Italia

{{Infobox country
| conventional_long_name = Republika italiane
| common_name            = Italia
| native_name            = *Repubblica Italiana* (Italisht)
| image_flag             = Flag of Italy.svg
| flag_type              = Flamuri
| image_coat             = Emblem of Italy.svg
| symbol_type            = Stema
| national_anthem        = "Il Canto degli Italiani""Kënga e Italianëve"
| image_map              = center|border|{}|Vendndodhja e Italisë 
| capital                = Roma
| coordinates            = 
| largest_city           = kryeqyteti
| official_languages     = Italishta
| religion               = 
| religion_year          = 2020
| religion_ref           = 
| demonym                = Italian/e
| government_type        = Republika parlamentare unitare
| leader_title1          = Presidenti
| leader_name1           = Sergio Mattarella
| leader_title2          = Kryeministri
| leader_name2           = Giorgia Meloni
| leader_title3          = Presidenti i Senatit
| leader_name3           = Ignazio La Russa
| leader_title4          = Presidenti i Dhomës së Deputetëve
| leader_name4           = Lorenzo Fontana
| legislature            = Parlamenti
| upper_house            = Senati i Republikës
| lower_house            = Dhoma e Deputetëve
| sovereignty_type       = Formimi
| established_event1       = Bashkimi
| established_date1        = 17 mars 1861
| established_event2       = Republika
| established_date2        = 12 qershor 1946
| established_event3       = Kushtetuta e tanishme
| established_date3        = 1 janar 1948
| area_km2                 = 301,340
| area_rank                = 71st
| area_sq_mi               = 116,347 
| percent_water            = 1.24 (2015)
| population_estimate      =  58,968,501
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 25th
| population_density_km2   = 195.7
| population_density_sq_mi = 507 
| population_density_rank  = 71st
| GDP_PPP                  =  $3.347 trillion
| GDP_PPP_year             = 2024
| GDP_PPP_rank             = 13th
| GDP_PPP_per_capita       =  $56,905
| HDI                      = 0.906 
| HDI_year                 = 2022
| HDI_change               = steady 
| HDI_ref                  = 
| HDI_rank                 = 30th
| currency                 = Euro (€)b
| currency_code            = EUR
| time_zone                = CET
| utc_offset               = +1
| utc_offset_DST           = +2
| time_zone_DST            = CEST
| calling_code             = +39c
| cctld                    = .it
| footnote_a               = Gjermanishtja është bashkëzyrtare në Tirolin e Jugut dhe Friuli-Venecia Xhulia; Frëngjishtja është bashkëzyrtar në Luginën e Aostës; Sllovenishtja është bashkëzyrtare në provincën e Triestes, provincën e Goricias dhe Friuli-Venecia Xhulia; Ladin është bashkëzyrtar në Tirolin e Jugut, në Trentino dhe në zona të tjera veriore; Friulian është bashkëzyrtar në Friuli-Venezia Giulia; Sardenjishtja është bashkëzyrtare në Sardenjë.
| footnote_b             = Para vitit 2002, lira italiane. Euro pranohet në Campione d'Italia por monedha e saj zyrtare është franga zvicerane.
| footnote_c             = Për të telefonuar Campione d'Italia, është e nevojshme të përdorni kodin zviceran +41.
}}
**Italia**, zyrtarisht **Republika Italiane**, (italisht: *Repubblica Italiana*) është shtet në pjesën jugore të Evropës, në Gadishullin Apenin. Pjesë e këtij vendi janë dhe ishujt në Detin Mesdhe, si Sicilia dhe Sardenja. Në Alpet e larta në veri të saj gjendet kufiri me Francën, Zvicrën, Austrinë dhe në brigjet e Adriatikut kufizohet nga Sllovenia. Në brendësi të këtij shteti gjenden dy shtete të vogla: Vatikani dhe San Marino. Është vendi i dhjetë më i madh në Evropë për nga sipërfaqja, duke mbuluar 301,340 km2 (116,350 mi katrorë), Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i saj është Roma; zona të tjera kryesore urbane përfshijnë Milano, Napoli, Torino, Firencia dhe Venecia.

Në antikitet, Italia ishte shtëpia e popujve të shumtë; qyteti i Romës, i themeluar si Mbretëri, u bë një Republikë që pushtoi botën mesdhetare dhe e sundoi atë për shekuj si Perandori.

