Arti Karoling

parapamje|309px|Kapaku prej fildishi i Codex Aureus të Lorsch-it
**Arti Karoling** është arti i zhvilluar në Perandorinë Franke në periudhën e pak a shumë 120 viteve nga rreth viti 780 deri në vitin 900—gjatë mbretërimit të Karlit të Madh dhe trashëgimtarëve të tij të menjëherëshëm—i konsideruar në mënyrë popullore si Rilindja Karolinge. Arti do të prodhohej nga dhe për rrethin e oborrit dhe një grup të rëndësishëm manastiresh nën patronazhin perandorak; mbijetesa nga jashtë këtij rrethi paraqesin një rënie të konsiderueshme të cilësisë së punimit dhe sofistifikimit të dizajnit. Arti prodhohej në mjaft qendra në atë tani janë Franca, Gjermania, Austria, Italia Veriore dhe Vendet e Ulëta, duke marë ndikime të konsiderueshme, nëpërmjet qendrave misionare kontinentale, nga Arti Insular i Ishujve Britanikë, ashtu si dhe një numër artistësh bizantinë që duket se kanë qenë rezidentë në qendrat karolinge.

Pati për herë të parë një përpjekje të përgjithshme në Evropën Veriore për të përtëritur dhe imituar format dhe stilet e artit klasik mesdhetar, që do të rezultonte në një përzierje të elementeve klasike dhe veriore në një stil madhështor dhe të dinjifikuar, në veçanti duke futur vetëbesim në paraqitjen veriore të figurës njerëzore dhe krijimin e bazës për ngritjen e Artit Romanik dhe në vijim për Artin Gotik në Perëndim. Periudha Karolinge është pjesë e periudhës së Artit Mesjetar, ndonjëherë të quajtur "Para-Romanik". Pas një intervale mjaft kaotik në vijim të Periudhës Karolinge, Dinastia Otoniane do ta rimëkëmbëte artin perandorak nga rreth viti 950, duke ndërtuar dhe zhvilluar më tej stilin Karoling në Artin Otonian.

## Përmbledhje 
parapamje|majtas|408px|Pikturë e përfytyruar e Pallatit të perandorak të Akenit
Duke krijuar një perandori po aq të madhe sa Perandoria Bizantine e kohës dhe duke rivalizuar në përmasa Perandorinë e Rënë Perëndimore, oborri Karoling duhet të ketë qenë i vetëdijshëm se atyre u mungonte një stil artistik për tu krahasuar me to, ose madje Arti Post-Antik (ose "nën-antike" siç e quan atë Ernst Kitzinger) prodhohej akoma në sasi të vogla në Romë dhe pak qendra të tjera në Itali, të cilin Karli i Madh e njohu nga fushatat e tij dhe ku ai do të kurorëzohej si Perandor i Shenjtë Gjermaniko-Romak në Romë në vitin 800.

Si përfaqësus simbolik i Romës ai u përpoq pë një *renovatio* (ripërtëritje) të kulturës dhe studimeve romake në Perëndim, duke iu nevojitur një art i aftë të rrëfente histori dhe të paraqitje figurative me një efektivitet që Arti i Dyndjeve Barbare gjermanike nuk mundëte. Ai dëshironte ta vendoste veten si trashëgimtar të sunduesve të së kaluarës, për të imituar dhe lidhur simbolikisht arritjet artistike të krishtërimit të hershëm dhe Kulturës Bizantine me të vetin.

[parapamje|291px|Ungjilltari i Akenit, fillimi i shekullit të IX, thesari kishtar i Kapelës Palatine të [Karli i Madh|Karlit të Madh, tashmë Katedralja e Akenit, Gjermani]]
Por ishte më shumë sesa një dëshirë e vetëdijshme për të përtërirë Kulturën e Lashtë Romake. Gjatë mbretërimit të Karlit të Madh kontroversiteti i Ikonoklastizmit Bizantin po e ndante Perandorinë Bizantine. Ai do të mbështeste refuzimin këmbëngulës të Kishës Perëndimore për të ndjekur ikonoklastizmin; *Libri Carolini* përcakton pozicionin e rrethit të tij oborrtar, pa dyshim nën drejtimin e tij. Pa pengesa nga një kujtesë kulturore e idhujtarisë mesdhetare pagane, ai do të fuste skulpturën e parë të krishterë monumentale fetare, një preçedent i rëndësishëm për Artin Perëndimor.

