open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Historia e murtajës

Në nivel global rreth 600 raste të murtajës raportohen në vit. Në 2017 dhe nëntor 2019, vendet me më shumë raste përfshijnë Kongon, Madagaskarin dhe Perunë.

Shpërthimet lokale të murtajës grupohen në 3 pandemi të murtajës, ku datat përkatëse të fillimit dhe mbarimit dhe caktimi i disa shpërthimeve në secilën prej pandemive janë ende objekt diskutimi. Pandemitë ishin:

* Pandemia e parë e murtajës nga viti 541 deri në ~750, duke u përhapur nga Egjipti në Mesdhe (duke filluar me murtajën e Justinianit) dhe në Evropën veriperëndimore
* Pandemia e dytë e murtajës nga ~ 1331 deri në ~ 1855, duke u përhapur nga Azia Qendrore në Mesdhe dhe Evropë (duke filluar me Vdekjen e Zezë), dhe ndoshta edhe në Kinë
* Pandemia e tretë e murtajës nga 1855 deri në 1960, duke u përhapur nga Kina në vende të ndryshme anembanë botës, veçanërisht në Indi dhe në Bregun Perëndimor të Shteteve të Bashkuara.

Megjithatë, Vdekja e Zezë e vonë mesjetare (afërsisht 1331 deri në 1353) nganjëherë shihet jo si fillimi i të dytës, por si fundi i pandemisë së parë -- në atë rast, pandemia e parë përfundoi rreth vitit 1353 dhe fillimi i pandemisë së dytë do të ishte rreth vitit 1361. Gjithashtu në literaturë jepen data të ndryshme të përfundimit të pandemisë së dytë, duke filluar nga viti 1840 deri në 1890.

## Shiko edhe 
* Murtaja (sëmundje)

## Referime
Murtaja bubonike

**Murtaja bubonike** është një nga tre llojet e murtajës së shkaktuar nga bakteri *Yersinia pestis*. Një deri në shtatë ditë pas ekspozimit ndaj baktereve, shfaqen simptoma të ngjashme me gripin. Këto simptoma përfshijnë ethe, dhimbje koke dhe të vjella, si dhe nyjet limfatike të fryra dhe të dhimbshme që ndodhin në zonën më afër vendit ku bakteret hynë në lëkurë. Nekroza akrale, njolla e errët e lëkurës, është një tjetër simptomë. Herë pas here, nyjet limfatike të fryra, të njohura si "buboes", mund të hapen.

Tre llojet e murtajës janë rezultat i rrugës së infektimit: murtaja bubonike, murtaja septikemike dhe murtaja pneumonike. Murtaja bubonike përhapet kryesisht nga pleshtat e infektuara nga kafshët e vogla. Mund të rezultojë gjithashtu nga ekspozimi ndaj lëngjeve trupore nga një kafshë e ngordhur e infektuar nga murtaja. Gjitarët si lepujt, lepujt dhe disa lloje macesh janë të ndjeshëm ndaj murtajës bubonike dhe zakonisht vdesin pas tkurrjes. Në formën bubonike të murtajës, bakteret hyjnë përmes lëkurës përmes një kafshimi pleshti dhe udhëtojnë përmes enëve limfatike në një nyje limfatike, duke e bërë atë të fryhet. Diagnoza bëhet duke gjetur bakteret në gjak, sputum ose lëngje nga nyjet limfatike.

Parandalimi bëhet përmes masave të shëndetit publik, siç është mospërpunimi i kafshëve të ngordhura në zonat ku murtaja është e zakonshme. Ndërsa vaksinat kundër murtajës janë zhvilluar, Organizata Botërore e Shëndetësisë rekomandon që vetëm grupet me rrezik të lartë, si personeli i caktuar i laboratorit dhe punonjësit e kujdesit shëndetësor, të vaksinohen. Disa antibiotikë janë efektivë për trajtim, duke përfshirë streptomicinën, gentamicinën dhe doksiciklinën.

Pa trajtim, murtaja rezulton në vdekjen e 30% deri në 90% të të infektuarve. Vdekja, nëse ndodh, zakonisht ndodh brenda 10 ditëve. Me trajtim, rreziku i vdekjes është rreth 10%. Në nivel global midis 2010 dhe 2015 kishte 3,248 raste të dokumentuara, të cilat rezultuan në 584 vdekje. Vendet me numrin më të madh të rasteve janë Republika Demokratike e Kongos, Madagaskari dhe Peruja.

Murtaja konsiderohet shkaku i mundshëm i Vdekjes së Zezë që përfshiu Azinë, Evropën dhe Afrikën në shekullin e 14-të dhe vrau rreth 50 milionë njerëz, duke përfshirë rreth 25% deri në 60% të popullsisë evropiane. Për shkak se murtaja vrau shumë nga popullsia e punës, pagat u rritën për shkak të kërkesës për punë. Disa historianë e shohin këtë si një pikë kthese në zhvillimin ekonomik evropian. Sëmundja konsiderohet gjithashtu të ketë qenë përgjegjëse për Murtajën e Justinianit, me origjinë në Perandorinë Romake Lindore në shekullin e 6-të të erës sonë, si dhe epideminë e tretë, që preku Kinën, Mongolinë dhe Indinë, me origjinë nga Provinca Yunnan në 1855. Termi bubonik rrjedh nga fjala greke βουβών, që do të thotë "ijë".

## Shiko edhe 
* Murtaja (sëmundje)

## Referime
Murtaja pneumonike

**Murtaja pneumonike** është një infeksion i rëndë i mushkërive i shkaktuar nga bakteri *Yersinia pestis*. Simptomat përfshijnë ethe, dhimbje koke, gulçim, dhimbje gjoksi dhe kollë. Zakonisht fillojnë rreth 3 deri në 7 ditë pas ekspozimit. Është 1/3 format e murtajës, dy të tjerat janë murtaja septikemike dhe murtaja bubonike.

Forma pneumonike mund të ndodhë pas një infeksioni fillestar të murtajës bubonike ose septikemike. Mund të rezultojë gjithashtu nga frymëmarrja e pikave të ajrit nga një person ose kafshë tjetër e infektuar me murtajë pneumonike. Dallimi midis formave të murtajës është vendndodhja e infeksionit; në murtajën pneumonike infeksioni është në mushkëri, në murtajën bubonike nyjet limfatike dhe në murtajën septikemike brenda gjakut. Diagnoza bëhet duke testuar gjakun, sputumin ose lëngun nga një nyje limfatike.

Ndërsa vaksinat janë duke u zhvilluar, në shumicën e vendeve ato nuk janë ende të disponueshme komercialisht. Parandalimi është duke shmangur kontaktin me brejtësit, njerëzit ose macet e infektuara. Rekomandohet që të infektuarit të izolohen nga të tjerët. Trajtimi i murtajës pneumonike bëhet me antibiotikë.

Murtaja është e pranishme në mesin e brejtësve në Afrikë, Amerikë dhe Azi. Murtaja pneumonike është më serioze dhe më pak e zakonshme se murtaja bubonike. Numri total i raportuar i rasteve të të gjitha llojeve të murtajës në vitin 2013 ishte 783. E patrajtuar, murtaja pneumonike është gjithmonë fatale. Disa hipotezojnë se versioni pneumonik i murtajës ishte kryesisht përgjegjës për Vdekjen e Zezë që rezultoi në afërsisht 75 - 200 milionë vdekje në vitet 1300.

