Suliotët

parapamje|Sulioti në Korfuz, nga Louis Dupré
**Suljotët** ose **Sulotët** (greqisht: Σουλιώτες *Souliótes*) ka qenë  një komunitet shqipfolës ortodoks nga krahina e Sulit, sot në Epir, Greqi, i cili  ishte dhe  mbetet  shumë i njohur dhe që hyri në një konflikt edhe me osmanet në rastin konkret me Pashallëkun e Janinës që drejtohej në atë kohë nga Ali Pasha. Pas humbjes së tyre në vitin 1803, suliotët ishin të detyruar të shpërnguleshin në drejtim të Greqisë, dhe shumë prej tyrë luajtën një rol të dorës së parë në Luftën greke të Pavarësisë duke filluar që nga 1821, ku u dalluan me udhëheqës të shquar si Marko Boçari dhe Kiço Xhavella.

Suliotët në fillim flisnin një nëndialekt të dialektit çam dhe me kohë u bënë përdorues të dy gjuhëve greke dhe shqipe. Pas asimilimit të tyre, një ndryshim i gjuhës në drejtim të greqishtes ndodhi, ndërsa dialekti çam i Sulit u zhduk.

## Gjeografia dhe demografia 
parapamje|Harta e Sulit, nga William Martin Leake (1835)

Origjina e fjalës Suli është e pasigurt dhe një shumëllojshmëri e mendimeve të dijetarëve dhe të tjerëve ekzistojnë për etimologjinë e fjalës. Në tekstin më të hershme historike për Sulin, shkruar nga Kristofor Perevos në 1803, një traditë gojore të lokaleve është incizuar. Sipas kësaj, kolonët e parë të Sulit ishin barinj të cilët kishin ardhur nga një fshat i quajtur Kardhiq (i Paramithisë) duke u përpjekur për të shmangur shtypjen osmane. Një mysliman i caktuar ("turk" në tekstin) me emrin *Suli*, u përpoq ti dëbojë Suliotët të parë nga atje, por ato rezistuan me armë. Në betejën Suliotët e vranë Sulin dhe që atëherë rajoni u quajt Suli.

Duke analizuar toponimet e rajonit Suli, dijetari Arbëresh (Arvanite) Petro Furiqi thotë se shumë nga emrat gjeografikë dhe fshatrave lokale Suliote rrjedhin nga gjuha shqipe. Për shembull: *Qafa*, *Vira* ose *Bira*, *Breku i vetetimesë* (*Bregu i vetëtimës*), *Gura*, *Dhembes* (*Dhëmbës*), *Kungji*, *Murga* e *Fereza* (*Fiereza*). Si ashtu, Furiqi thotë se *Sul* me prapashtesën *i*, është fjalë shqiptare dhe rrjedh nga fjala shqipe *shul*, qe do të thotë trung i drurit a lisit apo në instancën e fundit shtyllë. Kështu edhe akademiku dhe politikani greke Jorgo Babinjoti, jep shënime se *Sul* rrjedh nga fjala shqiptare *s(h)uli*, e cila fjalë kur transpozohet mbi terren malor që do të thotë është majë malore e mprehtë. Kurse, historiani greke Konstantinos Pantazis dhe grekët e tjera si poeti Andreas Kalvos thonë se rajoni i Sulit ishte emëruar ose ka lidhje me një fis i vjetër greke quajtur *Σελλοί/Selloí*, që jetonin në Epir i lashtë.

Suli ishte një komunitet malor i banuar nga njerëz të cilët nuk dëshirojnë të jetojnë nën sundimin osman. Në kohë të gjatë, emigrantë nga vende të tjera, të tërhequra nga privilegjet e autonomisë në Sul, u asimiluan dhe u emëruan gjithashtu si Suliote. Luftëtarët Suliote shqipfolës sunduan dhe i mbronin fshatarët greqishtfolës (në lindje dhe veri të Sulit) ortodokse të cilët punonin tokën Suliote (po jashtë dhe afër Sulit) dhe fshatarët shqipfolës (në perëndim, jug, dhe juglindje të Sulit) që dalloheshin nga emri i fshatit në të cilin ata banonin. Fisi, klasa sociale dhe emërtim territoriale kishte rëndësi si feja ortodokse.

Në vitin 1730, krahina Suli nuk kishte më shumë se 200 burra që mbanin armë. Banorët e fshatrave përreth iknin në male për të shmangur sundimin Osmane dhe në këtë mënyrë popullsia e Sulit u rrit. Para luftës përfundimtare me Ali Pashë Tepelenën, familjet kryesore qe jetonin në Sul ishin:

**Zervatë* (**Zerva**), nga Zervë, një fshat shqipfolës ortodokse i krahinës Llaka e Sulit. Nga kjo familje kishte tre vëllezër, nga të cilët njëri u bë musliman dhe u vendos në fshatin Karbunarë i Çamërisë, një tjetër vëlla u vendos në Lefka, Korfuz ku ka një familje të Zervatëve dhe i treti vëlla emigroi në Suli. Pas luftërat Suliote, një oxhak e familjes Zerva nga Suli shkoi për të jetuar në qytetin Nartë. Nga kjo familje vjen Napoleon Zerva, i cili me forcat e tij EDES i pastruar etnikisht shqiptarët myslimanë nga Çamëria gjatë Luftës së Dytë Botërore. 
**Boçarenjtë* (**Boçari**), nga Draganj (sot: *Αμπελιά/Ambeliá*), një fshat shqipfolës ortodokse në jug të qytezës Paramithi. 
**Dhrakatë* (**Dhrako**), nga Martinë, një fshat i krahinës Llamar në Qarkun i Prevezës e sotme, që më vonë u bë i pabanuar në fund të shekullit 19.
**Buzbejtë* (**Buzbu**), nga fshatrat vllehe të malit Pind.
**Dangliatë* (**Dangli**), nga Kanallaq, një fshat shqipfolës ortodokse i krahinës Frar, pranë Prevezës.
**Xhavellasit* (**Xhavella**), origjina e panjohur.
**Vashatë* (**Vasho**), origjina e panjohur.

