Festivali i 11-të i Këngës në RTSH

Festivali i 11-të i Këngës në RTSH u zhvillua më 22 dhe 25 Dhjetor të vitit 1972 në Tiranë. Festivali shënoi një ngjarje të bukur artistike, duke përfshirë ndryshimin që po kërkohej në të gjithë elementët e kulturës dhe artit në Shqipëri, që nga liberalizmi në veshje dhe deri në pamjen e jashtme.  Ky festival u dënua nga diktatori Hoxha si një festival që përhapte kulturën borgjeze (dicka e shpallur në kundërshtim me parimet shtetërore) perëndimore dhe shumë nga organizatorët dhe pjesëmarrësit u dënuan me burgime të gjata. 

## Programi i Festivalit 
Festivali i 11-ë u zhvillua në tri netë 22, 23 dhe 24 dhjetor 1972*.* Regjisor i festivalit ishte Mihal Luarasi. Prezantues ishin Edi Luarasi dhe Bujar Kapexhiu. Këngë fituese u zgjodh “Kur vjen pranvera” kënduar nga Tonin Tërshana. Këngëtarët që kënduan në Festivalin e 11 të Këngës në RTSH ishin:
* Zija Saraçi - Me këngën "Sonte u takoj të Gjithëve"
* Bashkim Alibali
* Dorian Nini
* Ema Qazimi
* Françesk Radi
* Iliriana Çarçani
* Hilmi Hoxha
* Justina Aliaj
* Lefter Agora
* Liljana Kondakçi
* Lindita Sota (Theodhori) 
* Petrit Dobjani
* Suzana Qatipi
* Sherif Merdani - këndoi këngën "Duart e tua"
* Shkëlqim Pashollari
* Tonin Tërshana - këndoi këngën fituese "Kur vjen pranvera"
* Valentina Gjoni
* Vaçe Zela - këndoi këngën "Natën vonë"
Kompleksi i Elbasanit këndoi kengen "Rruga e Dibres"

Juria e kryeqytetit ishte ajo që përmbysi rezultatin e votimit, në përfundim të natës finale, duke i dhënë çmimin fitues këngës "Kur vjen pranvera". Në dimrin komunist të viteve '72 besohej për një "pranverë" në jetën e shoqërise shqiptare. Nuk është aspak e rastit përse fitoi kjo kënge: anëtarë të jurisë së kryeqytetit ishin studentet e vitit të fundit të inxhinierisë elektrike. Në këtë festival këngët u kënduan vetëm nga një kengëtar, nuk u përsëritën. Gjithashtu u dha vetëm një çmim i parë, nje i dytë dhe një i tretë.

''Përmbledhjet, këngët pjesëmarrëse të secilës natë, fituesit, deri në festivalin e 30-të, këtu e kudo që t'i lexoni, janë hedhur nga **Jozef Zamputti** që i ka të regjistruara direkt nga festivalet*. *Njëlloj janë rregjistruar nga **Jozef Zamputti** koncertet **"Kur vjen pranvera"**.*

## Këngët pjesëmarrëse 
Ishte festivali i parë ku **këngët nuk u përsëriten** dhe **këngëtaret interpretonin vetëm një këngë** duke marrë shembull nga festivali i Sanremos që, pikërisht në shkurt të atij viti *(24-26.2.1972)*, filloi të mos i përsëriste këngët me interpretues të tjerë (vetëm Festivali i 1-rë, i 2-të dhe i 6-të i Sanremos kanë pasur nga një interpretues për këngët si dhe të gjithë festivalet që vijnë pas këtij viti 1972).

Por, mbas kritikave ndaj Festivalit të 11-të, festivalet tona do të ktheheshin prapë në këngët me dy interpretë të ndryshëm deri në Festivalin e 24-t (1985) kur, përfundimisht, këngët nuk do të përsëriteshin më. 

Meqë këngët nuk përsëriteshin, 20 këngët pjesëmarrëse u kënduan të gjitha natën e parë, që u nda në dy pjesë. Orkestra nën drejtimin e Gasper Çurçisë kishte më shumë tingëllim frymor e ritmik. Eshte ky festival ku merr pjese per here te pare nje kompleks modern: Kompleksi i Elbasanit me kengetar Sherif Merdanin, qe interpretoi kengen "Rruga e Dibres". Tematika e këngëve ishte për rininë, dashurinë, miqësite rinore, bile edhe për problemet botërore (kënga "*Kur dëgjojme zëra* *nga bota*" ). Meqë këngët nuk përsëriteshin, ato ishin më të gjata në ekzekutim, sidomos me intervalet orkestrale. Gjithashtu në spektakël, për herë të parë, kishte edhe të ftuar; ndër ta Abdulla Grimci, drejtuesi artistik i Festivalit të parë. Në këtë festival fillojne karrierën e tyre këngëtaret Lindita Sota (Theodhori) e Suzana Qatipi. Fillojnë karrierën e tyre kompozitorët Josif Minga, Aleksandër Peçi, Enver Shëngjergji.   

