Totalitarizmi

**Totalitarizmi** është një formë qeverisjeje dhe një formë e sistemit politik që ndalon të gjitha partitë opozitare, konsideron si të paligjshme pozitën individuale dhe grupore ndaj shtetit dhe ushtron një shkallë jashtëzakonisht të lartë, nëse jo të plotë kontrolli dhe rregullimi mbi jetën publike dhe private. Totalitarizmi konsiderohet si forma më ekstreme dhe më e plotë e autoritarizmit. Në shtetet totalitare, pushteti politik shpesh mbahet nga autokratë, si diktatorët ( **diktatura totalitare** ) dhe monarkët absolut, të cilët përdorin fushata gjithëpërfshirëse në të cilat propaganda transmetohet nga masmedia të kontrolluara nga shteti për të kontrolluar qytetarinë. 

Si një ideologji politike në vetvete, totalitarizmi është një fenomen dukshëm modernist dhe ka rrënjë historike shumë komplekse. Filozofi Karl Poper i gjurmoi rrënjët e tij tek Platoni, koncepti i Georg Wilhelm Friedrich Hegel për shtetin dhe filozofia politike e Karl Marksit.  Por, koncepti i Poperit për totalitarizmin është kritikuar në akademi dhe mbetet shumë i diskutueshëm.   Filozofë dhe historianë të tjerë si Theodor W. Adorno dhe Max Horkheimer e gjurmojnë origjinën e doktrinave totalitare në Epokën e Iluminizmit, veçanërisht në idenë antropocentriste se "Njeriu është bërë zot i botës, një mjeshtër i palidhur nga çdo lidhje me natyrën, shoqërinë dhe historinë”.  Në shekullin e 20-të, ideja e pushtetit absolut shtetëror u zhvillua për herë të parë nga fashistët italianë, dhe njëkohësisht në Gjermani nga një jurist dhe akademik nazist i quajtur Karl Shmit gjatë Republikës së Vajmarit në vitet 1920.

Studiuesit dhe historianët e kanë konsideruar Vladimir Leninin,    themeluesin e RSFSR-së Ruse dhe më vonë të Bashkimit Sovjetik,    si një nga të parët që u përpoq të krijonte një shtet totalitar.      Benito Mussolini, themeluesi i fashizmit italian, e quajti regjimin e tij "Shteti totalitar": "Gjithçka në shtet, asgjë jashtë shtetit, asgjë kundër shtetit".  Scmit përdori termin *Totalstaat* ( lit.  Shteti total &#x27;) në veprën e tij me ndikim të vitit 1927 me titull *"Koncepti i politikës"*, i cili përshkruante bazën ligjore të një shteti të plotfuqishëm.  Në vitin 1950, termi dhe koncepti i totalitarizmit hynë në diskursin politik perëndimor. Për më tepër, në këtë epokë lëvizjet politike antikomuniste dhe MekKarthiste u intensifikuan dhe përdorën konceptin e totalitarizmit si një mjet për të kthyer antifashizmin e para Luftës së Dytë Botërore në antikomunizëm të Luftës së Ftohtë.     

Regjimet totalitare janë të ndryshme nga regjimet e tjera autoritare, pasi këto të fundit tregojnë një formë shteti dhe qeverisjeje në të cilën një pushtetar i vetëm, zakonisht një diktator individual, një komitet, një juntë ushtarake, ose një grup tjetër i vogël elitash politike, monopolizon pushtetin politik.  Një regjim totalitar mund të përpiqet të kontrollojë pothuajse të gjitha aspektet e jetës shoqërore, duke përfshirë ekonominë, sistemin arsimor, artet, shkencën dhe jetën private dhe moralin e qytetarëve nëpërmjet përdorimit të një ideologjie të përpunuar.  Ai gjithashtu mund të mobilizojë të gjithë popullsinë në ndjekjen e qëllimeve të tij. 

