Dhelpra e kuqe

**Dhelpra e kuqe** ( Vulpes vulpes ) është specia më e madhe e dhelprave dhe një nga anëtarët me shpërndarje më të gjerë të rendit Karnivora , duke qenë i pranishëm në të gjithë hemisferën veriore nga Rrethi i Arktikut deri në Afrikën e Veriut , Amerikën e Veriut dhe Euroazi . Ёshtë renditur si shqetësimi më i vogël nga IUCN . Gama e tij është rritur krahas zgjerimit njerëzor, pasi është futur në Australi, ku konsiderohet e dëmshme për gjitarët vendës dhe popullsinë e shpendëve. Për shkak të pranisë së saj në Australi, ajo është përfshirë në listën e "100 specieve më të rrezikshme në botë" . 

Dhelpra e kuqe lindi nga paraardhës me përmasa më të vegjël nga Eurazia gjatë periudhës së Villafranchian të Mesëm  , dhe kolonizoi Amerikën e Veriut menjëherë pas glaciatonit Wisconsin . Midis dhelprave të vërteta, dhelpra e kuqe paraqet një formë më përparimtare në drejtim si mishngrënësit .  Përveç madhësisë së saj të madhe, dhelpra e kuqe dallohet nga speciet e tjera të dhelprave nga aftësia e saj për t'u përshtatur shpejt në ambiente të reja. Pavarësisht nga emri i saj, specie shpesh prodhon individë me njyra të tjera, duke përfshirë individëve të bardhë dhe të zinj. Dyzet e pesë nënspecie njihen aktualisht, të cilat ndahen në dy kategori: dhelprat e mëdha veriore dhe dhelpra e vogla jugore bazale të Azisë dhe Afrikës Veriore. I riu i çiftit të bashkuar mbetet me prindërit e tyre për të ndihmuar në kujdesin për këlyshët e rijn. Speciet ushqehen kryesisht me brejtës të vegjël, megjithëse mund të sulmojnë gjithashtu lepujt ,zogjtë , zvarranikët , jovertebrorët dhe thundrakët e vegjël . Ndonjëherë mund të ushqehen me fruta dhe perime.  Edhe pse dhelpra e kuqe ka tendencë për të vrarë grabitqarët më të vegjël, duke përfshirë specie të tjera dhelprash, ajo është e ndjeshme nga sulmet e grabitqarëve më të mëdhenj, si uqërit ,kojotat , çakejtë e artë dhe felinet e mesëm dhe të mëdhenj .

Lloji ka një histori të gjatë shoqërimi me njerëzit, pasi është gjuajtur gjerësisht duke u akuzuar si dëmtues dhe për gëzofin e tit ë bukur për shumë shekuj, si dhe përfaqësohet në folklorin dhe mitologjinë njerëzore. Për shkak të shpërndarjes së saj të gjerë dhe popullsisë së madhe, dhelpra e kuqe është një nga kafshët më të rëndësishme për tregtinë e leshit . Shumë e vogël për të paraqitur një kërcënim për njerëzit, ajo ka përfituar gjerësisht nga prania e njeriut, dhe ka kolonizuar me sukses shumë zona periferike dhe urbane .Zbutja e dhelprës së kuqe po zhvillohet gjithashtu në Rusi , dhe ka rezultuar në dhelpra të kuqe të zbutura .

## Terminologjia 
Femrat quhen vixhen, dhe këlyshët e rinj njihen si komplete.  Megjithëse dhelpra arktike ka një popullsi të vogël vendase në Skandinavinë veriore, ndërsa shtrirja e dhelprave korsak shtrihet në Rusinë Evropiane , dhelpra e kuqe është dhelpra e vetme vendase në Europë, dhe kështu quhet thjesht "dhelpra" në të gjitha gjuhët e kontinentit .

Fjala "fox" vjen nga anglishtja e vjetër , e cila rrjedh nga Proto-Germanishtja . Krahasimi me Frisian perëndimor FOKS , hollandisht Vos , dhe gjermanisht Fuchs . Kjo, nga ana tjetër, rrjedh nga Proto-Indo-Evropiane * puḱ- bisht me flokë të trashë '. Krahasuar me Hindi Puch 'bisht', Tocharian B Paka 'bisht; chowrie ', dhe ' leshi ' Paustìs lituanisht . Bishti i shk formon gjithashtu bazën për emrinve dhelpërs në ulllsisht , llwynog , fjalë për fjalë 'shkurre ’,"". Po kështu, Portugalisht : raposa nga Rabo "bisht", lituanisht uodẽgis nga uodegà 'bisht', dhe Ojibwa waagosh nga waa , e cila i referohet lart dhe poshtë "fryrje" ose dridhje e një kafshe ose bisht e tij.Në shqip përveç emrit dhelpër shqiptarët që jetojnë në zonat malore e thërrasin dhelprën edhe “skile”.

Termi shkencoe Vulpes rrjedh nga fjala latine për dhelprën, dhe i jep mbiemra prej dhelpre dhe vulpecular . 

## Evolucion 
Dhelpra e kuqe konsiderohet një formë më e specializuar e Vulpes sesa dhelprat afgane dhe bengaleze në drejtim të madhësisë dhe përshtatjes për ngrënien e mishit ; kafkë tregon shumë më pak tipare neotenike sesa në speciet e tjera, dhe zona e saj e fytyrës është më e zhvilluar. Sidoqoftë, nuk është aq i përshtatshëm për një dietë thjesht mishngrënëse si dhelpra tibetiane . Modelet më të hershme të fosileve të V. vulpes u zbuluan në Baranya, Hungari që datojnë nga 3.4-1.8 milion vjet më parë. Lloji stërgjyshor ka të ngjarë të jetë më i vogël se ai aktual, pasi fosilet më të hershme të dhelprave të kuqe janë më të vogla se popullatat modern.Mbetjet më të hershme të fosileve të specieve moderne datojnë nga mesi i Pleistocenit në vendbanimet e hershme njerëzore. Kjo ka çuar në teorinë se dhelpra e kuqe ishte gjuajtur nga njerëzit primitivë si burim ushqimi dhe gëzofi. 

