open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tireoidea

thumb|Gjëndrat endokrine: **1.** Gjëndrat tiroide**2.** Gjëndrat paratiroide&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**
**Tireoidea'''-Gjëndra tireoide gjendet në pjesën e përparme të qafës, në dy anët e trakesë.. Te njeriu i rritur është e rëndë 20-30 g. Është organ i furnizuar mirë me gjak. Edhe pse është është e vogël nëpër enët e saj të gjakut qarkullojnë rreth 5 litra gjak brenda një ore, që në fakt është sasia e gjakut në organizmin e njeriut. Kjo gjëndër përmban një sasi të madhe jodi (10-15 mg jod), kështu që është organi më i pasur me jod në organizëm. Deponimi i jodit është veçori e veçantë e funksionit normal të saj. Gjëndra tiroide sekreton tre hormone dhe ato janë: tiroksina, trijodtironina, tireokacitonina.

## Titjodtironina 
Dallohet nga tiroksina sipas strukturës vetëm në atë se në molekulën e saj ka një atom jod më pak. Ka veprim të njejtë si tiroksina, por ky veprim shprehet shkurt dhe shpejt.

## Trieokalcitonina 
Është hormon i tiroides i cili ndikon në metabolizmin e kalciumit. Ky hormon stimulon deponimin e kalciumit në eshtra. Është me natyrë proteinike- polipeptid i ndërtuar prej 78 aminoacidesh.
Hormonet e gjëndrave paratireoide

Në organizëm gjenden 4 gjëndra të vogla, të cilat janë të vendosura afër gjëndrës tireoide. Këto quhen gjëndra paratireoide. Pesha e këtyre 4 gjëndrave së bashku është 0.05-0.3 g. Qelizat e këtyre gjëndrave sekretojnë hormonin, i cili quhet papathormon (PTH) por edhe paratireokrin. Sipas strukturës kimike është një polipeptid i ndërtuar prej 84 aminoacidesh.

* Parathormoni

## Hiperparatireodizmi 
Rritja e sasisë së parathormonit quhet hiperparatirodizëm. Kjo rritje shkaktohet gjatë shfaqjes së tumoreve të gjëndrave paratireoide. Kur rritet krijimi i hormonit rritet ehe sekretimi i fosforit në urinë. Kjo shkakton zvogëlimin përqendrimit të fosforit në gjak dhe rritjen e Ca, i cli mobilizohet prej eshtrave. Për këtë arësye shfaqen vrimat në eshtra.

## Hipoparatireoidizmi 
Paraqitet kur krijohet parathormoni në sasi të vogla. Shfaqet për shkak të dëmtimit të gjëndrave paratirodie gjatë operimit të gjëndrës tireoide ose infektimit. Në këtë rast zvogëlohet përqendrimi i Ca në gjak e lidhur me këtë rritet ngacmueshmëria neuromuskulore. Te këta pacientë kemi sulme spontane të ngërqeve të muskujve të ndryshëm, e kjo dukuri quhet tetania.
Parathormoni

thumb|200px|Gjëndrat paratiroide ku prodhohet parathormoni
**Parathormoni** e rregullon metabolizmin e Ca dhe P në organizëm. Ky hormon e siguron një përqendrim mjaft konstant e këtyre elelmentevve në gjak (Ca= 9-11 mg %, P= 3-5 mg %). Kur mungon ky hormon atëheë bie sasia e Ca në gjak (hipokalcemia), kurse në të njejtën kohë rritet sasia e fosforit, sepse në organizëm kalciumi dhe acidi fosforik janë të deponuar në eshtra në formë të kripës së kalciumi-fosfatit.

Sekretimi i parathormonit varet nga kalcemia.Hiperkalcemia shkakton rritjen e sekretimit, kurse hipokalcemia e zvogëlon sekretimin e parathormonit. Rritja e Ca në gjak (hiperkalcemia) e zvogëlon ngacmueshmërinë neuromuskulore. Në këtë rast dobësohen muskujt, shfaqen çrregullime në lëvizjet e lukthit dhe të zorrëve. Kur rritet sekretimi i Ca përmes urinës pas një kohe krijohen edhe gurëzit në veshka.
Guadalupa

**Guadalupa** është një grumbll ishujsh ose arkipelag i cili gjindet në pjesën lindore të Detit të Karaibeve, ka një sipërfaqe prej 1,628&nbsp;km2. Është një departament përtej detit i Francës. Si edhe departamentet e tjera Franceze përtej detit, Guadalupa është një nga 26 regjionet e Francës dhe është pjesë e integruar e Republikës Franceze. Si pjesë e Francës, Guadalupa është pjesë e Bashkimit Evropian dhe përdor Euron si monedhë. Sidoqoftë, nuk është pjesë e marrëveshjes Schengen. Kryeqyteti i Guadalupës është Basse-Terre.

## Historia 
## Gjeografia 
## Referime
Hormonet e pankreasit

**Pankreasi** është gjëndër me funksion të dyfishtë : ekzokrin dhe endokrin.  Funksioni ekzokrin ka te beje me sekretimin e enzimave dhe transportin e tyre për ne traktin digjestiv. Ky transport ndodh me ane te duktit pankreatik te quajtur ndryshe dhe dukti i Wirung-ut, i cili transporton lengun pankreatik për ne duoden. Qelizat endokrine te pankreasit sekretojne insuline dhe glukagon, te cilat me pas transportohen ne gjak për te kontrolluar nivelin e glukozes.  Këto hormone pankreasi i sekreton drejtpërdrejt në gjak.  Në pankreas funksionin endokrin e kanë qeliza te veçanta te grupuara ne ishuj, të cilat quhen ishujte e Langerhensit.  Këta ishuj përbëjnë vetëm 1 % të tërë masës së pankreasit.  Indi i këtyre ishujve është i ndërtuar prej katër llojeve të qelizave : A, B, C dhe D. Me teper ka qeliza të tipit B (75 %) në të cilat sintetizohet insulina, kurse në qelizat A - krijohet glukagoni.  Funksioni i qelizave C dhe D nuk dihet.

Qelizat e pankreasit endokrin sekretojnë dy hormone:

*Insulina 
*Glukagoni
Mineralokortikosteroidet

Janë hormone të cilat sekretohen në qelizat e zonës glumerulare të kores së gjëndrës mbiveshkore. Hormonet kryesore të kësaj zone janë dezoksikortikosteroni dhe aldosteroni. Ky i dyti është 50 herë më efikas se i pari. Mineralokortikosteroidet sipas strukturës kimike bëjnë pjesë në steroide. Roli kryesor i këtyre hormoneve është rregullimi i metabolizmit të përbërësve inorganikë: Na, K, bikarbonateve, klorureve dhe ujit. Kur sasia është sasia është e madhe e këtyre hormoneve atëherë mbahet Na, kloruret, bikarbonatet dhe uji dhe shfaqen të ënjturat në trup. Këto hormone krijohen  në sasi të vogla tek insuficienca e gjëndrave mbiveshkore. Ky çrregullim quhet sëmundja e Daisonit. Në këtë rast rritet sekretimi i Na, Cl dhe ujit që e çon në dehidrim të organizmit.
Ishujt e Virgjër Britanikë

right|30px

**Ishujt e virgjër Britanikë** ( Anglisht: ***British Virgin Islands*** ose ***BVI***) janë një Territor Britanik përtej Detit, i cili gjendet në Karaibe, në lindje të Portorikos. Këta ishuj formojnë një pjesë të Arkipelagut të Ishujve të Virgjër, pjesa tjetër e këtij arkipelagu janë Ishujt e Virgjër të SHBA-ve.

