Selitë perandorake romake

Me **seli perandorake romake** nënkuptohen të gjitha ato struktura qytetare, ushtarake apo rurale, që bujtnin perandorët romakë (dhe *comitatus* i tyre prej ministrash/gjeneralë) në mënyrë të përhershme apo gjysmë-të përhershme, duke u shndërruar në rezidenca të mirëfillta perandorake (të përbëra shpesh nga një njësi qendrore, si një vilë apo një pallat i mirëfilltë perandorak dhe në struktura dytësore të bashkangjitura, si termat, cirqe, minta, etj.).

Ndonjëherë bëhej fjalë për shtabe të thjeshta të përgjithshme (si *praetorium* i një fortese legjionare) nga ku perandori komandonte armatat e një sektori të caktuar të *limes* në kohë lufte, apo *kryeqytete* të reja të mirëfillta të përhershme (për shembull *Augusta Treverorum*, *Mediolanum* dhe *Sirmiumi*) në konkurencë të drejtpërdrejtë me vetë Romën. Në këtë mënyrë do të zëvendësonin këtë të fundit si qendra të reja pushteti politiko-kulturor dhe fetar të Perandorisë Romake, megjithëse Roma do të vijonte të ruante selinë e *pushteti senatorial* dhe të mbetej formalisht kryeqyteti i vetëm.

## Historia
### Perandoria e Hershme
parapamje|majtas|upright=1.4|Harta e qytetit të Romës, kryeqytet për mbi dhjetë shekuj

Qe Oktavian Augusti, perandori i parë, që ndërtoi mbi Kodrën Palatine pallatet e para perandorake. Ai banoi aty për dekada të shumta deri sa vdiq, e ndodhur në vitin 14 të erës sonë. Pasuesi i tij, Tiberi, qe i pari që e transferoi rezidencën perandorake largë Romës në mënyrë permanente, për një pjesë të mirë të principatit të tij (nga viti 26 deri në vitin 37 të e.s.). Ky i fundit, në fakt, pas vdekjes së të birit Drusus minor, u zhvendos në të ashtuquajturën Villa Jovis në Kapri, nga ku vijoi të ushtronte pushtetin e vetë perandorak.

Gjatë pjesës së parë të shekullit të II, metropoli i Antiokisë (qyteti i tretë romak për nga popullsia), u përdor nga perandori Mark Ulpius Traiani në vitet 114-117, si "shtab të përgjithshëm" të ushtrisë në përgatitje të fushatave të afërta ushtarake, që e angazhuan në pushtimin e Mesopotamisë. Fati i njëjtë i takoi në pjesën e dytë të shekullit të II Lucius Verit, i cili po në *Antiokia* vendosi selinë e tij perandorake nga viti 163 deri në vitin 166, gjatë një varg të ri fushatash kundër parthëve.

Po në gjysmën e dytë të shekullit të II, në fillim qyteti i Akuileia (përgjatë dimrit të vitit 168/169), pastaj qyteti-castrum i *Carnuntum* (nga viti 171 deri në vitin 173) dhe në fund *Sirmiumi* përgjatë Sava (në vitet 174/175 dhe në vitin 180) do të bëheshin rezidenca gjysmë-permanente të perandor Mark Aurelit, në periudhën e Luftërave Markomanike. Dhe po në *Sirmium* qe shtabi i përgjithshëm në shekullin e III, i perandorëve Maksimin Traksit (në vitet 236-237) dhe Klaudi II (në vitin 270).

Drejtë fundit të shekullit të II, Antiokia do të bëhej kryeqyteti i Peshenius Nigerit, që do të priste monedha në vitet 193-194, dhe Aleksandër Severit në vitet 213–214 Ndërsa më vonë, gjatë dimrave të viteve 216/217 dhe 217/218 do të kthehej në "shtab të përgjithshëm" të Karakalës, për fushatat kundër parthëve. Në kohën e Septim Severit, fortesa legjionare e *Eburacum* do të bëhej "shtabi i përgjithshëm" i Britannia, gjatë periudhës së fushatave ushtarake në Kaledoni në vitet 208-211. Ndërsa Galieni (253 – 268) do të zgjidhte *Mediolanum* si shtab të tij të përgjithshëm.