### Kolonizimi i Amerikës së Veriut 
Dhelprat e kuqe kolonizuan kontinentin e Amerikës së Veriut në dy valë: gjatë ose para glaciation Illinoian , dhe gjatë glaciation Wisconsinan . Hartat e gjineve demonstrojnë se dhelprat e kuqe në Amerikën e Veriut janë izoluar nga homologët e tyre të Botës së Vjetër për më shumë se 400,000 vjet, duke ngritur kështu mundësinë që specifikimi të ketë ndodhur, dhe se emri i mëparshëm binomial i Vulpes fulva mund të jetë i vlefshëm. Në veriun e largët, fosile të dhelprave të kuqe janë gjetur në depozitat e Sangamonian Stage në rrethin Fairbanks dhe Hat Hat . Fosilet që datojnë nga Wisconsinan janë të pranishme në 25 site në Arkansas , Kaliforni , Kolorado , Idaho , Misuri , New Mexico , Tenesee , Teksas , Virgjinia dhe Wyoming . Megjithëse ato shkonin shumë larg në jug gjatë Wisconsinan, fillimi i kushteve të ngrohta tkurrën gamën e tyre drejt veriut, dhe vetëm kohët e fundit janë rikthyer në gamat e tyre të mëparshme amerikane për shkak të ndryshimeve mjedisore të shkaktuara nga njeriu.Testimi gjenetik tregon dy refugia të dallueshme të dhelprave të kuqe qe ekzistojnë në Amerikën e Veriut, të cilat janë ndarë që nga Wisconsinan. Refugiumi verior (ose boreal) ndodhet në Alaska dhe Kanadanë perëndimore, dhe përbëhet nga nënspeciet e mëdha V. v. Alascensis , V. v. Abietorum , V. v. Regalis , dhe V. v. Rubricosa . Refugiumi jugor (ose montan) ndodhet në parket subalpine dhe livadhet alpine të Maleve Rocky , Range Cascade , dhe Sierra Nevada . Përfshinë nënspeciet V. v. Makroura , V. v. Cascadensis , dhe V. v. Necator . Ky i fundit u rrëfye është ndarë nga të gjitha popullsitë e tjera të dhelprave të kuqe që nga epoka i akullnajës së fundit, dhe mund të ketë adaptime unike ekologjike ose fiziologjike. 

Megjithëse dhelprat evropiane u prezantuan në pjesë të Shteteve të Bashkuara në vitet 1900, hetimi i fundit gjenetik tregon mungesën e haplotipeve të dhelprave evropiane në çdo popullsi të Amerikës së Veriut.. Gjithashtu, dhelprat e kuqe lindore kanë kolonizuar Kaliforninë e Jugut, Luginën San Joaquin dhe Zonën e Gjirit të San Franciskos , por duket se janë përzier me dhelprën e kuqe të luginëssë Sacramento ( V. fulva patwin ) vetëm në një zonë të ngushtë hibride. Për më tepër, asnjë provë nuk është parë për ndërhyrjen e dhelprave të kuqe lindore në Kaliforni me malet Sierra Nevada dhelpra e kuqe V. v. necator ose popullsitë e tjera në Intermountain perëndimor (midis maleve Rocky në lindje dhe Kaskada dhe Sierra Nevada që shkon në perëndim. 

### Nënspeciet 
Edicioni i 3-të i Llojeve të gjitarëve të botës  renditi 45 nënspecie si të vlefshme. Në vitin 2010, një nënspecie tjetër e veçantë, e cila banon në kullotat e Luginës së Sacramento, V. kundër Patwin , u identifikua përmes studimeve të haplotipit mitokondrial . Castello (2018) njohu 30 nënspecie të dhelpra të kuqe të Botës së Vjetër dhe 9 nënspeciet të dhelprës së kuqe të Amerikës së Veriut si të vlefshme.

Known është i njohur me përzierjen thelbësore e pishinës së gjenit midis snënspecieve të ndryshme; Dhelprat e kuqe britanike kanë bërë kryqëzime të gjera me dhelpra të importuara nga Gjermania, Franca, Belgjika, Sardenja, dhe ndoshta Siberia dhe Skandinavia. Sidoqoftë, studimet gjenetike sugjerojnë shumë pak dallime midis dhelprave të kuqe të kampionuara në Evropë. Mungesa e diversitetit gjenetik është në përputhje me dhelprën e kuqe një specie shumë e paqartë, me një dhelpra të kuqe që mbulon 320 km (200 mi) nën kohën e një viti.  
Nënspeciet e dhelprave të kuqe në Euroazi dhe Afrikën e Veriut janë të ndara në dy kategori:

*       **Dhelprat veriore** janë të mëdha dhe me ngjyra të ndezura.
*       **Dhelprat e shkretëtirës gri të jugut** përfshijnë speciet aziatike V. v. griffithi , V. v. pusilla , dhe V. v. flavescens . Këto dhelpra shfaqin veçori kalimtare midis dhelprave të kuqe veriore dhe nënspecieve më të vogla dhelpra; kafkat e tyre posedojnë tipare më primitive, neotenike sesa format veriore, dhe ato janë shumë më të vogla; madhësitë maksimale të arritura nga dhelprat jugore janë padyshim më pak se madhësitë mesatare të dhelprave veriore. Gjymtyrët e tyre janë gjithashtu më të gjata, dhe veshët e tyre janë më të mëdhenj.

Dhelprat e kuqe që jetojnë në Azinë e Mesme tregojnë tipare fizike të ndërmjetme në format veriore dhe jugore.

## Përshkrim 
### Ndërtimi 
Dhelpra e kuqe ka një trup të zgjatur dhe gjymtyrë relativisht të shkurtër. Bishti, i cili është më i gjatë se gjysma e gjatësisë së trupit (70 përqind e kokës dhe gjatësisë së trupit), është me gëzof dhe arrin tokën kur është në një pozicion në këmbë.Dhëmbët e tyre janë ovale dhe vertikalisht të orientuar. Membrat nictituese janë të pranishme, por lëvizin vetëm kur sytë janë të mbyllur. Parakrahët kanë pesë shifra, ndërsa këmbët e pasme kanë vetëm katër dhe nuk kanë zbrazësira . Ata janë shumë të shkathët, duke qenë të aftë të kërcejnë mbi gardhe 2 metra të lartë (6 ft 7 in) dhe të notojnë mirë.

