Pëlqimi

**Pëlqimi** ndodh kur një person bie dakord vullnetarisht me propozimin ose \ e një tjetri. Është një term i të folurit të zakonshëm, me përkufizime specifike që përdoren në fusha të tilla si ligji, mjekësia, kërkimi dhe marrëdhëniet seksuale. Pëlqimi siç kuptohet në kontekste specifike mund të ndryshojë nga kuptimi i tij i përditshëm. Për shembull, një person me një çrregullim mendor, një moshë të ulët mendore ose nën moshën ligjore të pëlqimit seksual mund të përfshihet me dëshirë në një akt seksual që ende nuk arrin të plotësojë pragun ligjor për pëlqimin siç përcaktohet nga ligji në fuqi.

Agjencitë dhe iniciativat e Kombeve të Bashkuara në programet e edukimit seksual besojnë se mësimi i temës së pëlqimit si pjesë e një edukimi gjithëpërfshirës seksual është i dobishëm. Llojet e pëlqimit përfshijnë pëlqimin e nënkuptuar, pëlqimin e shprehur, pëlqimin e informuar dhe pëlqimin unanim.

## Llojet 
* Shprehja e pëlqimit është një shprehje e pagabueshme dhe jo e nënkuptuar. Mund të jepet me shkrim, me të folur (me gojë), ose jo verbalisht, p.sh. me një gjest të qartë si një tundje me kokë. Pëlqimi i shprehur jo i shkruar, i padëshmuar nga dëshmitarët ose një regjistrim audio ose video mund të kundërshtohet nëse një palë mohon që është dhënë.
* Pëlqimi i nënkuptuar është pëlqimi i nxjerrë nga veprimet e një personi dhe faktet dhe rrethanat e një situate të caktuar (ose në disa raste, nga heshtja ose mosveprimi i një personi). Shembujt përfshijnë kërkimin ose fillimin e paqartë të aktivitetit seksual ose pëlqimin e nënkuptuar për kontakt fizik nga pjesëmarrësit në një lojë hokej ose sulmin në një ndeshje boksi.
* Pëlqimi i informuar në mjekësi është pëlqimi i dhënë nga një person që ka një vlerësim dhe kuptim të qartë të fakteve, implikimeve dhe pasojave të ardhshme të një veprimi. Termi përdoret gjithashtu në kontekste të tjera, si në kërkimin shkencor social, kur pjesëmarrësve u kërkohet të pohojnë se e kuptojnë procedurën e kërkimit dhe e pranojnë atë, ose në seks, ku pëlqimi i informuar nënkupton që çdo person që angazhohet në aktivitet seksual është në dijeni të çdo status pozitiv (për infeksione dhe/ose sëmundje seksualisht të transmetueshme) ndaj të cilave mund të ekspozohen.
* Pëlqimi unanim, ose pëlqimi i përgjithshëm, nga një grup prej disa palësh (p.sh., një shoqatë) është pëlqimi i dhënë nga të gjitha palët.
* Pëlqimi i zëvendësuar, ose doktrina e gjykimit të zëvendësuar, lejon një vendimmarrës të përpiqet të vërtetojë vendimin që një person i paaftë do të kishte marrë nëse do të ishte kompetent.
* Në të drejtën ndërkombëtare, pëlqimi përfshin shtetet, jo individët. Pëlqimi është një parim thelbësor i së drejtës ndërkombëtare që kërkon marrëveshjen e të gjitha palëve përkatëse që çdo ndryshim në rregulla të jetë ligjërisht i detyrueshëm. Megjithatë, disa studiues ligjorë propozojnë që një konsensus midis shteteve, në vend të pëlqimit të qartë të secilit shtet, mund të jetë standardi me të cilin një rregull konsiderohet i detyrueshëm dhe i zbatueshëm.

