhe do të realizohej nga ndihmësit, për shkak të impenjimit të njëkohshëm të mjeshtrit në kishëzën e Francesco Sassetti-t. Realizimi i dobët shfaqet mbi të gjitha në skenat qendrore të *Apoteozës*, ndërsa dy lunetat e *Njerëzve të shquar të antikitetit* rrezatojnë një energji që rrjedh me siguri nga një prani më e madhe e dorës së mjeshtrit.

### Vila e Spedaletto-s 
Në 1483 mori pjesë në programin më ambicioz dekorues të nisur nga Lorenco i Mrekullueshëm, dekorimi i vilës së Spedaletto-s, pranë Volterra-s, në të cilën thirri artistët më të mirë fiorentinë të kohës: Filippino Lippi-n, Pietro Perugino-n, Sandro Botticelli-n dhe Ghirlandaio-n, i cili afreskoi një *Vullkan dhe ndihmësit e tij që farkëtojnë vetëtima*. Siç dihet afresket e vilës humbën tërësisht. Nëse do të konservohej, afresku do të ishte i vetmi shembull i njohur pikture me subjekt profan të artistit, përveç portreteve; për më tepër Vasari kujton se si artisti aty kishte pikturuar nudo të ndryshme, të rralla në prodhimtarinë e tij.

### Cappella Sassetti 
Në kishën e Santa Trinita-s ndërmori, dhe më pas në Santa Maria Novella, veprat që i konfirmuan famën. Afresket në kishëzën Sassetti të Santa Trinita-s janë gjashtë episode nga *Jeta e shën Françeskut*, së bashku me disa subjekte të lidhur me profecinë në mjedisin pagan të ardhjes së Krishtit, të datuar në 1485. Tre episodet kryesore janë *Shën Françesku që merr nga papa Onori i III aprovimin e Rregullave të urdhërit të tij, *Nderimet Funebre* të tij dhe *Ringjallja e një fëmije të casa Spini* nëpërmjet ndërhyrjes së shenjtit, që kishte mbetur i vdekur nga rënia nga një dritare. Në punën e parë është*

''një portret i Lorenzo de' Medici-t dhe në të tretën një autoportret i piktorit.*

Pala e altarit të kishëzës Sassetti, *Adhurimi i barinjve*, përmbyll ciklin e famshëm të afreskeve.

Cikli i afreskuar në kishëzën Sassetti bën të tijin impiantin kompozues të Cappella Brancacci-t, me skena të ndryshme të ndara në dy plane të mbivendosura dhe të kufizuar nga shtylla të kanalizuara, me një zbatim rigoroz të prespektivës. Hapësira, racionale dhe qytetare, tregon shpesh pjesë të jetës së përditshme fiorentinase, të harmonizuara me skenat e shenjta në plan të parë. Personazhet bashkëkohëse, të portretizuar me saktësi dhe finesë në dinjitetin e tyre, që arrijnë të jenë protagonist të rrëfimit të gjallë. Midis ndikimeve të ndryshme mund të merren mbetjet arkeologjike, hollësitë e detajeve me karakter flamand dhe tradita fiorentine, që nga Giotto di Bondone e më pas.Damari narrativ është i pasur e pjellor si dhe, megjithëse është gati i huaj për *pathosin* e përmendur, i jep përparësi harmonisë lineare, përdorimit të ngjyrave të ndritshme dhe të qeta si dhe atmosferën e qetë.

Në vitet 1485-1488 pikturoi *Adhurimin e Magëve të Spedale degli Innocenti*, një nga provat e tija më të mira në tablo.