Kafkat e tyre janë mjaft të ngushta dhe të zgjatura, me kllapa të vogla të trurit . Dhëmbët e tyre të qenit janë relativisht të gjatë. Dytrajtësia seksual i kafkës është më e theksuar se tek dhelprat korsak, me dhelpra e kuqe femra duke u kujdesur që të ketë kafka më të vogla se sa meshkujt, me rajonet më të gjera të hundës dhe të vështira palates , si dhe ka kanines të mëdhenj.Kafkat e tyre janë të dallueshme nga ato të qenve nga e muzlest tyre të ngushta , më pak të mbushur me  premolars , dhëmbët më të hollë të qenit, dhe konkave sesa profileve konveks. 

### Përmasat 
Dhelprat e kuqe janë speciet më të mëdha të gjinisë Vulpes . Sidoqoftë, në raport me dimensionet, dhelprat e kuqe janë shumë më të lehta se qentë me madhësi të ngjashme të gjinisë Canis . Kockat e tyre të gjymtyrëve, për shembull, peshojnë 30 përqind më pak për sipërfaqe të njësisë së kockave sesa pritej për qen me madhësi të ngjashme. Ata shfaqin ndryshime të konsiderueshme individuale, seksuale, moshore dhe gjeografike në madhësi. Mesatarisht, të rriturit masin 35–50 cm (14-20 in) të lartë në sup dhe 45–90 cm (18–35 in) në gjatësi trupi me bishta me madhësi 30–55,5 cm (11,8–21,9 in). Veshët masin 7,7–12,5 cm (3-5 në) dhe këmbët e pasme 12–18,5 cm (5-7 in). Peshat variojnë nga 2.2–14 kg (5–31 lb), me vaksens që peshojnë zakonisht 15–20% më pak se meshkujt.

### Gëzofi 
Gëzofi i dimrit është i dendur, i butë dhe relativisht i gjatë. Për dhelprat veriore, gëzofi është shumë i gjatë, i dendur dhe me gëzof, por është më i shkurtër, më i rrallë dhe i trashë në nënspeciet jugore. Midis dhelprave veriore, varietetet e Amerikës së Veriut në përgjithësi kanë qimet më të buta , ndërsa shumica e dhelprave të kuq euroaziatikë kanë qime më të trashë. Ekzistojnë tre morfema kryesore të ngjyrave ; e kuqe, argjendi / e zezë dhe kryqi. Në morfumin tipik të kuq, gëzofët e tyre janë përgjithësisht të ndritshme të kuqërremta me ngjyra të verdha. Një shirit i modeleve të dobëta dhe të përhapur të shumë qimeve të gështenjës me ngjyrë të kuqërremtë, ndodh përgjatë shtyllës kurrizore. Dy shirita shtesë kalojnë poshtë teheve të shpatullave, të cilat, së bashku me shiritin kurrizor, formojnë një kryq. Pjesa e poshtme e shpinës shpesh është një ngjyrë e argjendtë e përhumbur. Krahët janë me ngjyra më të lehta se të pasmet, ndërsa mjekra, buzët e poshtme, fytin dhe pjesën e përparme të gjoksit janë të bardha. Sipërfaqja e poshtme e trupit të mbetur është e errët, kafe ose e kuqërremtë. Gjatë laktacionit, leshi i barkut i femrave mund të kthehet në të kuqe të tullave. Pjesët e sipërme të gjymtyrëve janë të kuqërremta, ndërsa putrat janë të zeza. Pjesa e përparme e fytyrës dhe qafës së sipërme është e kuqe e ndritshme kafe-ndryshk, ndërsa buzët e sipërme janë të bardha. Pjesa e pasme e veshëve është e zezë ose e kuqërremtë, ndërsa sipërfaqja e brendshme është e bardhë. Pjesa e sipërme e bishtit është kafe-kuqërremtë, por me ngjyra më të lehta se shpina dhe krahët. Pjesa e poshtme e bishtit është gri e zbehtë me një nuance ngjyrë kashte. Një pikë e zezë, vendndodhja e gjëndrës suprakaudale , zakonisht është e pranishme në bazën e bishtit. Maja e bishtit është e bardhë. 

#### Mutacionet 
Ngjyrosjet atipike të dhelprës së kuqe zakonisht paraqesin faza drejt melanizmit të plotë  Një dhelpër mashkull ngre njërën këmbë të pasme dhe me urinën e tij spërkat zonën përpara tij, ndërsa një dhelpër femër ulet poshtë në mënyrë që urina të spërkatet në tokë midis këmbëve të pasme.  Urina përdoret gjithashtu për të shënuar vendet bosh, që përdoren për të ruajtur ushqimin e gjetur, si kujtesë për të mos humbur kohë duke i kërkuar ato.Përdorimi i deri në 12 pozicione të ndryshme urinimi u lejon atyre të kontrollojnë saktësisht pozicionin e markës së aromës.Dhelprat e kuqe jetojnë në grupe familjare që ndajnë një territor të përbashkët. Në habitatet e favorshme dhe / ose zonat me presion të ulët gjuetie, dhelpra vartëse mund të jenë të pranishme në një varg. Dhelprat vartëse mund të numërojnë një ose dy, ndonjëherë deri në tetë në një territor. Këta vartës mund të jenë më parë kafshës mbizotëruese , por janë kryesisht të rinj nga viti i kaluar, të cilët veprojnë si ndihmës për të rritur këlyshët e vegjël. Përndryshe, prania e tyre është shpjeguar si përgjigje ndaj tepricave të përkohshme të ushqimit që nuk kanë lidhje me ndihmën e suksesit riprodhues. Femrat jo-riprodhuese ruajnë, luajnë sigurojnë dhe rritin këlysh , një shembull i zgjedhjes së farefisit. Dhelprat e kuqe mund të lënë familjet e tyre pasi të arrijnë moshën madhore nëse shanset për të fituar një territor të tyre janë të mëdha. Nëse jo, ata qëndrojnë me prindërit e tyre, me koston e mosriprodhimit të tyre.