parapamje|majtas|345px|Kristali i Lotairit, kristal shkëmbor i gravuar, mesi i shek. IX
Sasi të arsyeshme dorëshkrimesh në miniaturë karolinge dhe skultpura në shkallë të vogël, kryesisht në fildish, kanë mbijetuar, por shumë më pak shembuj të punimit të metaleve, mozaikësh dhe afreskesh dhe veprash të llojeve të tjera. Shumë dorëshkrime në veçanti janë kopje ose ri-interpretime të modeleve të Antikitetit të Vonë ose Bizantine, pothuajse të gjitha tashmë të humbura dhe natyra e ndikimit të modeleve të veçanta mbi veprat individuale karolinge mbetet një temë e vazhdueshme në historinë e artit. Ashtu si dhe këto ndikime, energjia ekstravagante e Artit Insular do t'i shtonte një shije të përcaktuar veprave karolinge, të cilat ndonjëherë përdornin dekorimet e gërshetuara dhe ndiqte më me kujdes lirinë insulare, duke e lejuar dekorimin të përhapej përreth dhe në tekstet e faqeve të dorëshkrimeve.

[parapamje|281px|Pllakatë fildishi, me gjasa nga një kapak libri, [Reims fundi i shek. IX, me dy skena nga jeta e Shën Remigit dhe Pagëzimit të Klodoveut]]
Me fundin e Sundimit Karoling rreth vitit 900, cilësia e lartë e prodhimtarisë artistike do të binte gjerësisht për rreth tre breza në perandori. Nga fundi i shekullit të X me lëvizjen e reformës kluniense dhe një shpirt përtëritje për idenë e perandorisë, pridhimtaria artistike filloi prapë. Stilet e reja Para-Romanike do të shfaqeshin në Gjermani me Artin Otonian të dinastisë pasuese të qëndrueshme, në Angli me Artin e vonë Anglo-Sakson, pasi kërcënimi nga vikingët ishte larguar dhe në Spanjë.

## Dorëshkrimet e iluminuara në miniaturë 
[parapamje|majtas|246px|Sakramentari Drogo,  [850: në nistore e historizuar 'C' përmban Ngjitjen e Krishtit. Teksti është në bojë të artë. (Bibliothèque nationale de France)]]
Veprat më të shumta të mbijetuara të Rilindjes Karolinge janë dorëshkrimet e iluminuara. Një numër dorëshkrimesh luksoze, kryesisht ungjilltarish, kanë mbijetuar, të dekoruara me një numër relativisht të vogël miniaturash faqesh të plota, shpesh duke përfshirë portretet e ungjilltarëve dhe tabela të çmuara kanonesh, duke ndjekur preçedentin e Artit Insular të Britanisë dhe Irlandës. Imazhet narrative dhe veçanërisht ciklet janë më të rralla, por megjithatë ekzistojnë mjaft, kryesisht të Besëlidhjes së Vjetër, veçanërisht Zanafilla; skena nga Besëlidhja e Re gjenden më shpesh në relieve fildishi mbi kapakë.

Do të adoptoheshin nistoret e tejmëdha dhe të dekoruara rëndë të Artit Insular dhe nistore historiate të zhvilluara më tej, me skena të vogla narrative të para për herë të parë rreth fundit të periudhës—në mënyrë të shquar te Sakramentari Drogo. Dorëshkrimeve luksoze u jepej në lidhje argjendarie ose kapakë të pasur me xhevahire vendosur në ar dhe panele fildishi të skalitura, si dhe, si në Artin Insular, ishin sende prestigji të mbajtura në kishë ose në thesare.

parapamje|281px|Faqe e Codex Aureus të Lorsch-it
Një klasë e ndryshme sendesh nga punimet e dorëshkrimeve mbaheshin në biblioteka, ku disa iniciale mund të dekoroheshin dhe tu shtoheshin vizatime me penë në pak vende. Pak nga dorëshkrimet më madhështore perandorake shkruheshin në pergamena të purpurta. Fiziologu i Bernës është një shembull relativisht i rrallë i një dorëshkrimi shekullar tepër të ilustruar me miniatura plotësisht të pikturuara, të vendosura midis këtyre dy klasave dhe ndoshta të prodhuara në bibliotekën private të një individi të rëndësishëm, siç ishte *Terenci i Vatikanit*. Psalteri i Utrehtit, qëndron veçmas si një version biblioteke i ilustruar shumë rëndë i psalmeve, kryer me penë dhe bojë uji, si dhe pothuajse me siguri i kopjuar nga një dorëshkrim më i hershëm.

