Shkencat e detarisë iberike, 1400–1600

**Shkencat e detarisë iberike**, në shekullin e XV, qenë shtytësja e të ashtuquajturës "Epoka e zbulimeve": nga aventurat e para portugeze të promovuara nga Henrik Lundrimtari përgjatë brigjeve të Afrikës, deri te ekspedita legjendare e Kolombit në Botën e Re, sukseset dhe përfitimet që nxitën oreksin evropian për ekspansion dhe imperializëm qenë rezultati i njëanshëm i mbretërive iberike të Portugalisë dhe Spanjës. Rezultate edhe më të shquara nëse kujtohet se, vetëm një shekull më parë, udhëtimet detare ishin të lidhura me lundrimin "afër bregut" apo "në rrezen e shikimit të bregut", me anije që rrallë përballeshin me detin e hapur, si për papërshtatshmërinë strukturore të mjetit, ashtu dhe për teknikën e ekuipazhit. Aftësia e një marinari për të udhëtuar diktohej nga teknologjia e disponueshme. Vetëm në fund të katërqindës zhvillimi i shkencave nautike iberike lejoi shfaqjen e lundrimeve të largësive të mëdha, duke krijuar ose promovuar krijimin e instrumenteve dhe teknikave të reja të navigimit.

Ekspedita e famshme e Kristofor Kolombit, që kapërceu oqeanin në vitin 1492, konsiderohet si kontakti i parë që bota e qytetëruar pati me kontinentin e sapo-zbuluar. I financuar dhe mbështetur nga mbretëresha Isabella e Spanjës, udhëtimi i tij do tu hapte portën rrëgëve të reja tregtare, orekseve imperialiste dhe takimit të kulturave. Shpejt do ti bashkohej Udhëtimi i parë i Vasco da Gamës në Indi, duke lundruar përqark Afrikës (1497), i financiuar nga mbreti João i II i Portugalisë. Portugalia dhe Spanja u bënë udhëheqëset botërore në lundrimin e detit të hapur dhe zbulimeve, falë përvojës dhe ekspertizës së tyre lundruese dhe përparimet e shkencës së tyre nautike, në përshatje me aftësinë e tyre për të lundruar më larg, më shpejt, më saktësisht dhe më sigurt sesa shtetet e tjera. Sasi të stërmëdha mineralesh të çmuara dhe skllevërisht në një tregti fitimprurëse u derdhën në thesaret iberike midis fundit të shekullit të XV dhe mesit të shekullit të XVII, për shkak të mbizotërimit të tyre në rrugët tregtare të Atlantikut. Epoka e Artë e Portugalisë dhe Spanjës qe rezultat i drejtpërdrejtë i përparimeve të bëra në teknologjinë dhe shkencën naviguese, që lejoi lundrimin në ujëra më të thella dhe të largëta.

Lundrimi trans-oqeanik për popullsinë evropiane të Mesjetës së Vonë, ishte një ide e jashtëzakonshme, pothuajse e pakoncenptueshme. Bota nuk do të ishte më e njëjta: një njeri me mjetet më të thjeshta mundi të kapërcente ujërat e dyta më të mëdha në planet. Pa ato instrumente rudimentare, megjithëse tepër kritike, ambiciet e Kolombit, Gamës dhe eksploratorëve të tjerë (si dhe sponsorëve të tyre), do të kishin dështuar. Zhivillimi i Shkencës Nautike, duke përfshirë përmirësimin e teknikave dhe mjeteve të mëparshme, në Gadishullin Iberik prodhoi teknologji të reja dhe pati një ndikim të drejtpërdrejtë, të dukshëm dhe të gjatë në lundrimin e anijeve të lërgësive të mëdha.

