Forumet Romake

parapamje|339px|Maket i Forumit Romak të Konimbrigës, Portugali
Një **forum** (forma shumës në latinisht: *fora*) ishte një shesh publik në një municipium, ose ndonjë civitas tw[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]] rezervuar kryesisht për shitjen e mallrave; do me thënë, një treg, bashkë me ndërtesat e përdorura për dyqane dhe stoat e përdorura si kioska të hapura. Por fora të tilla funksiononin së dyti për qëllime të shumta, duke përfshirë si vendtakime publike për diskutime. Shumë fora ndërtoheshin në vende të largëta përgjatë një rruge nga magjistrati përgjegjës për rrugën, rast në të cilin forumi ishte vendbanimi i vetëm në sit, që kishte dhe emrin e vet, siç ishte Forum Popili ose Forum Livi.

## Funksionet
Përveç funksionit të tij standard si një vendtregtimi, një forum ishte një vend grumbullimi i një dëmethënieje të madhe shoqërore dhe shpesh skena e veprimtarive të ndryshme, duke përfshirë diskutime dhe debate politike, vendtakim, tubime, et cetera. Në atë rast, ai plotësonte funksionin e një ''*.

parapamje|majtas|448px|Forumi Romak në Romë, Itali
Çdo bashki () kishte një forum. Fora ishin të parat e çdo civitas të sinoecizuar, qoftë latine, italike, etruske, greke, kelte, ose të tjera. Formumet e para ishin të vendosura midis fshatrave të pavarur në atë kohë, të njohur vetëm nëpërmjet arkeologjisë. Pas krijimit të Republikës Romake, forumi më i njohur i Botës Romake — Forumi Romak në vetë Romën —shërbeu si një model i një ndërtimi të ri. Nga Periudha e Vonë Republikane, zgjerimet dhe rimodelimet e forumeve të qytetit kishin frymëzuar Pompe Magnin për të krijuar Teatrin e Pompeut në vitin 55 p.e.s.. Teatri i tij përfshinte një forum masiv mbrapa harkadës së teatrit, të njohur si . Struktura ishte pararendësja e forumit të Jul Çezarit dhe të tjerëve që pasuan.

Forume të tjera të rëndësishme gjenden në Itali. Megjithatë, ata nuk duhet të ngatërrohen me  të qyteteve moderne italiane, të cilat mund të jenë krijuar nga një numër llojesh të ndryshme qendrash të ndryshme qytetare, ose me shumë gjasa ishte një lloj më vete. Ndërsa të ngjashme në përdorim dhe funksionim me forumet, shumica u krijuan në Mesjetë dhe shpesh nuk janë pjesë gjurmës origjinale të qytetit.

[parapamje|408px|Forumi Romak i Durrësit, [shekulli V]]
Forumet ishin një pjesë e rregullt e çdo province romake gjatë Republikës dhe Perandorisë, me shembuj arkeologjikë në:
* Forumi i Plovdivit, Bullgari
* Forumi i Filipit, Greqi
* Forumi i Selanikut, Greqi
* Forumi i Bejrutit, Liban
* Forumi dhe Forumi Provincial i Mérida, Spanjë
* Forumi Kolonial dhe Forumi Provincial i Tarragonës, Spanjë.

Në qytetet e reja romake forumi zakonisht vendosej në, ose pranë, kryqëzimit të rrugëve kryesore veri–jug dhe lindje–perëndim (*cardo* dhe *decumanus*). Të gjithë forumet do të kishin një tempull të Jupiterit në skajin verior dhe gjithashtu do të përmbanin tempuj të tjerë, ashtu si dhe bazilikën; një tabelë të peshave dhe masave, kështu që klientët në treg mund të siguroheshin se nuk u ishte dhënë një masë më e vogël se standardi; dhe shpesh do të kishin banjo në afërsi. Në kohën e zgjedhjeve, kandidatët do të përdornin shkallët e tempujve në forum për të mbajtur fjalimet e tyre dhe do të prisnin cliens të tyre të vinin për ti mbështetur ata.

[parapamje|396px|Forumi i [Xherashit, në Jordani. Kolonat shënojnë vendin e një stoaje, ose shëtitoreje të mbuluar, ku kioskat e hapura të shitësve mund të vendoseshin në mot të keq. Vëreni formën gjysmë-rrethore dhe gjurmët e një podiumi qëndror, të ngjashëm në funksion me një teatër.]]
## Strukturat tipike
* Bazilika
* Macellum
* Thermae
* Tempullin Romak
* Harkun e Triumfit
* Kolonën e Fitores

## Hapsirat ekuivalente në kulturat e tjera 
* Agora
* Qendra Qytetare
* Forumi i internetit
* Piazza
* *Plateia*
* *Plaza*
* Sheshi

[parapamje|upright=1.2|Rindërtim grafik i forumit romak të [Milanos (*Mediolanum*).]]
## Toponime të rrjedhura 
Termi hyn për më tepër në toponime të shumta, duke treguar qendrën politike dhe administrative të një territori pa një qendër të banuar të mëparshme. Gati gjithmonë fiton me shpejtësi karakteristika të vërteta urbane.

