Fitopatologjia

djathtas|parapamje|Myku pluhur, në një kërpudhë biotrofike
**Fitopatologjia** (gjithashtu **patologjia e bimëve**) është studimi shkencor i sëmundjeve të bimëve të shkaktuara nga patogjenët (organizmat infektive) dhe kushtet mjedisore (faktorët fiziologjikë).  

## Vështrim 
Organizmat që shkaktojnë sëmundje infektive përfshijnë kërpudhat, omicetet, bakteret, viruset, viroidet, organizmat në formë të virusit, fitoplazmat, protozoarët, nematodat dhe bimët parazitare. Nuk përfshihen ektoparazitë si insektet, marimangat, vertebrat ose dëmtues të tjerë që dëmtojnë bimët duke ushqyer indet e tyre, pasi këta trajtohen në entomologji ose zoologji bujqësore.

Fitopatologjia përfshin një gamë të gjerë studimesh: identifikimin e patogjenëve, etiologjinë e sëmundjeve, ciklet e tyre biologjike, ndikimin ekonomik në bujqësi dhe ekosisteme, epidemiologjinë e sëmundjeve bimore, mekanizmat e rezistencës së bimëve, si dhe mënyrat se si këto sëmundje ndikojnë indirekt tek njerëzit dhe kafshët përmes ushqimit dhe mjedisit. Një fushë e rëndësishme është gjenetika patosistemike, e cila studion ndërveprimin mes gjenetikës së bimës dhe patogjenit, si dhe mekanizmat molekularë të infeksionit. Fitopatologjia lidhet ngushtë me menaxhimin e sëmundjeve bimore, duke përfshirë përdorimin e kimikateve, kontrollin biologjik, teknikat e bujqësisë së qëndrueshme dhe zhvillimin e varieteteve rezistente.

Shkenca e patologjisë së bimëve ka rrënjë të hershme. Që në lashtësi, Theofrasti (nxënës i Aristotelit) përshkroi sëmundje të bimëve dhe ndikimin e tyre në prodhimin bujqësor. Megjithatë, studimi sistematik filloi vetëm në periudhën e hershme moderne, pas shpikjes së mikroskopit, që mundësoi vëzhgimin e organizmave mikroskopikë. Shekulli XIX shënoi një zhvillim të madh, me zbulimin e rolit të kërpudhave dhe bakterieve si shkaktarë të sëmundjeve, si dhe me themelimin e institucioneve të para të fitopatologjisë. Në shekullin XX dhe XXI, fusha u zgjerua drejt biologjisë molekulare, bioteknologjisë dhe gjenetikës, duke e bërë fitopatologjinë një disiplinë ndërdisiplinore që bashkon biologjinë, bujqësinë, ekologjinë dhe shkencat mjedisore. 

## Shih edhe 
* Bimët
* Patologjia
* Kërpudhat
* Shkenca bujqësore

## Literatura 
* **Agrios, G. N. (2005).** *Plant Pathology* (5th ed.). Elsevier Academic Press. 
*(Konsiderohet "bibla" e fitopatologjisë; mbulon gjithçka nga taksonomia te gjenetika dhe epidemiologjia.)*
* '''Schumann, G. L., & D'Arcy, C. J. (2010).'* *Essential Plant Pathology* (2nd ed.). APS Press. 
*(Teksti më i mirë pedagogjik që fokusohet në konceptet kyçe, ciklet e sëmundjeve dhe raste studimore praktike.)*
* **Dickinson, M. (2003).** *Molecular Plant Pathology*. Bios Scientific Publishers. 
*(Libër thelbësor për të kuptuar mekanizmat molekularë të infeksionit dhe ndërveprimet gjenetike bime-patogjen.)*
* **Lucas, J. A. (1998).** *Plant Pathology and Plant Pathogens* (3rd ed.). Blackwell Science. 
*(Trajton në detaje ekologjinë e patogjenëve dhe mënyrën se si ata përhapen në popullatat bimore.)*
* **Walters, D. (2011).** *Plant Defense: Mechanisms and Control*. Wiley-Blackwell. 
*(Fokusohet te fiziologjia e mbrojtjes së bimës dhe strategjitë moderne për nxitjen e rezistencës natyrore.)*
* **Strange, R. N. (2003).** *Introduction to Plant Pathology*. Wiley-Blackwell. 
*(Një udhëzues i qartë dhe i strukturuar mirë për hyrjen në bazat e disiplinës.)*
* **Mehrotra, R. S., & Aggarwal, A. (2003).** *Plant Pathology* (2nd ed.). Tata McGraw-Hill. 
*(Një burim voluminoz dhe i detajuar, shumë i vlefshëm për përshkrimin e sëmundjeve specifike.)*
* **American Phytopathological Society (APS Press).** *Compendium of Plant Disease Series*. 
*(Seri manualesh teknike që janë standardi i artë për diagnostikimin e sëmundjeve në terren sipas kulturave.)*
* **International Society for Plant Pathology (ISPP).** *Botime dhe raporte zyrtare*. 
*(Burimi kryesor për ndjekjen e trendeve globale, emërtimet zyrtare dhe sigurinë ushqimore botërore.)''

## Referime