Historia e Tatarstanit

**Tatarstani** si territor fillimisht banohej nga grupe të ndryshme njerëzish gjatë periudhës parahistorike. Shteti i Vollgës së Bullgarisë u rrit gjatë mesjetës dhe për një kohë iu nënshtrua kazarëve. Bullgarët e Vollgës u bënë myslimanë dhe përbëheshin nga popuj të ndryshëm turq për të formuar grupin etnik tatar të Vollgës moderne.

Ai ra nën dominimin e Kanatit të Kazanit në shekullin e 15-të, i cili u pushtua nga Ivani i Tmerrshëm në vitin 1552 deri në vitin 1708. Gjatë kësa kohe, u bënë përpjekje për t'u banuar nga rusët dhe për t'u konvertuar në krishterë ortodoksë, duke provokuar një sërë rebelimesh midis tatarëve dhe vendeve fqinje. Në fund të shekujve 18-19, me zhvillimin e industrisë, kushtet ekonomike u përmirësuan dhe tatarët arritën status të barabartë me rusët. Sidoqoftë, vetëdija kombëtare tatare filloi të rritej dhe pas Revolucionit të Tetorit të vitit 1917 duke bërë që krijoheshin institucionet kombëtare dhe pavarësia të shpallej si Shteti Idel-Ural. Pas disa vitesh lufte civile, qeveria sovjetike e anuloi pavarësinë dhe themeloi Republikën Socialiste Sovjetike Autonome Tatare brenda Bashkimit Sovjetik. 

Nën sundimin sovjetik pati një zi buke vijoi e ndjekur nga një rënie progresive e gjuhës, kulturës dhe fesë tatare, si të krishterë ashtu edhe myslimanë. Zbulimi i depozitave të mëdha të naftës nxiti rritjen e madhe në industri. Gjatë kohës së rënies së BRSS-së në 1991-shin pati përsëri lëvizje për pavarësi, por në vitin 1994 rajoni, nën emrin Tatarstan, u bë pjesë e republikës së Federatës Ruse. Në 2008-ën, një asamble kombëtare, *Milli Mejlis*, e shpalli Tatarstanin të pavarur, por ky status nuk është njohur nga Kombet e Bashkuara apo rusët.
parapamje|300x300px| Selia e Presidentit të Tatarstanit dhe Kulla e Suyumbike - panoramë

## Parahistoria 
parapamje| Rindërtimi mjeko-ligjor i një gruaje të kulturës Pyanobor (kthesa e epokës), varreza e Kushulevsky.
Banimi i njerëzve në Tatarstan daton që nga periudha paleolitike. Aty janë zbuluar rrënoja kulturash të epokës së gurit dhe bronzit.

Gjatë epokës së hekurit (shekulli i 8-të para erës sonë &#x2013; shekulli i 3-të i es), kultura Ananino mendohet të ketë qenë një popull që fliste fino-ugrianisht i cili dominonte zonat përreth luginave të lumenjve të Vollgës dhe Kamas. Nga mesi i mijëvjeçarit të parë para Krishtit, Tatarstani perëndimor ishte i pushtuar nga kultura Gorodets. 

Nga shekulli IV p.e.s., pjesa më e madhe e pellgut Vollga-Kama u pushtua nga fise të kulturës İmänkiskä, të cilët mendohet se kishin lidhje me skithët, folës të një prej gjuhëve indo-evropiane. Rreth fillimit të shekullit I e. s. një grup i ri, e ashtuquajtura kultura Pianobor u shfaq në Kama të Poshtme.

Gjatë migrimeve në antikitetin e vonë, fiset turk-siberiane dhe fino-ugike u vendosën në rajonin në lindje të Vollgës së mesme dhe detyruan kulturën Pianobor nga pellgu i Kamës. Fiset Pianobor vazhduan në ato që tani janë pjesët veriore dhe veriperëndimore të Tatarstanit.

## Popujt turq 
Gjatë viteve 500-700 e.s. një fluks i madh nomadësh turqishtfolës emigruan drejt  Göktürkëve, Kazarëve dhe Bullgarisë së Madhe.

## Volga Bullgari 
parapamje| Rindërtimi mjeko-ligjor i një nomad, shekulli 10-11 es, varreza Murakaevsky.
Në shekujt 9-10, u ngrit shteti i parë i Kanatit të Bullgarëve të Vollgës. Popullsia e Vollgës Bullgare ishte kryesisht bujqësore. Qytetet Bolgar, Bilar dhe Suar u shfaqën me rritjen e industrisë (derdhjes e farkëtimit) dhe tregtisë. Rritja e bujqësisë dhe blegtorisë luajtën një rol të madh në ekonomi. Fermerët ishin kryesisht pronarë të lirë tokash.