Midis këtyre festivaleve ky është festivali i vetëm ku u dhanë vetëm një çmim i parë, një i dytë dhe një i tretë (edhe kjo gjë nën shembullin e festivalit të Sanremos). Por që nga Festivali i 12-ë do të kthehet prapë në çmimet e përhershme: një çmim i parë, dy çmime të dyta, tre çmime të tretë (me përjashtime të vogla), deri në Festivalin e 29-ë siç vazhdon edhe sot: një i parë, një i dytë, një i tretë. Natën finale, gjatë votimit të fundit, merreshin në fillim votat e jurive të qyteteve të ndryshme dhe në vend të parë ishte *"Udhët janë të bukura"* *("Kafe Flora"*), por juria e fundit e Tiranës e përmbysi rezultatin duke nxjerrë në vend të parë këngën *"Kur vjen pranvera"''. Tonin Tershana qe interpretoi mjeshterisht këtë këngë e ka fitoren e tretë.  

Është festivali i vetëm i atyre viteve ku votonin juritë e gjithë qyteteve kryesore.   

### Nata e parë - 22.12.1972 
. 

### Nata e dytë - 23.12.1972 
U përsëritën po këto 20 këngë.

### Nata finale - 24.12.1972 
Dolën 10 këngë sipas radhës së mëposhtme:

# **Sonte u takoj të gjithëve**
# **Shoqja më e mirë**
# **Mozaik tingujsh, mozaik ngjyrash**
# **Mbrëmja e fundit**
# **Kur vjen pranvera**
# **Natën vone**
# **Një degë e gjelbër**
# **Duart e tua**
# **Kush më njeh mua**
# **Udhët janë të bukura**

## Çmimet 
### Çmimi i parë 
* **Kur vjen pranvera** - muzika Pjetër Gaci, teksti Fatos Arapi

### Çmimi i dytë 
* **Udhët janë të bukura** - muzika Agim Krajka, teksti Agim Shehu

### Çmimi i tretë 
* **Kush më njeh mua** - muzika Agim Prodani, teksti Dritëro Agolli

## Reagimet politike 
Festivali i 11 shënoi një nga të paktat raste të shprehjes së lirisë artistike gjatë regjimit komunit, e cila u prit me kundërshti të mëdha politike, përndjekje e internime të artistëve dhe drejtuesve artistikë të festivalit. Ky festival do të shënonte kulminacionin e përpjekjeve për të thyer rregullat e ngurta të Realizmit Socialist në muzikë dhe kulturë.

Shumica e pjesëmarrësve të këtij festivali u internuan ose u burgosën, ndërkohë që shumë të tjerë u pushuan nga puna. Prezantuesja Edi Luarasi pësoi një kalvar të tërë vuajtjesh, ndërsa bashkëshorti i saj Mihallaq Luarasi, i cili ishte njeri i spikatur i artit të asaj kohe, u burgos pas akuzave politike kundër artit të tij. 

Në shtypin e kohës filloi një valë artikujsh kundër imitimeve moderniste dhe më në fund Plenumi i katërt i Komitetit Qendror të PPSH në vitin 1973 zyrtarizoi censurën, si reagim mbi modernizmin e festivalit. Censura do të pasohej me një goditje të madhe kundrejt artit dhe kulturës dhe më pas do të përfshinte edhe aspektet e tjera të jetës.

Në atë plenum u goditën rëndë zhvillimet e reja të letërsisë, dramës, muzikës, pikturës etj, ku në mënyrë të veçantë u bënë ndëshkime për Fadil Paçramin e Todi Lubonjën. Vetë diktatori Enver Hoxha mbajti një fjalim ku theksoi se shfaqjet e huaja, liberale, borgjeze kishin përfshirë çdo shtëpi komunisti dhe duheshin marrë masa që kjo të ndalohej.

Mbas Pleniumit të 4-t jo vetëm që u ndaluan të gjitha këngët e këtij festivali, por edhe nuk u lejuan të këndojnë më Justina Aliaj, kantautori Françesk Radi, Dorian Nini etj. 

## Lidhje të jashtme 
## Referime