Në kohët e hershme moderne, popullsia e Sulit ishte rreth 12.000 njerëz. Pas dëbimit të tyre, popullsia e rajonit është ulur ndjeshëm. Në regjistrimin greke e fundit të vitit 2001, popullsia e komunitetit ishte 748. Selia e komunitetit sot është Samonivë, i vetmi fshat Suliote që u ripopulluar me njerëz pas luftërave Suliote. Qendra i Sulit përbëheshe nga katër fshatra përkatësisht: **Sul** (e njohur edhe si *Kakosuli* ose Suli i shkretë në shkrimët greke dhe më pas edhe të perëndimit), **Qafë**, **Navarik** dhe **Samonivë**, të cilat besohet se janë themeluar disa kohë rreth shekullit të 16. Më vonë, popullsia Suliote në rritje, ka krijuar shtatë fshatra të reja: Cekurat, Alpohor, Palokatund ose Palohor (i Boçarit), Gjonallë, Perihat, Vilë dhe Kondat.

**Në të katër fshatra origjinale që e bënin komunitetin të Sulit, fshatrat dhe familjet që banonin atje ishin:**

'*Në fshatin *Sul*, jetonin katërqind e pesëdhjetë familje. Nga këto, fisët kryesore të fshatit ishin:**

Boçari, Buzbu, Buxha, Daçuli, Dangli, Dhrako, Kallojeri, Karabini, Kaskari, Kuconika, Llavidha, Mallama, Manxhi, Mati, Shahini, Shei, Toda, Tora ose Dora, Thanasi, Vasho, Xhavella dhe Zharba. 
parapamje|Fshati Qafë.

**Në fshatin *Qafë*, jetonin nëntëdhjetë familje dhe katër fise:**

Foto, Nika, Pandazi dhe Zerva.

**Në fshatin *Navarik*, gjashtëdhjetë e pesë familje dhe tri fise:**

Bufi, Salatari dhe Xhorra.

**Në fshatin *Samonivë*, pesëdhjetë familje dhe tri fise:*'

Beka, Ika dhe Daliani. Mbas popullsia të katër fshatrave u dëbuan nga Ali Pasha, vetëm fshati Samoniva ishte ripopulluar nga familja Toka nga e cila të gjithë fshatarë rrjedhin nga ato.

## Historia 
Rreth vitin 1600, thuhet se Suliotët kanë emigruar nga fusha e Çamërisë në malet e Murgës, ku një konfederatë e përgjithshmë krijuan një front e bashkuar kundër osmanëve. Autori greke Athanas Guda thotë se kolonët origjinale shqiptarë ishin të mbeturat e luftëtarëve së Skënderbeut, të cilat ardhën në Epir pas vdekjes e ti dhe sundimin osman, ku kur Kristofor Perevos thotë (si dëgjua nga pleqtë Suliote), është ndhodhur mes viteve 1500 dhe 1600.

### Konfederata Suliote 
Suliotët themeluan një konfederatë autonom që dominuan një numër të madh e fshatrave fqinje në zonat e thella malore të Epirit, ku sfiduan me sukses sundimin osmane. Në kulmin e pushtetit të tyre, në gjysmën e dytë të shekullit 18, shteti Suliot vlerësohet të ketë përbërë deri 12.000 banorë, në rreth 60 fshatra.

[parapamje|left|Një pikturë e [Sulit.]]
[parapamje|200px|left|*Gratë Suliote*. Pikturë romantike nga [Ary Scheffer (1795-1858), që tregon vetëvrasjen heroike të grave Suliote e njohur si: Vallja e Zallongut gjatë luftërave Suliote (1827, Vaj në kanavacë, Muzeu i Luvrit, Paris, Francë).]]

### Luftërat 
Forcat osmanë u përpoq disa herë për të pushtuar territoret e konfederatës Suliote. Konfliktet e para mes Suliotët dhe osmanëve datojnë nga 1635, nëse jo më herët. Në vitin 1721, Haxhi Ahmeti, pasha i Janinës, pas refuzimit të propozimit të tij për dorëzim e Suliotëve e rrethoj Sulin dhe ai humbi ushtrinë prej 8000 burra, pas një kundërsulm surprizë gjatë natës nga Suliotët. Në vitin 1731, sipas të tjerëve në 1732, me nxitjen e venedikasve u ngritën Suliotët dhe fshatarët të Margëlliçit. Haxhi Ahmeti morri urdhra nga sulltani si ashtu dhe bejlerët dhe agallarët të rajonit për të mposhtur Suliotët pastaj pasoi fushata të ndryshme, pa rezultate të konsiderueshme. Në vitin 1754 edhe Mustafa Pasha, pashai i ri të Janinës humbi ushtrinë e tij nga forcat Suliote. Në vitet në vijim, shqiptari Mustafa Koka erdhi me 4000 ushtarë dhe Beqir Pasha me 5000. Në fund, të dy dështuan për të mundur Suliotët.

