Arkitektura Longobarde

parapamje|Brendësia e Kishës së Santa Sofias, Benevento
**Arkitektura Longobarde** përbëhet nga bashkësia e veprave arkitekturore të realizuara gjatë sundimit të longobardëve (568-774), me qëndrim që në Italinë Jugore do të vijonte deri në shekullin e X-XI (Langobardia Minor) dhe të porositura nga mbretërit dhe dukët longobardë.

Veprimtaria arkitekturore e zhvilluar në Langobardia Maior në pjesën më të madhe ka humbur, më së shumti për shkak të rindërtimeve pasuese të ndërtesave të shenjta dhe profane të ndërtuara midis shekullit të VII dhe të VIII. Pjesërisht Tempullthi Longobard i Cividale del Friuli, i mbetur në shumicë e paprekur, ndërtesat civile dhe fetare të Pavias, Monzas apo vendeve të tjera janë rimodeluar gjerësisht në shekujt pasues. Akoma të plota mbeten vetëm pak ndërtesa, ose sepse të përfshira në zgjerimet pasuese - si Kisha e San Salvatores në Bresha -, ose sepse periferike dhe me përmasa modeste - si Kisha e Santa Maria foris portas në Castelseprio. 

Dëshmi më tepër besnike ndaj formës origjinale gjenden, përkundrazi, në Langobardia Minor. Në Salerno kapela palatine, tashmë pjesë e Kompleksit Arkeologjik të San Pietro a Corte, ishte salla e fronit të Arekit II në brendësi të pallatit të ndërtuar nga ai në shekullin e VIII mbi mbetjet e një strukture termale romake. Në Benevento ruhen Kisha e Santa Sofias, një pjesë e gjerë e mureve dhe Rocca dei Rettori, shembujt e vetëm të mbijetuar nga arkitektura ushtarake longobarde, ndërsa dëshmi të tjera janë ruajtur në qendra më të vogla të Dukatin e Beneventos dhe Spoletos.

Një bashkësi prej shtatë vendesh të dendura në dëshmi arkitekturore, pikturore dhe skulptorore të Artit Longobard, të përfshira në vargun e vendeve "I Longobardi in Italia. I luoghi del potere (568-774 d.C.)", është futur në Listën e vendeve të trashëgimisë botërore të UNESCO-s në qershor 2011.

## Konteksti historik 
[parapamje|majtas|389px|Zotërimet longobarde  [740, në shtrirjen maksimale]]
Të mbërritur në Itali në vitin 568, longobardët nuk do të arrinin kurrë ta pushtonin tërësisht Gadishullin Italik dhe mbretëria e tyre mbeti gjithmonë e ndarë në dy zonë qartësisht të dallueshme: Langobardia Maior, përkuese me Italinë e sotme Veriore deri në Tushia dhe më ngushtësisht të kontrolluar nga mbretërit e vendosur në Pavia, dhe Langobardia Minor, në Italinë Qedrore dhe Jugore. Për më tepër mbretëria ishte e ndarë në dukate të ndryshme, prirjet autonomiste të të cilëve do të vazhdonin deri në rënien e mbretërisë (774), megjithëse në rënie progresive në favor të pushtetit qendror. Fragmentimit të pjesshëm politik, gjithësesi, nuk i përkon një mungesë homogjeniteti kulturor: shoqëria longobarde i ruajti karakteristikat dhe vijat evoluese të përbashkëta në të gjithë territoret, duke favorizuar zhvillimin e një arti me veçori të dallueshme  të përbashkëta.

Afrimi progresiv midis sunduesve të rinjë longobardë dhe popullsive vendase, paralel me përzierjen e hierarkive shoqërore, do të favorizohej nga proçesi i konvertimit në krishtërimin kanonik të nisur nga Dinastia Bavareze që do të arrinte në shekullin e VIII në një integrim që, megjithëse kurrë i plotë, mundësoi pjesëmarrjen e të dyja komponenteve të mbretërisë në zhvillimin e Artit Longobard, sa e bën shpesh të pamundur të dallosh origjinën etniko-kulturore të artistëve.