## Shiko edhe 
* Murtaja (sëmundje)

## Referime
Ligjëruesi

**Legjëruesi** është një gradë akademike në shumë universitete, megjithëse kuptimi i termit ndryshon disi nga vendi në vend. Në përgjithësi nënkupton një ekspert akademik i cili punësohet për të dhënë mësim me kohë të plotë ose të pjesshme. Ata gjithashtu mund të kryejnë kërkime. Ky term nganjëherë gabimisht ngatërrohet me termin lektor. Këto përdorime të ndryshme të termit ligjërues dhe lektor shpesh shkaktojnë konfuzion për akademikët.

## Vështrim 
Në disa vende, termi ligjërues është i paqartë dhe mbulon disa grada akademike. Dallimi kryesor është midis leksioneve të përhershme/të hapura ose të përkohshme/me afat të caktuar.

Një ligjërues i përhershëm në universitetet e Mbretërisë së Bashkuar zakonisht mban një pozicion të hapur që mbulon përgjegjësitë e mësimdhënies, hulumtimeve dhe administrative. Ligjëratat e përhershme janë poste të qëndrimit ose pozicione të qëndrueshme që janë të barasvlefshme me një asistent ose profesor të asociuar në Amerikën e Veriut. Pas disa vitesh, një ligjërues mund të promovohet bazuar në të dhënat e tyre kërkimore për t'u bërë ligjërues i lartë . Ky pozicion është nën lexuesin ( **ligjërues kryesor** në universitetet e pas vitit 1992) dhe profesor .

Në të kundërt, një ligjërues me afat të caktuar ose të përkohshëm emërohet për nevoja specifike të mësimdhënies afatshkurtra. Këto pozicione shpesh nuk janë të rinovueshme dhe janë emërime të zakonshme pas doktoraturës. Në terminologjinë e Amerikës së Veriut, një ligjërues me afat të caktuar mund të mbajë një gradë të barasvlershme me profesorin asistent (vizitues). Në mënyrë tipike, kontratat më të gjata tregojnë vjetërsi më të madhe ose gradë më të lartë. Edhe mësimdhënës ndonjëherë mund të quhen edhe ligjërues, për shembull, Exeter emëroi disa nga ai grup si profesorë të arsimit dhe bursave (E & S) për të njohur kontributin e mësimdhënies dhe për t'i ngritur titujt e kolegëve mësimdhënës te ligjëruesit. Disa universitete u referohen edhe studentëve të diplomuar ose të tjerë, të cilët marrin përsipër mësimdhënien ad-hoc për ligjëruesit e sesioneve të një departamenti. Ashtu si profesorët ndihmës dhe ligjëruesit e sesioneve në Amerikën e Veriut, ky staf mësimor jo i përhershëm shpesh paguhet shumë dobët (pak sa 6000 £ në vit në 2011-12).   

## Krahasimi 
Tabela paraqet një pasqyrë të gjerë të sistemeve kryesore tradicionale, por ka universitete që përdorin një kombinim të këtyre sistemeve ose titujve të tjerë. Vini re se disa universitete në vendet e Commonwealth kanë miratuar sistemin amerikan në vend të sistemit të Commonwealth.

## Shih edhe 
* Universiteti
* Arsimi i lartë

## Referime
Arsim Fehmiu

**Arsim Fehmiu** (3 qershor 1932, Sarajevë - 20 qershor 2023, Prishtinë) është mësimdhënës, trajner, punëtor sportiv dhe profesor universitar.  

## Biografia 
Arsim Fehmiu lindi në Sarajevë. Shkollën fillore e nisi në Sarajevë, e vazhdoi në Shkodër dhe Prizren, ku e kreu klasën e pestë. Pas shkollës fillore vazhdoi mësimet në Gjimnazin real të Prizrenit. Në vitin 1947 i kreu katër klasë gjimnazi dhe semimaturën. Shkollën normale e kreu në Gjakovë më 1949. Pas normales, në vitin shkollor 1949/50 hospitoi shkollën e mesme të fizkulturës në Zemun. Institutin Shteteror te Fizkulturës, DIE-in, dhe Shkollen Federative të Trajnerëve, degën e futbollit, i kreu ne Beograd, magjistraturën në Shkup ndërsa disertacionin e doktoratës e kreu në Fakultetin e Kulturës Fizike të Universitetit te Beogradit. Përveq punës si mësimdhënës, arsimtar, profesor i kulures fizike dhe trajner i futbollit në procesin arsimor, edukativ e pedagogjik, është marrë edhe përgatitjen dhe hartimin e planprogrameve të trajnimeve sportive. Eshtë hartues i projektit për botimin e teksteve mesimore nga lëmi i kultures fizike për nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme të Kosoves. Ka qenë dekan i Fakultetit te Kultures Fizike të Universitetit të Prishtinës. Si bashkëpunetor i Entit për Kërkime Ekonomike ishte udheheqës i projektit për zhvillimin e veprimtarive shoqërore të Kosovës për fushën e kulturës fizike. Pas pensionimit (1991) u riaktivizua si komisar i Federatës se Futbollit të Kosovës. Nga viti 2006 emërohet kryetar i Komisionit "Akademia Olimpike e Kosovës" në kuadër të Komitetit Olimpik të Kosovës. Si pedagog dhe punëtor sportiv u nderua me një varg çmimesh dhe mirënjohjesh. 

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Vaksina e murtajës

**Vaksina e murtajës** është një vaksinë e përdorur kundër *Yersinia pestis* për të parandaluar murtajën. Vaksinat bakteriale të çaktivizuara janë përdorur që nga viti 1890, por janë më pak efektive kundër murtajës pneumonike, kështu që vaksinat e gjalla, të dobësuara dhe vaksinat e proteinave rekombinante janë zhvilluar për të parandaluar sëmundjen.

## Imunizimi kundër murtajës 
Vaksina e parë e murtajës u zhvillua nga bakteriologu Waldemar Haffkine në 1897. Ai e testoi vaksinën tek vetja për të provuar se vaksina ishte e sigurt. Më vonë, Haffkine kreu një program masiv vaksinimi në Indinë Britanike dhe vlerësohet se 26 milionë doza të vaksinës kundër murtajës së Haffkine u dërguan nga Bombei midis 1897 dhe 1925, duke ulur vdekshmërinë nga murtaja me 50%-85%.

Një vaksinë kundër murtajës përdoret për të nxitur *imunitetin* specifik aktiv në një organizëm të ndjeshëm ndaj murtajës me anë të administrimit të një materiali antigjenik (një vaksinë) nëpërmjet një sërë rrugësh për njerëzit në rrezik të prekjes së ndonjë forme klinike të murtajës. Kjo metodë njihet si **imunizimi ndaj murtajës**. Ka prova të forta për efikasitetin e administrimit të disa vaksinave të murtajës në parandalimin ose përmirësimin e efekteve të një sërë formash klinike të infeksionit nga *Yersinia pestis*. Imunizimi ndaj murtajës përfshin gjithashtu shfaqjen e një gjendje të imunitetit specifik pasiv ndaj murtajës në një organizëm të ndjeshëm pas administrimit të një serumi të murtajës ose imunologjik i murtajës te njerëzit me një rrezik të menjëhershëm për zhvillimin e sëmundjes.

Një rishikim sistematik nga Cochrane Colaboration nuk gjeti studime të cilësisë së mjaftueshme për t'u përfshirë në rishikim, dhe kështu nuk ishin në gjendje të bënin ndonjë deklaratë mbi efikasitetin e vaksinave moderne.