Në vitin 1759, Dost Beu, komandant i Delvinës, u mund nga Suliotët, dhe Mahmut Aga i Margëlliçit, vojvodë (guvernatori) i Nartës, pësoi të njëjtin fat në 1762, afër rajonit Llaka e Lelovës. Këta refugjatë u larguan në qytetin Nartë qe formuan shumicën e popullsisë muslimane atje deri në vitin 1878. Pas këto ngjarje në vitin 1772, Sulejman Çapari sulmuan Suliotët me ushtrinë e tij numëruar 8,000 deri 9,000 burra. Suliotët në vitet më parë kishin marrë një emisar rus dhe municion që kulmoi në kryengritje e Orllovit, në mesin e disa popujve ortodoksë në rajon. Këto ushtarë Çame ishin ngritur më parë gjatë revoltës Orllov që vetë Çapari e shtypi në Peloponez. Gjithashtu me strategët ruse në krah të tyre, Suliotët ishin në gjendje ti bënin armikëve papritmëri, kurth dhe të sulmojnë forcat dhe kapën shumë rob luftës. Këto më vonë u shkëmbyen për shpërblim nga Janina ose sigurimet nga Stambolli për pavaresinë e Sulit. Fushatat që ai nisi kundër disa popull ishte për të krijuar një shtet të centralizuar me rendin dhe ligjin që Suliotët ishin një pengesë për atë qëllim. Udhëtari anglisht Charles Robert Cockerell në vitin 1814, e reflektoj këtë mendim kur ai përshkroi Suliotët të jenë "asgjë, por vetëm si grabitësë dhe piratë edhe flama e vendit". Konfliktet ushtarake u bënë më të forta dhe të dhunshme, pjesërisht për shkak të luftës ruso-turke (1787-1792). Ballafaqimi i parë të Aliut me Suliotë ka ndodhur në vitin 1788. Gjatë kësaj kohe, Perandoresha Katerina e Madhe e Rusisë i dërgoi Suliotëve një emisar në shtator 1789 me emrin Luis Sotiri, që me detyrë të shtyjë Suliotët të bëjnë një kryengritje që të ridrejtojn forcat osmane nga teatri kryesor i luftës. Pra, mars 1789 krerët në mesin e tyre: Jorgj Boçari, Llambro Xhavella, Vejko Zharba, Nikolla Zerva, Dhimo Dhrako etj deklaruan me shkrim perandoreshes ruse, pranë emisarit ruse, që Suliotët ishin e gatshme për të luftuar kundër Perandorisë Osmane. Pas dëgjimit të këtyre ngjarjeve, Ali Pasha menjëherë organizoi fushatën e tij të parë kundër Suliotët.

#### Fushata e parë – 1789 
Kështu, në pranverë të vitit 1789, Ali Pasha marshoi me 10,000 ushtarë shqiptarë drejt Sulit. Pas dështimit për të marrë Sulin, fushata përfundoi papritmas në korrik dhe sipas të dhënave të fundit të zbuluara (dokumentet nga asaj periudhe), Ali përfundoi një marrëveshje me Suliotët. Ali ndërmori për të paguar rrogët e këtyre krerët Suliote, në mënyrë që të ketë siguri në rajon dhe duke marrë si garanci pesë fëmijë (pengjet) nga familjet e krerët.

#### Fushata e dytë – 1792 
Në vitin 1792 me fundin e Luftës Ruso-Turke, përfunduar me Traktatin e Jasit midis Rusisë dhe Perandorisë Osmane, Ali Pasha për të konsoliduar një shtet të plotë e mirëqeverisur u përpoq me fushatën e dytë kundër Suliotët me 10.000 ushtarë shqiptarë. Para këtyre ngjarjeve, Ali pyeti Suliotët të jenë kundër Pashajt i Gjirokastrës.  Pa besuar Aliun, Suliotët dërguan vetëm 70 njerëz, të udhëhequr nga Llambro Xhavella. Të gjithë u kapën nga ushtarët të Aliut. Por një Suliot iku dhe solli lajmet në Sul. I pavetëdijshëm, Aliu besonte se Suli do dorëzohet shpejt, por takoj rezistencë. Burgosur, Llambro Xhavella arriti të bind Aliun që vetëm ai mund ti bindë Suliotët të dorëzohen. Duke lënë birin e tij Foton si peng, Llambro Xhavella e udhëhoq rezistencën luftarake. Suliotët luftuan jashtë një mësymje pas tjetrit nga osmanët. 16 Suliotët udhëhequr nga nipi i Llambros, Kiço Xhavella, vdiq duke mbrojtur deri në fund kullën e parë e cila ishte hyrje të Qafës. Në momentin kritik të betejës, afër 300 gra hynë në betejën - udhëhequr nga gruaja e Llambros, Mosko Xhavella. Shumë nga ushtarët të Aliut ikën, afër 3 mijë burra u vranë dhe ishin të plagosur. 80 burra Suliote u vranë dhe afër 160 ishin të plagosur. Perevos shkruan se vetëm një e treta e ushtarëve të Aliut, i cili mori pjesë në fushatë, u kthyen në Janinë. Llambro Xhavella vdiq nga plagët e marra gjatë betejës, dhe djali i tij Foto Xhavella, u bë kreu të fisit Xhavella dhe që e kishte bashkë komandën e Sulit me fisin e Boçarit. Piktor italian Ludovico Lipparini ka portretizuar vdekjen e Llambros në fushën e betejës të vitit 1792. Historiani moderne britanik Douglas Dakin gjithashtu konsideron 1792, viti i vdekjes e Llambros. Por sipas disa burimeve, Llambrua vdiq 3 vjet më vonë në 1795 dhe gruaja e tij Moskua e udhëhoq fisin deri sa djali i tyre Fotua ishte moshë e duhur që të jetë kreu i fisit.

