Epoka parakolumbiane

Në historinë e Amerikave, **epoka para-kolumbiane**, e njohur gjithashtu si **epoka e para-kontaktit**, shtrihet nga popullimi origjinal i Amerikës në Paleolitin e Sipërm deri në kolonizimin evropian, i cili filloi me udhëtimin e Kristofor Kolombit në vitin 1492. Zakonisht, epoka mbulon historinë e kulturave indigjene deri në ndikimin e konsiderueshëm nga evropianët. Kjo mund të ketë ndodhur dekada apo edhe shekuj pas Kolombit për kultura të caktuara.

Shumë qytetërime parakolumbiane u shënuan nga vendbanime të përhershme, qytete, bujqësi, arkitekturë civile dhe monumentale, punime të mëdha tokësore dhe hierarki komplekse shoqërore. Disa nga këto qytetërime ishin zbehur prej kohësh në kohën e kolonive të para të përhershme evropiane (rreth shekullit të XVI-të - fillimi i shekullit të XVII-të), dhe njihen vetëm përmes hetimeve arkeologjike dhe historisë gojore. Qytetërime të tjera ishin bashkëkohore me periudhën koloniale dhe u përshkruan në tregimet historike evropiane të asaj kohe. Disa, si qytetërimi Maja, mbanin shënime të shkruara, por për shkak se shumë evropianë të krishterë të asaj kohe i shihnin tekste të tilla si pagane, njerëz si Diego de Landa i dogjën ato, edhe pse kërkonin të ruanin historitë vendase. Vetëm disa dokumente të fshehura kanë mbijetuar në gjuhët e tyre origjinale, ndërsa të tjerët u transkriptuan ose u diktuan në spanjisht, duke u dhënë historianëve modernë pamje të kulturës dhe njohurive të lashta.

## Historiografia 
## Gjenetika 
alt=Schematic illustration of maternal geneflow in and out of Beringia.Colours of the arrows correspond to approximate timing of the events and are decoded in the coloured time-bar. The initial peopling of Berinigia (depicted in light yellow) was followed by a standstill after which the ancestors of indigenous Americans spread swiftly all over the New World while some of the Beringian maternal lineages–C1a-spread westwards. More recent (shown in green) genetic exchange is manifested by back-migration of A2a into Siberia and the spread of D2a into north-eastern America that post-dated the initial peopling of the New World.|majtas|parapamje|345px|Ilustrim skematik i rrjedhës së gjeneve mëmësore (mtDNA) brenda dhe jashtë Beringias, nga 25,000 vjet më parë e deri më tani
Haplogrupi që lidhet më shpesh me gjenetikën indigjene është haplogrupi Q1a3a (Y-DNA). Studiuesit kanë gjetur prova gjenetike që haplogrupi Q1a3a ka qenë në Amerikën e Jugut që të paktën nga vitet 18,000 p.e.s. Y-ADN, si mtDNA, ndryshon nga kromozomet e tjera bërthamore në atë që shumica e kromozomit Y është unik dhe nuk rikombinohet gjatë mejozës. Kjo ka efektin që modeli historik i mutacioneve mund të studiohet lehtësisht. Modeli tregon se popujt indigjenë përjetuan dy episode gjenetike shumë të dallueshme: së pari me popullsinë fillestare të Amerikës dhe së dyti me kolonizimin evropian të Amerikës. I pari është faktori përcaktues për numrin e linjave të gjeneve dhe haplotipeve themelues të pranishëm në popullatat indigjene të sotme. Diversiteti i mikro-satelitëve dhe shpërndarjet e linjës Y specifike për Amerikën e Jugut tregojnë se disa popullata amerikane kanë qenë të izoluara që nga kolonizimi fillestar i rajonit. Popullatat Na-Dené, Inuite dhe indigjene e Alaskës shfaqin mutacione të haplogrupit Q-M242 (Y-DNA), megjithatë, dhe janë të dallueshëm nga popujt e tjerë indigjenë me mutacione të ndryshme mtDNA. Kjo sugjeron që migrantët më të hershëm në skajet veriore të Amerikës së Veriut dhe Grenlandës kanë ardhur nga popullsitë e mëvonshme.

[djathtas|parapamje|Harta e thjeshtuar e metodave të jetesës në [Amerika|Amerikë rr. v. 1000 p.e.s.]]
## Ngulimi i Amerikave 
Paleo-indianët nomadë aziatikë mendohet se hynë në Amerikë përmes Urës së Tokës së Beringut (Beringia), tani ngushtica e Beringut, dhe ndoshta përgjatë bregut. Provat gjenetike të gjetura në ADN-në mitokondriale (mtDNA) të trashëguar nga nëna të popujve indigjenë mbështesin teorinë e popullatave të shumta gjenetike që migrojnë nga Azia.  Pasi kaluan urën tokësore, ata u zhvendosën drejt jugut përgjatë bregut të Paqësorit dhe përmes një korridori të brendshëm pa akull. Përgjatë mijëvjeçarëve, paleo-indianët u përhapën në të gjithë pjesën tjetër të Amerikës Veriore dhe Jugore.

Pikërisht kur emigruan njerëzit e parë në kontinentin amerikan është temë e shumë debateve. Një nga kulturat më të hershme të identifikueshme ishte *kultura Clovis*, me vende që datojnë rreth 13,000 vjet më parë. Megjithatë, janë pretenduar vende më të vjetra që datojnë 20,000 vjet më parë. Disa studime gjenetike vlerësojnë se kolonizimi i Amerikës daton midis 40,000 dhe 13,000 vjet më parë. Kronologjia e modeleve të migrimit aktualisht është e ndarë në dy qasje të përgjithshme. E para është *teoria e shkurtër e kronologjisë* me lëvizjen e parë përtej Alaskës në Amerikë që ndodhi jo më herët se 14,000–17,000 vjet më parë, e ndjekur nga valë të njëpasnjëshme emigrantësh.  Besimi i dytë është *teoria e gjatë kronologjike*, e cila sugjeron se grupi i parë i njerëzve hynë në hemisferë në një datë shumë më të hershme, ndoshta 50,000–40,000 vjet më parë ose më herët.

## Shiko edhe
* Majat (popull)
* Qytetërimi Maja
* Aztekët
* Perandoria Azteke
* Mbretëria e Inkasve
* Popujt indigjenë të Amerikës
* Kolonizimi evropain i Amerikës
* Kristofor Kolombi

## Referime