## Shiko edhe 
* Murtaja (sëmundje)

## Referime
Murtaja septikemike

[parapamje|Murtaja septikemike që rezulton në [Nekroza|nekrozë.]]
**Murtaja septikemike** është 1/3 format e murtajës dhe shkaktohet nga *Yersinia pestis*, një specie gram-negative e baktereve. Murtaja septikemike është një sëmundje sistemike që përfshin infeksionin e gjakut dhe më së shpeshti përhapet nga pickimet nga pleshtat e infektuar. Murtaja septikemike mund të shkaktojë koagulim të përhapur intravaskular dhe është gjithmonë fatale kur nuk trajtohet. Llojet e tjera të murtajës janë murtaja bubonike dhe murtaja pneumonike.

## Shiko edhe 
* Murtaja (sëmundje)

## Referime
Ilir Begolli

**Ilir Begolli** (20 prill 1953, Pejë - 13 gusht 2023, Prishtinë) është mjek dhe profesor asistent në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Prishtinës për lëndët mjekësi sociale, statistikë mjekësore me informatikë, menaxhment në fizioterapi dhe shkathtësi komunikimi dhe specialist i shëndetësisë publike në Institutin Kombëtar të Shëndetësisë Publike të Kosovës. 

## Biografia 
Ilir Begolli është lindur më 20 prill 1953 në Pejë, ku kishte mbaruar shkollimin fillor për të vazhduar pastaj në Prishtinë. Dr. Begolli, studimet bazike i kishte përfunduar në vitin 1978 në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Kosovës; Specializimin në Mjekësi Sociale në vitin 1982; në vitin 2001 ka përfunduar magjistraturën në fushën e Shëndetësisë publike; ndërsa në vitin 2009 doktoraturën po ashtu, në fushën e shëndetësisë publike.

Gjatë karrierës së tij të pasur akademike dhe profesionale, përveç angazhimit në procesin edukativ dhe arsimor, Ilir Begolli ishte hartues dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejt në krijimin e dokumenteve dhe strategjive zhvillimore të sistemit shëndetësor në Kosovë; duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm përmes angazhmit të tij profesional si mësimëdhënës dhe si ekspert në lëminë e shëndetësisë publike, për çka do të jetë i vlerësuar gjithmonë nga niveli akademik, kolegët, studentët, qytetarët dhe gjeneratat e ardhshme në Kosovë. Gjatë tërë karrierës ka punuar në edukim dhe promovim shëndetësor me të rinjtë dhe grupe tjera të popullatës duke ofruar informata lidhur me shëndetin dhe sjelljet e shëndosha.

## Shih edhe 
* Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës

## Referime
Imuniteti (mjekësi)

Në biologji, **imuniteti** është gjendja e të qenit i pandjeshëm ose rezistent ndaj një agjenti ose procesi të dëmshëm, veçanërisht një patogjen ose sëmundje infektive. Imuniteti mund të ndodhë natyrshëm ose të krijohet nga ekspozimi ose imunizimi paraprak.

## E lindur dhe adaptive 
Sistemi imunitar ka komponentë të lindur dhe adaptues. Imuniteti i lindur është i pranishëm në të gjitha metazoanët, përgjigjet imune: përgjigjet inflamatore dhe fagocitoza. Komponenti adaptiv, nga ana tjetër, përfshin qeliza limfatike më të avancuara që mund të bëjnë dallimin midis substancave specifike "jo-vetë" në prani të "vetes". Reagimi ndaj substancave të huaja përshkruhet etimologjikisht si inflamacion ndërsa mosreagimi ndaj substancave të vetvetes përshkruhet si imunitet. Dy komponentët e sistemit imunitar krijojnë një mjedis biologjik dinamik ku "shëndeti" mund të shihet si një gjendje fizike ku vetvetja kursehet imunologjikisht dhe ajo që është e huaj eliminohet në mënyrë inflamatore dhe imunologjike. "Sëmundja" mund të lindë kur ajo që është e huaj nuk mund të eliminohet ose ajo që është vetvetja nuk kursehet.

Imuniteti i lindur, i njohur gjithashtu si imuniteti vendas, është një formë imuniteti gjysmë specifike dhe e shpërndarë gjerësisht. Përkufizohet si linja e parë e mbrojtjes kundër patogjenëve, që përfaqëson një përgjigje sistemike kritike për të parandaluar infeksionin dhe për të ruajtur homeostazën, duke kontribuar në aktivizimin e një përgjigjeje imune adaptive. Ai nuk përshtatet me një stimul të jashtëm specifik ose një infeksion të mëparshëm, por mbështetet në njohjen e koduar gjenetikisht të modeleve të veçanta.

Imuniteti adaptiv ose i fituar është përbërësi aktiv i përgjigjes imune të bujtësit, i ndërmjetësuar nga limfocitet antigjen-specifik. Ndryshe nga imuniteti i lindur, imuniteti i fituar është shumë specifik për një patogjen të veçantë, duke përfshirë zhvillimin e kujtesës imunologjike. Ashtu si sistemi i lindur, sistemi i fituar përfshin të dy komponentët e imunitetit humoral dhe komponentët e imunitetit të ndërmjetësuar nga qeliza.

Imuniteti adaptiv mund të fitohet ose 'natyrshëm' (nga infeksioni) ose 'artificialisht' (përmes veprimeve të qëllimshme siç është vaksinimi). Imuniteti adaptiv gjithashtu mund të klasifikohet si 'aktiv' ose 'pasiv'. Imuniteti aktiv fitohet nëpërmjet ekspozimit ndaj një patogjeni, i cili shkakton prodhimin e antitrupave nga sistemi imunitar. Imuniteti pasiv fitohet nëpërmjet transferimit të antitrupave ose qelizave T të aktivizuara që rrjedhin nga një pritës imunitar ose artificialisht ose përmes placentës; është jetëshkurtër dhe kërkon doza përforcuese për imunitet të vazhdueshëm.

Diagrami më poshtë përmbledh këto ndarje të imunitetit. Imuniteti adaptiv njeh modele më të ndryshme. Ndryshe nga imuniteti i lindur, ai lidhet me kujtesën e patogjenit.

## Shiko edhe 
* Imunizimi
* Mjekësia

## Referime
Shpëlarja e trurit

i shpëlarjes së trurit.]]
**Shpëlarja e trurit** (e njohur edhe si **kontrolli i mendjes**, **menticidi**, **bindja përmes shtrëngimit**, **kontrolli i mendimit**, **reforma e mendimit** apo **riedukimi i detyruar**) është koncepti që mendja e njeriut mund të ndryshohet ose kontrollohet nga disa teknika psikologjike. Thuhet se larja e trurit redukton aftësinë e subjektit për të menduar në mënyrë kritike ose të pavarur, për të lejuar futjen e mendimeve dhe ideve të reja, të padëshiruara në mendjet e tyre, si dhe për të ndryshuar qëndrimet, vlerat dhe besimet e tyre.

Termi "shpëlarje truri" u përdor për herë të parë në anglisht nga Edward Hunter në vitin 1950 për të përshkruar se si qeveria kineze dukej se i detyronte njerëzit të bashkëpunonin me ta gjatë Luftës së Koresë. Hulumtimet mbi konceptin kanë shqyrtuar gjithashtu Gjermaninë naziste, disa raste kriminale në Shtetet e Bashkuara dhe veprimet e trafikantëve të qenieve njerëzore. Në fund të viteve 1960 dhe 1970, eksperimentet MKUltra të CIA-s dështuan pa asnjë përdorim operacional të subjekteve. Pasoi debati shkencor dhe ligjor, si dhe vëmendja e medias, për mundësinë e larjes së trurit si një faktor kur përdorej dietilamid i acidit lisergjik (LSD), ose në shndërrimin e njerëzve në grupe që konsiderohen si kulte.