### Cappella Tornabuoni 
Menjëherë pas mbarimit të kësaj vepre, Ghirlandaio-s iu kërkua të rinovonte afresket në korin e kishës së Santa Maria Novella-s, e ashtuquajtura Cappella Tornabuoni, nga emri i porositësit të pasur Giovanni Tornabuoni. Kishëza paraqiste afresket e Andrea Orcagna-s dhe i përkiste familjes Ricci, por ata, tashmë në kushte financiare jo në lulëzim, i besuan Tornabuoni-t detyrën prestigjoze të restaurimit, megjithëse me disa kushte. Afresket, te të cilët kontribuan asistentë të ndryshëm, u zbatuan për kohën e katër viteve, siç ishte parashikuar në kontratë, dhe janë vendosur në katër fasha përgjatë tre faqeve, me subjek skenat e *Jetës së Marias* dhe *të Shën Gjon Pagëzorit*. Këto vepra, përveç vlerave artistike, janë veçanërisht interesante për numrin e madh të portreteve, që bartin vlera historike (për njohjen ikonografike të personazheve) pa llogaritur vlerat teknike (për aftësitë e veçanta të Ghirlandaio-s në portretizime).Ekzistojnë të paktën njëzet e një portrete të anëtarëve të familjes Tornabuoni/Tornaquinci: te *Engjëlli që i shfaqet Zaharias*, gjejmë portretet e Poliziano-s, marsilio Ficino-s dhe të tjerë; te *Përzënia e Joakimit nga Tempulli* janë portretizuar Mainardi dhe Baldovinetti (ose ndoshta figura e fundit është i ati i Ghirlandaio-s). Rrëfimi ungjillor shfaqet kështu i vendosur në ambientin e afërt dhe familjar për përdoruesit e afreskeve, ku porositësi dhe rrethi i tij janë glorifikuar në virtytet e tyre morale dhe fetare, me njëfarë ngulmimi që është dëshmi e besimit dhe moralitetit zyrtarë. "Il popolo grasso" (nga italishtja parësia) i pranishëm midis shenjtëve siguron kështu "il popolo minuto" (nga italishtja vegjëlinë) mbi faktin se kush qeverisë është i ndershëm dhe i virtytshëm, duke nënvizuar se si pushteti i klasës dominuese nuk është vetëm fryt i pushtetit ekonomik, por edhe të hirit hyjnor

### Palat e altareve 
Në 1490 një agjent i dukës së Milanos Ludovico il Moro vizitoi Firencen për të sonduar ambientin artistik vendor në kërkim të një mjeshtri të cilit ti besonte porosinë prestigjoze për Poliptikun e palës së altarit të Manastirit të Pavias, që e mori përsipër Filippino Lippi dhe, pas zhdukjes së tij të parakohëshme, Pietro Perugino-s. Agjenti shkroi edhe mbi Ghirlandaio-n, që u përkufizua: "Mjeshtri i tablove të drurit dhe akoma më i zoti në afreske. Veprat e tij kanë një ajri të mirë. Ai është një burr me eksperiencë të cilit i porositen punime të shumta".

Ndërsa Ghirlandaio-ja punonte me ciklet e mëdhenjë të afreskeve që e bënë të famshëm, ai dhe punishtja e tij ishin në të njëjtën kohë të zënë prodhimin e palave të altarëve. Bëhet fjalë për piktura në tablo, ku artisti përdori gjithmonë teknikën e temperës pa u eksperimentuar në teknikën e re të vajit, megjithë interesin e tij për artin flamand. Midis veprave me më shumë impenjim dhe në pjesën më të madhe të firmosura, figurojnë një sërë tablosh për altaret kryesorë të kishave fiorentinase: *Biseda e shenjtë Monticelli* (1483), *Biseda e shenjtë e Jezuatëve* (1484-1486) dhe *Adhurimi i Magëve të Spedale degli Innocenti* (1488). Ndërsa të paracaktuara për përdorimin privat janë portretet dhe pikturat si *Adhurimi i Magëve Tornabuoni*. Vepra të prodhuara në punishte dhe pastaj të dërguara jashtë Firences janë *Kurorëzimi i Virgjëreshës së Narni-t* dhe *Kurorëzimi i Virgjëreshës së Città di Castello*.

