Proto-Esperanto

**Proto-Esperanto** ( Esperanto: *Pra-Esperanto* ) është termi modern për çdo fazë në evolucionin e projektit gjuhësor të LL Zamenhof, përpara botimit të Unua Libro në vitin 1887.

## Gjuha neo-hebraike e rreth shek. 1879 
Pararendësit e alfabetit esperanto mund të gjenden në propozimin e Zamenhof për përdorimin e shkrimit latin në projektin e tij të unifikuar jidish të bazuar në litvishte ( Esperanto  , Russian   "Gjuhë neo-hebraike").  Bashkëtingëlloret janë ekuivalente me ato të esperanto-s moderne, përveç mungesës së një shkronje për [dʒ] . Diakritika, megjithatë, është një akute: *ć, h́, ś, ê* (e fundit për esperanto *ĵ)* ). Zanoret janë të njëjta, përveç mungesës së shkronjës *ŭ* . Vlerat e tyre janë të ngjashme me esperanto në leximin litvish, me shtimin e *oŭ*, megjithëse leximi pojsh është i ndryshëm. Përveç kësaj, ekzistonte edhe një shkronjë *ě* për schwa-n, e cila shfaqej vetëm para bashkëtingëlloreve *l* dhe *n* dhe zëvendësohej nga *e* në disa rrethana. Përdoret rrethorja, por tregon që një shkronjë nuk shqiptohet: p.sh. *ês iẑ* shqiptohet /si/ . Më poshtë është një shembull, me lexime në gjuhën litvish dhe poylish: 

*Klejne zah́ěn zet men beser fun-nontěn, greuse – fun-vajtěn. Ous kale, vider mojd.*

Lexim litvish:

*Klejne zaĥ(e)n zet men beser fun nont(e)n, grejse – fun vajt(e)n. Oŭs kale, vider mojd.*

Lexim në gjuhën polake:

*Klajne zaĥ(e)n zejt men bejser fin nunt(e)r, groose – fin vat(e)r. Ojs [~ os] kale, vider mod.*

## *Lingwe uniwersala* *e vitit 1878* 
Që fëmijë, Zamenhof pati idenë të prezantonte një gjuhë ndihmëse ndërkombëtare për komunikim midis kombësive të ndryshme. Fillimisht ai donte të ringjallte një formë të latinishtes ose greqishtes së thjeshtuar, por ndërsa u rrit, ai filloi të besonte se do të ishte më mirë të krijonte një gjuhë të re për qëllimin e tij. Gjatë viteve të adoleshencës ai punoi në një projekt gjuhësor derisa mendoi se ishte gati për demonstrim publik. Më 17 dhjetor 1878 (rreth një vit para botimit të parë të Volapukishtes ), Zamenhof festoi ditëlindjen e tij të 19-të dhe lindjen e gjuhës me disa miq, të cilëve u pëlqeu projekti. Vetë Zamenhof e quante gjuhën e tij *Lingwe Uniwersala* (Gjuhë Universale).

*W* përdoret për *v* . Përndryshe, të gjitha shkronjat moderne të Esperantos vërtetohen përveç atyre me diakritikë ( *ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ* ). Format e njohura të foljeve janë të tashmen *-á*, urdhëroren *-ó*, infinitivin *-are.*    Emrat shënoheshin me *-e* në njëjës dhe *-es* në shumës; nyja ishte njëjës *la* dhe shumës *las* . Duket se nuk kishte rasë kallëzore dhe se theksi ishte si në esperanton moderne, përveç kur shënohej, si në *-á* dhe *-ó* .

