Historia e bujqësisë në Skoci

[parapamje|Një fushë elbi në Brotherstone Hill në jug në kufijtë [skocez]]
**Historia e bujqësisë në Skoci** përfshin të gjitha format e prodhimit të fermave në kufijtë modernë të Skocisë, nga epoka parahistorike deri në ditët e sotme.

Toka e mirë e punueshme dhe baritore e Skocisë gjendet kryesisht në jug dhe lindje të vendit. Reshjet e dendura, era dhe spërkatja e kripës, në kombinim me tokën e hollë dhe kullotjen e tepërt, i bënë shumicën e ishujve perëndimorë pa pemë. Terreni shpesh e bën të vështirë komunikimin e brendshëm tokësor, duke inkurajuar një rrjet bregdetar. Në periudhën neolitike, rreth 6000 vjet më parë, ka dëshmi të vendbanimeve të përhershme dhe bujqësisë.  Dy burimet kryesore të ushqimit janë gruri dhe qumështi i lopës. Nga epoka e bronzit, toka e punueshme u përhap në kurriz të pyjeve. Që nga epoka e hekurit, kishte kalatë kodrinore në Skocinë jugore të lidhura me kreshtat dhe tarracat e kultivimit dhe fushat pjellore tashmë ishin shfrytëzuar dendur për bujqësi. Gjatë periudhës së pushtimit romak të Britanisë, pati një ri-rritje të pemëve që tregon një reduktim të bujqësisë.

Mesjeta e hershme ishte një periudhë e përkeqësimit të klimës, duke rezultuar që më shumë toka të bëheshin joproduktive. Fermat e vetë-mjaftueshme bazoheshin rreth një shtëpie të vetme ose një grupi të vogël shtëpish. Tërshëra dhe elbi rriteshin më shumë se drithërat e tjerë, dhe bagëtia ishte kafsha më e rëndësishme e zbutur. Nga shek. 1150-1300, verat e ngrohta të thata dhe dimrat më pak të ashpër lejojnë kultivimin në lartësi më të mëdha dhe e bëjnë tokën më produktive. Sistemi i bujqësisë në fushë dhe jashtë fushës mund të jetë futur me feudalizëm që nga shekulli i dymbëdhjetë. Nga periudha e mesjetës së vonë, pjesa më e madhe e bujqësisë bazohej në fermtoun e Ultësirës ose Baile në Malësi. Këto ishin vendbanime të një grushti familjesh që së bashku kultivonin një zonë të përshtatshme për dy ose tre skuadra parmendash, të organizuara në platforma të drejtuara. Pjesa më e madhe e lërimit bëhej me një parmendë të rëndë prej druri me këllëf hekuri, të tërhequr nga qetë. Ekonomia rurale lulëzoi në shekullin e trembëdhjetë dhe menjëherë pas Vdekjes së Zezë ishte ende e gjallë, por në vitet 1360 pati një rënie të rëndë të të ardhurave që u pasua nga një rimëkëmbje e ngadaltë në shekullin e pesëmbëdhjetë. 

Ndërsa dallimet feudale ranë në epokën e hershme moderne, urdhrat kryesorë të zotërimit të tokave, ose trashëgimtarët, ishin zogjtë dhe burrat. Të tjerë me të drejta pronësie përfshinin bujq dhe qiramarrës të lirë. Shumë të rinj u larguan nga shtëpia për t'u bërë shërbëtorë shtëpiake dhe bujqësore. Epoka e hershme moderne pa gjithashtu ndikimin e Epokës së Vogël të Akullnajave, duke bërë të nevojshme dërgimin e sasive të mëdha të grurit nga Balltiku. Nën Commonwealth, vendi ishte relativisht i tatueshëm, por fitoi akses në tregjet angleze. Pas Restaurimit, detyrimet doganore me Anglinë u rivendosën. Kushtet ekonomike ishin përgjithësisht të favorshme, pasi pronarët e tokave promovuan lëvrimin dhe blegtorinë më të mirë. Dekada e fundit e shekullit të shtatëmbëdhjetë pa një rënie, e ndjekur nga korrjet e dështuara të "shtatë viteve të këqija", por këto mungesa do të jenë të fundit të llojit të tyre. Pas Bashkimit të vitit 1707, pati një përpjekje të vetëdijshme për të përmirësuar bujqësinë midis zotërinjve dhe fisnikërisë. Rrethimi zhvendosi sistemin e platformës së drejtimit dhe kullotën e lirë. Pastrimi i ultësirës që rezultoi pa u larguar me forcë qindra mijëra fermerë dhe fermerë qiramarrës nga Skocia qendrore dhe jugore. Pastrimi i mëvonshëm i Malësisë pa shpërnguljen e një pjese të madhe të popullsisë së Malësisë pasi tokat ishin të rrethuara për kultivimin e deleve. Ata që mbetën shumë tani ishin fermarë, që jetonin në ferma shumë të vogla, të marra me qira me mandat të pacaktuar, të varura nga leshterikët, peshkimi, tjerrja e lirit dhe shërbimi ushtarak. Skocia pësoi krizën e saj të fundit të madhe të jetesës kur plaga e patates arriti në malësi në 1846.

