Krishtërimi

[parapamje|[Krishti Pantokrator i Manastirit të Shën Katerinës në Sinai, një ikonë encaustike e shekullit të 6-të.]]
**Krishterimi** është një fe Abrahamike monoteiste, e cila pohon se Jezusi u ringjall nga të vdekurit dhe është Biri i Zotit, ardhja e të cilit si Mesia (Krishti) ishte parashikuar në Bibla Hebraike (e quajtur Dhjata e Vjetër në Krishterim) dhe është përshkruar në Dhjata e Re. Është feja më e madhe dhe më e përhapur në botë me mbi 2.38 miliardë ndjekës, duke përbërë rreth 31.2% të popullsisë botërore.

Tre degët kryesore të krishterimit** janë Katolicizmi Romak (1.3 miliardë njerëz), Protestantizmi (625-900 milionë), dhe Ortodoksia Lindore (230 milionë), ndërsa degë të tjera të rëndësishme përfshijnë Ortodoksia Orientale (60 milionë), Restoracionizmi (35 milionë), dhe Kisha e Lindjes (600,000). Komunitetet më të vogla të kishave numërohen në mijëra, pavarësisht përpjekjeve për unitet (Ekumenizmi). Në Perëndim, krishterimi mbetet feja dominuese edhe pse është në një rënie të aderimit, me rreth 70% të popullsisë që identifikohen si të krishterë. Krishterimi është në rritje në Afrikë dhe Azi, dy kontinentet më të populluara në botë. Të krishterët janë të përndjekur në disa rajone të botës, veçanërisht atje ku janë në pakicë, si në Lindja e Mesme, Afrika e Veriut, Azia Lindore dhe Azia Jugore.

## Etimologjia 
Të krishterët e hershëm hebrenj i referoheshin vetes si 'Rruga' (Koinē greqisht: tês hodoû), ndoshta që vjen nga Isaia 40:3, "përgatitni udhën e Zotit". Sipas Veprave 11:26, termi "i krishterë" (Χρῑστῐᾱνός, Khrīstiānós), që do të thotë "pasues të Krishtit" në lidhje me dishepujt e Jezusit, u përdor për herë të parë në qytetin e Antiokisë nga banorët jo-hebrenj atje. Përdorimi më i hershëm i regjistruar i termit "krishterim/krishterim" (Χρῑστῐᾱνισμός, Khrīstiānismós) ishte nga Ignatius i Antiokisë rreth vitit 100 pas Krishtit. Emri Jezus vjen nga greqishtja e lashtë: Iēsous, me gjasë nga hebraishtja/aramaishtja: Yēšūaʿ.

## Historia 
### Krishterimi i hershëm 
#### Epoka apostolike 
Krishterimi u zhvillua gjatë shekullit të 1 të erës sonë si një sekt krishterim hebraik me ndikime helene i Judaizmi i Tempullit të Dytë. Një komunitet i hershëm krishterim hebraik u themelua në Jeruzalem nën drejtimin e Pillarëve të Kishës, konkretisht Jakobi i Drejtë, vëllai i Jezu Krishtit, Pjetri, dhe Gjoni.

Krishterimi hebraik tërhoqi shpejt adhurues të Zotit nga paganezët, duke paraqitur një problem për përpikshmërinë fetare hebraike, e cila insistonte në respektimin e ngushtë të urdhrave hebraikë. Pali i Apostulli e zgjidhi këtë duke insistuar se shpëtimi përmes besimit në Krishtin, dhe pjesëmarrja në vdekjen dhe ngjalljen e tij përmes pagëzimit të tyre, mjaftonte. Fillimisht ai persekutoi krishterët e hershëm, por pas një përvoje konvertimi ai predikoi te paganezët, dhe konsiderohet se pati një efekt formues në identitetin në zhvillim të Krishterëve si të ndarë nga Judaizmi. Më pas, largimi i tij nga zakonet hebraike do të rezultonte në krijimin e Krishterimit si një fe të pavarur.