Vetëm katër rreshta të *Lingwe uniwersala* fazë e gjuhës nga viti 1878 mbetet, nga një këngë e hershme që Zamenhof kompozoi:

| *Malamikete de las nacjes,

Kadó, kadó, jam temp' está;

La tot' homoze in familje

Konunigare so debá.* | Enmity of nations,

Vjeshtë, vjeshtë, koha ka ardhë! *[lit. "tashmë është koha!"]*

I gjithë njerëzimi në një familje

Duhet bashkuar. | | --- | --- | | —L.L.Zamenhof |  |

Në esperanton moderne, kjo do të ishte,

Malamikeco de la nacioj, Falu, falu, jam temp' estas; La tuta homaro en familion Unuiĝi [= kununuigi sin] devas.

''Jam temp' está* vazhdon të mbetet një idiomë në Esperanton moderne, një aluzion i kësaj kënge.

## *Lingvo universala* të vitit 1881 
Ndërsa ishte në universitet, Zamenhof ia dorëzoi punën e tij babait të tij, Mordechai, për ta ruajtur derisa të përfundonte studimet e mjekësisë. Babai i tij, duke mos i kuptuar idetë e të birit dhe ndoshta duke parashikuar probleme nga policia cariste, e dogji veprën. Zamenhof nuk e zbuloi këtë derisa u kthye nga universiteti në vitin 1881, në të cilin pikë ai e rifilloi projektin e tij. Një shembull nga kjo fazë e dytë e gjuhës është ky fragment i një letre nga viti 1881:

*Ma plej kara [ami] miko, kvan ma plekulpa plumo faktidźas tiranno pu to. Mo poté de cen taj brivoj kluri, ke sciigoj de [tuc fuc] fu-ći specco debé[j] blessi tal fradral kordol; mo vel vidé tol jam ...*

Moderne: *Mia plej kara amiko, neniam mia senkulpa plumo fariĝus tirano por vi. Mi povas de cent viaj leteroj konkludi, kiel sciigoj de tiu-ĉi speco devas vundi vian fratan koron; mi kvazaŭ vidas vin jam ...* *Mia plej kara amiko, neniam mia senkulpa plumo fariĝus tirano por vi. Mi povas de cent viaj leteroj konkludi, kiel sciigoj de tiu-ĉi speco devas vundi vian fratan koron; mi kvazaŭ vidas vin jam ...''

(Miku im më i dashur, kurrë (fjalë për fjalë 'kur') ) a do të bëhej pena ime e pafajshme një tiran për ty. Nga njëqind letrat tuaja mund të nxjerr përfundimin se njoftime të këtij lloji duhet ta kenë lënduar zemrën tuaj vëllazërore; unë tashmë ju shoh kështu...)

Në këtë kohë, shkronja *v* kishte zëvendësuar *w* për tingullin [v]; lakimi foljor për vetën dhe numrin ishte hequr; shumësi emëror ishte *-oj* në vend të *-es* (si dhe mbiemri *-a* dhe ndajfoljori *-e* ); dhe rasat emërore kishin mbetur në dy rasat aktuale (megjithëse një gjinore *-es* mbijeton sot në korrelativa). Prapashtesa e rasës kallëzore ishte *-l*, por në shumë raste përdorej vetëm te përemrat:

*Fu**l**-ći rudźo e fu**l**-ći fiaro debá kini la princaŭ* (*Tiu**n**-ĉi rozo**n** kaj tiu**n**-ĉi najtingalo**n** devadis ricevi la princino*) 'The princess needed to receive this rose and this nightingale'.

Përveç shijes më të fortë sllave të drejtshkrimit në krahasim me gjuhën moderne ( *ć, dź, h́, ś, ê* për *ĉ, ĝ, ĥ, ŝ, ĵ)* ), format e foljeve në kohën e pakryer të tashme dhe të shkuar ende kishin theksin e fundit:

koha e tashme *-è*, e pakryera *-à*, e parakohshme *-u*, e ardhme *-uj*, kushtore *-as*, jussive *-ò* dhe infiniti *-i* .

Përemrat mbaronin me një *o* nominale (ose mbiemër *a* për pronorët: *mo* "Unë", *ma* "imja"), por kishte edhe dallime të tjera, duke përfshirë një bashkim të 'ai' dhe 'it':

Përveç kësaj, ekzistonte edhe fjala e papërcaktuar *o* 'një'.

