open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gjerësia e brezit (përpunim i sinjalit)

parapamje|Grafiku i amplitudës (a) kundrejt frekuencës (f) që ilustron gjerësinë e brezit bazë. Këtu gjerësia e brezit është e barabartë me frekuencën e sipërme.
**Gjerësia e brezit** është ndryshimi midis frekuencave të sipërme dhe të poshtme në një brez të vazhdueshëm frekuencash. Zakonisht matet në njësi të hercit (simboli Hz).

Mund t'i referohet më konkretisht dy nënkategorive: Gjerësia e brezit të kalimit është ndryshimi midis frekuencave të sipërme dhe të poshtme të ndërprerjes, për shembull, një filtri kalimi të brezit, një kanali komunikimi ose një spektri sinjali. Gjerësia e brezit bazë është e barabartë me frekuencën e sipërme të ndërprerjes së një filtri kalimi të ulët ose sinjali të brezit bazë, i cili përfshin një frekuencë zero.

Gjerësia e brezit në herc është një koncept qendror në shumë fusha, duke përfshirë elektronikën, teorinë e informacionit, komunikimet dixhitale, komunikimet radio, përpunimin e sinjalit dhe spektroskopinë dhe është një nga përcaktuesit e kapacitetit të një kanali të caktuar komunikimi.

Një karakteristikë kryesore e gjerësisë së brezit është se çdo brez me një gjerësi të caktuar mund të mbajë të njëjtën sasi informacioni, pavarësisht se ku ndodhet ai brez në spektrin e frekuencave. Për shembull, një brez 3 kHz mund të mbajë një bisedë telefonike pavarësisht nëse ai brez është në brezin bazë (si në një linjë telefonike POTS) ose i moduluar në një frekuencë më të lartë. Megjithatë, gjerësitë e gjera të brezave janë më të lehta për t'u marrë dhe përpunuar në frekuenca më të larta sepse gjerësia e brezit fraksional është më e vogël.

## Shiko edhe 
* Gjerësia e brezit (informatikë)

## Burime
Problemi i së keqes

**Problemi i së keqes**, i njohur edhe si **problemi i vuajtjes**, është pyetja filozofike se si të pajtohet ekzistenca e së keqes dhe vuajtjes me nocionin e një Zoti të gjithëpushtetshëm, të gjithëmirë dhe të gjithëdijshëm. Aktualisht ekzistojnë përkufizime të ndryshme të këtyre koncepteve. Prezantimi më i njohur i problemit i atribuohet filozofit grek Epikuri.

Përveç filozofisë së fesë, problemi i së keqes është gjithashtu i rëndësishëm për fushat e teologjisë dhe etikës. Ekzistojnë gjithashtu shumë diskutime për të keqen dhe problemet e lidhura me të në fusha të tjera filozofike, të tilla si etika laike dhe etika evolucionare. Por siç kuptohet zakonisht, problemi i së keqes paraqitet në një kontekst teologjik.

Përgjigjet ndaj problemit të së keqes tradicionalisht kanë qenë në tre lloje: përgënjeshtrime, mbrojtje dhe teodicie.

Problemi i së keqes formulohet përgjithësisht në dy forma. **Problemi logjik i së keqes** përpiqet të tregojë një pamundësi konceptuale në bashkëjetesën e një Zoti dhe të keqes, ndërsa problemi i provave i së keqes përpiqet të tregojë se, duke pasur parasysh ekzistencën e së keqes në botë, është e pamundur që të ketë një Zot të gjithëpushtetshëm, të gjithëdijshëm dhe plotësisht të mirë. Lidhur me problemin e provave, janë propozuar shumë teodici. Një teodici e pranuar është të apelohet në shpjegimin e fortë të teodicës së kompensimit. Ky këndvështrim pohon se përfitimi kryesor i të këqijave, përveç kompensimit të tyre në jetën e përtejme, mund ta hedhë poshtë problemin e provave të së keqes. Problemi i së keqes është zgjeruar në format e jetës jo-njerëzore, për të përfshirë vuajtjet e specieve shtazore jo-njerëzore nga të këqijat natyrore dhe mizoria njerëzore ndaj tyre.

Shumica e filozofëve e shohin problemin logjik të së keqes si të hedhur poshtë nga mbrojtje të ndryshme. Argumentet e provave mbeten të diskutuara midis filozofëve bashkëkohorë.

## Shiko edhe 
* Perëndia
* Plotfuqishmëria
* Gjithëdashamirësia
* Gjithënjohuria
* E keqja

## Referime
Video kujtesa me hyrje të rastësishme

parapamje|GDDR5X SDRAM në një kartë grafike NVIDIA GeForce GTX 1080 Ti.
**Video kujtesa me hyrje të rastësishme** (**VRAM**) është memorie kompjuterie dedikuar që përdoret për të ruajtur pikselët dhe të dhënat e tjera grafike si një buffer frame që do të renderohet në një monitor kompjuteri. Shpesh përdor një teknologji të ndryshme nga memoria tjetër e kompjuterit, në mënyrë që të lexohet shpejt për t'u shfaqur në një ekran.

## Lidhja me GPU-të 
Shumë GPU moderne mbështeten në VRAM. Në të kundërt, një GPU që nuk përdor VRAM, dhe mbështetet në vend të kësaj në RAM-in e sistemit, thuhet se ka një arkitekturë të unifikuar memorieje, ose memorie grafike të përbashkët.

RAM-i i sistemit dhe VRAM janë ndarë për shkak të kërkesave të bandwidth-it të GPU-ve, dhe për të arritur vonesë më të ulët, pasi VRAM është fizikisht më afër matricës së GPU-së.

VRAM-i modern zakonisht gjendet në një paketë BGA të ngjitur në një kartë grafike. VRAM ftohet së bashku me GPU-në nga radiatori i GPU-së.

## Teknologjitë 
* RAM video me dy porta, e përdorur në vitet 1990 dhe në atë kohë shpesh e quajtur VRAM
* SGRAM
* GDDR SDRAM
* Memorie me Bandwidth të Lartë (HBM)

## Shiko edhe 
* Karta grafike
* Kujtesa me hyrje të rastësishme

## Referime
Socializmi fetar

**Socializmi fetar** është një lloj socializmi i bazuar në vlera fetare. Anëtarët e disa feve kryesore kanë zbuluar se besimet e tyre rreth shoqërisë njerëzore përputhen me parimet dhe idetë socialiste. Si rezultat, lëvizjet fetare socialiste janë zhvilluar brenda këtyre feve. Këto lëvizje përfshijnë socializmin budist, socializmin e krishterë, socializmin islamik dhe socializmin hebraik. Sipas Enciklopedisë Britannica Online, socializmi është një "doktrinë sociale dhe ekonomike që kërkon pronësi ose kontroll publik dhe jo privat të pronës dhe burimeve natyrore. Sipas pikëpamjes socialiste, individët nuk jetojnë ose punojnë në izolim, por jetojnë në bashkëpunim me njëri-tjetrin. Për më tepër, çdo gjë që njerëzit prodhojnë është në një farë mënyre një produkt shoqëror dhe kushdo që kontribuon në prodhimin e një të mire ka të drejtë për një pjesë në të. Prandaj, shoqëria në tërësi duhet të zotërojë ose të paktën të kontrollojë pronën për të mirën e të gjithë anëtarëve të saj. Komunitetet e hershme të krishtera gjithashtu praktikonin ndarjen e mallrave dhe punës, një formë e thjeshtë e socializmit që më pas u ndoq në forma të caktuara të monastizmit. Disa urdhëra monastike vazhdojnë këto praktika edhe sot".

