Ambientalizmi

parapamje| Ambientalizmi në pullat e Shteteve të Bashkuara
**Ambientalizmi** ose **të drejtat mjedisore** janë një filozofi, ideologji dhe lëvizje shoqërore e gjerë për mbështetjen e jetës, habitateve dhe rrethinës. Ndërsa ambientalizmi përqendrohet më shumë në aspektet mjedisore dhe të lidhura me natyrën e ideologjisë dhe politikës së gjelbër, ekologjizmi kombinon ideologjinë e ekologjisë sociale dhe ambientalizmit. *Ekologjizmi* përdoret më shpesh në gjuhët evropiane kontinentale, ndërsa *ambientalizmi* përdoret më shpesh në anglisht, por fjalët kanë konotacione paksa të ndryshme.

Ambientalizmi mbron ruajtjen, restaurimin dhe përmirësimin e mjedisit natyror dhe elementeve ose proceseve kritike të sistemit tokësor si klima, dhe mund të referohet si një lëvizje për të kontrolluar ndotjen ose për të mbrojtur diversitetin e bimëve dhe kafshëve.  Për këtë arsye, koncepte të tilla si etika e tokës, etika mjedisore, biodiversiteti, ekologjia dhe hipoteza e biofilisë janë mbizotëruese. Lëvizja ambientaliste përfshin qasje të ndryshme për trajtimin e çështjeve mjedisore, duke përfshirë ambientalizmin e tregut të lirë, ambientalizmin ungjillor dhe lëvizjen për ruajtjen e mjedisit .

Ambientalizmi kundërshtohet nga anti-ambientalizmi, i cili thotë se Toka është më pak e brishtë sesa pretendojnë disa ambientalistë, dhe e portretizon ambientalizmin si një reagim të tepruar ndaj kontributit njerëzor në ndryshimin e klimës ose duke kundërshtuar përparimin njerëzor. 

## Përkufizimet 
*Ambientalizmi* nënkupton një lëvizje shoqërore që kërkon të ndikojë në procesin politik duke lobuar, aktivizuar dhe arsimuar për të mbrojtur burimet natyrore dhe ekosistemet .

Një *ambientalist* është një person që mund të flasë hapur për mjedisin tonë natyror dhe menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve të tij nëpërmjet ndryshimeve në politikat publike ose sjelljen individuale. Kjo mund të përfshijë praktika mbështetëse të tilla si konsumi i informuar, iniciativat e ruajtjes, investimet në burimet e rinovueshme, përmirësimi i efikasitetit në ekonominë e materialeve, kalimi në paradigma të reja të kontabilitetit si ekonomia ekologjike, rinovimi dhe rigjallërimi i lidhjeve tona me jetën jo-njerëzore apo edhe zgjedhja për të pasur një fëmijë më pak për të reduktuar konsumin dhe presionin mbi burimet.

Në mënyra të ndryshme (për shembull, aktivizmi dhe protestat në bazë), ambientalistët dhe organizatat mjedisore kërkojnë t'i japin botës natyrore një zë më të fortë në çështjet njerëzore. 

Në terma të përgjithshëm, ambientalistët mbrojnë menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve dhe mbrojtjen (dhe restaurimin, kur është e nevojshme) të mjedisit natyror nëpërmjet ndryshimeve në politikat publike dhe sjelljen individuale. Në njohjen e njerëzimit si pjesëmarrës në ekosisteme, lëvizja përqendrohet rreth ekologjisë, shëndetit dhe të drejtave të njeriut . 