Shembuj qytetesh të lindura në këtë mënyrë janë:
* *Forum Aemilii* (zona arkeologjike e Flumerit përgjatë *Via Appia*, në *caput viae* të *Via Aemilia in Hirpinis*)
* *Forum Appii* (Borgo Faiti, njësi bashkiake e bashkisë së Latinës)
* *Forum Aurelii* (Montalto di Castro)
* *Forum Cassii* (Kishëza e Santa Maria di Forcassi, pranë Vetrallas)
* *Forum Clodii* (Kisha e Santi Marco, Marciano e Liberato, pranë Canale Monterano)
* *Forum Clodii* (Garfagnana)
* *Forum Cornelii* (Imola)
* *Forum Decii* (Bacugno, njësi bashkiake e Posta (RI)
* *Forum Flaminii* (San Giovanni Profiamma, njësi e Foligno-s)
* *Forum Fulvii* (Villa del Foro, pranë Alessandria)
* *Forum Gallorum* (Castelfranco Emilia)
* *Forum Iulii* (Cividale del Friuli)
* *Forum Iulii* ([Fréjus, Francë)
* *Forum Lepidi* (Reggio Emilia)
* *Forum Livii* (Forlì)
* *Forum Novum* (Vescovio, pranë Torri in Sabina)
* *Forum Novum* (Fornò, pranë Forlì-t)
* *Forum Novum* (Fornovo, Parma)
* *Forum Novum'' (Fornonuovo, midis Padulit dhe Sant'Arcangelo Trimonte)
* *Forum Popilii* (Forlimpopoli)
* *Forum Sempronii* (Fossombrone)
* *Forum Traiani* ([Fordongianus)
* *Forum Vibii* (Cavour)

## Shiko gjithashtu
* Amfiteatri
* Planifikimi urban
* Sheshi
* Akropoli
* *Polisi*
* Çarshia
* Çardaku
* Bezisteni
* Tregtia romake me Indinë
* Marrdhëniet Indiano-Romake
* Marrdhëniet Sino-Romake
* Jus
* Ager publicus
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Municipium
* Aerarium
* Agger
* Amfiteatri i Durrësit
* Amfiteatri Romak
* Konsulli Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vigiles
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Cirku Romak
* Panteoni, Romë
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Festivalet Romake
* Gens
* Gjeografia e Strabonit
* Harku i Triumfit
* Horacët dhe Kuriacët
* Horreum
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Kalendari Romak
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Koloseumi
* Kolumbarium
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Lapis manalis
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Llaçi romak
* Luftërat Romako-Latine
* Lupanari
* Mansio
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Miliarium
* Miliarium Aureum
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Mundus Cereris
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Njësitë matëse romake
* Optimates dhe populares
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Plebejtë
* Pomerium
* Roma quadrata
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Spektaklet Romake
* Statio
* Tabula Peutingeriane
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Urbs
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Vallum
* Vicus
* Vila Romake
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë
* Shtëpia e fortifikuar
* Shtëpia kullë
* Kulla kështjellë
* Kulla fortifikuese
* Rrethoja Bizantine e Durrësit
* Kopshtet e lashta greke

## Citime fundore
## Bibliografia
### Burime të lashta
*  Versioni anglisht këtu .
* 
* 
* 
* 
* Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
* Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
* Eutropi, *Breviarium historiae romanae* (teksti latin), I-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Burime historiografike moderne
* 
* Jean-Pierre Adam, ''L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche* Editore: Longanesi, 2003.
* 
* 
* 
* 
* 
* Andrea Carandini, *La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà*, Torino, 1998.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Pierre Gros - Mario Torelli, *Storia dell'urbanistica. Il mondo romano*, Laterza 2007.
* 
* 
* Léon Homo, *Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité'', Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
* 
* 
*  (titulli origjinal i veprës 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* Muhlberger, S., *The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452* (Leeds, 1990) –  for Prosper's hagiographic portrayal of Leo.
* 
* 
* 
* 
* Renato Peroni, *Comunità e insediamento in Italia fra età del bronzo e prima età del ferro*, in *Storia dei Greci e dei Romani*, vol. 13, Einaudi 2008.
* 
* 
* M. Quercioli, *Le mura e le porte di Roma*, Newton Compton, Roma, 1982.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* 

* 
*