## Komunikim 
### Gjuha e trupit 
Gjuha e trupit të dhelprave të kuqe përbëhet nga lëvizjet e veshëve, bishtit dhe putrat, me shenjat e tyre trupore që theksojnë gjeste të caktuara. Pozicionet mund të ndahen në kategori agresive / mbizotëruese dhe frikë / nënshtruese. Disa qëndrime mund t'i bashkojnë të dyja së bashku. 

Një studim i vitit 2008–2010 për 84 dhelpra të kuqe në Republikën Çeke dhe Gjermani zbuloi se gjuetia e suksesshme në bimësi të gjatë ose nën dëborë u duk se përfshin një përafrim të dhelprës me fushën magnetike të Tokës .

### Armiqtë dhe konkurrentët 
]]
 që ushqehet me një dhelpër të kuqe]]

Dhelprat e kuqe zakonisht mbizotërojnë ndaj specieve të tjera të dhelprave. Dhelprat arktike në përgjithësi i shpëtojnë konkurrencës nga dhelprat e kuqe duke jetuar më larg në veri, ku ushqimi është shumë i pakët për të mbështetur speciet e kuqe me trup më të madh. Edhe pse kufiri verior i specieve të kuqe është i lidhur me disponueshmërinë e ushqimit, vargu jugor i specieve arktike është i kufizuar nga prania e atyre. Dhelprat e kuqe dhe arktike u futën në pothuajse çdo ishull nga Ishujt Aleutianderi në Arkipelagun e Aleksandrit gjatë viteve 1830 - 1930 nga kompanitë për përpunimin e gëzofit. Dhelprat e kuqe zhvendosën pa ndryshim dhelprat arktike, me një dhelpra të kuqe mashkull raportohet se kishte vrarë të gjithë dhelprat që banonin një ishull të vogël në 1866 . Atje ku ata janë simpatikë, dhelprat arktike gjithashtu mund të shpëtojnë nga konkurrenca duke u ushqyer me leming dhe flotsam, në vend se voleve, siç favorizohet nga dhelprat e kuqe. Të dy speciet vrasin grupet e njëri-tjetrit, duke pasur parasysh mundësinë.Dhelprat e kuqe janë konkurrentë seriozë të dhelpave korsake , pasi ata gjuajnë të njëjtin pre gjatë gjithë vitit. Lloji i kuq është gjithashtu më i fortë, përshtatet më mirë për të gjuajtur në borë më të thellë se 10 cm (4 in) dhe është më efektiv në gjuetinë dhe kapjen e brejtësve me madhësi të mesme dhe të mëdha. Dhelprat korsake duket se nuk i përmbysin dhelprat e kuqe në zonat gjysmë të shkreta dhe stepa. Në Izrael, dhelprat e Blanfordit i shpëtojnë konkurrencës me dhelprat e kuqe duke e kufizuar veten në shkëmbinjtë shkëmborë dhe duke shmangur në mënyrë aktive fushat e hapura të banuara nga dhelpra të kuqe.Dhelprat e kuqe mbizotërojnë ndaj dhelpres së shpejtë . Dhelprat kotele zakonisht shmangin konkurrencën me kushërinjtë e tyre më të mëdhenj duke jetuar në mjedise më të thata, megjithëse dhelprat e kuqe janë rritur në vargje të dikurshme të okupuara nga dhelprat kotele për shkak të ndryshimeve mjedisore të shkaktuara nga njeriu. Dhelprat e kuqe vrasin të dy speciet, dhe garojnë për vendet e ushqimit dhe të strofullave . Dhelprat gri janë të jashtëzakonshme, pasi ato mbizotërojnë mbi dhelpra të kuqe kudo që takohen me rrezet e tyre. Historikisht, ndërveprimet midis dy specieve ishin të rralla, pasi dhelpra gri favorizonte habitatet me pyje të dendur ose gjysëm të thatë, në krahasim me ato të hapura dhe mesi, të preferuara nga dhelprat e kuqe. Sidoqoftë, ndërveprimet janë bërë më të shpeshta për shkak të shpyllëzimit që lejojnë dhelprat e kuqe të kolonizojnë zonat të banuara nga dhelprat gri.

Ujqërit mund të vrasin dhe të hanë dhelpra të kuqe në mosmarrëveshjet mbi trupat e pajetë.  Në zonat në Amerikën e Veriut, ku popullsia e dhelprave të kuqe dhe kojotës janë simpatikë, vargjet e dhelprave kanë tendencë të vendosen jashtë territoreve të kojotave. Shkaku kryesor i kësaj ndarje besohet të jetë shmangia aktive e kojotave nga dhelprat. Ndërveprimet midis dy specieve ndryshojnë në natyrë, duke filluar nga antagonizmi aktiv deri në indiferencë. Shumica e takimeve agresive inicohen nga kojotat, dhe ka pak raporte për dhelprat e kuqe që veprojnë në mënyrë agresive ndaj kojotave përveçse kur sulmohen ose kur u qasen këlyshët të tyre. Dhelprat dhe kojotat ndonjëherë janë parë duke u ushqyer së bashku.  Në Izrael, dhelprat e kuqe ndajnë habitatin e tyre me çakallain e artë. Aty ku rrezet e tyre takohen, dy kanidët garojnë për shkak të dietave gati identike. Në zonat ku çakallët bëhen shumë të bollshëm, popullsia e dhelprave zvogëlohet ndjeshëm, me sa duket për shkak të përjashtimit të konkurrues .

