Arx

parapamje|339px|Hartë e Kodrës së lashtë Kapitiline, me Arx-n lartë majtas
***Arx*** është një fjalë latine që do të thotë "çitadelë". Në qytetin e lashtë të Romës, *arx* gjendej në skajin verior të Kodrën Kapitoline dhe ndonjëherë është specifikuar si *Arx Capitolina*.

## Historia
Në Romë, në *Arx* tradicionalisht vendoseshin roja për të vrojtuar për sinjale në Kodrën Janiculum nëse armiku afrohej. Në këtë rast do të ngrihej një flamur i kuq dhe i bihej një trumbete. *Arx* nuk garnizonohej në mënyrë të rregullt, megjithatë dhe nuk duhet të konsiderohet si një "fortesë" e mirëfilltë. Sidoqoftë, në Rrethimin Gal të Romës (387 p.e.s.), *Arx* konsiderohej pika e tërheqjes së fundit, marrja e të cilës ishte sinonim me pushtimin e qytetit. Ajo kishte një fuqi simbolike përtej rëndësisë së saj në strategjinë ushtarake dhe ishte një vend qendror në fenë arkaike romake.

parapamje|majtas|389px|Rindërtim i vizatuar i Kodrës Kapitoline, majtas Arx dhe Tempulli i Juno Moneta
Gjatë Periudhës Mbretërore, disa anëtarë të elitës u lejuan të banonin në *Arx*, midis tyre prijësi legjendar sabin Tit Tatiusi. Pas vitit 384 p.e.s., senati i ndaloi të gjitha banesat private nga Kodra Kapitoline, duke përfshirë *Arx.* Shtëpia e Mark Manlius Kapitolinit, një patric kampion i *plebs*, që u dënua për mbështetjen e mbretërisë, u rrënua në këtë kohë dhe më vonë u bë vendi i Tempullit të Juno Moneta.

Te *Arx* gjendej auguraculum, zona e hapur ku augurët zhvillonin ritualet që përcaktonin nëse zotat aprovonin cilëndo ndërmarrje që po zhvillohej, punë publike ose veprime ushtarake. Ky auguraculum ishte guri ku mbreti i zgjedhur, gjatë Mbretërisë Romake, ulej nga augurët me fytyrën drejtë jugut.

parapamje|362px|Kisha e Santa Maria in Aracoeli, ndërtuar mbi vendin e Arx-it.
Tempujt kryesorë te *Arx* përfshinin atë të Juno Moneta (të themeluar në vitin 344 p.e.s.), ku gjendej minta; Konkordia (217 p.e.s.); Honori dhe Virtus; dhe Vediovis. Jupiteri, sidoqoftë, ishte zoti i *Arx*.

## Arces të tjera
parapamje|majtas|372px|Arx i qytetit të Cosa-s
Romakët gjithashtu i referoheshin çitadelave të qyteteve të tjera si një *arx* (në shumës *arces*). Gërmimet në Cosa, Toskanë, të zhvilluara në vitet 1948–54 dhe 1965–72, zbuluan *arx-in* e vendbanimit. Frank E. Brown dhe skuadra e tij, e studjoi sitin gjerësisht kur ata filluan gërmimet e Cosa-s në vitin 1948. Çitadela ishte një kodër e fortifikuar mbi të cilën ishin ndërtuar mjaft tempuj, duke përfshirë të ashtuquajturin "capitolium" të Cosa-s. 

Në Lavinium, në jug të Romës, Castello Borghese mendohet se është siti i mundshëm i *arx-it* të periudhës romake, i ndërtuar në qytetin-port.

Arx-i i Londinium-it gjendej në këndin veri-perëndimor të qytetit modern të Londrës, në jug të Cripplegate. Ai ishte ndërtuar rreth vitit 120 dhe i çmontuar në kohën e Dioklecianit.

## Shiko gjithashtu
* Akropoli
* Akrolisi
* Akropoli (Athinë)
* Akrokorinthi
* Marina Romake
* Mare Nostrum
* Anijet Romake
* Shtetësia Romake
* Tempulli Romak
* Domus
* Llaçi romak
* Vila Romake
* Agger
* Albaniana (fortesë romake)
* Arsimi në Romën e lashtë
* Arti romak
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Burgus
* Caecilius Statius
* Castellum
* Castra
* Cirku Romak
* Contio
* Çitadela
* Dominati (Roma)
* E drejta romake
* Ekonomia Romake
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Fëmijëria në Romën e lashtë
* Filozofia e lashtë romake
* Harku i Triumfit
* Honestiores dhe humiliores
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Insula (ndërtesë)
* Insula (hapsirë urbane)
* Kalendari Romak
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Kuzhina antike romake
* Larja në Romën e Lashtë
* Limes
* Limes Alutanus
* Limes Danubii
* Limes Moesicus
* Limes Pannonicus
* Limes Porolissensis
* Limes Sarmatiae
* Limes Transalutanus
* Ludi
* Legjioni romak
* Magjistratët romakë
* Magister militum Ilirikum
* Mansio
* Martesa në Romën e lashtë
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Monarkia romake
* Mos maiorum
* Muret e lashta të Durrësit
* Muret mbrojtëse romake
* Muri i Hadrianit
* Muri i Trajanit
* Notitia Dignitatum
* Novus homo
* Optimates dhe populares
* Pax Romana
* Perandoria Romake
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Principati (Roma)
* Republika Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Rrugët romake
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Soli (hyjni)
* Spektaklet Romake
* SPQR
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Të Drejtat Latine
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Turma (njësi ushtarake)
* Ura romake
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Ushtria Romake
* Vallum
* Veshjet në Romën e lashtë
* Vigiles
* Zjarrfikja në Romën e Lashtë

## REFERENCAT
## Bibliografia
* Wiktionary:Arx
* Jerzy Linderski, "The Augural Law", *Aufstieg und Niedergang der römischen Welt* II.16 (1986)
* Samuel Ball Platner dhe Thomas Ashby, Oxford University Press, 1929), LacusCurtius. "Arx," A Topographical Dictionary of Ancient Rome
* William Ramsay, Griffin, 1859, from Harvard University, "An Elementary Manual of Roman Antiquities"