## Shtysat politike pas zhvillimit teknologjik 
### Ndikimi i Henrik Lundrimtarit
Para shekullit të XIV, lundrimi evropian ishte një imitim primitiv i asaj që do të shndërrohej. Teknologjia e disponueshme nuk ishte e përshtatshme për diçka më ambicioze se udhëtimet përgjatë brigjeve drejt tokave që njoheshin. Kapitenët ishin të kufizuar nga teknologjia e zhvilluar shekuj më parë, si kamali me origjinë arabe, një instrument primitiv i përdorur për të matur gjerësinë dhe anije me dizajne, që e pengonin përdorimin e tyre për shkak të përplasjes me brigjet, motit të trazuar dhe konsumimit material të një ekspedite në det të hapur. Vetëm pas lindjes së Infante Henrik Lundrimtari (lindur në vitin 1394), kur ai fitoi ndikim në oborrin e Lisbonës, që eksplorimi dhe zhvillimi i shkencave nautike u bë prioritet i qeverive iberike. Duke marrë pjesë në fushatën portugeze të pushtimit të Ceutës si një i ri, bota e Henrikut u bë më e madhe pasi ai udhëtoi nëpër botë nën flamurin e Krishtërimit. Megjithëse kryqëtar dhe katolik i zellshëm (ndonjëherë edhe i dhunshëm), ai nuk i shpërfillte rrëfimet që ai kishte dëgjuar për eksplorimet arabe dhe tokat përtej asaj që njihej. Ai kishte dëgjuar rreth udhëtimeve të Abufeda-s dhe Albirunit, dy gjeografë arabë dhe koleksionet e tyre të udhëtimit përgjatë brigjeve perëndimore të Afrikës dhe filloi të pyeste se ku përfundonin kontinentet e Evropës dhe Afrikës. Mendja e princit ishte vazhdimisht kureshtare. Henriku dëshironte të dinte se sa larg shtriheshin territoret myslimane në Afrikë dhe nëse ishte e mundur për të të arrinte Lindjen nëpërmjet detit, si për shkak të dëshirës së tij për të bërë kapital nga tregtia fitimprurëse e erëzave, ashtu dhe nga ndjenjat katolike. Pasi u kthye në Portugali, ishte e qartë se udhëtimet lanë gjurmë në dëshirën e tij për eksplorime dhe zbulime të mëtejshme, bashkë me dëshirën për të gjetur një tokë “të lirë nga saraçenët”, që shpejt u bë e qartë pasi ai mori një rol më të dukshëm në oborrin e të atit.

), harta e parë që tregon eksplorimet e Kristofor Kolombit në Amerikën Qëndrore, Gaspar Corte-Real në Terranova, Vasco da Gamas në Indi dhe Cabral-it në Brazil. Paraqitet Vija Tordesillas, Biblioteca Estense, Modena]]
Dëshira e ethshme e princ Henrikut për të zgjeruar dituritë e botës së njohur, çoi drejtpërdrejtë në përparimin e shkencës nautike. Duke pas udhëtuar gjerësisht, nuk ishte ndonjë njohuri ndriçuese se anijet dhe mjetet e disponueshme nuk do të ishin të përshtatshme për të përmbushur dëshirat ekspansioniste dhe eksploratore. Ai u vetëdijësua se përpjekjet e tij do të ishin të suksesshme vetën nëse ai bëhej një ekspert dhe patron i shkencave. Sipas Martins “Ai ishte një shkencëtar i vërtetë. Ai kalonte ditë dhe netë të tëra duke studiuar, eksperimentuar [...] duke mos spekulluar mbi teoritë e turbullta fantastike ose metafizike, por duke ndjekur gjithmonë [...] faktet, që mund të zbatoheshin në gjërat e jetës së përditshme”. Tregohet se ai bënte gjithashtu dhurata të mëdha ndaj vizitorëve në oborr me shpresën se do të zbulonte mistere të navigimit, detarisë dhe diturisë së vendeve të tjera.

### Qyteti i një princi
Në vijim të themelimit të një qyteti në skajin e brigjeve jug-perëndimore të Cabo de São Vicente, që u quajt *Vila do Infante*, ose Qyteti i Princit, Henriku u përpoq të grumbullonte diturinë e disponueshme nautike. I ankoruar në një zonë që dukej si porta e detit, qyteti gjendej në veri të Ngushticës së Gjibraltarit, me Mesdheun në lindje dhe zbrazëtinë e pamasë të Atlantikut në perëndim. Ishte një liman i përkryer, brenda të cilit të ushqeheshin idetë përkëdhelëse të Epokës së Eksplorimit; dhe është pretenduar se këtu lindi shkolla e parë rudimentare nautike e navigimin. Por ky pretendim është një shpikje e shekujve të mëvonshëm, që është zhvlerësuar nga historianët portugezë kohë më parë. Përkushtimi që Henriku kishte ndaj zgjerimit të njohurive, teknikave dhe veglave të disponueshme për eksplorimin, nxori në pah dëshirat imperialiste për të paraprirë agjendën e çdo fuqie të madhe dhe nxitjen e Epokës së Eksplorimeve, tregtisë, perandorisë dhe ndërveprimit kulturor që do të pasonte.

