Hekurudhat Orientale

**Hekurudhat Orientale** (; ; ) ishte një kompani hekurudhore osmane që operonte në Rumeli (pjesa evropiane e Perandorisë Osmane, që korrespondon me Gadishullin Ballkanik ) dhe më vonë në Turqinë Evropiane, nga viti 1870 deri në 1937.  CO ishte një nga pesë hekurudhat pioniere në Perandorinë Osmane që ndërtoi linjën kryesore të trungut hekurudhor në Ballkan . Midis viteve 1889 dhe 1937, hekurudha priti trenin Orient Express me famë botërore.

Hekurudha u hartua në vitin 1870 për të ndërtuar një linjë nga Stambolli në Vjenë . Për shkak të shumë problemeve politike në Ballkan, ndërtimi filloi dhe u ndal dhe pronësia ndryshoi ose ndahej shpesh. Deri në vitin 1888 CO e përfundoi objektivin e saj, por pas Luftës së Parë Ballkanike në vitin 1912, hekurudha u kufizua vetëm në Trakinë Lindore . CO vazhdoi funksionimin si një hekurudhë rajonale deri në vitin 1937, kur Hekurudhat Shtetërore Turke e përthithën atë.  Langrand-Dumonceau mori shpejt koncesionin nga Van der Elst dhe filloi vetë punimet. Megjithatë. ai hasi në vështirësi financiare dhe nuk mundi të vazhdonte ndërtimin e linjës, kështu që Sulltanati e anuloi koncesionin më 12 prill 1869. Më pas, koncesioni iu dha Maurice de Hirsch, një financier gjerman, për të ndërtuar linjën. Hirsch kishte bashkëpunuar me Dumonceau në të kaluarën në disa punime hekurudhore. Karta përfshinte një linjë kryesore nga Konstandinopoja në kufirin austriak në Dobrljin nëpërmjet Edrenesë, e cila do të lidhej me hekurudhën jugore të Austrisë . Kjo rrugë u zgjodh në vend të një rruge më të drejtpërdrejtë përmes Beogradit për të shmangur ndërtimin e linjës përmes Serbisë, e cila ishte gjysmë e pavarur. Austro-Hungaria ishte gjithashtu në favor të kësaj rruge për të rritur ndikimin e saj mbi Bosnjën.  CO kishte përfunduar mbi  të hekurudhës, e përbërë nga tre linja kryesore deri në 1874. Këto linja nuk ishin ende të lidhura me njëra-tjetrën, por CO kishte filluar shërbimin në to. Më e gjata dhe më e rëndësishmja prej këtyre linjave ishin Kostandinopoja në Belovo nëpërmjet Edrenesë dhe Filibesë, me degët në Dedeağaç dhe Yambol . Dy të tjerët ishin nga Selaniku në Mitrovicë dhe nga Dobrljin në Banja Lukë . Linja Dobrljin-Banja Luka nuk ishte ende e lidhur me rrjetin austriak, kështu që të ardhurat në linjë ishin të ulëta. Linja më vonë u bë një detyrim për CO dhe u braktis në 1876, derisa u lidh me rrjetin austriak.   Komiteti Katërfish më në fund u mblodh, pas shumë vonese, në Vjenë në dhjetor 1882. Pas shumë negociatash, komiteti nënshkroi një marrëveshje më 9 maj 1883. Kjo marrëveshje e re ndryshoi linjën kryesore nga ish-rruga e saj jugore në një rrugë të drejtpërdrejtë përmes Serbisë, diçka që osmanët donin ta shmangnin që nga vitet 1860. Kjo rrugë e re do të vazhdonte nga Belovo në Sofje dhe do të lidhej me Hekurudhat Kombëtare të Serbisë (SDZ) në Nish dhe do të ndërtohej një linjë degëzuese për të lidhur Shkupin me Nishin. Pasi të përfundojë, SDZ do të kishte pronësinë e plotë të hekurudhës ndërmjet Nishit dhe Beogradit, por funksionimi i linjës do të bëhej nga CO nëpërmjet të drejtave të trasesë. Me zgjidhjen e të gjitha mosmarrëveshjeve, ndërtimi më në fund mund të vazhdojë. SDZ përfundoi hekurudhën Beograd-Nish më 15 shtator 1884, e cila ishte në ndërtim e sipër që nga viti 1881. SDZ u lidh gjithashtu me hekurudhat austriake në veri të Beogradit në të njëjtin vit. CO vazhdoi ndërtimin në perëndim të Belovos, por ndërtimi u ndal përsëri, kur Bullgaria shkeli Kongresin e Berlinit dhe u zhvendos për të pushtuar Rumelinë Lindore në 1885. Kjo detyroi një marrëveshje të re ku Bullgaria do të zotëronte dhe operonte binarët brenda territorit të saj, ndërsa CO do t'i lejoheshin të drejtat e gjurmimit.  Ndërkohë, SDZ-ja e zgjati hekurudhën nga Nishi në Leskovc më 18 mars dhe në Vranjë më 13 shtator 1886. CO përfundoi pjesën jugore të linjës Nish-Shkup, duke u lidhur me SDZ në Vranjë më 25 maj 1888. Me këtë Selaniku u lidh me pjesën tjetër të sistemit. Hekurudhat Shtetërore Bullgare (BDZ) të sapoformuara përfunduan linjën Belovo-Sofje më 1 gusht dhe e lidhën atë me SDZ në Dragoman më 8 gusht 1888.