Mësimet e Jezusit përshkruhen shpesh si socialiste, veçanërisht nga socialistët e krishterë. Veprat 4 (Veprat 4:35) shënon se në kishën e hershme në Jerusalem, "askush nuk pretendonte se ndonjë nga pasuritë e tyre ishte e tyre", megjithëse ky model do të zhdukej më vonë nga historia e kishës përveç brenda monasticizmit. Socializmi i krishterë ishte një nga fijet themeluese të Partisë Laburiste Britanike dhe pretendohet se filloi me kryengritjen e Wat Tyler dhe John Ball në shekullin e 14-të të erës sonë.

Abu Dharr al-Ghifari, një shoqërues i Muhamedit, njihet nga autorë të shumtë si një paraardhës kryesor i socializmit islamik. Huteritë besonin në respektimin e rreptë të parimeve biblike dhe disiplinës kishtare dhe praktikonin një formë fetare të komunizmit. Sipas fjalëve të historianëve Rod Janzen dhe Max Stanton, huteritë "vendosën në komunitetet e tyre një sistem rigoroz Ordnungen, të cilat ishin kode rregullash dhe rregulloresh që rregullonin të gjitha aspektet e jetës dhe siguronin një perspektivë të unifikuar. Si një sistem ekonomik, komunizmi i krishterë ishte tërheqës për shumë fshatarë që mbështetën revolucionin shoqëror në Evropën Qendrore të shekullit të gjashtëmbëdhjetë", siç ishte Lufta Fshatare Gjermane, dhe "Friedrich Engels kështu filloi t'i shihte Anabaptistët si proto-komunistë".

## Shiko edhe 
* Socializmi
* Feja

## Referime
Sociologjia e fesë

**Sociologjia e fesë** është studimi i besimeve, praktikave dhe formave organizative të fesë duke përdorur mjetet dhe metodat e disiplinës së sociologjisë. Ky hetim objektiv mund të përfshijë përdorimin si të metodave sasiore (anketa, sondazhe, analiza demografike dhe e regjistrimit të popullsisë) ashtu edhe të qasjeve cilësore (si vëzhgimi pjesëmarrës, intervistimi dhe analiza e materialeve arkivore, historike dhe dokumentare).

Sociologjia moderne si një disiplinë akademike filloi me analizën e fesë në studimin e Émile Durkheim të vitit 1897 mbi shkallën e vetëvrasjeve midis popullatave katolike dhe protestante, një vepër themelore e kërkimit shoqëror që shërbeu për të dalluar sociologjinë nga disiplinat e tjera, siç është psikologjia. Veprat e Karl Marksit (1818–1883) dhe Max Weberit (1864–1920) theksuan marrëdhënien midis fesë dhe strukturës ekonomike ose shoqërore të shoqërisë. Debatet bashkëkohore janë përqendruar në çështje të tilla si sekularizimi, feja civile dhe kohezioni i fesë në kontekstin e globalizimit dhe multikulturalizmit. Sociologjia bashkëkohore e fesë mund të përfshijë edhe sociologjinë e mosbesimit (për shembull, në analizën e sistemeve të besimit sekular-humanist).

Sociologjia e fesë dallohet nga filozofia e fesë në atë që nuk synon të vlerësojë vlefshmërinë e besimeve fetare. Procesi i krahasimit të dogmave të shumta kontradiktore mund të kërkojë atë që Peter L. Berger e ka përshkruar si "ateizëm metodologjik" të natyrshëm. Ndërsa sociologjia e fesë ndryshon gjerësisht nga teologjia në supozimin e indiferencës ndaj mbinatyrshmes, teoricienët kanë tendencë të pranojnë mishërimin socio-kulturor të praktikës fetare.

## Shiko edhe 
* Sociologjia

## Referime
Ahmet Kaçiku

**Ahmet Shaban Kaçiku** (15 janar 1964 – 19 janar 1999) ishte shqiptar i Kosovës,  figurë e njohur e rezistencës shqiptare dhe komandant i Brigadës 161 të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës gjatë Luftës së Kosovës në zonën e Nerodimjes.

## Jeta dhe arsimi 
Kaçiku lindi në Bitia e Epërme, komunën e Shtërpcës, në një familje me traditë atdhetare. Shkollën fillore e kreu në vendlindje dhe shkollën e mesme në Ferizaj në drejtimin matematikor. Më 1983 filloi studimet fiziko-matematikore në “Xhevdet Doda” në Prizren, por u detyrua t’i ndërpriste për shkak të represionit serb.

## Veprimtaria patriotike dhe ushtarake 
Që në moshë të re mori pjesë në demonstratat e vitit 1981 në Ferizaj dhe u përfshi në veprimtari patriotike. Pas disa viteve në emigrim, iu bashkua UÇK-së në vitin 1998 dhe mori pjesë në operacione të shumta në zonën e Budakovës dhe në Zonën Operative të Pashtrikut. Ai u emërua komandant toge, më pas zëvendëskomandant i Njësisë Speciale dhe në fund komandant i Brigadës 161.

## Rënia dhe kujtimi 
Ahmet Kaçiku ra heroikisht më 19 janar 1999, pas luftimeve kundër forcave serbe në frontin e Budakovës. U varros fillimisht në Mollapolc, ndërsa më vonë në Varrezat e Dëshmorëve në Ferizaj. Pas luftës u nderua me gradën gjeneral major nga Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-së. La pas bashkëshorten Mexhiden dhe tre fëmijët. Në vendin e rënies i është vendosur pllaka përkujtimore.

## Shiko edhe 
* Beteja e Reçakut
* Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës#Hierarkia

## Referime
Rocles, Ardèche

**Rocles** është një komunë franceze, e cila ndodhet në departamentin Ardèche të rajonit Auvernia-Rhône-Alpes. Rocles ka një popullsi prej 261 banorë dhe sipërfaqe 16.51 km², me një dendësi prej 16 banor/km².

## Referencat 
## Lidhje të jashtme 
*INSEE
Austin Found

***Austin Found*** është një film komedi amerikan i vitit 2017, me regji nga Will Raee, me protagonistë Linda Cardellini, Skeet Ulrich dhe Craig Robinson.

## Premisë 
Një ish-mbretëreshë bukurie dhe nënë, e cila është e ngopur me stilin e saj të zakonshëm të jetesës, kurdis një skemë për ta bërë familjen e saj menjëherë të famshme, por jo gjithçka shkon sipas planit, pasi ish-i dashuri i saj me temperament të egër fillon të humbasë ndjenjat.

## Rolet 
* Linda Cardellini si Leanne Wilson
* Skeet Ulrich si Billy Fontaine
* Craig Robinson si Jebidiah 
* Ursula Parker si Patricia
* Kristen Schaal si Nancy
* Patrick Warburton si Chief Williams
* Jon Daly si Donald Wilson
* Chris Parnell si Alan Dickinson
* Matt Jones si Matt
* Meg DeLacy si Candy
* Reza Sixo Safai si Jose

## Pritja 
Në faqen e internetit të recensioneve Rotten Tomatoes, filmi ka një vlerësim miratimi prej 21% bazuar në 14 recensione, me një vlerësim mesatar prej 5/10.

Mick LaSalle i San Francisco Chronicle i dha filmit një vlerësim pozitiv, duke e quajtur filmin "Qesharak dhe Shqetësues". Jeffrey M. Anderson i Common Sense Media i dha filmit dy yje nga pesë. Derek Smith i *Slant Magazine* i dha filmit një yll nga katër. Sheila O'Malley i RogerEbert.com i dha filmit dy yje nga katër.

