Gora në qarkun e Kukësit

**Gora** shtrihet në pjesën lindore të Lumës, e cila përfshihet administrativisht në qarkun e Kukësit.  Rajoni i Gorës, në veri dhe perëndim kufizohet me krahinën e Lumës, në lindje me krahinën e Opojës dhe në jug me krahinan e Tetovës dhe  Gostivarit. Ajo shtrihet midis maleve të Sharrit, Kallabakut, Gjallicës, Koritnikut dhe Pikëllimës. Zona e Gorës në vitin 1992, administrativisht është pjesë e komunës së Shishtavecit dhe komunës së Zapodit. Gjurmë të popullimit të Gorës, evidentohen gjatë periudhës së mesjetës e në vazhdim. Mund të identifikohet me termin gjeo-etnik të kohës antikitetit “Iliria e shkretuar” të cilën e përmendin autorët latin Polibi e Tit Livi. Banimi i një pjese të fshatrave të Gorës, dëshmohet që në gjysmën e dytë të shek XII, kohë e sundimit të prenadorit Bizantin Mihal Komnenit (1140 – 1180). Që nga viti 1348, e gjejmë të dokumentuar për herë të parë dhe në vazhdim në vitin (1452, 1530, 1591, 1689, 1709, 1848), e deri në ditët tona, ku kjo krahinë shfaqet me emrin e pandryshuar *Gorë –Gora*.

### Pozita gjeografike
Gora, shtrihet nё trevat e Prizrenit, Kukёsit dhe Tetovёs nё trekёndёshin Shqipёri-Kosovё-Maqedoni. Ajo kufizohet në veri me Malin e Zercës (1347 m), në lindje me Kaçina (2204 m) dhe Gemitash (2118 m) në jug me Kallabakun (2174 m) në jug-perendim me Gjallicën (2486 m) dhe perendim me Koritnikun (2397 m). Me gjithë shmangien nga rrugët kryesore, Gora ka pozitë që lejon lidhje me Lumën mes grykës së vanave dhe shkallës së keqe,  me Tetovën përmes qafave të Sharrit, me Dibrën përmes grykës së Çajës dhe me Kosovën përmes pikave doganore të Shishtavecit, Borjes dhe Orgjostit. Gora, ka rrjet lumor relativisht të dendur. Lumenjtë më kryesorë janë: Lumi i Borjes, Lumi i Topojanit dhe Lumi i Orgjostit, të cilët derdhen në grykderdhjen e vanave, e cila është degë e Drinit të Bardhë. Këta lumenj paraqesin potencial të përshtatshëm hidroenegjitik, ku në shtratin e tyre janë ndërtuar disa hidrocentrale. 
Në Gorë dallohen dy lloje klimash: klima submalore (në zonën e vendbanimeve), në viset e ulëta dhe klima malore alpine në pjesët e larta malore. Në përgjithësi kjo klimë karakterizohet me verë relativisht të freskët dhe të shkurtë dhe më dimër të gjatë dhe të ftohtë.

Temperatura mesatare gjatë verës është 32&nbsp;°C dhe -5&nbsp;°C në dimër. Lagështia Relative vjetore ështe 69%, reshjet variojnë 110&nbsp;mm në verë dhe në dimër 400&nbsp;mm. Lartësia maksimale e shtresës se borës arrin deri 100–160&nbsp;cm. Elementët më të rëndësishëm morfologjike janë luginat, pllajat dhe vargmalet. Relievi malor zë pjesën më të madhe të territorit nga 800–1000 m, deri në 2496 m. Tokat e kafenjta malore me shtrirje deri në 1000 m mbi nivelin e detit, që gjenden në Shishtavec, Borje, dhe Kollovoz. Vendbanimet e Gorës ndodhen nga lartësia mbidetare 900 m, deri në lartësinë 1400 m. Lartësia mesatare e vendbanimeve është 1100 m. Pjesa më e madhe e vendbanimeve janë të tipit të grumbulluar që nuk dallojnë nga vendbanimet e krahinave fqinje të Lumës dhe të Opojës .

