Pjetri i Madh

right|thumb|Pjetri i Madh

**Pjetri i Madh**, Pjetri **I** ose **Pyotr Alexeyevich Romanov** (*rushisht*:Пётр Алексе́евич Рома́нов, Пётр I, *Pyotr I*, ose Пётр Вели́кий, *Pyotr Velikiy*) lindi më 9 qershor 1672 (stili i vjetër 30 maj)&nbsp;- vdiq më 8 shkurt 1725 (stili i vjetër 28 janar)), udhëheqës i *ang:Tsardom of Russia* dhe më vonë i Mbretërisë Ruse prej 7 majit 1682 (stili i vjetër 27 prill) deri në vdekjen e tij, ndërsa para vitit 1696 udhëhoqi sëbashku me gjysëm-vëllain e tij. Në luftërat e shumta të suksesshme sundimi i tij u zgjerua në një perandori të madhe që u bë një fuqi e madhe Evropiane. Sipas historianit Pjetri i Madh, ai udhëhoqi një revolucion kulturor që zëvendësoi tradicionalen dhe shoqërinë mesjetare dhe sistemin politik me një sistem modern, shkencor, racionalist dhe me orientim Europian. 

## Jeta 
### Jeta e hershme 
Nga mosha e hershme, arsimi i Pjetrit (i porositur nga Car Alexis I) u vu në duart e tutorëve të ndryshëm, më së shumti Nikita Zotov, Patrick Gordon, dhe Paul Menesius. Më 29 janar 1676, Cari Alexis vdiq, duke lënë sovranitetin gjysmë-vëllait më të madh të Pjetrit, i dobët dhe i neveritshëm Feodor III. Gjatë gjithë kësaj periudhe, qeveria ishte e drejtuar kryesisht nga Artamon Matveev, një mik i shumë lartësuar i Aleksis("*Alexis*"), kreu politik i familjes Naryshkin dhe një nga mirëbërësit më të mëdhenjë të fëmijërisë së Pjetrit. Ky pozicion ndryshoi kur Feodor vdiq në vitin 1682. Pasi që Feodor nuk e la asnjë fëmijë, një mosmarrëveshje u ngrit në mes të familjeve Naryshkin dhe Miloslavsky se kush duhet të trashëgojnë fronin. Gjysmë-vëllai tjetër i Pjetrit, Ivan V, ishte i ardhshmi ne rend për ta marrë fronin, por ishte i sëmurë kronik dhe mendje të pafuqishme. Si pasojë, Boyar Duma (një këshill i fisnikëve rusë) zgjodhi 10-vjeçarin Pjetër("*Peter*") të bëhet Car me nënën e tij si regjent. Kjo marrëveshje u soll para popullit të Moskës, sipas kërkesave të traditës së lashtë, dhe u ratifikua. 
thumb|left|"*Peter the Great*" i ri.

Sofia Alekseyevna, një nga vajzat e Alexis nga martesa e tij të parë, udhëhoqi një kryengritje të Streltsy (elitës së trupave ushtarake të Rusisë) në prill-maj 1682. Në konflikt të mëvonshëm disa nga të afërmit dhe miqtë e Pjetrit u vranë, duke përfshirë Matveev, dhe Pjetri dëshmoi disa akte të dhunshme politike . *"Streltsy"* i bëri të mundur Sofisë, Miloslavskys (klanit të Ivanit) dhe aleatëve të tyre, të këmbëngulë se Pjetri dhe Ivani të shpalle Car të përbashkët, me Ivan të vlerësohet si më i lartë. Sofia ka vepruar si regjent gjate moshës minorene të sovranëve dhe ka ushtruar gjithë fuqinë. Për shtatë vjet, ajo vendosi si një autokrat. Një vrimë e madhe ishte prerë në pjesën e prapme të fronit të dyfishtë të përdorur nga Ivani dhe Pjetri. Sofia do të ulej pas fronit dhe do të dëgjonte dëgjonte si Pjetri bisedon me princat, ndërsa  e ushqente me informacione dhe duke i dhënë atij përgjigjet e pyetjeve dhe problemeve. Ky fron mund të shihet në muzeun e Kremlinit në Moskë.