Dhelprat e kuqe mbizotërojnë ndaj qenve rakun, ndonjëherë duke vrarë këlyshët e tyre ose duke kafshuar të rriturit deri në vdekje. Rastet janë të njohura për dhelprat që vrisnin qen rakunë që hyjnë në strofullat e tyre. Të dy speciet garojnë për pre . Ky konkurs arrin kulmin gjatë pranverës së hershme, kur ushqimi është i pakët. Në Tartaria , grabitqarët e dhelprave të kuqe përbënin 11.1% të vdekjeve midis 54 qenve rakunë dhe arritën në 14.3% të 186 vdekjeve të qenve rakunë në Rusinë veri-perëndimore.zardafin , bukla , nuslalat siberiane , qelbsat dhe sablesët e rinj .Vjedullat europiane mund të jetojnë së bashku me dhelprat e kuqe në seksione të izoluara të hyrjeve të mëdha.Baldosa e veriut mund të vrasin dhelprat e kuqe, shpesh ndërsa këta të fundit janë duke fjetur. Dhelprat nga ana tjetër mund të vrasin baldosa të rinj të veriut pa vëmendje.

Dhelprat e kuqe mund të konkurrojnë me hienën me shirita në kufomat e mëdha. Dhelprat e kuqe mund t'i hapin rrugë hienave në trupat e pajetë, pasi nofullat më të forta të këtij të fundit mund të heqin lehtë mishin e hapur që është shumë e ashpër për dhelprat. Dhelprat mund të ngacmojnë hienat, duke përdorur madhësinë e tyre më të vogël dhe shpejtësinë më të madhe për të shmangur sulmet e hienës. Ndonjëherë, dhelpra duket se torturojnë qëllimisht hienat edhe kur nuk ka ushqim në fjalë. Disa dhelpra mund të gabojnë në sulmet e tyre dhe janë vrarë.Mbetjet e dhelprave shpesh gjenden në strofullat e hienës, dhe hienat mund të vjedhin dhelpra nga strofullat. 

Në Euroazi, dhelprat e kuqe mund të gjuhen nga leopardët , karakalët dhe rrëqebujt euroaziatik . Rrëqebujt ndjekin dhelpra të kuqe në dëborë të thellë, ku këmbët e tyre më të gjata dhe putrat më të mëdha u japin atyre një avantazh ndaj dhelprave, veçanërisht kur thellësia e borës tejkalon një metër.Në rrethin Velikoluki në Rusi, dhelpra e kuqe mungojnë ose shihen vetëm herë pas here kur rrëqebujt krijojnë territore të përhershme.Studiuesit konsiderojnë se rrëqebulli përfaqëson në mënyrë të konsiderueshme më pak rrezik për dhelprat e kuqe nga ujqërit.Grabitqarët felidë të Amerikës së Veriut të dhelprave të kuqe përfshijnë  pumën, rrëqebujt kanadezë dhe rrëqebujt e kuq .Shqiponjat e arta kanë qenë të njohura për të vrarë të rriturit e dhelprave.

## Vargu 
Dhelprat e kuqe janë kafshë me gamë të gjera, gama e të cilave mbulon afro 70 milion km 2 (27 milion mi katrore). Ato shpërndahen në të gjithë Hemisferën Veriore nga Rrethi Arktik deri në Afrikën e Veriut , Amerikën Qendrore dhe Azinë. Ato mungojnë në Islandë , ishujt Arktik, disa pjesë të Siberisë dhe në shkretëtira ekstreme.

Dhelprat e kuqe nuk janë të pranishme në Zelandën e Re dhe klasifikohen si një "organizëm i ri i ndaluar" në bazë të Ligjit të Substancave të Rrezikshme dhe Organizmave të Re 1996 , duke parandaluar importimin e tyre.

### Australia 
Në Australi, vlerësimet e vitit 2012 tregojnë se ka më shumë se 7.2 milion  dhelpra të kuqe me një gamë që shtrihet në pjesën më të madhe të kontinentit. Speciet u sollën në Australi përmes prezantimeve të njëpasnjëshme nga kolonët në vitet 1830 në kolonitë britanike të Van Diemen's Land (qysh në vitin 1833) dhe Rrethi Port Phillip i Uellsit të Ri Jugor (qysh në vitin 1845) me qëllim të sportit tradicional anglez të gjuetisë së dhelprave . Një popullsi e përhershme e dhelprave nuk u krijua në ishullin Tasmania dhe konsiderohet gjerësisht se ata ishin të mposhtur nga djalli i Tasmanis . Megjithatë, në kontinent, specia ishte e suksesshme si një grabitqar kulmi . Në përgjithësi është më pak e zakonshme në zonat ku dingo është më e përhapur, megjithatë ajo, kryesisht përmes sjelljes së saj të thyer, ka arritur diferecim si me qenin e egër ashtu edhe me macen e egër . Si i tillë ai është bërë një nga speciet më pushtuese të kontinentit. Dhelpra e kuqe është implikuar në zhdukjen dhe rënien e disa specieve amtare australiane, veçanërisht ato të familjes Potoroidae përfshirë edhe kangurin-miu të shkretëtirës. Përhapja e dhelprave të kuqe në pjesën jugore të kontinentit ka përkuar me përhapjen e lepujve në Australi dhe korrespondon me rënie në shpërndarjen e disa gjitarëve të mesme, duke përfshirë betongët bishtfurçë , betongët e strofullave , betongët rufous , bilbis , numbatin , wallabit bishtgizhdë nuse dhe kuokat . Shumica e këtyre specieve tani janë të kufizuara në zona (të tilla si ishuj) ku dhelprat e kuqe mungojnë ose janë të rralla. Programet lokale të zhdukjes ekzistojnë, megjithëse çrrënjosja ka rezultuar e vështirë për shkak të sjelljes së denoncimit dhe gjuetisë së natës, kështu që përqendrimi është në menaxhim me prezantimin e dhuratave shtetërore. Sipas qeverisë Tasmanian, dhelpra të kuqe u futën në ishullin e mëparshëm pa dhelpra të Tasmania në 1999 ose 2000, duke paraqitur një kërcënim të rëndësishëm për jetën e egër vendase duke përfshirë betongun lindor , dhe një program zhdukjeje të kryer nga Departamenti Tasmanian i Industritë Fillore dhe Ujit është krijuar . 