Gjatë kohës së princ Henrikut dhe shekujve pasues, shkenca nautike do të bëhej fokusi i shumë prej ekspertëve më të shquar evropianë në matematikë, astronomi, gjeografi, meteorologji dhe fizikë. Duke ushtruar fushat e tyre të veçanta të diturisë për problemet e navigimit në det të hapur, lindën shumë statute lundrimi, pararendës të lundrimit modern. Deri në fund të shekullin e XV, pajisja më e rëndësishme që një lundërtar mund të mbështetej ishte busulla e drejtuar nga veriu, shkopi i tij traversal, pak hartat nautike me hollësi të rralla në zotërim të tij dhe përvoja. Instrumente më të përpikta nuk qenë të nevojshme deri sa përdorimi i karavelës, një anije e shpejtë, idealisht e përshtatshme për lundrimin oqeanik, u bë gjerësisht i përhapur. Hap pas hapi që udhëtimi detar u bë gjithnjë e më i rëndësishëm, lundërtarët kuptuan se sa më larg bregut që ata guxonin, aq më shumë ata duhet të përballeshin me intensitetin dhe drejtimin e erërave, rrymat, pozicionin yjor bazuar në hemisferën përkatëse, drejtimin si dhe shpejtësinë e anijes. Problemet e paraqitura nga eksplorimi nëpërmjet zhvendosjes së vazhdueshme, gjithmonë të rrezikshme dhe natyrës së pafund të oqeaneve botërorë, u përballën dhe tejkaluan nëpërmjet zhvillimit dhe zbatimit të shkencës nautike.

## Evoluimi i mjeteve në dispozicion 
### Kamali 
Mënyra e parë e njohur me të cilën lundërtari mund të maste me saktësi gjerësinë e tij nëpërmjet përdorimit të metodave sasiore të navigimit ishte përdorimi i një instrumenti të njohur si *kamal*. I zhvilluar në shekullin e IX nga eksploratorët arabë, përdorej për të parë Yllin e Polit të Veriut, trupi i vetëm kozmik i palëvizshëm në Hemisferën Veriore dhe lartësinë e tij nga horizonti për të përcaktuar vendndodhjen në një rrjet lindje/perëndim të një anijeje. Prejardhja e tij vjen nga perandoritë islamike të periudhës para-moderne, por *kamali* arriti të përdorej nga një disa kultura të ndryshme, duke përfshirë Indinë e shekullit të XI, para se të bëhej i zakonshëm midis pilotëve të anijeve iberike. Ishte një instrument primitiv që konsistonte në një drejtkëndësh prej kocke apo druri me një fill të nyjëzuar që maste gjatësinë e një krahu të lidhur me të. Duke e mbajtur fillin midis dhembëve dhe duke parë brirët e *kamalit* përgjatë horizontit, një marinar mund të llogariste lartësinë e Yllit të Polit Verior dhe kështu gjerësinë e tij relative, nëpërmjet numrit të nyjave të dukshme.

### Bastuni i Jakobit
Një tjetër instrument i vjetër navigimi, por i shfaqur më vonë se kamali, ishte *bastuni i Jakobit*. Versioni i parë funksional i një *shkopi me kryq* u zhvillua për studimin astronomik në shekullin e XIV që më vonë u kalua në përdorimin nautik si *bastuni i Jakobit* në fillim të shekullit të XVI. Për shkak të ndërtimit të tij, bastuni i Jakobit ishte një copë druri në formë kryqi. Një lundërtar apo astronom do ta vendoste krahun e gjatë të poshtëm drejtë horizontit, ndërsa krahun traversal do të drejtohej nga objekti qiellor, zakonisht dielli. Shenjat përgjatë shkopit përfaqësonin gradët e matjes, që në vijim mund të konvertoheshin në matje këndore dhe në fund në pozicionin veri/jug, duke llogaritur gjerësinë. Por efektet e dëmshme të parjes së diellit për një kohë të gjatë, bashkë me natyrën e ndryshueshme të bordit të një anijeje në lundrim, e bënin një instrument shumë primitiv dhe të pabesueshëm për të punuar. Mungesa e intrumenteve të besueshme, me të cilët të përcaktohej vendndodhja, i pengoi përpjekjet e lundërtarëve dhe eksploruesve deri në shfaqjen e mjeteve më të përparuara, më vonë.