Koncepti i larjes së trurit tani nuk pranohet përgjithësisht si një fakt shkencor. Në fjalimin e rastësishëm, "shpëlarja e trurit" dhe forma e saj foljore "shpëlarje truri", përdoren në mënyrë figurative për të përshkruar përdorimin e propagandës për të bindur ose për të lëkundur opinionin publik.

## Shiko edhe 
* Propaganda

## Referime
Dimri vullkanik

për të formuar aerosole të imta sulfate.]]
Një **dimër vullkanik** është një ulje e temperaturave globale e shkaktuar nga pikat e acidit sulfurik që errësojnë Diellin dhe ngrenë albedon e Tokës (duke rritur reflektimin e rrezatimit diellor) pas një shpërthimi vullkanik të madh, të pasur me squfur, veçanërisht shpërthyes. Efektet klimatike varen kryesisht nga sasia e injektimit të SO2 dhe H2S në stratosferë ku ato reagojnë me OH dhe H2O për të formuar H2SO4 në një shkallë jave, dhe aerosolet H2SO4 që rezultojnë prodhojnë efektin dominues rrezatues. Aerosolet stratosferike vullkanike ftohin sipërfaqen duke reflektuar rrezatimin diellor dhe ngrohin stratosferën duke thithur rrezatimin tokësor për disa vite. Për më tepër, tendenca e ftohjes mund të zgjerohet më tej nga mekanizmat e reagimit atmosferë-akulli-oqean. Këto reagime mund të vazhdojnë të ruajnë klimën e ftohtë shumë kohë pasi aerosolet vullkanike të jenë shpërndarë.

## Shiko edhe 
* Vullkani

## Referime
Afrim Vokshi

**Afrim Vokshi** (1930-2019) është inxhinier i ndërtimtarisë dhe profesor universiteti. 

## Biografia 
Afrim Vokshi lindi në Tiranë. Kreu shkollimin fillor dhe të mesëm në Tiranë dhe Prishtinë ndërsa studimet në Fakultetin e Ndërtimtarisë në Universitetin e Beogradit. Në fillim punoi në Shkup e më pas si projektues i strukturave në Tetovë, Gostivar "Mavrovë" dhe në Shkup “Pellagonia". Studimet pasuniversitare i kreu në Universitetin e Shkupit (1971). Në vitin 1976 u specializua në fushën e konstruksioneve metalike në Universitetin Politeknik në Temishvar, në Rumani, ndërsa disertacionin e mbrojti në Fakultetin Teknik të Universitetit të Prishtinës (UP) në vitin 1979. Nga viti 1969 ishte ligjërues në Fakultetin Teknik të UP-së, më vonë merr titujt docent dhe profesor inordinar, kurse më 1986 u zgjodh profesor ordinar. Botoi tekstin Universitar "Konstruksionet e ndërtesave metalike" (1986). Fushat kryesore të studimeve të tij ishin: ndërtesat metalike, mbajtësit hapësinorë dhe urat metalike. Që nga themelimi i Universitetit Shtetëror të Tetovës ishte i angazhuar në punë pedagogjike-mësimore. Është autor i shumë punimeve shkencore dhe ka marrë pjesë në kongrese, simpoziume dhe konferenca shkencore e profesionale. 

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Psherëtima e humbjes

**Psherëtima e humbjes** libër me autor Bujar Skëndo. Botuar në Tiranë nga "Onufri" në vitin 2022. Libri ka 256 faqe. ISBN 9789928354853

Shënime: Letërsia shqipe, romane.
Shqipe Nixha

**Shqipe Nixha** (1 tetor 1949, Gjakovë - 25 nëntor 2015, Prishtinë) ka qenë inxhiniere e arkitekturës dhe mësimdhënëse universitare. 

## Biografia 
Shqipe Nixha lindi në Gjakovë, shkollimin fillor dhe të mesëm i kreu në vendlindje dhe në Prishtinë, ndërsa studimet e larta për arkitekturë dhe urbanizëm në Universitetin e Sarajevës. Studimet pasuniversitare i kreu në Universitetin e Zagrebit. Në fillim punoi në byronë për projektim të kombinatit industrial "Ramiz Sadiku", pastaj në Entin për Urbanizëm në Prishtinë. Në vitin 1980 u zgjodh asistente, më pas ligjëruese në Fakultetin e Ndërtimtarisë dhe të Arkitekturës të Universitetit të Prishtinës (1987). Që nga viti 1987 drejtoi katedrën e historisë së arkitekturës dhe mbajti lëndën historia e arkitekturës dhe e mbrojtjes së trashëgimisë kulturore. Fushë kryesore e interesimit të saj shkencor ishte mbrojtja e trashëgimisë kulturore. Ishte autore e projektit të konservimit, restaurimit dhe rivitalizimit të Kullës së Kuklecit në Isniq, të strategjisë për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore në projektin e planit të përgjithshëm të Prizrenit (2003-2013). Ishte anëtare e bordit të ekspertëve për projektet e restaurimit dhe të rehabilitimit të monumenteve të trashëgimisë kulturore në Kosovë. Mori pjesë me kumtesa në konferenca shkencore dhe profesionale brenda dhe jashtë vendit.  

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Bardhyl Zajmi

**Bardhyl Zajmi** (1922-1998) ka qenë punëtor sportiv dhe mësmidhënës universitar. 

## Biografia 
Bardhyl Zajmi lindi në Pejë, ndërsa kur ishte 2 vjeç emigroi me prindërit në Shqipëri. Në Tiranë mbaroi shkollimin fillor dhe të mesëm teknik. Në vitet 1945 shkon në Beograd dhe një vit më vonë regjistrohet në Institutin Shtetëror të Fizkulturës, si shkollim intensiv njëvjeçar. Në vitet '50 u caktua përgjegjës për jetësimin e sporteve në Kosovë (futbollin, basketbollin, volejbollin, hendbollin e madh, skijimin etj.), meqë deri atëherë nuk kishin asnjë formë të organizimit. Ishte mësmdhënës universitar dhe dekan i parë i Fakultetit të Kulturës Fizike.  

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Konferenca e Berlinit

**Konferenca e Berlinit** e viteve 1884–1885, e njohur gjithashtu si **Konferenca e Kongos** (Gjermanisht: *Kongokonferenz*) ose **Konferenca e Afrikës Perëndimore** (*Westafrika-Konferenz*), u mblodh më 15 nëntor 1884 dhe pas një shtyrjeje të përfunduar më 26 shkurt 1885, me nënshkrimin e një Akti të Përgjithshëm, që rregullon kolonizimin dhe tregtinë evropiane në Afrikë gjatë periudhës së Imperializmit të Ri. Konferenca u organizua nga Otto von Bismarck, kancelari i parë i Gjermanisë me kërkesë të mbretit Leopold II. **Akti i Përgjithshëm i Berlinit** mund të shihet si zyrtarizimi i Përpjekjes për Afrikën që tashmë ishte në lëvizje të plotë. Megjithatë, disa historianë paralajmërojnë kundër një mbitheksimi të rolit të saj në ndarjen koloniale të Afrikës dhe tërheqin vëmendjen ndaj marrëveshjeve dypalëshe të lidhura para dhe pas konferencës. Konferenca kontribuoi në fillimin e një periudhe të aktivitetit të rritur kolonial nga fuqitë evropiane, dikur theksoi se Konferenca e Berlinit e 1884-1885 ishte përgjegjëse për "gdhendjen e vjetër të Afrikës". Edhe shkrimtarë të tjerë e kanë hedhur fajin për "ndarjen e Afrikës" në dyert e Konferencës së Berlinit. Por Wm. Roger Louis ka një pikëpamje të kundërt, megjithëse ai pranoi se "Akti i Berlinit kishte një lidhje me rrjedhën e ndarjes" të Afrikës. Nga 14 vendet e përfaqësuara, 7 prej tyre – Austro-Hungaria, Rusia, Danimarka, Holanda, Suedia–Norvegjia, Perandoria Osmane dhe Shtetet e Bashkuara – u kthyen në atdhe pa asnjë zotërim formal në Afrikë.