#### Periudha Para-Nicene 
Kjo periudhë formuese u pasua nga peshkopët e hershëm, të cilët krishterët i konsiderojnë si pasuesit e apostujve të Krishtit. Që nga viti 150, mësuesit krishterë filluan të prodhojnë vepra teologjike dhe apologjetike që kishin për qëllim mbrojtjen e besimit. Këta autorë janë të njohur si Ati i Kishës, dhe studimi i tyre quhet patristika. Atëra të njohur të hershëm përfshijnë Ignatius i Antiokisë, Polikarp, Justini Martir, Ireneu, Tertuliani, Klementi i Aleksandrisë dhe Origjeni.

Persekutimi i Krishterëve ndodhi në mënyrë të ndërprerë dhe në shkallë të vogël nga autoritetet hebraike dhe romake, me veprimet romake që filluan që nga Zjarri i Madh i Romës në vitin 64 të erës sonë. Shembuj të ekzekutimeve të hershme nën autoritetin hebraik të raportuara në Dhiatën e Re përfshijnë vdekjen e Shën Stefani dhe Jakobi, djali i Zebedait. Persekutimi i Decianit ishte konflikti i parë që u zhvillua në nivel perandorak, kur dekretimi i Dekius në vitin 250 të erës sonë kërkonte që çdo person në Perandorinë Romake (përveç hebrenjve) të bënte një sakrificë për perënditë romake. Persekutimi Diokletian që filloi në vitin 303 të erës sonë gjithashtu ishte veçanërisht i ashpër. Persekutimi romak përfundoi në vitin 313 të erës sonë me Dekretin e Milanit.

Ndërkohë që Krishterimi proto-ortodoks po bëhej dominues, sekte heterodokse gjithashtu ekzistonin në të njëjtën kohë, të cilat mbanin besime krejtësisht të ndryshme. Krishterimi Gnostik zhvilloi një doktrinë duotheistike të bazuar në iluzion dhe ndriçim në vend të faljes së mëkatit. Me vetëm disa shkrime që përputheshin me kanunin ortodoks në zhvillim, shumica e teksteve gnostike dhe evangjeli gnostike përfunduan duke u konsideruar herezike dhe u shtypën nga krishterët kryesorë. Një ndarje graduale e Krishterimit të Paganeve la Krishterët Hebraikë të vazhdojnë të ndjekin Ligji i Moisiut, duke përfshirë praktika të tilla si prehja. Deri në shekullin e pestë, ata dhe evangjelet hebraiko-krishtere do të shtypeshin kryesisht nga sekte dominues në të dyja Judaizmin dhe Krishterimin.

#### Përhapja dhe pranimi në Perandorinë Romake 
Krishterimi u përhap mes popujve që flisnin Arameik përgjatë bregdetit të Detit Mesdhe dhe gjithashtu në pjesët e brendshme të Perandorisë Romake dhe më tej në Perandorinë Parthe dhe në Perandorinë Sasani që pasoi, përfshirë Mesopotaminë, e cila ka qenë nën sundimin e këtyre perandorive në periudha të ndryshme dhe në nivele të ndryshme. Prania e Krishterimit në Afrikë filloi në mes të shekullit të 1 pas Krishtit në Egjipt dhe deri në fund të shekullit të 2 në rajonin përreth Kartagjenës. Marku Ungjillori pretendohet se ka filluar Kisha e Aleksandrisë rreth vitit 43 pas Krishtit; kishat e ndryshme më vonë e konsiderojnë këtë trashëgimi të tyre, përfshirë Kisha Ortodokse Koptike. Disa afrikanë të rëndësishëm që ndikuan në zhvillimin e hershëm të Krishterimit përfshijnë Tertulian, Klementi i Aleksandrisë, Origjeni i Aleksandrisë, Cipriani, Atanasi, dhe Augustini i Hiponës.

Mbreti Tiridates III e shpalli Krishterimin si religjionin shtetëror në Armeni në fillim të shekullit të 4 pas Krishtit, duke bërë Armeninë shtetin e parë zyrtarisht të krishterë. Kjo nuk ishte një fe krejtësisht e re në Armeni, pasi ishte përhapur në vend që nga shekulli i tretë, por mund të ketë qenë e pranishme edhe më herët.

