Latifundium

[parapamje|347px|Mozaik i [shekulli V|shek. të V nga Kartagjena, që paraqet zotërimet e *dominus Julius*, Bardo National Museum]]
Një ***latifundium*** (latinisht: *latus*, "i gjerë, me hapsirë të madhe" dhe *fundus*, "fermë", "pronë tokësore") ishte termi origjinal i përdorur nga romakët për pronat e mëdha tokësore, të specialuara në bujqësi të paracaktuar për shitje: grur, vaj ulliri, ose verë. Ato ishin karakteristike të Magna Graecia dhe Siçilisë, Egjiptit, Afrikës veri-perëndimore dhe Hispania Baetica. *Latifundia* ishin paralelet më të afërta të bujqësisë së induestrializuar në lashtësi dhe ekonomia e tyre varej nga skllavëria.

Në periudhën moderne koloniale, fjala u huazua në portugalishten *latifúndios* dhe spanjishten *latifundios* ose thjeshtë *fundos* për zotërime të ngjashme të mëdha tokësore, të njohura si *fazenda* (në portugalisht) ose *hacienda* (në spanjisht), në perandoritë e tyre.

## Roma e Lashtë 
Baza e *latifundia* veçanërisht në Magna Graecia (jugu i Italisë që përfshinte Siçilinë) dhe Hispania, ishin *ager publicus* (tokë në pronësi të shtetit) që ishte konfiskuar nga popujt e pushtuar duke filluar në shekullin e III p.e.s.. Pas deri një e treta e tokës së punueshme të provincës së re u mor për *agri publici* dhe pastaj u nda me të paktën gjoja në një garë ankandi për tu dhënë me qira aftagjata në vend të pronësisë së mirëfilltë.

Më vonë, praktika e themelimit të *coloniae* bujqësore, veçanërisht nga shekulli I p.e.s., si një mënyrë për të shpërblyer veteranët e ushtrisë romake të krijonin zotërime të vogla tokësore, që pastaj do të mereshin nga pronarët e mëdhenj të tokave në kohët e vështirësive ekonomike. Konsolidime të tilla në pak duar, kryesisht të patricëve romakë, nuk pranohej në mënyrë të përbotshme, por përpjekjet për ta kthyer prirjen nëpërmjet ligjeve bujqësore qenë përgjithësisht të pasukseshme.

[parapamje|majtas|345px|Skema e një [Villa rustica]]
Më vonë në Perandorinë Romake, pasi qiramarrjet trashëgoheshin, zotërimi i ish tokave të përbashkëta bëhej e pranuar nga tradita dhe qiramarrjet bëheshin të taksueshme. Zotërimi i tokës, i organizuar në *latifundia*, përcaktonte klasën senatoriale romake pasi ajo ishte burimi i vetëm i pranueshëm shoqërisht i pasurisë (si pasojë e traditës së fermerit-ushtar të Lucius Kuinktius Cincinatit).

*Latifundia* përfshinte një *villa rustica*, që përfshinte një rezidencë luksoze pronari dhe operimi i fermës mbështetej në një numër të madh skllevërish, ndonjëherë të mbajtur në një *ergastulum*. Ata prodhonin mallra bujqësore për shitje dhe fitim, si bagëti (dhënë dhe gjedh) ose vajë ulliri, grur, garum dhe verë. Sidoqoftë, Roma duhet të importonte grurë (në Periudhën Republikane, nga Siçilia dhe Afrika veriore; në Periudhën Perandorake, nga Egjipti).

*Latifundia* e filloi shpejtë konsolidimin ekonomik pasi pronat e mëdha tokësore arritën një ekonomi më të madhe shkalle dhe prodhimtarie, dhe zotëruesit senatorë nuk paguan taksa toke. Zotëruesit i ri-investonin fitimet e tyre duke blerë fermat më të vogla fqinje, meqë fermat më të vogla kishin prodhimtari më të ulët dhe nuk mund të konkuronin, një pararendës të lashtë të agrobiznesit.

*Latifundia* e shqetësonte Plini i Vjetri (23/24 – 79 p.e.s.) pasi ai udhëtonte, duke parë vetëm skllevër që punonin tokën, jo bujqit e bëshëm romakë, që kishin qenë shtylla kurrizore e Ushtrisë Republikane. Shkrimet e tij mund të shihen si pjesë e reagimit konservator ndaj prirjes së re të orientuar drejtë fitimit të klasësave të larta të Perandorisë së Hershme. Ai argumentonte se *latifundia* e kishte rrënuar Italinë dhe do ti rrënonte edhe provincat romake. Ai raportonte se në një pikë, thjeshtë gjashë veta zotëronin gjysmën e provincës së Afrikës, e cila mund të jetë një pjesë e ekzagjerimit retorik pasi qytetet e Afrikës Veriore ishin të mbushura me pronarë të begatë tokash që mbushnin këshillat e qyteteve.