## Shiko edhe 
* Konferenca e Brukselit kundër skllavërisë 1889–90

## Referime
Lufta e Parë Sovjeto-Finlandeze

[parapamje|Një ekuipazh mitralozi finlandez [Maxim M/09-21 gjatë Luftës së Dimrit.]]
**Lufta e Parë Sovjeto-Finlandeze** apo **Lufta e Dimrit** ishte një luftë midis Bashkimit Sovjetik dhe Finlandës. Lufta filloi me një pushtim sovjetik të Finlandës më 30 nëntor 1939, 3 muaj pas shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, dhe përfundoi 3 muaj e gjysmë më vonë me Traktatin e Paqes të Moskës më 13 mars 1940. Pavarësisht fuqisë ushtarake superiore, veçanërisht në tanke dhe avionë, Bashkimi Sovjetik pësoi humbje të mëdha dhe fillimisht bëri pak përparim. Lidhja e Kombeve e konsideroi sulmin të paligjshëm dhe dëboi Bashkimin Sovjetik.

Sovjetikët bënë disa kërkesa, duke përfshirë që Finlanda të dorëzojë territore të konsiderueshme kufitare në këmbim të tokës diku tjetër, duke pretenduar arsye sigurie – kryesisht mbrojtjen e Leningradit, 32km nga kufiri finlandez. Kur Finlanda refuzoi, sovjetikët pushtuan.

Shumica e burimeve arrijnë në përfundimin se Bashkimi Sovjetik kishte synuar të pushtonte të gjithë Finlandën dhe citojnë themelimin e qeverisë komuniste kukull finlandeze dhe protokollet sekrete të Paktit Molotov-Ribbentrop si dëshmi për këtë, ndërsa burime të tjera argumentojnë kundër idesë së një pushtimi të plotë sovjetik. Finlanda zmbrapsi sulmet sovjetike për më shumë se dy muaj dhe shkaktoi humbje të konsiderueshme mbi pushtuesit në temperatura deri në -43 °C. Betejat u përqendruan kryesisht në Taipale përgjatë Isthmusit Karelian, në Kollaa në Ladoga Karelia dhe në rrugën Raate në Kainuu, por pati edhe beteja në Salla dhe Petsamo në Lapland. Pasi ushtria sovjetike u riorganizua dhe miratoi taktika të ndryshme, ata rinovuan ofensivën e tyre në shkurt dhe mposhtën mbrojtjen finlandeze.

Armiqësitë pushuan në mars 1940 me nënshkrimin e Traktatit të Paqes në Moskë, në të cilin Finlanda i dha 9% të territorit të saj Bashkimit Sovjetik. Humbjet sovjetike ishin të rënda dhe reputacioni ndërkombëtar i vendit vuajti. Fitimet e tyre tejkaluan kërkesat e tyre të paraluftës dhe sovjetikët morën territore të konsiderueshme përgjatë liqenit Ladoga dhe më tej në veri. Finlanda ruajti sovranitetin e saj dhe rriti reputacionin e saj ndërkombëtar. Performanca e dobët e Ushtrisë së Kuqe inkurajoi kancelarin gjerman Adolf Hitler të besonte se një sulm ndaj Bashkimit Sovjetik do të ishte i suksesshëm dhe konfirmoi opinionet negative perëndimore për ushtrinë sovjetike. Pas 15 muajsh paqeje të përkohshme, në qershor 1941, Gjermania filloi Operacionin Barbarossa dhe filloi Lufta e Dytë Sovjeto-Finlandeze midis Finlandës dhe Sovjetikëve.

## Shiko edhe 
* Lufta e Dytë Sovjeto-Finlandeze
* Lufta e Dytë Botërore
* Simo Häyhä

## Referime
Ilir Limani

**Ilir Limani** (1954-2019) ka qenë inxhinier i elektroteknikës dhe profesor universiteti. 

## Biografia 
Ilir Limani lindi në Prizren, shkollën fillore dhe të mesme i kreu në Prishtinë. Ndoqi studimet për inxhinieri elektrike në fushën e telekomunikacionit në Lubjanë e Zagreb, kurse u diplomua në Prishtinë. Studimet e magjistraturës i kreu në Universitetin e Prishtinës, ku mbrojti dhe disertacionin e doktoraturës (1997). Në fillim punoi në Radio Televizionin e Prishtinës, në sektorin e valëve të mesme. Gjatë vitit 1978-1979 ishte anëtar i grupit të ekspertëve profesionalë për alokimin e frekuencave në valë të mesme, ku kontribuoi në zgjidhjen e problemeve të mbulimit të territorit të Kosovës me këto valë. Në vitin 1979 u zgjodh asistent në Fakultetin Teknik të UP-së. Ushtroi detyra me përgjegjësi në Fakultetin Elektroteknik, përfshirë edhe detyrën e dekanit të këtij fakulteti (1998-2002), Mori pjesë në përgatitjen dhe realizimin e shumë projekteve në industrinë vendore. Më 2003 mori pjesë në Bruksel si ekspert i Këshillit të Europës për vlerësimin e projekteve. Eshtë autor dhe bashkautor i një sërë punimesh shkencore dhe profesionale, si dhe pjesëmarrës në konferenca shkencore brenda dhe jashtë vendit. Në periudhën 2008-2010 ishte këshilltar në Ministrinë e Energjetikës të Republikës së Kosovës.   

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Simo Häyhä

parapamje|Häyhä pasi iu dha pushka e nderit, modeli 28, më 17 shkurt 1940.
**Simo Häyhä** (Finlandisht: [ˈsimo ˈhæy̯hæ]; 17 dhjetor 1905 - 1 prill 2002), i referuar shpesh me pseudonimin e tij, **Vdekja e Bardhë** (Finlandisht: *Valkoinen kuolema*; Rusisht: *Belaya smert*), ishte një snajper ushtarak finlandez në Luftën e Dytë Botërore gjatë Luftës së Dimrit 1939–1940 kundër Bashkimit Sovjetik. Ai përdori një M/28-30 të prodhimit finlandez (një variant i pushkës Mosin-Nagant) dhe një gjysmëmitraloz Suomi KP/-31. Ai besohet se ka vrarë mbi 500 ushtarë të armikut gjatë Luftës së Dimrit, numri më i madh i vrasjeve me snajper në çdo luftë të madhe. Për shkak të kësaj, ai shpesh konsiderohet si snajperi më vdekjeprurës i të gjitha kohërave.

Häyhä vlerësoi në kujtimet e tij private të luftës se ai qëlloi rreth 500 ushtarë sovjetikë. Kujtimet e titulluara *Sotamuistoja (Kujtimet e luftës)*, u shkrua në vitin 1940, disa muaj pasi u plagos, dhe përshkruan përvojat e tij në Luftën e Dimrit nga 30 nëntori 1939 deri më 13 mars 1940. I fshehur për dekada, kujtimet u zbuluan në vitin 2017.