### Demografia
Pas viteve ´97, popullsia në rajonin e Gorës, vazhdoi të ulët. Në uljen e numrit të banorëve,  ndikoi migrimi i brendshëm dhe i jashtëm. Mungesa e shërbimeve sociale, shëndetësore, kulturore dhe edukative ndikoi në lëvizjen e tyre drejt zonave urbane si Tirana dhe Durrësi. Migrimi drejt vendeve perendimore si, Greqia, Italia, Anglia, ishte mënyra kryesore e sigurimit të të ardhurave ekonomike. Në komunën Shishtavec, përmasa e migrimit të jashtëm ishte më e ndjeshme. Bazuar në censusin e vitit 2011, popullsia e Komunës Shishtavec,  rezulton me 3835 banor, me një dendësi 65 b/km2 , dhe me sipërfaqe 58.8 km2. Komuna Zapod, rezulton me 2217 banor, me një dendësi 63 b/km2, dhe me sipërfaqe 35.3 km2. Komuna Shishtavec, ka një shkollë të mesme të përgjithshme, shtatë shkolla 9-vjeçare, gjashtë kopshte dhe shtatë qendra shëndetësore dhe ambulanca . Në komunën Zapod, ka një shkollë të mesme të përgjithshme, tetë shkolla 9-vjeçare, shtatë kopshte dhe tetë qendra shëndetësore dhe ambulanca. Si në komunën Shishtavec ashtu dhe në komunën Zapod, mungojnë qendrat kulturore, sportive dhe artistike. 

## Diskutime rreth prejardhjes së popullsisë Gorane
### Nga pikëpamja administrative:
#Në kohën e sundimit serb të Dushanit  e të Vukut, dëshmohet si zhupë (krahinë e veçantë).  
#Me pushtimin turk (1452), deri në rënien e Shkodrës (1479), bëhet pjesë e krahinës (nahisë) e vilajetit të Pashtrikut, e pas kësaj deri më 1530, pjesë e kazasë së Prizrenit e sanxhakut të Dukagjinit. 
#Mes viteve 1530 - 1571, formohet Sanxhaku i Prizrenit. Në kuadrin e tij formohet kazaja e Gorës, ku bënin pjesë nahitë (krahinat) Gorë, Opojë, Lumë dhe Dibër.
#Në vitin 1868, shpërbëhet kazaja e Gorës që ndahej në dy bajrakë: Dollovishti dhe Topojani. Territori i saj ndahet midis kazave Prizren dhe Lumë, që formohen rishtas në kuadrin e vilajetit të Kosovës me qendër në Prishtinë. 
#Midis viteve 1912 - 1923, kohë e pushtimeve serbe, bullgare dhe austro-hungareze formohet një nënprefekturë ku përshihej edhe Opoja. 
#mars 1923, kufiri politik e ndau Gorën në dy pjesë. 20 fshatra u përfshinë në Mbretrinë Jugosllave dhe 19 syresh brenda shtetit Shqiptar prej të cilëve 10 me popullësi kompakte shqiptare (Novosej, Kollovoz, Shtreze, Turaj, Xhafere, Topojan, Brekijë, Nimçë, Lojme, Bele) dhe 9 fshatra me popullësi kompakte Gorane (Shishtavec, Borje, Cernalevë, Kosharisht, Orgjost. Oreshek, Oçikël, Pakisht, Zapod).
Sot katër prej fshatrave me popullësi Gorane (Shishtaveci, Borja, Oreshka dhe Cërnaleva ) i takojnë komunës Shishtavec dhe pesë (Kosharisht, Oçikli, Orgjosti, Pakishti dhe Zapodi) i përkasin komunës Zapod (Dokle;2002) . Po ashtu dhe studiuesi Bedri Halimi, konkludon se disa akademik me prejardhje nga Gora janë stimuluar nga disa shtete pretenduese për të tjetërsuar historinë dhe prejardhjen e Gorës (Halimi; 2012) .

#### Emra fisesh (mbiemra) të fshatrave të Gorës:
*Në Borje: Dajlaçi, Dokle, Kërpaçi, Ollomani, Drenica, Koza, Mehmeti, Bajrami etj.  
*Në Zapod: Ferri, Mangaj, Krasniqi, Shllaku, Mataj, Alinci etj.
*Në Pakisht: Vllacaj, Llukovi, Bajraktari, Purova, Meçkaj, Hoxha etj.
*Në Kosharisht: Hasanaj, Murataj, Mustafaj, Abdyli, etj.
*Në Orçikël: Gashi, Hoda, Krasniqi, Mujaj etj.
*Në Orgjost: Qevani, Osmanaj, Kalimashi, Behra, Zeneli, Seferi, Hoxha etj.
*Në Cërnalevë: Durmishi, Dauti, Hodaj, Hoxha, Hajdari, Xhaferi, Fejzullai , Hysenaj etj.
*Në Oreshkë: Memishi, Nuredini, Ibrahimaj, Sejranaj, Dervishi, etj.
*Në Shishtavec: Kingji, Bala, Bela, Basha, Kasta, Çeliku, Grisha, Çaka, Uka, Ballabani, Përnari, Biçaku, Sokoli, Haxhiaj, Hoxha etj. Po ashtu ndyshime me sllavishten shihen, në mbiemrat e nëntë fshatrave të Gorës së Kukësit, ku shumica e emrave të fiseve, janë shqipe. 

