Mustafa Kruja

**Mustafa Asim Merlika** i njohur më shumë si **Mustafa Kruja**, apo **Mustafa Merlika Kruja** (Kruja, 15 mars 1887 – Ujëvarat e Niagarës, 27 dhjetor 1958) ka qenë mësues, firmëtar i Deklaratës së Pavarësisë të Shqipërisë, nëpunës, politikan dhe kryeministër, senator i legjislaturës së XXX të Mbretërisë Italiane gjatë regjimit fashist, anëtar i komisionit të punëve të jashtme, tregtisë dhe legjislacionit doganor gjatë mandatit të tij si kryeministër.

Si studiues i shqipes, historian e publicist njihet dhe me emrin e pendës *Shpend Bardhi*. Ndonëse produkti i tij intelektual nuk u pranua përgjatë regjimit komunist, sepse u cilësua kuisling edhe tradhtar, në studimet e veta mbi etimologjinë e shqipes, Eqrem Çabej e citon në mënyrë të përsëritur.

## Biografia 
### Vogëlia dhe rinia 
U lind më 15 mars 1887 në Akçahisar, siç u emërtua Kruja nga administrata osmane, i biri i qehajait të Toptanëve Mehmet efendiut (Meta i Fajës së Merlikës) dhe Hanke Corkës, një familje bektashie. Ndoqi mejtepin e Mulla Hysen Topçiut në vendlindje, dhe pas shpërnguljes së familjes së tij për shkaqe gjaku në Durrës, vijoi mësimet aty ku i dha mësim myderrizi Jusuf efendi Varoshi. Me shpërthimin të Luftës Osmano-Greke më 1897, i ati dhe i ungji thirren nën armë. Familja e tij rikthehet në vendlindje, ku Merlika vijoi mejtepin dhe më pas hyn në *ryzhdijen* e qytetit, të cilën e përfundon pas 3 vjetësh. Pas shkollës u ngjit shegert tek tregtari Myftar Seseri, në dyqanin e të cilit lexoi Naimin. Sipas burimeve të tjera, thuhet se ndoqi *ryzhdijen* në Elbasan dhe *Mercan idadisi* në Stamboll. Në kryeqytetin osman ishte pjesë e këshillit të lartë të "Cemiyet-i inkilabiye" kundër të Sulltan Abdyl Hamitit II dhe në mbështetje të kushtetutës. Pas Revolucionit Xhonturk më 1908, punoi në mbështetje të mësimdhënies të gjuhës shqipe në Mylkije dhe shkruajti artikuj në shtypin liberal të Komitetit "Bashkim e Përparim" me nofkën *Asim Cenan* (Asim Xhenan). Përkundrejt dëshirës së bamirësit të tij, ndoqi karrierën në arsim, më 1910 iu caktua sekretariati i administrimit të shkollave *idadije* në Ministrinë e Arsimit Publik. Pas një viti u emërua Drejtor i Arsimit në sanxhakun e Elbasanit, 

### Pavarësia 
Ishte veprimtar aktiv i Kryengritjes së 1912 si sekretar i çetave të Abdi bej Toptanit. Priti dhe shoqëroi Ismail Qemalin për në Vlorë ku u mbajt kuvendi dhe vetë përfaqësoi Krujën, kuvend në të cilin nënshkroi Shpalljen e Pavarësisë me siglën *Mustafa Asim Kruja*''''* dhe u caktua sekretar i parë i qeverisë. Më 1913 qe nënprefekt i Vlorës. Më pas, gjatë administratës së qeverive në kohën e Princ Vidit, qe këshilltar i arsimit publik Me kthimin e Esad Pashës, Merlika nuk i bindet, Pashai e burgos dhe autoritetet italiane e internojnë në ishullin e Favinjanës. Me shtjellën e ngjarjeve të Luftës së Parë Botërore, lirohet dhe lejohet të shkojë në Caserta, ku ishte me shkollë i vëllai.