## Internet dhe shërbime dixhitale 
Koncepti i pëlqimit të dhënë nga përdoruesi fundor luan një rol të rëndësishëm në rregulloret dixhitale siç është Rregullorja e Përgjithshme Evropiane për Mbrojtjen e të Dhënave (GDPR). GDPR (neni 6) përcakton një sërë bazash të ndryshme ligjore për përpunimin e ligjshëm të të dhënave personale. Pëlqimi i përdoruesve fundor është vetëm një nga këto baza të mundshme. Megjithatë, si rezultat i zbatimit të GDPR (në vitin 2018) dhe detyrimeve të tjera ligjore, kontrolluesit e të dhënave (ofruesit e shërbimeve online) kanë zhvilluar gjerësisht mekanizmat e marrjes së pëlqimit në vitet e fundit. Sipas GDPR, pëlqimi i përdoruesve fundorë duhet të jetë i vlefshëm, i dhënë lirisht, specifik, i informuar dhe aktiv. Por mungesa e zbatueshmërisë në lidhje me marrjen e pëlqimeve të ligjshme ka qenë një sfidë në botën dixhitale. Si shembull, një studim i vitit 2020, tregoi se Big Tech, p.sh. Google, Amazon, Facebook, Apple dhe Microsoft (GAFAM), përdorin modele të errëta në mekanizmat e tyre të marrjes së pëlqimit, gjë që ngre dyshime në lidhje me ligjshmërinë e pëlqimit të marrë.

## Delikti 
Pëlqimi mund të jetë i shprehur ose i nënkuptuar. Për shembull, pjesëmarrja në një sport kontakti zakonisht nënkupton pëlqimin për një shkallë kontakti me pjesëmarrësit e tjerë, të rënë dakord në mënyrë implicite dhe shpesh të përcaktuar nga rregullat e sportit. Një shembull tjetër specifik është kur një boksier nuk mund të ankohet se është goditur me grusht në hundë nga një kundërshtar; Pëlqimi i nënkuptuar do të jetë i vlefshëm kur dhuna zakonisht dhe në mënyrë të arsyeshme duhet të konsiderohet si e rastësishme për sportin në fjalë. Pëlqimi i shprehur ekziston kur ka marrëveshje me gojë ose me shkrim, veçanërisht në një kontratë. Për shembull, bizneset mund të kërkojnë që personat të nënshkruajnë një heqje dorë (të quajtur heqje detyrimi) duke pranuar dhe pranuar rreziqet e një aktiviteti. Kjo dëshmon pëlqimin e shprehur dhe e pengon personin të paraqesë një padi kundër dëmit për veprime të paautorizuara. [citim i nevojshëm]

Në të drejtën angleze, parimi i volenti non fit injuria (latinisht: "për një person të gatshëm, lëndimi nuk bëhet") zbatohet jo vetëm për pjesëmarrësit në sport, por edhe për spektatorët dhe për çdo person tjetër që angazhohet me dëshirë në aktivitete ku ka rreziku i lëndimit. Pëlqimi është përdorur gjithashtu si mbrojtje në rastet që përfshijnë vdekje aksidentale gjatë seksit, të cilat ndodhin gjatë skllavërisë seksuale. Time (23 maj 1988) iu referua këtij shembulli të fundit, si "mbrojtja e seksit të ashpër". Ai nuk është efektiv në të drejtën angleze në rastet e lëndimeve të rënda ose vdekjes.

Si term i jurisprudencës, dhënia paraprake e pëlqimit nënkupton një mbrojtje të mundshme (një justifikim ose justifikim) kundër përgjegjësisë civile ose penale. Të pandehurit që përdorin këtë mbrojtje argumentojnë se nuk duhet të mbajnë përgjegjësi për një delikt apo krim, pasi veprimet në fjalë kanë ndodhur me pëlqimin dhe lejen paraprake të paditësit apo të “viktimës”.

## Ilaçe 
Në ligjin mjekësor, pëlqimi është i rëndësishëm për të mbrojtur një mjek nga përgjegjësia për dëmtimin e një pacienti që rrjedh nga një procedurë. Ka përjashtime, të tilla si kur pacienti nuk është në gjendje të japë pëlqimin.