Sado të dobishëm që ishin kamali dhe bastuni i Jakobit në periudhën e parë të eksplorimit, pjesa më e vështirë e navigimit astronomik ishte përcaktimi i gjatësisë, ku dhe fillonin problemet e këtyre instrumenteve. Ky problem do të zgjithej mjaftueshmërisht vetëm në shekullin e XVIII. Eksplorimet e para përfshinin brigjet dhe kështu e nevojshme ishte vetëm gjerësia për të përcaktuar pozicionin, thjeshtë mund të kryqëzohej me pozicionin e bazuar në harta bregdetare, të njohura si portolanë. Këtu *kamali* ishte padyshim i dobishëm, por sapo një kapiten e kthente pruan në drejtim të detit të hapur, rehatia e një bregu hiqej dhe problemet e navigimit shtoheshin në mënyrë eksponenciale. Në këtë mënyrë ishin të kufizuara të përdornin vetëm gjerësisë, veçanërisht në Portugali, siç mund të shihet në tabelat e gjerësive në manualët e hershëm nautikë portugezë (të ashtuquajturit "Manualë" të Mynihut dhe Évorës) dhe të dhënat në rregjistrat e udhëtimeve (për shembull te "roteirot" e Joao de Castro-s)

### Kuadranti
Një tjetër instrument për matjen e gjerësisë ishte kuadranti. Fillimisht kuadranti u zhvillua si një instrument astronomik dhe përdorej në observatorët tokësorë. Megjithëse funksionet e saj qenë të njëjta me ato të *kamalit*, dy instrumentet u zhvilluan ndarazi për përdorim të veçantë: *kamali* ishte nautik, ndërsa kuadranti ishte astronomik. Ai përshkruhet nga Klaudi Ptolemeu në shekullin e I të e.s. dhe më vonë u përdor rishtazi nga astronomët arabë për të zgjidhur funksionet trigonometrike që përcaktonin lëvizjen qiellore. Gjithësesi, mekanizmi i dyfishtë vrojtues i periudhës ishte tepër i ndërlikuar, përfitues për sa i përket kohës, por kërkonte shumë njerëz për përdorim praktik në bordin e anijeve, për pasojë kapitenët iberikë e reduktuan në pjesët e tij më elementare për ta përdorur në lundrim. Në formën e tij të mëvonshme ai konsistonte në një çerek rrethi druri ose tunxhi me shenja gradësh përgjatë skajit të tij të poshtëm; një gjatësi filli i bashkohej në pikën e sipërme për të shërbyer si një lavjerrës. Objekti qiellor pastaj shihej përmes dy vrimave të shikimit në majë dhe në fund dhe lartësia e tij lexohej nga shenja ku plumbçia kalonte skajin më të poshtëm. Përdorej duke e varur nga filli dhe duke matur gradët qiellore përgjatë harkut të tij të poshtëm. Nuk u përsos deri sa mbërriti në Evropë, ku vetë teknologjia u modifikua dhe u bë e disponueshme për lundërtarët për shkak të nevojës për matje të përpikta gjerësore. Përdorimi i tij nautik duhet të ketë filluar në fundin e shekullit të XV; është përmendur në të ashtuquajturin "Diario" të Kristofor Kolombit. Kuadranti jepte magnituda më të sakta se *kamali*.

### Martín Cortés dhe astrolabi
Shpesh jeta e detarëve dhe kapitenit të tyre varej tërësisht nga përllogaritja e përpiktë e pozicionit aktual të destinacionit të paracaktuar, për rrjedhojë u përdorën një sërë teknikash dhe instrumentesh për të garantuar përpikmërinë e përllogaritjes. Për këtë u përdor "astrolabi i marinarit", që maste edhe lartësinë e trupave qiellorë, duke funskionuar në bashkëpunim me një kuadrant, që e zëvendësoi tërësisht *kamalin* në shekullin e XIV. gjithësesi ky instrument mund të përdorte edhe diellin si pikë referimi, duke mundësuar kështu të përcaktohej vazhdimisht itinerari i një anijeje si gjatë ditës, ashtu dhe gjatë natës. Astrolabët metalikë e shmangnin shtrembërimin që astrolabët e mëdhenj prej druri ishin të përirur të pësonin, duke lejuar ndërtimin e instrumenteve më të mëdhenj dhe kështu më të përpiktë. Astrolabët metalikë ishin më të rëndë se ata prej druri të të njëjtës madhësi, duke e bërë më të vështirë përdorimin e tyre në lundrim.