## Etimologjia 
Propozimet e etimologjisë së fjalës 'Italia' janë të shumta. Sipas një propozim më i njohur, fjala *Italia*, nga latinishtja *Italia*, ishte i huazuar nga greqishtja prej gjuhës Oscane *Víteliú*, që do të thotë "toka e gjedhëve të reja".

Fillimisht emri *Italia* u përdor vetëm për Italinë jugore. Grekët gradualisht filluan të përdorin këtë emër për një rajon më të madh, por ishte gjatë mbretërimit e Augustit (në latinisht *Imperator Gaius Julius Caesar Augustus*, që konsiderohet si perandori i parë i Perandorisë Romake) që emri *Italia* u përdor për gadishullin italian komplet deri te Alpet.

## Historia 
### Roma e lashtë 
parapamje|275px|
Roma e lashtë, një vendbanim në lumin Tiber në Italinë qendrore, i themeluar në vitin 753 pes, u sundua për 244 vjet nga një sistem monarkik. Në vitin 509 pes, romakët, duke favorizuar një qeveri të Senatit dhe Popullit (SPQR), dëbuan monarkinë dhe krijuan një republikë oligarkike.

Gadishulli Italian, i quajtur Italia, u konsolidua në një entitet të bashkuar gjatë zgjerimit romak, pushtimit të territoreve të reja shpesh në kurriz të fiseve të tjera italike, etruskëve, keltëve dhe grekëve. Një shoqatë e përhershme, me shumicën e fiseve dhe qyteteve vendase, u formua dhe Roma filloi pushtimin e Evropës Perëndimore, Afrikës së Veriut dhe Lindjes së Mesme. Në vazhdën e vrasjes së Julius Cezarit në vitin 44 pes, Roma u rrit në një perandori masive që shtrihej nga Britania deri në kufijtë e Persisë, duke përfshirë të gjithë pellgun e Mesdheut, në të cilin kulturat greke, romake dhe të tjera u bashkuan në një qytetërim të fuqishëm. Mbretërimi i gjatë i perandorit të parë, Augusti, filloi një epokë paqeje dhe prosperiteti. Italia romake mbeti metropoli i perandorisë, atdheu i romakëve dhe territori i kryeqytetit.

Perandoria Romake ishte ndër më të mëdhatë në histori, me fuqi të madhe ekonomike, kulturore, politike dhe ushtarake. Në shtrirjen e saj më të madhe, ajo kishte një sipërfaqe prej 5 milionë kilometrash katrorë (1.9 milionë milje katrorë). Trashëgimia romake ka ndikuar thellë në qytetërimin perëndimor në formësimin e botës moderne. Përdorimi i gjerë i gjuhëve romane që rrjedhin nga latinishtja, sistemi numerik, alfabeti dhe kalendari modern perëndimor, dhe shfaqja e krishterimit si fe botërore, janë ndër trashëgimitë e shumta të dominimit romak.

### Bashkimi i Italisë 
Lindja e Mbretërisë së Italisë ishte rezultat i përpjekjeve të nacionalistëve dhe monarkistëve italianë besnikë ndaj Shtëpisë së Savojës për të krijuar një mbretëri të bashkuar që përfshin të gjithë Gadishullin Italian. Nga mesi i shekullit të 19-të, nacionalizmi italian në rritje çoi në revolucion. Pas Kongresit të Vjenës më 1815, lëvizja politike dhe sociale e bashkimit italian, ose *Risorgimento*, u shfaq për të bashkuar Italinë duke konsoliduar shtetet dhe duke i çliruar ato nga kontrolli i huaj. Një figurë radikale ishte gazetari patriot Giuseppe Mazzini, themeluesi i lëvizjes politike "Italia e Re" në vitet 1830, i cili favorizoi një republikë unitare dhe mbrojti një lëvizje të gjerë nacionaliste. Viti 1847 pa shfaqjen e parë publike të "*Il Canto degli Italiani*", e cila u bë himni kombëtar në vitin 1946.