-1486)*|321x321px]]

Në prodhimtarinë e tij në tablo u konfermuan aftësitë e tij në hedhjen e ngjyrave, në krijimin e kompozimeve të balancuara dhe të pëlqyeshme, në përshkrimin analitik të detajeve. Janë vepra që nuk u ikin kufizimeve të skemave tradicionale, megjithëse të përditësuara me risitë e fundit.

### Mozaikët 
Vasari, në biografinë e tij të kujdesshme të Ghirlandaio-s, flet pak për aktivitetin e tij në tablo, duke lavdëruar nga ana tjetër aftësitë e tija si mozaikist, që kishte përvetësuar gjatë formimit pranë Alesso Baldovinetti-t. Veprat e Ghirlandaio-s mozaikist kufizohen vetëm në rastin e *Lajmërimit* në lunetën e Porta della Mandorla në Duomo-n e Firences, por ekzekutimi material i të cilës, nga disa kritikë, i është atribuar

vëllait David.

Mozaikë të tjerë u nisën në Sienë, por u ndërprenë nga vdekja e parakohëshme e artistit.

### Vdekja 
Më 11 janarin e vitit 1494, në moshën dyzetepesë vjeçare, piktori vdiq nga "ethet e murtajës", të marra kur po pregatiste punimet për Sienën dhe Pizën. U varros në varrezat e Santa Maria Novella-s, në arkën e tretë mortore gjatë faqes së djathtë të kishës, duke nisur nga façata e poshtë harkut në një kube ishte pikturuar portreti i tij i vërtetë.

## Konsiderata të përgjithshme 
Aktiviteti artistik i Ghirlandaio-s zgjati vetëm një njëzetvjetësh, por në këtë periudhë punishtja e tij u bë një nga më pjelloret e Firences, me krijimin e veprave që e bënë piktorin më të kërkuar të Firences së kohës së tij. Stili i tij eci gjithmonë në nderim të formave tradicionale të shkollës fiorentine, që interpretoi në mënyrë të matur, të balancuar, elegante dhe të pëlqyeshme; kësaj i shtoi shpirtin e vëzhguesit analitik të pikturës flamande, duke arritur të pajtonte dy stilet, si dhe referimet madhështore klasike në sfondet arkitektonike.

