Danillo Kish

**Danilo Kiš** (; 22 shkurt 1935 – 15 tetor 1989) ishte prozator, tregimtar dhe poet jugosllav i cili shkroi në serbo-kroatisht. Ai ishte anëtar i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve, Ndër të tjerët, Kishi ishte i ndikuar edhe nga Bruno Schulz, Vladimir Nabokov, Jorge Luis Borges, Ivo Andriç dhe Mirosllav Kërlezha. Veprat e tij më të famshme janë *Një varr për Boris Davidoviç* dhe *Enciklopedia e të vdekurve*.

## Jeta dhe vepra 
majtas|parapamje|Danilo Kiš në një pullë postale të Malit të Zi nga vito 2010.

### Jeta e hershme 
Kish lindi në Suboticë, Banovina e Danubit, Mbretëria e Jugosllavisë (tani Serbi). Ai ishte i biri i Eduard Kish (), një hebreu me gjuhë amtare hungarishten. Babai i tij ishte inspektor i hekurudhave kurse e ëma Milica (lindur Dragiqeviq), një malazeze nga Cetinja. Babai i tij ishte lindur në Austri-Hungari me mbiemrin Kohn, por më vonë e ndryshoi atë në Kish si pasojë e hungarezizimit, një praktikë e zbatuar gjerësisht në atë kohë. Prindërit e Kishit u takuan në vitin 1930 në Suboticë dhe u martuan vitin pasues. Në vitin 1932 Milica lindi një bijë, Danicën, në Zagreb para se familja të zhvendosej në Suboticë.

I ati i Kishit ishte një figurë e paqëndrueshme dhe shpeshherë e munguar në fëmijërinë e Danillos së vogël. Në vitin 1934 dhe në vitin 1939, Eduard Kish kaloi ca kohë në një çmendinë në Beograd. Kish vizitoi të atin gjatë njërit prej qëndrimeve të tij atje. Kjo vizitë gjatë së cilës babai i tij i kërkoi nënës një palë gërshërë për të bërë vetëvrasje, bëri një përshtypje të fortë në Danilon e ri. Për shumë vite, Kish besonte se problemet psikologjike të atit të tij vinin nga alkoolizmi. Vetëm në vitet 70-ta Kishi mësoi që babai i tij kishte vuajtur nga ankthi neurotik. Gjatë qëndrimit të tij në spital, Eduard Kish redaktoi edicionin e vitit 1938 të Guidës turistike nacionale dhe internacionale *Jugosllave*. Danillo i ri e shihte të atin si udhëtar dhe shkrimtar. 

### Lufta e dytë botërore 
Prindërit e Kishit ishin të shqetësuar nga rritja e antisemitizmit në Evropë në fund të viteve 1930. Në vitin 1939, ata e pagëzuan Danilon tre-vjeçar në Kishën Ortodokse në Novi Sad, ku familja e Kishit banonte në atë kohë. Kish më vonë e pranoi se ky veprim me siguri ia shpëtoi jetën. Si i biri i një hebreu të konvertuar në krishterim, Danilo ndoshta do të kishte qenë subjekt i persekutimit pa dëshmi definitive se ishte i krishterë.

Në prill 1941, trupat hungareze, në aleancë me Gjermaninë Naziste, pushtuan krahinën veriore të Jugosllavisë, Vojvodinën. Pas Hungaria i shpalli luftë fuqive aleate në vitin 1941, territori u aneksua dhe zyrtarët filluan persekutimin e hebrenjve në rajon. Më 20 janar 1942, xhandarët dhe pushtuan Novi Sadin, dhe dy ditë më vonë, xhandarët masakruan mijëra hebrenj në shtëpitë e tyre dhe nëpër qytet. Eduard Kiš ishte në mesin e një grupi të madh hebrenjsh të arrestuar dhe të dërguar në brigjet e ngrira të Danubit për t'u pushkatuar.. Eduardi arriti të mbijetonte vetëm për shkak se vrima në akull ku xhandarët hidhnin kufomat e hebrenjve u bllokua aq shumë sa komandantët urdhëruan të ndalohen ekzekutimet. Kish përshkroi masakrën si fillimin e "jetës së ndërgjegjshme"