### Hapja dhe funksionimi 
Linja kryesore e plotë Konstandinopojë-Vjenë u hap më 12 gusht 1888. CO, së bashku me Hekurudhat Shtetërore të Hungarisë dhe Hekurudhat Shtetërore Bullgare - BDZ, përuruan trenin e parë nga Stambolli në Vjenë.  Një nga trenat më të famshëm në histori, *Orient Express*, filloi udhëtimin e saj të parë nga Parisi në Stamboll më 1 qershor 1889. Ky tren operohej nga CIWL, një kompani ndërkombëtare hoteliere dhe logjistike. Një terminal hekurudhor në anën evropiane të Stambollit, stacioni hekurudhor Sirkeci, i cili ishte në ndërtim që nga shkurti 1888, u hap më 3 nëntor 1890.

### Lokomotiva 
parapamje| Lokomotiva 407 nga CO
Hekurudha Orientale kishte vetëm lokomotiva me avull. Furnizuesit kryesorë të saj ishin prodhuesit austriakë, gjermanë, francezë dhe belgë.

Lokomotivat me tender numëroheshin nga 0 deri në 300, lokomotivat tankiste me tender numëroheshin nga 301 deri në 500. Lokomotivat e transferuara nga Selaniku - Manastir morën numra të veçantë në rangun 500 deri në 600. Arsyeja nuk dihet ende. 3 lokomotivat e tipit Mallet numëroheshin nga 601 deri në 603.

Lokomotivat e hekurudhave orientale u morën nga hekurudhat e ndryshme kombëtare që kaluan gjithashtu rrjetin. Disa lokomotiva shkuan në CFFH përpara se të shkonin në SEK ose TCDD .

Janë ruajtur disa lokomotiva të Hekurudhës Orientale. Ish Lokomotiva 407 e ndërtuar në vitin 1874 dhe e marrë nga TCDD me numrin 2251 në vitin 1937, qëndron si një lokomotivë përkujtimore përballë stacionit Stamboll-Sirkeci. Deri në vitin 1965 ajo përdorej ende nga TCDD, së fundmi në Adana, pra ajo ishte mbi 90 vjet në përdorim. Një lokomotivë e vitit 1912 e furnizuar nga Maffei me numrin CO 338 ndodhet tani në Muzeun e Hekurudhave Çamlık me numrin TCDD 3558. Një lokomotivë tjetër e kësaj serie është lokomotiva monumentale në stacionin Amasya . TCDD 33508 është një lokomotivë monumentale në Sivas .

## Shih edhe 
* Muzeu i Hekurudhave të Kosovës
* Hekurudha Selanik-Shkup-Mitrovicë

## Referime