## Shiko edhe 
* Lufta e Dimrit
* Lufta e Dytë Botërore

## Referime
Mosin–Nagant

[parapamje|Mosin–Nagant M1891 Dragoon nga koleksionet në [Muzeu i Ushtrisë Suedeze|Muzeun e Ushtrisë Suedeze.]]
**Mosin-Nagant** është një pushkë ushtarake me 5 të shtëna, me bulona, e ushqyer me karikator të brendshëm. E njohur zyrtarisht si **pushka me 3-vija M1891** dhe joformalisht në Rusi dhe ish-Bashkimin Sovjetik si **pushka e Mosinit** (Rusisht: *vintovka Mosina*), ajo mbushet kryesisht me fishekun e saj origjinal 7.62×54mmR.

E zhvilluar nga 1882 deri në 1891, ajo u përdor nga forcat e armatosura të Perandorisë Ruse, Bashkimit Sovjetik dhe shteteve të tjera të ndryshme. Është një nga pushkët ushtarake me bulona më të prodhuara në masë në histori, me mbi 37 milionë njësi të prodhuara që nga viti 1891. Pavarësisht nga vjetërsia e saj, ajo është përdorur në konflikte të ndryshme në mbarë botën deri në ditët e sotme.

## Shiko edhe 
* Pushka

## Referime
Leopold II i Belgjikës

(Portret nga Nicaise de Keyser).]]
**Leopold II** (Frëngjisht: *Léopold Louis Philippe Marie Victor*, Holandisht: *Leopold Lodewijk Filips Maria Victor*; 9 prill 1835 - 17 dhjetor 1909) ishte mbreti i dytë i belgëve nga 1865 deri në 1909, dhe themeluesi dhe pronari i vetëm i Shtetit të Lirë të Kongos nga 1885 deri në 1908.

I lindur në Bruksel si djali i dytë, por më i madhi i mbijetuar i Leopold I dhe Louise of Orléans, Leopoldi pasoi babain e tij në fronin belg në 1865 dhe mbretëroi për 44 vjet deri në vdekjen e tij, mbretërimi më i gjatë i një monarku belg deri më sot. Ai vdiq pa mbijetuar djem të ligjshëm. Mbreti aktual belg rrjedh nga nipi dhe pasardhësi i tij, Albert I. Ai përmendet gjerësisht si **Mbreti Ndërtues** (*Koning-Bouwheer* / *Roi-Bâtisseur*) në Belgjikë në lidhje me numrin e madh të ndërtesave, projekteve urbane dhe punët publike që ai porositi.

Leopold ishte themeluesi dhe pronari i vetëm i Shtetit të Lirë të Kongos, një projekt privat i ndërmarrë në emër të tij si një bashkim personal me Belgjikën. Ai përdori Henry Morton Stanley për ta ndihmuar atë të pretendonte Kongon, Republikën e sotme të Kongos. Në Konferencën e Berlinit të viteve 1884–1885, kombet koloniale të Evropës autorizuan pretendimin e tij dhe i besuan atij shtetin e lirë të Kongos. Leopold drejtoi Kongon duke përdorur forcat mercenare Publique për përfitimin e tij personal. Ai nxori një pasuri nga territori, fillimisht nga grumbullimi i fildishit dhe, pas një rritje të çmimit të gomës natyrale në vitet 1890, me punë të detyruar nga popullsia vendase për të korrur dhe përpunuar gomën.

Administrata e Leopoldit e Shtetit të Lirë të Kongos u karakterizua nga mizori dhe brutalitet sistematik, duke përfshirë punën e detyruar, torturën, vrasjen, rrëmbimin dhe amputimin e duarve të burrave, grave dhe fëmijëve kur nuk plotësohej kuota e gomës. Në 1890 dhe në një nga përdorimet e para të termit, George Washington Williams i përshkroi praktikat e administrimit të Leopoldit të Shtetit të Lirë të Kongos si "krime kundër njerëzimit". Këto dhe fakte të tjera u vërtetuan gjatë sundimit të Leopoldit nga dëshmitë e dëshmitarëve okularë, nga inspektimi në vend nga një komision ndërkombëtar hetimor, nga gazetaria investigative dhe aktivizmi i E. D. Morel, dhe nga Raporti i Rastit të vitit 1904.

Ndërsa është provuar e vështirë të vlerësohet me saktësi popullsia parakoloniale dhe sasia me të cilën ajo ndryshoi nën shtetin e lirë të Kongos, vlerësimet për rënien e popullsisë kongoleze gjatë sundimit të Leopoldit variojnë nga 1 milion në 15 milion. Shkaqet e rënies përfshinin sëmundjet epidemike, uljen e shkallës së lindjeve dhe dhunën dhe urinë e shkaktuar nga regjimi.

Në vitin 1908, raportet e vdekjeve dhe abuzimeve, së bashku me presionin nga Shoqata e Reformës së Kongos dhe grupe të tjera ndërkombëtare, e shtynë qeverinë belge të merrte përsipër administrimin e Kongos nga Leopoldi gjatë vitit të parafundit të sundimit të tij. Kështu, shteti i lirë i Kongos u rindërtua si një territor i ri, Kongoja Belgjike.

## Shiko edhe 
* Monarkia e Belgjikës

## Referime
Gangrena

[parapamje|Gangrena e gishtit 1 deri në 4 të këmbës së djathtë, te personi me [Diabeti|diabet.]]
**Gangrena** është një lloj vdekjeje indore e shkaktuar nga mungesa e furnizimit me gjak. Simptomat mund të përfshijnë një ndryshim në ngjyrën e lëkurës në të kuqe ose të zezë, mpirje, ënjtje, dhimbje, prishje të lëkurës dhe freski. Më së shpeshti preken këmbët dhe duart. Nëse gangrena shkaktohet nga një agjent infektiv, mund të shfaqet me ethe ose sepsis.

Faktorët e rrezikut përfshijnë diabetin, sëmundjen arteriale periferike, duhanin, traumat e mëdha, alkoolizmin, HIV/AIDS, ngricat, gripin, ethet e dengës, malarian, linë e dhenve, murtajën, hipernatremia, dëmtimet nga rrezatimi, sëmundjen meningokokale, infeksionin streptokok të grupit B dhe sindromën Raynaud. Mund të klasifikohet si gangrenë e thatë, gangrenë e lagësht, gangrenë gazi, gangrenë e brendshme dhe fasciit nekrotizues. Diagnoza e gangrenës bazohet në simptoma dhe mbështetet nga teste të tilla si imazhet mjekësore.

Trajtimi mund të përfshijë kirurgji për të hequr indin e vdekur, antibiotikë për të trajtuar çdo infeksion dhe përpjekje për të trajtuar shkakun themelor. Përpjekjet kirurgjikale mund të përfshijnë debridement, amputim ose përdorimin e terapisë me krimba. Përpjekjet për të trajtuar shkakun themelor mund të përfshijnë kirurgjinë e anashkalimit ose angioplastikën. Në raste të caktuara, terapia hiperbarike me oksigjen mund të jetë e dobishme. Sa shpesh ndodh kjo gjendje është e panjohur.

## Shiko edhe 
* Nekroza
* Infeksioni
* Diabeti

## Referime
Bleta e mjaltit

parapamje|289x289px|Një bletë mjalti e afrikanizuar (majtas) dhe një bletë mjalti evropiane në një huall mjalti.
Një **bletë mjalti** është një insekt fluturues eusocial brenda gjinisë *Apis* të klasit të bletëve, të gjitha vendase në Afro-Evrazinë kontinentale. Pasi bletët u përhapën natyrshëm në të gjithë Afrikën dhe Euroazinë, njerëzit u bënë përgjegjës për shpërndarjen kozmopolite të bletëve të mjaltit, duke futur nënspecie të shumta në Amerikën e Jugut (fillimi i shekullit të 16-të), Amerikën e Veriut (fillimi i shekullit të 17-të) dhe Australi (fillimi i shekullit të 19-të).