Pjetri nuk ishte veçanërisht i shqetësuar se të tjerët vendosin në emër të tij. Ai e angazhohej në argëtim, si ndërtimin e anijeve dhe vela, si dhe të simulimet me betejat e tij me ushtrinë lodër. Nëna të Pjetrit kërkoi për ta detyruar atë që të marrë një qasje më konvencionale dhe e organizoj martesën e tij me Eudoxia Lopukhina në vitin 1689 . Martesa ishte një dështim, dhe dhjetë vjet më vonë Pjetri detyroi gruan e tij për t'u bërë një murgeshë dhe kështu çliroi veten nga bashkimi.

Nga vera e vitit 1689, Pjetri filloj të planifikojë për të marrë pushtet nga Sofia (gjysmë-motra e tij), pozita e të cilës ishte dobësuar nga dy fushata *"Crimean"* të pasuksesshme. Kur ajo e mësoi projektin e tij, Sofia kurdisi një komplot me udhëheqësit e *"Streltsy"*, të cilët vazhdimisht shkaktonin çrregullim dhe kundërshtim. Pjetri, u paralajmërua nga *"Streltsy"*, shpëtoi në mes të natës në manastirin e padepërtueshëm të Troitse-Sergiyeva Lavra; atje ai ngadalë mblodhi pasuesit që perceptonin që ai do të fitojë luftë për pushtet. Ajo u përmbys përfundimisht, me Pjetri I dhe Ivanit V vazhduan të veprojnë si bashkë-carë. Pjetri detyroi Sofian për të hyrë në një manastir, ku ajo hoqi dorë nga emri i saj dhe pozicioni i saj si një anëtar i familjes mbretërore.

Megjithatë, Pjetri nuk mund të mirrte kontrollin e plotë  mbi çështjet ruse. Fuqia është ushtruar në vend nga nëna e tij, Natalya Naryshkina. Fuqinë e plotë ai e mori vetëm kur Nataliya vdiq në vitin 1694 dhe Pjetri u bë një sovran dhe i pavarur . Formalisht, Ivanit V mbeti një bashkë-sundimtar me Pjetrin, edhe pse ai ishte i paefektshëm. Pjetri u bë sundimtar i vetëm kur Ivanit vdiq në vitin 1696.
[thumb|*Pjetri i Madh duke medituar idenë e ndërtimit të Shën Petersburg, në bregun e [Deti Balltik|Detit Balltik* nga Alexandre Benois, 1916]]

Pjetri u rrit të jetë mjaft i gjatë si një i rritur, sidomos për periudhën e kohës. Qëndronte për në 6&nbsp;ft 8&nbsp;in (200&nbsp;cm) në lartësi, cari rus ishte në lartësi më të madhe prej bashkëkohësve të tij si në Rusi dhe në të gjithë Evropën . Pjetrit, megjithatë, i mungonte pesha e përgjithshme proporcionale dhe pjesa më e madhe që gjendet në përgjithësi në një njeri të madhësisë së tij. Të dy duart dhe këmbët të Pjetrit ishin të vogla, dhe shpatullat e tij ishin të ngushta për lartësinë e tij, gjithashtu, koka e tij ishte e vogël për trupin e tij të gjatë. Duke shtuar se është e dukshme nervoza në fytyrë të Pjetrit, edhe ai mund të ketë vuajtur nga *petit mal*, një formë e epilepsisë.

Filippo Baltari, një vizitor i ri italian në oborrin e Pjetrit, ka shkruajtur:
"Car Pjetri ishte i gjatë dhe i hollë, sesa i shëndoshë. Flokët e tij ishin të trashë, të shkurtër, dhe ngjyrë kafe të errët; ai kishte sytë e mëdhenjë, të zinjë  dhe qepalla të gjatë, një formë të rregullt të gojës, por buzën e poshtme e kishte pak të shëmtuar... Për lartësinë e tij të madhe, këmbët e tij dukeshin shumë të ngushta. Koka e tij ishte ndonjëherë e tërhequr në të djathtë nga konvulsionet."

Pak bashkëkohës, qoftë brenda ose jashtë të Rusisë, komentuan mbi lartësi e madhe të Pjetrit ose pamjen.

### Fëmijë 
Pjetri i Madh kishte dy gra, me të cilin ai pati katërmbëdhjetë fëmijë, tre prej tyre mbijetuani dhe u rritën. Fëmija i tij i madh dhe trashëgimtar,  Alexei, ishte i dyshuar për përfshirje në një komplot për të përmbysur perandorin.
Aleksej u përpoq dhe pohoi nën torturë gjatë marrjes në pyetje të kryer nga një gjykatë laike. Ai u shpall fajtor dhe u dënua për t'u ekzekutuar. Dënimi mund të kryhej vetëm me autorizim të nënshkruar të Pjetrit, dhe Aleksei vdiq në burg, pasi Pjetri hezitonte para marrjes së vendimit. Vdekja Aleksej është më e mundshme të ketë ardhur si pasojë nga plagët e pësuara gjatë torturës së tij .

