Njësia e Operacioneve Speciale (Serbi)

parapamje|Logoja e JSO.
**Njësia për Operacione Speciale** (Serbisht: *Jedinica za specijalne operacije*, ЈСО ose JSO) e njohur edhe si **Beretat e Kuqe** ose **Frankies**, ishte një njësi policore elitare e forcave speciale të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror të RF Jugosllave (RDB), dhe ishte aktive prej 1991 - 25 mars 2003.

JSO u krijua në vitin 1996 duke bashkuar njësitë paraushtarake nën komandën e Željko Ražnatović "Arkani" dhe Franko Simatović dhe duke i inkorporuar ato në sistemin e sigurisë së RF të Jugosllavisë nën kujdesin e Jovica Stanišić, kreut të Sigurimit të Shtetit Serb (RDB). Nga viti 1996 deri në nëntor 2001, zyrtarisht ishte nën kompetencën e BZHR-së. Njësia përfundimisht u shpërbë në mars 2003, pasi kryeministri i Serbisë Zoran Gjingjiq u vra si rezultat i një komploti në të cilin ishin përfshirë disa anëtarë të njësisë.

Patronët dhe anëtarët e shumtë të njësisë dhe paraardhësit e tij janë implikuar dhe disa janë dënuar, për krime lufte gjatë Luftërave Jugosllave, si dhe për veprimtari kriminale. Komandanti zyrtar i njësisë Franko Simatoviq dhe eminenca e tij gri Jovica Stanishiq (kreu i RDB-së gjatë gjysmës së parë të sundimit të Slobodan Millosheviçit) u liruan në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë për krime të ndryshme lufte. Anëtarë të ndryshëm të tjerë dënohen ose gjykohen për atentatin në autostradën Ibër dhe për vrasjen e Ivan Stamboliçit dhe Slavko Ćuruvijës. JSO gjithashtu thuhet se ishte përfshirë në raste të krimeve të luftës në Luftën e Kosovës.

## Historiku i njësisë 
Origjina e JSO-së mund të gjurmohet në prill të vitit 1991, në prag të Luftës së Pavarësisë së Kroacisë, kur një grup paraushtarak i udhëhequr nga Franko Simatović dhe Dragan Vasiljković u nis nga Beogradi në Knin, kryeqyteti i Republikës së vetëshpallur të Krajinës Serbe. . Disa ditë më parë, më 16 mars, Millosheviç premtoi "përgatitje të njësive të përshtatshme të afta për të mbrojtur interesat e Serbisë dhe të popullit serb jashtë Serbisë" në një seancë të mbyllur me kryetarët e komunave serbe. Urdhri për krijimin e një njësie të tillë iu dha Jovica Stanishiqit, të fortit të Millosheviqit dhe kreut të RDB-së, i cili ia ngarkoi detyrën Stanishiqit. Njësia nuk kishte pasur ndonjë lidhje formale me Beogradin, kështu që operacioni u krye vetëm brenda RDB-së, pa përfshirjen e Ministrisë së Brendshme të Serbisë. Në Knin, Simatoviqi dhe Vasiljkoviqi kontaktuan Milan Martiqin, ministër i Brendshëm i Republikës së Krajinës Serbe, i cili varte një grup luftëtarësh nën komandën e Vasiljkoviqit, i cili u dha atyre stërvitje të plotë dhe vendosi disiplinën; njësia më vonë do të bëhej e njohur me emrin Knindže (një portmanto e "Knin" dhe "ninja"), dhe Vasiljković me emrin e luftës "Kapetan Dragan". Emri "Beretat e Kuqe" erdhi pas betejës për Glinën, kur Vasiljkoviç ua shpërndau beretat njerëzve të tij.