Vepra të tjera liturgjike ndonjëherë prodhoheshin në dorëshkrime luksoze, siç janë sakramentarët, por asnjë Bibël Karolinge nuk është dekoruar aq rëndë sa shembujt e Antikitektit të Vonë që mbijetojnë në fragmente. Librat e studimeve si veprat teologjike, historike, letrare dhe shkencore nga autorët e lashtë do të kopjoheshin dhe përgjithësisht ilustroheshin vetëm me bojë, nëse ilustroheshin. Kronografia e 354-së ishte një dorëshkrim i vonë romak që duket se u kopjua në Periudhën Karolinge, megjithëse kjo kopje duket se ka humbur në shekullin e XVII.

### Qendrat e iluminimit 
[parapamje|majtas|281px|Ungjilltari i Lorsch-it, [778–820. Shkolla e Oborrit të Karlit të Madh.]]
Dorëshkrimet Karolinge mendohet se prodhoheshin gjerësisht ose tërësisht nga klerikë, në pak punishte përreth Perandorisë Karolinge, secila me stilin e vetë, që do të zhvillohej bazuar në artistët dhe ndikimet e atij vendi dhe kohe të veçantë. Shpesh dorëshkrimet kishin shkrime, jo domosdoshmërisht bashkëkohëse, sipa atyre që i porosisnin ata dhe cilës kishë ose manastir u ishin dhënë për tu punuar, por pak data ose emra dhe vende të atyre që i prodhonin ata jepen. Dorëshkrimet e mbijetuara u janë atribuar dhe shpesh ri-atribuar punishteve nga studjuesit, duke shkaktuar kontroversitete që pasojnë këtë proçes janë shumar gjerësisht.

Punishtja më e hershme ishte Shkolla e Oborrit të Karilit të Madh; pastaj një stil Reimsian, i cili do të bëhej stili më me ndikim në Periudhën Karolinge; Një stil Turonian; një stil Drogonian; dhe në fund një Shkollë e Oborrit të Karl Tullacit. Këto janë qendrat kryesore, por ekzistojnë edhe të tjera, të karakterizuara nga vepra arti të prodhuara aty.

parapamje|379px|Nga Psalteri i Utrehtit, vizatimet lineare energjike të figurinave natyrore të shek. të IX ishin tërësisht të reja dhe do të bëheshin risia më ndikuese e Artit Karoling në periudhën e vonë.
Shkolla e Oborrit të Karlit të Madh (e njohur edhe si **Shkolla e Adës**) prodhoi dorëshkrimet më të hershme, duke përfshirë Ungjilltari i Godeskalkut (781–783); Kodex Aureus i Lorsch-it (i njohur edhe si Ungjilltari i Lorsch-it) (778–820); Ungjilltari i Adës; Ungjilltari i Suasonit; Ungjilltari i Artë Harleian (800-820); dhe Ungjilltari i Kurorëzimit të Vjenës; përgjithësisht njihen dhjetë dorëshkrime në tërësi. Dorëshkrimet e Shkollës së Oborrit ishin të zbukuruar dhe pompozë, përngjasues të fildishëve të shekullit të VI dhe mozaikëve nga Ravena, Itali. Ata ishin dorëshkrimet më të hershëm karolingë dhe do të nisnin një ripërtëritje të klasicizmit romak, por prapë duke ruajtur ndikime të traditave Artit të Dyndjeve (meroving dhe insulare) në paraqitjen e tyre bazike lineare, pa shqetësim për volumin dhe marrëdhëniet hapsinore.

Në fillim të shekullit të IX arkipeshkvi Ebon i Reimsit, në Ovile (afër Reimsit), mblodhi artistë dhe e transformoi Artin Karoling në diçka tërësisht të re. Libri Ungjilltar i Ebonit (816–835) u pikturua me penelata të shkathëta, të freskëta dhe vibrante, duke evokuar një frymëzim dhe energji të panjohur në format klasike mesdhetare. Libra të tjerë të lidhur me Shkollën e Reimsit përfshijnë Psalterin e Utrehtit, i cili ishte me gjasa më i rëndësishmi i të gjithë dorëshkrimeve karolinge dhe *Fizilogu i Bernës*, botimi më i hershëm latin teksteve alegorike të krishtera mbi kafshët. Animimi ekspresiv i Shkollës së Reimsit, në veçanti Psalteri i Utrehtit me vizatimet e tij natyraliste të figurinave me linja ekspresive, do të kishin ndikim mbi Artin Mesjetar Verior për shekujt në vazhdim, në Periudhën Romanike.