#### Fushata e tretë – 1803 (kapitullimi i Sulit)
Fushata e tretë të Ali Pashës kundër Suliotët në të vërtetë filloi së vitit 1800. Ndërkohë në vijim, këto kushtet gjeo politike ishin formuar:  Venedikasit ishin larguar nga ishujt e Jonit dhe vendi i tyre ishte marrë nga francezët në 1797. Por pas katastrofës pësuar në betejën e Abukirit në 1798 (Egjipt), Ali Pasha filloi te bëhet dominues e rajonit. Pra, në mënyrë për të parandaluar depërtojë aspiratat e ushtrisë angleze për të zënë Pashallëkun i Janinës, Aliu morri pjesë në fushatën kundër Pashajt separatist i Vidinit Pashvanoglu, (1798), me dyfishin e ushtrisë që Sulltani kishte kërkuar, që dha një prestigj të ri Perandorisë Osmane. Gjithashtu në 1803, Sulltani i kërkoi Ali Pashës menjëherë një rrethim e planifikuar të Sulit, pas dëgjimit që Suliotët kishin prokuruar furnizime të konsiderueshme e municionit nga anijet franceze. Suliotët i morrën të gjitha furnizimet e tyre nga Parga dhe gjithashtu fituan mbështetje nga Evropa. Rusia dhe Franca i dhanë armë dhe municione atyre. Për fuqitë evropiane, Suliotët janë parë si një instrument për të dobësuar Perandorinë Osmane.

Pra, Ali Pasha e filloi fushatën në Epir në vitin 1800 dhe i zuri vendbanimet bregdetare: Butrint, Gumenicë, Prevezë dhe Vonica (ish trojet veneciane që u bënë nën sundimi franceze), e cila forcuar pozitën e tij duke siguruar kontrollin e rajonit, dhe izolimi i Sulit nga trojet miqësore. Ali Pasha u vendos të organizojë fushatën e tretë kundër Suliotët. Aliu tha se ai ishte përgatitur me një fushatë kundër ishullit Lefkada, afër bregdetit në një distancë prej qindra metra, me 15.000 ushtarë. Kur Britania u bë aleatë me Perandorinë Osmane për të forcuar forcat e tyre kundër Napoleonit, furnizimet të armës dhe municionet u ndërprenë. Pa mbështetje nga jashtë dhe të lodhur nga vitet e rrethimit, uniteti i familjeve Suliote filloi të ndahet. Familja Boçari për arsye politike e lanë Sulin. Për shembull Jorgj Boçari, udhëheqësi e moshuar të cilët me 70 anëtarë Boçarenjtë zhvilluan bisedime me Ali Pashën, tha se pa atë Suli nuk mund të durojë një rrethim për më shumë se 30 ditë. Por më 2 qershor 1800, Ali sulmoi Sulin dhe në krahasim me fushatat e mëparshme, ai takoi e më shumë rezistencë. Pas 4 muaj, Aliu, duke kujtuar fjalët të Jorgj Boçarit, tha se por nuk dorëzohet Suli e tij menjëherë, ajo do digjet gjallë. Jorgji pastaj mori helm për të shmangur zemërimin e Aliut dhe vdiq. Aliu, duke dështuar ta marrë Suli me forcë, vazhdoi me një bllokadë. Uria u bë armiku më i keq i Suliotët. Megjithatë, duke bërë një mësymje të dëshpëruar gjatë natës, 500 burra dhe 170 gra erdhën në Pargë dhe ata ngarkuan çdo thes me ushqim dhe u drejtuan për në Sul. Shqiptarët myslimanë pritë ata, por Suliotët nxituan përsëri dhe u ndihmuan nga njëqind Suliote të tjerë, që operacioni të furnizoi me ushqim Sulin ishte përfunduar me siguri.  Rrethimi i Sulit zgjati 18 muaj. Gjatë kësaj kohe, sipas Perevos, mbrojtësit Suliote humbën jo më shumë se 100 luftëtarë, ndërsa forcat osmane u humbën 3.800 burra. Ali Pasha bëri një sërë ofertash për dorëzimin i Sulit:

*1. Ndërprerjen e bllokadës të Sulit.
*2. Një subvencion vjetor osmane për Suliotët.
*3. Ndërprerjen e bastisjeve nga Suliotët në rajon.

Suliotët ranë në dakord dhe dërguan, sipas kërkesës së Aliut, 24 pengj, një prej secilit nga familjeve kryesore. Pengjet u hodhën në burg dhe Aliu deklaroi se Suliotët por nuk u dorëzohen, ai do ti vrasë pengjet. Suliotët thanë se ata nuk dorëzohen. Aliu nuk morri përgjigjen e dëshiruar dhe propozoi sërish:

*1. Paraja, 1 milion qindarkë osmane.
*2. Për suliotët ta lënë Sulin dhe të zhvendosen ku ata duan.

Përgjigja ishte se ata e duanin atdheun e tyre të ëmbël në vend të paret e tij, dhe se liria nuk është në shitje, edhe për të gjitha thesaret e tokës. Suliotët ishin e gatshëm të vdesin për e fundit të popullit e tyre. Suliotët u mblodhën në kishën e Shën Gjergjit dhe të diskutojnë po do të dorëzohen ose të luftojnë. Ka pasur më pak se 2.000 burra të armatosur. Udhëheqësit kryesore ishin Foto Xhavella, Dhimo Dhrako, Tushi Zerva, Kuconika, Gogë Dangli, Janaq Sheho, Fotomara, Xhavara, Vejko, Pano, Zguri, Dhiamadhi, dhe Jorgj Buzbu. Suliotët fituan të gjitha betejat vendimtare, por Ali Pasha ndërtoi  kështjella në fshatrat fqinje për një rrethimin të gjatë. Suliotët pastaj bënë thirrje për ndihmë nga Franca dhe Rusia, por ishin të pasuksesshme. Suliotët duruan edhe 10 muaj, duke vazhduar sulmin e tyre mbi forcat që rrethonin Sulin. Një nga këto sulmet ishte një bastisje e natës të 400 burrave dhe 200 grave në fortifikimin të fortë ndërtuar nga rrethuesit në Vilë. Edhe pa ushqim dhe municion, ata mund të kishin duruar më gjatë, por në natën e 26-27 shtator, një nga tyre Pilo Gusha i ndihmoi forca osmanët për të hyrë në Sul nëpër shtigjet malore të dhive. Suliotët, duke lënë fshatrat e tyre u mblodhën në Kungj dhe Bira. Aliu u vendos se pushkat nuk duheshin dhe e dha urdhrin për të "prerë me jatagan fisin armiqësore Suliote të osmanëve". Luftimet vazhduan dhe më 7 dhjetor 1803, Suliotët u tërhoq nga Kungji dhe Qafa edhe sulmi i fundit nga forcat osmane filloi. Perevos shkruan se në këtë ditë 700 ushtarë myslimanë shqiptarë u vranë dhe deri 1 mijë u plagosën.