Totalitarizmi është në kontrast me autoritarizmin. Sipas Radu Cinpoes, një shtet autoritar "është i shqetësuar vetëm për pushtetin politik dhe për sa kohë që nuk kontestohet, ai i jep shoqërisë një shkallë të caktuar lirie".  Ai e përshkroi totalitarizmin si një shoqëri në të cilën ideologjia e shtetit kishte ndikim, nëse jo pushtet, mbi shumicën e qytetarëve të saj.  Sipas Benito Musolinit, ky sistem politizon çdo gjë shpirtërore dhe njerëzore: "Gjithçka brenda shtetit, asgjë jashtë shtetit, asgjë kundër shtetit". 

Një nga njerëzit e parë që përdori termin *totalitarizëm* në gjuhën angleze ishte shkrimtari austriak Franz Borkenau në librin e tij të vitit 1938 *Internacionalja Komuniste*, në të cilin ai bashkoi diktaturën sovjetike dhe gjermane si forma të ngjashme udhëheqjeje, më shumë sesa të ndryshme.  Etiketa *totalitare* iu vu dy herë Gjermanisë naziste gjatë fjalimit të Winston Churchill të 5 tetorit 1938, përpara Dhomës së Komunëve në kundërshtim me Marrëveshjen e Mynihut, me anë të së cilës Franca dhe Britania e Madhe ranë dakord për aneksimin e Sudetenland nga Gjermania naziste.  Churchill ishte atëherë një deputet mbështetës që përfaqësonte zonën elektorale Epping . Në një fjalim radiofonik dy javë më vonë, Churchill e përdori përsëri termin, këtë herë duke aplikuar konceptin për "një tirani komuniste apo naziste". 

José María Gil-Robles y Quiñones, udhëheqësi i partisë historike reaksionare spanjolle të quajtur Konfederata Spanjolle e të Djathtës Autonome (CEDA),  deklaroi synimin e tij për t'i "i dhënë Spanjës një unitet të vërtetë, një frymë të re, një politikë totalitare" dhe vazhdoi duke thënë se “Demokracia nuk është një qëllim, por një mjet për pushtimin e shtetit të ri. Kur të vijë koha, ose do të dorëzohet parlamenti ose do ta eliminojmë.”  Gjenerali Francisco Franco ishte i vendosur të mos kishte parti konkurruese të krahut të djathtë në Spanjë dhe CEDA u shpërbë në prill 1937. Më vonë, Gil-Robles shkoi në mërgim. 

Xhorxh Oruell e përdori shpesh fjalën *totalitar* dhe bashkëngjitjet e saj në ese të shumta të botuara në 1940, 1941 dhe 1942. Në esenë e tij " Pse shkruaj ", Oruell shkroi: " Lufta spanjolle dhe ngjarje të tjera në 1936–37 e kthyen shkallën dhe më pas e dija se ku qëndroja. Çdo rresht i punës serioze që kam shkruar që nga viti 1936 është shkruar, drejtpërdrejt ose tërthorazi, kundër totalitarizmit dhe për socializmin demokratik, siç e kuptoj unë". Ai kishte frikë se regjimet e ardhshme totalitare mund të shfrytëzonin përparimet teknologjike në mbikëqyrje dhe media për të vendosur një diktaturë të përhershme dhe mbarëbotërore, e cila do të ishte e paaftë për t'u përmbysur ndonjëherë, duke shkruar: "Në doni një imazh të së ardhmes, përfytyroni një çizme ngjeshur në fytyrën e dikujt,... përjetësisht." 