Konstandini I u njoh me Krishterimin në rininë e tij, dhe gjatë gjithë jetës së tij mbështetja e tij për këtë fe u rrit, duke kulmuar me pagëzimin në shtratin e vdekjes. Gjatë mbretërimit të tij, persekutimi i miratuar nga shteti ndaj të krishterëve u përfundua me Ediktin e Tolerancës në vitin 311 dhe Edikti i Milanos në vitin 313. Në atë kohë, Krishterimi ishte ende një besim pakicë, duke përbërë ndoshta vetëm 5% të popullsisë romake. I frymëzuar nga këshilltari i tij Mardoniusi, nipi i Konstandinit Juliani e tentoi pa sukses të shtypë Krishterimin. Më 27 shkurt 380, Teodosiu I, Gratian dhe Valentinian II shpallën Krishterimin Nicene si Kishën shtetërore të Perandorisë Romake. Sapo lidhur me shtetin, Krishterimi u pasurua; Kisha kërkoi donacione nga të pasurit dhe tani mund të kishte tokë.

Konstandini gjithashtu ishte thelbësor në thirrjen e Këshillit të Parë të Nikesë në vitin 325, i cili synonte të trajtonte Arianizmin dhe formuloi Besimin Nicene, që përdoret ende në Katolikizmi, Ortodoksia Lindore, Luteranizmi, Anglikanizmi, dhe shumë kisha të tjera Protestante. Kisha e Lindjes nuk e pranoi këshillën e tretë dhe ato që pasuan dhe ende është e ndarë sot nga pasardhësit e saj (Kisha Asiriane e Lindjes).

Në aspektin e pasurisë dhe jetës kulturore, Perandoria Bizantine ishte një nga kulmet e historisë së Krishterimit dhe civilizimit të Krishterimit, dhe Konstandinopoli mbeti qyteti kryesor i botës krishtere në madhësi, pasuri dhe kulturë. Pati një interes të rinovuar për filozofinë klasike greke, si dhe një rritje në prodhimin letrar në greqishten e zakonshme. Arti dhe literatura bizantine kishin një vend domethënës në Europë, dhe ndikimi kulturor i artit bizantin në Perëndim gjatë këtij periudhe ishte i madh dhe me rëndësi të qëndrueshme. Ngjitja më vonë e Islamit në Afrikën e Veriut zvogëloi madhësinë dhe numrin e bashkësive të krishtera, duke lënë në numër të madh vetëm Kisha Ortodokse Koptike në Egjipt, Kisha Ortodokse Tewahedo Etiopiane në Gadishullin e Afrikës dhe Kisha Nubiane në Sudan (Nobatia, Makuria dhe Alodia).

### Mesjeta 
#### Mesjeta e Hershme 
Me rënien dhe rënien e Perandorisë Romake në Perëndim, papati u bë një lojtar politik, i parë fillimisht në marrëdhëniet diplomatike të Papës Leo me Hunët dhe Vandalët. Keltnikëve, Baltikëve dhe disa popujve sllavë.

Rreth vitit 500, Krishterimi ishte plotësisht i integruar në kulturën bizantine dhe të Mbretërisë Ostrogote të Italisë dhe Benedikti i Nursias formuloi Rregullat e tij Monastike, duke vendosur një sistem rregullash për themelimin dhe drejtimin e manastireve. Papi Grigorii i Madh reformoi drastikisht strukturën kishtare dhe administratën. Në fillim të shekullit të 8, ikonoklazmi u bë një çështje ndarëse, kur u sponsorizua nga perandorët Bizanti. Këshilli i Dytë Ekumenik i Nikesë (787) shpalli përfundimisht në favor të ikonave. Në fillim të shekullit të 10, monastizmi i Krishterë Perëndimor u rinovua më tej përmes udhëheqjes së manastirit të madh benediktin të Cluny.