## Historia 
Një shqetësim për mbrojtjen e mjedisit është rishfaqur në forma të ndryshme, në pjesë të ndryshme të botës, gjatë historisë. Idetë më të hershme të proteksionizmit mjedisor mund të gjenden në xhainizëm, një fe nga India e lashtë e ringjallur nga Mahavira në shekullin e 6 para Krishtit. Xhainizmi ofron një pikëpamje që është në shumë mënyra në përputhje me vlerat thelbësore të lidhura me aktivizmin mjedisor, siç është mbrojtja e jetës nga jodhuna, e cila mund të formojë një etikë të fortë ekologjike për mbrojtjen globale të mjedisit. Mësimet e Mahavira mbi simbiozën midis të gjitha qenieve të gjalla - si dhe pesë elementët e tokës, ujit, ajrit, zjarrit dhe hapësirës - janë thelbësore për mendimin mjedisor sot.   

Në Azinë Perëndimore, kalifi Abu Bakr në vitet 630 të erës sonë urdhëroi ushtrinë e tij që "Mos u bëni dëm pemëve, as mos i digjni me zjarr" dhe "Mos vrisni asnjë nga kopeja e armikut, përveç ushqimit tuaj".  Traktatet e ndryshme mjekësore islame gjatë shekujve 9-13 trajtuan mjedisin dhe shkencën mjedisore, duke përfshirë çështjen e ndotjes. Autorët e traktateve të tilla përfshinin Al-Kindi, Qusta ibn Luka, El-Razi, Ibn El-Xhezar, el-Tamimi, el-Masihi, Avicena, Ali ibn Ridwan, Ibn Xhumaj, Isak Israeli ben Solomon, Abd-el-latif el-Naf, Ibnuff, dhe. Punimet e tyre mbuluan një sërë temash që lidhen me ndotjen, si ndotja e ajrit, ndotja e ujit, ndotja e tokës dhe keqpërdorimi i mbetjeve të ngurta komunale . Ato përfshinin gjithashtu vlerësime të ndikimit mjedisor të disa lokaliteteve. 

Origjina e lëvizjes mjedisore qëndron në reagimin ndaj niveleve në rritje të ndotjes së tymit në atmosferë gjatë Revolucionit Industrial . Shfaqja e fabrikave të mëdha dhe rritja e pamasë shoqëruese e konsumit të qymyrit shkaktoi një nivel të paprecedentë të ndotjes së ajrit në qendrat industriale; pas vitit 1900, vëllimi i madh i shkarkimeve kimike industriale iu shtua ngarkesës në rritje të mbetjeve njerëzore të patrajtuara.  Ligjet e para mjedisore moderne në shkallë të gjerë erdhën në formën e Akteve Alkali të Britanisë, të miratuar në 1863, për të rregulluar ndotjen e dëmshme të ajrit ( acidi klorhidrik i gaztë ) i shkaktuar nga procesi Leblanc, i përdorur për prodhimin e hirit të sodës . Për të frenuar këtë ndotje u caktuan një inspektor Alkali dhe katër nëninspektorë. Përgjegjësitë e inspektoratit u zgjeruan gradualisht, duke kulmuar me Urdhrin Alkali 1958, i cili vendosi nën mbikëqyrje të gjitha industritë kryesore të rënda që lëshonin tym, zhavorr, pluhur dhe tym.

Interesi i hershëm për mjedisin ishte një tipar i lëvizjes romantike në fillim të shekullit të 19-të. Në Britani, poeti William Wordsworth udhëtoi shumë në Lake District dhe shkroi se është një "një lloj prone kombëtare në të cilën çdo njeri ka të drejtë dhe interes që ka një sy për të perceptuar dhe një zemër për ta shijuar". 
[parapamje| [John Ruskin, një mendimtar me ndikim që artikuloi idealin romantik të mbrojtjes dhe ruajtjes së mjedisit]]
Përpjekjet sistematike në emër të mjedisit filluan vetëm në fund të shekullit të 19-të; ajo u rrit nga lëvizja e komoditetit në Britani në vitet 1870, e cila ishte një reagim ndaj industrializimit, rritjes së qyteteve dhe përkeqësimit të ndotjes së ajrit dhe ujit . Duke filluar me formimin e Shoqërisë së Ruajtjes së Commons në 1865, lëvizja mbrojti ruajtjen rurale kundër cenimeve të industrializimit. Robert Hunter, avokat për shoqërinë, punoi me Hardwicke Rawnsley, Octavia Hill dhe John Ruskin për të udhëhequr një fushatë të suksesshme për të parandaluar ndërtimin e hekurudhave për të transportuar rrasa nga guroret, të cilat do të kishin shkatërruar luginat e paprishura të Newlands dhe Ennerdale . Ky sukses çoi në formimin e Shoqatës së Mbrojtjes së Distriktit të Liqenit (më vonë për t'u bërë Miqtë e Distriktit të Liqenit). 

