Partia Republikane (SHBA)

**Partia Republikane** (anglisht: ), e referuar gjithashtu si **GOP** ("**Partia e Madhe e Vjetër**"; ), është një nga dy partitë kryesore politike bashkëkohore në Shtetet e Bashkuara. GOP u themelua në 1854 nga aktivistë kundër skllavërisë, të cilët kundërshtonin Aktin Kanzas-Nebraska, i cili lejoi zgjerimin e mundshëm të skllavërisë në territoret perëndimore.  Që nga presidenca e Ronald Reganit në vitet 1980, konservatorizmi ka qenë ideologjia dominuese e GOP.  Partia është rivali kryesor politik i Partisë Demokratike që nga mesi i viteve 1850.

Partia Republikane fillimisht përbëhej nga protestantë veriorë, punëtorë fabrikash, profesionistë, biznesmenë, fermerë të begatë dhe që nga viti 1866, ish-skllevër të zinj . Ajo nuk kishte pothuajse asnjë prani në Shtetet e Bashkuara Jugore në fillimin e saj, por ishte shumë e suksesshme në Shtetet e Bashkuara Veriore, ku, rreth 1858-ës, kishte regjistruar ish-Uigët dhe ish Demokratët e Dheut të Lirë për të formuar shumicën në pothuajse çdo shtet në Anglinë e Re . Ndërsa të dyja palët përfshinë në platforma politika pro-biznesit në shekullin e 19-të, GOP-ja e hershme dallohej prej mbështetjes së saj për sistemin bankar kombëtar, standardin e arit, hekurudhat dhe tarifat e larta . Ajo nuk e kundërshtonte haptazi skllavërinë në shtetet jugore përpara fillimit të Luftës Civile Amerikane - duke deklaruar se kundërshtonte vetëm përhapjen e skllavërisë në territore ose në shtetet veriore - por shihej gjerësisht si në favor të kauzës së heqjes së ligjit . Duke parë një kërcënim të ardhshëm për praktikën e skllavërisë, gjë që erdhi me zgjedhjen e Abraham Lincolnit, presidenti i parë republikan, shumë shtete në Jug shpallën shkëputjen dhe iu bashkuan Konfederatës . Nën udhëheqjen e Lincolnit dhe një Kongresi Republikan, partia udhëhoqi luftën për të shkatërruar Konfederatën gjatë Luftës Civile Amerikane, duke ruajtur Bashkimin dhe duke shfuqizuar skllavërinë . Prej këtyre ngjarjeve,partia dominoi skenën politike kombëtare deri në vitin 1932 .

Në vitin 1912, ish-presidenti republikan Theodore Roosevelt formoi Partinë Progresive ("Bull Moose") pasi u refuzua si kandidat nga GOP dhe konkurroi pa sukses si kandidat presidencial i palës së tretë, duke besuar se William Howard Taft kishte tradhtuar vlerat e Partisë Republikane dhe duke bërë thirrje për reforma sociale të ngjashme me ato që kishte miratuar gjatë presidencës së tij. Pas vitit 1912, shumë mbështetës të Ruzveltit u larguan nga Partia Republikane dhe Partia iu nënshtrua një zhvendosjeje ideologjike në të djathtë, duke filluar prirjen e saj të shekullit të 20-të drejt konservatorizmit . GOP humbi shumicën e saj në kongres gjatë Depresionit të Madh (1929–1940) kur programet e Demokratëve të Marrëveshjes së Re rezultuan të suksesshme me votuesit. Dwight D. Eisenhower qeverisi në një periudhë begatie ekonomik pas luftës. Pas programit të demokratëve për të drejtat e votës në vitet 1960, shtetet jugore u bënë republikane në politikën presidenciale.  Pas vendimit të Gjykatës së Lartë të vitit 1973 në *Roe v.* *Wade*, Partia Republikane kundërshtoi abortin në platformën e saj të partisë dhe rriti mbështetjen e saj midis ungjillorëve .  Richard Nixon zuri 49 shtete në 1972 me shumicën e tij të heshtur, edhe pse skandali Watergate çoi në dorëheqjen e tij. Pasi Gerald Ford fali Nixonin, ai humbi rizgjedhjen dhe republikanët do të rifitonin pushtetin duke riorganizuar peizazhin politik edhe një herë deri në vitin 1980 me zgjedhjen e Reganit.

Partia aktualisht mbështet qeverinë e vogël, çrregullimin e kodit ligjor, taksa më të ulëta, të drejtat e armëve, kufizimet e emigracionit, kufizimet e abortit, kufizimet e sindikatave dhe rritjen e shpenzimeve ushtarake . Ajo ka mbajtur qëndrime të ndryshme për tregtinë e lirë dhe proteksionizmin gjatë historisë.       Në ditët moderne, baza e saj demografike anon drejt njerëzve që jetojnë në zonat rurale, të krishterëve të bardhë ungjillorë dhe burrave.       Partia ka fituar mbështetje të konsiderueshme midis anëtarëve të klasës së bardhë punëtore dhe ka humbur mbështetjen midis të bardhëve të pasur dhe të arsimuar në kolegj që nga vitet 1980.  

Në 2022, GOP kontrollon 28 guvernata shtetërore, 30 legjislatura shtetërore dhe 23 trifekte të qeverisë shtetërore. Gjashtë nga nëntë gjyqtarët e Gjykatës Supreme të SHBA-së janë emëruar nga presidentë republikanë. Partia Republikane është anëtare e Bashkimit Ndërkombëtar Demokrat, një aleancë ndërkombëtare e partive politike të qendrës së djathtë . I nominuari më i fundit presidencial ishte Donald Trump, i cili qe presidenti i 45-të i SHBA nga 2017 deri në 2021. Partia ka nxjerrë 19 presidentë, më shumë se çdo parti politike.

## Shih edhe 
* Partia Demokratike (ShBA)

## Referime