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
*
Ovide Decroly

**Ovide Decroly** emri i plotë i të cilit ishte Jean-Ovide Decroly (Ronse, 23 korrik 1871 – Uccle, 10 shtator 1932) ishte një mësues dhe psikolog belg .  

## Biografia 
Ai studioi mjekësi në Universitetin e Ghentit, me gjysmë viti në Universitetin e Berlinit, ku studioi veprimin e toksinave dhe antitoksinave në të ushqyerit e përgjithshëm në vitin 1898. Më vonë ai punoi me fëmijë me aftësi të kufizuara (mendore) në klinikën neurologjike në Bruksel .

Decroly themeloi Shkollën Hermitage në vitin 1907. Ai ishte mason i lirë dhe anëtar i lozhës Les Amis Philanthropes të Orientit të Madh të Belgjikës në Bruksel. Në ditët e sotme "Ecole Decroly" (me seli në Uccle, Bruksel, një shkollë që shtrihet nga kopshti deri në nivelin bachelor) ndjek qasjen e tij pedagogjike.

## Plani Decroly 
Plani i Decroly-t vendosi rregullat bazë për përshtatjen sociale të një organizmi biologjik, në rastin konkret, të fëmijëve. Ai arriti në përfundimin se shkollimi është i nevojshëm që fëmijët të përmbushin nevojat e tyre biosociale . Ndjekësit e Decroly-t kanë vazhduar të krijojnë dhe të hapin shkolla që përqendrohen kryesisht në këto "nevoja biosociale" dhe që e shtojnë më mirë përvojën arsimore të nxënësit.

## Citate 
* ''Të edukosh në kuptimin e plotë të fjalës do të thotë të krijosh kushte në të cilat fëmija mund të jetojë - dhe të udhëhiqet nga këto kushte që e bëjnë të jetojë - sa më plotësisht të jetë e mundur përmes çdo faze pasuese të zhvillimit të tij, duke u përballur dhe zgjidhur në përvojën e tij problemet e secilës fazë ashtu siç vjen, dhe kështu duke fituar fuqinë për t'u përballur dhe për të zgjidhur problemet që e presin në fazat e mëtejshme. Kushte të tilla i takon një shkolle t'i ofrojë'' . (Decroly cituar nga JH Badley, Dr. Ovide Decroly red. Albert Decordier, Amicale Rijksbasisonderwijs, Ronse, Belgjikë)

## Shih edhe 
* Lidhja Ndërkombëtare për Arsimin e Ri

## Lidhje të jashtme 
* 
* Biography 
* Ecoledecroly in Uccle (Brussels)
* Ovide Decroly, A hero of education, Van Gorp

## Referime
Jean Raspail

**Jean Raspail** (5 korrik 1925–13 qershor 2020) ishte një shkrimtar francez. Shumë nga veprat e tij merren me figura historike, eksplorime dhe popuj indigjenë. 

Vepra e tij më e njohur është *Le Camp des Saints*, botuar në vitin 1973, i cili trajton imigracionin masiv nga bota e tretë në Evropë.

## Veprat 
* *Terre de Feu – Alaska* (1952)
* *Terres et Peuples Incas* (1955)
* *Le Vent des pins* (1958)
* *Terres saintes et profanes* (1960)
* *Les Veuves de Santiago* (1962)
* *Hong-Kong, Chine en sursis* (1963)
* *Secouons le cocotier* (Pjesa 1) (1966)
* *Secouons le cocotier* (Pjesa 2) (1970)
* *Bienvenue honorables visiteurs* (1970)
* *Le Tam-Tam de Jonathan* (1971)
* *Le Camp des saints* (1973)
* *La Hache des steppes* (1974)
* *Journal Peau-Rouge* (1975)
* *Le Jeu du roi* (1976)
* *Boulevard Raspail* (1977)
* *Les Peaux-Rouges aujourd’hui* (1978)
* *Septentrion* (1979)
* *Bleu caraïbe et citrons verts* (1980)
* *Moi, Antoine de Tounens, roi de Patagonie* (1981)
* *Les Hussards* (1982)
* *Les Yeux d’Irène* (1984)
* *Le Président* (1985)
* *Qui se souvient des hommes…* (1986)
* *L’Île bleue* (1988)
* *Pêcheurs de lune* (1990)
* *Sire* (1991)
* *Vive Venise* (1992)
* *Sept cavaliers …* (1993)
* *L’Anneau du pêcheur* (1995)
* *Hurrah Zara* (1998)
* *Le Roi au-delà de la mer* (2000)
* *Adiós, Tierra del Fuego* (2001)
* *Le Président* (Edicioni i ri) (2002) 
* *Le Son des tambours sur la neige* (2002)
* *Les Royaumes de Borée* (2003)
* *En canot sur les chemins d’eau du Roi* (2005)
Pedofilia

**Pedofilia** është një çrregullim psikiatrik në të cilin një i rritur ose adoleshent më i vjetër përjeton një tërheqje seksuale primare ose ekskluzive ndaj fëmijëve para pubertetit. Edhe pse vajzat zakonisht fillojnë procesin e pubertetit në moshën 10 ose 11 vjeç, dhe djemtë në moshën 11 ose 12 vjeç, kriteret diagnostikuese psikiatrike për pedofilinë shpesh e zgjasin pikën e pragut për para pubertetin deri në moshën 13 vjeç. Njerëzit me këtë çrregullim shpesh quhen *pedofilë*.

Pedofilia është një parafili. Në versionet e fundit të sistemeve formale të kodimit diagnostikues si DSM-5 dhe ICD-11, "pedofilia" dallohet nga "çrregullimi pedofilik", i cili konsiderohet çrregullimi përkatës parafilik. Çrregullimi pedofilik përkufizohet si një model i zgjimit pedofilik i shoqëruar ose nga shqetësim subjektiv ose nga vështirësi ndërpersonale, ose nga veprimi mbi atë zgjim. DSM-5 kërkon që një person të jetë të paktën 16 vjeç dhe të paktën pesë vjet më i vjetër se fëmija ose fëmijët para pubertetit nga të cilët ngacmohet, që tërheqja të diagnostikohet si çrregullim pedofil. Në mënyrë të ngjashme, ICD-11 përjashton sjelljen seksuale midis fëmijëve pas pubertetit që janë të ngjashëm në moshë. DSM kërkon që modeli i ngacmimit të jetë i pranishëm për 6 muaj ose më shumë, ndërsa ICD-së i mungon kjo kërkesë. Kriteret e ICD-së gjithashtu përmbahen nga specifikimi i moshave kronologjike.

Në përdorimin popullor, fjala pedofili shpesh zbatohet për çdo interes seksual tek fëmijët ose aktin e abuzimit seksual të fëmijëve, duke përfshirë çdo interes seksual tek të miturit nën moshën lokale të pëlqimit ose moshën e pjekurisë, pavarësisht nga niveli i tyre i zhvillimit fizik ose mendor. Ky përdorim ngatërron tërheqjen seksuale ndaj fëmijëve para pubertetit me aktin e abuzimit seksual të fëmijëve dhe nuk arrin të bëjë dallimin midis tërheqjes ndaj të miturve para pubertetit dhe pubertetit ose pas pubertetit. Edhe pse disa njerëz që kryejnë abuzim seksual me fëmijë janë pedofilë, autorët e abuzimit seksual me fëmijë nuk janë pedofilë përveç nëse kanë një interes seksual parësor ose ekskluziv ndaj fëmijëve para pubertetit, dhe shumë pedofilë nuk ngacmojnë fëmijë.