## Historia 
## Gjeografia
Ishujt e Virgjër të Shteteve të Bashkuara

right|30px

**Ishujt e Virgjër të Shteteve të Bashkuara** janë një grup ishujsh në Karaibe. Ishujt janë gjeografikisht pjesë e Arkipelagut të Ishujve të Virgjër dhe gjenden në Antilet Leeward, Antilet Lesser. 

## Historia 
## Gjeografia
Hormonet e gjëndrave mbiveshkore

thumb|170px|Gjëndrat mbiveshkore
**Gjëndrat mbiveshkore** janë organe, të cilat gjenden mbi pjesën e sipërme të veshkave. Kjo dë të thotë se mbi secilën veshkë gjendet nga një gjëndër mbiveshkore. Secila gjëndër mbiveshkore është e ndërtuar prej dy pjesëve themelore: kores (cotex) dhe palcës (medula).

**Korja e gjëndrës mbiveshkore** është e ndërtuar prej tri zonave: zona gloglomerulosa, zona fasciluata dhe zona reticularis. Hormonet që krijohen në koren e gjëndrës mbiveshkore sipas strukturës kimike bëjnë pjesë në steroide, të cilat quhen kortikosteroide. Në qelizat e kores së gjëndrës mbiveshore krijohen tri lloje hormonesh: Mineralokortikosteroidet që i sekretpn zona glomerulosa. Këto hormone ndikojnë krysisht në metabolizëm të kripërave minerale dhe ujit. Glukokortikosteroidet që i sekreton zona gfasciculata. Këto hormone ndikojnë kryesisht në metabolizëm të karhohidrateve. Adrogjenet i sekreton zona reticularis. Këto hormone janë me aktivitet të hormoneve seksuale mashkullore.

## Hormonet e palcës së gjëndrës mbiveshkore 
**Palca e gjëndrës mbiveshkore** funksionon si gjëndër me sekrecion të brenshëm. Qelizat e palcës kanë ndëertim të ngjashëm si disa qeliza të indit nervor. Palca i sekreton dy hormone: adrenalina (epinefrina) dhe noradrenalina (simpatina).
Këto dy hormone sekretohen nga qelizat e njëjta të palcës së gjëndrave mbiveshkore. Këto hormone sekretohen edhe në vende të tjera në organizëm si hormone indore dhe midiatorë kimikë të impulseve nervore. Pasi të krijohen edhe në vende të tjera (si në glomus aorticus, glomus coccigeus etj.) deri më sot nuk janë të njohura pasojat e insuficiencës së palcës. Adrenalina dhe noradrenalina fitohen prej aminoacideve- fenialaninës dhe tirozinës.
Puna e rende,gezimi, hidherimi, aktivitetet sportive, paraqesin gjendje te organizmit, me c’rast nen ndikimin e sistemit nervor vegjetativ stimulohen gjendrat mbiveshkore qe tajojne adrenaline,e me kite rast rritet sasia e sheqerit me gjak.
Glukokortikosteroidet

Hormonet më kryesore të këtij grupi janë kortizoni dhe kortizoli. Këto hormone krijohen në qelizat e zonës fascikulare. Sipas strukturës kimike i takojnë grupit të steroideve. Roli kryesor i këtyre hormoneve është rregullimi i metabolizmit të sheqeranve. Kur gjenden me tepricë është vërejtur një zbërthim më intensiv i proteinave, e atëherë si produkte të zbërthimit të proteinave fitohen aminoacidet. Këto hormone e stimulojnë sintezën më intensive të glukozës dhe të glukogjenit prej aminoacideve dhe prej komponentëve të zbëerthimit të lipideve. Biosinteza e glukozës ose e glukogjenit prej substancave që nuk janë sheqerna (si p.sh. prej aminoacideve ose prej produkteve të zbërthimit të lipideve-glicerolit ose acideve yndyrore) quhet glukoneogjenezë. Nga kjo shihet se kur rritet sasia e këtyre hormoneve në organizëm rritet edhe transformimi i proteinave në glukozë që ndikon në shfaqjen e sëmundjes së sheqerit. Këtë çrregullim e shkakton edhe rritja e sekretimit të mineralokortikostreoideve dhe androgjeneve. Sëmundja quhet sindroma e Hushingut.

Zvogëlimi i sasisë së glukokortikosteroideve shkakton hipogliceminë. Kjo ekziston te sëmundja e Adisonit. Këto hormone e zvogëlojnë edhe lëshueshmërinë e membranave qelizore, zvogëlojnë numrin e limfociteve dhe të leukociteve eozinofile në gjak periferik.
Adrogjenet

Këto hormone krijohen në qelizat e zonës retikulare të kores së gjëndrës mbiveshore. Janë hormone me veti të hormoneve seksuale mashkullore. Në bazë të kësaj korja mbiveshore quhet e dhe gjëndër e “tretë” seksuale.

Adrogjenet kanë rol të njejtë si testosteroni (hormoni seksual mashkullor). Teprica e këtyre hormoneve shkakton rritjen e hershme të djemve (puberteti i rremë), heteroseksualizmi te femrat etj. Sipas strukturës kimike bëjnë pjesë në steroide.
Noradrenalina

**Noradrenalina** sintetizohet në palcën e gjëndrës mbiveshkore. Në palcë gjendet më pak se adrenalina, kurse në plazmë të gjakut gjendet 5 herë më shumë se adrenalina. Merr pjesë në procest metabolike së bashku me adrenalinën.
Placenta

thumb|right|200px|Placenta
**Placenta** (shtrat i fëmijës) është organ, i cili krijohet në uterus gjatë shtatëzanisë. Ka rol të shumëfishtë gjatë shtatëzanisë. Është organ, i cili zhvillohet së bashku me frytin në mitër (uterus) gjatë shtatëzënisë dhe pas lindjes nxirret jashtë. Kjo gjatë graviditetit sekreton disa hormone, të cilat kanë ndikim, jo vetëm në aktivitetin e organeve seksuale, por edhe në organizmin në përgjithësi. Përveç kësaj, funksioni kryesor i këtij organi është se gjatë graviditetit mundësohet metabolizmi në fyt. Përmes saj fryti furnizohet me oksigjen dhe materie ushqyese nga organizmi i nënës, e po ashtu përmes placentës fryti liron dioksid karbon me produkte të tjera zbërthimi. 

Placenta sekreton disa hormone, të cilat ndikojnë në zhvillimin e mitrës dhe gjëndrave qumështore gjatë shtatëzanisë. Placenta sekreton këto hormone: setronin, progesteronin dhe Prolanet (gonadostimulinat).

Eshte vendi kryesor ushqyes dhe shkembyes i gazeve meidis fetusit dhe nenes. Placenta eshte organ feto-amtar, qe ka dy komponente. 

-Pjesa fetale, qe zhvillohet nga sakusi korionik

-Pjesa amtare, qe derivon nga endometriumi

Placenta dhe kordoni umbilikal formojne nje sistem transporti per substancat qe kalojne midis nenes dhe fetusit nje sistem transporti per substancat qe kalojne midis nenes dhefetusit. Lendet ushqyese dhe oksigjeni kalojne nga gjaku amtar, permes placentes, tek gjaku fetal dhe, materialet e panevojshme dhe dyoksidi i karbonit, kalojne nga gjaku fetal, permes placentes, tek gjaku amtar. Placenta dhe membranat fetale kryejne funksionet dhe aktivitetet e meposhtme:

-Mbrojtjen

-Ushqyerjen

-Frymemarrjen

-Eksretimin

-Prodhimin e hormoneve

Menjehere pas lindjes, placenta dhe membranat fetale nxirren nga uterusi.
Prolanet

**Prolanet** e placentës stimulojnë zhvillimin e mëtejmë të trupit të verdhë gjatë shtatëzanisë. Funksioni i prolaneve është specifik dhe me vertësi reciproke. Progesteroni së bashku me estronin stimulon zhvillimin e gjëndrës qumështore dhe zhvillimin e mureve në mitër. Estroni i placentës inhibon sekretimin e prolaktinës në adenhipofizë që është me rëndësi, meqë kështu pengohet sekretimi i qumështit para lindjes.
ARN

**Acidi ribonukleik (ARN)** është një molekulë polimerike thelbësore në role të shumta biologjike si kodimi, dekodimi, rregullimi dhe montimi i ARN-së.[parapamje|200px|[Molekula strukturale e ARN(Acidi Ribonukleik). Shenjat me të kaltër janë azoti, kurse ato me të kuqe janë oksigjeni.]]