Meqë forma e madhe fletësore e astrolabit planisferik e bënë atë të cënueshëm nga era, astrolabi i detarit është bërë me një formë kornizë. Hapjet në kornizë e lejojnë erën të depërtoi, duke bërë që instrumenti të lëviz më pak.

Ndërsa astrolabi planisferik rrjedh nga lashtësia, astrolabi i detarit paraqitet për herë të parë shumë më vonë; inventari i udhëtimit të Magelanit përmend disa astrolabë prej druri si dhe metali dhe druri bashkë. Instrumenti përmendet në të gjithë manualet e navigimit duke filluar nga mesi i shekullit të XVI deri në shekullin e XVII; ai do ta humbiste rëndësinë e tij në navigimin qiellor kur bastuni i Jakobit dhe kuadranti i Davisit u bënë popullorë. Për shfaqjen e astrolabit të detarit mund të jepen shumë data. Data më e hershme, viti 1295, ofrohet nga astronomi majorkez Ramon Llull. Një astrolab i thjeshtëzuar, i njohur si *balesilha*, përdorej nga lundërtarët për të bërë një matje të saktë të gjerësisë në det. Përdorimi i *balesilha-s* u promovua nga princ Henrik Lundrimtari (1394–1460), ndërsa lundronin për Portugalinë. Datat e mëvonshme përqëndrohen rreth fundit të shekullit të XV, me Samuel Purchas që pohon se ai u adoptua për navigimin detar nga Martin Behaim, një lundërtar i konsideruar i pabesueshëm nga disa historianë. Megjithatë, krijimi dhe përsosja e astrolabit të detarit u atribuohet lundërtarëve portugezë, gjatë fillimit të eksplorimeve detare.

Astrolabët e detarit bëheshin prej kornizash të rënda tunxhi. Duke qenë se saktësia e instrumentit është e lidhur me rrezen e rrethit të ndarë, ata u bënë sa më të mëdhenj dhe praktikë.

I përmendur që në fund të shekullin e XIII, një udhëzues praktik për ndërtimin dhe përdorimin e tij nuk qe i disponueshëm deri në vitin 1551, kur kosmografi spanjoll Martín Cortés de Albacar (1510-1582) publikoi atë që do të bëhej një nga manualet e para të navigimit detar, *Breve compendio de la sphera y de la arte de navegar, con nuevos instrumentos y reglas, exemplificado com muy subtiles demostraciones*. I lindur në Aragonë në vitin 1510, Cortes u poq gjatë entuziazmit të Epokës së Eksplorimeve dhe ia kushtoi jetën e tij shkencës nautike, duke zhvilluar astrolabin bashkë me studimin dhe propozimin e shmangies magnetike dhe të ekzistencës së poleve magnetike. Pasi e kaloi pjekurinë e tij në Cadiz si instruktor për të trajnuar pilotët mbi argumente qoftë të kozmografisë, qoftë të navigimit. I përkthyer në anglisht si *Art of Navigation*, libri i tij u bë shtylla kurrizore e lundrimtarisë për shumë fuqi navale të botës deri në shekullin e XIX.

Sipas një censusi të vitit 2018 janë ruajtur më shumë se 100 astrolabë, shumica e të cilëve të siguruar nga fundosja e anijeve. Nga këta, shumica janë të anijeve portugeze dhe spanjolle, që humbnin gjatë udhëtimeve drejt dhe nga Inditë Lindore (portugezet) dhe Maini spanjoll.

### Pedro Nunes
Vetë astrolabi nuk qe prodhim vetëm i Cortes. Ai u përmirësua nga matematikani portugez, Pedro Nunes (1502-1578), që i kushtoi pjesën më të madhe të jetës së tij përmirësimit të matematikës së navigimit. Ai publikoi traktate të rëndësishme mbi navigimin si "Tratado da sphera com a Theorica do Sol e da Lua", 1537, "De Arte Atque Ratione Navigandi Libri Duo", 1573 etj.