#### Mesjetë e Lartë dhe të Vonë 
Në Perëndim, nga shekulli XI e tutje, disa shkolla të vjetra katedrale u bënë universitete (shih për shembull Universiteti i Oksfordit, Universiteti i Parisit dhe Universiteti i Bolonjës). Më parë, arsimi i lartë ishte domeni i shkollave kristiane shkolla katedrale ose shkolla monastike (*Scholae monasticae*), të drejtuara nga murg dhe murgeshë. Dëshmitë e këtyre shkollave datojnë që nga shekulli i 6-të pas Krishtit. Këto universitete të reja e zgjeruan programin mësimor për të përfshirë kurse akademike për klerikë, avokatë, shërbëtorë civilë dhe mjekë. Universiteti njihet në përgjithësi si një institucion që ka origjinën e tij në ambientin Kristian Mesjetar.

Njëkohësisht me ngritjen e "qyteteve të reja" nëpër Evropë, u themeluan rendet mendikante, duke sjellë jetën e shenjtë fetare jashtë manastirit dhe në ambientin e ri urban. Dy lëvizjet kryesore mendikante ishin Françeskanët dhe Dominikanët,, të themeluar nga Françesku i Asizit dhe Dominiku, përkatësisht. Të dyja këto urdhra bënë kontribute të rëndësishme në zhvillimin e universiteteve të mëdha të Evropës. Një urdhër tjetër i ri ishin Cistercianët, të cilët, me manastiret e tyre të mëdha dhe të izoluara, udhëhoqën vendosjen e zonave të dikurshme të egra. Gjatë kësaj periudhe, ndërtimi i kishave dhe arkitektura kishtare arritën kulmin, duke kulmuar në urdhrat e arkitekturës Romanike dhe Gotike dhe ndërtimin e katedraleve të mëdha evropiane.

Nationalizmi kristian u shfaq gjatë kësaj periudhe, kur kristianët ndjenin dëshirën për të rimarrë tokat ku krishterimi kishte lulëzuar historikisht. Nga viti 1095, nën papatin e Urban II, u nis Kryqëzata e Parë. Këto ishin një seri fushatash ushtarake në Tokën e Shenjtë dhe në vende të tjera, të nisura si përgjigje ndaj lutjeve të Perandorit Bizantin Aleksi I për ndihmë kundër zgjerimit turk. Kryqëzatat përfundimisht dështuan për të ndaluar agresionin islam dhe madje kontribuan në armiqësinë mes kristianëve dhe shkatërrimin e Kostandinopojës gjatë Kryqëzatës së Katërt.

Kisha Krishtiane përjetoi një konflikt të brendshëm midis shekujve VII dhe XIII, që rezultoi në një shizmë midis Kishës Kisha Latine të degës Krishterimi Perëndimor, Kisha që tani është Katolike, dhe një dege Lindore, kryesisht greke, (Kisha Ortodokse Lindore). Të dyja palët nuk ishin dakord për një numër çështjesh administrative, liturgjike dhe doktrinore, më së shumti Opozita Ortodokse Lindore ndaj supremacisë papale. Kuvendi i Dytë i Lionit (1274) dhe Kuvendi i Firences (1439) përpiqen të ribashkojnë kishat, por në të dyja rastet, Ortodoksët Lindorë refuzuan të zbatojnë vendimet, dhe dy kishat kryesore mbetën të ndara deri në ditët e sotme. Megjithatë, Kisha Katolike ka arritur bashkimin me disa kishat më të vogla lindore.

Në shekullin e XIII, një theks i ri mbi vuajtjet e Jezusit, i shembëlltuar nga predikimi i Françeskanëve, kishte si pasojë kthimin e vëmendjes së adhuruesve ndaj hebrenjve, për të cilët krishterimi kishte vendosur fajin për vdekjen e Jezusit. Toleranca e kufizuar e krishterimit ndaj hebrenjve nuk ishte e re—Augustini i Hipponës tha se hebrenjtë nuk duhej lejuar të shijonin qytetarinë që krishterët e merrnin si të mirëqenë—por antipatia në rritje ndaj hebrenjve ishte një faktor që çoi në dëbimin e hebrenjve nga Anglia në 1290, e para nga shumë dëbime të tilla në Evropë.

Fillohet nga viti 1184, pas kryqëzatës kundër heresisë Katar, u krijuan disa institucione, të cilat njihen gjerësisht si Inkuizita, me qëllim të shtypjes së heresë dhe sigurimit të unitetit fetar dhe doktrinar brenda krishterimit përmes konvertimit dhe ndjekjes.