Gjithashtu, një mjek duhet të shpjegojë rreziqet e rëndësishme të një procedure ose mjekimi (ato që mund të ndryshojnë mendjen e pacientit nëse duhet të vazhdojë apo jo me trajtimin) përpara se pacienti të japë një pëlqim të detyrueshëm. Kjo u eksplorua në Australi në Rogers kundër Whitaker. Nëse një praktikues nuk shpjegon një rrezik material që ndodh më pas, atëherë ai konsiderohet neglizhencë. Këto rreziqe materiale përfshijnë humbjen e mundësisë për një rezultat më të mirë nëse një kirurg më me përvojë do ta kishte kryer procedurën. Në Mbretërinë e Bashkuar, një vendim i Gjykatës së Lartë modernizoi ligjin për pëlqimin dhe futi një test të përqendruar te pacienti në ligjin e Mbretërisë së Bashkuar: duke i lejuar pacientit dhe jo profesionistëve mjekësorë të vendosin mbi nivelin e rrezikut që ata dëshirojnë të marrin në lidhje me një kurs të veçantë veprim, duke pasur parasysh të gjithë informacionin në dispozicion. Ky ndryshim pasqyron Udhëzimin e Këshillit të Përgjithshëm Mjekësor mbi kërkesën për të marrë pëlqimin e pacientëve dhe heq rregullin e paternalizmit mjekësor.

## Hulumtimi i shkencave sociale 
Në përgjithësi, shkencëtarëve socialë u kërkohet të marrin pëlqimin e informuar nga pjesëmarrësit në hulumtim përpara se të bëjnë pyetje në intervistë ose të kryejnë një eksperiment. Ligji federal rregullon kërkimin e shkencave shoqërore që përfshin subjekte njerëzore dhe u ngarkon bordet e rishikimit institucional (IRB) në universitete, agjenci federale ose shtetërore dhe organizata fisnore për të mbikëqyrur kërkimin e shkencave sociale që përfshin subjekte njerëzore dhe për të marrë vendime nëse është apo jo pëlqimi i informuar. të nevojshme që një studim shkencor shoqëror të ecë përpara. Pëlqimi i informuar në këtë kontekst në përgjithësi nënkupton shpjegimin e qëllimit të studimit për pjesëmarrësit në kërkim dhe marrjen e një konfirmimi të nënshkruar ose verbal që pjesëmarrësit e studimit i kuptojnë procedurat që duhen përdorur dhe të japin pëlqimin për të marrë pjesë në studim.

Disa lloje të kërkimit shkencor social, të tilla si eksperimentet psikologjike, mund të përdorin mashtrimin si pjesë të studimit; në këto raste, studiuesit mund të mos ua përshkruajnë plotësisht procedurat pjesëmarrësve, dhe kështu pjesëmarrësit nuk janë plotësisht të informuar. Megjithatë, studiuesve u kërkohet të informojnë pjesëmarrësit menjëherë pas përfundimit të eksperimentit. Popullata të caktuara konsiderohen si të cenueshme dhe përveç pëlqimit të informuar, atyre duhet t'u vihen në dispozicion mbrojtje të posaçme. Këtu përfshihen personat që janë të burgosur, gratë shtatzëna, personat me aftësi të kufizuara dhe personat që kanë aftësi të kufizuara mendore. Fëmijët konsiderohen të paaftë për të dhënë pëlqimin e informuar.

## Ligji i planifikimit 
Disa vende, si Zelanda e Re me Aktin e saj të Menaxhimit të Burimeve dhe Aktin e saj të Ndërtimit, përdorin termin "pëlqim" për procesin ligjor që siguron leje planifikimi për zhvillime si nënndarjet, urat ose ndërtesat. Marrja e lejes rezulton në marrjen e "Pëlqimit të burimit" ose "Pëlqimit të ndërtimit".