Korelativët ishin po aq të afërt, megjithëse nuk është e qartë nëse kishte një dallim midis formave të pacaktuara dhe relative ( *i-* dhe *ki-* moderne; këto mund të kenë korresponduar me *kv-* dhe *k-* ) dhe nuk njihen forma pronore:

Rreshti i fundit shqiptohej me sa duket si *fj-* .

Në këtë fazë, esperanto kishte një bashkëtingëllore ablaut te foljet, me një bashkëtingëllore pa zë për një përpjekje për diçka dhe një bashkëtingëllore të zëshme për sukses. Për shembull, *aŭti* për të dëgjuar (për), *aŭdi* të dëgjosh; *trofi* për të kërkuar, *trovi* për të gjetur; *prufi* të argumentosh (një pikë), *pruvi* për të vërtetuar. Gjurmët e kësaj mbeten në disa çifte fjalësh të tilla si *pesi* 'të peshosh (një artikull)' dhe *pezi* 'të peshosh (të kesh peshë)' (krahaso derivatet e tyre *pesilo* 'luspa' dhe *pezilo* 'një peshë'). 

## Kalimi në esperanton moderne të vitit 1887 
Zamenhof i përsosi idetë e tij për gjuhën gjatë disa viteve të ardhshme. Shumica e rafinimeve të tij erdhën nëpërmjet përkthimit të letërsisë dhe poezisë në gjuhë të tjera. Theksi i fundit në konjugimet e foljeve u hodh poshtë në favor të theksimit gjithmonë të zanores së parafundit, dhe shumësi i vjetër *-s* te emrat u bë një shënues i kohëve të fundme te foljet, me një *-es* të pakryer që mbeti deri pak para botimit. Diakritikat akute në stilin sllav u shndërruan në vija rrethore për të shmangur shfaqjet e hapura të nacionalizmit, dhe bazat e reja të shkronjave *ĵ, ĝ* (për ish- *ź, dź)* ndihmuan në ruajtjen e shfaqjes së fjalorit romanik dhe gjermanik.

Në vitin 1887, Zamenhof përfundoi punën e tij me botimin e *Unua Libro* ( *Libri i Parë* ), i cili përmbante gjuhën esperanto siç e njohim ne sot. Në një letër drejtuar Nikolai Borovkos, ai më vonë shkroi:

Kam punuar për gjashtë vite drejt perfeksionimit dhe testimit të gjuhës, ku më 1878 mua më është dukur tashmë e gatshme. 

— Zamenhof

## Propozime të mëvonshme nga Zamenhof 
Deri në vitin 1894, ishin shfaqur propozime të shumta për të ndryshuar gjuhën esperanto. Zamenhof u detyrua t’i përfshinte ato në esperanto dhe, si përgjigje, me ngurrim paraqiti një esperanto të reformuar në vitin 1893. U votua për anëtarët e Lidhjes së Esperantos, përfshirë të gjithë abonentët e *La Esperantisto*, dhe propozimi u votua kundër me 60% vota kundër kundrejt 5% pro, me një 35% të tjerë që dëshironin reforma të ndryshme.

## Lexime të mëtejshme 
Gaston Waringhien, në librin e tij Lingvo kaj Vivo ( *Gjuha dhe Jeta* ), analizoi evolucionin e gjuhës përmes dorëshkrimeve të viteve 1881, 1882 dhe 1885.

## Shih edhe 
Arcaicam Esperanto – një version i ndërtuar fiktiv 'arkaik' i gjuhës esperanto.

## Lidhje të jashtme 
Christer Kiselman, 2010. *Variantoj de esperanto iniciatitaj de Zamenhof* . Në Esperanto: komenco, aktualo kaj estonteco, UEA. Krahason variantet e viteve 1878, 1881, 1887, 1894 dhe 1906.

## Referime