Krahu tjetër i njësisë u formua me sa duket në maj 1991, në Sllavoninë Lindore. Sipas aludimeve të dhëna nga Simatoviqi, njësia duket se ka qenë e përfshirë në vrasjet e Borovo Selo më 1-2 maj, kur 12 policë kroatë u vranë dhe disa dhjetëra u plagosën. 4 maji do të merret më vonë si përvjetori i njësisë. Sipas disa dëshmive, Radovan Stojiçiq "Badža", një zyrtar i ministrisë së brendshme të Serbisë, ishte përgjegjës për operacionet në Sllavoninë Lindore. Me ardhjen në teatrin e Sllavonisë Lindore, Zheljko Razhnatoviq “Arkan” mori përsipër njësinë paraushtarake me emrin “Garda Vullnetare Serbe”, e njohur më vonë si “Tigrat e Arkanit”. Më 23 nëntor 1991, pasi mori kontrollin mbi Lasllovo nga forcat kroate, Garda kapi dy tanke kroate T-55 dhe filloi t'i operonte ato. Garda më vonë mori pjesë në operacione të ndryshme në Bosnje: në Bijeljina në 1992, afër Bihaqit në 1994 dhe në lumin Sana në 1995. Operacioni i Bihaqit, i koduar "Operacioni Spider" ("Operacija Pauk") u krye në bashkëpunim. me Ushtrinë e Krajinës Serbe dhe Ushtrinë e Republika Srpska. Qëllimi ishte të ndihmonte Provincën Autonome të sapolindur të Bosnjës Perëndimore, një entitet mysliman aleat serb që lufton kundër qeverisë qendrore të Bosnjës. Gjatë operacionit “Merimangë”, pjesëtarët e Gardës Vullnetare Serbe luftuan nën emrin ad hoc Grupi i tretë Taktik. Në shtator 1995, në lumin Sana, njësia ndihmoi Ushtrinë e Republika Srpska në rivendosjen e linjave të mbrojtjes kundër ofensivës së përbashkët kroato-boshnjake të koduar "Operacioni Mistral 2"/"Operacioni Sana".

Këto dy njësi paraushtarake supozohet se ishin thelbi i JSO-së së ardhshme. Njësia e përbashkët u formua zyrtarisht në vitin 1994, me emrin Njësia për veprim antiterrorist ("Jedinica za antiteroristička dejstva", JATD), një vit para përfundimit të luftërave në Bosnje dhe Kroaci. JATD fillimisht përbëhej nga artileri e lehtë e lëvizshme dhe këmbësoria. Njësia vepronte si pjesë e Sigurimit Shtetëror Serb (Resor Državne bezbednosti), i cili në atë kohë ishte pjesë e Ministrisë së Brendshme të Serbisë.

Anëtarët e njësisë së pari dolën në qendër të vëmendjes së publikut gjatë një krize pengje të vitit 1995, kur personeli i OKB-së mbahej rob nga Ushtria e Republikës Srpska. Anëtarët e njësisë i siguruan mbrojtje Jovica Stanishiqit, kreut të Sigurimit Shtetëror Serb (RDB), i cili, duke vepruar si ndërmjetës, organizoi lirimin e sigurt të pengjeve.

Në vitin 1996, një vit pas Marrëveshjes së Dejtonit dhe përfundimit të konflikteve në Kroaci dhe Bosnjë, JATD u ristrukturua dhe u riemërua në Jedinica za specijalne operacije, ose JSO. Një ish-kazermë e Ushtrisë Popullore Jugosllave në Kula u zgjodh për kampin e saj bazë. JSO gjithashtu mori dy helikopterë luftarakë ukrainas Mi-24V në tregun e zi, me shumë gjasa përmes ndërmjetësve të RDB.

Në fillim të Luftës së Kosovës, njësiti mori urdhër të ngrinte një bazë të përkohshme të operacioneve në malin Goç, afër Kosovës. Prej aty, JSO filloi një sërë operacionesh kundër Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Një nga veprimet e tyre të para ishte sulmi i suksesshëm i marsit 1998 në strehën e komandantit të UÇK-së Adem Jashari në Prekaz. Sulmi ishte planifikuar dhe koordinuar së bashku me Njësinë Speciale Antiterroriste të Policisë. Në maj-korrik 1998, helikopterët Mi-24V të JSO-së morën pjesë në një përpjekje të përbashkët për të larguar UÇK-në nga Kijeva, një fshat strategjik në rrugën Prishtinë-Peç. Ministria e brendshme serbe mori kontrollin mbi Kijevën më 4 korrik. Më vonë në vitin 1999, JSO u përfshi në beteja të ashpra në dhe rreth Pejës. Për shkak të sulmeve ajrore të NATO-s, helikopterët Mi-24 të njësisë duhej të ndaloheshin. Njësia operonte një gamë të gjerë mjetesh të blinduara, duke përfshirë Hummers të prodhuar nga Amerika, të blera nëpërmjet Qipros, të cilat të gjitha u treguan efektive për operacione të shpejta nën bombardimet e vazhdueshme ajrore të NATO-s. Pas Marrëveshjes së Kumanovës dhe përfundimit të luftës, JSO së bashku me policinë dhe forcat e armatosura u larguan nga Kosova.