Në fillim të shekullit të 10-të, bullgarët e Vollgës u konvertuan në myslimanë e cila bëri që kultura e tyre të ndikohej nga ajo e Lindjes së Mesme myslimane. 

### Pushtimi mongol 
Pas pushtimit të Vollgës Bullgare nga trupat mongole nën Batu Kan, vendi ishte nën kontrollin e kanëve të Hordhisë së Artë. Si rezultat i përzierjes së popujve dhe gjuhëve të ndryshme turke me Bolgarët e Vollgës gjatë kësaj periudhe, u shfaq etnosi modern tatar i Vollgës.

## Kanati i Kazanit 
Në gjysmën e parë të shekullit të 15-të, nga rënia e Hordhisë së Artë, Kanati i Kazanit ishte fuqia dominuese në rajonin Vollga-Kama. Ndërsa Muskovi u rrit në fuqi dhe luftoi për kontrollin e rrugëve tregtare dhe territorit me shtetet pasardhëse të Hordhisë së Artë, Kazani herë pas here dominohej nga fraksione të favorshme për Moskën dhe herë të tjera nga fraksione që mbrojnë aleancën me politikat e tjera tatare, si Kanati i Krimesë. Më në fund, Kanati u pushtua nga Ivani i Tmerrshëm në vitin1552.

## Pas pushtimit rus 
Pas vitit 1552 kanati drejtohej nga Zyra e Pallatit të Kazan e formuar në Moskë. Në 1555-ën, një peshkop u emërua në Kazan me një mandat për të pagëzuar popujt Idel-Ural. U ndërtuan kisha dhe manastire, në të cila u vendosën fshatarë e zejtarë rusë brenda Tatarstanit. Në të njëjtën kohë, tatarët etnikë u hoqën nga Kazani, si dhe nga rajonet afër lumenjve dhe rrugëve. Nën presionin e rusëve, shumë tatarë emigruan në Kamën e Sipërme, zonën Trans-Kama, Bashkortostan, Urale dhe Siberi gjatë shekujve 16 dhe 17. Për shkak të saj, pati një rënie në bujqësi, industri dhe tregti në rajon. Popullsia vendase u detyrua të paguante taksën e jasaqit. Disa nga fisnikët tatarë u konvertuan në fisnikërinë e Perandorisë Ruse; shumë u pagëzuan për të mbajtur privilegjet e tyre.

Në vitin 1708, Kanati i Kazanit u shfuqizua dhe provinca u vendos nën kontrollin e një Guvernatori të ri të Kazanit. Ai përfshinte Vollgën e Mesme dhe Uralet Perëndimore. Kazani, me 20,000 qytetarë, u kthye në një nga qendrat kryesore tregtare dhe artizanale të Rusisë. U zhvillua prodhimi dhe në fillim të shekullit të 19-të u shfaqën fabrika kryesore të lëkurës, sapunit dhe qirinjve. U ngrit një klasë e tregtarëve tatarë, të cilët bënin tregti të shpejtë me Azinë Qendrore.

Kufizimet në okupim, taksat e rënda dhe diskriminimi ndaj jo të krishterëve bllokuan zhvillimin kulturor dhe ekonomik të tatarëve. Si rezultat shpërthyen disa rebelime dhe luftëra fshatare. Gjatë kohës së trazirave, khanati i Kazanit rifitoi pavarësinë e tij me ndihmën e fraksioneve brenda ushtrisë ruse. Cangali bek, një fisnik tatar, udhëhoqi një revolucion tjetër në 1616. Kryengritje të tjera midis tatarëve të Vollgës përfshinin lëvizjen Bolotnikov (1606–1607), lëvizjen Batırşa (1755–1756) dhe luftën e Pugachev (1773–1775). Popuj të tjerë të rajonit Idel-Ural morën pjesë në këto konflikte.

Në 1773, muslimanëve në Rusi iu dhanë të drejta shumë të zgjeruara. Në 1784 fisnikët tatarë (*morzalar*) kishin të drejta të barabarta me fisnikët rusë.

Ushtarët tatarë morën pjesë në të gjitha luftërat ruse, ndonjëherë në njësitë kombëtare (siç ishte rasti gjatë Luftërave Napoleonike).