Zhvillimi artistik i arkitekturës fetare, civile dhe ushtarake longobarde përjetoi ndikime të shumta nga traditat e tjera evropiane: veçanërisht do të ndikohej nga raportet, fillimisht nga prejardhja e modeleve dhe në vijim nga kontaminimi drejtë formave të reja dhe origjinale espresive, me traditën paleokristiane të Romës dhe me atë bizantine të afermuar në Ravenë. Në kontekstin evropian, funksion të ngjashëm modeli dhe pikë referimi patën raportet politike, por edhe artistike dhe kulturore, me Perandorinë Bizantine, ndërsa me mbretërinë franke fluksi i njohurive dhe stilemave pati më tepër drejtim të anasjelltë.

I rëndësishëm, në kuadrin fetar që nxitja e dhënë nga sovranë të ndryshëm longobardë (Teodolinda, Liutprandi, Desideri) në themelimin e manastireve, instrumente në të njëjtën kohë të kontrollit politik të territorit dhe të ungjillizimit në kuptimin kanonik të të gjithë popullsisë së mbretërisë. Midis manastireve të themeluara gjatë periudhës longobarde, spikat Abacia e Bobios, e themeluar nga Shën Kolombani.

## Veçori 
[parapamje|379px|Një pjesë e mureve të Beneventos në Portën Arsa, porta [Arkitektura Romake|romake përgjatë Via Appia e përfshirë në ndërtimin pasues ushtarak longobard]]
Ndërtesat më të vjetra të ngritura në periudhën longobarde në Itali dhe në veçanti në kryeqytetin e mbretërisë, Pavia, në pjesën më të madhe janë shkatërruar ose janë modifikuar gjerësisht në periudhat pasuese; megjithatë, është e mundur të identifikohet një prirje zhvillimi në drejtim antiklasike nëpërmjet mbetjeve të paktë akoma të dukshme dhe disa rindërtime grefike. Kisha e shkatërruar paveze e Santa Maria alle Pertiche paraqiste, për shembull, një plan tipikisht romak – tetëkëndor me deambulator dhe rreth të brendshëm kolonash -, por trupi shumë i lartë qendror përbënte një strukturë tërësisht të pashembullt.

Në të njëjtën mënyrë, pagëzimorja e San Giovanni ad Fontes e Lomellos shënoi shkëputjen nga kompaktësia paleokristiane nëpërmjet vertikalizmit të tetëkëndëshit qendror.

Midis shekullit të VII dhe të VIII Arkitektura Longobarde do të evoluonte në një drejtim origjinal: u rregjistrua një rimëkëmbje e interesit rreth aritit klasik, siç dëshmojnë referime të shumta ndaj shprehjeve artistike të zonës mesdhetare. Gërshetimi i modeleve të ndryshme, ndonjëherë edhe në mënyrë kontradiktore dhe zhvillimi i teknikave të reja ndërtimore do të kulminonin në ndërtime të ngritura gjatë mbretërimit të Liutprandit (712-744), në veçanti në Cividale del Friuli. Longobardët do ti përmirësonin me kalimin e kohës të raporteve me nënshtetasit e tyre romanikë dhe do të tregonin një shtysë drejtë një rilindjeje kulturore;