Më 3 tetor 1999, një kolonë automjetesh e Lëvizjes për Ripërtëritjen Serbe (SPO), një nga partitë më të mëdha opozitare të Serbisë në atë kohë, u sulmua duke lëvizur në autostradën e Ibrit. Një kamion kiperkale u përplas me mjetet në lëvizje. Zyrtarët e SPO-së Veselin Boshkoviq, Zvonko Osmajliq, Vuçko Rakoçeviq dhe Dragan Vushurovic humbën jetën në aksidentin e organizuar dhe u plagos kryetari i SPO-së Draškoviç. Në një vendim të Gjykatës së Qarkut të Beogradit më 16 shkurt 2007, ish-oficeri i Sigurimit të Shtetit dhe komandanti i njësisë Milorad Ulemek, u dënua me 15 vjet burg dhe ish-shefi i Sigurimit të Shtetit Radomir Markoviç mori tetë vjet. Anëtarët e Njësisë së Operacioneve Speciale, JSO, Dushko Mariçiq, Branko Berček, Nenad Bujosheviq dhe Leonid Milivojeviq u dënuan me 14 vjet burg.

Më 25 gusht 2000, ish-presidenti i Serbisë dhe dikur rival i Millosheviçit, Ivan Stamboliq u arrestua nga policia. Menjëherë pas kësaj, ai u zhduk gjatë rutinës së tij të përditshme të vrapimit. Eshtrat e tij u zbuluan më 28 mars 2003, në Frushka Gorë. Pas një gjyqi njëvjeçar në gjykatën speciale të Serbisë në Beograd, një gjykatës i shpalli Radomir Markoviç dhe Milorad Ulemek fajtorë për planifikimin dhe kryerjen e vrasjes së Ivan Stamboliqit.

Roli i njësisë në përmbysjen e Slobodan Millosheviçit në vitin 2000 mbeti, deri më sot, disi i diskutueshëm. Më 4 tetor, lideri i opozitës Zoran Gjinxhiç u takua me Milorad Ulemek. Ulemek bëri një ujdi me Xhinxhiqin se ai dhe njësia e tij do të tërhiqeshin për sa kohë që policia nuk sulmohej. Njësisë me shumë gjasa iu dha urdhri për të sulmuar protestuesit, të cilët u mblodhën në qendër të Beogradit më 5 tetor. Por menjëherë pasi Hummerët karakteristikë të njësisë u shfaqën para protestuesve, automjetet thjesht u kthyen në bazë. Më vonë, në librin e tij të titulluar "Peti oktobar" ("5 tetori"), ish-shefi i Sigurimit të Shtetit Radomir Markoviç pretendoi se ishte ai që urdhëroi që njësia të vendosej në Beograd.

Politika e qeverisë së re, veçanërisht në lidhje me ngritjen e aktakuzës ndaj ish-udhëheqësve të luftës serbe nga Gjykata Ndërkombëtare e Krimeve për ish-Jugosllavinë, u prit me mosmarrëveshje të ashpra nga oficerët komandues të njësisë. Në vitin 2001, JSO u përfshi në një kryengritje, duke bllokuar autostradën Beograd-Nish. Arsyeja zyrtare e kryengritjes ishte urdhri i dhënë njësisë për arrestimin e vëllezërve Banoviq, të kërkuar nga ICTY. Pas disa ditësh negociata të ashpra, rebelimi i JSO-së përfundoi.