Në shekullin e njëzetë, bujqësia skoceze u bë e ndjeshme ndaj tregjeve botërore. Pati rritje dramatike të çmimeve në Luftën e Parë Botërore, por një rënie në vitet 1920 dhe 1930, e ndjekur nga më shumë rritje në Luftën e Dytë Botërore. Në vitin 1947 u prezantuan rishikimet vjetore të çmimeve në një përpjekje për të stabilizuar tregun. Kishte një shtysë në bujqësinë e Mbretërisë së Bashkuar drejt prodhimit më të madh deri në fund të viteve 1970, duke rezultuar në bujqësi intensive dhe rritje të mekanizimit. MB iu bashkua Komunitetit Ekonomik Evropian në vitin 1972. Disa sektorë u bënë të zbatueshëm vetëm me subvencione. Një seri reformash në Politikën e Përbashkët Bujqësore nga vitet 1990 u përpoqën të kontrollonin mbiprodhimin, të kufizonin stimujt për bujqësi intensive dhe të zbusnin dëmin mjedisor. U shfaq një strukturë e dyfishtë fermash me ferma të mëdha tregtare dhe prona të vogla të pluralizuara dhe të larmishme.

## Gjeografia dhe klima
parapamje|Harta e tokës në dispozicion në Skocinë e hershme mesjetare.
Skocia është afërsisht gjysma e madhësisë së Anglisë dhe Uellsit, por ka afërsisht të njëjtën sasi të vijës bregdetare. Ajo ka vetëm një të pestën dhe një të gjashtën e sasisë së tokës së punueshme ose të mirë baritore (nën 60 metra (200 ft) mbi nivelin e detit), pjesa më e madhe e së cilës ndodhet në jug dhe në lindje. Kjo e bën bujqësinë baritore dhe peshkimin faktorët kryesorë margjinalë në ekonominë paramoderne. Pozicioni i tij në Atlantik lindor shkakton reshje shumë të mëdha: në fund të shekullit të njëzetë rreth 700 centimetra (280 in) në vit në lindje dhe mbi 1000 centimetra (390 in) në perëndim. Kjo inkurajoi përhapjen e torfe batanije, aciditeti i të cilit, i kombinuar me nivelet e larta të erës dhe spërkatjes së kripës, i bëri shumicën e ishujve perëndimorë pa pemë. Ekzistenca e kodrave, maleve, rërave të gjalla dhe kënetave e vështirësuan bujqësinë dhe komunikimin e brendshëm.
## Parahistoria
Ndonjëherë gjatë periudhës së fundit ndërglaciale (130,000–70,000 pes) Evropa kishte një klimë më të ngrohtë se sa është sot, dhe njerëzit e hershëm mund të kenë shkuar në Skoci, megjithëse arkeologët nuk kanë gjetur asnjë gjurmë të kësaj. Më pas, akullnajat përshkuan pjesën më të madhe të Britanisë dhe vetëm pasi akulli u tërhoq, Skocia u bë përsëri e banueshme, rreth vitit 9600 pes. Fushimet e gjuetarëve-mbledhësve të Mesolitit formuan vendbanimet e para të njohura dhe arkeologët kanë datuar një kamp pranë Biggarit rreth vitit 8500 pes. Vende të tjera të shumta të gjetura përreth Skocisë krijojnë një pamje të njerëzve që përdorin varka shumë të lëvizshme që bëjnë vegla nga kocka, guri dhe brirët. Shtëpia më e vjetër për të cilën ka prova në Britani është struktura ovale e shtyllave prej druri të gjetura në South Queensferry pranë Firth of Forth, që datojnë nga periudha e Mesolitit, rreth 8240 pes. 
parapamje|Shtëpitë në Knap të Howar, duke demonstruar fillimin e bujqësisë së vendosur në Skoci|left Në periudhën neolitike, rreth 6000 vjet më parë, ka dëshmi të vendbanimeve të përhershme dhe bujqësisë. Kjo përfshin shtëpinë prej guri të ruajtur mirë në Knap of Howar në Papa Westray, që daton rreth vitit 3500 pes dhe fshati i shtëpive të ngjashme në Skara Brae në West Mainland, Orkney nga rreth 500 vjet më vonë. Dëshmitë e bujqësisë parahistorike përfshijnë parcela të vogla toke të përmirësuara, me kufij të thjeshtë guri. Në Shetland këto janë gjetur nën torfe dhe në kontinent ato janë të lidhura me fushat e kairn (grumbullave të shkëmbinjve që janë pastruar nga fushat). Dëshmitë arkeologjike të polenit, qeramikës, vendbanimeve dhe mbetjeve njerëzore tregojnë se dy burimet kryesore të ushqimit ishin gruri dhe qumështi i lopës, në një model që ndoshta mbeti konstant deri në Mesjetën e Lartë. Ekzistojnë gjithashtu disa dëshmi të kufizuara të kultivimit të lirit nga kjo periudhë.

