Kanuni

Me termin **Kanun** mëtohet të shënjohet tërësia e normave të së drejtës zakonore shqiptare. Gjatë të paktën pesë shekujve të fundit e deri më sot, ligjet e pashkruara zakonore u trashëguan brez pas brezi nga pleqt fisnorë vetëm në mënyrë gojore. Me kalimin e kohës, doket kanunore kanë pësuar zhvillimin e tyre historik, janë ndryshuar e plotësuar me norma të reja, në përshtatje me kërkesat e caktuara të zhvillimit ekonomiko-shoqëror. në territoret ku sot shtrihen Shqipëra Veriore, Kosova, pjesë të Maqedonisë e Veriut e Malit të Zi. në Shqipëri ushtrimi i së drejtës zakonore u vërejt sidomos në çështjet e lidhura me të drejtën pronësore.[parapamje|[Kanuni i Lekë Dukagjinit]]

## Emri 
### Etimologjia 
Fjala *kanun* ka prejardhje nga fjala greqishte e lashtë , *canón*, që domethënë "shufër matëse", "standard", dhe nënkupton rregull. Fjala ka të ngjarë të ketë hyrë në gjuhën shqipe përmes turqishtes osmane. Trajtë e cila duhet të jetë bërë e përmbarshme në periudhën osmane, kohë në të cilën edhe tërësia e ligjeve perandorake quhej *kanun-name*.

### Përdorimi dhe emrat e tjerë 
Aq e përdorur ka qenë në rend bisedor saqë për kur diçka ishte e ligjshme thuhej "asht kanun",
Von Godin është e mendimit se ligjes dokesore ia dhanë Osmanët emrin *kanun* dhe se emri shqiptar *Lek* (ligji) nisi të kuptohej si emër i përveçëm që më pas iu mvesh hartuesit të pandehur të kohës së Skënderbeut, Lekë Dukagjinit. Në veri të Shqipërisë u përdorte shpesh fjala *zakon*, që është ruajtur dhe shumë e përdorur në gjuhën shqipe; fjala ka prejardhjen nga sllavishtja законъ që domethënë "ligj", "rregull". Ndërsa në jug të Shqipërisë u përdorte shpesh fjala *venom*. Fjalët *usull*, *itifatk*, *adet* dhe *sharte* kanë prejardhje turke, ndërsa fjalët *udhë* ose *rrugë* kanë prejardhje shqipe. ndërsa në nënkrahinën e Bregut varianti lokal njihej si *Venomet e Himarës.* Në Martanesh i thonë *kanun*, ndërsa në Dibër, Kurbin, Bendë e Tamadhe i thonë *zakon*, në Çermenikë e identifikojnë me Mustë Ballgjinin, (*Kanuni i Mustë Ballgjinit*).

## Prejardhja 
E drejta zakonore shqiptare vlerësohet si një nga më të vjetrat në Evropë e në botë. Studiuesit e së drejtës krahasuese arrijnë në përfundimin se është më e vjetër se *Dymbëdhjetë Tabelat* romake dhe e krahasojnë atë me *Manusmritin* hinduist, duke supozuar një prejardhje të përbashkët. Kanuni përmban disa doke që kanë prejardhjen tek besimet pagane, tipare kryesore të të cilave janë adhurimi i paraardhësve, animizmi dhe totemizmi që rrjedhin shumë kohë para Lekë Dukagjinit. Duke krahasuar *Kanunin e Maleve* me *Iliadën* dhe *Odisenë*, studiuesi japonez Kazuhiko Yamamoto arriti në përfundimin se konceptet etike themelore të strukturës shoqërore pa shtet të kohërave Homerike – *besa*, *nderi*, *gjaku*, *hakmarrja* (*gjakmarrja*), *buka* dhe *miku* – janë të njëjtat doke kanunore të shoqerisë fisnore shqiptare.