### Larfim në masë e Sulit 
Më 12 dhjetor 1803 Suliotët kapitulluan dhe Ali Pasha premtoi për lirimin e tyre me të gjithë pasurinë e luajtshme edhe armët e tyre dhe ishte mjaftueshme për të braktisur së bashku me familjet sa më shpejt tokat e tyre stërgjyshore. Pra, katër ditë më vonë, më 16 dhjetor Suliotët u ndanë në tri falangat dhe u nisën për në bregdetin e Epirit. Ali u largua nga Suli dhe udhëzoi birin e tij Veli të përfundojnë një marrëveshje me Suliotët, për largimin të tyre së plotë nga rajoni. Veli erdhi në një marrëveshje me Suliotët. Duke u thirr fjala shqiptare e rëndësishëm "besa"  një marrëveshje u arrit se për jetën e burgosurve ushtarë osmane në Sul, Foto Xhavella më 13 dhjetor 1803 e la Sulin me një kolonë Suliote dhe ishin nisur për në Pargë. Në një akt i tradhtisë që ishte bërë e njohur Suliotëve nga Ali Pasha, ai planifikoi ti kapë si pengje, kur ato shkonin në rrugën drejt Pargës. Ushtarët e Aliut ishin urdhëruar për të ngritur një pritë pranë rrugës. Për fat të mirë i Suliotëve, ushtarët e Aliut u zhvendosën të anulojnë urdhërat e tij. Disa bejlerë myslimanë Çam shqiptarë të Paramithisë dhe amartollë greke që ishin anëtarë të ushtrisë e Veliut kur dëgjuan këtë plan, i treguan Suliotët, të cilët ndryshuan itinerarin e tyre në minutën e fundit dhe arritën të mbijetojnë. Këto Suliote pastaj kaluan për në Korfuz, i cili ishte si Ishujt të tjerë e Jonit, nën kontrollin e Rusisë.

Kjo kolona e parë ishte e Foto Xhavellës, dhe krerët e tjerë të fisëve ishin: Dangli, Vejko Zharba, Dhimo Dhrako, Panomara dhe arritën pa asnjë humbje në Pargë, e cila ishte nën kontrollin e Rusisë, dhe prej andej shkuan në Korfuz. Për shembull, fisi i Zervës më pas e bëri rrugën e saj për në Mesinia, në gadishullin e Peloponezit të Greqisë, ku ata themeluan në fshat me emrin Romiri dhe osmanët, për ironi, e quajtën Veli. Atje, prifti Llambro Zerva, i njohur si Papa Llambro, vazhdoi për të mbledhur armët për Revolucionit grek, duke dërguar armë vëllait të tij, Dhiamadh Zerva, një udhëheqës të Ushtrisë Greke Revolucionare. Një udhëheqësi ushtarak i Sulit dhe murg Arbëresh (Arvanitas) i quajtur Samuil nga ishulli Andro të Egjeut, mbetur në Kungj, ja vuri zjarrin barutit të depos municionit me një shpërthim masiv që i kushtoi jetën, kur forcat osmane iu afruan.

Kolona e dytë nën krerët Kuconika dhe Kiço Boçari, kush bashkëpunoj me Ali Pashën, i bindi Suliotët të besojnë fjalën e Aliut. Kjo kolonë nën Kiçon drejtuan për manastirin e Zallongut, duke pritur kur dhe ku ata do të dërgohen dhe të vendosen nga Aliu. Më 16 dhjetor, manastiri u rrethuar me tremijë ushtarë të shqiptarit Beqir. Beqiri tha se ai ishte udhëzuar nga Aliu për të çarmatosur dhe ti dorëzojë Suliotët në Janinë. Suliotët kuptuan se ata nuk kishin llojshmëri, por vetëm për luftim dhe vdekje. Suliotët duruan 2 ditë. Në ditën e tretë, 18 dhjetor, u bë e qartë se kjo situatë nuk do zgjasë gjatë kohës, dhe pasoi një betejë të dëshpëruar. Bllokuar nga ushtarë armik, në një incident të famshëm, e ashtuquajtura *Vallja e Zallongut*, afër 60 gra bënë vetëvrasje për të shmangur kapjen. Ato u ngjitën mbi një shkëmb dhe filluan valle rrumbullake dhe këndonin edhe sipas traditës ata e bënë këtë duke hedhur nga një shkëmb e pjerrta, njëri pas tjetrit.

Ata burrat dhe gratë Suliote të mbijetuar që arritën të bëjnë ikje dhe rrugëdalje gjatë natës, formuar një kolonë të tretë dhe numëronin 1,150 njerëz. I drejtuar nga Kiço Boçari, ata Suliote shkuan në fshatin Vurgarel që Kiçua e bëri pronë tokësore e tij gjatë bashkëpunimin me Aliun. Për sigurim më të madhe, Kiçua me Suliotët u zhvendosën në manastirin e Virgjëreshës në Selcë që ndodhet në malet e Agrafës. Pas kohës, osmanët e rrethuan manastirin. Suliotët duruan 4 muaj. Më 4 prill 1804, kur osmanët hynë në manastirin, më shumë se 160 gra kanë përsëritur ngjarjet në Zallong, duke hedhur veten e tyre në lumin Aspropotamo, ku e pranuan vdekjen me fëmijët. Vetëm 50 ushtarë Suliote dhe një grua, të drejtuar nga Kiço Boçari, midis të cilëve ishte djali i tij Markua, arritën rrugëdalje për në Pargë dhe kaluan për në Korfuz.