Peter Kropotkin shkroi për ekologjinë në ekonomi, shkencë bujqësore, konservim, etologji, kriminologji, planifikim urban, gjeografi, gjeologji dhe biologji. Ai vuri re në akullnajat zvicerane dhe siberiane se ato ishin shkrirë ngadalë që nga agimi i revolucionit industrial, duke e bërë atë ndoshta një nga parashikuesit e parë për ndryshimet klimatike. Ai gjithashtu vëzhgoi dëmet e shkaktuara nga shpyllëzimi dhe gjuetia.  Shkrimet e Kropotkinit do të bëheshin me ndikim në vitet 1970 dhe u bënë një frymëzim i madh për lëvizjen e qëllimshme të komunitetit, si dhe idetë e tij duke u bërë baza për teorinë e ekologjisë sociale .

Një lëvizje e hershme "Back-to-Nature", e cila parashikonte idealin romantik të ambientalizmit modern, u përkrah nga intelektualë si John Ruskin, William Morris, George Bernard Shaw dhe Edward Carpenter, të cilët ishin të gjithë kundër konsumizmit, ndotjes dhe aktiviteteve të tjera që ishin të dëmshme për botën natyrore.  Lëvizja ishte një reagim ndaj kushteve urbane të qyteteve industriale, ku higjiena ishte e tmerrshme, nivelet e ndotjes të patolerueshme dhe strehimi tmerrësisht i ngushtë. Idealistët mbrojtën jetën rurale si një utopi mitike dhe mbrojtën një kthim në të. John Ruskin argumentoi se njerëzit duhet të kthehen në një "pjesë të vogël toke angleze, të bukur, paqësore dhe të frytshme. Ne nuk do të kemi motorë me avull mbi të ... do të kemi shumë lule dhe perime ... do të kemi pak muzikë dhe poezi; fëmijët do të mësojnë të kërcejnë me të dhe ta këndojnë". 
parapamje| Faqja origjinale e titullit të *Walden* nga Henry David Thoreau
Në shekullin e 20-të, idetë mjedisore vazhduan të rriteshin në popullaritet dhe njohje. Filluan të bëheshin përpjekje për të shpëtuar disa kafshë të egra, veçanërisht bizonin amerikan . Vdekja e pëllumbit të fundit të pasagjerit si dhe rrezikimi i bizonit amerikan ndihmuan për të përqendruar mendjet e konservatorëve dhe për të popullarizuar shqetësimet e tyre. Në vitin 1916, Shërbimi i Parkut Kombëtar u themelua nga Presidenti amerikan Woodrow Wilson .

Gjatë viteve 1930, nazistët kishin elementë që mbështetnin të drejtat e kafshëve, kopshtet zoologjike dhe kafshët e egra,  si dhe ndërmorën disa masa për të siguruar mbrojtjen e tyre.  Në vitin 1933 qeveria krijoi një ligj të rreptë për mbrojtjen e kafshëve dhe në 1934,  (Ligji i gjuetisë së Rajhut) u miratua i cili kufizoi gjuetinë.   Disa nazistë ishin ambientalistë (veçanërisht Rudolf Hess), dhe mbrojtja e specieve dhe mirëqenia e kafshëve ishin çështje të rëndësishme në regjim. 