Në qelizë ekzistojnë disa lloje të ARN-ës, të cilat dallohen në mes tyre për nga ndërtimi dhe funksioni. Gjenden në bërthamë të qelizës në sasi të vogël e më tepër në citoplazmë. ARN-ja është e ndërtuar prej dy bazave purine: adeninës dhe guaninës, dy bazave pirimidine: citozinës dhe uracilit, prej pentozës- ribozës dhe acidit fosforik. Uracili dhe riboza janë njësi specifike strukturore të ARN-ës, të cilat nuk gjenden në ADN. Molekula e ARN-ës është e përbërë vetëm prej një vargu nukleotidesh.

## Llojet e ARN-ës 
Në qelizë gjenden tri lloje të ARN-ës. Molekula e secilit lloj përbëhet vetëm prej një vargu polinukleotidik.

* ARN-ja(Acidi Ribonukleik) informative (ARNi) gjendet në ribosom. Kjo ARN i kopjon informatat gjenetike nga ADN-ja e bërthamës, prej së cilës edhe vetë sintetizohet. ARNi, e krijuar në bërthamë prej ADN-ës, kalon mandej në ribosme dhe merr pjesë direkt në sintezën e proteinave.
* ARN-ja transportuese ose solubile (ARNt dhe ARNs) gjendet në citoplazmë të qelizës. Ka për funksion transportimin e aminoacideve prej pjesëve të ndryshme të citoplazmës në vendin e sintezës së proteinave- në ribosome. Për çdo lloj të aminoacidit ekziston një ARNt e veçantë. Meqenëse në qelizë gjenden 20 lloje aminoacidesh, atëherë ka edhe 20 lloje të ARNt.
* ARN-ja ribosomale (ARNr) gjenden bashkë me proteinat, hyn në ndërtimin e ribosomeve, prej nga edhe e ka marrë emrin. Funksioni i saj nuk dihet.
Ndërtimi dhe llojet e ARN. Te disa viruse bimore dhe shtazore p.sh. te virusii që shkakton poliomelitin, te virusi i SID-ës, te virusi i Rausit i cili shkakton kancerin etj, materiali trashëgues është ARN, kështu që gjenet e tyre janë segmente të ARN.

ARN është produkt parësor i gjeneve, d.m.th. i ADN dhe ka strukturë të ngjashme me ADN, mirëpo për dallim ARN është molekulë lineare njëzingjirore shumë më e vogël se molekula e ADN. Në vend të dezoksiribozës ka sheqerin-ribozë si dhe në vend të timinës (T) ka bazën uracilë (U).
ARN është përbërës i kromozomeve i të gjithë organizmave të gjallë, ndërsa në përqindje më të madhe gjendet në bërthamëz dhe në ribozome.
ARNi-informativ perben 5% te ARN 
ARNt-transportus perben 10% te ARN
ARNr-ribozomal perben 85% te ARN

Roli biologjik
Molekula e ARN-ës është e ndërtuar vetëm prej një vargu polinukleotidik. Ka peshë molekulare më të vogël se ADN-ja. Gjendet më tepër në citoplazmë. Roli i saj biologjik është te marre pjesë direkt në procesin e sintezës së proteinave. Biosinteza e proteinave kryhet në ribosome. Pra, ribosomet janë “fabrika” të qelizave në të cilat krijohen proteinat.
Procedura Gram-Shmit

**Procedura e ortogonalizmit Gram-Shmit** është një metodë nga algjebra lineare që aplikohet për të marrë një bashkësi vektorësh bazë ortogonalë nga nje bashkësi vektoresh linearisht te pavarur ne nje hapesire vektoriale. Metoda është një proces iterativ. Le te supozojme se kemi nje bashkesi vektoresh te cilet janë linearisht te pavarur (nuk mund te shprehen si kombinim linear njëri nga tjetri). Procedura Gram- Shmit kete bashkësi vektoresh e transformon ne nje bashkësi vektorësh linearisht të pavarur dhe ortogonal njëri me tjetrin me fjalë tjera në bazë ortogonale.

## Proçeduara Gram–Shmit 
Le te percaktojme nje operator projektimi te dhene nga
:\mathrm{proj}_{\mathbf{u}}\,\mathbf{v} = {\langle \mathbf{u}, \mathbf{v}\rangle\over\langle \mathbf{u}, \mathbf{u}\rangle}\mathbf{u} = {\langle \mathbf{u}, \mathbf{v}\rangle} {\mathbf{u}\over\langle \mathbf{u}, \mathbf{u}\rangle}, 
ku  japin produktin e brendshem te vektoreve **u** dhe **v**. Ky operator projekton vektorin **v** ortogonalisht mbi vektor **u**. 

Procesi Gram–Shmit aplikohet si me poshte:

|-
|| ||\mathbf{u}_2 = \mathbf{v}_2-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_1}\,\mathbf{v}_2, 
|| ||\mathbf{e}_2 = {\mathbf{u}_2 \over \|\mathbf{u}_2\|}
|-
|| ||\mathbf{u}_3 = \mathbf{v}_3-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_1}\,\mathbf{v}_3-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_2}\,\mathbf{v}_3, 
|| ||\mathbf{e}_3 = {\mathbf{u}_3 \over \|\mathbf{u}_3\|}
|-
|| ||\mathbf{u}_4 = \mathbf{v}_4-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_1}\,\mathbf{v}_4-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_2}\,\mathbf{v}_4-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_3}\,\mathbf{v}_4, 
|| ||\mathbf{e}_4 = {\mathbf{u}_4 \over \|\mathbf{u}_4\|}
|-
|| ||align="center"|\vdots
|| ||align="center"|\vdots
|-
|| ||\mathbf{u}_k = \mathbf{v}_k-\sum_{j=1}^{k-1}\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_j}\,\mathbf{v}_k, 
|| ||\mathbf{e}_k = {\mathbf{u}_k\over \|\mathbf{u}_k \|}
|}
right|frame|Dy hapat e para te procedures Gram–Schmidt.
Sekuenca **u**1, …, **u***k* eshte bashkesia e vektoreve ortogonale. Gjithashtu vektoret e normalizuar **e**1, …, **e***k* formojne nje bashkesi orto*normale*.
Savana

**Savana** është zonë e rrafshtë ose pak e valëzuar, që shtrihet në brezin tropikal, në veri dhe në jug të pyjeve tropikale. Në savanë kryesisht dominojnë bimët barishtore të familjeve të ndryshme. Savana karakterizohet për dy stinë: verë të nxehtë e të lagësht dhe verë te nxehtë e të thatë. Ka pak rrjedha lumore. Botën bimore e përfaqësojnë barishtat e larta gjatë stinës së lagësht, dhe drunjtë e rrallë.Drurë tipikë të Savanës janë : baobabi , eukalipti dhe akaciet.Nga bota shtazore e savanës mund të përmendim kafshët barngrënëse si : antilopat , zebrat , gjirafat , elefanti. Kafshët mishngrëse si : luani , tigri i zi , leopardi etj. Në savanë ka dhe kafshë të veçanta si : kanguri dhe struci. Savanet shtrihen në Afrikë, në Amerikën Jugore, në Azi dhe në Australi.

thumb|right|300px|Parku Nacional Tarangire në Tanzani, savanë tipike e thatë

Fjala **"Savana"** rrjedh nga fjala spanjolle *"sabana"*, që në gjuhën shqipe do të thotë *rrafsh i gjerë* apo *rrafsh me barëra*.
Savanet janë Ekosisteme, të cilat karakterizohen me kaçube, lisa të vetmuar dhe para së gjithave me barishta tropike. Këto ekosisteme shtrihen në të dy anët e ekuatorit dhe kufizohen me pyjet e lagështa tropikale në njërën anë dhe shkretëtirat subtropikale në anën tjetër.
Savanet mbulojnë rreth 15% të sipërfaqes kontinentale të tokës.