### Jeta në mergim 
Shumë Suliote hyn në shërbim me rusët në Korfuz, ku u bë një komponent i rëndësishëm i Legjionit të lehta pushkatar. Kjo ishte një regjiment të parregullta dhe organizuara nga rusët në mesin e refugjatëve kontinentale; ajo jo vetëm përfshinte Suliotët, por edhe Himarjotët, Manjotët, kleftët (banditët grekë) dhe armatollët (milicitë kunder kleftëve greke, krijuar nga osmanët, që në fakt e mbështetur kleftëve). Formimi i kësaj njësie është ndërmarrë nga koloneli rus Papadhopulos (greke në përkatësisë etnike). Regjiment, i quajtur fillimisht "Legjioni Papadhopulosit", më vonë u zhvillo si një ushtri të fortë. Organizimi i tij ishte përshkruar nga Papadhopulos në një fletëpalosje në greqisht titulluar "Shpjegimet lidhur me krijimin e një legjion të Epiro-Suliote dhe Himaro-Peloponezianëve në shërbim të Madhërisë së tij Imperial Aleksandri ...". Ai pranoi se Suliotët dhe të tjerët ishin trajnuar natyrisht në taktikat e parregullta dhe nuk duhet të jenë në përputhje me taktikat e rregullta Perëndimore. Kjo njësi u emërua përfundimisht "Legjioni i pushkatarë të Lehtë".

Suliotët morrën pjesë në fushatat në Napoli (1805), ishullin Tenedos (1806), Dalmaci (1806), dhe gjatë mbrojtjes të ishullit Lefkadës (1807). Me Traktatin e Tilsit në 1807 dhe detentenë midis Rusisë dhe Francës, forcat ruse u tërhoqën nga ishujt e Jonit dhe francezët i pushtuan ato. Suliotët dhe komponentëve të tjerë të njësive ruse hyri në shërbim me francezët në njësi të ndryshme, të tilla si *Battaglione dei Cacciatori Macedoni* dhe *Régiment Albanais* (regjimenti shqiptar), terma të cilat nuk kanë konotacion etnik e tyre më vonë, por në vend të kësaj ishin termat stilizuar që përshkruar origjinën e përgjithshme të ushtarëve apo mënyrën e luftimeve.

Koloneli Minot, komandanti i Regjimentit "shqiptare" të caktuar si komandantëve batalionit ishin krerët e klaneve Suliote që kishin respektin e ushtarëve. Midis tyre ishin: Tushi Zerva, Jorgj Dhrako, Joti Dangli, Pano Zuko, Nastuli Panomara, Kiço Palaska, Kiço Pasho, Foto Xhavella (kishin shërbyer nën rusët), Vejko Zerva. Gjatë luftës anglo-francez mbi ishujt e Jonit mes 1810 dhe 1814, Suliotët në shërbim të Francës u përballën kundër refugjatëve Suliote të tjera së organizuara nga britanikët në regjimentin e këmbësorisë së lehtë greke. Se Suliotët ishin kryesisht në garnizon në Korfuz, e cila mbeti nën kontrollin francez deri në 1814, shumë pak hynë në shërbim britanike. Britanikët i shpërndan mbetjet e Regjimentit Suliote në 1815 dhe më pas i çmontuan dy regjimente e tyre greke. Kjo la shumë Suliote dhe refugjatëve të tjera ushtarake pa jetesën. Në vitin 1817, një grup i veteranëve të shërbimit rus në Ishujt Jon udhëtoi në Rusi për të parë nëse ata mund të marrin patentat e komisionit dhe punësimit në ushtrinë ruse. Ndërsa pasuksesshme në këtë përpjekje, ata u anëtarësuan me *Filike Etaireia* ("Kompania e Miqve"), shoqërinë e fshehtë themeluar në Odesë në 1814 me qëllim të çliruar tokat ortodokse nga sundimi osman. Ata u kthyen në Ishujt Jon dhe diku tjetër filluan të rekrutuar veteranëve tjerë në *Filike Etaireia*, duke përfshirë një numër të udhëheqësve Suliot. Në 12 dhjetor 1820, Suliotët rimor rajonin e Sulit nga shqiptarët Labe, të cilat kontrollin Sulin prej vitin 1803, dhe shqiptarët Çame myslimane, të cilët luftuan së bashku me trupat osmane të Pasho beut. Ata gjithashtu e kapën fortesën e Qafës. Kur kryengritja u përhap në perëndim të Greqisë e sotme, Hurshit Pasha, komandant i forcave të sulltanit në Epir, u detyrua të luftojë kundër Ali Pashës dhe Suliotët edhe kundër kryengritësve greke. Më 13 nëntor 1821, Suliotët së bashku me kryengritësit e tjera greke e shqiptare ripushtuan përkohësisht qytetin Nartë nga forcave e sulltanit.  Më 2 janar 1822, Ali Pasha u detyrua të largohet nga kështjellën e Janinës dhe gjeti strehim në ishullin Nisi në liqenit të Janinës. Më 24 janar, i rrethuar, planet të Ali Pashës u dështuan dhe ai u vra në vitin 1822. Koalicioni me Ali Pashën ishte i suksesshëm dhe kontrolluan pjesën më të madhe të rajonit, por kur trupat e tij besnikë myslimane shqiptarë ishin të informuar për fillimin të revoltave greke në Peloponez, ata e braktisën atë marrëveshje dhe u bashkuan me osmanët.