[parapamje|upright=1.4|[Kostandinopoja, kryeqyteti i dytë perandorak romak dhe pastaj i asaj Bizantine.]]
### Perandoria e Vonë Romake
Me futjen e sistemit tetrarkik të Dioklecianit, "kryeqytetet" perandorake të paktën u katërfishuan (ose ndoshta më shumë) duke nisur nga viti 293, deri në vitin 305: Diokleciani do të zgjidhte Nikomedinë (përveç Antiokisë gjatë periudhës së fushatave kundër Sasanidëve të viteve 293-298), Maksimiani, augusti tjetër parapëlqeu të kishte dy, me *Mediolanum* dhe *Akuilejën* (e përdorur si si port lumoro-detar, ashtu si bazë ushtarake, duke parë afërsinë me *limes* të *Claustra Alpium Iuliarum*); ndërsa dy çezarët, Konstanc Klori dhe Galeriusi, do të zgjidhnin përkatësisht *Augusta Treverorum* (jo shumë largë nga *limes renano*) dhe *Sirmiumi* (pranë *limes danubian* dhe jo shumë largë nga qyteti i tij i lindjes, *Felix Romuliana*).

Por duke nisur nga vitet 298/299, edhe Galeriusi filloi të përdorte një të dytë, këtë herë pranë Detit Egje, në *Selanik*. Në thelb në periudhën e dytë tetrarkike, dy *augustët* dhe dy *çezarët* filluan të përdornin të paktën dy seli perandorake secili: Mediolanum* dhe *Akuilejën*, ndërsa Konstanc Klori, *Augusta Treverorum* dhe ndoshta *Londinium* (pas vitit 296) në Perëndim; *Nikomedia* dhe Antiokia për Dioklecianin, ndërsa Galerius do të përdorte *Sirmiumin* (së bashku me *Felix Romuliana*) dhe *Selanikun*, në Lindje.

Periudha e dytë tetrarkike pa Kostanc Klorin (tani *august* i ri për Perëndimin), ndërsa *Augusta Treverorum* si kryeqytetin e tij (përveç *Eburacum* vetëm për vitet 305 dhe 306), Ndërsa Galeriusi (*august* për Lindjen) mund të zëvendësuar përfundimisht *Sirmiumin* me *Felix Romuliana* dhe Selanikun (nga viti 305 deri në vitin 311).

Kurse periudha pasuese e Luftës Civile të viteve 306-324, pa shumëfishimin e numrit të "kryeqyteteve perandorake":
* Kostandini mbajti rezidencën e tij perandorake (të paktën nga viti 306 deri në vitin 312 dhe pastaj në vitet 314 dhe 315), në *Augusta Treverorum*, tashmë "kryeqytet" i të atit, Konstanc Klorit, saqë do ta ripagëzonte: "Qyteti i Romës së Veriut". Në vijim të qëndrimit ai do të qëndronte gati në mënyrë të pandërprerë në *Sirmium* (nga viti 317 deri në vitin 324), duke e bërë kryeqytetin e vetë dhe "shtabin e përgjithshëm" të Ushtrive të Danubit. Edhe Horst mbështet se midis rezidencave të tij perandorake të parapëlqyera, përgjatë periudhës midis viteve 317 dhe 323, ndodheshin në si *Sirmium*, ashtu dhe në *Serdica*. Nga viti 330 do të themelonte, në fund *Kostandinopolin*, "Romën e Re" në Lindje, përveç ndarjes pastaj të perandorisë në pesë pjesë midis tre bijve të tij (Konstancit I, Konstantinit II dhe Konstancit II) dhe dy nipërve (Hanibalianit dhe Dalmatit II), duke u kthyer kështu në shumëfishimin e "kryeqyteteve" perandorake.
* Maksentiusi e mbajti në Romë rezidencën e tij, në pallatet e vjetra perandorake në Palatium nga viti 306 deri në vitin 312.
* Flavius Severi në fillim si *çezar* dhe pastaj si *august* do të bënte *Mediolanum* kryeqytetin e tij nga viti 305 deri në vitin 307.
* Maksimin Daja e bëre me gjasa prapë Nikomedinë kryeqytetin e tij, nga viti 305 deri në vitin 308 si *çezar* dhe pastaj si *august* deri në vitin 313.
* Licini mund të ketë zgjedhur si rezidencë të tijën perandorake, përsëri *Sirmiumin* dhe/ose *Selanikun* nga viti 308 deri në vitin 313, dhe pastaj Nikomedinë deri në vitin 324.