[parapamje|majtas|379px|Ungjilltari i Godeskalkut,  [783]]
Një tjetër stil i zhvilluar në manastirin e e Shën Martinit të Tursit, në të cilin Bibla të mëdha ilustroheshin bazuar në ilustrime të biblës nga Antikiteti i Vonë. Do të krijoheshin tre bibla të mëdha turoniane, shembulli i fundit dhe më i mirë, do të krijohej rreth vitit 845/846 për Karl Tullacin, e quajtur Bibla Viviane. Shkolla e Toursit do të ndërpritej nga pushtimi i normanëve në vitin 853, por stili i saj tashmë kishte lënë një shenjë të përhershme mbi qendrat e tjera në Perandorinë Karolinge.

Dioqeza e Metzit ishte një tjetër qendër e Artit Karoling. Midis viteve 850 dhe 855 do të krijohej një sakramentar për peshkop Drogon, duke u quajtur Sakramentari i Drogos. Nistoret e iluminuara me dekorim "historiat" do të ndikonin në Periudhën Romanike, duke qenë një bashkim harmonik i gërmëzimit klasik me skena figurash.

parapamje|291px|Kapak i Ungjilltarit të Drogonit
Në gjysmën e dytë të shekullit të IX, traditat e gjysmës së parë do të vijonin. Një numër biblash të dekoruara në mënyrë të pasur do të prodhoheshin për Karl Tullacin, duke shkrirë format e Antikitetit të Vonë me stilet e zhvilluara në Reims dhe Tours. Qe gjatë kësaj kohe që do të shfaqej një stil Franko-Sakson në Francën Veriore, duke integruar gërshetimet Hiberno-Saksone dhe do të zgjaste përtej stileve Karolinge në shekullin tjetër.

Karl Tullaci, si gjyshi i tij, themeloi gjithashtu një Shkollë të Oborrit. Vendndodhja e tij është e paqartë, por mjaft dorëshkrime i janë atribuar asaj, me Codex Aureus të Shën Emeramit (870), duke qenë i fundit dhe më spektakolari. Ai përmbante elemente turoniane dhe reimsiane, por do të shkrihej me dorëshkrimet më formale të stilit që karakterizonte Shkollën e Oborrit të Karlit të Madh.

Me vdekjen e Karl Tullacit, patronazhi i dorëshkrimeve do të binte, duke sinjalizuar fillimin e fundit, por disa vepra do të vazhdonin për pak kohë. Abacia e Shën Galit do të krijonte Psalterin e Folkardit (872) dhe Psalterin e Artë (883). Ky stil gal ishte unik, por i mungonte niveli i mjeshtrisë teknike të parë në rajonet e tjera.

## Skulptura dhe punimi i metaleve 
parapamje|majtas|291px|Kapak i veshur me xhevahire i Codex Aureus të Shën Emeramit, 870
Dorëshkrimet luksoze karolinge mendoheshin të kishin lidhje argjendarie—kapakë të zbukuruar me metale të çmuara të mbushur me xhevahire përreth paneve qendrore të skalitur prej fildishi—ndonjëherë këto dhuroheshin disa kohë pasi vetë dorëshkrimi prodhohej. Vetëm pak kapakë të tillë kanë mbijetuar të plotë, por shumë prej paneleve prej fildishi mbijetojnë të shkëputur, ku kapakët janë copëtuar për materialet e tyre. Subjektet shpesh ishin skena narrative fetare në sekcione vertikale, të rrjedhura gjerësisht nga piktura dhe gdhendje të Antikitetit të Vonë, siç ishin ato me më shumë imazhe hieratike të rrjedhur nga diptikët konsullarë dhe arte të tjera perandorake, si kapaku ballor dhe i mbrapëm i Ungjilltarit të Lorsch-it, i cili adapton një trium perandorak të shekullit të VI për triumfin e Krishtit dhe Virgjëreshës.