Pedofilia u njoh dhe u emërua zyrtarisht për herë të parë në fund të shekullit të 19-të. Një sasi e konsiderueshme kërkimesh në këtë fushë janë zhvilluar që nga vitet 1980. Edhe pse kryesisht dokumentohet tek burrat, ka edhe gra që shfaqin çrregullimin, dhe studiuesit supozojnë se vlerësimet e disponueshme nuk e përfaqësojnë numrin e vërtetë të pedofileve femra. Nuk është zhvilluar asnjë kurë për pedofilinë, por ka terapi që mund të zvogëlojnë incidencën e një personi që kryen abuzim seksual me fëmijë. Shkaqet e sakta të pedofilisë nuk janë përcaktuar përfundimisht. Disa studime mbi pedofilinë tek autorët e abuzimit seksual me fëmijë e kanë lidhur atë me anomali të ndryshme neurologjike dhe patologji psikologjike.

## Shiko edhe 
* Çrregullimi mendor

## Referime
Kuptimi i dyfishtë

parapamje|*Strehime me Qira*, një gravurë e vitit 1814 me një kuptim të dyfishtë. Ai: "Mël i ëmbël, shpresoj se do të të lënë me qira Lodgin-ët!" Ajo: "Jo, zotëri, do të më lënë rehat".
Një **kuptim i dyfishtë** është një figurë letrare ose një mënyrë e veçantë formulimi që është hartuar për të pasur një kuptim të dyfishtë, njëri prej të cilëve është zakonisht i qartë, dhe tjetri shpesh përcjell një mesazh që do të ishte shumë i papranueshëm shoqërisht, ose fyes për t'u shprehur drejtpërdrejt.

Një kuptim i dyfishtë mund të shfrytëzojë lojëra fjalësh ose lojëra fjalësh për të përcjellë kuptimin e dytë. Kuptimet e dyfishta përgjithësisht mbështeten në kuptime të shumëfishta të fjalëve, ose interpretime të ndryshme të të njëjtit kuptim parësor. Ato shpesh shfrytëzojnë paqartësinë dhe mund të përdoren për ta futur atë qëllimisht në një tekst. Ndonjëherë një homofon mund të përdoret si lojë fjalësh. Kur janë ndërtuar tre ose më shumë kuptime, kjo njihet si një "kuptim i trefishtë", etj.

## Shiko edhe 
* Kuptimi

## Referime
Sulmi kibernetik

Një **sulm kibernetik** ndodh kur ka një veprim të paautorizuar kundër infrastrukturës kompjuterike që kompromenton konfidencialitetin, integritetin ose disponueshmërinë e përmbajtjes së saj.

Varësia në rritje nga sistemet kompjuterike gjithnjë e më komplekse dhe të ndërlidhura në shumicën e fushave të jetës është faktori kryesor që shkakton cenueshmëri ndaj sulmeve kibernetike, pasi praktikisht të gjitha sistemet kompjuterike kanë gabime që mund të shfrytëzohen nga sulmuesit. Edhe pse është e pamundur ose jopraktike të krijohet një sistem i sigurt në mënyrë të përkryer, ekzistojnë shumë mekanizma mbrojtës që mund ta bëjnë një sistem më të vështirë për t'u sulmuar, duke e bërë sigurinë e informacionit një fushë me rëndësi në rritje të shpejtë në botën e sotme.

Autorët e një sulmi kibernetik mund të jenë kriminelë, haktivistë ose shtete. Ata përpiqen të gjejnë dobësi në një sistem, t'i shfrytëzojnë ato dhe të krijojnë programe keqdashëse për të kryer qëllimet e tyre dhe t'ia dorëzojnë atë sistemit të synuar. Pasi të instalohet, programi keqdashës mund të ketë një sërë efektesh në varësi të qëllimit të tij. Zbulimi i sulmeve kibernetike shpesh mungon ose vonohet, veçanërisht kur programi keqdashës përpiqet të spiunojë sistemin ndërsa mbetet i pazbuluar. Nëse zbulohet, organizata e synuar mund të përpiqet të mbledhë prova në lidhje me sulmin, të heqë programet keqdashëse nga sistemet e saj dhe të mbyllë cenueshmërinë që e mundësoi sulmin.

Sulmet kibernetike mund të shkaktojnë një sërë dëmesh për individët, organizatat dhe qeveritë e synuara, duke përfshirë humbje të konsiderueshme financiare dhe vjedhje identiteti. Ato zakonisht janë të paligjshme si metodë krimi dhe lufte, megjithëse atribuimi i saktë i sulmit është i vështirë dhe autorët rrallë ndiqen penalisht.

## Shiko edhe 
* Krimi kibernetik
* Hakeri

## Burime
Gazetat në Kosovë

Gazetat kanë qenë njëra ndër metodat më të hershme të shpërndarjes së lajmit në Kosovë. Para Luftës së Dytë Botërore, gazetat ishin kryesisht *Rilindja* ishte ndër gazetat më të hershme shqip në Kosovë, aktive prej 1945 deri në 1990. Pasi u mbyll me forcë nga qeveria okupuese serbe, *Rilindja* u ribrendua fshehtazi si *Bujku* deri në 1994. Gjatë mesit dhe fundit të viteve 1990, revista javore *Koha*, e shndërruar më vonë në të përditshmen *Koha Ditore*, u bë gazeta lidere në Kosovë. Pas Luftës së Kosovës, mediat e shtypit në Kosovë zhvilluan një treg konkurrues. Deri në 2010, ishin tetë gazeta ditore aktive në shqip, duke qarkulluar një tirazh mes 25,000 dhe 35,000 kopjesh. Gazetat më të popullarizuara në Kosovë kanë qenë *Koha Ditore*, *Kosova Sot*, *Gazeta Express*, *Epoka e Re*, *Bota Sot*, *Infopress*, *Zëri*, dhe *Lajm*.

Shtypi i Kosovës ishte cak i presionit politik, meqë secila gazetë e madhe po përkrahej nga njëra prej partive kryesore, që mund të ketë rezultuar në një rënie të saj. Me zhvillimin e botës drejt mediumeve digjitale si televizioni dhe interneti, rënia e lexueshmërisë së gazetave u përshpejtua. Prej janarit 2021, nuk ka gazeta në shtyp në Kosovë, dhe secila prej gazetave dikur të popullarizuara janë ripërtërirë nëpër edicione vetëm në internet, ofrojnë lajme përmes televizionit, ose janë mbyllur përgjithësisht.

