Dëbimi i shqiptarëve 1877-1878

**Dëbimi i Shqiptarëve në vitet 1877-1878** i referohet emigrimit me dhunë të popullatës shqiptare nga zonat që iu bashkëngjiten  Mbretërisë së Serbisë dhe Mbretërisë së Malit të Zi në vitin 1878. Këto luftëra, së bashku  Luftën Ruso-Osmane (1877-1878) përfunduan me disfatën e Perandorisë Osmane. Si pasojë Perandoria Osmane humbi  territore te gjera bazuar ne vendimet e Kongresit të Berlinit.

Në prag të konfliktit mes Malit të Zi dhe Perandorisë Osmane (1876-1878), një pjesë e madhe e popullatës shqiptare banonte në Sanxhakun e Shkodrës. Këta refugjatë shqiptarë dhe pasardhësit e tyre u bënë të njohur si  *Muhaxhirë*, një term i përgjithshëm për refugjatët myslimanë (huazuar nga fjala osmanisht: *Muhacir *dhe rrjedh nga fjala arabisht: *Muhajir*). Në luftën malazezo-osmane, ushtria malazeze kishte arritur të kapte disa zona dhe vendbanime përgjatë kufirit, ndërsa ndeshi rezistencë të fortë nga shqiptarët në Ulqin, dhe një forcë të kombinuar shqiptaro-osmane në rajonet Podgoricë-Shpuzë dhe Guci-Plavë. Këto popullata u zhvendosen në qytetin e Shkodrës dhe rrethinat e tij.

## Sanxhaku i Nishit 
### Sfondi 
Toponime të tilla si *Arbanashkë* (sr.Arbanaška) dhe *Gjakë* (Đjake) tregojnë se prania shqiptare në rajonet e Toplicës dhe Moravës jugore (që ndodhet në veri-lindje të Kosovës bashkëkohore) daton që nga mesjeta e vonë. Popullsia myslimane në pjesën më të madhe të zonës përbërëhej nga shqiptarë folës të dialektit geg. Kishte gjithashtu edhe turq të cilër ishin të vendosur në qendrat e ndryshme urbane. Një pjesë e turqve ishin në fakt me origjinë shqiptare. Muslimanët në qytetet Nish dhe Shehirqoj (sot: Pirot) ishin turqishtfolës; në Vranjë dhe Leskoc ishin turqishtfolës dhe shqipfolës; në Prokuplë dhe Kurshumli ishin shqipfolës. Romët myslimane ishin gjithashtu të pranishëm brenda kësaj zone dhe më gjerë.

Skeda:Toplica-Morava-Ravensteinmap.jpg|Përbërja etnike e rajoneve Toplicë/Moravë me kufijtë pas 1878 nga hartografi anglo-gjermane: E. G. Ravenstein (1880)
Skeda:Ethnographische Übersicht des europäischen Orients (Ethnographic overview of the European Orient) - Kiepert.jpg|Përbërja etnike e rajoneve Toplicë/Moravë nga 1876 me kufijtë pas 1878 nga Heinrich Kiepert (botuar 1882)
Skeda:Toplica-Morava Andreemap.jpg|Përbërja etnike e rajoneve Toplicë/Moravë me kufijtë pas 1878 nga Andrees Allgemeiner Handatlas (1881)
Skeda:Toplica-Morava- Shepherdmap.jpg|Përbërja etnike e rajoneve Toplicë/Moravë rajonet me kufijtë pas 1878 nga William R. Bari (1923)

### Shifrat e popullatës 
Vlerësimet për madhësinë e popullatës myslimane brenda këtyre zonave ndryshojnë sipas burimeve të ndryshme. Në studimet e tij , historiani amerikan Justin McCarthy flet për popullsinë myslimane të Sanxhakut te Nishit dhe jep një shifër prej 131,000 muslimanësh në vitin 1876, ndërsa për vitin 1882 jep një shifër prej 12,000 muslimanësh. Ndërsa historiani Noel Malcolm e vendos popullsinë shqiptare tek shifra 110,000 banorë. Studiuesë të tjerë shqiptarë si Emin Pllana, Skënder Rizaj dhe historiani turk Bilal Şimşir e vendosin numrin e refugjatëve shqiptarë nga rajoni midis 60-70,000 njerëz. Ndërsa albanologu Robert Elsie e vlerëson numrin e refugjatëve shqiptarë rreth 50.000 njerëz. Jovan Cvijić vlerësonte se numri i refugjatëve shqiptarë nga Serbia ishte rreth 30.000, një shifër e mbeshtetur nga historianë serbë si Dušan Bataković. Ky numër u pranua nga historiografia serbe dhe mbeti padiskutueshme për gati një shekull. Mbeshtetur tek  arkivat dhe dokumentet e udhëtarëve serbë, historiani Miloš Jagodić beson se numri i shqiptarëve dhe myslimanëve që u larguan nga Serbia ishte "shumë më i madh". Đorđe Stefanović mbeshteste shifren prej 49,000 refugjatë shqiptarë nga të paktën 71,000 muslimanë që u larguan nga zona.