Varësisht nga sasia e reshjeve gjatë vitit dhe lloji i përhapur i vegjetacionit, savanet mund të t'i ndajmë ne tri lloje apo tipe të veçanta: **savane të lagështa** , **savane të thata** dhe **savane me therra apo kaçube**
Pranë pyjeve tropike shtrihet savanet e lagështa, ndërsa në drejtim të poleve vijojnë savanet e thata dhe ato me ferra.
Stepa

**Stepa**  është krahinë gjysëm e thatë e rrafshët ose e valëzuar, që shtrihet në brezin tropikal ndërmjet savaneve dhe shkretirave) dhe të mesëm ( thellë në brendësinë e kontinentve). Sipërfaqe më të mëdha të stepave shtrihen: në Evroazi, në Amerikën Veriore dhe në Amerikën Jugore, në Australi dhe në Afrikë (Sudan). 

Stepa karakterizohet për bimësi kryesisht barishtore. Stepat kanë shtrirje në zonën stepyjore dhe zëne një sipërfaqe të madhë. Shumë stepa sot janë të lavëruara dhe përbëjnë tokat më frytëdhënëse.

[thumb|right|300px|Stepat në [Kazakistani|Kazakistan dhe Uzbekistan]]

Stemat ndryshe mund të quhen edhe bimë të ulëta me gjatësi 0-2m. Aty bota shtazore është e varfër. Jetojnë kryesisht insekte, flutura dhe shpendë.
Shpendët çerdhet e tyre i ndërtojnë në tokë. Vezët e tyre kanë ngjyrë të ngjajshme me mjedisin, për të mos u dalluar nga armiqtë. Në to është zhvilluar një bimesi barishtore me lartësi 1-2m e cila zhvillohet dhe lulëzon në kohën e reshjeve (pranvere - fillimi i verës). Në periudhen e thatë bimësia e stepës i humbet ngjyrat. Kafsha e saj karakteristike është bizoni i cili është edhe një kafshe shumë e zhvilluar ne zhdukje. Kafshë tjetër është edhe lopa e kuqe.
Shkarja

**Shkarja** ështët çarje në koren e Tokës dhe lëvizja ndërmjet krahëve të saj, që krijohen is rrjedhim i lëvizjeve tektonike vertikale (radiale). Lëvizjet vertikale shkaktojnë çarjen dhe shkëputjen, thyrjen e masave shkëmbore në koren e Tokës. Kjo lëvizje mund të jetë ulëse ( negative), ngritëse ( positive) ose horizontale. Te shkarja dallohen këto elemente: a) **sipërfaqja e shkarjes** - është sipërfaqja përgjatë të cilës është bërë lëvizja: kur ajo është e rrafshët, quhet **rrafsh i shkarjes**, nëse nga fërkimi është bërë e lëmuar, quhet **pasqyrë e shkarjes**: b) **krahët e shkarjes** - janë blloqet anësore të ndara të shkarjes, të cilat mund të jenë në pozitë të pandryshuar- horizontale, të ngritura ose të ulura: c) **kërcimi** – te shkarja ëhit zhvendosja vertikale ndërmjet dy krahëve të shkarjes: ç) **ecja** - është zhvendosja horizontale, ndërmjet dy anëve ose kahëve të shkarjes: d) **këndi** **i rënies së sipërfaqes së shkarjes** - është këndi që formohet ndërmjet horizontals dhe sipërfaqes së shkarjes. Te shkarjet dallojmë edhe vërritë e quajtura **stri**, që krijohen nga fërkimi ndërmjet blloqeve shkëmbore . Ato trgojnë drejtimin e lëvizjes së bloqeve .Dallohen disa tipa të shkarjeve : normale, vertikale me zhvendosje horizontale, të tërthorta, diagonale, ndërmjetshtresore, gërshërore, rrotulluese etj.
right|thumb|300px|Pamja skematike e Shkarjeve
Morena

thumb
**Morena** është lëndë e copëzuar (gurë, zall, rërë, lym) mbi akullnajë, në brendësi dhe nën akullnajë (morenë e lëvizshme) ose në mbarim të akullnajës luginore (morenë palëvizshme). Janë krijuar is rrjedhim shkatrrimit fizik të shkëmbinjëve nga gërryerja akullnajore dhe nga shembja e gurëve nga shpatet e shtratit (luginës) akullnajor. Sipas pozitës në akullnajë, dallohen : morenat **sipërfaqësore**, **të brendshme**, **fundore** dhe ** ballore**. Akullnajat kontinentale (inllandajset) kanë vetëm morena fundore.
Morenat janë depozitime të materialeve që gjuha e akullnajës i ka bartur me vete;ato mund të jenë frontale ose anësore.
Kur akullnaja ngrohet , brigjet mund të mbyllin luginën dhe të sjellin deri në formimin e liqenit akullnajor.
Vadi

thumb|Nachal Paran
thumb|right|Një uad në Oman
**Uadet**(arabisht: وادي‎ ) janë lugina të thata në shkretëtira, të gjata dhjetra qindra kilometra, nëpër të cilat rrjedh lumi vetëm pas shirave jo të rregullta rrebeshore dhe të shkurtra.Uadet kur formohen nuk derdhen askund sepse ato duke ecur uji i tyre avullohet dhe kështu ato mbeten pa uje.

Uadet janë krijuar në kushtet e klimës së lagësht në hapsirat e shkretëtirave të sotme në epokën e akullit pleistocenit. Ato sot përfaqësojnë lugina fosile, të cilat, për shkak të rrëzimit të shkëmbinjëve nga shpatet e luginës dhe veprimit të erës, kanë ndryshuar shumë pamjen e luginës lumore normale.
Acidi nukleik

**Acidet nukleike** janë komponime organike shumë të rëndësishme për botën e gjallë. Ato janë bartëse dhe përcjellëse të informatave trashëguese, prej të parëve në pasardhës.  Kromozomet dhe gjenet, si bartës të vetive trashëguese, janë të ndërtuara prej nukleoproteinave.  Ekzistojnë dy lloje të acideve nukleike : **acidi desoksiribonukleik** dhe **acidi ribonukleik**. Këto dy lloje të acideve nukleike gjenden në të gjitha qelizat bimore dhe shtazore, e edhe në baktere. Te viruset gjenden njëri lloj i acidit nukleik- ADN-ja dhe ARN-ja.

Acidet nukleike për herë të parë i zbuloi zvicerani Miescher në vitin 1870, kur kimikisht kishte analizuar bërthamën e leukociteve (rruazave të bardha të gjakut), të cilat i kishte marrë nga fusha e plagës së të sëmurit në të cilin punonte. Meqë zbuloi në bërthamë, i quajti nuklein (nga lat. nukleus - bërthamë).  Me hulumtimet e mëvonshme është vërtetuar se këto materie gjenden edhe në citoplazmë. Sot dihet se acidet nukleike janë të përhapura në të gjitha qelizat e qenieve të gjalla, prej viruseve deri te njeriu.