Ne gjuhen gorane mund te gjenden mbishtresezime leksikore qe jane deshmi e periudhave te ndryshme te historise, por ajo qe eshte e padiskutueshme eshte se, gjuha gorane eshte gjuhe e vjeter sllave me ngjashmeri te jashtezakonshme me gjuhen e vjeter bullgare kishtare. Ne gjuhen gorane gjenden forma te vjetra te fjaleve te sllavishtes se vjeter kishtare te tilla si: bera > berem "mbledh", apo forma e vjeter e se shkuares ne veten e trete numer shumes brati > brali > brale "kane mbledhur". Keto forma jane deshmi e zhvillimit te o -se indoeuropiane ne grupin verior te gjuheve indoeuropiane. Deshmi tjeter se kjo gjuhe eshte sllave e vjeter eshte se leksiku i fondit themelor i flores, faunes, menyres se jeteses, ushqimit, emertimet e farefisnise eshte i bartur si i tille nga nje periudhe ne nje periudhe tjeter, kjo e ben te ngjashme dhe te krahasueshme me shume gjuhe sllave te jugut. Prezenca e fjaleve te gjuhes turke, shqipe apo edhe forma te ndryshme te gjuhes romane jane deshmi e hershmerise ne ato troje dhe te bashkejeteses me shqiptaret, jo vetem si shtetas te Perandorise Osmane, por edhe ne vazhdim si shtetas te Shqiperise.   

### Besimi fetar
Popullsia e krahinës së Gorës, deri në fund të shekullit XV, ka pasur fenë ortodokse, pasi dihet se si krahinë është përfshirë në territorin e Perandorisë Bizantine, ku e gjithë popullsia e kësaj perandorie ka pasur fenë ortodokse në të gjithë territorin e [gadishullit të ballkanit. Pas pushtimit të [Ballkanit nga Perandoria Osmane, ushtria osmane arriti që të pushtonte krahinat e Kosovës, Gorës, Lumës dhe Dibrës, ku më vonë arritën të pushtojnë të gjithë Shqipërinë. Në shekullin XV, vendoset administrimi Osman në këto rajone, dhe po në këtë periudhë fillon islamizimi i popullsisë së Gorës. Në ditët e sotme popullsia e rajonit të Gorës dhe e fshatrave fqinje, është e besimit islam (Rexhepallar; 2015). 
 
Në drurët frutorë  (pemishtet dhe vreshtat), rritet kumbulla, qershia, rrushi, ftua, molla, arra, lajdhia etj. Gjithashtu tek drithrat kultivohet: gruri, misri, elbi, tërshëra dhe thekra. Zona e Gorës, është e pasur me bimësi barishtore kryesisht në zonat më kullota (livadhe) dhe në rajonet ku mbizotërojnë komunitetet drusore.

### Fauna në habitatet tokësore dhe ujore
Bimësia e pasur e ekosistemit të rajonit të Gorës përbëhet nga 37 lloje gjitarësh. Mishngënësit e mëdhenj përfaqësohen nga ariu i murrmë (Ursus arctos), ujku (Canis lupus), dhe rrëqepulli (Lynx lynx). Popullatat e këtyre llojeve janë të lidhura ngushtësisht me popullatat e llojeve thundrake, siç janë: dhia e egër (Rupicapra rupicapra), kaprolli (Capreolus capreolus) dhe derri i egër (Sus scrofa). Tek llojet e zvarranikëve tokësorë jetojnë: bolla laramane (Elaphe situla), bolla e shtëpisë (Elaphe longisima), gjarpëri i ujit (Natrix natrix), nepërka e malit (Vipera ursini) etj.
Në rajonin e Gorës jetojnë disa lloje të zakonshme të amfibëve si: bretkosa e zakonshme (Rana balcanica), e bukura e dheut (Salamandra salamandra), zhaba (Bufo viridis), bretkosa e kuqërremtë (Rana temporaria), gjithashtu në lumenjtë e zonës jetojnë disa lloje peshqish të përshtatshëm për ujërat e ëmbël.