Shembuj të rëndësishëm karolingë të punimeve të argjendarisë poërfshijnë kapakun e sipërm të Ungjilltarit të Lindaut; kapakun e Codex Aureus të Shën Emeramit, i cili mund të datohet saktësisht në vitin 870, është me gjasa një prodhim i të njëtës punishte, megjithëse janë stile të ndryshme. Kjo punishte është e lidhur me perandorine e shenjtë gjermaniko-romak Karli II (Tullaci) dhe shpesh quhet "Shkolla e Pallatit të tij". Vendndodhja e saj (nëse ka pasur një të tillë të ngulitur) mbetet e paqartë dhe shumë e diskutuar, por një mundësi kryesore është Abacia e Shën Denisit jashtë Parisit. *Arnulf Ciborium* (një ciborium arkitekturor miniaturë në vend të enës për të ftuarit), tani në Rezidencën e Mynihut, është vepra e tretë e rëndësishme në grup; të tre kanë figura të përkryera në reliev në ar *repoussé*. Një tjetër vepër e lidhur me punishten është korniza e një pjate antike serpentini në Luvër. Studjuesit e fundit priren ti grupojnë Ungjilltarin e Lindaut dhe Arnulf Ciborium në marrëdhënie të ngushta me njëra-tjetrën, sesa Codex Aureus me të dyja.

parapamje|347px|Pjata prej serpentini, fundi nga shek. I, buzët nga gjysma e dytë e shek. IX
Karli i Madh e përtëriti derdhjen në shkallë të madhe në bronz, kur krijoi një fonderi në Aken, e cal derdhi dyert e kapelës së tij palatine, në përngjasim me dizajnet romake. Kapela kishte një kryqëzim në përmasa njerëzore, tashmë të humbur, me figurën e Krishtit në ar, vepra e parë e njohur e këtij lloji, e cila do të bëhej një veçori shumë e rëndësishme e Artit Kishtar Mesjetar. Me gjasa një figurë druri ishte praruar mekanikisht, si me Madonën e Artë Otoniane të Esenit.

Një nga shembujt më të rafinuar të punimeve të Argjendarisë Karolinge është Altari i Artë (824–859), një *paliotto* apo antependium, në Bazilikën e Sant'Ambrogio-s në Milano. Katër faqet e altarit janë dekoruar me imazhe prej ari dhe argjendi në teknikën *repoussé*, të kornizuara nga borde filigrani, gurë të çmuar dhe smalt.

Kristali i Lotairit, i mesit të shekullit të IX, është një nga grupet më të mëdha të rreth 20 pjesëve të gravuara prej kristalesh shkëmbore që mbijetojnë; kjo paraqet figura të shumta në mjaft skena që paraqesin subjeke të pazakonta të historisë së Suzanës.

## Mozaikë dhe afreske 
[parapamje|majtas|381px|Skena jeta e shenjtorëve,  [825, Kisha e Shën Benediktit, Mals, Tiroli Jugor, Itali]]
Burimet dëshmojnë për shumësinë e pikturave murale të para në kisha dhe pallate, shumica e të cilave nuk kanë mbijetuar. Rregjistrime të mbishkrimeve tregojnë se tema e subjektit të tyre ishte kryesisht fetare.

Mozaikët e vendosur në Kapelën Palatine të Karlit të Madh tregonin Krishtin e fronëzuar të adhuruar nga simbolet e ungjilltarëve dhe Njëzet e katër pleqtë e Apokalipsit. Ky mozaik nuk mbijeton më, por një mbetet një i tillë i mbi-restauruar në absidën e oratorit në Germigny-des-Prés (806), i cili tregon Arkën e Besëlidhjes së adhuruar nga engjëjt, të zbuluar në vitin 1820 nën një shtresë suvaje.

[parapamje|381px|Mozaik i Arkës së Besëlidhjes, Germigny-des-Prés,  [806, por i restauruar. Subjekti duke se mbështetet nga bibla judaike të iluminuara dhe lidhet me Libri Carolini, me gjasa i shkruar nga Theodulfi, ku Arka përmendet si miratim hyjnor i imazheve të shenjta.]]
Vila me të cilën oratori ishte bashkangjitur i përkiste në bashkëpunëtri kyç të Karlit të Madh, peshkop Theodulfit të Orlinsit. Ajo do të shkatërrohej më vonë në atë shekull, por kishte afreske të Shtatë Arteve Liberale, Katër Stinët dhe *Mappa Mundi*. Nga burimet e shkruara dimë për afreske të tjera në kisha dhe pallate, pothuajse tërësisht të zhdukura. Pallati i Karlit të Madh në Aken përmbante piktura murale të Arteve Liberale, ashtu si dhe skena narrative nga lufta e tij në Spanjë. Pallati i Ludvigut të Përkushtuar në Ingelhajm përmbante imazhe historike nga lashtësia deri në kohën e Karlit të Madh, ndërsa kisha e pallatit përmbante skena tipologjike të Besëlidhjeve të Vjetër dhe të Re, të vendosura përkundrejtë njëra-tjetrës.