## Historia 
### Para 1945: Iniciativat e hershme nën komunizëm 
Gazetat dhe revistat në Kosovë para Luftës së Dytë Botërore ishin kryesisht partizane dhe të pakta. Zhvillimi i shtypit në gjuhën shqipe lidhet ngushtë me luftërat klasore të shqiptarëve në atë periudhë, të formuara nën pikëpamjen e Partisë Komuniste të Jugosllavisë. Botohej shkurtimisht në Kosovë edhe *Zëri i Popullit*, organ i Partisë së Punës së Shqipërisë, nga Shqipëria. Gazeta ishte e palëkundur në stancat e saj duke mbështetur emancipimin e gruas dhe mësimin e gjuhës shqipe nëpër shtëpi-shkolla. Edhe duke qenë gazetarë të papërvojë, *Koha Javore* mbolli farën për shumë prej gazetarët bashkëkohorë të Kosovës si Dukagjin Gorani, Baton Haxhiu, Shkëlzen Maliqi, dhe të tjerë. Ajo poashtu spikati kolumnistë të Shqipërisë si Mero Baze dhe Artur Zheji. Në 1997, *Koha Ditore* u formua me Surroin si kryeredaktor. qytetarët e saj mbështeten më shumë mbi mediumet në internet sesa në ato të shtypit. Më shumë gazeta zgjeruan ofertat e tyre televizive dhe në internet (për shembull: *Gazeta Express* filloi të publikonte përmbajtje në video, dhe u bë një botim vetëm në internet në 2013. Ajo themeloi televizionin e vet, T7, në 2017). dhe nuk u kthye më. Që atëherë, është duke e ofruar gazetën vetëm si pjesë e një abonimi në internet. Prej janarit 2021, nuk ka asnjë gazetë në shtyp në Kosovë.
* *Jedinstvo*, e përjavshme në serbisht prej 1944, e botuar në Prishtinë krahas *Rilindjes* gjatë okupimit serb, tashmë e botuar në Mitrovicë të Jugut

## Shiko edhe 
* Media në Prishtinë

## Shënime 
## Referime
Pierre Bovet

**Pierre Bovet** (i lindur më 5 qershor 1878 në Grandchamp (komuna e Boudry ); vdiq në Boudry më 2 dhjetor 1965) ishte një psikolog dhe pedagog zviceran.

Boveti mori përsipër përkthimin e librit *“Skautizëm për Djem”* dhe librave të tjerë të skautëve, për ta bërë atë botimin e parë në frëngjisht. 

## Shih edhe 
* Lidhja Ndërkombëtare për Arsimin e Ri

## Referime
Paul Geheeb

**Paul Geheeb** (1870–1961) ishte një pedagog gjerman në lëvizjen gjermane të shkollave me konvikte rurale, i njohur për bashkëthemelimin e shkollave me konvikt Wickersdorf Free School Community, Odenwaldschule dhe Ecole d'Humanité . 

## Shih edhe 
* Lidhja Ndërkombëtare për Arsimin e Ri

## Literatura 
* 
* 
* 
* 

## Referime
Çështja e Zonjushës Stone

[djathtas|parapamje|Një kartolinë me Ellen Stone dhe [Katerina Cilka të rrëmbyera]]
[djathtas|parapamje|Pjesëmarrësit në aferën Miss Stone - [Sava Mihaylov, Yane Sandanski, Krastyo Asenov dhe Hristo Chernopeev .]]
parapamje|Ellen Maria Stone
**Çështja Miss Stone** ishte rrëmbimi i misionares amerikane protestante Ellen Maria Stone dhe shoqes së saj shtatzënë misionares dhe mikeshës Katerina Cilka nga Organizata e Brendshme Revolucionare Maqedonase pro-bullgare .    

## Historiku 
Në vitin 1901, një nga problemet kryesore me të cilat përballej Organizata e Brendshme Revolucionare Maqedonase ishte mungesa e burimeve për armatim. Kjo krizë financiare u diskutua në takimin e udhëheqjes së IMRO-së në Kyustendil të Bullgarisë, atë verë. Në takim, Gotse Delçev argumentoi se grabitjet e vogla vetëm sa e dëmtonin reputacionin e organizatës dhe nuk ndihmonin në zgjidhjen e problemit financiar.

Delçevi më pas autorizoi Mihail Gerdzhikovin të kryente rrëmbimin e një personi ose personave të pasur në Maqedoni për të siguruar fonde, por ai dështoi. Delçevi bëri dy përpjekje të tjera të pasuksesshme me turq dhe grekë të pasur. Më vonë ai zhvilloi një plan për të rrëmbyer djalin e Ivan Evstratiev Geshovit, i cili gjithashtu dështoi. Jane Sandanski më pas ofroi të rrëmbente Ferdinandin e Bullgarisë gjatë vizitës së tij në Manastirin e Rilës, por plani radikal u kundërshtua nga Delçevi, i cili besonte se rrëmbimi duhej të bëhej në territorin osman . Çernopeev dhe Sandanski diskutuan rrëmbimin e një turku të pasur pranë Simitli, por ky plan nuk u realizua. Sandanski, Hristo Çernopeev dhe  përgatiti një plan për rrëmbimin e Sulejman Beut, por sëmundja e tij bëri që edhe ky veprim të dështonte.

### Rrëmbimi 
Sandanski u tërhoq më pas nga ideja e rrëmbimit të një misionari protestant të Banskos . Një detashment i udhëhequr nga vojvoda Yane Sandanski dhe nënvojvodat Hristo Chernopeev dhe Krǎstyo Asenov e kryen këtë më 21 gusht 1901. Dy gra (Ellen Maria Stone dhe shoqja e saj misionare Katerina Stefanova-Cilka) u rrëmbyen diku midis Banskos dhe Gorna Xhumajas, të cilat asokohe ishin qytete osmane.

Qëllimi i rrëmbimit ishte marrja e një shpërblimi të madh, i cili do të ndihmonte IMRO-në që po vuante financiarisht. Detashmenti u ndoq nga autoritetet osmane dhe bullgare dhe nga një çetë e një organizate rivale, Komitetit Suprem Maqedonas . Autoritetet osmane arrestuan për pak kohë Grigor Cilkën, bashkëshortin e Katerinës, me akuza të pabaza për bashkëfajësi në rrëmbim.    Ndonjëherë konsiderohet si një rast i sindromës së Stokholmit.  meqenëse rrëmbyesit madje e ndihmuan Cilkën të lindte vajzën e saj, çështja përfundoi pas negociatave intensive në fillim të vitit 1902, gjysmë viti pas rrëmbimit. IMRO-së iu pagua një shpërblim prej 14,000 lirash ari osmane më 18 janar 1902, në Bansko, dhe pengjet u liruan më 2 shkurt pranë Strumicës .

E mbuluar gjerësisht nga media në atë kohë, ngjarja është quajtur shpesh " kriza e parë moderne e pengjeve në Amerikë".

## Referime
José Jesús Villa Pelayo

**José Jesús Villa Pelayo** (lindur më 6 nëntor 1962, Karakas) është një poet, eseist, kritik letrar dhe jurist venezuelian, përfaqësues i shquar i gjeneratës letrare të viteve '90. Vepra e tij karakterizohet nga përdorimi i ndërtekstualitetit, apokrifeve letrare dhe një "bilinguizëm estetik" (koncepti i Gina Saraceni), që ndërthur rreptësinë akademike me lirizmin mistik.

## Biografia dhe Karriera 
U diplomua për Letërsi në Universiteti Qendror i Venezuelës (1987) dhe për Drejtësi në Universitetin Santa María (1992). Ai është specializuar në të drejtat e njeriut dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Si akademik, ka qenë profesor në Universiteti Qendror i Venezuelës dhe në Universitetin Metropolitan (UNIMET) në Karakas. Për 16 vjet (2004–2020), ai drejtoi programin e analizës kulturore dhe politike "Enigmas del Poder" në Radion Kombëtare të Venezuelës.

## Njohja Ndërkombëtare 
Njohja e tij ndërkombëtare në Evropë u konsolidua përmes bashkëpunimit me avangardën intelektuale italiane. Ai botoi në revistën napolitane ***Altri Termini***, nën drejtimin e **Franco Cavallo**, ku tekstet e tij u shfaqën së bashku me ato të figurave si **Octavio Paz** dhe Edoardo Sanguineti. Kritikun Rafael Arráiz Lucca e përcakton atë si një shtyllë të poezisë bashkëkohore venezueliane.