### Sardenja 
Origjina e specieve të ichnusae në Sardenia është e pasigurt, pasi mungon nga depozitat e Pleistocenit. Ёshtë e mundur që ai e ka origjinën gjatë Neolitit pas hyrjes së tij në ishull nga njerëzit. Ka të ngjarë që popullsia e dhelprave sardiane të burojë nga futje të përsëritura të kafshëve nga lokalitete të ndryshme në Mesdhe. Kjo teori e fundit mund të shpjegojë larminë fenotipike të llojeve.

## Marrëdhëniet me njerëzit 
### Në folklorin, fenë dhe mitologjinë 
Dhelprat e kuqe shfaqen dukshëm në folklorin dhe mitologjinë e kulturave njerëzore me të cilat janë simpatikë. Në mitologjinë Greke , dhelpra Teumessiane ose femra Cadmean, ishte një dhelpër gjigande që ishte e destinuar të mos kapej kurrë. Dhelpra ishte një nga fëmijët e Ekidna .

Në mitologjinë kelte , dhelpra e kuqe është një kafshë simbolike. Në Cotswolds , shtrigat mendohej se merrnin formën e dhelprave për të vjedhur gjalpë nga fqinjët e tyre. Në folklorin e mëvonshëm evropian, figura e Reynard the Fox simbolizon mashtrimin. Ai u shfaq fillimisht (asokohe nën emrin e "Reinardus") si personazh sekondar në poezinë 1150 " Ysengrimus ". Ai u rishfaq në 1175 në Le Roman de Renart të Pierre Saint Cloud , dhe bëri debutimin e tij në Angli në Geoffrey Chaucer 's Tale të Priftit të Nunit. Shumë nga aventurat e Reynard mund të rrjedhin nga vëzhgimet aktuale mbi sjelljen e dhelprave; ai është një armik i ujkut dhe ka një dashuri për manaferrat dhe rrushin.

Përrallat popullore kineze tregojnë për shpirtrat e dhelprave të quajtur huli jing që mund të kenë deri në nëntë bishta, ose kumiho siç njihen në Kore. Në mitologjinë japoneze , kitsune janë shpirtra të ngjashëm me dhelpra që kanë aftësi magjike që rriten me moshën dhe mençurinë e tyre. Kryesorja midis këtyre është aftësia për të marrë formën njerëzore . Ndërsa disa folktale flasin për kitsune që përdorin këtë aftësi për të mashtruar të tjerët, histori të tjera i portretizojnë ata si kujdestarë, miq, dashnorë dhe gra. Në folklorin arab, dhelpra konsiderohet një kafshë frikacake, e dobët, mashtruese dhe dinake, për të cilën thuhet se ngjall vdekjen duke e mbushur barkun me ajër që të shfaqet e fryrë, pastaj shtrihet në anën e saj, duke pritur afrimin e preve të padëshiruar.Dinakëria e kafshës u vu re nga autorët e Biblës që zbatuan fjalën "dhelpra" te profetët e rremë ( Ezekieli 13: 4) dhe hipokrizia e Herod Antipas ( Lluka 13:32). 

Dhelpra dinake zakonisht gjendet në mitologjinë e Amerikës së Vjetër , ku portretizohet si një shoqërues pothuajse i vazhdueshëm i kojotës . Dhelpra, megjithatë, është një shok mashtrues që vjedh shpesh ushqimin e Kojotës. Në mitin e krijimit të Achomawi ,dhelpra dhe kojota janë bashkë-krijuesit e botës, që largohen pak para ardhjes së njerëzve. Fisi Yurok besonte se dhelpra, në zemërimin, kapur diellin , dhe e lidhi atë në një kodër, duke shkaktuar atë për të djegur një vrimë të madhe në tokë. Një histori e Inuit tregon se si dhelpra, e portretizuar si një grua e bukur, që mashtron një gjahtar të martohet me të, vetëm për të rifilluar formën e saj të vërtetë dhe të largohet pasi ai ta fyen. Një tregimi tregon se si dhelpra është një mik i pabesueshëm i ujkut.

### Gjuetia 
Të dhënat më të hershme historike të gjuetisë së dhelprave vijnë nga shekulli i katërt para Krishtit; Aleksandri i Madh dihet se ka gjuajtur dhelpra me një vulë e datës 350 para Krishtit përshkruan një kalorës persian në procesin e dëbimit të një dhelpre. Ksenofoni , i cili e shikonte gjuetinë si pjesë të edukimit të një njeriu të kulturuar, mbronte vrasjen e dhelprave si dëmtuese, pasi ata gjuanin lepujt . Romakët e gjuanin dhelpra nga 80 pas Krishtit. Gjatë epokave të errëta në Evropë, dhelprat konsideroheshin si burim dytësore, por gradualisht u rritën në rëndësi.Dhelprat u hodhën gradualisht më pak si të egra dhe më shumë si Beasts of Chase, deri në pikën që deri në fund të viteve 1200, Edward I kishte një grup mbretërore me dhelpra dhe një gjahtar të specializuar dhelprash. Në këtë periudhë, dhelprat gjuheshin gjithnjë e më shumë mbi toka me pyje, sesa në toka me bar. Nga Rilindja , gjuetia e dhelprave u bë një sport tradicional i fisnikërisë. Pas Luftës Civile në Angli shkaktoi një rënie të popullsisë së drerëve, gjuetia e dhelprave u rrit në popullaritet. Nga mesi i viteve 1600, Britania u nda në territore të gjuetisë së dhelprave, me krijimin e klubeve të para të gjuetisë së dhelprave (i pari ishte Klubi Charlton Hunt në 1737). Popullariteti i gjuetisë së dhelprave në Britani arriti një kulm gjatë viteve 1700 . Edhe pse tashmë ishte vendas në Amerikën e Veriut, dhelpra të kuqe nga Anglia u importuan për qëllime sportive në Virxhinia dhe Maryland në 1730 nga mbjellës të duhanit . Këta gjuetarë të dhelprave amerikanë i konsideruan speciet e kuqe më sportive sesa speciet gri. 

