Shkenca fiktive

**Shkenca fiktive**, njohur edhe me emrin në anglisht '*** ([] ), shkurt ***' ([], ), është një zhanër trillimesh spekulative që zakonisht merret me koncepte imagjinare dhe futuristike, si shkenca dhe teknologjia e avancuar, eksplorimin e hapësirës, udhëtimin në kohë, universet paralele dhe jetën jashtëtokësore .Është quajtur "letërsia e ideve", dhe shpeshherë eksploron pasojat e mundshme të inovacioneve shkencore, sociale dhe teknologjike.

Fantashkenca, rrënjët e së cilës shkojnë deri në kohërat e lashta, ka të bëj me fantazinë, horrorin dhe trillimet me superheronj, dhe përbëhet nga shumë nën-zhanera .Megjithatë përkufizimi i saktë i tij është bërë objekt diskutimesh prej kohësh midis autorëve, kritikëve dhe studiuesve .

Literatura fantastiko-shkencore, filmi, televizioni dhe mediat e tjera janë bërë të njohura dhe me influencë në shumë vënde të botës. Përveç sjelles së argëtimit, ajo gjithashtu mund të kritikojë shoqërinë e sotme, dhe shpesh thuhet se frymëzon një " ndjenjë mrekullie ". [parapamje| Ilustrim nga Aubrey Beardsley për *A True Story nga [Lukiani|Lucian*]]

## Përkufizime 
"Shkenca fiktive" është e vështirë të përkufizohet saktësisht, pasi përfshin një gamë të gjerë konceptesh dhe temash. James Blish shkruajti: " Wells e përdori termin fillimisht për të mbuluar atë që ne sot do ta quanim " shkenca fiktive hard, në të cilën një përpjekje e ndërgjegjshme për të qenë besnikë ndaj fakteve tashmë të njohura (që nga data e shkrimit) ishte nënshtresa mbi të cilën do të ndërtohej tregimi, dhe nëse tregimi do të përmbante një mrekulli, të paktën nuk duhet të përmbajë një arsenal të tërë të tyre ".  

Sipas Isaac Asimov, "Shkenca fiktive mund të përkufizohet si ajo degë e letërsisë që merret me reagimin e qenieve njerëzore ndaj ndryshimeve në shkencë dhe teknologji ."  Robert A. Heinlein shkroi se "Një përkufizim i duhur dhe i shkurtër i pothuajse të gjithë shkencës fiktive mund të lexohet: spekulime realiste për ngjarje të mundshme në të ardhmen, bazuar në njohuri të duhura të botës reale, të kaluara dhe të tashme, dhe në një kuptim të plotë të natyrës dhe domethënies të metodës shkencore ".  

Tom Shippey e krahasoi George Orwell's *Coming Up for Air* (1939) me Frederick Pohl dhe C.M.Kornbluth's *The Space Merchants*  (1952), dhe arriti në përfundimin se themeli dhe tipari dallues i një romani fantastiko-shkencorë është prania e *novum-it*,  një term që Darko Suvin e përshtati nga Ernst Bloch dhe e përkufizoj si "një pjesë diskrete informacioni e njohur si e pavërtetë, por edhe si jo-ndryshe-e vërtetë, jo-qartësisht- (dhe në gjendjen aktuale të njohurive) e pamundur ".  

Lester del Rey shkroi, "Edhe adhuruesi i përkushtuar — e ka të vështirë të shpjegojë se çfarë është fantashkenca", dhe mungesa e një "përkufizimi të plotë të gjithëpranuar" ekziston sepse "nuk ka kufij të përcaktuar lehtësisht në fantashkencë". Autori dhe redaktori Damon Knight përmblodhi vështirësinë, duke thënë "shkenca fiktive është ajo që ne tregojmë kur e themi atë". Mark C. Glassey e përshkroi shkencën fiktive ashtu siç Gjykatësi Supreme i SHBA-së Potter Stewart përshkroi pornografinë : " E dalloj atë atehërë kur e shoh."   

## Historiku 
parapamje|majtas|H.G. Wells
Shkenca fiktive i ka fillimet e saj në lashtësi, kur vija midis mitit dhe faktit u bë e paqartë.  Shkruar në shekullin II pas Krishtit nga satiristi Lucian, A True Story përmban shumë tema dhe përdorime figurative karakteristike të shkencës fiktive moderne, duke përfshirë udhëtimin drejt botëve të tjera, format e jetës jashtëtokësore, luftën ndërplanetare dhe jetën artificiale. Disa e konsiderojnë atë romanin e parë fantastiko-shkencorë.      Disa nga tregimet nga *Netët Arabe*,së bashku me *The Tale of the Bamboo Cutter* i shek. të 10-të dhe *Theologus Autodidactus i* shekullit të 13-të të Ibn al-Nafis *,*përmbajnë gjithashtu element të shkencës fiktive. 