### Lufta e ftohtë 
parapamje|Carl Joachin Friedrich and Zbigniew Brzezinski (pictured) popularized the concept of totalitarianism, alongside Hannah Arendt.
Në *Origjinat e totalitarizmit*, Hannah Arendt parashtronte se regjimet naziste dhe komuniste ishin forma të reja qeverisjeje dhe jo thjesht versione të përditësuara të tiranive të vjetra. Sipas Arendt, burimi i apelit masiv të regjimeve totalitare është ideologjia e tyre, e cila jep një përgjigje ngushëlluese dhe të vetme për misteret e së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes. Për nazizmin, e gjithë historia është historia e luftës së racës dhe për marksizëm-leninizmin e gjithë historia është historia e luftës së klasave . Pasi të pranohet kjo premisë, të gjitha veprimet e shtetit mund të justifikohen me anë të apelit ndaj natyrës ose ligjit të historisë, duke justifikuar krijimin e tyre të aparatit shtetëror autoritar. 

Sipas Arendt, "lëvizjet totalitare janë organizime masive të individëve të ndarë, të izoluar. Krahasuar me të gjitha partitë dhe lëvizjet e tjera, karakteristika e tyre e jashtme më e spikatur është kërkesa e tyre për besnikëri të plotë, të pakufizuar, të pakushtëzuar dhe të pandryshueshme të individit anëtar. Kjo kërkesë bëhet nga udhëheqësit e lëvizjeve totalitare, madje para se ata të marrin pushtetin." 

Përveç Arendt, shumë studiues me prejardhje të ndryshme akademike dhe pozicione ideologjike kanë shqyrtuar nga afër totalitarizmin. Ndër komentuesit më të shquar të totalitarizmit janë Raymond Aron, Lawrence Aronsen, Franz Borkenau, Karl Dietrich Bracher, Zbigniew Brzezinski, Robert Conquest , Carl Joachim Friedrich, Eckhard Jesse, Leopold Labedz, Walter Laqueurn L. Popper, Richard Pipes, Leonard Schapiro dhe Adam Ulam . Secili prej tyre e përshkruan totalitarizmin në mënyra paksa të ndryshme, por të gjithë bien dakord se totalitarizmi kërkon të mobilizojë popullsi të tëra në mbështetje të një ideologjie zyrtare partiake dhe është intolerant ndaj aktiviteteve që nuk janë të drejtuara drejt qëllimeve të partisë, që sjellin represion ose kontroll shtetëror. 

Në të njëjtën kohë, shumë studiues me prejardhje të ndryshme akademike dhe pozicione ideologjike kritikuan teoricienët e totalitarizmit. Ndër më të dalluarit ishin Louis Althusser, Benjamin Barber, Maurice Merleau-Ponty dhe Jean-Paul Sartre . Ata mendonin se totalitarizmi ishte i lidhur me ideologjitë perëndimore dhe i lidhur me vlerësimin dhe jo me analizën. Koncepti u bë i spikatur në diskursin politik antikomunist të botës perëndimore gjatë epokës së Luftës së Ftohtë si një mjet për të kthyer antifashizmin e paraluftës në antikomunizëm të pasluftës.  Autorët shkruan se një sistem totalitar ka gjashtë karakteristikat e mëposhtme mbështetëse dhe përcaktuese reciproke:  

# Një shtet njëpartiak ku një parti ka monopolin e të gjithë veprimtarisë politike.
# Një ideologji shtetërore e mbështetur nga partia në pushtet që i jepet statusi i autoritetit të vetëm.
# Monopoli shtetëror i informacionit që kontrollon mediat për shpërndarjen e së vërtetës zyrtare.
# Ekonomia e kontrolluar nga shteti me subjekte të mëdha ekonomike nën kontrollin e shtetit.
# Terror ideologjik që i kthen veprimet e pavarura ekonomike apo profesionale në krime. Shkelësit janë të ekspozuar ndaj ndjekjes penale dhe persekutimit ideologjik. 

Sipas këtij këndvështrimi, regjimet totalitare në Gjermani, Itali dhe Bashkimin Sovjetik kishin origjinën fillestare në kaosin që pasoi pas Luftës së Parë Botërore dhe lejoi lëvizjet totalitare të merrnin kontrollin e qeverisë, ndërsa sofistikimi i armëve moderne dhe komunikimit mundësoi për të vendosur në mënyrë efektive atë që Fridrish dhe Brzezinski e quajtën "diktaturë totalitare". 

