Havai

[thumb|250px|image_skyline nga kryeqyteti [Honolulu]]

**Havai** apo **Hawaii** (Havaisht: *Hawaiʻi*) është një shtet në Shtetet e Bashkuara Perëndimore, i vendosur në Oqeanin Paqësor. Është i vetmi shtet i SHBA-së jashtë Amerikës së Veriut, i vetmi shtet që është një arkipelag dhe i vetmi shtet në tropikët. Hawaii është gjithashtu një nga disa shtete të SHBA-së që ishin kombe të pavarura përpara se të anëtarësoheshin në Bashkim.

Hawaii përfshin pothuajse të gjithë arkipelagun Havai, 137 ishuj vullkanikë që përfshijnë 1500 milje (2400 km) që janë fizikisht dhe etnologjikisht pjesë e nënrajonit polinezian të Oqeanisë. Vija bregdetare e oqeanit të shtetit është rrjedhimisht e katërta më e gjatë në SHBA, me rreth 750 milje (1210 km). Tetë ishujt kryesorë, nga veriperëndimi në juglindje, janë Niihau, Kauai, Oahu, Molokai, Lānai, Kahoolawe, Maui, dhe Hawaii, sipas të cilit shteti është emëruar; shpesh quhet "Ishulli i Madh" ose "Ishulli Hawaii" për të shmangur ngatërrimin me shtetin ose arkipelagun.

Nga 50 shtetet e SHBA-së, Hawaii është i teti më i vogël në sipërfaqe dhe i 11-ti më pak i populluar, por me 1.4 milionë banorë renditet i 13-ti për nga dendësia e popullsisë. Dy të tretat e popullsisë jeton në O'ahu, ku ndodhet kryeqyteti i shtetit dhe qyteti më i madh, Honolulu. Hawaii është ndër shtetet më të ndryshme të vendit, për shkak të vendndodhjes së saj qendrore në Paqësor dhe mbi dy shekuj të migrimit. Si një nga vetëm gjashtë shtetet me shumicë të pakicës, ai ka të vetmin pluralitet aziatik amerikan të vendit, komunitetin e tij më të madh budist dhe përqindjen më të madhe të njerëzve shumëracë. Rrjedhimisht, është një tenxhere unike e shkrirjes së kulturave të Amerikës së Veriut dhe Azisë Lindore, përveç trashëgimisë së saj indigjene havajane.

I vendosur nga polinezianët diku midis viteve 1000 dhe 1200 të es, Hawaii ishte shtëpia e shumë krerëve të pavarur. Në vitin 1778, eksploruesi britanik James Cook ishte i pari i njohur jo-polinezian që arriti në arkipelag; Ndikimi i hershëm britanik pasqyrohet në flamurin shtetëror, i cili mban një Union Jack. Një fluks eksploruesish, tregtarësh dhe gjuetarësh balenash evropianë dhe amerikanë mbërriti menjëherë pas kësaj, duke futur sëmundje që shkatërruan komunitetin indigjen dikur të izoluar. Hawaii u bë një mbretëri e bashkuar, e njohur ndërkombëtarisht në 1810, duke mbetur e pavarur derisa biznesmenët perëndimorë përmbysën monarkinë në 1893; kjo çoi në aneksimin nga SHBA më 1898. Si një territor i SHBA-së me vlerë strategjike, Hawaii u sulmua nga Japonia më 7 dhjetor 1941, gjë që i solli asaj rëndësi globale dhe historike dhe kontribuoi në hyrjen vendimtare të Amerikës në Luftën e Dytë Botërore. Hawaii është shteti më i fundit që iu bashkua Bashkimit, më 21 gusht 1959. Në vitin 1993, qeveria e SHBA-së kërkoi zyrtarisht falje për rolin e saj në përmbysjen e qeverisë së Hawaii, e cila nxiti lëvizjen e sovranitetit të Hawaii.

I dominuar historikisht nga një ekonomi plantacionesh, Hawaii mbetet një eksportues kryesor bujqësor për shkak të tokës së tij pjellore dhe klimës unike tropikale në SHBA. Ekonomia e saj është diversifikuar gradualisht që nga mesi i shekullit të 20-të, me turizmin dhe mbrojtjen ushtarake duke u bërë dy sektorët më të mëdhenj. Shteti tërheq turistë, sërfistët dhe shkencëtarët nga e gjithë bota me peizazhet e tij të larmishme natyrore, klimën e ngrohtë tropikale, bollëkun e plazheve publike, rrethinat oqeanike, vullkanet aktive dhe qiellin e pastër në Ishullin e Madh. Hawaii pret flotën amerikane të Paqësorit, komanda më e madhe detare në botë, si dhe 75,000 punonjës të Departamentit të Mbrojtjes.