## Aktiviteti seksual 
Në Kanada "pëlqimi do të thotë... marrëveshje vullnetare e ankuesit për t'u përfshirë në aktivitet seksual" pa abuzim ose shfrytëzim të "besimit, pushtetit ose autoritetit", shtrëngimit ose kërcënimeve. Pëlqimi gjithashtu mund të revokohet në çdo moment. [Nevojitet burim më i mirë]

Pëlqimi seksual luan një rol të rëndësishëm në përcaktimin se çfarë është sulmi seksual, pasi aktiviteti seksual pa pëlqimin e të gjitha palëve është përdhunim. [Nevojitet burim më i mirë] Në fund të viteve 1980, akademiku Lois Pineau argumentoi se ne duhet të shkojmë drejt një modeli më komunikues të seksualitetit në mënyrë që pëlqimi të bëhet më i qartë dhe më i qartë, objektiv dhe i shtresuar, me një model më gjithëpërfshirës sesa "nuk do të thotë jo" ose "po do të thotë po". Shumë universitete kanë nisur fushata për miratimin. Fushatat kreative me slogane dhe imazhe që tërheqin vëmendjen, të cilat tregtojnë pëlqimin, mund të jenë mjete efektive për të rritur ndërgjegjësimin për sulmet seksuale në kampus dhe çështjet e lidhura me to.

Që nga fundi i viteve 1990, janë propozuar modele të reja të pëlqimit seksual. Konkretisht, zhvillimi i "po do të thotë po" dhe i modeleve afirmative, si përkufizimi i Hall: "miratimi vullnetar i asaj që është bërë ose propozuar nga një tjetër; leje; marrëveshje në opinion ose ndjenjë". Hickman dhe Muehlenhard deklarojnë se pëlqimi duhet të jetë "komunikim falas verbal ose joverbal i një ndjenje gatishmërie" për t'u përfshirë në aktivitet seksual. Pëlqimi pozitiv mund të jetë ende i kufizuar pasi rrethanat themelore, individuale që lidhen me pëlqimin nuk mund të pranohen gjithmonë në modelin "po do të thotë po" ose në "jo do të thotë jo".

Disa individë nuk janë në gjendje të japin pëlqimin. Të miturit nën një moshë të caktuar, mosha e pëlqimit seksual në atë juridiksion, konsiderohen të paaftë për të dhënë pëlqimin e vlefshëm me ligj për aktet seksuale. Po kështu, personat me sëmundjen Alzheimer ose aftësi të kufizuara të ngjashme mund të mos jenë në gjendje të japin pëlqimin ligjor për marrëdhëniet seksuale edhe me bashkëshortin e tyre.

Brenda literaturës, përkufizimet [të paqarta] që rrethojnë pëlqimin dhe mënyrën se si duhet komunikuar ai kanë qenë kontradiktore, të kufizuara ose pa konsensus. Roffee argumentoi se përkufizimi ligjor duhet të jetë universal, në mënyrë që të shmanget konfuzioni në vendimet ligjore. Ai tregoi gjithashtu se si nocioni moral i pëlqimit nuk përputhet gjithmonë me konceptin ligjor. Për shembull, disa vëllezër e motra të rritura ose anëtarë të tjerë të familjes mund të hyjnë vullnetarisht në një marrëdhënie, megjithatë sistemi ligjor ende e konsideron këtë si incestual, dhe për rrjedhojë një krim. Roffee argumenton se përdorimi i një gjuhe të veçantë në legjislacion në lidhje me këto aktivitete seksuale familjare manipulon lexuesin që ta shohë atë si të pamoralshme dhe kriminale, edhe nëse të gjitha palët janë dakord. Në mënyrë të ngjashme, disa fëmijë nën moshën ligjore të pëlqimit mund të zgjedhin me vetëdije dhe dëshirë të jenë në një marrëdhënie seksuale. Megjithatë ligji nuk e sheh këtë si legjitime. Ndërsa ekziston nevoja për një moshë pëlqimi, ajo nuk lejon nivele të ndryshme të ndërgjegjësimit dhe pjekurisë. Këtu mund të shihet se si mirëkuptimi moral dhe ai ligjor nuk përputhen gjithmonë.