Punishtes i atribuohen shpesh pjesët me cilësi të ulët në ciklet e famshme të afreskeve, me figura më konvencionale, ngjyra më pak të ndezura, subjekte përsëritës
* *Shenjtët Jeronim, Barbara dhe Antonio Abate*, afërsisht 1471-1472, afresk, Cercina (Sesto Fiorentino), kishëza e Sant'Andrea-s.
* Kishëza Vespucci (*Madona e Mëshirës* dhe *Pietà-ja*), afërsisht 1472, afresk, Firence, kisha Ognissanti.
* *Santa Barbara me të atin e mundur dhenjë donator*, afërsisht 1473, tablo në vaj, 68x47 cm, koleksion privat.
* *Pagëzimi i Krishtit dhe Madona me fëmijën në fron midis shenjtëve Sebastiano dhe Giuliano*, afërsisht 1473, afresk, San Donnino (Campi Bisenzio), kisha e Sant'Andrea-s në Brozzi.
* *Shën Kristofori*, afërsisht 1473, afresk i shkëputur, 284,5x149,9&nbsp;cm, New York, Metropolitan Museum.
* Kishëza e Santa Fina-s, 1473-1475, afresk, San Gimignano, kolegji i Santa Maria Assunta-s.
** *Lajmërimi i vdekjes së santa Fina-s*
** *Nderimet funebre të santa Fina-s*
* *Darka e fundit*, 1476, afresk, Tavarnelle Val di Pesa (provinca e Firences), Abacia e San Michele Arcangelo-s.
* *Madona në fron me fëmijën dhe shenjtë*, rreth vitit 1479, tablo në temper në dru lisi, 170x160 cm, Lucca, Duomo e San Martino-s.
* *Shën Jeronimi në studio*, 1480, afresk, 184x119 cm, Firence, kisha Ognissanti.
* *Darka e fundit*, 1480, afresk, 400x880 cm, Firence, kisha Ognissanti.
* *Thirrja e apostujve të parë*, 1481, afresk, 349x570 cm, qyteti i Vatikanit, Cappella Sistina.
* *Apoteoza e shën Zanobit dhe cikli njerëzve të shquar*, 1482-1484, afreske, Firence, Palazzo Vecchio, Salla e Zambakëve.
* Kishëza Sassetti, 1482-1485, afreske, Firence, bazilika e Santa Trinita-s
** Heqja dorë nga pasuria
** Stigmatat e shën Françeskut
** Prova e zjarrit para sulltanit
** Nderimet funebre të shën Françeskut
** Konfirmimi i rregullit
** Ringjallja e fëmijës
* Adhurimi i barinjve, 1485, tablo në temper, Firence, bazilika e Santa Trinita-s.
* Cappella Tornabuoni, 1485-1490, afreske, Firence, bazilika e Santa Maria Novella-s.
** Kubeja me ungjillorët
** Përzenia e Joakimit
** Lindja e Marias
** Paraqitja në Tempull e Virgjëreshës
** Martesa e Virgjëreshës
** Adhurimi i Magëve
** Masakra e të pafajshmëve
** Vdekja dhe ngjitja e Virgjëreshës
** Shfaqja e engjëllit Zaharias
** Vizita
** Lindja e Pagëzorit
** Vendosja e emrit
** Predikimi i pagëzorit
** Pagëzimi i Krishtit
** Banketi i Herodit
** Kurorëzimi i Virgjëreshës dhe shenjtë
** San Domenico bën provën e librave në zjarr
** Vrasja shën Pjetrit martir
** Lajmërimi
** Shën Gjoni në shkretëtirë
** Giovanni Tornabuoni orant
** Francesca Pitti orante
* Biseda e shenjtë e Monticelli-t*, 1483, tablo në temper, 168x197 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* Biseda e Shenjtë e Jezuatëve*, rreth 1484-1486, tablo lisi në temper, 191x200 cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* Adhurimi i Magëve të Spedale degli Innocenti, 1485-1488, tablo në temper, 285x243 cm, Firence, Galleria dello Spedale degli Innocenti.
* Darka e fundit, rreth 1486, afresk, 400x800 cm, Firence, konventi i Shën Markut.
* Kurorëzimi i Virgjëreshës, 1486, tablo në temper, 330x230 cm, Narni, Museo Eroli.
* Kurorëzimi i Virgjëreshës, rreth 1486, tablo në temper, Città di Castello, Pinacoteca comunale.
* Adhurimi i Magëve Tornabuoni, rreth 1487, tablo në temper, tondo, diametri 171&nbsp;cm, Firence, Galleria degli Uffizi.
* Portreti i Francesco Sassetti-t me të birin, rreth 1488, tablo në temper, 75,9x53 cm, New York, Metropolitan Museum.
* Portreti i Giovanna Tornabuoni-t, 1488, tablo në temper, 76x50 cm, Madrid, Museo Thyssen-Bornemisza.
* Portreti i gruas së re, rreth 1490, tablo në temper, 44x32 cm, Lisbonë, Museo Calouste Gulbenkian.
* Portreti i të moshuarit me nipin, rreth 1490, tablo në temper, 62x46 cm, Paris, Muzeu i Luvrit.
* Pala Tornabuoni, rreth 1490-1494 (e përfunduar nga punishtja pas vdekjes së tij, deri afër vitin 1498), tablo në temper.
** Madona në lavdi midis shenjtëve (përball), 221x198 cm, Alte Pinakothek, Mynih
** Ringjallja (mbrapa), 221x199 cm, Gemäldegalerie, Berlin.
** Shën Katerina e Sienës, Alte Pinakothek, Mynih
** San Lorenzo, Alte Pinakothek, Mynih
** Shën Stefani, 191x56 cm, Szépművészeti Múzeum, Budapest
** Shën Pjetri Martir, Fondazione Magnani Rocca, Traversetolo (provinca e Parmës)
** San Vincenzo Ferreri, në Kaiser-Friedrich-Museum, Berlin, tashmë i shkatërruar gjatë Luftës së Dytë Botërore.
** Sant'Antonino Pierozzi, në Kaiser-Friedrich-Museum, Berlin, tashmë i shkatërruar gjatë Luftës së Dytë Botërore.
* Vizita, rreth 1491, tablo në temper, 172x165 cm, Paris, Muzeu i Luvrit.
* Krishti në lavdi me katër shentë dhe një porositës, rreth 1492, tablo në temper, 308x199 cm, Volterra, Pinacoteca comunale.
* Lindja e Krishtit, rreth 1492, tablo në temper, 45x42 cm, Vatikan, Pinacoteca Vaticana.
* Lindja e Krishtit, rreth 1492, tablo në temper, 85x63 cm, Cambridge, Fitzwilliam Museum.
* Shën Stefani midis shenjtëve Jacopo dhe Pjetër, 1493, tablo në vaj, 222x222 cm, Firence, Galleria dell'Accademia.