### Dëbimi 
Luftimet u shpërthyen më 15 dhjetor 1877, pas një kërkese ruse për Serbinë të hyjë në konflikt.
Ushtria serbe kaloi kufirin në dy drejtime. Objektivi i parë ishte për të kapur qytetin Nish dhe e dyta për të thyer linjat e komunikimit Nish-Sofje të forcave osman. Pas rrethimit të Nishit, forcat serbe u drejtuan në jug-perëndim nëpër luginën e Toplicës për të parandaluar një kundërsulm nga forcat osmane. Prokupla ishte marrë në ditën e tretë të luftës dhe shqiptarët vendas u larguan nga shtëpitë e tyre në drejtim për malin Posjaçë (sr. Pasjača), duke i lënë kafshët dhe pronën tjetër prapa. Disa shqiptarë u kthyen dhe dorëzuan autoriteteve serbe, ndërsa të tjerët u larguan për në Kurshumli. Avancimi i forcat serbe që shkuan për në Kurshumli erdhën mespërmes refugjatët shqiptarë që rezistonin dhe ishin përhapur në vargjet malore përreth që refuzonin të dorëzohen. Shumë sendet personale të tilla si qerret ishin shpërndarë dhe të lënë prapa në pyjet. Kurshumlia ishte marrë shpejt pas Prokupla, ndërsa refugjatët shqiptarë kishin arritur shpatet jugore të varg malor i Kopaonikut. Forcat osmane u përpoqën të kundërsulmojnë prej luginën e Toplicës dhe të lehtësonin rrethimin të Nishit, ku rajoni u shndërrua si një fushëbetejë që refugjatët shqiptarë u ngecën në malet aty pranë. Me qytetin Nish kapur në fund, refugjatët prej luginën e Toplicës nuk ishin në gjendje të kthehen në fshatrat e tyre. Forca të tjera serbe u drejtuan për në jug nëpër luginën e Moravës dhe shkuan për në Leskoc. Shumica e muslimanët urbane ikën, duke marrë shumicën e sendet të tyre para se të arrinte ushtria serbe. Ushtria serbe gjithashtu mori qytezën Shehirqoj (Pirot) dhe turqit ikën në Kosovë, Maqedoni dhe disa ikën në drejtim për në Trakë.