Pas reformave të viteve 1860 në Rusinë Perandorake, kushtet ekonomike në Tatarstan u përmirësuan ndjeshëm. Reformat e Stolypinit çuan në zhvillimin e përshpejtuar ekonomik të zonave rurale. Në shekullin e 19-të, një klasë e mesme e madhe u zhvillua midis tatarëve. Revolucioni rus i vitit 1905 zgjoi ndërgjegjen kombëtare tatare dhe çoi në thirrje për të drejta të barabarta, zhvillimin e një kulture të veçantë kombëtare dhe vetëdije kombëtare, si dhe liri të tjera. Partia pan-islamike ruse *Ittifaq al-Muslimin* përfaqësonte kampin nacionalist në rritje brenda Dumës Shtetërore . Masmediat e para tatare u shfaqën gjatë kësaj periudhe me botimin e gazetave në gjuhën tatarisht si *"Yoldız", "Waqıt", "Azat", "Azat xalıq", "İrek", "Tañ yoldızı", "Nur", "Fiker", "Ural", "Qazan möxbire", "Älğäsrelcädi", "Älğäsrelcädi", "Älğäsrelcädi",* *"Älğäsrelcädi"* . Teatri i parë profesional tatar, *Säyyär* gjithashtu u shfaq në këtë kohë.

## Revolucioni dhe lufta civile 
Gjatë kaosit të revolucioneve Ruse të vitit 1917, Tatarstani ishte funksionalisht i pavarur, me  parlament kombëtar (Millät Mäclese), qeveri kombëtare (Milli İdärä), këshill kombëtar (Milli Şura) dhe këshill ushtarak kombëtar (Xärbi Şura). Disa njësi ushtarake tatare morën pjesë në Luftën Civile Ruse kundër komunistëve. Revolucionarët tatarë antikomunistë shpallën Shtetin Idel-Ural, por qeveria bolshevike në Moskë ndërhyri për të parandaluar krijimin e një Tatarstani të pavarur në krah të saj. "Këshilli Mysliman" u rrëzua nga një "Këshill Bolshevik i Punëtorëve" në një pjesë të provincës së Kazanit të banuar kryesisht nga tatarë, e quajtur Bolaq artı ose Zabulachye (në anglisht: Republika e Transbolaqisë). Anëtarët e Këshillit Mysliman u arrestuan.

Në gusht 1918, trupat e çekëve të bardhë dhe forcat e Komuq arritën në Kazan, por u tërhoqën nën presionin e forcave të kuqe.

Në vitin 1919, bolshevikët shpallën krijimin e Republikës Socialiste Sovjetike Autonome të Tatarëve dhe Bashkirëve, por rajoni në atë kohë ishte kryesisht nën kontrollin e Ushtrisë së Bardhë, udhëheqësi i së cilës, Gjenerali Kolçak, nuk e mbështeste një republikë të pavarur myslimane. Kjo shpallje, e kombinuar me armiqësinë e Kolçakut, bëri që shumë trupa tatare dhe bashkire të ndërronin anë dhe të luftonin për bolshevikët. Në fund, komunistët fitimtarë e përfshinë Tatarstanin brenda Republikës Socialiste Federative Sovjetike Ruse (RSFSR), çka çoi në një emigrim masiv nga vendi, veçanërisht nga shtresa e lartë.

Lufta Civile Ruse përfundoi në Tatarstan me shtypjen e Kryengritjes së Fshatarëve kundër komunistëve, të njohur si Kryengritja e Pirunit, në mars 1920. Si rezultat i politikave të komunizmit të luftës, nisi Uria e Madhe e viteve 1921–1922 në Tatarstan, e cila shkaktoi vdekjen e gati gjysmë milioni njerëzve.parapamje| Vija e frontit në gusht 1918.

## Sundimi sovjetik 
Më 27 maj 1920, u shpall Republika Socialiste Sovjetike Autonome e Tatarëve (TASSR) brenda RSFSR-së. Megjithatë, në fund të viteve 1920, qeveria sovjetike nën drejtimin e Josif Stalinit ndaloi  përdorimin e gjuhës tatare (ashtu si për shumë gjuhë të tjera të pakicave në Bashkimin Sovjetik). Zhvillimi i kulturës kombëtare pësoi rënie të ndjeshme. Alfabeti tatar u ndryshua dy herë (fillimisht në alfabetin latin dhe më pas në alfabetin cirilik). Nga vitet 1930 deri në vitet 1950, shtypi në gjuhën tatare, institucionet kulturore, teatrot, shkollat dhe institutet kombëtare filluan të zhdukeshin gradualisht, pasi arsimi kërkohej të zhvillohej në gjuhën ruse. Industrializimi, ngritja e fermave kolektive (kolektivizatsiya) dhe ndjekjet politike si spastrimi i madh kontribuan në këtë rënie.