Nxitje të veçantë morën në këtë periudhë themelimi i manastireve, qoftë si shfaqje e besimit të financuesit, qoftë si krijim i vendeve të strehimit për të mirat dhe, ndonjëherë, vetë personat që vendosnin themelimin e tyre. Mbreti Desider (756-774), i imituar nga dukë të shumtë, do ti jepte prirjeve të tilla një shtysë, duke promovuar sipërmarrje ambicioze arkitekturore, që nuk gjenjë krahasim në Evropën e asaj periudhe. Me plan rrethor, kishte një deambulator që formonte një unazë, të kufizuar nga gjashtë kolona. Trupi qendror, në dallim nga bazilika të tjera me plan rrethor si ato të Kostandinopojës apo Ravenës, ishte tepër i lartë dhe qe referenca më e afërt për arkitekturat pasuese, si Kapela Palatine e Akenit apo Kisha e Santa Sofias në Benevento. ndërsa elemente arkitekturore të Periudhës Longobarde ruhen në Kishën e San Giovanni Domnarum (e themeluar nga mbretëresha Gundeperga në vitin 654) dhe në Manastirin e San Felice-s, të themeluar nga Desideri rreth vitit 760. Kisha e San Marinos, e themeluar nga mbreti Astulf midis viteve 749 dhe 756 (në të cilën pastaj do të varrosej), ruan nga ndërtesa origjinale pjesë të mureve dhe absidës, ndërsa në brendësi të saj gjenden fragmente plutejsh dhe një mbishkrim i priftit Gisulf nga shekulli VIII.

Mbetjet e mangëta të Periudhës Longobarde të Bazilikës së San Pietro in Ciel d'Oro, e ndërtuar sipas traditës nga Liutprandi për të bujtur mbetjet mortore të Shën Agustinit dhe tërësisht e rindërtuar midis shekullit të XI dhe të XII, ashtu si dhe Bazilika e San Michele Maggiore (e themeluar nga mbreti Grimuald), Manastiri i Santa Maria Tedotes (themeluar nga mbreti Kunipert midis viteve 679 dhe 700) dhe të Palazzo Reale, ndërtesa kryesore civile e Arkitekturës Longobarde, e shkatërruar në shekullin e XI. Tërësisht të humbura janë ndërtesat longobarde të Manastirit të San Salvatores, themeluar nga mbreti Ariperti I në vitin 657.

### Monza 
Qyteti i Monzës u përdor si kryeqytet veror i mbretërisë, mbi të gjitha me nxitjen e Teodolindës, mbretëreshë e longobardëve nga viti 589 deri në vitin 626. Sovrania do të ndërtonte një pallat mbretëror si rezidencë verore dhe i bashkangjiti një kapelë palatine kushtuar Shën Gjon Pagëzorit ( 595). Shpej oratori u zgjerua dhe shndërrua në një bazilikë, kushtuar po Gjon Pagëzorit, që në vitin 603 ishte pa dyshim tashmë e shenjtëruar, sa që abati Secondo di Non mundi të pagëzonte të birin e Teodolindës dhe Agilulfit, trashëgimtarin e fronit, Adalualdin. Pallati dhe bazilika do të shkatërroheshin tërësisht midis shekullit të XIII dhe të XIV për ti bërë vend ndërtimit të Katedrales së tanishme të Monzës; nga ndërtesat longobarde kanë mbetur vetëm pak materiale ndërtimore dhe një kullë e përfshirë në absidën e katedrales së tanishme. Burime të shkruara dëshmojnë se bazilika ishte me tre navata dhe e paraprirë nga një atrium kuadriportik.

### Kastelseprio 
E shkatërruar midis viteve 1490 dhe 1492, edhe kompleksi i shenjtë i San Giovanni-t të Torinos nga kardinali Domenico Della Rovere, aktualisht dëshmia kryesore arkitekturore longobarde e Neustrisë jashtë Pavias është zona arkeologjike e Kastelseprios (Vareze), qytezë e vjetër, e braktisur longobarde. Në vijim të shkatërrimit të zhvilluar nga viskontët në fundin e shekullit të XIII, të fortesës kodrinore longobarde, shembull i lidhjes së drejtpërdrejtë me arkitekturën ushtarake romake të *castrum*, mbeten vetëm disa gjurmë arkeologjike, që megjithatë lejojnë të identifikohet një ind banimi që dëshmon ripërdorimin longobard të çitadelës së mëparshme romake dhe një rrethim imponues me mure.