Bletët e mjaltit janë të njohura për ndërtimin e foleve koloniale shumëvjeçare nga dylli, përmasat e mëdha të kolonive të tyre dhe prodhimin dhe ruajtjen e tepërt të mjaltit, duke i dalluar kosheret e tyre si një objektiv i çmuar i ushqimit të shumë kafshëve, duke përfshirë baldosët e mjaltit, arinjtë dhe gjahtarë-mbledhësit e njerëzve. Njihen vetëm 8 lloje të bletëve të mbijetuara, me gjithsej 43 nënspecie, megjithëse historikisht njihen 7 deri në 11 lloje. Bletët e mjaltit përfaqësojnë vetëm një pjesë të vogël të rreth 20.000 llojeve të njohura të bletëve.

Bleta më e njohur e mjaltit është bleta perëndimore e mjaltit, (*Apis mellifera*), e cila u zbut për prodhimin e mjaltit dhe pjalmimin e të korrave. E vetmja bletë tjetër e zbutur është bleta lindore e mjaltit (*Apis cerana*), e cila gjendet në Azinë Jugore, Juglindore dhe Lindore. Vetëm anëtarët e gjinisë *Apis* janë bletë të vërteta të mjaltit, por disa lloje të tjera bletësh prodhojnë dhe ruajnë mjaltë dhe janë mbajtur nga njerëzit për këtë qëllim, duke përfshirë bletët pa thumb që i përkasin gjinisë *Melipona* dhe bletën indiane pa thumbim ose dammar *Tetragonula iridipennis*. Njerëzit modernë përdorin gjithashtu dyllin e bletës për të bërë qirinj, sapun, balsam buzësh dhe produkte të ndryshme kozmetike, si lubrifikant dhe në prodhimin e mykut duke përdorur procesin e dyllit të humbur.

## Shiko edhe 
* Bleta
* Dylli i bletës
* Mjalti

## Referime
Fatmir Krypa

**Fatmir Krypa** (1942, Gjakovë) është grafist, dizajner grafik dhe profesor unversitar.  

## Biografia 
Fatmir Krypa lindi në Gjakovë. Kreu shkollën fillore në vendlindje, Shkollën e Mesme të Artit në Pejë, ndersa Akademinë e Arteve Aplikative në Beograd (1968). Studimet pasuniversitare i kreu në Zagreb. Në vitet 1968 - 1974 ishte profesor në Shkollen Normale në Gjakovë, ndërsa në vitet 1974/75 punoi në Televizinin e Prishtinës. Nga viti 1975 deri në pension më 2012 ishte profesor i rregullt i lëndës së grafikës në Fakultetin e Arteve te Universitetit të Prishtinës. Në këtë institucion kreu edhe funksionin e prodekanit (1978- 1980) dhe të dekanit (1987-1989). Kontribuol po ashtu edhe në themelimin e drejtimit të grafikës në Universitetin e Tetovës, ku punol gjatë viteve 1998-2007. Fatmir Krypa në veprat e tij grafike trajton njeriun dhe motivet e hapësirës kosovare, rritën dhe dramacitetin e saj, të shprehur në mënyrë bashkëkohore, në teknikat e kombinuara të shtypit te thelle. Organizoi shume ekspozita personale në vend dhe jashtë: në Pejë (1963), në Gjakovë (1967), në Nju- Jork, në Beograd dhe në Novi-Sad (1980), në Shtutgart, Munih dhe Gogenao (1981), në Dubrovnik dhe Varazhdin (1982), në Banjallukë (1991), në Prizren (1992), në Pejë (1996), në Neuchatel. Cyrih, Lozanë (1998), në Prishtinë (2009) etj. Përfaqësoi grafikën e Kosovës dhe të ish-Jugosllavisë në disa shtete të Europës dhe të kontinenteve të tjera dhe ekspozoi në sallone, bienale e trienale të grafikës në shumë vende të botës. Përveç grafikës merret dhe me dizajn grafik, Ilustroi mbi 200 libra për fëmije dhe të rritur, shumë pllakate të kulturës, të sportit dhe politike. Eshtë fitues i një sërë çmimesh profesionale dhe mirënjohjeve publike. Veprat e tij gjenden në muze e koleksione të njohura. 

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Neki Juniku

**Neki Juniku** (1942, Gjakovë) është psikolog dhe profesor universiteti. 

## Biografia 
Neki Juniku lindi më 12 gusht të vitit 1942 në Gjakovë, ku kreu shkollën fillore dhe të mesme. Studimet themelore dhe magjistraturën për psikologji i kreu në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Beogradit. Një kohë punoi mësimdhënës i lëndës së psikologjisë në Shkollën Normale, ndërsa nga viti 1967 u zgjodh asistent dhe ligjërues i psikologjisë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës. Bëri një specializim në Universitetin e Floridës, në SHBA më 1973. U doktorua në fushën e shkencave psikologjike në Universitetin e Prishtinës në vitin 1989. Gjatë viteve në vijim vazhdoi punën e mësimdhënësit, duke marrë të gjithë titujt universitarë. Gjatë viteve 1999-2003 ishte dekan i Fakultetit Filozofik dhe njëri nga bashkëthemeluesit e departamentit të psikologjisë në kuadër të këtij fakulteti, të cilin e udhëhoqi deri në pensionim. Është autor dhe bashkautor i disa botimeve nga fusha e psikologjisë, përfshirë edhe disa tekste për shkolla të mesme.  

## Publikimet 
* "Psikologjia" (bashkautorë)
* "Kaptina nga psikologjia" (1987)
* "Modifikimi i sjelljes në shkollë" 1997 
* "Qasje teorike të fenomenit të ankthit" (2012)
* "Terapia e njohjes dhe e sjelljes në evitimin e ankthit" (2015)

## Shih edhe 
* Universiteti i Prishtinës

## Referime
Prodekani

**Prodekani** është një person që vepron si ndihmës i një dekani qoftë ky një institucion arsimor akademik ose edhe në qarkun e kishës si prift ose ministër . Megjithatë, me fjalë të tjera prodekani është një nëndekan dhe jo **zëvendësdekan**  sepse zëvendësdekani është një person që mund të zëvendësojë një dekan ndërsa një prodekan mund të ndihmojë ose të kryejë vetëm detyra që mund t'i delegohen nga një dekan. Një zëvendësdekani mund të ushtrojë kompetencat e një dekani në mungesë të dekanit, por një prondekan raporton vetëm te një dekan dhe nuk ka fuqinë e një dekani dhe as të zëvendësit të tij.

Në disa fakultete ose njësi tjera akademike përshkrimi i punës së zëvendësdekanit është ky:
* ndihmon dekanin në punën e tij,
* zëvendëson dekanin në mungesë,
* merr pjesë në përgatitjen e seancave të Këshillit Shkencor dhe Mësimor të Fakultetit, Këshillit të Studimeve Pasuniversitare dhe Këshillit të Drejtuesit dhe sekretarët e studimeve, 
* merr pjesë në hartimin e planeve zhvillimore të Fakultetit,
* kujdeset për veprimtaritë shkencore dhe mësimore,
* merr pjesë në bashkërendimin e bashkëpunimeve ndërkombëtare dhe të tjera,
* kryen të gjitha aktivitetet në kuadër të fushës së punës së dekanit, për të cilat Dekani e autorizon atë,
* ai përgjigjet për punën e tij para Këshillit të Fakultetit dhe Dekanit,

## Shih edhe 
* Dekani
* Rektori
* Universiteti
Prorektori

**Prorektori** është një term që në disa kolegje dhe universitete evropiane (sidomos gjermane dhe ballkanike) paraqet titullin e ndihmësit të rektorit me fushën e tij/saj të përgjegjësisë brenda rektoratit. Nëse ka disa zëvendësrektorë, përcaktohet radha e përfaqësimit brenda rektoratit. Universitetet me kushtetutë presidenciale përdorin termin *nënkryetar* në vend të *prorektorit*, në Bremen përdoret termi *nënkryetar*, në Austri *zëvendës rektor*, në Zvicër si *prorektor*, ashtu *edhe zëvendësrektor* dhe *nënkryetar* janë të zakonshëm.