### Bimët mjekësore
Nga banorët e zonës janë grumbulluar rreth 100 bimë mjekuese, për shitje dhe prodhimin e lëngjeve. Çaji i malit (Sideritis raeseri) dhe boronica (Vaccinium myrtillus ), janë disa bimë mjekuese të rëndësishme që rritet në shpatet e këtij rajoni. Gjithashtu rriten dhe dellinja e kuqe (Juniperus oxycedrus), kamomili (Matricaria chamomilla), hithra (Urtica dioica), shtogu (Sambucus nigra), thana (Cornus mas), melissa (Melissa officinalis) etj .

## Aspekte të trazhëgimisë kulturore
### Veshja
Gora dhe zonat rreth tyre janë të njohura për rritjen e deles rudë. Transmetohet nga gojdhënat se, qehallarët e Gorës dhe fshatrave fqinje, kanë pasur lidhje tregtare me Stambollin dhe Selanikun. Është përmendur se mjeshtria e qethjes së deleve nga blektorët e Gorës, është e veçantë. Ata njihen për përpunimin e leshit të deles dhe prodhimin e veshjeve tradicionale. Deri nё periudhёn e shpalljes së pavarësisë pothuaj të gjithë banorët e zonave rurale, vazhdonin të mbanin veshjet popullore lokale të përgatitura sipas prerjeve tradicionale, me tipa të kristalizuar mirë. Lënda bazё në veshjen e tyre është përdorimi i leshit të deleve dhe, nё mbathje përpunimi i lëkurës së lopëve. Veshja tradicionale, kryesisht është qëndisur nga gratë dhe disa elementë të veshjes e punonin terzitё (mjeshtёr qёndistar). Veshja e burrave dallohet pёr larmishmёrinё e saj, koloritin dhe ornamentet e veçanta ku bëjnë pjesë: tirqët, çarapët, opingat, xhamadani, kësula (kapuçi), shamia, brezi, etj. Veshja e grave tё Gorёs, ёshtё e tipit ballkanik dhe pёrkon mё shumё elemente me veshjen e zonave fqinjё, kryesisht me atё tё Lumёs. Pjesë të veshjes së grave janë: mbështjellsja, brezi, jeleku, këmisha, çorapet brezi, tlinat, tërliku (xhubleta), xhoka (xhybja) etj. Dallimi i veshjes mes vajzave dhe grave evidentohet tek ngjyra e tyre dhe tek pёrdorimi i disa elementeve zbukuruese (Gjergji; 2005) .  Në foto, majtas me mbështjellëse dhe xhybe të kuqe janë veshur nuset, me mbështjellëse të bardhë janë të veshura vajzat.

### Dasma
Dasma nё rajonin e Gorёs, ka njё domethёnie tё veçantё pёr komunitetin e saj. Gjashtё muaj para ditёs sё dasmёs vazhdojnё pёrgatitjet. Pesё dita para fillimit, pёrcaktohet detyrat nga njerёzit e afёrm tё familjes, pёr mbarёvajtjen sa mё tё mirё tё dasmёs. Ceremoniali i dasmёs sё Gorёs, ёshtё i ngjashёm me me atё tё krahinёs sё Lumёs. Kohёzgjatja e dasmёs kryesisht ёshtё dy ditё, por kur ajo bёhet nё familjet e pasura, mund tё zgjatet pesё deri nё shtatё ditё. Instrumentet muzikore tradicionale qё shoqёrojnё dasmёn janё surlja dhe lodra (tupani), zakonisht dy me dy. 
Mundja ёshtё njё ndёr sportet kryesore qё zhvillohet nё ditёn e fundit tё dasmёs. Ndryshe nga zonat e tjera nё dasmёn e Gorёs, njerёzit marrin pjesё pёr tё parё (vёzhguar) edhe pa u ftuar. Tradicionalisht si nё festёn e shёngjergjit, ditёs sё verёs, ashtu dhe nё dasёm, takimet (flirtet)  mes vajzave dhe djemёve, janё njё praktikё e zakonshme (Bala; 2007).

### Vallet
Në përgjithësi, vallet e burrave të Gorës karakterizohen nga e njëjta gjallëri dhe dinamikë si e valleve të Lumës. Ato njihen me emra, si: “Kalliqoja e parë”, “Kalliqoja e dytë”, “Gishti i vogël”, “Qoralia”, “Karaisufi”, “Vallja e Brodit” (apo e dhëndrit), “Orqushka”, “vallja e hajdutit” etj. Siç vërehet në dy vallet e para, emërtimet janë pothuajse të njëllojta për të dyja krahinat. Edhe sa i përket mënyrës së ekzekutimit, disa nga vallet luhen radhazi njëra pas tjetrës. Në të gjitha rastet, kërcimet janë shoqëruar me surle e lodër. Ndryshe paraqiten vallet e grave të Gorës. Ato nuk afrojnë me ato të grave të Lumës dhe përgjithësisht të grave shqiptare. Karakteri ritmik në to është më i dukshëm gjë që, ndërmjet të tjerash, vërehet në dyfishimin me nga dy hapa të vegjël, në hapat katër dhe gjashtë të motivit me ndërtim asimetrik (4+2), (Bogdani; 2012). Në vitin 1957, valltarët meshkuj të shishtavecit morën pjesë në festivalin e studentëve dhe rinisë, i zhvilluar në Moskë.