Produkte të Revolucionit Shkencor dhe Epokës Iluministe, *Somnium i* Johannes Kepler (1634), *Atlantis i Ri i* Francis Bacon (1627),  *Athinerasius* Kircher 's *Itinerarium extaticum* (1656),  Cyrano de Bergerac ' *Historia Komike e Shteteve dhe Perandorive të Hënës* (1657) dhe *Shtetet dhe Perandoritë e Diellit* (1662), " Bota e ndezur " e Margaret Cavendish " 1676 ",     Jonathan Swift 's *Travels Gulliver-së* (1726), Ludvig Holberg ' s *Nicolai Klimii Iter Subterraneum* (1741) dhe Voltaire 's *Micromégas* (1752) konsiderohen si disa nga veprat e para të vërteta të zhanrit shkencë-fantazi.  Isaac Asimov dhe Carl Sagan e konsideronin *Somnium* tregimin e parë fantastiko-shkencorë, i cili përshkruan një udhëtim në Hënë dhe se si shikohet lëvizja e Tokës nga atje.   

Pas zhvillimit të shekullit të 18-të të romanit si formë letrare, *Frankenstein* -i i Mary Shelley (1818) dhe *The Last Man* (1826) ndihmuan në përcaktimin e formës së romanit fantastiko-shkencor. Brian Aldiss ka argumentuar se *Frankenstein* ishte vepra e parë e fantastiko-shkencore.  Edgar Allan Poe shkroi disa tregime që konsiderohen si fanta-shkence, duke përfshirë " The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall" (1835) e cila paraqiti një udhëtim në Hënë.  Jules Verne u dallua për vëmendjen e tij ndaj detajeve dhe saktësinë shkencore, veçanërisht në *Njëzet mijë Lega nën det* (1870).    Në 1887-ën, romani *El anacronópete* nga autori spanjoll Enrique Gaspar y Rimbau prezantoi makinën e parë të kohës.   

Shumë kritikë e konsiderojnë H.G. Wells një nga autorët më të rëndësishëm të fanta-shkencës,   madje si " Shekspirin e fanta-shkencës".  Shkrimet e tij më të shquara fantastiko-shkencorë përfshijnë *The Time Machine* (1895), *Ishulli i Doktor Moreau* (1896), *Njeriu i padukshëm* (1897) dhe *Lufta e Botëve* (1898). Fanta-shkenca e tij imagjinonte pushtim nga alienët, inxhinieri biologjike, padukshmëri dhe udhëtimin në kohë. Në veprat e tij jo-trilluese si futurolog ai parashikoi ardhjen e aeroplanëve, tankeve ushtarake, armëve bërthamore, televizionit satelitor, udhëtimit në hapësirë dhe diçkaje që i ngjan World Wide Web-it. 

*Një Princeshë e Marsit nga* Edgar Rice Burroughs ' ,e botuar në 1912-ën, ishte e para nga seritë e tij romantike planetare tre-dekadash të romaneve të Barsoom të cilat u ambientuan në Mars dhe paraqitën John Carter si hero .  

Më 1926-ën, Hugo Gernsback botoi revistën e parë amerikane të fanta-shkencës, *Amazing Stories*. Në numrin e parë të saj ai shkroi: 

Më 1928-ën, vepra e parë e botuar e EE "Doc" Smith,*The Skylark of Space ,*shkruar në bashkëpunim me Lee Hawkins Garby, u shfaq në *Amazing Stories*. Shpesh quhet si opera hapësinore e parë e shkëlqyer.  Në të njëjtin vit, tregimi origjinal i Philip Francis Nowlan, Buck Rogers, *Armageddon 2419*, u shfaq gjithashtu në *Amazing* *Stories*. Kjo u pasua nga një seri komike i Buck Rogers,e para fantastiko-shkencore komike e vëtetë.  

Në vitin 1937, John W. Campbell u bë redaktori i*Astounding Science Fiction*, një ngjarje që ndonjëherë konsiderohet si fillimi i Epokës së Artë të Fanta-Shkencës,e cila karakterizohet nga histori që festojnë arritjet shkencore dhe progresi.Në 1942-shin, Isaac Asimov filloi Foundation series,i cili tregon kronikën e ngritjes dhe rënies së perandorive galaktike dhe futi psikohistorinë.   "Epoka e Artë" shpesh thuhet se përfundoj në 1946-ën,por nganjëherë përfshihet fundi i viteve 1940 dhe vitet 1950. 

*More Than Human* (1953) i Theodore Sturgeon  hulumtoi evolucionin e mundshëm njerëzor në të ardhmen.    Në vitin 1957, *Andromeda: A Space-Age Tale i* shkrimtarit dhe paleontologut rus Ivan Yefremov paraqiti një pamje të një civilizimi të ardhshëm ndëryjor komunist dhe konsiderohet një nga romanet më të rëndësishme të fanta-shkencës sovjetike.   Në vitin 1959, Robert A. Heinlein me librin e tij *Starship Troopers* shënoj një largim nga tregimet dhe romanet e tij të mëparshme për të rinj. Është një nga shembujt e parë dhe më me shumë ndikim i romaneve fantastiko-shkencorë ushtarak,   dhe prezantoj konceptin e ekzoskeletoneve.    Seriali gjerman i hapësirës *Perry Rhodan*, shkruar nga autorë të ndryshëm, filloj në vitin 1961 me uljen së parë në Hënë  dhe që prej asaj kohe është zgjeruar në hapësirë në universe të shumta, në një hark kohor prej miliarda vitesh.Është bërë seriali më i njohur i librave fantastiko-shkencorë i të gjitha kohërave.

## Shih edhe 
* Fantashkenca

## Referime