I lindur në fillim të shekullit të XVI, ai ishte i pari që bëri një vizatim që tregonte loksodromet, por nuk dha shpjegime matematike për to. Ai e zhvilloi astrolabin duke i integruar një instrument të shpikur nga ai, të njohur si *nonius* që u zbatua në një instrument të ri, "instrumento de sombras", që mundësonte korrektime gjatë lundrimit në det të hapur. Kjo bëri që astrolabi të bëhej një instrument jo vetëm për pikëtakimin e kohës së mirë. 

[[File:Gerardus Cremonensis (1114-1187) Wellcome L0070081.jpg|thumb|270px|Canones Arzachelis, pjesë e *Tabulas Toletanas* apo *tablas toledanas*, fillimisht të shkruara nga Iban al-Zarkuala ose al-Zarkali [~1029-~1087], një astronom arab nga Kordoba]]
Më vonë gjatë jetës, ai u ftua nga mbreti João i III i Portugalisë dhe u emërua kozmograf mbretëror në vitin 1529. Në vitin 1537, publikoi librin me ndikim "Tratado da sphera com a Theorica do Sol e da Lua", duke përfshirë dy ekspozicione mbi çështjet e navigimit që përballeshin, për herë të parë, nëpërmjet zbatimit matematik.

Oqeanografia lindi kur lundërtarët nisën të hulumtonin mbi natyrën e deteve. Vetë Henrik Lundrimtari, bashkë me ekspeditat e tij, mori pjesë në studimin e rrymave dhe të modeleve të erërave. Informacionet mbi vorbullat, rrymat, baticat, zbaticat dhe aliseit të gjitha u rregjistruan dhe studiuan për të përcaktuar nëse informacionet mund të ishin të dobishme për detarët. Padronazhi mbi shkencat, në veçanti nga ato që përfituan nga navigimi, nga ana e kurorës portugeze dhe spanjolle i shtyu shtetet e tyre në vijën e parë të eksplorimeve, zbulimeve dhe të perandorisë.

### Abraham Zacuto dhe efemeridet
Kur ishin jashtë rrezes së shikimit të bregut, pilotët e anijeve portugeze dhe spanjolle mund të mbështeteshin te astrolabi dhe kuadranti për të përcaktuar vendndodhjen e tyre në referencën veri–jug, megjithatë gjatësia ishte qartësisht më e vështirë për tu përcaktuar. Problemi ishte koha. Jashtë, në hapsirat e mëdha oqeanike, është shumë e vështirë të llogaritësh kohën kur e lë portin. Në mënyrë që të përcaktojë gjatësinë, një lundërtar ka nevojë të dijë diferencën kohore midis vendndodhjes ku gjendej dhe një pike të ngulitur diku në tokë, zakonisht porti i ankorimit. Edhe nëse mund të përcaktonin kohën e ditës, ndërsa ishin në ujëra të hapura, prapë ata duhet të dinin kohën në portin e tyre të nisjes. Përgjigjja e këtyre problemeve qenë *efemeridet*, harta astronomike që krijonin skemën planimetrike të vendndodhjes së yjeve përgjatë një periudhe të caktuar kohore. Të lindura në lashtësi, të zhvilluara nga arabët me emrin *zij* në shekullin e VIII dhe nga ata e çuar në Spanjë me emrin *Tablas toledanas* (1080), duke u kaluar të krishterëve si *Tabelat alfonsiane*, të redaktuara në edhe ato në Toledo rreth vitit 1252 me urdhër të mbretit Alfonso X i Kastiljes.

Astronomi gjerman Johannes Müller Regiomontanus shtypi në Nuremberg efemeride të përpikta (*Ephemerides quas vulgo vocant Almanach*) në vitin 1474. Aty ishin përllogaritur paraprakisht, ditë pas dite, lëvizjet e planeteve për 32 vitet pasuese. Ato ishin tabelat e përdorura nga Kristofor Kolombi në udhëtimet e tij eksploruese përtejdeti. Ndërsa në vitin 1496, astronomi, astrologu dhe matematikani hebre Abraham Zacuto (1452-1515), publikoi librin *Almanach Perpetuum*, duke përfshirë edhe tabelat për lëvizjet e yjeve dhe trupave të tjerë qiellorë. Nëpërmjet përdorimit të një astrolabi, gjithashtu i përsosur nga Zacuto, që e ktheu nga një vegël primitive prej druri në një instrument të përpiktë prej tunxhi, lundërtarët mund të përcaktonin kohën e vendnisjes së tyre. Vetë Zacuto kishte lindur në Spanjë në vitin 1451 dhe u strehua në Lisbonë gjatë përzënies së hebrejve. Në vijim ai u ftua nga mbreti João i II i Portugalisë, ashtu si Pedro Nunes, për tu bërë astronom mbretëror, pozicion që ai e pranoi dhe e përdori për të promovuar eksplorimin, veçanërisht hulumtimin për një rrugë detare për në Indi.