### Pas Luftës greke e Pavaresisë 
[parapamje|180px|[Kosta Boçari, vëllai i Marko Boçarit, jetoi për të shërbyer në ushtri greke si shumë Suliote në ekzil.]]

Në vitin 1854, gjatë Luftës së Krimesë, një numër i oficerëve ushtarakë grekë me origjinë Suliote, nën Kiço Xhavella, mori pjesë në një revoltë të dështuar në Epir, duke kërkuar bashkimin me Greqinë. Deri në 1909, forcat osmane mbajtën një bazë ushtarake në fortesën e Qafës. Së fundi në vitin 1913, gjatë Luftërave Ballkanike, osmanët humbën Epirin dhe zona jugore e rajonit u bë pjesë e shtetit grek. Anëtarët e diasporës Suliote që jetonte në Greqi, ka luajtur një rol të madh në politikë nëpër shekullin 19 dhe 20 dhe çështjet ushtarake, si Dhimitër (Taqi) Boçari, bir i Marko Boçarit, dhe Napoleon Zerva, udhëheqësi i EDES-it që i pastruar etnikisht shqiptarët myslimanë nga Çamëria gjatë Luftës së Dytë Botërore.

## Identiteti 
Në fillim të shekullit të 19, udhëtari John Cam Hobhouse vu re se ortodoks dhe myslimanë shqiptarë brenda në Pashallëku i Janinës, u identifikuan veten e tyre me emërtimin kombëtar, domethënë shqiptarë. Ai ishte i habitur, se ka qenë e zakonshme për popujt Balkanike të identifikohen me përkatësi fetare. Identifikimi i feve si komunitete të quajtur ne gjuhen osmanishtë si millet, ishte institucionalizuar nga shteti osman. Komuniteti Ortodoks ishte i njohur si mileti Rum dhe ndjekur ritin *greko-bizantin*. Emri i miletit ishte rrjedh nga bizantine (romak) ose nënshtetasve ortodoksë të Perandorisë Osmane, si të gjithë krishterët ortodoksë konsideroheshin pjesë të njëjtit milet, pavarësisht dallimeve të tyre në përkatësinë etnike dhe gjuhën. Kështu për shkak të fesë populli shqipfolës të Epirit ishin klasifikuar si *turq* po të ishin muslimanë, ndërsa ortodokset (Rum), si Suliotët ishin klasifikuar si *grekët*. Suliotët kishin një identitet të fortë vendore. Suliotët ishin me origjinë shqiptare, ndërsa nën-dialekti e tyre që ata fillimisht e flisnin është klasifikuar ti përkiste dialektit çamërisht e gjuhës shqipe.

Për shkak të këtyre identiteteve komplekse etnike dhe fetare, populli kishte mbështet me shumë identifikime dhe besnikëri vendore. Midis popullit shqipfolës, pranimi të fesë Islam gjatë mes shekujve 17 dhe 18, pa fillimet e një ndarje të kohezionit vendore mes popullsinë myslimane dhe ortodokse shqipfolëse. Ky proces filloi me luftërat Suliot dhe lufta greke e pavarësisë, e cila përparuar gjatë gjithë shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe njëzetë. Gjatë kësaj kohe, në përhapjen e shkollave greke dhe nacionalizmi greke që interpretoi shumicës së popujve të Ballkanit ortodokse si "grekë", gjithashtu ka kontribuar kësaj proces. Kështu studiues si Laurie Kain-Hart thotë që folurit e gjuhës shqipe nëpër këtij rajoni nuk ishte "*një parashikues në lidhje me çështjet e tjera të identitetit*". Në vend të kësaj, Suliotët identifikohet plotësisht me kauzën kombëtare greke dhe në anën arsye të bindjeve fetare i përkisnin Kishës së Konstandinopojës, pjesë e madhe të Kishës greke.

Gjatë fillim të shekullit nëntëmbëdhjetë, njerëz si udhëtarët evropiane, populli greqishtfolës të Korfuzit dhe tjerë që hasen Suliotët përshkruan identitetin ose për kulturën e tyre në mënyra të ndryshme. Udhëtarët evropiane të tilla si koloneli William Martin Leake apo Henry Holland referuan në shkrimet e tyre për origjinën shqiptare të Suliotëve. Llogaritë e tjera të epokës përshkruan gjithashtu Suliotët me terma të tilla si "grekët shqipfolëse", apo Lord Bajroni i cili tha Suliotët flisnin "pak ilirisht" dhe në shkresat bashkëkohore greke që deklaruan se gjuha amtare ishte greqisht dhe dinin edhe shqip. Ndërsa udhëtari Thomas Smart Hughes tha se aktët heroik të Suliotët në kohën e tij ishin kremtuar në gjuhën greqisht dhe shqip nëpërmjet këngës.