Vizitorja angleze Edit Durham që studjoi fiset shqiptare të veriut, qe një nga të parët që mendonte se vjetërsia e kanunit mund të cekte kohën e bronzit. Të tjerë e kanë parë si kodifikim të ligjeve ilire, si dhe kanë sugjeruar se mund t'i gjurmohen elemente të mbetura nga periudhat prehistorike para-indoeuropiane. Sipas Papadopoulos, provat për një origjinë parahistorike të së drejtës dokesore shqiptare shfaqen tek gërmimet e tumave të Lofkëndit, në jug-qendrën e Shqipërisë, të cilat datojnë nga fundi i kohës së bronzit dhe fillimi i kohës së hekurit, rreth viteve 1300 p.e.s. – 800 p.e.s. Faktikisht aty janë varrosur më shumë meshkuj sesa femra, disa prej tyre bashkërisht, dhe duket se kanë vdekur dhunshëm, mbase si rezultat i gjakmarrjeve.

Gjatë të paktën pesë shekujve të fundit e deri më sot, Kanuni u mbajt gjallë vetëm në mënyra gojore nga pleqtë fisnorë në periferitë jourbane shqiptare. Suksesi i tyre tregon rezistencën e përgjithshme të mënyrave të tilla dhe ngre mundësinë e veçantë që doket të kenë rrënja të lashta. Kanuni i Gjeçovit përfshin shënime mbi ligjin romak, dhe doket pasqyrojnë një sistem juridik të mëparshëm autokton, i cili mbijetoi pushtimin romak të trojeve shqiptare.

## Historia 
Sipas disa burimeve historike, qeveria e Perandorisë Romake dhe Bizantine ishte e detyruar t'u njihte bashkësive të ndryshme autoktone të drejtën dokesore për vetëqeverisjen vendore. Ndërsa te Statutet e Shkodrës, më të vjetra se *Zakoniku*, të vetmen folja *bessare* mendohet se është gjurmë të arbërishtes duke e lidhur me institucionin e *besës*.

Në vitin 1492, Porta e Lartë i njohu zyrtarisht Himarës, si kryeqendër e kryengritjeve të Labërisë kundër Perandorisë Osmane, *Venomet* e saj për t'u vetëqeverisur. Në të njëjtin shekull, disa rrugtarë anglezë që vizituan Himarën, shkruajtën për një kod zakonor të fortë i zbatuar nga popullsia vendase. Komisioni mishëronte qëndrimet centralizuese të reformave perandorake dhe qasjen që do të kishte me të drejtën dokesore lokale në viset e bajrakut dhe mbështetej kryesisht te *Kanuni i Maleve* (tr. Kanun-i Xhibal) me ndonjë element administrativ osman. Më 1863 bylykbashi i Grudës nëpërmjet një letre dërguar serxherdesë i kërkonte *Kanunin e Xhibalit*. Letër që jep arsye për të besuar se bëhet fjalë për një kodifikim në osmanisht. Pjesë të këtij kanuni janë njëzet paragrafë të botuar në *salnamenë* e vilajetit të Shkodrës më 1894, të cilët u botuan të përkthyera në italisht dhe frëngjisht. Për administratën osmane elementet më të rëndësishme për marrëdhënien mes tyre dhe popullatës ishin: vrasja, gjakmarrja, pajtimet, paret e gjakut, mikpritja, plaçkitjet, hasmëritë mes fiseve. Ndaloi në mënyrë efektive praktikën e Kanunit me ashpërsi dhe një politikë të fortë shtetërore. Sidoqoftë, pas rënies së komunizmit, disa komunitete janë përpjekur të rizbulojnë traditat e vjetra, por disa nga pjesët e tyre janë humbur, duke çuar në frikën e keqinterpretimit. Në vitin 2014 rreth 3,000 familje shqiptare u vlerësuan se ishin të përfshira në gjakmarrje dhe kjo që nga rënia e komunizmit ka çuar në vdekjen e 10,000 njerëzve.

### Pas vitit 1990 
Këto ligjësi janë rishfaqur gjatë viteve 1990 në veri të Shqipërisë, pasi njerëzit nuk kishin besim te qeveria lokale dhe policia e pafuqishme. Ekzistojnë organizata që përpiqen të ndërmjetësojnë midis familjeve në grindje dhe përpiqen t'i bëjnë "faljen e gjakut", por shpesh mjeti i vetëm është që burrat të ndryhen në shtëpitë e tyre, të cilat konsiderohen nga Kanuni strehime të sigurta, ose që të ikin nga vendi. Gjithashtu vlerësohet se hajdutët duhet të paguajnë një gjobë në shumën që është vjedhur.