Ashtu si rektori, edhe prorektorët zgjidhen rregullisht nga komisionet e universitetit nga radhët e mësuesve të universitetit . Rrallë ndodh që të zgjidhet një prorektor nga radhët e stafit, e herë pas here nga radhët e studentëve . Prorektorët zakonisht kanë fusha specifike të përgjegjësisë, dhe termat *prorektor për mësimdhënie* dhe *prorektor për kërkime* janë të zakonshme.

Në monarkitë gjermane, Prorektori ishte zakonisht në krye të universitetit dhe drejtonte biznesin. Në shumicën e rasteve, zyra e rektoratit ishte pranë sovranit .

## Shih edhe 
* Arsimi
* Dekani
* Prodekani
* Universiteti
* Arsimi i lartë
Loris Morina

__NOINDEX__
**Loris Morina** (Lorisa Morina) lindur më 27 janar 1994 në qytetin e Fierit.

Ka pëfunduar studimet e larta për gjuhët e huaja, dega anglisht, në Univesitetin e Tiranës. 

Pasioni për sportin filloi në vitin 2016, ku filloi të merrte pjesë në kampionate kombëtare dhe mbarëkombetare, duke u bërë figurë e njohur në sportin e bodybuilding & fitness me fitore të njëpasnjëshme. 

Loris Morina sot mban titullin Kampione Absolute në Shqipëri në kategorinë bikini-fitness si dhe titullin më të lartë nga organizata botërore e bodybuilding & fitness, Ifbb Elite pro card. 

Loris Morina është e njohur si trajnere fitnesi dhe sportiste bodybuilding & fitness, ku vazhdon ta ushtroj këtë profesion dhe sport edhe sot. 

E certifikuar nga ISSA (International Sports Science Association) si:

- Fitness Trainer

- Personal Trainer

- Nutricionist

- Excercise therapist

Certifikimet vazhdojnë.

E njohur si një nga trajneret e fitnesit/ personal trainer më të kompletuara dhe realizuara sot, pasioni dhe dëshira e saj për të ndihmuar njerëzit për të arritur objektivat e tyre për një stil jetese sa më të shëndetshëm vazhdon çdo ditë.

Loris është shumë aktive në rrjetet e saj sociale, veçanërisht në profilin e saj të instagramit (lorisamorina_), duke informuar dhe edukuar gjithmonë ndjekësit e saj. 

## Referimet
Maria Trifonova

**Maria Viktorivna Trifonova** (lindur më 23 gusht 1987 në Cherkasy, Ukrainë) është një dermatologe ukrainase e specializuar në fushën e mjekësisë estetike në Ukrainë dhe në shtetet baltike. Themeluesi dhe mjeku kryesor i klinikave MD TRYFONOVA.

## Biografia 
### Jeta e hershme dhe edukimi 
Maria Trifonova ka lindur më 23 gusht 1987 në Cherkasy, Ukrainë. Në vitin 2005, ajo u diplomua në Kolegjin Mjekësor Cherkasy dhe mori një diplomë infermierie. Më pas, në vitin 2011, ajo u diplomua në Institutin Mjekësor të Kievit me emrin O.O. Bogomolets, ku mori gradën mjeke-dermatologe. Në vitin 2022, ajo mori diplomën e BE-së të një dermatologe në Lituani.

### Karriera 
Në vitin 2011, Trifonova përfundoi një praktikë në Zvicër në klinikën La prairie, ku zotëroi teknologjitë moderne të mjekësisë kozmetike. Pas kësaj, ajo punoi në Dispancerin Rajonal të Lëkurës dhe Venereologjisë së Kievit.

Në vitin 2017, ajo themeloi klinikën dermatologjike TRYFONOVA MD në qytetin e Kievit, e cila ofron shërbime mjekësore në fushën e kozmetologjisë estetike dhe dermatologjisë. Në të njëjtin vit u mbajt kongresi i parë dermatologjik dhe estetik “Nga bukuria te shëndeti”. Një vit më vonë, një klinikë e dytë u hap në Kiev. Në vitin 2020, Trifonova hapi një klinikë të tretë, ndërsa e para u mbyll.

Në vitin 2019, Trifonova iu dha Urdhri ukrainas-francez i Mbretëreshës Anne "Nderi i Atdheut" me një yll argjendi" për shërbimin e ndërgjegjshëm ndaj Ukrainës. Në të njëjtin vit, klinika e saj u bë laureate e vlerësimit të ndërmarrjeve më të mira të Ukrainës në fushën e mjekësisë dhe kozmetologjisë lazer. Nga viti 2020 deri në vitin 2021, ajo mori pjesë në projektin televiziv "Bukuria Politike" në Pryamo dhe në projektin "Pa gjurmë lufte" në 2022-2023, i cili synon të ndihmojë të plagosurit gjatë armiqësive aktive.

Në vitin 2022 ka marrë medaljen “Shpresa e Kombit”.

## Referime
Ejup Maqedonci

**Ejup Maqedonci** (i lindur më 9 Maj 1977) është një oficer karriere dhe kolonel shqiptar i Kosovës, i cili shërben si Ministër i Mbrojtjes së Kosovës që nga data 8 Gusht 2023.

I lindur në Prishtinë, Kosovë, Ejup Maqedonci migroi në Zvicër në vitin 1996. Pas fillimit të Luftës së Kosovës në vitin 1998, Ejup Maqedonci shkoi në Shqipëri për stërvitje ushtarake dhe më pas u kthye në Kosovë dhe iu bashkua radhëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK-së). Ka shërbyer në Brigadën 153 të Zonës Operative të Llapit. 

Pas përfundimit të Luftës së Kosovës, Ejup Maqedonci iu bashkua Trupave të Mbrojtjes së Kosovës (TMK), ku drejtoi Batalionin e Kërkim-Shpëtimit deri në vitin 2009. Ai iu bashkua Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK) të sapoformuar në vitin 2009. Nga viti 2014 deri në vitin 2019 ka udhëhequr Brigadën e Reagimit të Shpejtë të FSK-së. Në vitin 2019 u emërua shef i Departamentit të Operacioneve dhe Trajnimeve në Shtabin e Përgjithshëm të FSK-së. Më 10 korrik 2023, Ejup Maqedonci doli në pension nga FSK-ja dhe u emërua Ministër i Mbrojtjes më 8 gusht të po këtij viti.

Ejup Maqedonci ka kryer stërvitjen ushtarake në Shqipëri, Britani të Madhe, Gjermani, Japoni dhe SHBA. Ai ka një diplomë master në Artet dhe Shkencën Ushtarake nga Komanda e Ushtrisë Amerikane dhe Kolegji i Shtabit të Përgjithshëm, dhe një Master i Studimeve Strategjike nga Kolegji i Luftës i Ushtrisë Amerikane.

Ejup Maqedonci është qytetar nderi i Leavenworth. Ai është i martuar dhe ka tre vajza.

## Shiko edhe 
* Ministria e Mbrojtjes e Kosovës

## Burime