Gjatë viteve 1950, 1960, 1970 dhe më tej, fotografia u përdor për të rritur ndërgjegjësimin e publikut për nevojën e mbrojtjes së tokës dhe rekrutimit të anëtarëve në organizatat mjedisore. David Brower, Ansel Adams dhe Nancy Newhall krijuan Serinë e Formatit të Ekspozitës së Sierra Club, e cila ndihmoi në rritjen e ndërgjegjësimit të publikut për mjedisin dhe solli një vërshim në rritje të shpejtë të anëtarëve të rinj në Sierra Club dhe në lëvizjen mjedisore në përgjithësi. *This Is Dinosaur*, redaktuar nga Wallace Stegner me fotografi nga Martin Litton dhe Philip Hyde, parandaloi ndërtimin e digave brenda Monumentit Kombëtar të Dinozaurëve duke u bërë pjesë e një lloji të ri të aktivizmit të quajtur ambientalizëm që ndërthurte idealet konservatoriste të Thoreau, Leopold dhe Muir me reklamat e goditura, shkrimin e letrave dhe fushatat e tjera, shpërndarjen e librave dhe më shumë. Përdorimi i fuqishëm i fotografisë, përveç fjalës së shkruar për ruajtje, daton që nga krijimi i Parkut Kombëtar Yosemite, kur fotografitë e bindën Abraham Lincoln të ruante peizazhin e bukur të gdhendur në akullnajë për të gjitha kohërat. Seria e Formatit të Ekspozitave të Sierra Club nxiti kundërshtimin e publikut për ndërtimin e digave në Grand Canyon dhe mbrojti shumë thesare të tjera kombëtare. Sierra Club shpesh udhëhoqi një koalicion të shumë grupeve mjedisore duke përfshirë Shoqërinë e shkretë dhe shumë të tjerë.

Partitë e para politike në botë që bënë fushatë në një platformë kryesisht mjedisore ishin Grupi i Bashkuar Tasmania i Tasmanisë, Australi dhe Partia e Vlerave të Zelandës së Re.   Partia e parë e gjelbër në Evropë ishte Lëvizja Popullore për Mjedisin, e themeluar në vitin 1972 në kantonin zviceran të Neuchâtel . Partia e parë kombëtare e gjelbër në Evropë ishte PEOPLE, e themeluar në Britani në shkurt 1973, e cila përfundimisht u shndërrua në Partinë e Ekologjisë dhe më pas në Partinë e Gjelbër .

Një tjetër moment historik në lëvizje ishte krijimi i Ditës së Tokës . Dita e Tokës u festua për herë të parë në San Francisko dhe qytete të tjera më 21 mars 1970, ditën e parë të pranverës. Është krijuar për të sensibilizuar çështjet mjedisore. Më 21 mars 1971, Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara U Thant foli për një anije kozmike Tokë në Ditën e Tokës, duke iu referuar këtu shërbimeve të ekosistemit që toka na ofron, dhe si rrjedhim detyrimin tonë për ta mbrojtur atë (dhe bashkë me të edhe veten). Dita e Tokës tani koordinohet globalisht nga Rrjeti i Ditës së Tokës,  dhe festohet në më shumë se 192 vende çdo vit. 

*Lëvizja mjedisore* (një term që ndonjëherë përfshin lëvizjet e ruajtjes dhe mbrojtjes së politikave të gjelbërta ) është një lëvizje e larmishme shkencore, sociale dhe politike . Megjithëse lëvizja përfaqësohet nga një sërë organizatash, për shkak të përfshirjes së ambientalizmit në kurrikulën e klasës,   lëvizja mjedisore ka një demografik më të ri se sa është e zakonshme në lëvizjet e tjera shoqërore (shih të moshuarit e gjelbër ).

## Shih edhe 
* Natyra
* Ekologjia
* Mjedisi natyror
* Lëvizja mjedisore
* Mbrojtja e mjedisit

## Referime