Jari

e një gjenerali samurai, duke mbajtur një jari në dorën e tij të djathtë]]
**Jari** () është termi për një teh japonez të prodhuar tradicionalisht (*nihonto*) në formën e një shtize, ose më saktë, shtizës me kokë të drejtë. Arti ushtarak i ushtrimit të jarit quhet sōxhutsu.

## Historia
parapamje|majtas|254px|Tre *su* jari të montuara në *koshirae*, duke përfshirë një me një kryqëzim asimetrik (*hadome*)
Jari i hershëm besohet të ketë rrjedhur prej shtizave kineze. Këto *hoko jari* mendohet se i përkasin periudhës Nara (710–794). Ndërsa ata ishin të pranishëm në historinë e hershme të Japonisë, termi *jari* u shfaq për herë të parë në burime të shkruara në vitin 1334 dhe ky lloj shtize nuk u bë e njohur deri në fund të shekullit të XV-të. Lufta origjinale e bushit nuk ishte një gjë për të zakonshmit; ishte një luftë e ritualizuar zakonisht midis dy luftëtarëve që do të sfidonin njeri-tjetrin përmes harkut të kuajve. Sidoqoftë, pushtimet Mongole në tentativë të Japonisë në vitet 1274 dhe 1281, i ndryshuan armët dhe luftën japoneze. Mongolët punësuan këmbësorë kinezë dhe koreanë që mbanin shtiza të gjata dhe luftuan në formacione të ngushta. Ata lëvizën në njësi të mëdha për të ndaluar kalorësinë. Armët pole (përfshirë naginata dhe jari) kishin përdorim shumë më të madh ushtarak sesa shpatat, për shkak të arritjes së tyre dukshëm më të gjatë, peshës më të lehtë për gjatësi njësi (megjithëse në përgjithësi një armë shkopi do të ishte mjaft e rëndë), dhe aftësia e tyre e madhe shpuese. Shpatat në një situatë të plotë beteje u zhvendosën në statusin e urgjencës anësore nga Periudhat Heian gjatë Periudhës Muromaçi. Rreth gjysmës së fundit të shekullit të XVI-të, ashigarut duke mbajtur shtizë (*nagae jari*) me gjatësi 4.5 - 6.5 m u bënë forcat kryesore në ushtri. Ata formuan rreshta, të kombinuara me ushtarë që mbanin armë zjarri (tanegashima) dhe shtiza të shkurtra. Shtizëmbajtësit formuan një linjë dy ose tre rreshta dhe u trajnuan për të lëvizur pikat e tyre në unison nën komandë.

*Jari* përfundimisht u bë më popullor se harku i gjatë si armë për samurait, dhe trupat e këmbësorisë (*ashigaru*) ndoqën kostumin dhe i përdorën ato gjerësisht. Me ardhjen e Periudhës Edo, *jari* kishte rënë në mospërdorim. Theksim më i madh u vu në luftime në shkallë të vogël, të lagjeve të ngushta, kështu që lehtësia e shpatave çoi në mbizotërimin e tyre, dhe armët pole dhe harku humbën vlerën e tyre praktike. Gjatë Periudhës paqësore Edo, *jarit* prodhoheshin ende (ndonjëherë edhe nga shpata të njohura), megjithëse ato ekzistonin kryesisht si një armë ceremoniale ose si armë policie.

## Përshkrimi
Jari karakterizohej nga një teh i drejtë dhe u bënë ishin bërë nga i njëjti çelik (*tamahagane*) me të cilin farkëtuan shpatat tradicionale japoneze dhe kokat e shigjetave dhe ishin shumë të qëndrueshme. Gjatë historisë u prodhuan shumë variacione të tehut të jarit të drejtë, shpesh me zgjatje në një teh qendror. Llojet e jarit shpesh kishin një skaj (*nakago*) jashtëzakonisht të gjatë; në mënyrë tipike do të ishte më e gjatë se pjesa e mprehur e tehut. Skaji shtrihet në një pjesë të re të forcuar të dorezës (*taçiuçi* ose *taçiuke*) duke rezultuar në një bosht shumë të ngurtë duke e bërë gati të pamundur që thika të bie ose të shkëputet.

Boshti (*nagaje* ose *ebu*) erdhi në shumë gjatësi, gjerësi dhe forma të ndryshme; të bëra prej druri të ngurtë dhe të mbuluar në shirita me llak bambuje, këto erdhën në seksion kryq ovale, të rrumbullakët ose poligonalë. Këto, nga ana e tyre shpesh ishin të mbështjella me unaza metalike ose tela (*dogane*), dhe bashkangjitur me një pompë metalike (*ishizuki*) në skajin e mbrapëm. Boshtet e jarit shpesh dekoroheshin me shtresa prej metali ose materialesh gjysëm të çmuar, si kunjat prej bronzi, llaku, ose thekon e perlave. Një këllëf (*saja*) ishte gjithashtu pjesë e një jari të plotë.

## Shiko edhe
* Shpata japoneze
* Naginata
* Kusanagi no Tsurugi
* Shikomizue
* Daisho
* Katana (shpatë japoneze)
* Tanto
* Odaçi
* Kultura e Japonisë
* Samurai
* Periudha Heian
* Periudha Kamakura
* Periudha Sengoku
* Periudha Edo

## Referime