### Nokturlabi
Për të rregjistruar me saktësi orën në bordin e një anijeje përdoreshin meridianët, por natyra e paparashikueshme e detit e bënte gati të pamundur matjen e përpiktë me këto instrumente. Deri në përhapjen e nolturlabit, mënyra e vetme me të cilën kapitenët mund të llogarisnin kohën ishte nëpërmjet përdorimit të orave prej rëre apo prej uji, për shembull klepsidrat, por edhe këto ishin instrumente pak të besueshme që kërkonin vëmendje të vazhdueshme për të gjithë zgjatjen e udhëtimit. Nokturlabi u përdor për të gjetur kohën gjatë natës duke përdorur Yllin e Polit Verior. Publikimi i *Arte de navegar* të Cortes paraqiti përshkrimin e parë të hollësishëm të përdorimit të një nokturlabi, aparati i disatë që mbështetej te yjet. Edhe pse lëvizja e yjeve natën njihej që nga lashtësia, përmendja e një instrumenti kushtuar matjes së saj, nuk shfaqet para mesjetës. Me gjasa imazhi i parë që paraqet përdorimin e një nokturlabi është në një dorëshkrim nga shekulli XII. Ai përshkruhet nga Raimund Lulli në mënyrë të përsëritur si *sphaera horarum noctis* apo *astrolabium nocturnum* në fund të shekullit të XIII.

Vrojtuesi duhet të shikojë përmes vrimës qëndrore dhe ta pozicionoi krahun e lëvizshëm me yje të caktuar të Arushës së Vogël. Atëherë koha mund të llogaritet nëpërmjet rrethit të jashtëm. Petrus Apiani e paraqiti atë në vitin 1514 në librin "Cosmographicus Liber", të njëjtën gjë bëri Sebastian Mübster në vitin 1537 në librin e tij "Fürmalung und künstliche Bescheibung der Horologien". Martín Cortés de Albacar paraqiti nokturlabin për herë të parë në një manual nautik. Ka shumë instrumente të ruajtura në muze dhe koleksione private që tregojnë përdorimin e gjerë para hyrjes së kohëllogaritësve më të besueshëm.

Nokturlabi e revolucionarizoi lundrimin në largësi të mëdha, duke integruar përdorimin e astrolabit dhe të efemerideve, duke i pajisur lundërtarët me një orë të përpiktë, të dhënat e të cilës i referoheshin pozicionit të tyre. Qoftë Zacuto, qoftë Cortes ishin matematikanë të respektuar që në publikimet e tyre përkatëse kishin përcaktuar matjet trigonometrike të lidhura me gradët e gjerësisë dhe gjatësisë. Në qoftë se piloti apo navigatori i një anijeje përdorte nokturlabin për të llogaritur kohën dhe pastaj konsultonte astrolabin bashkë me hartat astronomike, mund të përcaktonte largësinë kohore midis pozicionit të tyre dhe një vendi fiks. Trigonometria, e paraqitur veçanërisht në veprën e Zacuto-s, e lejonte pastaj një lundërtar të përllogariste diferencën e gradëve në lindje apo në perëndim të pozicionit fiks: p.sh. nëse diferenca kohore midis portit dhe anijes ishte prej dy orësh, një detar do të gjendej në 30° në lindje të portit, nëse po lundronte përgjatë Atlantikut nga Gadishulli Iberik. Duke e kryqëzuar të dhënën me gjerësinë, një kapiten mund të zbulonte pozicionin e tij të saktë pavarësisht nga pikat e referimit apo nga bregu, nëse qielli i natës ishte i kthjellët. Kapitenët tani mund ta gjurmonin itinerarin e tyre në mënyrë të përpiktë dhe të besueshme, ndërsa i zgjatnin udhëtimet e tyre gjithmonë e më larg nga shtëpia.