Anëtari më i famshëm i Italisë së Re ishte revolucionari dhe gjenerali Giuseppe Garibaldi i cili udhëhoqi përpjekjen republikane për bashkim në Italinë jugore. Megjithatë, monarkia italiane e Shtëpisë së Savojës, në Mbretërinë e Sardenjës, qeveria e së cilës udhëhiqej nga Camillo Benso, Konti i Cavour, kishte gjithashtu ambicie për të krijuar një shtet të bashkuar italian. Në kontekstin e revolucioneve liberale të vitit 1848 që përfshinë Evropën, një Luftë e Parë për Pavarësi Italiane e pasuksesshme u shpall kundër Austrisë. Në vitin 1855, Sardenja u bë aleate e Britanisë dhe Francës në Luftën e Krimesë. Sardenja luftoi Perandorinë Austriake në Luftën e Dytë për Pavarësi Italiane të 1859, me ndihmën e Francës, duke rezultuar në çlirimin e Lombardisë. Në bazë të Marrëveshjes së Plombières, Sardenja ia dorëzoi Francës Savoy dhe Nice, një ngjarje që shkaktoi eksodin e Niçard.

Në 1860–1861, Garibaldi udhëhoqi përpjekjet për bashkim në Napoli dhe Siçili. Teano ishte vendi i një takimi të famshëm midis Garibaldit dhe Viktor Emanueli II, mbretit të fundit të Sardenjës, gjatë të cilit Garibaldi i shtrëngoi dorën Viktor Emanuelit dhe e përshëndeti atë si Mbret i Italisë. Cavour ra dakord të përfshinte Italinë jugore të Garibaldit në një bashkim me Mbretërinë e Sardenjës më 1860. Kjo i lejoi qeverisë së Sardenjës të shpallte një mbretëri të bashkuar italiane më 17 mars 1861, me Viktor Emanuelin II si mbretin e saj të parë. Në vitin 1865, kryeqyteti i mbretërisë u zhvendos nga Torino në Firence. Në vitin 1866, Viktor Emanueli II, i lidhur me Prusinë gjatë Luftës Austro-Prusiane, zhvilloi Luftën e Tretë për Pavarësi Italiane, e cila rezultoi në aneksimin e Venetisë nga Italia. Më në fund, në vitin 1870, ndërsa Franca braktisi Romën gjatë Luftës Franko-Prusiane, italianët kapën Shtetet Papale, bashkimi u përfundua dhe kryeqyteti u zhvendos në Romë.

*Njësitë me status autonomie janë të shënuara me shenjën **.
* 30px Lugina e Aostës (Valle d'Aosta)*, Aosta
* 30px Piemonti (Piemonte), Torino
* 30px Liguria, Genova
* 30px Lombardia, Milano
* 30px Trentino-Tiroli Jugor (Trentino-Alto Adige)*, Trento
* 30px Veneto, Venezia
* 30px Friuli-Venezia Giulia *, Trieste
* 30px Emilia-Romanja (Emilia-Romagna), Bologna
* 30px Toskana (Toscana), Firenze
* 30px Umbria, Peruxhia (Perugia)
* 30px Marke (Marche), Ankona (Ancona)
* 30px Lacio (Lazio), Roma
* 30px Abruci (Abruzzo), L'Aquila
* 30px Molise, Campobasso
* 30px Kampanja (Campania), Napoli
* 30px Pulia (Puglia), Bari
* 30px Bazilikata (Basilicata), Potenca (Potenza)
* 30px Calabria, Katanxaro
* 30px Sicilia *, Palermo 
* 30px Sardenja (Sardegna)*, Kaljari

*Regioni* përmbajnë 107 provinca (*province*) ose qytete metropolitane (*città metropolitane*), dhe 7,904 komuna (*communi*). Dendësia e popullsisë, prej 202 banorësh për kilometër katror (520/m²), është më e lartë se shumica e vendeve të Evropës Perëndimore. Megjithatë, shpërndarja është e pabarabartë: zonat më të dendura të populluara janë Lugina Po (pothuajse gjysma e popullsisë) dhe zonat metropolitane të Romës dhe Napolit, ndërsa rajone të gjera si Alpet dhe malësitë e Apeninës, pllajat e Basilicata dhe ishulli i Sardenja, si dhe pjesa më e madhe e Siçilisë, janë të populluara pak.

Popullsia e Italisë pothuajse u dyfishua gjatë shekullit të 20-të, por modeli i rritjes ishte i pabarabartë për shkak të migrimit të brendshëm në shkallë të gjerë nga jugu rural në veriun industrial, pasojë e mrekullisë ekonomike italiane të viteve 1950-1960. Normat e larta të lindshmërisë dhe lindjeve vazhduan deri në vitet 1970, pas së cilës ato filluan të bien; shkalla totale e fertilitetit (TFR) arriti një nivel më të ulët historik prej 1.2 fëmijë për grua në 1995, shumë më poshtë normës së zëvendësimit prej 2.1 dhe dukshëm nën nivelin më të lartë prej 5 më 1883.