Pas masakrës, Eduardi me familjën u shpërngulën në Kerkabarabás, një qytet në jug-perëndim të Hungarisë, ku Danilo vijoi shkollën fillore. Përgjatë vitit 1944, hebrenjtë hungarezë ishin kryesisht të sigurt, në krahasim me judenjtë nga viset e tjera të pushtuara vendet e Boshtit, sepse autoritetet hungareze ngurronin t'ua dorëzonin nazistëve hebrenjtë. Megjithatë, në mesin e vitit 1944 autoritetet filluan të dëbojmë hebrenjtë *masivisht* për në kampet e përqendrimit. Eduard Kish u dërgua në një geto në Zalaegerszeg , në prill ose naj të vitit 1944, pastaj u transferua në Aushvic më 5 korrik, ku së bashku me shumë nga të afërmit e tij vdiq. Danillo, Danica dhe Micica, ndoshta për shkak të certifikatave të pagëzimit të Danillos dhe Danicës shpëtuan nga deportimi.

Vdekja e babait kishte një ndikim shumë të madh në veprën e Kishit. Kish e përdori babain e tij si model për personazhin Eduard Scham, babain e protagonist të *Dhimbje të hershme*, *Kopshti, Hiri*, si dhe *Hourglass*. Kiš përshkruante të atin e tij si një "figurë mitologjike," dhe vazhdimisht pretendonte se babai i tij nuk kishte vdekur në Aushvic, por ishte "zhdukur."

### Jeta pas luftës 
Pas përfundimit të luftës, familja u shpërngul në Cetinje, Jugosllavi, ku Kish diplomoi nga shkolla e lartë në vitin 1954. Kish studioi letërsinë në Universitetin e Beogradit. Ai ishte një student i shkëlqyer, duke marrë lavdërim si nga studentët ashtu dhe nga pedagogët. Ai u diplomua në vitin 1958 si i pari student në Universitetin e Beogradit që iu dha diplomë në letërsi të krahasuar. Pas diplomimit, Kish bëri për dy vite kërkime pasuniversitare.

### Karriera 
Gjatë kohës sa bënte hulumtime në Universitetin e Beogradit, Kish ishte kontribues i shquar për revistën *Vidici*, ku punoi deri në vitin 1960. Në vitin 1962 ai botoi dy romanet e para, *Mansarda* dhe *Psalmi 44*.  Më pas mori një pozicion si lektor në Universitetin e Strasburgut. Ai e mbajti pozitën deri në vitin 1973. Në atë periudhë, ai përktheu disa libra nga frëngjishtja në serbo-kroatisht. Ai gjithashtu shkroi dhe botoi *Kopshti, Hiri* (1965), *Dhimbjet e hershme* (1969), si dhe *Hourglass* (1972). Për romanin e tij Peščanik* (Hourglass),* Kiš fitoi çmimin prestigjioz NIN, por e ktheu disa vite më vonë për shkak të një mosmarrëveshje politike.

#### Akuzat për plagjiaturë 
Në vitin 1976, u publikua *Një varr për Boris Davidoviçin*. Kishi u frymëzua për këtë vepër nga koha e tij si lektor në Universitetin e Bordeaux.

Kur Kish u kthye në Beograd atë vit, ai u përball me pretendime se kishte bërë plagjiaturë pjesë të romanit nga ndonjë numër të autorëve. Kritikët gjithashtu e sulmuan veprën për temat e supozuara marksiste.