Nëntorin e 1918 u rikthye sërish në vendlindje dhe më 25 dhjetor qe përfaqësues në Kongresin e Durrësit të nxitur nga Italia. Gjatë punimeve të Kongresit të Durrësit propozoi që Shkodra të ishte kryeqytet i Shqipërisë. Në qeverinë Përmeti të dalur prej kongresit qe emëruar ministër i Postë-Telegrafeve. Mori pjesë në delegacionin qeveritar që shkoi të përfaqësonte çështjen shqiptare në Konferencën e Paqes, ku bashkë me Gurakuqin hartoi disa memorandume dhe nota drejtuar konferencës. Nuk mori pjesë në punimet e Kongresit të Lushnjës, por u mor me organizimin e qëndresës antiserbe në Dibër, Lumë dhe në Luftën e Koplikut me 200 krutanë. Ndërhyri edhe në mbrojtje të Tiranës me forcat e komanduara nga Bajram Curri kundra esadistëve të Osman Balit. 

Në zgjedhjet e 5 prillit 1921 u zgjodh deputet i prefekturës së Kosovës, i afërt me kosovarët, Përgjatë ndodhive të Republikës së Mirditës dhe dorëheqjes së dy ministrave të qeverisë Evangjeli, dhjetorin e 1921 qe pjesë e grupit që i kërkoi kryeministrit që të jipte dorëheqjen. Pas krizës qeveritare të dhjetorit, Këshilli i Naltë emëroi qeverinë Ypi, por Merlika me anëtarët e *Bashkimit të Shenjtë* dhe ato të Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” u mobilizuan edhe njëherë kundër qeverisë marsin e 1922. Si anëtarët e tjerë të lëvizjes, doli nga Shqipëria dhe u vendos në Kragujevac në Mbretërinë Jugosllave; Përkrahu Lëvizjen e qershorit, pas suksesit të së cilit u emërua prefekt i Shkodrës dhe në dhjetor arratiset pas Triumfit të Legalitetit. Në fillim në Bari dhe më pas u vendos në Zara të Dalmacisë, asokohe pjesë e Italisë.

### Mërgimi ndaj Zogut 
Në mërgim bëhet anëtar i Konare-s, palë me Hasan Prishtinën, pro një federate ballkanike dhe italofilë. Pasi u bë e detyrueshme të kalohej politikisht majtas për të qenë në Konare, *Grupi i Zarës* me Merlikën në krye, u shkëputën dhe nuk morën më ndihma nga Bashkimi Sovjetik, por u ndihmuan nga Italia. dhe studime gjuhësore,

I konsideruar nga bashkëmërgimtarët si i përzgjedhuri i politikës italiane për të zëvendësuar eventualisht Mbretin Zog, u ngarkua nga *Bashkimi Kombëtar* për bisedime me përfaqësuesin e qeverisë italiane Giovanni Giro për një akord mes autoriteteve italiane dhe mërgatës shqiptare.

### Pushtimi italian 
U kthye në Shqipëri pas pushtimit italian, dhe me mbledhjen e Asamblesë Kushtetuese më 12 prill 1939 emërohet një ndër katër senatorët fashistë shqiptarë të Mbretërisë Italiane. Në foltoren e teatrit Savoja në Tiranë deklaroi veten fashist të përkushtuar ndërsa Benito Musolinin "*profetin e besimit tonë politik*". Kur Italia dhe më pas qeveria kukull e Tiranës i shpallën luftë Britanisë dhe Francës, Kruja u bëri thirrje shqiptarëve të bashkoheshin nën komandën e Musolinit në këtë luftë. 

Më 1940 që prej krijimit, kryesoi Institutin e Studimeve Shqiptare dhe me hartimin e një fjalori të përgjithshëm të gjuhës shqipe. Më 1940 merr pjesë në **Komisionin për Rivendikimet Shqiptare**, të kryesuar nga Xhemil Dino, Fejzi bej Alizoti, Dhimitër Beratti dhe Tahir Shtylla. U caktua kryetar i Komitetit të Rivendikimeve në ish-Vilajetin e Kosovës (Komiteti i Kosovës).