Feja gjithashtu u shtyp. Fillimisht, sundimi sovjetik favorizoi kryesisht Kishën Ortodokse Lindore, dhe disa rryma fetare islame u toleruan (si Xhadidizmi dhe lëvizja Wäisi), por më vonë edhe ato u shtypën. Disa teologë të Xhadidizmit (që në fillim kishin treguar një qëndrim liberal ndaj regjimit sovjetik) u detyruan të arratiseshin në Turqi ose Egjipt.

Më shumë se 560,000 ushtarë nga Tatarstani morën pjesë në Luftën e Dytë Botërore dhe mbi 300,000 prej tyre humbën jetën. Shumë fabrika sovjetike dhe punëtorët e tyre, si dhe Akademia e Shkencave e Bashkimit Sovjetik, u evakuuan në Tatarstan. Gjatë luftës u zbuluan depozita të mëdha të naftës. Gjatë shfrytëzimit të tyre, Tatarstani u bë një nga rajonet më të zhvilluara industriale të Bashkimit Sovjetik.

Në vitet 1960-1970, industria e RSSA Tatarëve u zhvillua jo vetëm në sektorin e naftës; një fabrikë e madhe makinash, KamAZ, u ndërtua në Naberezhnye Chelny, duke e kthyer këtë qytet në të dytin më të madh në republikë. Qytete të tjera të mëdha, të ndërtuara dhe zhvilluara gjatë atyre viteve, janë Nizhnekamsk dhe Almetyevsk.

## Historia postsovjetike 
Këshilli Suprem i TASSR-së ndryshoi statusin e Tatarstanit më 30 gusht 1990 dhe u shpall Deklarata e Sovranitetit të Republikës Socialiste Sovjetike të Tatarstanit.

* 12 qershor 1991: U zhvilluan zgjedhjet e para për President të Tatarstanit. Mintimer Shajmiev u zgjodh president.
* 21 mars 1992: U mbajt një referendum mbi statusin e Tatarstanit. Shumica e popullsisë mbështeti pavarësinë e Tatarstanit.
* Nëntor 1992: Kushtetuta e Tatarstanit u miratua nga parlamenti.
* 1994: U nënshkrua Traktati për Kufizimin e Kompetencave dhe Delegimin e Ndërsjellë të Autoritetit ndërmjet Organeve Shtetërore të Federatës Ruse dhe Organeve Shtetërore të Republikës së Tatarstanit. Tatarstani u bë *de facto* një republikë përbërëse e Federatës Ruse.
* Në vitet 1995 dhe 1999 u mbajtën zgjedhjet për Këshillin Qeveritar të Tatarstanit.
* Mars 2002: U bënë ndryshime të shumta në Kushtetutën e Tatarstanit. Zyrtarët e Tatarstanit shpallën zyrtarisht se Tatarstani është pjesë e Rusisë.

Më 20 dhjetor 2008, në përgjigje të njohjes nga Rusia të Abkhazisë dhe Osetisë së Jugut, Milli Mejlis i Popullit Tatar shpalli pavarësinë e Tatarstanit dhe kërkoi njohje nga Kombet e Bashkuara. Megjithatë, kjo deklaratë u injorua si nga Kombet e Bashkuara ashtu edhe nga qeveria ruse.

## Referime 
*"Tatarstan taríxı/Татарстан тарихы". Tatar Encyclopaedia (in Tatar). Kazan: The Republic of Tatarstan Academy of Sciences. Institution of the Tatar Encyclopaedia. 2002.
*Muhammad Murad Ramzi (محمد مراد الرمزي) (1908), Talfīq al-akhbār wa-talfīḥ al-āthār fī waqāʼiʻ Qazān wa-Bulghār wa-mulūk al-Tātār (تلفيق الاخبار وتلقيح الآثار في وقائع قزان وبلغار وملوك التتار), First edition (الطبعة الاولي) Volume 1 (المجلد الاول) Printed at the Al-Karīmiyyah and Al-Ḥussayniyyah printing shop in the town of "Orenburg" upon committed expenses (طبع بالمطبعة الكريمية والحسينية ببلدة "اورنبورغ" على مصاريف ملتزمه).