Ejaleti i Budinit

**Ejaleti i Budinit** (i njohur edhe si **Provinca e Budinit** / **Budës** ose Pashallëku **i Budinit** / **Buda**)   ishte një njësi administrative territoriale e Perandorisë Osmane në Evropën Qendrore dhe në Ballkan . Ky ejalet u formua në territoret që Perandoria Osmane pushtoi nga Mbretëria mesjetare e Hungarisë dhe Despotati Serb . Kryeqyteti i Provincës së Budinit ishte Budin (hungarisht: Buda). 

Popullsia e provincës ishte e larmishme etnikisht dhe fetarisht dhe përfshinte hungarezë, kroatë, serbë, sllovakë, myslimanë me origjina të ndryshme etnike (që jetonin kryesisht në qytete)  dhe të tjerë ( hebrenj, romë, etj.). Vetë qyteti i Budës u bë shumicë myslimane gjatë shekullit të shtatëmbëdhjetë, kryesisht nëpërmjet imigracionit të myslimanëve të Ballkanit. 
parapamje|300x300px|Pashai i Budinit duke pritur të dërguarin e Sulltanit Osman
parapamje|300x300px|Pjesa veriore e Ejaletit të Budinit në vitin 1572
Në shekullin e 16-të, Perandoria Osmane kishte pushtuar "vijën jugore të fortesave" (végvár) të Mbretërisë së Hungarisë. Pas Betejës së Mohács ku Mbretëria e Hungarisë u mund rëndë, dhe trazirave të shkaktuara nga kjo humbje, ndikimi u përhap në pjesën e mesme të Mbretërisë së Hungarisë. Ndërsa trupat osmane pushtuan Budën në 1526 dhe 1529, Sulejmani I e përdori zonën e Budës si territor të mbretërisë aleate dhe nuk e aneksoi atë plotësisht në Perandori. 

## Historia 
Në vitin 1541, Sulejmani vendosi të konsolidonte zonën e pushtuar të Budës dhe ta bënte atë pjesë organike të Perandorisë. Ai e dëboi komandantin austriak Wilhelm von Roggendorf, i cili rrethoi qytetin, dhe më 29 gusht 1541 mori kontrollin e qytetit, së bashku me qytetin në anën tjetër të Danubit, Pestin . Ai menjëherë organizoi ejaletin (provincën) e parë të Evropës Qendrore me kryeqytet Budën ( *Budin* në turqisht ). 

Në vitin 1552, ejaleti u zgjerua me territore të reja në veri dhe u krijua Ejaleti i ri i Temeşvarit . Kontrolli ushtarak i zonave përreth u largua nga Budini. 

Vitin pasardhës, përparimi i osmanëve u ngadalësua dhe territori i vilajetit Budin nuk ndryshoi deri në përfundim të Luftës Pesëmbëdhjetëvjeçare dhe Paqes së Zsitvatorok, ku osmanët humbën territore në veri të Nógrád. Megjithatë, Eğri dhe Kanije u pushtuan gjatë këtyre luftërave dhe u menaxhuan shpejt si sanxhaqe në këtë provincë. 

Deri në vitet 1570, situata financiare e ejaletit u përmirësua, megjithëse përkohësisht, pasi për herë të parë që nga krijimi i tij, të ardhurat nga taksat i tejkaluan shpenzimet. 

Territori i ejaletit u zvogëlua ndjeshëm në madhësi me themelimin e ejaleteve të Eğrit (1596) dhe Kanisë (1600).  Megjithatë, ai mbeti provinca kryesore osmane në Evropën Qendrore, për shkak të rëndësisë strategjike të Budinit si një port i madh në Danub. 

Në shekullin e 17-të, Kara Mustafa Pasha pushtoi më shumë zona nga Mbretëria Habsburge e Hungarisë dhe vasali i saj, Principata e Transilvanisë, por nuk ia doli ta pushtonte Vjenën në vitin 1683.  Kjo përpjekje e dështuar paralajmëroi rënien graduale të pushtetit osman në Evropë. Më 2 shtator 1686, Budini u pushtua nga trupat e Lidhjes së Shenjtë . 