Pasi fermat e vogla bliheshin nga të pasurit me numrin e tyre të madh të skllevërve, fshatarsia e re pa toka u zhvendos drejtë qyteti të Romës, ku ata u bënë të varur nga ndihmat shtetërore. Fshatarët e lirë nuk u zhdukën plotësisht. Shumë u bënë kolonë në tokat që punoheshin në dy mënyra: pjesërisht të kontrolluara drejtpërdrejtë nga zotëruese dhe të punuara nga skllevërit dhe pjesërisht të dhëna me qira ndaj kolonëve.

Sistemi i prodhimit të *latifundia* kaloi në krizë midis shekujve të I dhe të II pasi furnizimi i skllevërve u lëkund për shkak të mungesës së pushtimeve të reja.

## Italia
Në shekullin e VI, Kasiodori ishte në gjendje të zbatonte *latifundia-n* e vetë në mbështetje të *Vivarium-in* e tij jetëshkurtër në thembrën e Italisë.

Në Siçili, *latifundia* e mbizotëroi ishullin përgjatë periudhës mesjetare. Ato u shfuqizuan vetëm nëpërmjet përfshirjes në reformën tokësore duke jua caktuar fermave të vogla në vitet 1950–1962, të financuara nga *Cassa per il Mezzogiorno*, fondi i Qeverisë Italiane për zhvillimin e Italisë Jugore (1950–1984).

## Shembuj *latifundia*
* Villa Romana del Casale (Siçili)
* Villa Romana del Tellaro (Siçili)
* Villa e Geracit (Siçili)
* Villa Romana di Patti (Siçili)
* Villa dei Volusii (Romë)
* Settefinestre (Toskanë)
* Realmonte (Siçili)
* Villa e Casignana (Kalabri)

## Shiko gjithashtu 
* Villa rustica
* Historia e kolonializmit
* Siçilia (provincë romake)
* Varronis De re rustica
* Bujqësia në Mesopotami
* Shoqëria skllavopronare
* Shoqëria feudale
* Qiradhënia e tokës bujqësore
* Ekonomia bujqësore
* Timari
* Zeameti
* Argati
* Reforma e tokës
* Reforma e tokës në Shqipëri
* Agrobiznesi
* Toka bujqësore
* Hospitium
* Amicitia
* Vivarium
* Orcus
* Agger
* Ager publicus
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arcana imperii
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Besimet e lashta mesdhetare
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Castra
* Cirku Romak
* Civitas
* Civitas libera
* Civitas foederata
* Civitas sine suffragio
* Civitas stipendaria
* Colonus (person)
* Consilium principis
* Consistorium
* Contio
* Cursus honorum
* Çitadela
* Dashuria Greke
* Drungos
* Dux
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Equites
* Ergastulum
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Gens
* Harku i Triumfit
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Horreum (Epir)
* Iliro-romakët
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Instrumentum regni
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Kalendari Romak
* Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuvendet Romake
* Kuzhina antike romake
* Lapis manalis
* Larja në Romën e Lashtë
* Latinët
* Latium
* Lidhja Latine
* Limes Britannicus
* Lista e toponimeve latine në Ballkan
* Lista e kolonive romake
* Llaçi romak
* Magjistratët romakë
* Magjistratët e Perandorisë Romake
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Martesa në Romën e lashtë
* Miliarium Aureum
* Misteret greko-romake
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Mos maiorum
* Mundus Cereris
* Municipium
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Antoninit
* Nikopoli i Epirit
* Nobiles
* Optimates dhe populares
* Ordines
* O tempora, o mores!
* Pagus
* Pallatet perandorake të Romës
* Patricët romakë
* Pax Romana
* Periplusi i Pseudo-Skylaksit
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Plebejtë
* Pomerium
* Portretizimi Romak
* Primus inter pares
* Pronoia
* Provinca romake e Epirit
* Rogatio
* Roma quadrata
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Selitë perandorake romake
* Senati Romak
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Shtëpia Romake
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Statusi në sistemin ligjor romak
* Tempulli Romak
* Teodoriku i Madh
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Umbilicus urbis Romae
* Ura e Trajanit
* Urbs
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Varroni
* Veshjet në Romën e lashtë
* Vicus
* Vigiles
* Vila Romake
* Zgjedhjet në Republikë Romake
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## Citime fundore
## Bibliografia
* 
* Stephen L. Dyson, *The Roman Countryside (Duckworth Debates in Archaeology)*.
* 
* 
* 
* 
* René Martin: *Recherches sur les agronomes latins et leurs conceptions économiques et sociales*, Paris, 1971.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* 
* 
*