## Ekonomia 
parapamje|djathtas|200px|Fiat 500
[parapamje|djathtas|200px|Piazza Affari në [Milano]]

Për nga vëllimi ekonomik Italia bën pjesë në 7 shtetet më të industrializuara të botës dhe e katërta në Evropë.
Pozita gjeografike e Italisë është e lidhur ngushtë me detin gjatë tërë historisë së saj, duke ushtruar ndikim të rëndësishëm dhe vendimtar në zhvillimin e saj.

Në truallin e Italisë lind Perandoria Romake, e cila tregoi tërë atë fuqi dhe ndikim në një pjesë të madhe të kontinentit tonë. Shkatërrimi i saj, më vonë edhe copëtimi në shumë shtete feudale, ekonomisë së Italisë nuk i ka dhënë fuqi unike.

Italia hyn në kategorinë e shteteve të Evropës në të cilët frytet e revolucionit industrial arrijnë vonë, përkatësisht kah mesi i shekullit XIX.   Ndërsa në shumë shtete të Evropës fillon të zvogëlohet karakteristika agrare, në strukturën e ekonomisë italiane ajo zë pozitën prioritare. Edhe dy luftërat botërore kanë ndikuar në dobësimin e saj, sidomos ajo e fundit. Pasojat kanë qenë të rënda e janë manifestuar në numrin gjithnjë më të madh të papunëve. Industria, e shkatërruar gjithashtu pas Luftës së Dytë Botërore, nuk ka mund të ofronte shumë e në bujqësi ndihej mungesa e tokës së punueshme.

Etapa më e rëndësishme e ekonomisë së Italisë fillon prej vitit 1950. Investimet e kapitalit të huaj, e në radhë të parë i ShBA-ve, i kanë mundësuar që shpejt të rimëkëmbet ekonomia e shtetit. Rritja e investimeve në industri gjithnjë është shtuar e në fund të dekadës është dyfishuar prodhimtaria industriale. Viti 1959 për Italinë ishte më i rëndësishmi, kurse dekada e kaluar karakterizohet si fenomen i rrallë i ekspansionit ekonomik, që është shprehur jo vetëm në rritjen e prodhimtarisë industriale, por edhe në rritjen e eksportit dhe uljen e papunësisë.

Në vitin 1951 kanë qenë të inkuadruar 4,2 milionë e në vitin 1972 ky numër dyfishohet, duke arritur në 8,1 milionë punëtorë. Derisa vlera e prodhimtarisë industriale në vitin 1951 ka qenë 4,8 miliard dollarë, në vitin 1972 kjo vlerë pesëfishohet, duke arritur në 25,5 miliardë dollarë. Krahas këtyre ecurive, lindin gjigantët industrialë, siç janë: industria e gomave “Pireli", e automobilave "Fiat", e tekstilit "Armani", industria kimike “Monte Catini”, etj. Gjithashtu Italia ka shumë të zhvilluar turizmin. Mirëpo, kontrastet ndërmjet Veriut dhe Jugut, që janë shfaqur si pasojë e rrethanave të ndryshme historike, edhe pse ndihet tendenca e zvogëlimit, ende paraqesin problemin më serioz të shtetit. Në këtë aspekt çdo qeveri italiane e ardhur në fuqi ka si prioritet zbutjen e këtij niveli ndermjet veriut dhe jugut duke shpalosur politika ekonomike e frymë investuese për jugun. Sot Italia bën pjesë ne ato shtete qё ka një raport tё mirë përsa i përket eksporteve ku më kryesoret përmendim prodhimet industriale si ato tё makinave, prodhimet ushqimore, apo dhe ato të tekstileve. Në lëndë të para si minerale apo naftë është deficitare.

Qysh prej 1 janarit të vitit 2002 Italia është bërë pjesë e eurozonës, pra bën pjesë në ato shtete evropiane që përdor euron si monedhë. Kjo ka bërë që të lihet pas një histori e gjatë me monedhën e para 2002-shit, liretën që herë pas herë ishte bërë pre e spekulimeve të shumta duke krijuar dhe uljen e vlerës së saj.