Që nga fillimi i epokës së bronzit, rreth 2000 pes, analizat e gjera të Loch Black në Fife tregojnë se toka e punueshme u përhap në kurriz të pyjeve. Që nga epoka e hekurit, duke filluar në shekullin e shtatë pes, si kudo në shekullin e Evropës, kalatë kodrinore u prezantuan për herë të parë. Disa nga këto kalatë në Skocinë jugore janë të lidhura me kreshtat kultivuese dhe tarraca. Mbi 400 terrene jugore, ndërtime të vogla nëntokësore, janë zbuluar në Skoci, shumë prej tyre në juglindje, dhe megjithëse pak janë datuar, ato që kanë sugjeruar një datë ndërtimi në shekullin e dytë ose të tretë të erës sonë. Ato zakonisht gjenden pranë vendbanimeve (kornizat prej druri të të cilave janë shumë më pak të ruajtura mirë) dhe mund të kenë qenë për ruajtjen e produkteve bujqësore që prishen. Fotografia ajrore zbulon sisteme të gjera prehistorike në terren që qëndrojnë në themel të kufijve ekzistues në disa zona të ultësirës, ​​duke sugjeruar se fushat pjellore tashmë ishin shfrytëzuar dendur për bujqësi. Gjatë periudhës së pushtimit romak të asaj që është sot Anglia veriore, dhe përparimeve të herëpashershme në Skocinë Jugore, pati ri-rritje të thuprës, lisit dhe lajthisë për pesë shekuj, duke sugjeruar se pushtimet romake patën një ndikim negativ në popullsinë vendase dhe shtrirja e bujqësisë.
## Mesjeta
Mesjeta e hershme ishte një periudhë e përkeqësimit të klimës, me një rënie të temperaturës dhe një rritje të reshjeve, duke rezultuar në rritjen e tokës joproduktive. Me mungesë të lidhjeve të rëndësishme të transportit dhe tregjeve më të gjera, shumica e fermave duhej të prodhonin një dietë të vetë-mjaftueshme me mish, produkte qumështi dhe drithëra, të plotësuara nga grumbullimi i gjahtarëve. Dëshmitë e kufizuara arkeologjike tregojnë se në të gjithë Britaninë Veriore bujqësia bazohej rreth një shtëpie të vetme ose një grupi të vogël prej tre ose katër shtëpish, secila ndoshta përmban një familje bërthamore, me përshkrime të farefisnisë që mund të ishin të zakonshme midis shtëpive dhe vendbanimeve fqinje, duke reflektuar ndarjen e tokës nëpërmjet trashëgimisë. Klima ishte më e favorshme për tërshërën dhe elbin sesa për misrin. Dëshmitë e eshtrave tregojnë se bagëtia ishte kafsha më e rëndësishme e zbutur, e ndjekur nga derrat, delet dhe dhitë, ndërsa shpendët e zbutur ishin shumë të rrallë. Gjatë periudhës c. 1150-1300, verat e ngrohta të thata dhe dimrat më pak të ashpër të periudhës së ngrohtë mesjetare lejuan kultivimin në lartësi shumë më të mëdha mbi nivelin e detit dhe e bënë tokën më produktive.[20] Bujqësia e punueshme u rrit ndjeshëm, por ishte akoma më e zakonshme në zonat e ulëta sesa në zonat e larta si malësitë, Galloway dhe malësitë jugore.
## Referimet