#### Kryeministër 1941-1943 
Nëntorin e 1941 Jacomoni përgatiti zëvendësimin e qeverisë Vërlaci me Merlika-Krujën, për shkak të menaxhimit jo të mirë të *Tokave të Lirueme*, autonomi më të madhe dhe vendosjen e një qeverie më afër intelektualëve e të rinjve. Konti Ciano në ditarin e tij e komentoi "*Jakomoni propozon ndryshimin e qeverisë në Shqipëri. Kruja në vend të Vërlacit. Që do të thotë një lëshim të mëtejshëm ndaj ekstremistëve të nacionalizmit shqiptar''". Më 4 dhjetor 1941 u dekretua kabineti i tij dhe Kruja krijoi qeverinë e dytë kolaboracioniste shqiptare. Në 10 dhjetor 1941, Kruja paraqiti programin e qeverisë para Këshillit të Epërm Fashist Korporativ. U shfaq si kryeministër i të gjithë shqiptarëve të bashkuar nën Perandorinë Fashiste italiane dhe e krahasoi gëzimin e kësaj dite të bashkimit me gëzimin e shpalljes së pavarësisë me 28 nëntor 1912. Për të siguruar mbështetjen e shqiptarëve, i kushtoi vëmendje çështjes së Kosovës. Ai premtoi se  Kosova do të ishte problem prioritar i qeverisjes së tij. Kruja theksonte se:«Po të na detyronte fati të zgjedhim njërën nga të dyja: të humbim Kosovën, apo pavarësinë, ne do të dëshironim të humbnim pavarësinë sepse të bashkuem me Kosovëm, pavarësinë do ta rikthenim ndonjë ditë.»
Ai iu drejtua gjithë atyre që kundërshtonin regjimin e pushtimit italian, duke i paralajmëruar: "duem tu dalim hakut me të mirë para se të përdorim shpatën e nji shteti që s'e ka ndër mend m'u bamë loja e kurrkujt".

Qeveria Kruja më 16 dhjetor 1941 u shpalli luftë Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Në shkurt 1942 shkoi në Romë, ku u takua me Duçen, me Çianon dhe me Viktor Emanuelin III. U kërkoi korrigjimin e kufinjve me Malin e Zi, heqjen e simboleve të shtëpisë së Savojës nga flamuri shqiptar, një regjim më të lirë të autonomisë lokale, rivendosjen e Ministrisë së Jashtme shqiptare, rikrijimin i Forcave të Armatosura dhe Milicisë shqiptare. Më 19 shkurt mbajti fjalim në senatin italian, i cili u transmetua në radio dhe u dëgjua edhe në Shqipëri. Fjalimi qe një apologji e fashizmit dhe e politikës italiane, ngjalli pakënaqësi në Shqipëri dhe u shfrytëzua nga party Komuniste për ta diskredituar atë. Mëkëmbësi Jakomoni i dërgoi Duçes një promemorie në mbështetje të kërkesave të Krujës per flamurin, për rikrijimin e xhandarmërisë shqiptare, per shkrirjen e Partisë Fashiste dhe për amnistinë e pjesshme të elementëve antifashistë. Në 4 maj u miratua kërkesa e Krujës për flamurin dhe u hoqën shenjat e shtëpisë së Savojës. Kjo qe e vetmja nga kërkesat e tij që u plotësua nga Italia.

Kruja ngadalësoi procesin e fashistizimit dhe italianizimit të vendit, premtoi se do të viheshin në vend gabimet e qeverisë së mëparshme kolaboracioniste dhe la të kuptohej se pushtimi do të ishte i përkohshëm. U përpoq të përçajë frontin e rezistencës antifashiste. Partia komuniste organizoi njësitet e saj guerile dhe çetat partizane të cilat në pranverë 1942; më 5 maj 1942 u vra Qemal Stafa, ndërsa një muaj më vonë në Shkodër Perlat Rexhepi, Branko Kadia dhe Jordan Misja. 

Me vrasjen e Qazim Koculit dhe prefektit Lele Koçi në Vlorë, Merlika-Kruja i paraqiti dorëheqjen Jakomonit.

### Pas kapitullimit italian 
Më 2 tetor 1943 i bëhet atentat nga partizanët. Pas sulmit partizan kundër zogistëve në Shupal më 5 korrik 1944, Merlika së bashku me Fiqri Dinen dhe Mark Gjonmarkajn u takuan më 11 korrik me Bazin e Canës. Pas muajsh mosmarrëveshjeje, prania partizane i shtrëngoi drejt një ujdie në organizimin kundër Frontit Nacional-Çlirimtar, ku ndërhyrjet e Merlikës ndihmuan kalimin e njerëzve të Abazit nëpër Shqipërinë e Mesme e Tiranë.

U thirr në Vjenë, ku shkoi më 1 shtator 1944 për t'i qëndruar pranë djalit të vogël të sëmurë rëndë, Besimit. I biri ndërroi jetë më 21 nëntor dhe Merlika nuk u kthye më në Shqipëri.