Forcat osmane dorëzuan qytetin Nish më 10 janar 1878 dhe shumica e muslimanëve u nisën për në Prishtinë, Prizren, Shkup dhe Selanik. Forcat serbe kanë vazhduar avancimin e tyre jugperëndimore dhe hyjnë në luginat e Kosanicës, Pustarekës dhe Jabllanicës. Forcat serbe në luginën e Moravës vazhduan të shkojnë për Vranjë, me qëllim që të pastaj të kthyer në perëndim dhe të hyjnë në Kosovë. Avancimi i ushtrisë Serbe në jugperëndim ishte i ngadaltë, për shkak të terrenit kodrinor dhe shumë rezistencë nga ana e shqiptarëve vendas të cilët mbronin fshatrat e tyre dhe ishin gjithashtu të strehuar nëpër vargjet e afërta malore Raden (sr. Radan) dhe majdan. Forcat serbe morën këto fshatra një nga një dhe shumica mbetën i zbrazët. Refugjatë shqiptarë vazhduan të tërhiqeshin në drejtimit të Kosovës dhe Marshimi i tyre u ndalua në malet Gallap kur një armëpushimi u shpall. Ushtria serbe që vepronte në luginën e Moravës vazhduan për në jug në drejtim të dy kanione: Gërdelica (në mes të Vranjës dhe Leskocit) dhe Veternica (në jugperëndim të Gërdelicës). Pas Gërdelica ishte marrë, forcat serbe morën Vranjë. Myslimanët vendore kishin ikur me sendet e tyre mëparshme forcave serbe duke arritur në qytezën, ndërsa muslimanët rurale të tjerë kishin përjetuar tensionet me fqinjët serbë që luftuan kundër dhe përfundimisht që i dëbuan muslimanët prej ato rajonet. Refugjatët shqiptarë e mbrojtën kanionin Veternicë, para se të tërhiqeshin për në malet Gallap. Shqiptarët që jetonin aty pranë në rajonit Masuricë nuk rezistuan forcat serbe, ndërsa gjenerali Jovan Belimarković refuzoi për të kryer urdhërat nga Beogradi për deportimin e këtyre shqiptarëve duke ofruar dorëheqjen e tij. Për shkak të shpopullimit dhe konsideratat ekonomike disa numra të vegjël shqiptarë u lejuan të mbeten dhe të kthehet edhe pse jo në vendbanimet e tyre të mëparshme dhe në vend ishin përcaktuar disa fshatra si tufëz të koncentruar në tre rajone: Toplicë, Masuricë dhe Jabllanicë. Kjo ishte për shkak të një komandant vendas osmane shqiptar Shahid Pasha nga rajoni i Jabllanicës, bëri bisedime në marrëdhënie të mira me Princin Milan që garantoi praninë e tyre. Disa shqiptarë të tilla si tregtarët u përpoqën të mbeten në Nish, por ikën pas ndodhjen e vrasjeve dhe më pas pronat e tyre ishin shitur në vlera të ulëta. Veç prej këto, shumica e shqiptarëve të mbetur u detyruan të largohen në vitet e mëvonshme për Perandorisë Osmane dhe Kosovës në veçanti. 
Serbët nga krahina Llap u zhvendosen në Serbi, gjatë dhe pas luftës së vitit 1876 dhe refugjatët hyrëse shqiptar (*muhaxhirë*) ripopulluan fshatrat e tyre. Përveç krahinës Llap, numrat konsiderueshme të refugjatët shqiptarë ishin zhvendosur në pjesë të tjera e Kosovës veriore pranë kufirit osmane-serb të re. Ndonëse shumica e refugjatëve shqiptarë ishin zhvendosur mbi 30 vendbanimet e mëdha rurale në Kosovën qendrore dhe juglindore. Shumë refugjatë ishin shpërndarë dhe të zhvendosur në qendrat urbane që rriti popullsinë e tyre të konsiderueshme.

Diplomatët perëndimor raportuan në vitin 1878 se numrit të familjet refugjate në Maqedoni ishin 60,000 familje, me 60-70,000 refugjatë nga Serbia të shpërndara  brenda vilajetit të Kosovës. Tensionet brenda Kosovës ndërmjet refugjatët shqiptarë dhe shqiptarët vendas u ngrit mbi burimet, si Perandoria Osmane e kishte të vështirë për të akomoduar nevojat e tyre dhe kushteve të jetesës. Dëbimet gjithashtu shkaktoi shfaqjen e Lidhjes së Prizrenit (1878-1881), si një reagim për të parandaluar territore të tjera me popullsi shqiptare nga dhënja Serbisë dhe Mali të Zi. Në pasojat e luftës dhe dëbimeve, presioni diplomatik britanike për disa kohë ishte aplikuar mbi Serbisë për të lejuar refugjatët shqiptarë për të shkuar dhe për t'u kthyer në shtëpitë e tyre, por më vonë presioni diplomatik u ulën. Perandoria Osmane ishte vakët për rikthimin e refugjatëve në Serbi, sepse refugjatët ishin parë si integral në forcimin demografikisht elementin mysliman në territoret e saj të mbetura si vilajetit të Kosovës ende nën sovranitetin osmane. Në pjesën e dytë të vitit 1878 rezidenti britanik në Beograd Gerald Francis Gould ishte ankuar Zotit Salisbury për dëbimeve dhe raportoi se "banorët paqësore dhe të zellshëm" e "luginave të Toplicës dhe Vranjës u dëbuan pa mëshirë me radhë prej pronat e tyre nga serbët".