### Epoka Moderne 
#### Reforma Protestante dhe Kontrareforma 
Shekulli i 15-të Rilindja solli një interes të rinovuar për mësimin e lashtë dhe klasikor. Gjatë Reformës, Martin Luteri publikoi *Tridhjetë e Pesë Tezat* në vitin 1517 kundër shitjes së faljeve. Kopjet e shtypura shpërndahen shpejt nëpër Evropë. Në vitin 1521 Edikti i Worms dënoi dhe ekskomunikoi Luterin dhe ndjekësit e tij, duke rezultuar në shkëputjen e Krishterimit Perëndimor në disa degë.

Reformatorë të tjerë si Zwingli, Oecolampadius, Calvin, Knox, dhe Arminius kritikuan më tej mësimet dhe kultin katolik. Këto sfida u zhvilluan në lëvizjen e quajtur Protestantizmi, e cila e hodhi poshtë primatin e papës, rolin e traditës, shtatë sakramentet, dhe doktrina dhe praktikat të tjera.

Thomas Müntzer, Andreas Karlstadt dhe teologë të tjerë e perceptuan si të korrupsionuar si Kishën Katolike ashtu dhe besimet e Reformimi Magistral. Aktiviteti i tyre solli Reformimin Radikal, i cili krijoi disa degë Anabaptiste.

Pjesërisht si përgjigje ndaj Reformës Protestante, Kisha Katolike u angazhua në një proces të madh reforme dhe rinovimi, të njohur si Kontrareforma ose Reforma Katolike. Kuvendi i Trentit sqaroi dhe riafirmoi doktrinën katolike. Gjatë shekujve të ardhshëm, konkurrenca mes katolicizmit dhe protestantizmit u ngatërrua thellësisht me luftërat politike mes shteteve evropiane.

Ndërkohë, zbulimi i Amerikës nga Kristofor Kolombi në 1492 solli një valë të re aktiviteti misionar. Pjesërisht nga entuziazmi misionar, por nën shtysën e zgjerimit kolonal nga fuqitë evropiane, Krishterimi u përhap në Amerikë, Oqeaninë, Azinë Lindore dhe Afrikën nën-Sahariane.

Nëpër gjithë Evropën, ndarja e shkaktuar nga Reforma çoi në shpërthime të dhunës fetare dhe në krijimin e kishave shtetërore të veçanta në Evropë. Luteranizmi u përhap në pjesët veriore, qendrore dhe lindore të Gjermanisë së sotme, Livonia, dhe Skandinavi. Anglikanizmi u krijua në Angli në vitin 1534. Kalvinizmi dhe variacionet e tij, si Presbiterianizmi, u prezantuan në Skoci, Holandë, Hungari, Zvicër, dhe Francë. Arminianizmi fitoi ndjekës në Holandë dhe Frisia. Përfundimisht, këto ndryshime çuan në shpërthimin e konflikteve në të cilat feja luajti një faktor kyç. Lufta e Tridhjetë Viteve, Lufta Civile Angleze, dhe Luftërat Fetare Franceze janë shembuj të shquar. Këto ngjarje intensifikuan debatein e krishterë mbi përndjekjen dhe tolerancën.

Në ringjalljen e neoplatonizmit humanistët e Rilindjes nuk e hodhën poshtë Krishterimin; përkundrazi, shumë nga veprat më të mëdha të Rilindja ishin të dedikuara për të, dhe Kisha Katolike sponsorizoi shumë vepra të arti i Rilindjes. Shumë, nëse jo shumica, e artit të ri ishte e porositur nga ose e dedikuar Kishës. Shumë figura historike të njohura që ndikuan në Shkencën Perëndimore e konsideronin veten si të krishterë, si Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei, Johannes Kepler, Isaac Newton dhe Robert Boyle.