## Vepra 
### Publicistikë 
Që në rininë studentore shkroi artikuj për idetë kombëtare dhe mbrojtjen e idesë së shkrimit të shqipes me shkronja latine në të përkohshmet liberale të Stambollit. Pas lirimit nga internimi në Favinjana, iu kthye publicistikës ndër faqet e të përkohshmeve *Corriere delle Puglie*, *Kuvendi* i Sotir Gjikës, *Mbrojtja Kombëtare* e Dom Mark Vasës si dhe *Ora e Maleve* nga grupi me të njëjtin emër. Gjatë mërgimit antizogist, shkroi te organi i Konare-s drejtuar nga Omer Nishani *Lirija Kombëtare,*

Shkroi *Kujtimeve të vogjlisë e të rinisë*, ku radhit kujtime për familjen e rininë e tij, jetën dhe ndodhitë e krahinës së vendlindjes në kapërcyellin e shekujve XIX-XX, kohën e shkollës dhe marrëdhëniet e familjes me Toptanasit. Sipas Koliqit, "... ''Mustafa, aty ku arrin përsosje letrare, asht stili epistolar. Ata qi patën fatin me pasë letra prej tij, duhet t'i ruejnë me kujdes sepse në to asht derdhë nji visar i paçmim i shqipes*". Letërkëmbimi i tij me figura të ndryshme si P. Paulin Margjokaj, Eqrem bej Vlora, vetë Koliqi, Karl Gurakuqi, Namik Resuli, Martin Camaj, Baba Rexhepit, Tahir Kolgjinit, etj. u botuan pas vdekjes nga nipi i tij, Eugjen Merlika.

### Përkthime 
Gjatë qëndrimit të tij në Zarë përktheu *Shqiptarët dhe fuqít e mëdhá* të ish-kryeministrit serb Vladan Gjorgjeviq, që u botua më 1928. Përktheu *Pirron* e Plutarkut, *Vëzhgime Iliro-Shqiptare* të akademikëve albanologë austro-hungarezë, Thalloczy, Shuflaj, Jireçek.

## Trashëgimia 
### Politike 
Që i ri në shtypin stambolliot u pozicionua për çështjen kombëtare dhe lirinë e të shkruajturit shqipen me alfabet latin. Nga historiografia zyrtare shqiptare dhe nga historianë si Fischer e Bartl, por edhe nga bashkëkohës si Abas Ermenji, qeverinë e tij e çmojnë "kolaboracioniste". Rendi që mori pushtetin në Shqipëri më pas nuk e pranoi as fizikisht e as produktin e tij intelektual duke e damkosur si tradhëtar të kombit. Shqyrtime të reja e çmojnë këtë optikë të ngarkuar me subjektivizëm si dhe me fjalor politikisht të indoktrinuar.

Ndonëse u etiketua si kolaboracionist dhe tradhëtar e as produkti i tij intelektual nuk u pranua në periudhën e regjimit komunist, në studimet e tij mbi etimologjinë e fjalëve të shqipes, Eqrem Çabej i referohej në mënyrë të përsëritur autorit *Shpend Bardhi.*

### Shpëtimi i hebrenjve 
Sipas librit memuaristik *La politica dell'Italia in Albania'' të mëkëmbësit Jakomoni, pak kohë pas dekretimit të kabinetit, Merlika-Krujës i ishte paraqitur konsulli i përgjithshëm i Gjermanisë për t'i paraqitur notën verbale me të cilën qeveria naziste kërkonte dorëzimin e treqind hebrenjve të emigruar nga ish-Jugosllavia. Pasi mori pëlqimin e mëkëmbësit, Kruja dha urdhëresat për tërheqjen e hebrenjve të vendosur në *Tokat e Lirueme* në Shqipërinë *e brendshme*. Hebrenjtë u pajisën me pasaporta shqiptare me emra të rremë, kësodore administrata shqiptare e kabinetit Kruja iu gjend edhe hebrenjve të tjerë jorezidentë (gjermanë, bohemë, polakë, hungarezë dhe rumunë) të pajiseshin me dokumenta shqiptare. Duke u krijuar mundësia kësodore që t'u shmangeshin përndjekjeve racore dhe duke gjetur strehë në Shqipëri.

## Shiko edhe 
* Ferhat bej Draga

### Literatura 
* 
* 

## Referime