Kalaja e Shkodrës

[parapamje|Kalaja e parë nga [Nënshkodra]]
**Kalaja e Shkodrës** ose **Rozafa** është një monument mijëvjeçar i ngritur në  një kodër shkëmbore në hyrje të qytetit të Shkodrës, në jug-lindje të tij. Qëndron mbi një kodër shkëmbore 130 metra mbi nivelin e detit, e rrethuar nga lumi Buna dhe Drin, me një sipërfaqe prej pothuajse 9 hektarësh.

Kalaja përbën një simbol të qytetit, e pranishme ndër piktura, gdhendje etj.

## Emërtimi 
Dokumentimi i parë i emrit *Rozaf* është ndeshur në biografinë e Nemanjit nga Stefani i Parëkurorëzuar, më 1215. Te Barleti haset në trajtën *Rozapha*, rreth 1480. Emri vjen prej qytetit *Rusafa* në Sirinë e sotme, jo larg Palmirës, që është qyteti i përmendur në legjendën e shenjtorëve Sergius dhe Bacchus. Kjo ndërlidhet me kuvendin e famshëm të këtyre shenjtorëve në rrjedhën e lumit Buna, dhe populli e kaloi vendlindjen e këtyre martirëve sirianë te rrethinat më të afërta. Hahn quan "kodrat e Rozafës" krejt kodrat që ndajnë ultësirën e liqenit me atë të lumit Drin. Populli i Shkodrës nuk e njihte me këtë emër, shkruan Hamdi Bushati. Dukagjinasit kishin shprehjen "Kush të sundojë kalanë, jemi me të!".

## Historia 
Prej pozicionit të vet, kodra ka qenë e banuar që nga antikiteti. Ka qenë qendër e fortifikuar ilire dhe u pushtua nga romakët më 168 para Krishtit. Historiani Tit Livi e quante "vendi më i fortë i labeatëve". Në veprën *De Aedificis* të Prokopit të Çezaresë përmendet *Skydreonopolis* në grupin e fortesave të rindërtuara në kohën e Justinianit.

Sipas kronika, kalaja iu pushtua njëherë Balshajve nga osmanllinjtë më 1392. Osmanët ia dhanë dhuratë Balshës, i falënderuar nga Sulltan Murati II sepse i kishte dërguar për harem një vajzë shumë të bukur. Balsha hoqi dorë nga qyteti dhe ia kaloi Republikës së Venedikut, kohë në të cilën zhvillohen punime fortifikuese dhe ndërtohet *Barbakania* në vitet 1407-1414. I gjithë kompleksi i hyrjes përfundoi së ndërtuari më 1468.

### Periudha osmane 
Kronisti osman Evlija Çelebi e përshkruan te *Sejahatnameja*:

### Toponimia 
Barleti përmend edhe territorin rreth kështjellës se Rozafatit: *Kazenë* (kodra matanë Bunës ku ndohet kisha e Sh. Mari Magdalenës), *Maldunus* ose *Valdunus* (kodra mbi të cilën ngrihet kalaja) dhe *Zarufe* (kodra e Pashës).

Për të shkuar në kala duhet ndjekur *Rruga e Pazarit të vjetër,* e cila çonte për te mullri *i Danes* ku në një pikë bashkohet me mbetjet e asaj që qe *rruga e asqerëve*. Më 1936 Bashkia e Shkodrës e shtroi me zall, më vonë u rregullua me parmakë dhe bazament të mirë. Fortesa në faqen e saj nga jugu ka një rrugë të vjetër, e cila tani është jashtë përdorimi, në periudhën osmane quhej *Rruga e varrit - Mezar jolli,* sepse nga ajo rrugë ulnin poshtë të vdekurit.

Duke u ngjitur për në kala ka patur një varr të rrethuar me hekura *kafazli,* me një gur mermeri me shkrim osmanisht të gdhendur. Ky ka qenë Varri i Kaja Hanmit, i cili sipas një dokumenti vakëfnor të Mustafa Pashës, pandehet se ka qenë varri i të ëmës. Pa mbërritur te porta e madhe e kalasë, në kthesën e rrugës bërryl në të djathtë, janë ende rrënojat e Tyrbes së Mujo Babës - sipas gojëdhënës, me origjinë turke. Tyrbe e cila e përmendur prej Çelebiut, ekzistonte deri më 1914, kur e prishën disa ushtarë italianë të nxitur.

## Referime