#### Serbi 
Josif H. Kostić, një drejtor i shkollës vendas nga Leskoc dëshmoi ikjen e refugjatëve gjatë dimrit 1877 dhe vërejti se shumë prej tyre ishin larguar nga shtëpitë e tyre me veshje të varfër dhe që nga "gryka e Gërdelicës dhe larg deri Vranjë dhe Kumanovë, ju mund të shihni kufoma e braktisur e fëmijëve, si dhe pleq të ngrirë deri në vdekje".
Ndërsa gazetari Manojlo Đjorđjević argumentonte për pajtimin paqësor me shqiptarët dhe dënoi politikave të ndërmarra nga shteti serb. Rajonet zbrazur prej popullsisë shqiptarë u ripopulluan shpejt nga serbët nga Serbia qendrore dhe lindore dhe disa malazezë të cilët u vendosën përgjatë kufirit me Kosovën. Sot, pasardhësit e këtyre refugjatëve shqiptarë (Muhaxhirë) përbëjnë një pjesë të popullatës shqiptare të Kosovës dhe ata janë një nëngrup aktive dhe të fuqishme në sferat politike dhe ekonomike të Kosovës. Ata kanë krijuar edhe shoqatat vendore të cilat dëshmojnë dhe synojnë të ruajnë kulturën e tyre rajonale shqiptare të origjinës. Shumë mund të identifikohet me mbiemrin e tyre, që pas adet shqiptar shpesh është vendi i origjinës. Për shembull: *Shulemaja* nga fshati Shulemajë (sr. Šilomanja), *Gjikolli* nga Gjikoll (Džigolj), *Pllana* nga Pllanë e Madhe dhe Vogël (Velika dhe Mala Plana), *Retkoceri* nga Retkocer (Retkocer), *Huruglica* nga Huruglicë (Oruglica), *Hergaja* nga Hergajë (Rgaje), *Byçmeti* nga Byçmet i Epërm, Mesëm dhe Poshtëm (Donji, Gornji dhe Srednji Bučumet), *Nishliu* nga qyteti i Nish (Niš) dhe më tepër.

## Shih edhe 
* Përndjekja e myslimanëve
* Lidhja e Prizrenit
* Rilindja Kombëtare
* Shqiptarët në Kosovë
* Shqiptarët në Mal të Zi
* Albanofobia

## Referime 
## Leximi më tej 
* Clewing, Konrad (2000), "Mythen und Fakten zur Ethnostruktur in Kosovo—Ein geschichtlicher Über- blick". Në Clewing, Konrad & Jens Reuter (ed).*Der Kosovo-Konflikt. Ursachen-Akteure-Verlauf*. Bayerische Landeszentrale für politische Bildungsarbeit. fq. 17-64. ISBN 978-3-85129-329-6.  
* Jagodić, Miloš (1998). "The Emigration of Muslims from the New Serbian Regions 1877/1878". *Balkanologie*. 2 (2).
* Jagodić, Miloš (2004). "Upadi Albanaca u Srbiju 1879. godine". *Historical Review*. 51.
* Geniş, Şerife, & Kelly Lynne Maynard (2009). "Formation of a diasporic community: The history of migration and resettlement of Muslim Albanians in the Black Sea Region of Turkey." *Middle Eastern Studies*. 45. (4).
* Müller, Dietmar (2005). *Staatsbürger aus Widerruf: Juden und Muslime als Alteritätspartner im rumänischen und serbischen Nationscode: ethnonationale Staatsbürgerschaftskonzepte 1878-1941*. Otto Harrassowitz Verlag. fq. 128 – 138. ISBN 978-3-447-05248-1.
* Stefanović, Djordje (2005). "Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804-1939." *European History Quarterly*. 35. (3).
* Svirčević, Miroslav (2006). "The establishment of Serbian local government in the counties of Niš, Vranje, Toplica and Pirot subsequent to the Serbo-Turkish wars of 1876-1878." *Balcanica*. 37.
* Uka, Sabit (Prishtina 1995; ribotuar 2004). *Dëbimi i Shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit dhe vendosja e tyre në Kosovë:(1877/1878-1912)&#x5D;* Verana. ISBN 978-9951-8645-0-3
* Uka, Sabit (Prishtina 1995; ribotuar 2004). *Jeta dhe veprimtaria e shqiptarëve të Sanxhakut të Nishit deri më 1912*. Verana. ISBN 978-9951-8645-2-7
* Uka, Sabit (2004). *Gjurmë mbi shqiptarët e Sanxhakut të Nishit deri më 1912.* Verana. ISBN 978-9951-8645-2-7
* Uka, Sabit (2004). *E drejta mbi vatrat dhe pasuritë reale dhe autoktone nuk vjetërohet: të dhëna në formë rezimeje.* Shoqata e Muhaxhirëvë të Kosovës. ISBN 978-9951-408-09-7

## Lidhje të jashtme 
* "Molla e Kuqe". *Youtube* (video). (dokumentar). Google. Për dëbimi i Shqiptarëve gjatë 1877-1878, pasojat e saj dhe trashëgiminë. (në **shqip**): Pjesa 1, Pjesa 2, Pjesa 3, Pjesa 4, Pjesa 5, Pjesa 6