## Vepra të Zgjedhura 
* *Nueva York* (1992).
* *Mariana de Coimbra* (1999) – një vepër kyçe në shkrimin apokrif.
* *Diario de Alejandría* (2007).
* *Elegía para un mago de Venecia* (2016).
* *Maraclea de Seforis* (2024).

## Aktiviteti Masonik 
Ai është një anëtar i shquar i **Lozhës së Madhe të Republikës së Venezuelës**. Në vitin 2024, ai mbajti fjalimin solemn me rastin e dyqindvjetorit të Masonerisë në Venezuelë.

## Referime
Kostandin Trako

**Kostandin Trako** ishte një muzikant dhe dirigjent i njohur shqiptar. Ai lindi në Boboshticë të Korçës më 10 shkurt 1919. Studimet e larta për dirigjim koral i përfundoi në Konservatorin e Bukureshtit, në Rumani, në vitin 1941.

Veprimtarinë e tij artistike e nisi si pedagog muzike në Tiranë, ku organizoi dhe drejtoi koncerte me grupe të ndryshme korale. Nën drejtimin e tij u realizuan shumë koncerte si në Shqipëri, ashtu edhe jashtë saj, në vende si Jugosllavia, Bullgaria, Çekia, Polonia, Rumania dhe Bashkimi Sovjetik.

Si mjeshtër kori 
, ai mori pjesë që në shfaqjen e parë operistike “Rusalka”, duke vazhduar më pas me rreth 20 opera të tjera deri në vitin 1966. Me hapjen e Konservatorit, Trako u emërua pedagog i dirigjimit 
 në Institutin e Lartë të Arteve të Shqipërisë, ku kontribuoi në përgatitjen e një brezi të ri dirigjentësh.

Përveç veprimtarisë artistike dhe pedagogjike, Kostandin Trako u dallua edhe si krijues. Ai kompozoi  romanca, kantata, këngë popullore dhe patriotike, si dhe vepra orkestrale e vokale, ndër të cilat poema, suita simfonike, muzikë dhome dhe valle shqiptare.

Për kontributin e tij të madh në kulturën shqiptare , ai u nderua me urdhra e medalje të ndryshme dhe me titullin “Artist i Merituar”.

Kostandin Trako u nda nga jeta më 12 mars 1986.

## Burimet
Edona James

**Edona James** (lindur më 1986) është një personalitet televiziv shqiptar. Ajo njihet më së shumti për praninë e saj si konkurrente dhe finaliste e garës së realitetit *Big Brother VIP Kosova 2*. E lindur në Vraniq të Therandës, James u paraqit për publikun herë të parë në 2014, në një intervistë për emisionin *Privé* në Klan Kosova.

## Referime
Estrada e Peshkopisë

**Estrada e Peshkopisë** Në maj 1959 
, në Peshkopi u krijua Estrada profesioniste e qytetit, një trupë artistike që u bë shumë e rëndësishme për jetën kulturore të zonës së Dibrës. Kjo estradë organizonte shfaqje të ndryshme artistike si skeçe humoristike, monologë, këngë dhe valle popullore . 

Përmes humorit dhe satirës, artistët trajtonin situata nga jeta e përditshme dhe karaktere tipike të shoqërisë. Shfaqjet jepeshin jo vetëm në qytet, por edhe në fshatra të ndryshme të rrethit, duke e afruar artin me publikun.

Krijimi i Estradës profesioniste në këtë periudhë ndihmoi në zhvillimin e aktiviteteve kulturore dhe në zbulimin e shumë talenteve artistike lokale në Shqipëri .

## Burimet
Karteli i drogës

Një **kartel droge** është një organizatë kriminale e përbërë nga bosë të pavarur droge që bashkëpunojnë me njëri-tjetrin për të rritur fitimet e tyre dhe për të dominuar tregtinë e paligjshme të drogës. Kartelet e drogës formohen me qëllim kontrollin e furnizimit me tregtinë e paligjshme të drogës dhe mbajtjen e çmimeve në një nivel të lartë. Formacionet e karteleve të drogës janë të zakonshme në vendet e Amerikës Latine. Rivalitetet midis karteleve të shumta të drogës bëjnë që ato të zhvillojnë luftëra për territor kundër njëri-tjetrit. Termi "kartel narkotikësh" nganjëherë përdoret për të përshkruar një organizatë që shet dhe trafikon narkotikë (të përcaktuara si substanca që janë të paligjshme, siç është kokaina në shumicën e vendeve), por ky term nuk përdoret gjithmonë me saktësi pasi kartelet mund të trafikojnë p.sh. marihuanë në juridiksione ku nuk është e paligjshme.

## Struktura 
Struktura bazë e një karteli droge është si më poshtë:

### Skifterët 
Të konsideruar si "sytë dhe veshët" e rrugëve, "skifterët" janë rangu më i ulët në çdo kartel droge. Ata janë skautë, të cilët janë përgjegjës për kryerjen e zbulimit, siç është raportimi i aktiviteteve të policisë, ushtrisë dhe grupeve rivale.

### Vrasës me pagesë 
Grupi i armatosur brenda kartelit të drogës, përgjegjës për kryerjen e atentateve, rrëmbimeve, vjedhjeve dhe zhvatjeve, drejtimin e raketave mbrojtëse, si dhe mbrojtjen e sheshit (territorit) të tyre nga grupet rivale dhe ushtria.

### Togerë 
Pozicioni i dytë më i lartë në organizatën e kartelit të drogës, përgjegjës për mbikëqyrjen e vrasësve me pagesë dhe skifterëve brenda territorit të tyre. Ata lejohen të kryejnë vrasje të profilit të ulët pa lejen e shefave të tyre.

### Bosët e drogës 
Bosët e drogës janë pozicioni më i lartë në çdo kartel droge, përgjegjës për mbikëqyrjen e të gjithë industrisë së drogës, emërimin e udhëheqësve territorialë, krijimin e aleancave, përveç planifikimit të vrasjeve të profilit të lartë.

### Role të tjera 
Ekzistojnë grupe të tjera operative brenda karteleve të drogës. Për shembull, prodhuesit dhe furnizuesit e drogës, megjithëse nuk merren në konsideratë në strukturën bazë, janë operatorë kritikë të çdo karteli droge, së bashku me kontrabandistët, shpërndarësit, përfaqësuesit e shitjeve, kontabilistët dhe pastruesit e parave. Për më tepër, furnizuesit e armëve veprojnë në një rreth krejtësisht të ndryshëm; ata teknikisht nuk konsiderohen pjesë e logjistikës së kartelit.

## Shiko edhe 
* Krimi i organizuar
* Tregtia e paligjshme e drogës
* Kontrabanda
* Lordi i drogës

## Referime
Filmografia e Keanu Reeves

parapamje|Reeves më 2019
Keanu Reeves është një aktor kanadez i cili është shfaqur në filma, seri televizive dhe videolojëra. Ai debutoi në filmin e shkurtër *One Step Away* në vitin 1985. Reeves e pasoi këtë me një rol mbështetës në komedinë e Ron Howard *Parenthood*. Në vitin 1991 ai luajti në filmin aksion *Point Break* me Patrick Swayze, vazhdimin e komedisë fantastiko-shkencore ''Bill & Ted's Bogus Journey* dhe dramën e pavarur *My Own Private Idaho*.