Iniciativat në programet e edukimit seksual po punojnë drejt përfshirjes dhe vendosjes së temave në plan të parë dhe diskutimeve të pëlqimit seksual, në kurrikulat e shkollës fillore, të mesme dhe kolegjit Sex Ed. Në MB, Shoqata Personale e Shëndetit Social dhe Edukimit Ekonomik (PSHEA) po punon për të prodhuar dhe prezantuar plane mësimore për Sex Ed në shkollat britanike që përfshijnë mësime mbi "marrëdhëniet seksuale konsensuale", "kuptimi dhe rëndësia e pëlqimit" si dhe " mitet e përdhunimit”. Në SHBA, California-Berkeley University ka zbatuar pëlqimin afirmativ dhe të vazhdueshëm në arsim dhe në politikat e shkollës. Në Kanada, qeveria e Ontarios ka prezantuar një kurrikulë të rishikuar të Sex Ed në shkollat e Torontos, duke përfshirë diskutime të reja për seksin dhe pëlqimin afirmativ, marrëdhënie të shëndetshme dhe komunikim.

### Pëlqimi afirmativ 
Pëlqimi afirmativ (po entuziast) është kur të dyja palët bien dakord për sjelljen seksuale, qoftë përmes komunikimit të qartë, verbal ose sinjaleve apo gjesteve joverbale. Ai përfshin komunikimin dhe pjesëmarrjen aktive të njerëzve të përfshirë. Kjo është qasja e miratuar nga kolegjet dhe universitetet në SHBA, të cilat e përshkruajnë pëlqimin si një "vendim afirmativ, të paqartë dhe të vetëdijshëm nga secili pjesëmarrës për t'u përfshirë në aktivitet seksual të dakorduar reciprokisht". Veçanërisht, kërkimet e kaluara kanë gjetur se studentët e kolegjit në përgjithësi mbanin qëndrime të pafavorshme ndaj kërkesave të pëlqimit afirmativ institucional (p.sh., politika e Antiokisë), duke deklaruar çështje që lidhen me miratimin dhe prakticitetin e këtyre politikave të mandatuara. Sipas Yoon-Hendricks, një shkrimtar i stafit për Sex, etj., "Në vend që të thuash 'jo do të thotë jo', 'po do të thotë po' e shikon seksin si një gjë pozitive." Kërkohet pëlqimi i vazhdueshëm në të gjitha nivelet e intimitetit seksual, pavarësisht nga marrëdhënia e palëve, historia e mëparshme seksuale ose aktiviteti aktual ("Buajtja në pistën e vallëzimit nuk është pëlqim për aktivitet të mëtejshëm seksual", thuhet në një politikë të universitetit). Sipas përkufizimit, pëlqimi afirmativ nuk mund të jepet nëse një person është i dehur, pa ndjenja ose në gjumë.

Janë 3 shtylla të përfshira shpesh në përshkrimin e pëlqimit seksual, ose "mënyra se si i bëjmë të tjerët të dinë se për çfarë jemi gati, qoftë kjo një puthje natën e mirë apo momentet që çojnë në seks".

Ata janë:

# Duke ditur saktësisht se çfarë dhe sa jam dakord
# Duke shprehur synimin tim për të marrë pjesë
# Duke vendosur lirisht dhe vullnetarisht për të marrë pjesë

Për të marrë pëlqimin afirmativ, në vend që të presësh për të thënë ose që një partner të thotë "jo", dikush jep dhe kërkon një "po" të qartë. Kjo mund të vijë në formën e një buzëqeshjeje, një tundje me kokë ose një po-je verbale, për sa kohë që është e paqartë, entuziaste dhe e vazhdueshme. "Ka gjuhë të ndryshme, por gjuha hyn në thelbin e njerëzve që duhet të komunikojnë pohimin e tyre për të marrë pjesë në sjelljen seksuale," tha Denice Labertew nga Koalicioni Kalifornian kundër Sulmit Seksual. "Kërkon një ndryshim thelbësor në mënyrën se si ne mendojmë për sulmin seksual. Kërkon që ne të themi se gratë dhe burrat duhet të bien dakord reciprokisht dhe të marrin pjesë aktive në sjelljen seksuale."

## Shiko edhe 
* Mosha e pëlqimit

## Referime