## Etimologjia
Shteti i Hawait e ka marrë emrin nga emri i ishullit të tij më të madh, Hawaiʻi. Një shpjegim i zakonshëm havajane i emrit të Hawaiʻi është se ai u emërua për Hawaiʻiloa, një figurë legjendare nga miti havajan. Thuhet se ai i kishte zbuluar ishujt kur ata u vendosën për herë të parë.

Fjala *Hawaiʻi* në gjuhën havajane është shumë e ngjashme me *Sawaiki* Proto-Polineziane, me kuptimin e rindërtuar "atdhe". Sipas gjuhëtarëve Pukui dhe Elbert, "diku tjetër në Polinezi, Hawaiʻi ose një i afërm është emri i botës së krimit ose i shtëpisë stërgjyshore, por në Hawaii, emri nuk ka kuptim".

## Gjeografia
Këtu janë tetë ishuj, shtatë prej tyre janë të banuara.
*'''Ishulli Hawai'i** është ishulli më i madhi në Hawaii me sipërfaqe 4.028 milje katrorë (10,430 km2). Lartësi e kësaj ishulli është 4.205 metra.
***Mahui* është ishulli i dytë i madh në Hawaii me sipërfaqe 727.2 milje katrorë (1.838 km2). Mahui është i 17-ti me sipëfaqe prej ishujve tjerë në Amerikë.
**'O'ahu''' është ishulli i tretë i madh në Hawaii me sipërfaqe 596.7 milje katrorë (1.545.4 km2). O'ahu është i 20-ti me sipërfaqe prej ishujve tjerë në Amerikë.
*'''Kaua'i''' është ishulli i katërt i madh në Hawaii me sipërfaqe 552.3 milje katrorë (1.420.5 km2). Kaua'i është i 21-ti me sipërfaqe prej ishujve tjerë në Amerikë.
*'''Moloka'i''' është ishulli i pestë i madh në Hawaii me sipërfaqe 260.0 milje katrorë (673.4 km2). Moloka'i është i 27-ti me sipërfaqe prej ishujve tjerë në Amerikë.
*'''Lana'i''' është ishulli i gjashtë i madh në Hawaii me sipërfaqe 140.5 milje katrorë (363.9 km2). Lana'i është i 42-ti me sipërfaqe prej ishujve tjerë në Amerikë.
*'''Ni'ihau** është ishulli i shtatë i madh në Hawaii me sipërfaqe 69.5 milje katrorë (18.0 km2).
***Kaho'olawe''' është ishulli i tetë i madh në Hawaii me sipërfaqe 44.6 milje katrorë (115.5 km2).

## Gjuha
Anglishtja dhe gjuha havajane është gjuha zyrtare në Hawaii. Pas anglishtes, gjuhët tjera në Hawaii janë Tagalog, Ilokoishtja dhe japonishtja. 5.37% banorë flasin tagalog, 4.96% banorë flasin japonisht, 4.05% flasin llokano (gjuhë e folur në Filipinë),  1.2% flasin kinezisht, 1.68% flasin havaisht, 1.66% flasin spanjisht, 1.61% flasin koreanisht dhe 1.01% flasin samoanisht (gjuhë e folur në ishujt Samoane). Havaishtja flitet rreth 2.000 folës.

## Feja
Krishterimi mbetet feja e shumicës, e përfaqësuar kryesisht nga grupe të ndryshme protestante dhe katolike romake. Feja e dytë më e madhe është Budizmi, i cili është i përqendruar në komunitetin japonez dhe përfshin një përqindje më të madhe të popullsisë se çdo shtet tjetër. Të palidhurit dhe jofetarët përbëjnë afërsisht gjysmën e popullsisë, duke e bërë Hawaii një nga shtetet më laike.

Sipas të dhënave nga institucionet fetare në vitin 2000:

*Krishterimi: 351.000 (29%)              
*Budizmi: 110.000 (9%)                   
*Jahudizmi: 10.000 (0.8%)
*Të tjera: 100.000 (10%)
*Të palidhura: 650.000 (51%)

Një sondazh i gjeti se përbërja fetar është si më poshtë:
*Protestantizmi: 44%     
*Katolizmi : 22%              
*Budizmi: 6%
*Hinduizmi: 1&
*Jahudizmi: 0.5%
*Islami: 0.5%

## Shënimet 
## Referime