Pas luftërave Suliote, një numër i konsiderueshëm të Suliotët ishin në mërgim në ishullin e Korfuzit. Ndërsa atje, ata janë përshkruar në të dhënat e qeverisë vendore si shqiptarë. Për shembull, gruaja e parë të Marko Boçarit, Eleni Karakicu, një greqishtfolëse, solli një rast gjyqësor kundër vjehrrëve në gjykatat e Korfuzit. Në dokumentet e gjykatës, ajo i quan Suliotët si shqiptarë. Gjithashtu, në dokumente të tjera të qeverisë që jep të dhëna se ku disa Suliotët u zhvendosën, ata janë identifikuar si të huaj dhe si *arvanitë*. Sipas gazetarit dhe historiani Spiro Kacara, një greqishtfolës vendas të Korfuzit, banorët greqishtfolës e ishullit Korfuz i konsideruan 3-4,000 Suliotët "refugjatë shqiptarë të armatosur", të cilët shpërngulnin popullsinë greke vendas nga pronat e tyre dhe kishte nevojë për të mësuar greqisht. Pas rivendosja e tyre në Korfuz, disa Suliotë u kthyen në Epir dhe kanë punuar si udhëheqës të udhëtimit për udhëtarët evropiane sepse ata e dinin vendin dhe flisnin gjuhën greqisht dhe shqipe. Përfundimisht me kalimin e kohës ata u asimiluan dhe u bënë një pjesë e popullsisë greqishtfolës vendore. Edhe Ali Pasha kur formoi koalicionin e tij anti-osman, fitoi mbështetjen e Suliotët sepse ai ofroi të lejojë kthimin e Suliotët në Suli, por edhe se Aliu i bëri thirrje atyre të luftojnë si një, për shkak të origjinës së tyre përbashkë shqiptar. Nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, udhëtari  Valentine Chirol thotë që gjuha shqipe është folur ende nga një popullsi e vogël Suliote që kishin mbetur në Sul. Edhe në këtë kohe, disa Suliotë në diasporë si toger i Ushtrisë Greke Dhimitër (Taqi) Boçari që luftoi në Epir jug-perëndimore ishte i rrjedhshëm në gjuhën shqipe. Gjithashtu Suliotët migruan edhe në vende të tjera si në krahinën Zagori e greqisë. Pas një kohë, për shkak të ndërveprimit të tyre të mëparshëm me popullsi greqishtfolës  pranë Sulit, ato harruan gjuhën shqipe në Zagori dhe u asimiluan me popullatë greke vendas përmes ndermartesave.

Për gjuhën e Suliotët, dëshmi është gjetur në fjalor greko-shqiptar të përbërë në 1809 nga Marko Boçari dhe moshuarit e tij. Tito Johala, një historian me origjinë nga fshati Rrapeza në Çamëri, studioi fjalorin dhe arriti në përfundimin se as gjuha amtare e autorëve ishte greke apo gjuha greke ka pasur një ndikim shumë të fortë në dialektin lokal shqiptar, nëse kjo e fundit të ishte ndoshta e folur në Sul. Një tjetër shkresë për gjuhën e Suliotët që kishin përdorur është ditari i Foto Xhavellës, e shkruar shkruar gjatë internimit të tij nga Ali Pasha (1792-1793). Ky ditar është shkruar në greqisht të thjeshtë me disa gabime drejtshkrimore dhe në shenjat e pikësimit. Emanuel Protopsalte, një ish-profesor i Historisë Moderne greke në Universitetin e Athinës, i cili botoi dhe studiuar dialektin e këtij ditari, arriti në përfundimin se Suliotët ishin greqishtfolës, me origjinë nga zona e Gjirokastrës apo të Himarës.

Megjithatë, një brez i ri i historianëve në Greqi të cilët kanë bërë shumë punë akademike në terren dhe kërkimit shkencor në Çamëri, kanë sfiduar shumë të këto nocione. Profesor i tanishëm, Llambro Balcioti, prej instituti Qendra Kërkimore për Grupet Minoritare nga Universiteti Pantion në Athinë, shprehet ndryshe nga autorë tjerë greke, për shkak të hulumtimet e tij të gjerë për popullsi shqipfolëse në Çamëri. Balcioti thekson se "Edhe pse gjuha kryesore e rajonit ishte shqip, një status më i lartë ishte dhënë të gjuhës greke, madje midis muslimanëve vendas [.... që] gjatë kohës së vonë osmane, përveç osmanishtja turke zyrtare, greqishtja ka funksionuar si një gjuhë e dytë gjysmë-zyrtare dhe pranuar nga administrata osmane. Kjo karakteristikë mund të ndiqet pjesërisht nga dokumentet publike të kohës". Një përfundim i ngjashëm është arritur edhe nga studiuesi Mihali Kokolaqi dhe hulumtimet e tij akademike për Epirin. Balcioti thekson se edhe shteti grek dhe autorë vendas nga rajoni, shmangin nga diskutimin për gjuhën shqipe që ende është e folur nga popullsia ortodokse vendore, sepse i lidh ata me çamët muslimanë. Në vend të kësaj, autorët grekë të kaluara kanë përpjekur ti distancojnë shqipfolësit krishterë vendas si Suliotët nga shqiptarët e tjerë, ti fshehin apo ti përjashtojn të gjitha, sepse "gjuha është perceptuar si një kërcënim shtesë për greqizëm i vendit". Balcioti thotë se kjo është bërë shpeshherë duke shprehur "argumentin i paraqitur se gjuha e përdorur nga popullsia kishte asnjë lidhje me përkatësinë e tyre nacionale".

## Trashëgimi kulturore 
Sot trashëgimia e Suliotët është shumë e shndërruar në mit dhe kontestuar në mesin akademik dhe nacionalizmit greke dhe shqiptare. Në Greqi, Suliotët janë paraqitur në tekstet shkollore dhe libra të tjera zyrtare e historisë si një popull me "nostalgji që vështronin përgjithmonë përtej detit për shtëpitë e tyre malore në Epir". Suliotët janë paraqitur edhe si një popull heroik që luftuan turqit dhe shqiptarët myslimanë për çlirimin e Greqisë.Ndërsa në Shqipëri, Suliotët shpeshherë paraqiten si njerëz që luftuan kundër tiranisë së Perandorisë Osmane. Tipare të tyre shqiptarësh janë theksuar gjithmonë, si gjuha e folur dhe praktika e tyre të zakonet shqiptare si besa. Për shkak se popullsia e Shqipërisë është kryesisht myslimane, lidhjet e Suliotëve me krishterimin nuk janë theksuar gjithmonë dhe lidhjet e tyre me lëvizjen për pavarësinë greke apo preferenca eventuale për t'u bërë grekë është minimizuar.

## Shih edhe 
* Kryengritja e Epirit të vitit 1854
* Mandrica

## Burimet