Dhelprat e kuqe janë persekutuar gjerësisht si dëmtuesit, me vdekje të shkaktuara nga njeriu ndër shkaqet më të larta të vdekshmërisë së species. Vrasjet vjetore të dhelprave janë: 21,500-25,000 MB (2000); Gjermani 600,000 (2000–2001); Austri 58,000 (2000–2001); Suedi 58,000 (1999–2000); Finlandë 56,000 (2000–2001); Danimarka 50,000 (1976-1977); Zvicër 34.832 (2001); Norvegji 17,000 (2000–2001); Saskatchewan (Kanada) 2,000 (2000-2001); Nova Scotia (Kanada) 491 (2000–2001); Minesota (SH.B.A.) 4,000–8,000 (mesatare vjetore e korrjeve vjetore të kurthit 2002–2009); New Mexico (US) 69 (1999–2000).

Dhelprat e kuqe të Amerikës së Veriut, veçanërisht ato të Alaskës veriore, janë më të vlerësuarat për leshin e tyre, pasi ato kanë qime roje me një strukturë të butë, të cilat, pas veshjes, lejojnë lëvizjen e pakufizuar të veshur. Dhelprat e kuqe që jetojnë në zonat bregdetare të Alaskës jugore dhe ishujt Aleutian janë një përjashtim, pasi ato kanë copëza jashtëzakonisht të trashë që rrallë tejkalojnë një të tretën e çmimit të kushërinjve të tyre veriorë të Alaskan.Shumica e peltrave evropiane kanë gëzof të trashë në krahasim me varietetet e Amerikës së Veriut. Përjashtimet e vetme janë peltrinët Nordikë dhe Lindja e Largët Ruse, por ato janë akoma inferiore ndaj peltrave të Amerikës së Veriut për sa i përket qetësisë.

### Blegtoria dhe gjuetia e kafshëve shtëpiake 
Dhelprat e kuqe me raste mund të vrasin qengja. Zakonisht, qengjat e shënjestruar nga dhelprat kanë tendencë të jenë ekzemplarë të dobët fizikisht, por jo në mënyrë të pandryshueshme. Qingjat që u përkasin racave të vogla, siç është Blackface , janë më të prekshëm se racat më të mëdha siç është Merino . Binjakët mund të jenë më të prekshëm ndaj dhelprave sesa individët, pasi sytë nuk mund të mbrohen në mënyrë efektive të dy njëkohësisht. Kryqëzimi i deleve të vogla, malore me desh më të mëdhenj dhe ultësirë ​​mund të shkaktojë punë të vështirë dhe të zgjatur për ato, për shkak të peshës së pasardhësve që rezultojnë, duke i bërë kështu qengjat më të rrezikuar nga gjuetia e dhelprave. Qengjat e lindur nga xhelatët (nënat e reja) vriten më shpesh nga dhelprat sesa ato të nënave me përvojë, të cilët rrinë më pranë të vegjëlve të tyre.

Dhelprat e kuqe mund të vrasin lepujt shtëpiak dhe derrat e guines, nëse ato mbahen në arka të hapura ose lejohen të shkojnë lirshëm në kopshte. Ky problem zakonisht shmanget duke i strehuar ato në kasolle të forta. Dhelprat urbane ndeshen shpesh me mace dhe mund të ushqehen së bashku me ta. Në përballjet fizike, macet zakonisht kanë dorën e sipërme. Rastet e vërtetuara të dhelprave që vrasin mace zakonisht përfshijnë kotelet. Edhe pse shumica e dhelprave nuk preken nga macet, disa mund ta bëjnë këtë, dhe mund t'i trajtojnë ata më shumë si konkurrentë sesa ushqim. Shumë komplete gjoja të braktisura janë adoptuar nga njerëz të mirë-kuptimit gjatë periudhës së pranverës, megjithëse nuk ka të ngjarë që femrat të braktisin të rinjtë e tyre. Jetimët aktualë janë të rrallë, dhe ato që janë adoptuar . Këlyshët kërkojnë mbikëqyrje pothuajse të vazhdueshme; kur janë akoma me gji, ata kërkojnë qumësht në intervalet katër orëshe ditë dhe natë. Pasi të heqin dorë nga qumshti, ato mund të bëhen shkatërruese për objektet prej lëkure, mobiljet dhe kabllot elektrike. Megjithëse miqësore në përgjithësi me njerëzit kur dhelprat e reja, të kuqe të robëruara bëhen të frikësuar nga njerëzit, përveç mbajtësve të tyre, pasi të arrijnë moshën 10 javësh.  Ata ruajnë instinktin e fortë të fshehjes së homologut të tyre të egër dhe mund të përbëjnë një kërcënim për zogjtë shtëpiak, edhe kur ushqehen mirë.Edhe pse janë të dyshimtë për të huajt, ata mund të krijojnë lidhje me mace dhe qen, madje edhe ato të zbutura për gjuetinë e dhelprave. Dhelprat e zbutura dikur ishin përdorur për të tërhequr rosat afër zonave të gjuetisë.

Një tendosje e vërtetë dhelpra e kuqe e zbutur u prezantua nga gjenetisti rus Dmitry Belyayev i cili, gjatë një periudhe 40-vjeçare, lindën disa breza të dhelprave morf të argjëndë në fermat lesh, duke zgjedhur vetëm ata individë që treguan më së paku frikën e njerëzve. Përfundimisht, ekipi i Belyayev përzgjodhi vetëm ata që treguan reagimin më pozitiv ndaj njerëzve, duke rezultuar kështu në një popullsi të dhelprave , sjellja dhe pamja e të cilëve u ndryshua në mënyrë të konsiderueshme. Pas rreth dhjetë brezash të mbarështimit të kontrolluar, këto dhelpra nuk treguan më frikë nga njerëzit, dhe shpesh tundnin bishtin e tyre dhe lëpinin kujdestarët e tyre njerëzorë për të treguar dashuri. Këto ndryshime të sjelljes u shoqëruan me ndryshime fizike, të cilat përfshinin piebaldpallto, veshë të çuditshëm në këlyshë dhe bishta kaçurrela, të ngjashme me tiparet që dallojnë qentë shtëpiak nga ujqërit.