Si përgjigje ndaj skandalit, Kish shkroi veprën* Leksioni i Anatomisë. * Në këtë vepër, ai i akuzonte kritikët e tij se po përsërisnin si papagaj mendime nacionaliste dhe anti-letrare. Shumë nga ata që Kishi i kritikoi në këtë vepër iu hakmorrën pas botimit. Në vitin 1981, Dragan Jeremiq, profesor i letërsisë në Universitetin e Beogradit dhe kundërshtar i Kishit, botoi veprën *Narcis pa fytyrë* në të cilën ai ritheksonte pretendimin se Kish kishte bërë plagjiaturë me *Një Varr për Boris Davidoviq*. Dragoljub Goluboviq, gazetari që publikoi storjen e parë ku e akuzonte Kishin për plagjiaturë, e  paditi Kishin për shpifje. Rasti më në fund u hodh poshtë në mars të vitit 1979, por jo para se të tërhiqte vëmendje të konsiderueshme nga publiku.

#### Shpërngulja në Paris 
I tronditur nga polemika mbi plagjiaturën dhe paditë e mëvonshme për shpifje, Kish e la Beogradin dhe shkoi në Paris në verën e vitit 1979. Në vitin 1983 ai botoi veprën *Enciklopedia e të vdekurve*. Gjatë kësaj periudhe të jetës së tij, Kish arriti njohje të madhe globale në saje të përkthimit të veprave të tij në disa gjuhë.

### Vdekja 
Pasi u ndie i dobët për muaj të tërë, në shtator 1989 Kish u diagnostikua me kancer të mushkërive. Ai vdiq një muaj më vonë, më 15 tetor të vitit 1989, në moshën 54 vjeçare.

## Bibliografia 
* *Mansarda: satirična poema*, 1962 (roman); të përkthyera si *Papafingo* nga John K. Cox (2008)
* *Psalmi 44*, 1962 (roman); të përkthyera si *Psalmi 44* nga John K. Cox (2012)
* *Bašta, pepeo*, 1965 (roman); të përkthyera si *Kopsht, Hi* nga William J. Hannaher (1975)
* *Rani jadi: za decu unë osetljive*, 1970 (tregime të shkurtra); të përkthyera si *Fillim të Dëshpërohet: Për Fëmijët dhe të Ndjeshme Lexuesit* nga Michael Henri Heim (1998)
* *Peščanik*, 1972 (roman); të përkthyera si *Hourglass* nga Ralph Manheim (1990)
* *Po-etika*, 1972 (ese)
* *Po-etika, knjiga druga*, 1974 (intervista)
* *Grobnica za Borisa Davidoviča: sedam poglavlja jedne zajedničke povesti*, 1976 (tregime të shkurtra); të përkthyera si *Një Varr për Boris Davidovich* nga Duška Mikić-Mitchell (1978)
* *Čas anatomije*, 1978 (librit-ese në lidhje me shkrimin dhe politika në Ballkanin)
* *Noć unë magla*, 1983 (dramë) përkthehet si *Natë dhe Mjegull: Mbledhura Dramat dhe Screenplays e Danilo Kiš* nga John K. Cox (2014)
* *Homo poeticus*, 1983 (ese dhe intervista); të përkthyera si *Homo Poeticus: Ese dhe Intervista* nga Ralph Manheim, Michael Henri Heim, dhe Francis Jones (1995)
* *Enciklopedija mrtvih*, 1983 (tregime të shkurtra); të përkthyera si *Të Enciklopedia e të Vdekurve* nga Michael Henri Heim (1989)
* *Gorki talog iskustva*, 1990 (intervista)
* *Zivot, literatura*, 1990 (intervista dhe ese)
* *Pesme unë prepevi*, 1992 (poezi)
* *Lauta unë ožiljci*, 1994 (tregime të shkurtra); të përkthyera si *E Malësisë dhe Plagët* nga John K. Cox (2012)
* *Skladište*, 1995 (tekste)
* *Varia*, 1995 (ese, shkrime dhe tregime të shkurtra)
* *Pesme, Elektra*, 1995 (poezi dhe një përshtatje nga drama *Elektra*)

## Referime