## Autoportrete 
Kur Ghirlandaio u bë një nga piktorët më të famshëm të kohës së tij, nisi të përfshinte gjithmonë e më shpesh autoportrete në veprat e tija. Në përgjithësi janë të dallueshëm sepse shikojnë nga spektatori me pozën krenare me një dorë të mbështetur në mes; të tjerë janë të dallueshëm nga krahasimi me veprat e tjera. Shpesh u vetë portretizua afër anëtarëve të familjes së tij, si me kunatin Sebastiano Mainardi, vëllain David.

File:Pala degli innocenti, ghirlandaio, autoritratto.jpg|Pala e Spedale degli Innocenti
File:Autoritratto del ghirlandaio 2 (a destra) cappella sassetti.jpg|Cappella Sassetti, Ringjallja e fëmijës, nga e majta David Ghirlandaio, Sebastiano Mainardi dhe Domenico Ghirlandaio
File:Autoritratto del ghirlandaio, adorazione dei pastori, cappella sassetti.jpg|Cappella Sassetti, Adhurimi i barinjve
File:Autoritratto del ghirlandaio (secondo da destra) cappella Tornabuoni.jpg|Cappella Tornabuoni, Përzënia e Joakimit (detaj), nga e majta David Ghirlandaio, Tommaso Bigordi (ose Alesso Baldovinetti), Domenico Ghirlandaio dhe Sebastiano Mainardi

## Shiko edhe 
Rilindja

Piktura

Firencia

## Referime 
## Bibliografia 
* Ronald G. Kecks, *Domenico Ghirlandaio*, Octavo, Firenze 1998. ISBN 88-8030-121-7
* Andreas Quermann, *Ghirlandaio*, serie dei ''Maestri dell'arte italiana*, Könemann, Köln 1998. ISBN 3-8290-4558-1
* Francesco Razeto, *La Cappella Tornabuoni a Santa Maria Novella*, in AA.VV., *Cappelle del Rinascimento a Firenze*, Editrice Giusti, Firenze 1998. ISBN 88-8200-017-6
* Siro Innocenti, *La Cappella Sassetti a Santa Trinita a Firenze*, in AA.VV., *Cappelle del Rinascimento a Firenze*, Editrice Giusti, Firenze 1998. ISBN 88-8200-017-6
* Emma Micheletti, *Domenico Ghirlandaio*, in *Pittori del Rinascimento*, Scala, Firenze 2004. ISBN 88-8117-099-X
* Gert Jan van der Sman, *Lorenzo e Giovanna. Vita e arte nella Firenze del Quattrocento'', Mandragora, Firenze 2010. ISBN 978-88-7461-128-7

## Lidhje të jashtme 
* 
* 
* 
* Web Gallery of Art
* Ghirlandaio in Panopticon Virtual Art Gallery
* Ghirlandaio's Cappella Sassetti Frescoes
*Where to find Ghirlandaio's works in Florence
* *Italian Paintings: Florentine School*, a collection catalog containing information about the artist and his works (see pages: 128-137).