Acidet nukleike dallohen ndërmjet vete për pesha molekulare, ndërtimi, lokalizimi i tyre dhe për nga funksioni i tyre biologjik. Sipas ndërtimit të molekulës, acidet nukleaike janë vargje polinukeotidike, të cilat janë të ndërtuara prej nukleotideve purine ose pirimidine.
Me lidhjen e nukleotideve krijohet vargu polinukleotidik. Secili nukleotid është i ndërtuar prej njëbaze purine ose prirmidine, një pentoze (ribozës ose deoksiribozës) dhe acidit fosforik.

**Bazat purine** janë : adenina dhe guanina.  Bazat pirimidine janë : citozina, uracila dhe timina.  Prej monosakarideve në strukturën e acideve nukleike marrin pjesë pentozat : riboza dhe deoksiriboza. Uracili dhe riboza gjenden vetëm në ARN, kurse timina dhe deoksiriboza gjenden vetëm në ADN. Elementët kimik që e përbëjnë atë janë: fosfori, hidrogjeni dhe oksigjeni.

* Nukleozidi
* Nukleotidi

## Shih edhe 
Acidet nukleike bartëse të trashëgimisë
Nukleozidi

**Nukleozidi** është komponim i ndërtuar prej një baze purine ose pirimidine dhe pentozës- ribozës ose deoksiribozës. Emri i nukleozidit fitohet kur mbetjes së emrave të bazave prirmidine u shtohet prapashtesa –idin (uracil-ur**idin**, citozin-cit**idin**, timin-tim**idin**), kurse emrave të bazave purine u shtohet prapashtesa ozin (adenin-adenozin, guanin-gunozin). Pra, nukleozidi i përbërë prej uracilit dhe pentozës quhet uridin, prej citozinës dhe pentozës citidin, prej timinës dhe pentozës timidin. Nukleozidi i përbërë prej guaninës dhe pentozës- guano**zin**.
Nukleotidi

Në strukturën e acideve nukleike marrin pjesë 4 lloje të nukleideve. Në ADN marrin pjesë këto nukleotide: adenozin-monofosfati (AMP), guanzin-monofosfati (GMP), citidin-monofofati (CMP) dhe timidin monofosfati (TMP). Nukleotidet, përveç që gjenden në acide nukleike, gjenden në qelizat edhe në gjendej të lirë. Prej këtyre komponimeve më të rëndësishme janë adenozin difosfati (ADP) dhe adenozin trefosfati (ATP), që janë të njohura si bartëse të energjisë. Mandej, në qeliza gjenden edhe nukleotide të tjera që njihen si koenzime. 

Nukleotidet lidhen ndërmjet vete përmes acidit fosforik. Kjo lidhje krijohet midis C3 të pentozës së një nukleotidi dhe C5 të pentozës së nukleotidit tjetër dhe quhet fosfodiesterike. Me lidhjen e nukleotideve krijohet vargu, i cili quhet varg polinuklotidik. Prandaj, acideve nukleotidike janë komponime të përbëra prej një numri të madh nuklotideve.

## Struktura kimike
Ishujt Cayman

30px

 -->

**Ishujt Cayman** janë një Territor Britanik përtej detit që gjenden në Detin Karaib, vendi përbëhet nga këta ishuj : Grand Cayman, Cayman Brac, dhe Little Cayman.

## Historia 
## Gjeografia
Trualli

**Trualli** është vend i vogël  si tërësi e vaçantë gjeografike , që dallohet nga trojet fqinje nga veçoritë e pjesëve përbërëse natyrore ( relievi, ndërtimi gjeologjik, klima, ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore, tokat dhe bimësia), si dhe nga veçoritë antropogjene (vendbanimet dhe të gjihta objektet e tjera dhe dukuritë e krijuara nga veprimtaria njerzore) (ps.sh. gropësirë, fushë e vogël, fushë karstike, ranishtë rrafsh lumor i madh etj). Trualli është njësia bazë e ndarjes fiziko-gjeografike.
Biologjia evolucionare

**Biologjia evolucionare** është nënfusha e biologjisë që studion proceset evolucionare (përzgjedhja natyrore, prejardhja e përbashkët, speciacioni) që kanë prodhuar diversitetin e jetës në Tokë. Përkufizohet gjithashtu si studimi i historisë së formave të jetës në Tokë. Evolucioni thotë se të gjitha speciet janë të lidhura dhe gradualisht ndryshojnë me kalimin e brezave. Në një popullatë, variacionet gjenetike ndikojnë në fenotipet (karakteristikat fizike) të një organizmi. Këto ndryshime në fenotipe do të jenë një avantazh për disa organizma, të cilët më pas do t'u kalojnë pasardhësve të tyre. Disa shembuj të evolucionit të specieve gjatë shumë brezave janë mola me piper dhe zogjtë pa fluturim. Në vitet 1930, disiplina e biologjisë evolucionare u shfaq përmes asaj që Julian Huxley e quajti sinteza moderne e të kuptuarit, nga fusha të palidhura më parë të kërkimit biologjik, si gjenetika dhe ekologjia, sistematika dhe paleontologjia.

Gama hulumtuese e kërkimeve aktuale është zgjeruar për të përfshirë arkitekturën gjenetike të përshtatjes, evolucionin molekular dhe forcat e ndryshme që kontribuojnë në evolucion, si përzgjedhja seksuale, zhvendosja gjenetike dhe biogjeografia. Për më tepër, fusha më e re e biologjisë zhvillimore evolucionare ("evo-devo") heton se si kontrollohet embriogjeneza, duke dhënë kështu një sintezë më të gjerë që integron biologjinë zhvillimore me fushat e studimit të mbuluara nga sinteza e mëparshme evolucionare.

## Shiko edhe 
* Biologjia
* Biologjia qelizore
* Biologjia molekulare

## Referime
Seleksionimi natyror

**Seleksionimi natyror** është një nga dy proceset evolutive themelore dhe që sjell përhapjen e karakteristikave të fituara që janë të dobishme për faktin se ndihmojnë mbijetesën dhe riprodhimin e organizmit. Po në të njëjtën mënyrë dhe po për të njëjtat arsye, karakteristikat e fituara të dëmshme do të rrallohen sepse organizmat që i përmbajnë do të kenë vështirësi në mbijetese dhe riprodhim. Sa më të suksesshëm të jenë organizmat në mbijetese dhe riprodhim, aq më shumë do të ketë pasardhës nga këta organizma, dhe si rrjedhim aq më shumë rritet mundësia që këto karakteristika të fituara nga një brezni të jenë tashme karakteristika të trashëguara për brezninë pasardhëse.

Procesi i dytë evolutiv themelor është shmangia gjenetike.

## Për më shumë informacion 
* Evolucioni
* Biologjia
* Gjenetika
Hajdar Bytyqi

**Hajdar Rexhep Bytyqi** lindi më 1927 në fshatin Piranë, Kosovë,  ishte patriot dhe ushtarak shqiptarë.

## Biografia 
Hajdar Rexhep Bytyqi lindi më 1927 në fshatin Piranë. Ai herët e kuptoi okupimin që iu është bërë shqipëtarëve nga mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene. Në atë kohë Kral Petri e kolonizoi Kosovën me serb dhe malazez, duke iu marrur tokat e shqiptarëve deri në derë të shtëpisë. Si i ri me fillimin e luftës së dytë botërore iu bashkëngjit forcave të ballit kombëtar, ku më vonë në vitin 1944 zëvendësoi vëllanë Hamzën dhe iu bashkëngjit brigadës së pestë në të cilën komandant ishte Ramiz Alia. Kjo brigadë erdhi nga Shqipëria dhe mobilizoi shumë shqiptar nga Kosova, dhe e zhvilloj luftën kryesisht në Sanxhakë (Novi Pazar, Tutinë etj.). Pas mbarimit të luftës ishte anëtar i komitetit krahinor të Kosovës dhe kryetar i lidhjes së rinisë në Prizren. Me kohën kuptoi që nuk ishte çlirim i kësaj popullate por ishte një ri okupim më i egër se ai i para lufte. Me kohën e hershme që e kuptoi filloi të punoi me shumë shokë për një çlirim të mirëfilltë të këtij populli të vuajtur, duke formuar grupe ilegale qe quhej Lëvizja Popullore e Kosovës.