Akoma e plotë është nga ana tjetër Torrionja, në krye të mureve rrethuese; e ndërtuar me material të rekuperuar nga *castrum* romak, i përket ndoshta Periudhës së Ostrogotëve dhe në periudhën e vonë longobarde do të bashkangjitej me manastirin, që do të zinte katin e parë dhe të dytë si vendvarrim dhe orator. Në këtë fazë bëjnë pjesë afresket, pjesërisht të ruajtur, që paraqesin badesën Aliperga dhe një Jezus midis shenjtësh dhe apostujsh

Në Rogno, në Val Camonica, Kisha e Santo Stefano Protomartire ruan façatën longobarde që i përket shekullit të VII, pastaj të përfshirë në rimodelimet pasuese. Gjurmët e mbetura lejojnë të identifikohet një portal me hark të plotë, i hapur me tulla në façatën prej guri, të kryesuar nga tre dritare (njëra prej të cilave në vijim e mbyllur me mur), edhe ato me harqe të plota dhe me tulla, përkrahë dhe me përmasa të njëllojta.

### Breshia 
Midis monumenteve longobarde të Breshas, për vlerën arkitektonike spikat Kompleksi konventual i Santa Giulia-s, që përfshin Kishën e San Salvatores. Manastiri, i themeluar në vitin 753 nga mbreti Desider (atëherë akoma dukë i Breshias) dhe nga gruaja e tij, Ansa, që vunën në krye të kompleksit bijën Anselperga si badesë të parë, edhe pse do të rimodelohej dhe pasurohej gjerësisht në shekujt pasues, sa që stilit karakteristik longobardë do ti shtoheshin tipologji të tjera të shumta arkitekturore, përveç afreskeve të Paolo da Caylina. Nga bërthama origjinale ruhet struktura me tre navate të ritmuara nga kolona dhe kapitele pjesërisht të periudhës klasike dhe ripërdorur në ndërtesën e re, pjesërisht të prodhimit bizantin, dhe pjesërisht krijime origjinale *in loco*. Kisha me transeptin me tre absida, ishte dekoruar tërësisht nga stuko dhe afreske, sa përbënin me Tempullthin e Cividales një nga aparatet më të pasura dhe të ruajtura më mirë të zbukurimeve Mesjetës së Hershme. Në pjesën më të madhe të humbura, dekorimet e kriptës, edhe ajo me tre absida, pjesorisht ruahet korredi liturgjik prej mermeri.

### Cividale 
Një nga monumentet më të shquar dhe më mirë të ruajtur të Arkitekturës Longobarde gjendet në Cividale, kryeqendër e dukatit të rëndësishëm të Friulit, dhe i ashtuquajturi Tempullth Longobard. Dëshmi e Rilindjes Liutprandease, do të ndërtohej rreth mesit të shekullit të VIII, me gjasa me nismë të Astulfit (duka i Friulit nga viti 744 deri në vitin 749 dhe mbret i longobardëve nga viti 749 deri në vitin 756) si kapelë palatine, në vendin ku dikur ngrihej Gastaldia. Kur kjo e fundit do të shndërrohej në manastir tempullthi do të merte emërtimin "oratorio di Santa Maria in Valle".

Përbëhet nga një sallë me plan katror, me presbiter nën një lozhatë me tre kampata me voltë barrelë paralele. Krahu perëndimor ishte faqja e vjetër e hyrjes dhe ku gjenden mbetje të rëndësishme të një dekorimi të jashtëzakonshëm me stuko dhe afreske; në *frizë* në nivelin e sipërm, të mbivendosur lirisht ndaj elementeve arkitekturore të ndërtesës, si dritare, spikasin gjashtë figara në reliev shenjtoresh, në stuko, të ruajtura jashtë zakonisht mirë. Absida fillimisht kishte mozaikë, por tashmë nuk kanë mbetur gjurmë të dekorimit.