Piktura fragmentare kanë mbijetuar në Auxerre, Koblenc, Lorsch, Këln, Fulda, Korvej, Trir, Myshtair, Mals, Naturns, Cividale del Friuli, Bresha dhe Milano.

## Spolia 
[parapamje|majtas|354px|Torhalle e Lorsch-it, ndërtuar [900)]]
*Spolia* është termi latin për "plaçkitjet" dhe përdoret për t’iu referuar përvetësimit të veprave monumentale ose vepra të tjera për tu përdorurime të reja ose vende të tjera. Dimë se shumë mermere dhe kolona u sollën nga Roma drejtë veriut përgjatë kësaj periudhe.

[parapamje|281px|Afreske të degraduara karolinge nga viti [850 në kriptën e Abacisë së Saint-Germain, Auxerre]]
Ndoshta shembulli më i famshëm i spolia karolinge është rrëfimi i një shatoreje kalëruese. Në Romë, Karli i Madh kishte parë Shtatoren Kalëruese të Mark Aurelit në Pallatin Lateran. Ishte shtatorja e vetme e mbijetuar e një perandori romak jo të krishter, pasi mendohej gabimisht, në atë kohë, se ishte ajo e Kostandinit dhe kështu kishte miratim të gjerë—Karli i Madh solli një shtatore kalëruese nga Ravena, atëherë besohej se ishte ajo e Teodorikut të Madh, në Aken, për tu krahasuar me shtatoren e "Kostandinit" në Romë.

Gurët e çmuar të lashtë të skalitur do të ripërdoreshin në situata të ndryshme, pa shumë konsideratë rreth ikonografisë së tyre origjinale.

## Shiko gjithashtu 
* Arti Mesjetar
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arti paleokristian
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti Ravenas
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti Romanik
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arkitektura Romanike
* Arti Ravenas
* Arti Gotik
* Arkitektura Gotike
* Arkitektura shekullare dhe shtëpiake Romanike
* Arti Bizantin
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Arkitektura Bizantine
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arkitektura Romanike Portugeze
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Arkitektura Romanike Franceze
* Bizhuteritë e lashta romake
* Romaniku Spanjoll
* Arkitektura Mesjetare
* Miniatura Karolinge
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Argjendaria Karolinge
* Arti Anglo-Sakson
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Romanike në Itali
* Arkitektura Visigote
* Romaniku Pizan
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Romanike në Spanjë
* Arti Longobard
* Arkitektura Cistercense
* Arkitektura Longobarde
* Arkitektura e Hershme Gotike
* Skulptura Longobarde
* Gotiku i Lartë
* Piktura Longobarde
* Gotiku Klasik
* Argjendaria Longobarde
* Arkitektura Gotike Franceze
* Romaniku i Parë
* Miniatura Merovinge
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Arkitektura shekullare dhe shtëpiake Gotike
* Gjermanikët
* Rayonnant
* Flamboyant
* Gotiku Perpendikular
* Lista e mbretërve frankë
* Gotiku Brabantin
* Gotët
* Sondergotiku
* Visigotët
* Gotiku Balltik
* Ostrogotët
* Gotiku Ndërkombëtar
* Vandalët
* Romano-Gotiku
* Teutonët
* Arkitektura Normane
* Arti romak
* Kultura Normano-Arabo-Bizantine
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arti Gotik në Milano
* Arti Arkaik Romak
* Arkitektura Gotike Veneciane
* Arti Romak Plebe
* Arkitektura Gotike Italiane
* Burgus
* Arti i Gotikut Ndërkombëtar në Itali
* Cannaba
* Arkitektura Gotike Angleze
* Castellum
* Arkitektura Gotike Spanjolle
* Castra
* Arkitektura Gotike Izabeline
* Domus
* Gotiku Katalan
* Kolonia Romake
* Gotiku Levantin
* Kopshtet romake
* Gotiku Valencian
* Kultura e Romës së lashtë
* Arkitektura Gotike Portugeze
* Masakra e Latinëve
* Perandoria Karolinge
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Shtëpia Romake
* Dinastia Karolinge
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Goto-grekët
* Arkitektura Asturiane
* Portretizimi Romak
* Arkitektura Karolinge
* Arkitektura Romake
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Romanizimi (kulturor)
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Romanitas
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Varangianët
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Karli i Madh
* Bota Greko-Romake
* Longobardët
* Llaçi romak
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak

## Citime fundore 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* "Carolingian art". In *Encyclopædia Britannica* Online
* Ross, Nancy, *Carolingian Art *, Smarthistory