Që nga mbledhja e lëvizjes popullore të Kosovës që u mbajtë në shtëpinë e Idriz Kopinës në Ferizaj, ku mbledhjen e udhëhoqi Rifat Berisha (kryetar), Xheladin Hana (sekretar) dhe procesmbajtës ku ishin të pranishëm, Hajdar Bytyqi, Idriz Kopina, Hajredin Hoxha, Ymer Qërkezi etj., që kishte si moto bashkimin e trojeve shqiptare. Pas kësaj mbledhje, Rifat Berisha u vra nga forcat Serbo-Jugosllave, gjithashtu Xheladin Hana qe të dy të tradhtuar nga bashkëpunëtorët e forcave çetnike-Serbe, nën maskën komuniste, të tjerët u kapën nëpër vende të ndryshme të Kosovës dhe u burgosën nëpër disa qendra të Kosovës. Hajdar Bytyqi u burgos në Podujevë, ku qëndroi dy net për bojkotin që i kishte bërë mbledhjes së drithit, ndërsa burgosja e tij kishte karakter më të gjerë politikë dhe patriotik. Pas dy ditëve nga Podujeva e dërguan në burgun e Prishtinës ku qëndroi mbi dy muaj (në dhjetor të vitit 1948 deri në shkurt të vitit 1949), duke lëne edhe familjen në padijeni se ku gjendej, a ishte i gjallë apo i vdekur. Nga Prishtina i dërguan me tren të mallrave në bregdetin e Adriatikut prej nga i dërguan në burgun më famëkeq të Goli-Otokut. Hajdar Bytyqi qëndroi plot tre vite e gjysmë në Goli-Otok dhe u kthy vetëm 35&nbsp;kg i rëndë. Pas ardhjes nga burgu, kurrë nuk pushoi së vepruari, duke pësuar vuajtje të rënda në vitin 1955-1956 në aksionin e pushkëve, me bastisje të shpeshta, me përjashtimin e mbarë familjes së tij nga lidhja socialiste dhe më 28 nëntor të vitit 1959 e ngriti flamurin kombëtar në odën e Halit Hazirit dhe u burgosë për herë të dytë, por këtë herë në Mitrovicë të Sremit ku qëndroi deri në vitin 1962.

Hajdar Bytyqi vdiq më 13 shtator në vitin 1995 në vendlindjen e tij, në Piranë.

## Shiko dhe këtë
Rasti informbyroisti
Fotoni

parapamje|238x238px|Fotonet emetohen nga rrezelazeri në ngjyrë të kaltër jashtë, rrezja e lazerit portokalli brenda mineralit kalcit dhe fluoreshenca e tij
Ne fizikë, **fotoni** është një grimcë elementare e përgjegjshme për fenomenet elektromagnetike. Ai është përçuesi, ose mbajtësi, i rrezatimit elektromagnetik i të gjitha valëve, përfshirë rrezet gama, rrezet X, rrezatimin ultraviolet, dritën e dukshme, rrezet infra të kuqe, mikrovalët, dhe radiovalët. Fotoni ndryshon nga grimcat e tjera elementare, si elektroni dhe kuarku, sepse s'ka masë prehjeje; pra, udhëton (në vakum) me shpejtësinë e dritës, *c*. Si të gjitha kuantet, fotoni ka veti valore dhe grimcore (“dualizmi valë-grimcë”). Fotonet tregojnë veti valore në fenomene si thyerja e dritës nga një lente si dhe interferenca destruktive kur valët e pasqyruara anullojnë njëra tjetrën; megjithatë, si një grimcë, ai mund të bashkëveprojë me lëndën vetëm duke transferuar njësi energjie:
E = \frac{hc}{\lambda},
ku h është konstantja e Plankut, c është shpejtësia e dritës, dhe \lambda është gjatësia e valës së tij.

## Burimi i të dhënave
Idriz Guri

**Idriz Guri** patriot shqiptar i cili mori pjesë në lidhjet patriotike, ishte nismëtar për hapjen e klubeve patriotike shqiptare, si dhe ndihmoi në hapjen e shkollës së parë shqipe në krahinën e Gjirokastrës, ndërkohë shkroi e botoi mjaft poezi (bastune alegorike), ku godiste shtypjen e popullit. Vdiq më 13 qershor 1937.
Treva

**Treva**  është vend ( hapësirë ) i vogël,  më i vogël se krahina (regjioni), i përbërë prej dy a më shumë trojesh fqinje, të cilat ndërmjet tyre dallohen nga pjesët përbërëse natyrore dhe antropogjene, por që gjithëashtu përbënë një tërësi të caktuar hapsinore. Treva është më e përbërë se trualli, por më e tjeshtë se krahina , nga se përcakton pak a shumë një veçori, njëllojshmëri të një elementi gjeografik. P.sh. treva e fushës së Kosovës , e Moravës së Binçës, i e fushës së Kumanovës, e Shkupit, e Tetovës, e Manastirit, e Strugës , e Janinës, e Kosturit, e Shkodrës, e Lushnjës, e Korçës, e Gjirokastrës etj.
Tundra

Fjala" **Tundër** " vjen nga fjala finlandeze " **tunturia** " , që do të thotë një tokë e zhuritur*. Tundra është një biomë tokësore , që u formua 10,000 vjet më parë .thumb|right|300px| Përhapja gjeografike e tundrave**Tundrat**  janë zona të rrafshëta ose të valëzuara e të zhveshura, me bimësi kryesisht nga 
myshqet dhe liqenet, që shtrihen kryesisht në zona nënarktike të Evropës, të Azisë dhe të Amerikës Veriore.Rajonet e rruzullit tokesor me klime me te ftohte ku mund te rriten bime,nuk quhen tundra.Keto ekosisteme nuk kane bime drusore. Tundrat kanë klimë kontinentale-arktike, me dimër të ftohtë dhe të gjatë,me verë të shkurtër dhe të freskët. Temperatura mesatare e muajit më të nxehtë të vitit ( gusht) nuk i kalon 10&nbsp;°C dhe e muajit më të ftohtë ( janari) rreth -15&nbsp;°C deri – 20&nbsp;°C ( temperatura minimale rreth -40&nbsp;°C deri -50&nbsp;°C. Toka është gjithmonë e ngrirë. Gjatë verës së shkurtër shkrihet vetëm shtresa e hollë e sipërfaqes së dheut dhe bëhet kënetore, vështirë e kalueshme. Sasia e reshjeve është e pakët 200 ( 20&nbsp;cm) deri 300&nbsp;mm (30&nbsp;cm )  në vit. Bota shtazore është e varfër.Ndër kafshët e tundrës mund të përmendim : arinjtë polarë , renat , kaributë , si dhe dhelprat e ujqit polarë.Tundra alpine gjendet ne lartesine nga 4000m deri ne 6000m mbi nivelin e detit.Aty klima Hey e ftohte,saqe edhe ne tundren alpine Fatjon pothuajse si ato qe Teo ne tundren arktike.Nurija janë bime me shtat te shkurter qe mbijne pranë njera-tjetres.Nder llojet e bimeve te tundres alpine parmendim:tufat e barit,shkurret me gjethe te lali etj.Kafshet e tundres alpine janë dhia e malit,sorkathet,thellezat,delet si dhe insektet(flutura,karkalec,brumbuj.Disa prej kafsheve te tundres alpine jetojne deri ne lartesine 7000m mbi nivelin e detit.Ne lartesite e maleve mbi 7000m nuk jetojne qenie te gjalla.Shume shpende apo sisore te tundres arktike migrojne.Fati kryesore te kafsheve ne tunder janë migrimi dhe gjumi letargjik.thumb|right|300px| Tundra në Siberi