Gati tërësisht i humbur, po në Cividale, është Kompleksi Ipeshkvnor që i përket patriarkut Kallisto, që në vitin 737 kishte spostuar selinë ipeshkvnore nga Akuileja në Cividale,

Rocca dei Rettori ishte fortifikimi më i lartë i citadelës së Beneventos; nga Periudha Longobarde mbetet *Torrione-ja* këndore, ndërsa pjesa tjetër e këhtjellës është pasojë e rimodelimeve pasuese. E lartë 28&nbsp;metra, *Torrione-ja* ka plan poligonal dhe në faqet e saj dallohen gurë të ndryshëm me prejardhje nga ndërtesa të Periudhës Romake. Së jashtmi hapen dritare bifore ogivale, ndërsa mbi tarracë ngrihen dy kullëza.

parapamje|379px|Façata e Bazilikës së Santa Maria di Cubulteria (Alvignano)
#### Qendra minore të Dukatit të Beneventos 
Në afërsi të Beneventos, në Alvignano, Bazilika e Santa Maria di Cubulteria është një shembull i sintezës midis stilemave longobarde dhe stilemave bizantine: e ndërtuar midis shekullit të VIII dhe të IX mbi mbetjet e një tempulli romak, ka tre navata të ritmuara nga shtylla tullash të kryesuara nga harqe të plota. Brendësia, skajshmërisht lineare, mbyllet nga një absidë e verbër gjysmë rruzullore, ndërsa së jashtmi façata e shtyllëzuar karakterizohet nga një protir dhe nga portale dh dritare monofore me hark të plotë, po tërësisht në tulla.

Në territorin e Dukatit të Beneventos ngrihej edhe Faltorja e San Michele Arcangelo, e ndërtuar para mbërritjes së longobardëve, por e përshtatur nga ata si faltore kombëtare duke nisur nga pushtimi i tyre i Garganos, në shekullin e VII. Pas konvertimit në krishtërimin kanonik, luftëtarët gjermanikë do t’i rezervonin një adhurim të veçantë Kryeëngjëllit Mikel, të cilit i atribuan virtyte luftëtare dikur të adhuruara në perëndisë gjermanike Odin,

### Spoleto 
parapamje|majtas|312px|Presbiteri i Kishës së San Salvatores (Spoleto)
Në Spoleto, seli e një tjetër dukati të madh të *Langobardia Minor*, frymëzimi monumental i dukëve longobardë u shfaq në rimodelimin e Kishës së San Salvatores, tashmë bazilikë paleokristiane e shekullit të IV-të V dhe gjerësisht e rinovuar në shekullin e VIII. Me tre navata, ka një presbiter tripjesësh të mbuluar nga një voltë me bazë tetëkëndore; brendësia e ka humbur dekorimin origjinal me stuko dhe pikturat, por ruan trabeacionin e pasur me frizë dorike, të vendosur mbi kolona gjithashtu dorike (në navatë) ose të korintike (në presbiter). Nga façata origjinale e shekullit të VIII, e ritmuar nga lezena dhe e ndarë në dy rende nga një kornizë, e ka humbur dekorimin e pasur, përveç kornizave të dritareve dhe tre portaleve të skalitura me motive klasike. ku gjenden dëshmitë më të mira (megjithëse fragmentare) të Pikturës Longobarde në Salerno. 

## Shiko gjithashtu 
* Arti Ravenas
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Arti paleokristian
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arkitektura Paleokristiane
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Dyndjet Barbare
* Mbretëritë Barbare
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arti Mesjetar
* Arkitektura Mesjetare
* Arti Anglo-Sakson
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Asturiane
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Arti Longobard
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Varangianët
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Romaniku i Parë
* Arti Romanik
* Arti gotik
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Gjermanikët
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Longobardët
* Mbretëria e Longobardëve
* Lista e mbretërve frankë
* Gotët
* Visigotët
* Ostrogotët
* Vandalët
* Teutonët
* Skithët
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arkitektura Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vardariotai
* Domus
* Goto-grekët
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Llaçi romak
* Masakra e Latinëve
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Portretizimi Romak
* Prokopi i Çezaresë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak
* Ura romake
* Urbanistika Romake

## Citime fundore 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 
* *Italia Langobardorum. Centri di potere e di culto (568-774 d.C.)*, kandidatura për tu futur në Listën e trashëgimisë botërore të njerëzimit UNESCO:
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
*