### Resurset turistike
Pozita gjeografike, kushtet klimatike, hidrografia, flora dhe fauna mjaft e pasur janë elemente mjaft të rëndësishme, që këtij rajoni me potencial të lartë turistik, i krijojnë mundësi për zhvillimin e turizmit sportiv, rural, ekoturizmit, turizmit të gjuetisë etj. Klima është tipike, me reshje të mëdha bore, me shpati të përshtatshme për zhvillimin e sporteve dimërore. Me shumë maje të larta, burime e rrjedha lumenjsh me gryka e kanione, pyje të larta dhe me një faunë të shumëllojshme që krijojnë një peizazh mjaft të bukur dhe atraktiv për zhvillimin e një turizmi të qëndrueshëm gjatë gjithë vitit. Bjeshkët e Shishtavecit gjatë stinës së dimrit, janë shumë të përshtatshme për zhvillimin e sportit të skive. Është i njohur klubi sportive i skive *Morava* i Shishtavecit i krijuar rreth vitit 1944. Sportistët e këtij klubi, që nga viti 1952 numrojnë shumë medalje kombëtare të fituara. Pista e skive të Shishtavecit ka pritur shumë garues në mbarë vendin dhe janë zhvilluar shumë kampionate lokale e kombëtate.

Në rajonin e Gorës dhe zonave afër, prodhimi i rakisë është një praktikë e zakonshme. Rakia zakonisht prodhohet nga fermentimi i rrushit, kumbullave, thanave, dëllinjave dhe manaferrave. Banorët e disa fshatrave të Gorës kanë një histori të vjetër në rritjen e bletëve dhe prodhimin e mjaltit. Gjithashtu në kjo zonë është e njohur për prodhimin e bulmetit i cili përpunohet në kushte shtëpiake. Këtu duhet të theksojmë prodhimin e djathit të deles dhe dhisë.

### Festat
Festat periodike, ritet dhe këngët me të cilat u shoqëruan ato sado arkaike që na duken, paraqesin një lëndë folklorike interesante përmes së cilës mësojmë për rrugët e zhvillimit të popullit tonë ndër shekuj. Po shtjellojmë festën e Shëngjergjit meqë ka një domethënie të veçantë për zonën. Shën Gjergji (23 prill). Është e kremte me rite të thuash si të tëra pagane. Sipas kalendarit Julian bie me 23 prill, ndërsa sipas kalendarit Gregorian me 6 maj. Emri Gjergj, rrjedh nga greqishtja e vjetër që do të thotë bujk. Pra në origjinë kjo festë ka pasur të bëjë me kultin e pjellorisë e të prodhimtarisë bujqësore. Më vonë , ishte thjesht si shenjtor ndër popuj të ndryshëm e në përgjithësi në mitologjinë krishtere na shfaqet si simbol i fesë krishtere kundër paganizmit. Ditën e shëngjergjit,mëngjesi nis me zbukurimin e shtëpisë me lulet e sapoçelura. Prej këtyre luleve, të rinjtë ua dërgojnë në orët e vona të natës të dashurave të tyre, si shenjë që nuk i kanë harruar gjatë stinës së dimrit.  (Tirta; 2004).

Në Gorë, data 6 maj nis e mbyllet me aktivitete, kryesisht sportive, ndërsa gratë me përgatitjen e darkës, ku vendin kryesor e zë flija, kulaçi dhe veza e zier, pa të cilën kjo festë nuk kuptohet. Ndërsa vajzat e reja në rrugët e fshatit grupe-grupe këndojnë kryesisht këngë dashurie, apo ngacmojnë me këngë dhe joshin djemtë e rinj që u sillen rreth e rrotull. Në këtë festë marrin pjesë masivisht edhe banorët apo të afërm që janë larguar nga fshati. Festimet e shëngjergjit, u  kanë tërhequr vëmendjen dhe misionarëve të huaj. Dita tjetër kryesisht i kushtohet piknikut, një ritual pagan, ku të gjithë banorët, si dhe të ftuarit largohen nga fshati në pyllin më të afërt, duke marrë me vete ushqime e pije të ndryshme.

## Referimet