## Fjalorth 
*tokë e zhuritur ---> tokë e thatë , e zhveshur.
Krahina

**Krahina** është një territor (zonë) me sipërfaqe të caktuar, më e madhe se treva, e cila karakterizohet nga elememntë gjeografik (veçanarisht natyrorë) dhe etnografik të veçanta, dhe si e tillë ndryshon nga krahinat e tjera.
Ujërat arteziane

**Uji artezan** është ujë nëntokësor në rrethana të veçanta  gjeologjike dhe tektonike, që gjendet në zonën ndërmjet shtresave joujëlëshuese, më së shpeshti në sinklinale, fleksuara, monoklinale, seri të pjerrëta fundërresore etj. Zona e ujit artezian në njërën anë  pjesë gjendet në vendin ku ndërmjet shtresave të shkëmbinjëve joujëlëshues zona ujëmbajtëse del në sipërfaqe dhe ushqehet me ujëra atmosferike. Uji artezian gjendet nën shtypje hidrostatike dhe, kur të shpohet toka deri tek ai, rëndom del në sipërfaqe me vrull is curril. Ujërat arteziane gjenden në fushën e Dukagjinit, të Tiranës, të Korçës, në Fushën e Kuqe, në Myzeqe etj.Gjenden më tepër në hapësirën mes Gurakocit ,Vrellës , Istogut dhe në rrethinën e Prizrenit ,ana verilindore. Për furnizim të popullsisë me ujë kanë rëndësi ujërat në aluvionet e lumenjve .Më parë në Kosovë ,pjesa më e madhe e popullsisë rurale furnizohej me ujë nga bunarët ose ndryshe puset në thellësi të ndryshme , në luginat lumore dukshëm më të cekët , ndërsa në terraca dhe rrafshet liqenore dukshëm më të thellë . Me rritjen e popullsisë në qytete dhe në fshatra dhe shtimin e nevojave për ujë ,po bëhen përpjekje të sigurohensasi me te mëdha uji nga ujërat nëntokësore,si me hapjen e bunarëve me nisma individuale,ashtu  edhe me nisma politike,e shoqërore .Përdorimi gjithnjë më i madh i ujërave në aluvionet e lumenjve duhet të na obligojë të kemi kujdes më të madh që lumenjt tanë të mos ndoten ...
Flishi

**Flishi** është shkëmb fundërresor i krijuar në pellginat detare (në thellësi të ndryshme) nga shtresëzimi i njëpasnjëshëm i lëndës së ndryshme, të lidhur me çimento të llojeve të ndryshme. Flishin, më së shpeshti, e përbëjnë shtresat e ranorit, ndërmjet të cilave shtrihen shtresat e deltinës dhe të mergelit.
Karsti

thumb| Karsti |300px

**Karsti** është nocion gjeomorfologjik për relievin specifik dhe kompleksin e dukurive morfologjike dhe hidrologjike në shkëmbinjtë karbonatikë të tretshëm në ujë, siç janë: gëlqerorët, dolomitet, gjipsi, kripa etj. 

Gëlqerorët janë shkëmbinj të thyeshëm, për këtë shkak lëvizjet tektonike në ta bëjnë plasa dhe çarje me madhësi të ndryshme. Edhe agjentët e jashtëm, afër sipërfaqes, krijojnë çarje e plasje të vogla, dhe kështu bashkë me ato tektonike ndërtojnë një rrjet të dendur, veçanarisht afër sipërfqës.

Shkëmbinjtë karbonatik janë të tretshëm në ujë, veçanarisht kur ai përmban dioksidin e karbonit. Uji atmosferik qysh në atmosferë thith një sasi të këtij gazi,krijon thartirën karbonike, dhe kur bie në masat gëlqerore i tret, i ren, dhe në to krijon forma të ndryshme sipërfaqësore dhe nëntokësore. Karsti karakterizohet nga mungesa ose sasia e vogël e rrjedhave sipërfaqësore ( nga qarkullimi nëntokësor iujit), nga mungesa e tokës ( dheut), bimësisë dhe shpesh edhe e jetës së njeriut.

Përhapja e madhe e karstit lidhet me :

# Sasinë e reshjeve dhe qarkullimin e madh siperfaqësor e nëntokesorë.
# Tektonikën, ngritjet e vazhdueshme te teritorit aktivizojnë proceset karstike e veçanarisht ato nëntokesore.
# Mbulesen e varfër bimore dhe si rrjedhim ujerat veprojnë direkt mbi shkëmbin gëlqeror.
# Kushtet topografike, kushtet me te pershtatshme i kane terrenet e sheshta,pllajat,shpatet e buta, kreshtat e sheshta te maleve.
# Lartesia absolute,me i zhvilluar është karsti ndërmjet lartësive 600-2000 m mbi nivelin e detit. Sipër lartësisë 2000 m proceset karstike dobësohen për shkak të pakësimit të rreshjeve dhe ngrirjes së ujrave.Në pjesët e larta të maleve është mjaft i përhapur nivokarsti (karsti i dëbores). Poshtë lartësisë 600 m,është mjaft i përhapur karsti i fshehur.
Martinika

right|30px

**Martinika** (Frëngjisht: ***Martinique***) është një ishull në lindje të Detit të Karaibeve dhe ka një sipërfaqe prej 1,128&nbsp;km². Është një departament përtej detit i Francës. Si edhe departamentet e tjera Franceze përtej detit, Martinika është një nga 26 regjionet e Francës. Si pjesë e Francës, Martinika është pjesë e Bashkimit Evropian dhe monedha e saj është euro. Gjuha zyrtare është Frengjishtja, megjithëse banorët flasin edhe gjuhën "Creole" Antileane (*Créole Martiniquais*).

## Historia 
## Gjeografia
Parimi i përjashtimit i Paulit

Në fizikë parimi i përjashtimit i Paulit pohon se dy fermione nuk mund të ndajnë të njëjtat numra kuantike. Ky princip u formua për hëre të parë nga Volfang Pauli. Në atom elektronet janë të organizuara në shtresa të caktuara sipas numrave kuantikë. Për një shtresë *n* numri maksimal i elektroneve është  2n^2 . Ndërsa për një nënshtresë *l* numri maksimal është  2(2l+1) .
Ky parim shpjegon shumë dukuri në natyrë. Periodiciteti i vetive të elementeve kimike, ose formimi i yjeve neutronike janë disa nga fenomenet ku parimi i Paulit është themelor për kuptimin e tyre.
Cary Grant

**Cary Grant** [], lindur si **Alexander Archibald Leach** lindi më 18 janar 1904 në Bristol, Angli; vdiq më 29 nëntor 1986 në Davenport, Iowa, ShBA. Grant ka qenë një aktor anglez-amerikan.