### Pas Luftës së Ftohtë 
parapamje|Presidenti Isaias Afverki (djathtas) udh heqhEritrean si nj adiktator totalitar që prej shpalljes së pavarësisë n svitin 1993.|majtas[parapamje| [Kim Ir Seni|Kim Il-Sung ishte një udhëheqës totalitar dhe themelues i Koresë së Veriut. ]]
Laure Neumayer pohon se "megjithë mosmarrëveshjet mbi vlerën e tij heuristike dhe supozimet e tij normative, koncepti i totalitarizmit bëri një kthim të fuqishëm në fushat politike dhe akademike në fund të Luftës së Ftohtë".  Në vitet 1990, François Furet bëri një analizë krahasuese  dhe përdori termin *binjakë totalitarë* për të lidhur nazizmin dhe stalinizmin.    Erik Hobsbauwm kritikoi Furetin për tundimin e tij për të theksuar ekzistencën e një terreni të përbashkët midis dy sistemeve me rrënjë të ndryshme ideologjike. 

Në fillim të viteve 2010, Richard Shorten, Vladimir Tismăneanu dhe Aviezer Taker parashtruan se ideologjitë totalitare mund të marrin forma të ndryshme në sisteme të ndryshme politike, por të gjitha ato përqendrohen në utopizëm, shkencëtarizëm ose dhunë politike. Ata pohojnë se nazizmi dhe stalinizmi të dy theksuan rolin e specializimit në shoqëritë moderne dhe ata gjithashtu e shihnin polimatinë si një gjë të së kaluarës, dhe ata gjithashtu deklaruan se pretendimet e tyre mbështeteshin nga statistikat dhe shkenca, gjë që i shtyu ata të impononin rregulla të rrepta etike mbi kulturën, të përdorin dhunë psikologjike dhe të persekutojnë grupe të tëra shoqërore.   

Në fund të viteve 2010, *The Economist* e ka përshkruar sistemin e zhvilluar të kredisë sociale të Kinës nën administratën e sekretarit të përgjithshëm të Partisë Komuniste Kineze, Xi Jinping, për të shqyrtuar dhe renditur qytetarët e saj bazuar në sjelljen e tyre personale, si *totalitare* .  Kundërshtarët e sistemit të renditjes së Kinës thonë se ai është ndërhyrës dhe është vetëm një mjet tjetër që një shtet njëpartiak mund të përdorë për të kontrolluar popullsinë. *New York Times* krahasoi kultin e personalitetit të liderit kryesor kinez Xi Jinping dhe mendimin e tij të ideologjisë Xi Jinping me atë të Mao Ce Dunit gjatë Luftës së Ftohtë .  Mbështetësit thonë se kjo do ta transformojë Kinën në një shoqëri më të civilizuar dhe që i bindet ligjit.  Shoshana Zuboff e konsideron më tepër instrumentiste sesa totalitare.  Teknologji të tjera në zhvillim që mund të fuqizojnë regjimet totalitare të ardhshme përfshijnë leximin e trurit, gjurmimin e kontakteve dhe aplikime të ndryshme të inteligjencës artificiale .     Filozofi Nick Bostrom thotë se ekziston një kompromis i mundshëm, domethënë se disa rreziqe ekzistenciale mund të zbuten nga krijimi i një qeverie të fuqishme dhe të përhershme botërore, dhe nga ana tjetër, krijimi i një qeverie të tillë mund të rrisë rreziqet ekzistenciale që lidhen me sundimi i një diktature të përhershme. 

