Tomorrica

**Tomorrica** është një rajon tradicional ose etnografik në Shqipërinë e Mesme, që ndodhet pranë kufirit midis Qarkut të Beratit dhe Qarkut të Elbasanit. Emrin e ka marrë nga Mali i Tomorit.

Rajoni modern përbëhet nga 31 fshatra dhe ndahet nga lumi i Tomorricës. Qyteti i Gramshit konsiderohet të jetë pjesë e historisë së rajonit, por shumë mund ta konsiderojnë atë të mos jetë pjesë e vetë rajonit. Rajoni është i njohur edhe për erërat e tij të veçanta, të njohura në vend si stoçen, në të cilat retë afrohen me tokën dhe "shtrihen si qilim".
Tomorrica e Zezë: Gjokovica, Kuçi, Barçi, Floqi, Rehova, Vishanji, Straficka, Greva, Kovaçanji, Leskova, Zhepa, Çerrica, Gurrazezi, Çorotati, Burranji, Dobrenji, Ermenji, Kërpica.
Tomorrica e Bardhë: Mëlova, Zaloshnja, Gjerbësi, Ujaniku, Gradeci, Luadhi, Shpatanji, Trebla, Duncka, Rromasi e Tërrova

Popullsia është kryesisht shqiptare dhe tradicionalisht i përkiste besimit bektashi gjatë kohës osmane, duke qenë të krishterë ortodoksë gjatë mesjetës më parë, megjithëse në ditët e sotme ka shumë njerëz jofetarë ashtu si shumë pjesë të tjera të Shqipërisë. Kohët e fundit është prekur edhe nga emigracioni i madh, duke lënë fshatra të tëra të shkreta në ditët moderne. Pavarësisht gjendjes së saj aktualisht në rënie, si dhe popullsisë së saj të vogël dhe terrenit të ashpër, Tomorrica thuhet se ka kontribuar shumë në historinë shqiptare. Prandaj është quajtur “i mjeri me njerëzit e mëdhenj”.

Në verë ka një festë ku vendasit ngjiten në majën e malit të Tomorrit, ku ndodhet një teqe bektashiane. Edhe pse zyrtarisht është një festë bektashiane, jo-bektashitë si të krishterët dhe sunitët gjithashtu mund dhe marrin pjesë.
[parapamje|300px|djathtas|Pamje nga [Zhepe të teqes bektashi në majë të Malit të Tomorricës]]

## Historia 
### Mesjeta 
Në mesjetë, Tomorrica ishte pjesë e domenit të familjes Muzaka, një familje fisnike shqiptare e besimit të krishterë ortodoks me prejardhje nga Opari, e cila i dha emrin krahinës së Myzeqesë. Sipas analetit të Gjon Muzakës, Tomorrica në shekullin e 15-të përbëhej nga 80 fshatra. Muzakajt kishin në rajon "bodrumin" e pasurive të tyre, si dhe një minierë ari. Në këtë kohë, Tomorrica shtrihej përgjatë Via Egnatia, në të cilën Venediku transportonte mallrat e saj në Voskopojë, Grebena dhe Selanik.

Pas vdekjes së Skënderbeut, shumë familje ikën në Greqi ose në Itali dhe kontribuan në shfaqjen e popullsive arvanite dhe arbëreshe në ato troje. Brenda Kalabrisë, Arbëreshë me emrat Gjerba, Jerba, Barç, Zhupa dhe Zhepa mbahen nga Eqrem Çabej me prejardhje nga Tomorricë.

### Sundimi osman 
Në kohën e sundimit osman, Tomorrica ishte nën-rreth i Skraparit. Në kohën e sundimit të hershëm osman, Tomorrica kishte rreth 500 luftëtarë të aftë për punë, të cilët u rebeluan shpesh kundër Portit. Në vitin 1570, një kryengritje e madhe u krye nga Hamza-Beu nga Gramshi.

Qyteti i Gramshit lulëzoi në shekullin e 16-të. Gramshi u bë kështu i famshëm jo vetëm në nivel lokal, por edhe në sferat e larta të Perandorisë Osmane gjatë kësaj kohe. Në këtë kohë jetoi arkitekti i famshëm Kasemi dhe ishte kryearkitekti i Perandorisë Osmane. Më vonë, megjithatë, pasuritë ranë, dhe humbja e pronave në Greqi për shkak të Luftës së Pavarësisë Greke ishte një goditje e madhe. Në të njëjtën kohë, familja e famshme Frashëri u shpërngul nga Tomorrica në Dangëllia, ndërkohë që po bëheshin gjakmarrje.

Një tjetër valë emigracioni nga Tomorrica ndodhi në shekullin e 18-të me qindra familje që u larguan. Vendasit u larguan nga zona dhe u vendosën në Përrenjas, Mazrekë në qarkun e Korçës, Krushevë në Maqedoni, si dhe midis popullsive arbëreshe në Italinë e Jugut dhe Greqinë.

Në vitin 1833 banorët e Tomorricës morën pjesën më të madhe të rajonit duke bërë që qeveria osmane të zbatonte kushtet rebele. Në fund të Perandorisë Osmane, në Tomorricë vepronin dy çeta të lidhura me luftëtarin nacionalist gueril shqiptar Sali Butka.

### Epoka moderne 
Rezistenca shqiptare u fsheh në Tomorricë gjatë Luftës së Dytë Botërore.

### Mali i Tomorrit 
parapamje|300px|djathtas|Mali i Tomorrit
Mali i Tomorrit ka qenë objekt i një nderimi të konsiderueshëm dhe një kulti historik mes shqiptarëve, që thuhet se ka prejardhje pagane. Kjo bëri që shumë njerëz të udhëtonin në rajon historikisht si pjesë e pelegrinazheve të tyre në Tomorr. Kulti i Tomorrit u inkorporua në besimin bektashian si një element sinkretik dhe një teqe bektashiane qëndron në majë të malit. Tomorri ishte veçanërisht i nderuar në krahinat nga ku ishte i dukshëm, ku përfshihej edhe vetë Tomorrica si dhe Skrapari, Dishnica, Dangellia, Myzeqeja, Sulova, Mallakastra e të tjera. Më 20-25 gusht, ka një festival me të cilin qindra mijëra njerëz ngjiten në mal, ku marrin pjesë njerëz të të gjitha besimeve, dhe në disa raste vijnë nga vende të largëta si Maqedonia, Mali i Zi dhe Kosova për t'u bashkuar.

Në shekullin e 18-të, udhëtari osman abhazo-turk, Evlija Çelebi, shkroi se evropianët nga pjesë të ndryshme të kontinentit udhëtuan në Tomorricë për barërat e saj shëruese. Evropianët perëndimorë të shquar që udhëtuan në Tomorrica përfshijnë Edward Lear dhe Antonio Balducci.

## Njerëz të njohur 
* Arkitekt Kasemi, një arkitekt i njohur gjat sundimit osman.
* Ajaz Frashëri, gjyshi i  Naim Frashërit.
* Ajli Alushani, ministër i shëndetësisë i Shqipërisë në vitet 1980.
* Zylyftar Bregu, transmetues radiofonik.
* Babai i Antonio Gramscit.

## Referime 
* https://web.archive.org/web/20200205170541/http://www.gazetadita.al/ne-tomorrice-nen-malbaba/