#### Pas Ndriçimit 
Në epokën e njohur si Përçarja e Madhe, kur në Perëndim, Epoka e Ndriçimit dhe revolucioni shkencor sollën ndryshime të mëdha shoqërore, krishterimi u përball me forma të ndryshme skepticizmi dhe me disa ideologji moderne politike, si versionet e socializmit dhe liberalizmit. Ngjarjet u shtrinë nga thjesht anti-klerikalizmi deri te shpërthimet e dhunshme kundër krishterimit, siç ishte dekristianizimi i Francës gjatë Revolucionit Francez, Lufta Civile Spanjolle, dhe disa lëvizje marksiste, sidomos Revolucioni Rus dhe persekutimi i të krishterëve në Bashkimin Sovjetik nën ateizmin shtetëror.

Veçanërisht presionuese në Evropë ishte formimi i shteteve kombëtare pas epokës Napoleonike. Në të gjitha vendet evropiane, denominacione të ndryshme të krishterimit u gjendën në konkurrencë më njëra-tjetrën dhe me shtetin, në masë më të madhe ose më të vogël. Variablat ishin përmasat relative të denominacioneve dhe orientimi fetar, politik dhe ideologjik i shteteve. Urs Altermatt nga Universiteti i Friburgut, duke u përqendruar posaçërisht te katolicizmi në Evropë, identifikon katër modele për kombet evropiane. Në vendet tradicionalisht me shumicë katolike si Belgjika, Spanja dhe Austria, në një masë të caktuar, komunitetet fetare dhe kombëtare janë më shumë ose më pak identike. Simbioza kulturore dhe ndarja gjenden në Poloni, Republikën e Irlandës dhe Zvicër, të gjitha vende me denominacione konkurruese. Konkurrenca gjendet në Gjermani, Holandë dhe përsëri Zvicër, të gjitha vende me popullsi katolike pakicë, të cilat, në masë më të madhe ose më të vogël, identifikoheshin me kombin. Së fundmi, ndarja midis fesë (përsëri, konkretisht katolicizmit) dhe shtetit është e dukshme në një masë të madhe në Francë dhe Itali, vende ku shteti e kundërshtonte aktivisht autoritetin e Kishës Katolike.

Faktorët e kombinuar të formimit të shteteve kombëtare dhe ultramontanizmi, veçanërisht në Gjermani dhe Holandë, por edhe në Angli në një masë shumë më të vogël, shpesh i detyronin kishat katolike, organizatat dhe besimtarët të zgjidhnin midis kërkesave kombëtare të shtetit dhe autoritetit të Kishës, veçanërisht papës. Ky konflikt kulmoi në Kuvendin e Parë të Vatikanit, dhe në Gjermani do të çonte drejtpërdrejt në *Kulturkampf*.

Angazhimi i krishterë në Europë ra ndërsa moderniteti dhe sekularizmi po shfaqeshin, sidomos në Republikën Çeke dhe Estoni, ndërsa angazhimet fetare në Amerikë kanë qenë përgjithësisht më të larta krahasuar me Evropën. Ndryshimet në krishterimin botëror gjatë shekullit të kaluar kanë qenë të rëndësishme, që nga viti 1900, krishterimi është përhapur shpejt në Globin e Jugut dhe vendet e Botës së Tretë. Fundi i shekullit të 20-të tregoi zhvendosjen e besnikërisë krishtere në Botën e Tretë dhe Hemisferën Jugore në përgjithësi, me Perëndimin që nuk është më bartësi kryesor i krishterimit. Pothuajse 7 deri 10% e Arabëve janë Krishtër, më të shpeshtë në Egjipt, Siri dhe Liban.

## Burime të të dhënave 
*- Botuar për here te pare ne gjuhen angleze ne "Balkanistica - University of Missisipi", 13 (2000). Botohet për herë të parë në gjuhën shqipe. Përkthimi në shqip "Bota Shqiptare" redaktuar nga vetë autori (Robert Elsie).*

## Shiko edhe 
* Historia e Krishtërimit
* Krishtërimi i hershëm
* Kultura e Krishterë
* Shpirti i Shenjtë
* Kisha katolike romake
* Kisha Ortodokse
* Lista e Papëve
* Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë
* Arti në Kishën Ortodokse të Shqipërisë

## Lidhje të jashtme 
* Orthodoxalbania.org
* Forum Katolik Shqiptar
* Krishterimi Përgjigjet 

## Referime