## Transporti 
### Sistemi Rrugor 
Totali i rrugëve të Italisë arrin deri në 654.676 km (1998).

### Sistemi Hekurudhor 
Totali i hekurudhave të Italisë arrin deri në 19.394 km ky total mund të rritet në ditët në vijim si pasojë e ndërtimeve të reja që mund të bëhen.

## Kultura 
Italia nuk ka ekzistuar si shtet deri më 1861, kur u bashkua. Për shkak të këtij bashkimi të vonuar, dhe autonomisë historike të regjioneve që tani e përbëjnë Gadishullin italian, shumë tradita dhe kultura që tani identifikohen si Italiane mund të identifikohen nga regjionet nga kanë ardhur. Me gjithë izolimin social dhe politik të këtyre regjioneve, kontributet e Italisë në trashëgiminë kulturore dhe historike të Evropës mbeten shumë të mëdha. Italia është vendi me më së shumti trashëgimi kulturore në UNESCO (41 deri më tani).

### Arti 
[thumb|right|upright|Piktura e [Dante Alighieri]]
Piktura italiane karakterizohet me ngjyra të ngrohta dhe dritë, siç dëshmojnë punimet e Caravaggios dhe Titianit, dhe preokupim me figura fetare. Piktura italiane ka dominuar në Evropë për qindra vjet.  Artistë të njohur gjatë kësaj kohe përfshijnë Michelangelo, Leonardo da Vinci, Donatello, Botticelli, Fra Angelico, Tintoretto, Caravaggio, Bernini, Titian dhe Raphael.  Pastaj Italia provoi nënshtrim të vazhdueshëm nga fuqi të huaja që shkaktoi zhvendosje të vëmendjes tek çështjet politike, duke çuar deri te humbja e autoritetit artistik të saj në Evropë.

### Letërsia 
Me bazat e gjuhës italiane moderne të themeluara nga poeti Dante Alighieri, vepra më e madhe e të cilit, Divina Commedia, konsiderohet si një ndër veprat më të mëdha të krijuara në Evropë gjatë kohës së Mesjetës; shkrimtarët dhe poetët Giovanni Boccaccio, Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto, dhe Francesco Petrarca. Filozofë të rëndësishëm përfshihen Giordano Bruno, Marsilio Ficino, Niccolò Machiavelli, dhe Giambattista Vico. Figura letrare moderne janë: poeti nacionalist Giosuè Carducci më 1906, shkrimtari realist Grazia Deledda më 1926, autor i teatrit modern Luigi Pirandello më 1936, poetët Salvatore Quasimodo më 1959 dhe Eugenio Montale më 1975, autori teatral Dario Fo më 1997 etj.

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Presidenza della Repubblica - Presidenca
* Parlamento - Parlamenti
* Italia.gov.it - Qeveria
* Ministero Degli Affari Esteri - Ministria e Punëve të Jashtme
* Harta - Harta
* Harta dhe Moti - Harta dhe Moti 
* Harta

**Shoqatat kulturore shqiptare në Itali:**
* **PEPiF mbi shqiptarët në Itali**
* **Shoqata Vatra ** (*Torino*)
* **Shoqata Shqiptare Egnatia ** (*Modena*)
* **USAB - Shoqata e Studenteve Shqiptar ne Bolonje - Unione degli Studenti Albanesi ** (*Bolonje*)
* **VoxAquila  ** (*Parma*) 
* **New Albanian Generation Era ** (*Milano*) 
* **Liga e Shoqatave Shqiptare dhe Arbëreshe në Itali ** (*Rimini*)
* **Shoqata Studentore Drita  ** (*Romë*) 
* **Shoqata Miqizia  ** (*Rimini*)
* **Shoqata DEA ** (*Pisa,*) 
* **Shoqata Iliria  ** (*Pesaro*) 
* **Shoqata e Padovës ** (*Padova*) 
* **Së Bashku - Insieme  ** (*Trieshtë*) 
* **Shoqata Iliria ** (*Romë*) 
* **Grupi Bari ** (*Bari*)
* **Grupi Alboys  ** (*Romë*)
* **Arbitalia - Shtëpia e Arbëreshëve ** (*Cosenza*)
* **Jemi - Il portale degli Arbëreshë** (*Italia*)