## Ndarjet administrative 
Pas vitit 1541, provinca përfshinte sanxhaqet e mëposhtme: 
# Sanxhaku i Budinit (Buda)
# Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
# Sanxhaku i Izvornikut (Zvornik)
# Sanxhaku i Viçitrinës (Vushtrri)
# Sanxhaku i Pojegës (Požega)
# Sanxhaku i Mohaçit (Mohács)
# Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
# Sanxhaku i Segedinit (Szeged)
# Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
# Sanxhaku i Kopanit (Koppany)
# Sanxhaku i Shikloshit ( Siklos)
# Sanxhaku i Peçuy (Pécs)
# Sanxhaku i Vidinit
# Sanxhaku i Alakahisarit (Krushevc)
# Sanxhaku i Çanadit (Cenad)
# Sanxhaku i Beçkerekut (Zrenjanin)
# Sanxhaku i Hipovës

Rreth vitit 1566, provinca përfshinte sanxhakët e mëposhtëm: 
# Sanxhaku i Budinit (Buda)
# Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
# Sanxhaku i Pojegës (Požega)
# Sanxhaku i Mihaçit (Mohács)
# Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
# Sanxhaku i Segedinit (Szeged)
# Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
# Sanxhaku i Baboçës (Baboçsa)
# Sanxhaku i Zigetvarit (Szigetvar)
# Sanxhaku i Peçuy (Pécs)
# Sanxhaku i Estergonit (Esztergom)
# Sanxhaku i Hatvanit
# Sanxhaku i Filekut (Filakovo)
# Sanxhaku i Seçenit (Szécsény)
# Sanxhaku i Sonlukut (Szolnok)
# Sanxhaku i Şimontorna (Simontornya)
# Sanxhaku i Kopanit (Koppány)
# Sanxhaku i Şikloş (Siklós)
# Sanxhaku i Sekçay (Szekszárd)
# Sanxhaku i Novigradit (Nograd)
# Sanxhaku i Pespirim (Veszprem)

Rreth vitit 1600, provinca përfshinte sanxhaqet e mëposhtme: 
# Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
# Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
# Sanxhaku i Ráckeves
# Sanxhaku i Kopanit (Koppány)
# Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
# Sanxhaku i Mihaçit (Mohács)
# Sanxhaku i Şikloş (Siklós)
# Sanxhaku i Seçuy-t

Në vitin 1610, provinca përfshinte sanxhakët e mëposhtëm: 
# Sanxhaku i Budinit (Buda)
# Sanxhaku i Sremit ( Syrmia)
# Sanxhaku i Ráckeves
# Sanxhaku i Kopanit (Koppány)
# Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
# Sanxhaku i Mihaçit (Mohács)

Para përfundimit të administrimit osman (domethënë para vitit 1699), provinca përfshinte sanxhakët e mëposhtëm: 
# Sanxhaku i Budinit (Buda)
# Sanxhaku i Siremit ( Syrmia)
# Sanxhaku i Semendirës (Smederevë)
# Sanxhaku i Sekçay (Szekszárd)
# Sanxhaku i Şimontorna (Simontornya)
# Sanxhaku i İstolni Beogradit (Székesfehérvár)
# Sanxhaku i Estergonit (Esztergom)
# Sanxhaku i Mohaçit (Mohács)
# Sanxhaku i Peçuy (Pécs)

## Shih edhe 
* Serbia Osmane
* Rumania osmane
* Hungaria osmane
* Kosova nën Perandorinë Osmane

## Literatura 
* Peter Rokai - Zoltan Đere - Tibor Pal - Aleksandar Kasaš, Istorija Mađara, Beograd, 2002.
* Dr. Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini, knjiga 1, Novi Sad, 1990.

## Referime