Ai luajti rolin e një oficeri policie në aksionin thriller *Speed* (1994) me Sandra Bullock, i cili pati një sukses komercial dhe kritik. Karriera e tij përjetoi një kthesë kur luajti hakerin kompjuterik Neo në filmin fantastiko-shkencor *The Matrix* (1999). Filmi pati një sukses komercial dhe mori vlerësime kritike. Ai e ripërsëriti rolin në vazhdimet e tij,*The Matrix Reloaded*, *The Matrix Revolutions* (të dyja më 2003), dhe *The Matrix Resurrections* (2021). Reeves luajti ekzorcistin John Constantine në *Constantine* dhe një dentist në dramën komedi *Thumbsucker* (të dyja më 2005). Ai u ribashkua me Bullock në dramën romantike të vitit 2006 *The Lake House*. Në vitin 2008, Reeves luajti alienin Klaatu në *The Day the Earth Stood Still*.

Reeves luajti vrasësin kryesor në trillerin aksion neo-noir *John Wick* (2014), i cili pati një sukses komercial dhe pati një pritje përgjithësisht pozitive nga kritikët. Ai luajti në vazhdimet e tij, *John Wick: Chapter 2* (2017), *John Wick: Chapter 3 – Parabellum* (2019) dhe *John Wick: Chapter 4* (2023). Në vitin 2016, ai luajti fantazmën e një kaskaderi në serialin televiziv amerikano-suedez *Swedish Dicks*. Reeves i dha zërin Duke Caboom në vazhdimin e filmit të animuar *Toy Story 4* (2019), i cili fitoi mbi 1 miliard dollarë në arkat botërore, dhe në vitin 2020 portretizoi yllin e rokut Johnny Silverhand në videolojën *Cyberpunk 2077*. Reeves e përsëriti rolin e tij si Silverhand së bashku me Idris Elba në zgjerimin *Phantom Liberty* të Cyberpunk (2023), dhe luajti së bashku me Elba në *Sonic the Hedgehog 3'' (2024) si Shadow the Hedgehog.

## Film
## Television
## Shfaqje
## Video lojëtra
## Video muzikore
## Shiko gjithashtu
* Lista e çmimeve dhe nominimeve të marra nga Keanu Reeves

## Referime
## Lidhje të jashtme
* Keanu Reeves në IMDb
Miss Stone (film)

***Miss Stone*** është një film historik jugosllav i vitit 1958, me regji nga Živorad Mitrovic . Ai tregon historinë e Aferës Miss Stone .

## Përmbledhje 
Filmi zhvillohet në vitin 1901 dhe bazohet në ngjarje që lidhen me rezistencën në rritje maqedonase ndaj Perandorisë Osmane . Grupet e rezistencës të njohura si "Komiti" tregojnë gatishmërinë e popullit maqedonas për të luftuar për liri. Në të njëjtën kohë, misione të ndryshme fetare po përpiqen të zgjerojnë ndikimin e tyre midis njerëzve. Selaniku ka qenë qendra e misionit protestant amerikan në Maqedoni. Organizata e Brendshme Revolucionare Maqedonase nën udhëheqjene Jane Sandanskit (Ilija Milcin) dhe njësia e tij, rrëmbeu misionaren protestante amerikane Miss Stone (Olga Spiridonovik) të shoqëruar nga Katerina Cilka (Marija Tocinoski). Grupi kërkoi 25 paund ari për ta liruar atë. Ata donin që ajo të nënshkruante kërkesën. Ajo refuzon kategorikisht, por pasi kalon nëpër disa beteja me forcat turke, ajo qëndron në anën e guerilëve dhe nënshkruan letrën. Ari përfundimisht sigurohet.

## Lidhje të jashtme 
* Informacion mbi Kinemanë Maqedonase **(MKD)**
*   
*
Opiumi

parapamje|Bishtajë farash lulekuqeje që nxjerr lateks nga një prerje.
**Opiumi** (i njohur edhe si **lot lulekuqeje**, ose **Lachryma papaveris**) është lateksi i tharë i marrë nga kapsulat e farave të lulekuqes Papaver somniferum. Përafërsisht 12 përqind e opiumit përbëhet nga alkaloidi analgjezik morfinë, i cili përpunohet kimikisht për të prodhuar heroinë dhe opioide të tjera sintetike për përdorim mjekësor dhe për tregtinë e paligjshme të drogës. Alkaloidet kryesore psikoaktive të opiumit, kryesisht morfina, veprojnë në receptorët μ-opioidë, duke shkaktuar analgjezi, me përdorim afatgjatë që çon në tolerancë dhe varësi. Lateksi përmban gjithashtu opiatet e lidhura ngushtë kodeinë dhe tebainë, dhe alkaloide jo-analgjezike si papaverina dhe noskapina. Metoda tradicionale, që kërkon shumë punë, për të marrë lateksin është gërvishtja ("gërvishtja") e bishtajave të papjekura të farave (frutave) me dorë; lateksi rrjedh dhe thahet në një mbetje ngjitëse të verdhë që më vonë fshihet dhe dehidratohet.

Fjala angleze për opium është huazuar nga latinishtja, e cila nga ana tjetër vjen nga greqishtja e lashtë: ὄπιον (ópion), një zvogëlues i ὀπός (opós, 'lëng bime'). Fjala meconium (që rrjedh nga greqishtja për "si opium", por tani përdoret për t'iu referuar jashtëqitjeve të të porsalindurve) historikisht i referohej përgatitjeve të ngjashme, më të dobëta të bëra nga pjesë të tjera të lulekuqes së opiumit ose llojeve të ndryshme të lulekuqeve. Rajoni i Mesdheut mban provat më të hershme arkeologjike të përdorimit njerëzor të lulekuqeve të opiumit që datojnë para vitit 5000 p.e.s., me kultivimin që filloi rreth vitit 3400 p.e.s. në Mesopotami. Opiumi përdorej gjerësisht për ushqim, ilaç, ritual dhe si qetësues dhimbjesh në të gjithë qytetërimet e lashta duke përfshirë Greqinë, Egjiptin dhe shoqëritë islame deri në kohët mesjetare.

Metodat e prodhimit nuk kanë ndryshuar ndjeshëm që nga kohërat e lashta. Përmes kultivimit selektiv të bimës Papaver somniferum, përmbajtja e alkaloideve fenantren morfinë, kodeinë dhe në një masë më të vogël tebainë është rritur shumë. Në kohët moderne, pjesa më e madhe e tebainës, e cila shpesh shërben si lëndë e parë për sintezën e oksikodonit, hidrokodonit, hidromorfonit dhe opiateve të tjera gjysmësintetike, buron nga nxjerrja e Papaver orientale ose Papaver bracteatum. Në përgatitje për Luftën e Dytë Botërore, Ushtria Amerikane kontraktoi fermerë në shtetin e Sinaloas, Meksikë, për të kultivuar të korrat e opiumit. Kjo ishte për të siguruar morfinë (standardi i artë i analgjezisë) për ushtarët e plagosur. Prodhimi modern i opiumit, dikur i ndaluar gjerësisht, ende përfshin kultivim në shkallë të gjerë - veçanërisht në Afganistan - ku korret duke prerë bishtajat e lulekuqes për të mbledhur lateksin e përdorur si për drogë të paligjshme ashtu edhe për ilaçe të ligjshme, me reduktimet e fundit të udhëhequra nga talebanët që ulin kultivimin në Afganistan me mbi 95%.

Për tregtinë e paligjshme të drogës, morfina nxirret nga lateksi i opiumit, duke zvogëluar peshën në masë me 88%. Më pas shndërrohet në heroinë e cila është pothuajse dy herë më e fuqishme.