[thumb|[Fushata Azov|Kapja e Azov 1696]]

### Fillimi i Mbretërimit 
Pjetri zbatoi reformat e thella që kishin për qëllim modernizimin e Rusisë. I ndikuar shumë nga këshilltarët e tij nga Evropa Perëndimore, Pjetri riorganizoi ushtrinë ruse përgjatë linjave moderne dhe ëndërroi për të bërë Rusinë një fuqi detare. Ai u përball me shumë kundërshtim për këto politika në shtëpi, por brutalisht shtypi secilin dhe të gjitha rebelimet ndaj autoritetit të tij: *"Streltsy"*, *"Bashkirs"*, *"Astrakhan"*, dhe kryengritja më e madhe civile gjatë mbretërimit të tij, Rebelimi Bulavin. Pjetri implementoi modernizimin shoqëror në mënyrë absolute nga oborrtarët, zyrtarët e shtetit, dhe ushtarakët për të rruajtur mjekrat e tyre dhe të pranojnë stilet moderne të veshjeve .

## Burimi 
### Shënime 
### Referime 

## Referime 
* Bushkovitch, Paul. *Peter the Great* (Rowman and Littlefield, 2001) ISBN 0-8476-9639-1 187 pp.; brief scholarly biography 
* Bushkovitch, Paul. *Peter the Great: The Struggle for Power, 1671-1725* (Cambridge University Press, 2001); 485pp online edition 
*
* Cracraft, James. *The Revolution of Peter the Great* (Harvard University Press, 2003) online edition 
* Graham, Stephen *Peter the Great: A Life of Peter I of Russia called The Great* 367 pages
* Grey, Ian. *Peter the Great: Emperor of All Russia* (1960) online edition
* Hughes, Lindsey. *Russia in the Age of Peter the Great*. (Yale University Press, 1998) ISBN 0-300-08266-5
* Hughes, Lindsey. *Peter the Great and the West: New Perspectives* (Palgrave Macmillan, 2001) ISBN 0-333-92009-0
* Hughes, Lindsey. *Peter the Great: A Biography* (Yale University Press, 2002) 0-300-10300-X
* 
* Raeff, Mafrc, ed. *Peter the Great, Reformer or Revolutionary?* (1963), essays by scholars; 110 pages; online edition
*Troyat, Henri. *Peter the Great*. New York: E.P. Dutton, 1987 ISBN 0-525-24547-2
* Zitser, Ernest A. "Post-Soviet Peter: New Histories of the Late Muscovite and Early Imperial Russian Court," *Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History,* Volume 6, Number 2, Spring 2005 (New Series), pp.&nbsp;375–392 Review of recent books. DOI: 10.1353/kri.2005.0032 in Project Muse

## Lidhje të jashtme 
{{s-ttl| title  = Duka i Estonisë dhe Livonisë| years = 1721–1725 

{{Portal|. Pjetri i shte sundimtari me i madh i rusis

## Sundimi i Pjetrit 
### 1682-1752 (vitet qe sundoi Pjetri I) 
Gjatë sundimit të Pjetri I ,Rusia filloi të shëndrrohet në një shtet modern .Pjetri u përpoq ta evropianizonte Rusinë dhe ta bënte një shtet të fortë dhe modern . Për të realizuar këtë projekt ai mori disa masa:

#### 1) Dërgoi një grup të rinjsh për t'u shkolluar në universitetet evropiane . Ai vetë, i maskuar, në krye të një deligacioni, vizitoi shumë qytete të Evropës. 
#### Në fushën ekonomike , ai ndihmoi pronarët e manifrastrukturave dhe tregëtarëve. Ai thirri specialistë të huaj që ndihmuan në ndërtimin e kantiereve detare,manifrastrukturave,minierave etj. 
#### Në fushën shtetërore , Pjetri i Madh krijoi një shtet modern , sipas modelit suedez , me një senat dhe 9 ministri. Vendosi detyrimin ushtarak stërvitjen e rregullt për oficerët e ushtarët ,si dhe  ndërtoi fabrika armësh.