## Kodifikimet 
Pas autoriteteve osmane, i pari që mblodhi material dokësor ishte prifti Nikollë Ashta, i cili i botoi *Albania* e Konicës më 1897-98. Pas tij Lazër Mjedja më 1901, dhe Gjeçovi tek e përkohshmja *Hylli i Dritës* nga viti 1913 deri në vitin 1924, por botimi i plotë i kodifikimit të tij do të dilte pas vdekjes, më 1933. Më pas kjo punë grumbullimi përvijoi nga Zef Valentini, Margaret Hasluck, Rrok Zojzi, Qemal Haxhihasani, Frano Illia, Kristo Frashëri, Xhemal Meçi, Pal Doçi, Fadil Mehmeti, Haxhi Goci, Shefqet Hoxha, Xhafer Martini dhe Bardhyl Prifti.

### *Kanuni i Lekë Dukagjinit* 
Gjeçovi realizoi kërkimin në terren dhe e kodifikoi kanunin duke zgjedhur të bënte krahasime me kodifikime ligjesh të lashta dhe të njohura si *Manusmriti*, *Ligji i Dymbëdhjetë Tabelave* dhe *Besëlidhja e Vjetër*. Duke e bërë kështu mbase rasti i parë në literaturën etnografike në Ballkan ku materiali etnografik u shndërrua në kod.

Kodifikimi që i bëri Gjeçovit variantit të kanunit që u emërtua "i Lekë Dukagjinit" çoi drejt përfytyrimit kolektiv të një kodi ligjor mesjetar të lidhur dhe madje të krijuar nga vetë fisniku arbëror Gjeçovi vetë e titulloi ashtu, por po ashtu në shumë raste në tekst përdor *Kanuni i Maleve*. Vlora mendon se mveshja është bërë krejt arbitrare, pa asnjë bazë historike. Valentini përcjell se termin *Kanuni i Lekës* nuk e ka hasur në asnjë burim përpara shek. XIX Një kodifikim tjetër është ai që u përgatit për botim nga Emid Tedeskini dhe Bernardin Palaj.

*Kanuni i Lekë Dukagjinit* i Gjeçovit ka qenë dhe ende është përmbledhja që ka ndikuar më shumë në të gjitha studimet pasuese të dokeve shqiptare.

Në vitin 1997 Xhemal Meçi botoi *variantin e Pukës* dhe më 2002 *variantin e Mirditës*. Duke përpunuar materialin etnografik të Zojzit, Ismet Elezi botoi më 1994 një libër mbi të drejtën zakonore të Labërisë, dhe më pas, në vitin 2002 botoi dhe më 2006 ribotoi veprën *Kanuni i Labërisë*.

Sipas një gojëdhëne radhitur nga Çabej më 1938-39:"Thuhet se para afërsisht një shekulli u patën bashkuar dy të parë nga të Labërisë, Idris Sulli nga Zhulati dhe Demir Dosti prej Kardhiqi për të reformuar kanunin e vjetër, posaçërisht për të rregulluar rishtas çështjen e rrëmbimit të moçëm dhe të zbimit të gruas."Më tej shton komentimin e tij:"Si duket, institucionet e lashta nuk po përkonin më me gjendjen e kohëve të reja."

## Përkthimet 
Baronesha gjermane Von Godin dhe Eqrem bej Vlora, me kërkesë të françeskanëve, nisën përkthimin e variantit *të Lekë Dukagjinit* në gjermanisht që nga 1938, ribotuar më 2001. Më 1941 botohet në gjuhën italiane i variantit *të Lekë Dukagjinit*, përkthyer nga françeskani Pal Dodaj, përkujdesur nga Gjergj Fishta dhe Zef Skiroi, me parathënie nga Federiko Pateta. Ribotuar në Leçe më 1996, përkujdesur nga Patricia Resta, dhe më tej në 2009. Më 1989 u botua një version i dyfishtë anglisht-shqip dhe më pas u përsërit në një version të vitit 1992 i variantit *të Lekë Dukagjinit* me parathënie nga Martin Camaj.

Më 2017 u botua përkthimi në italisht i variantit *të Skendërbeut*, përkthyer nga Genc Lafe dhe nën përkujdesjen e Donato Martuçit.

## Vërejtjet
## Referime