### Totalitarizmi fetar 
[parapamje| [Flamuri i Afganistanit|Flamuri i talebanëve]]
Talibanët janë një grup militant dhe lëvizje politike totalitare islamike sunite në Afganistan që u shfaq si pasojë e Luftës Sovjeto-Afgane dhe përfundimit të Luftës së Ftohtë. Kjo lëvizje qeverisi pjesën më të madhe të Afganistanit nga viti 1996 deri në 2001 dhe rifitoi kontrollin e plotë të Afganistanit në vitin 2021 . Veçoritë e qeverisjes së saj totalitare përfshijnë imponimin e kulturës Pashtunvali të grupit etnik pluralist pashtun si ligj fetar, përjashtimin e pakicave dhe anëtarëve jo-talebane nga qeveria dhe shkeljet e shumta të të drejtave të grave . 
[parapamje| [Ebu Bekër el-Bagdadi|Abu Bakr al-Baghdadi, i vetëshpallur kalifi i Shtetit Islamik, sundoi si diktator i një kuazi-shteti totalitar që kontrollonte pjesë të Irakut dhe Sirisë nga 2014 deri në 2019]]
Shteti Islamik është një grup terrorist salafi-xhihadist i themeluar nga Abu Musab al-Zarkavi në vitin 1999, i cili përkrah një ideologji totalitare që është një hibrid fundamentalist i xhihadizmit global, vehabizmit dhe kutbizmit. Në vitin 2014, grupi e deklaroi veten si një kalifat  që kërkonte dominimin e botës dhe vendosi atë që është përshkruar si një " *regjim totalitar politik-fetar* ". Kuazi-shteti mbajti territor të rëndësishëm në Irak dhe Siri gjatë rrjedhës së Luftës në Irak dhe luftës civile siriane nga viti 2013 deri në 2019 nën diktaturën e kalifit të tij të parë Abu Bakr al-Bagdadi, i cili imponoi një formë ekstreme të ligjit të Sheriatit.     

Një tjetër shembull historik i totalitarizmit fetar konsiderohet nga disa studiues rasti i qytetit të Gjenevës nën udhëheqjen e Xhon Kalvin, që është përshkruar si udhëheqës totalitar nga disa studiues.   

### Pikëpamjet mbi totalitarizmin nga historianët e Bashkimit Sovjetik që nga vitet 1970 
Shumica e historianëve modernë perëndimorë të Bashkimit Sovjetik e konsiderojnë konceptin e totalitarizmit si një thjeshtim të tepërt që nuk pasqyron saktësisht realitetin e jetës në Bashkimin Sovjetik. Ideja u sfidua fillimisht nga një brez historianësh që u shquan në vitet 1970 dhe perspektivat e të cilëve u njohën si "shkolla revizioniste". Disa nga anëtarët më të shquar të të cilit ishin Sheila Fitzpatrick, J. Arch Getty, Jerry F. Hough, William McCagg dhe Robert W. Thurston .  Megjithëse interpretimet e tyre individuale ndryshojnë, revizionistët thonë se Bashkimi Sovjetik nën Jozef Stalinin ishte në shumë mënyra institucionalisht i dobët dhe se terrori pasqyronte dobësitë dhe jo pikat e forta të shtetit sovjetik.  

Në rastin e Gjermanisë Lindore, Eli Rubin pohoi se Gjermania Lindore nuk ishte një shtet totalitar, por një shoqëri e formuar nga bashkimi i rrethanave unike ekonomike dhe politike që ndërveprojnë me shqetësimet e qytetarëve të zakonshëm. 

Sipas disa studiuesve, të quash Josif Stalinin *totalitar* në vend të *autoritarit* është pohuar se është një justifikim i zhurmshëm por i çuditshëm për interesat vetjake perëndimore, po aq me siguri sa edhe kundërpretendimi se gjoja zhvlerësimi i konceptit totalitar mund të jetë një tingull i lartë, por i çuditshëm. justifikim për interesin vetjak rus. Studiues të tjerë, mes tyre F. William Engdahl, Sheldon Wolin dhe Slavoj Zhizhek, e kanë lidhur totalitarizmin me kapitalizmin dhe liberalizmin, dhe kanë përdorur koncepte të tilla si totalitarizmi i përmbysur,  kapitalizmi totalitar,  dhe demokracia totalitare .   

## Referime