## Filmografia 
### Subjekt i shkurtë 
* *Singapore Sue* (1932) (uncredited)
* *Hollywood on Parade* (1932)
* *Hollywood on Parade No. 9* (1933)
* *Pirate Party on Catalina Isle* (1935)
* *Road to Victory* (1944)
* *A Tribute to the Will Rogers Memorial Hospital* (1965)
Vargmali

**Vargmalet** janë male të reja të përbëra nga harqet e kurorave malore.  Janë krijuar nga procesi i rrudhosjes tektonike të gjeosinklinaleve të përqëndrueshme gjatë orogjenezës alpine nëpër disa faza me paroksizëmnë oligo-miocen.  Vargmalet kanë drejtim të caktuar të shtrirjes, i cili përputhet me drejtimin e shtrirjes së rrudhave dhe shtresave.  Ky tip malesh karakterizohet për një lartësi të madhe dhe dhtrirje më të gjatë në rruzullin e Tokës (Pirinejtë, Atllasi, Alpet, Albanidet, Diaridet, Karpatet, Kaukazi, Himalajet, Kordileret, Andet, etj.)
Zhavorri

**Zhavori** është fundërresë e përbërë nga zalli dhe gurë të vegjël, me diametër nga 1 deri 10&nbsp;mm, të cilët pak a shumë janë të rrumbullakët dhe të lëmuar si rrjedhim i ndeshjës dhe fërkimit gjatë bartjes në shtratin e lumit ( në bregdet, bregliqen etj.). Nga prejardhja zhavorri mund të jetë : lumor, liqenor, akullnajor dhe i erës. Përdoret për ndërtim, për të shtruar udhët etj.
thumb|right|300px| Zhavori
Bryma

parapamje|199x199px|Brymë mbi dru dhe bimë
**Bryma** është lloj i reshje së ulët me strukturë prej kristaleve të akullit shumë të imëta, e ngjashme me borën, që formohet si shtresë shumë e hollë në sipërfaqen e tokës, mbi fletët e bimëve, mbi sendet e ftohta etj. Krijohet në pjesën e ftohët të vitit gjatë netëve të kthjellëta dhe të qeta, kur temperature e tokës zbret nën 0º C. me puqjen e avullit të ujit me tokën dhe sendet mbi të, avulli i ujit nga atmosfera kalon drejtpërdrejt në kristale të akullit (sublimohet), të cilat bien si reshje.

## Shiko edhe 
* Reshjet
* Dëbora
* Shiu
* Breshëri
* Lloha
* Vesa

## Lidhje të jashtme
Engjëll Ndocaj

** Engjëll Ndocaj **(Tiranë, 19 maj 1953). Gazetar dhe dokumentarist shqiptar. Djali i shkrimtarit dhe përkthyesit Filip Ndocaj, kreu studimet për gjuhë dhe letërsi në Universitetin e  Tiranës. Nisi punë si gazetar në Televizionin Shqiptar në maj të vitit 1981. Autor i mbi 100 dokumentarëve dhe qindra emisioneve televizivë.
Dezintegrimi radioaktiv

**Dezintigrimi radioaktiv** është një dukuri e rastësishme, e paparashikueshme, por, në pikëpamje statistikore, sjellja e një numri të madh atomesh mund të shprehet me përpikëri të lartë. Numri i dezintegrimeve në një mostër të materialit radioaktiv në njësi të kohës (des/s) është proporcional me numrin e atomeve të pranishme në mostër, Dezintigrimi radioaktiv është një proces të që mund të paraqitet me funksione matematikore eksponenciale dhe në teori është i "pafund", prandaj jetëgjatësia e një mase radioaktive shprehet me të ashtuquajturën "gjysmëjetë" që është intervali kohor, gjatë të cilit dezintegrohet gjysma e numrit të atomeve. Shënohet si t/2 dhe paraqet një nga karakteristikat kryesore fizike të një izotopi.
Sëndahstina

thumb|Pamje e Sëndahstinës
**Sëndahstinë**, *(Italisht: Santa Cristina Gela)*, është një fshat arbëresh në provincën e Palermos në Sicili.  Që nga 2007 Santa Cristina Gela kishte një popullsi të llogaritur prej 919.

Katundi është vënë te një raj, që ndodhet 651 metre mbì nivelin e detit, e cila është rreth 25 km llargu nga Palerma. Sëndastina është bashkësia arbëreshe më e vogèl dhe më e re të Siçilljës, themeluar nga disa banorë nga Horën e Arbëreshëvet, që më 31 tetor 1691 i lypën kryepeshkopit të Palermës të vendoseshën me familjet e tyre tek kjo toke. Ky grumbull i vogël vate tue u rritur e formoi një bashki e pavarur.

Më para komuniteti meshoj me ritin bizantin, tipik i arbëreshëve, pra la këtë traditë dhe mori atë latine për disa probleme politikë lidhur me pavarësinë nga Hora. Dëshmi e bashkëjetesësë së traditës siçilljane dhe arbërore i kemi gjatë periudhës së Kreshmëvet dhe të Javës së Madhe, ku njerëzit këndojnë në gjuhë arbëreshe këngën e Ringjalljes së Lazarit.

Aktivitetet ekonomike më të rëndësishme janë: bujqësia e blegtoria. Ndër prodhimet tipikë mund të permenden: buka, gjiza, dhjatht/udhoset, vajt ulliri e misht.
   
## Vendi 
Vendi i Sëndahstinës vjen nga tre territore.  E armiqësi e Santa Cristina emnak, e çiflig i Turdiepi dhe më së fundi e armiqësi e Pianetto.  Territori i këtij të fundit është e pasur me vreshta dhe ullishte dhe në fund të fundit është zona banimi.

## Historia 
Santa Cristina Gela, u themelua në fund të shekullit të 18 nga një grup prej katër familje nga Piana degli Albanesi me prejardhje Muzaka. 

Në 1890 e qark prifti i fshatit, Papas Gaetano Arkoleu, ceremoni e ndryshuar në masë të gjithanshëm nga Bizantin Latin ceremoni.

## Gjuha 
Santa Cristina Gela është një fshat që flet tri gjuhë, banorët e tij janë ekspert në Arbërisht dhe italiane dhe sicilian.  

## Produktet e kësaj horë 
Fshati është i kuzhinës tradicionale bujqësore dhe prodhimin e fshatit, e saj të prodhimit të drurit gatuar bukë është e njohur, është gjithashtu e eksportuara në ngjitur komunave.

Prodhimeve tjera lokale të cilat janë të suksesshme, janë 

* prodhimin e djathit :

 Italisht        Arbërisht       Shqip
 --------        ----------      -----
 Ricotta         Gjizë           Gjizë
 Pecorino        Udhos           Djathë
 Caciocavallo    Kashkaval        Kaçkavall

* ëmbëlsirat (cannoli, sfince me ricotta) dhe 
* fermat e mishit nga lokale (sidomos është i njohur me suxhuk kopër fara/likëngë).

## Katundarë nderi
*Françesko Muzaka (1852-1931), themelues i Lidhjes Kombëtare Shqiptare (1902), i cili bëri një kontribut të veçantë për lëvizjes për pavarësinë e Shqipërisë.

## Mbiemrat më të zakonshme 
Palermo, Cusimano, Bua, Cuccia, Criscione, Di Maggio, Dorangricchia, Filpi, Matesi, Matranga, Musacchia (Myzeqe), Polizzi, Rocca dhe Schirò.
Munxifsi

**Munxifsë** (arbërisht) (ose **Mezzojuso**, italisht) është një komunë në provincën e Palermos, në Siçili, Itali.

Fshati ndodhet pak kilometra prej një pylli të quajtur "Brinjë", shenja më e qartë e pranisë së shqiptarëve në këtë zonë.

Në 1448, Skënderbeu dërgoi Dhimitër Reres me një kontigjent ushtarësh në ndihmë të aleatit të tij, mbretit të Napolit, Alfonsi V, për të shtypur kryengritjet që përballonte nga rivalitetet me fisnikë të tjerë për fronin e Napolit. Alfonsi u dorëzoi për përdorim si kamp këtë fshat të braktisur shekuj më parë për shkak të plaçkitjeve nga pushtues arabë. Jo shumë kohë më vonë, me vdekjen e Skënderbeut, filloi eksodi i shqiptarëve në Itali, kryesisht në Mbretërinë e Napolit, për t'i shpëtuar pushtimit osman.
Këtu shqiptarët e rindërtuan dhe ripopulluan fshatin.

Sot popullsia arbëreshe është e papërfillshme.

## Personalitete
Në Mezzojuso jetoi e punoi Nikollë Filja, prift katolik i ritit bizantin dhe shkrimtar. Veprimtaria e tij është kryesish në shqip.