Gjatë kësaj periudhe, Ulemek i zhgënjyer u përfshi në aktivitete kriminale të të ashtuquajturit Klani i Zemunit, duke ofruar informacione inteligjente dhe muskuj për ta. Gjatë vitit 2001, klani rrëmbeu disa biznesmenë me ndikim dhe kërkoi miliona para si shpërblim. Midis atyre burrave ishin Milija Babović dhe Miroslav Mišković, të cilët konsideroheshin gjerësisht si biznesmenët më të fuqishëm në Serbi në atë kohë. Në të dyja rastet, Ulemek ka ofruar ndihmën e tij në polici, në cilësinë e tij zyrtare. Ai e shpërdoroi atë pozitë dhe i dha klanit informacione të brendshme: për shembull, kur mësoi se familja e Baboviçit i kishte mbledhur shpejt dhe lehtë paratë e shpërblesës, ai i këshilloi anëtarët e klanit të kërkonin më shumë. Përfundimisht, të gjithë pengjet u liruan, por disa u rrahën rëndë dhe u torturuan gjatë procesit.

## Komandantët e njësisë 
* Franko Simatović, i thirru shkurt Frenki, ishte komandanti i parë i JSO. Nga emri i tij pjesëtarët e njësitit u njohën edhe me emrin frenkijevci (Djemtë e Frenkit)
* Milorad Ulemek, i njohur me emrin Legija.

## Operacionet 
* Bosnia- Njësia mori pjesë aktive në luftën në Bosnje. Mori pjesë në pak veprime të vërteta luftarake dhe u përdor më shumë për të kryer pastrimin etnik. Njësia mori pjesë në Masakrën e Srebrenicës.
* Kosova- Njësia mori pjesë aktive në Luftën e Kosovës

## Atentatet 
* Vuk Drashkovic- Me urdhër të Sllobodan Milloshevic, njësia tentoi të vriste në një aksident me makinë Vuk Drashkovic, një nga udhëheqësit e opozitës serbe, me datë 15 qershor 2000. Atentati dështoi.
* Ivan Stambolic- Me urdhër të Sllobodan Milloshevic, njësia kreu grabitjen dhe vrasjen e Ivan Stambolic, me datë 25 gusht. Stambolic u gjend i varrosur shumë vite më vonë në Frushka Gora.
* Zoran Đinđić- U vra nga pjesëtarë të JSO në mars 2003. Vrasja u krye nga Zvezdan Jovanović, snajper i JSO me urdhër të Milorad Ulemek, Legija.

## Ndëshkimi 
Pjesëtarët e njësisë nuk janë dënuar për krimet e luftës dhe gjenocidin në Bosnjë dhe Kosovë.

Me 28 qershor 2006, Gjykata Supreme e Serbisë dënoi me 40 vjet heqje lirie, Milorad Ulemek, për vrasjen e Stambolic dhe tentativë vrasje të Drashkovic. Bashkë me të u dënuan edhe 7 anëtarë të tjerë të JSO, me dënime nga 2 deri në 40 vjet heqje lirie.

## Shpërbërja 
JSO u shpërbë me vendim të Qeverisë së Serbisë më 25 mars 2003, 13 ditë pas vrasjes së kryeministrit Zoran Gjinxhiq. Anëtarët e mbetur të saj u shkarkuan ose u transferuan në njësi të tjera policore.

* Milorad Ulemek u dënua me 40 vjet burg për atentatin ndaj Ivan Stamboliqit dhe Zoran Gjinxhiqit secili, dhe 15 vjet për atentatin në autostradën Ibër.
* Jovica Stanishiq dhe Franko "Frenki" Simatoviq po gjykohen për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë. Ata u liruan nga të gjitha akuzat më 30 maj 2013.
* Dragan Vasiljkoviç u zhvendos në Australi dhe ndryshoi emrin e tij, por u arrestua me urdhër të Interpolit dhe u ekstradua në Kroaci.
* Željko "Arkan" Ražnatović u vra më 15 janar 2000 në Beograd. Vrasësit e tij, nga qarqet kriminale serbe, u arrestuan dhe u gjykuan, por spekulimet për sfond politik mbetën.
* Radovan "Badža" Stojiçiq u vra më 11 prill 1997, në Beograd. Vrasësit e tij janë ende të lirë.
* Ministri i Brendshëm serb Ivica Daçiq pretendoi se ish-anëtarë të Beretave të Kuqe morën pjesë në grabitjen e helikopterit Västberga më 23 shtator 2009.

## Shiko edhe 
## Referime