## Shiko edhe 
* Luftërat e Opiumit

## Referime
Krimi politik

Në kriminologji, një **krim politik** ose **vepër penale politike** është një vepër penale që dëmton interesat e shtetit ose të qeverisë së tij. Shtetet mund të kriminalizojnë çdo sjellje të perceptuar si një kërcënim, real ose imagjinar, për mbijetesën e shtetit, duke përfshirë kundërshtimin si të dhunshëm ashtu edhe jo të dhunshëm. Një pasojë e një kriminalizimi të tillë mund të jetë që një gamë e të drejtave të njeriut, të drejtave civile dhe lirive të kufizohet, dhe sjellja që normalisht nuk do të konsiderohej kriminale në vetvete (me fjalë të tjera, që nuk është antisociale sipas atyre që përfshihen në të) kriminalizohet në përputhje me komoditetin e grupit që mban pushtetin.

Kështu, mund të ketë një çështje morale të një ligji që thjesht kriminalizon mospajtimin e zakonshëm politik, edhe pse shumica e atyre që mbështesin regjimin aktual mund ta konsiderojnë kriminalizimin e sjelljes së motivuar politikisht një përgjigje të pranueshme kur shkelësi nxitet nga bindje më ekstreme politike, ideologjike, fetare ose të tjera.

Krimi politik duhet të dallohet nga krimi shtetëror, në të cilin shtetet shkelin ligjet e tyre penale ose ligjin ndërkombëtar.

## Shiko edhe 
* Krimi shtetëror
* Korrupsioni
* Tradhtia kombëtare

## Burime
Flukset financiare të paligjshme

**Flukset financiare të paligjshme**, në ekonomi, janë një formë e ikjes së paligjshme të kapitalit që ndodh kur paratë fitohen, transferohen ose shpenzohen në mënyrë të paligjshme. Këto para synojnë të zhduken nga çdo regjistër në vendin e origjinës, dhe fitimet nga stoku i flukseve financiare të paligjshme jashtë një vendi në përgjithësi nuk kthehen në vendin e origjinës.

Flukset financiare të paligjshme mund të gjenerohen në një sërë mënyrash që nuk zbulohen në llogaritë kombëtare ose shifrat e bilancit të pagesave, duke përfshirë çmimet e gabuara tregtare, lëvizjet e parave të gatshme në masë, transaksionet hawala dhe kontrabandën.

Ekzistojnë disa modele ekonomike të përdorura për të ofruar vlerësime të flukseve financiare të paligjshme dhe ikjes së kapitalit. Dy metodat më të zakonshme janë Modeli i Mbetjeve i Bankës Botërore dhe Modeli i Çmimeve të Gabuara Tregtare i bazuar në DOTS, i cili përdor bazën e të dhënave të Drejtimit të Statistikave të Tregtisë (DOTS) të FMN-së për të analizuar mospërputhjet në statistikat tregtare midis vendeve partnere. Një mënyrë tjetër për të vlerësuar çmimet e gabuara tregtare është me modelin e bazuar në IPPS, i cili u zhvillua nga John Zdanowicz i Universitetit Ndërkombëtar të Floridës. Kjo metodë përdor transaksione individuale të importit dhe eksportit të Shteteve të Bashkuara me pjesën tjetër të botës për të gjetur mospërputhje në çmimet e eksportit dhe importit. Ekonomistët përdorin gjithashtu Metodën e Parave të Ngushta (të Ngushta) dhe Metodën Dooley në këto vlerësime.

Në vitet e fundit, Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Tregtinë dhe Zhvillimin (UNCTAD) dhe Zyra e Kombeve të Bashkuara për Drogën dhe Krimin (UNODC) kanë krijuar një kornizë konceptuale për matjen e flukseve të paligjshme financiare (IFF) e cila është në përputhje me konceptet e SNA-së.

Një dokument i vitit 2013, i autorizuar nga Raymond W. Baker, Drejtor i Integritetit Financiar Global, vlerësoi se flukset e paligjshme financiare "nga vendet në zhvillim janë afërsisht 1 trilion dollarë në vit". Ky studim zbuloi gjithashtu se Kina, Rusia dhe Meksika përbënin tre pjesët më të mëdha të flukseve të paligjshme financiare në mbarë botën.

Objektivi 16 i Zhvillimit të Qëndrueshëm i Kombeve të Bashkuara ka si objektiv të zvogëlojë ndjeshëm flukset e paligjshme financiare dhe të forcojë rikuperimin dhe kthimin e aseteve të vjedhura deri në vitin 2030.

## Shiko edhe 
* Ekonomia joformale
* Tregu i zi

## Referime
Vetura ekonomike

parapamje|250x250px|Që nga viti 2025, Mitsubishi Mirage është makina e re më e lirë në shitje në ShBA me një konsum të deklaruar prej 5.5 Litra / 100 km.
**Vetura ekonomike** është një term që përdoret kryesisht në Shtetet e Bashkuara për veturat e projektuara për blerje dhe funksionim me kosto të ulët. Veturat tipike ekonomike janë të vogla (kompakte ose nënkompakte), të lehta dhe të lira si për t'u prodhuar ashtu edhe për t'u blerë. Kufizimet e rrepta të dizajnit në përgjithësi i detyrojnë prodhuesit e makinave ekonomike të jenë shpikës. Shumë inovacione në dizajnin e automobilave u zhvilluan fillimisht për veturat ekonomike, të tilla si Ford Model T dhe Austin Mini.

## Shiko edhe 
* Vetura
* Vetura elektrike
* Motori me djegie të brendshme

## Referime
Kleptokracia

parapamje|Detaj nga Legjislacioni i Korruptuar, pikturë nga Elihu Vedder (1896).|270x270px
**Kleptokracia** (nga greqishtja κλέπτης *kléptēs*, "hajdut", ose κλέπτω *kléptō*, "Unë vjedh", dhe -κρατία -*kratía* nga κράτος *krátos*, "pushtet, sundim"), e njohur edhe si **hajdutokraci**, është një qeveri udhëheqësit e korruptuar të së cilës (kleptokratët) përdorin pushtetin politik për të shpronësuar pasurinë e popullit dhe tokën që qeverisin, zakonisht duke përvetësuar ose përvetësuar paligjshëm fondet qeveritare në kurriz të popullsisë së gjerë. Një tipar i vjedhjes shoqëroekonomike me bazë politike është se shpesh nuk ka njoftim publik që shpjegon ose kërkon falje për përvetësimet e paligjshme, as ndonjë akuzë ligjore ose dënim të ndërmarr kundër shkelësve.

Kleptokracia është e ndryshme nga plutokracia (sundimi nga më të pasurit) dhe oligarkia (sundimi nga një elitë e vogël). Në një kleptokraci, politikanët e korruptuar pasurohen fshehurazi jashtë sundimit të ligjit, përmes komisioneve të paligjshme, ryshfeteve dhe favoreve të veçanta nga lobistët dhe korporatat, ose thjesht drejtojnë fondet shtetërore drejt vetes dhe bashkëpunëtorëve të tyre. Sipas Fjalorit Anglez të Oksfordit, përdorimi i parë i kësaj fjale në anglisht gjendet në botimin *Indicator* të vitit 1819: “Stoli titullarë, të zakonshëm për kleptokracinë spanjolle.”

## Shiko edhe 
* Korrupsioni politik
* Oligarkia
* Plutokracia
* Përvetësimi i paligjshëm
* Ryshfeti
* Nepotizmi
* Krimi shtet-korporatë

## Referime