Antiokia do të bëhej "kryeqytet" ose të paktën qendër pushteti në Lindje, qoftë në kohën e Konstancit të II (nga viti 337 deri në vitin 350), qoftë në kohën e Valensit (si në vitet 369 dhe 370, ashtu dhe nga viti 375 deri në vitin 378). Përsëri Konstanci II do ta bënte *Sirmiumin* rezidencën e vetë perandorake, të paktën që nga viti 358, kur do ta vendoste aty "shtabin e ri të përgjithshëm" për fushatat ushtarake të zhvilluara kundër jazigëve dhe aleatëve kuadë, në vitin 361. Ndërsa kryeqyteti i fundit i Perandorisë Romake Perëndimore do të ishte Ravena nga viti 402 deri në vitin 476, kur perandori i fundit i Perëndimor, Romul Augusti, do të rrëzohej nga Odoakri.

## Shiko gjithashtu
* Kryeqyteti
* Selia
* Sirmiumi
* Kostandinopoja
* Perandoria Romake Perëndimore
* Perandoria Bizantine
* Aerarium
* Ager publicus
* Amfiteatri Romak
* Amicitia
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arti romak
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bovillae
* Cannaba
* Castra
* Cirku Romak
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Claustra Alpium Iuliarum
* Consilium principis
* Consistorium
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Dominati (Roma)
* Drungos
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Hospitium
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Itinerari
* Jus
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Labici
* Lapis manalis
* Larja në Romën e Lashtë
* Latifundium
* Latinët e Lashtë
* Latium
* Legjioni romak
* Lidhja Latine
* Limes Alutanus
* Limes Britannicus
* Limes Dacicus
* Limes Danubii
* Limes Moesicus
* Limes Pannonicus
* Limes Porolissensis
* Limes Sarmatiae
* Limes Transalutanus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Mansio
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Miliarium Aureum
* Misteret greko-romake
* Mjekësia Romake
* Mos maiorum
* Mundus Cereris
* Municipium
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Optimates dhe populares
* Orcus
* Ordines
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Pallati i Dioklecianit
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Peripli
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Primus inter pares
* Principati (Roma)
* Provinca romake e Epirit
* Rogatio
* Roma e Lashtë
* Roma quadrata
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Urbanistika Romake
* Urbs
* Ushtria Romake
* Valetudinarium
* Veshjet në Romën e lashtë
* Vicus
* Vila Romake
* Vivarium
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore
## Bibliografia
;Burime parësore:

* *Historia Augusta*, *Vita Marci Antonini philosophi*, *Verus*, *Vitae Septimius Severus*, *I due Massimini*.
* Mark Aureli, *Meditime*, II.
* Eutropi, *Breviarium ab Urbe condita*.
* Herodiani, *History of the Roman Empire Since the Death of Marcus Aurelius*.
* 
* 
* 
* 
* Publius Kornelius Taciti, *Annales*, libri IV.
* Tertuliani, *Apologeticum*, XXV.
* 
* 

;Burime historiografike moderne:

* 
* A. Birley, *Marco Aurelio'', Milano, 1990.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*