## Dhelprat urbane 
### Shpërndarja 
Dhelprat e kuqe kanë qenë jashtëzakonisht të suksesshme në kolonizimin e mjediseve të ndërtuara, veçanërisht periferitë me densitet më të ulët, edhe pse shumë janë parë edhe në zona të dendura urbane larg fshatit. Përgjatë shekullit XX, ata u vendosën në shumë qytete australiane, europiane, japoneze dhe të Amerikës së Veriut. Llojet kolonizuan fillimisht qytetet britanike gjatë viteve 1930, duke hyrë në Bristol dhe Londër gjatë viteve 1940, dhe më vonë u vendosën në Kembrixh dhe Norwich . Në Irlandë ato tani janë të zakonshme në Dublin . Në Australi, dhelprat e kuqe u regjistruan në Melburn që në vitet '30, ndërsa në Cyrih, Zvicër, ata vetëm filluan të shfaqen në vitet '80. Dhelprat e kuqe urbane janë më të zakonshmet në periferitë e banimit që përbëhen nga banesa private, me densitet të ulët. Ato janë të rralla në zonat ku mbizotëron industria, tregtia ose shtëpitë me qira të këshillit.Në këto zona të fundit, shpërndarja është me një densitet mesatar më të ulët sepse ato mbështeten më pak në burimet njerëzore; sfera shtëpiake e këtyre dhelpave mesatarisht nga 80–90 hektarë (200–220 hektarë), ndërsa ato në zona më të banuara mesatarisht nga 25–40 hektarë (60–100 hektarë).

Në vitin 2006 u vlerësua se kishte 10,000 dhelpra në Londër. Dhelprat që banojnë në qytet mund të kenë potencial që të rriten vazhdimisht më të mëdha se homologët e tyre rurale, si rezultat i copëzave të bollshme dhe një mungesë relative e grabitqarëve. Në qytete dhelprat mund të pastrojnë ushqime nga koshat , edhe pse shumë nga dieta e tyre do të jenë të ngjashme me dhelprat rurale.

#### Sjellja 
Dhelprat e kuqe urbane janë më aktive në muzg dhe agim, duke bërë pjesën më të madhe të gjuetisë dhe pastrimit të tyre në këto kohë. Ёshtë e pazakontë t’i vëreni ato gjatë ditës, por ato mund të kapen duke marrë diell në çatitë e shtëpive ose derdhjeve. Dhelprat shpesh i bëjnë shtëpitë e tyre në vende të fshehura dhe të pashqetësuar në zonat urbane, si dhe në skajet e një qyteti, duke vizituar natën për mirëmbajtje. Ndërsa dhelprat jetojnë me sukses në qytet (dhe dhelpra kanë tendencë të hanë çdo gjë që njerëzit hanë) disa banorë të qytetit lënë qëllimisht ushqim për kafshët, duke i gjetur ata të dashur. Duke bërë këtë rregullisht mund të tërheqë dhelpra në shtëpinë e dikujt; ata mund të mësohen me praninë njerëzore, duke u ngrohur me ofruesit e tyre duke lejuar veten të afrohen dhe në disa raste madje të luhen me, veçanërisht këlyshë të rinj.

#### Kontrolli i dhelprave urbane 
Dhelprat urbane mund të shkaktojnë probleme për banorët e zonës. Dhelprat kanë qenë të njohura për të vjedhur pulat, prishin koshat e plehrave dhe dëmtojnë kopshtet. Shumica e ankesave për dhelprat urbane u janë bërë autoriteteve lokale ndodhin gjatë sezonit të mbarështimit në fund të janarit / fillim të shkurtit ose nga fundi i prillit deri në gusht, kur këlyshët e rinj po zhvillohen.Në Mbretërinë e Bashkuar, gjuetia e dhelprave në zonat urbane është e ndaluar, dhe qëllimi i tyre në një mjedis urban nuk është i përshtatshëm. Një alternative për gjuetinë e dhelprave urbane ka qenë bllokimi i tyre, i cili duket se është një metodë më e zbatueshme. Sidoqoftë, vrasja e dhelprave ka pak efekt mbi popullsinë në një zonë urbane; ato që vriten janë zëvendësuar shumë shpejt, qoftë nga këlyshë të rinj gjatë sezonit të shumimit, ose nga dhelpra të tjera që lëvizin në territorin e atyre që u vranë. Një metodë më efektive e kontrollit të dhelprave është t’i largojë ata nga zonat specifike ku ata banojnë. Mund të përdoren ndalues ​​të tillë si creosote, vaj nafte ose amoniak. Pastrimi dhe bllokimi i hyrjes në vendet e den mund të dekurajojë kthimin e një dhelpre.

#### Marrëdhënia midis dhelprave urbane dhe rurale 
Në janar 2014 u raportua se "Flota", një dhelpër urbane relativisht e lagur e ndjekur si pjesë e një studimi më të gjerë nga Universiteti i Brighton në partneritet me Winterwatch të BBC-së , kishte udhëtuar papritur 195 milje në 21 ditë nga lagja e tij në Hove , në skaji perëndimor i Sussex-it Lindor , përtej fshatrave rurale deri në Rye , në skajin lindor të qarkut. Ai ishte ende duke vazhduar udhëtimin e tij kur jakë GPS ndaloi transmetimin, për shkak të dëmtimit të dyshuar të ujit. Së bashku me vendosjen e një rekordi për udhëtimin më të gjatë të ndërmarrë nga një dhelpër e gjurmuar në Mbretërinë e Bashkuar, udhëtimet e tij kanë nxjerrë në pah rrjedhshmërinë e lëvizjes midis popullsisë së dhelprave rurale dhe urbane.

Skeda:Red fox crossing road.jpg|Dhelpra e kuqe që kalon një rrugë në Portugali
Skeda:Flickr - Duncan~ - Fox Trot.jpg|Dhelpra e kuqe në Londrën qendrore
Skeda:Fox with food bag.jpg|Ushqimi nga një qese me biskota në Dorset, Angli
Skeda:Fleet Fox AKA Rolf, Winterwatch Brighton.png|"Fluturoni" dhelprën urbane nga Winterwatch të BBC-së
Skeda:Red Fox eating KFC.webm|Dhelpra me qese KFC të hedhur poshtë

## Referime