## Konkluzione
Asnjë nga zhvillimet e sipërpërmendura nuk do të mund të ndodhte pa një mbështetje të fuqishme të shkencave dhe të zbulimeve të akademikëve të shumtë në fusha si matematika, fizika, oqeanografia dhe astronomia. Henrik Lundrimtari, katalizatori i eksplorimeve dhe imperializmit portugez, ishte vetë një student i zjarrtë dhe i zellshëm i shkencave. Ai mund të ketë ftuar hartografë dhe astronomë në Sagres, në mënyrë që të përmirësonte shkencën e navigimit. Karavela dhe dizajni i saj për detin e hapur u bë e shquar nën patronazhin e tij ndaj shkencave dhe eksplorimeve. Oborri i babait të Henrikut ishte i mbushur me të huaj të sjellë nga oreksi i tij për çdo të fshehtë navigimi që ata mund ti ofronin. Megjithëse i shtyrë nga motive fetare, të farkëtuara gjatë kryqëzatave, ndikimi i tij mbi eksplorimet dhe patronazhi i tij ndaj shkencave nautike portugeze është jashtë çdo dyshimi. Martín Cortés de Albacar dhe Abraham Zacuto, të dy publikuan vepra në shekullin e XVI, që u bënë themeli i udhëzimeve navale deri në fund të shekullit të XIX. Vepra e Cortes-it përfshinte udhëzime të hollësishme se si të ndërtohej dhe përdorej një astrolab, ndërsa almanaku dhe efemeridet e Zacuto-s të publikuara brenda ishin thelbësore për përdorimin e nokturlabit. Instrumente themelore këto, për sipërmarrjet nautike të Vasco da Gama-s, i pari që zbuloi rrugën drejt Indisë duke kaluar nga Kepi i Shpresës së Mirë dhe të Pedro Álvares Cabral-it, i njohur si zbuluesi i Brazilit.

Pa përparimet e bëra në shkencat nautike, veçanërisht nga shkencëtarët dhe eksploratorët iberikë, navigimi trans-oqeanik nuk do të kishte qenë i mundur. Eksplorimet e para të promovuara nga portugezët dhe spanjollët u mbështetën në instrumente primitive, të vjetëruara dhe të pabesueshme: p.sh.: *kamali* dhe bastuni i Jakobit. Kamali dhe bastuni i Jakobit, megjithëse ishin të dobishëm, u mungonte aftësia për tu zbatuar praktikisht në mënyrë konsistente në bordin e një anijeje. Ato u zëvendësuan nga kuadranti trigonometrik dhe ndërtimi i tij gjysmë-rrethor, megjithëse edhe ai ishte pabesueshëm pasi kishte nevojë për ujëra të qeta për të dhënë rezultate të sigurta. Në vijim u përdorën së bashku me astrolabin, që u bë një mjet thelbësor navigimi, pasi Martín Cortés de Albacar publikoi librin e tij "Breve compendio de la sphera, y de la arte de navegar". Ai mund të përdorej si ditën ashtu dhe natën, në dete të qetë apo të trazuar, duke u bërë pikë referimi me kuadrantin në mënyrë që të përllogaritej matja më e përpiktë e mundshme.

Në fund, nokturlabi dhe efemeridet u dhanë detarëve aftësinë për të llogaritur gjatësisë në det të hapur. Lundrimi përgjatë hapsirave të pamata të oqeanit të hapur nuk ishte më një subjekt shkurajues. Udhëheqësi i ekspeditës, kapitenët, anijet dhe anëtarët e ekuipazheve mund të ishin të sigurtë se, përveç ndërhyrjes së natyrës së paparashikueshme të oqeanit, do të ishte e mundur të llogaritej me siguri dhe përpikmëri një itinerar nga një port ankorimi deri në destinacionin fundor. Sfidat udhëtimeve prej mijëra miljesh dhe disa muajsh në kolonizimin e Brazilit nga Portugalia dhe zotërimet e Spanjës në Florida, nuk do të mund të tejkaloheshin. Në harkun e pak shekujve, shkenca nautike i kishte dhënë njeriut aftësinë për të lundruar përqark globit në vitin 1521, të shfrytëzonte rezerva të mëdha natyrore të paprekura, të hapte dialogun me kultura të panjohura më parë dhe të hapte rrugë të reja tregtare fitimprurëse; bota u bë një vend shumë më i madh.

## Shiko edhe 
* Epoka e zbulimeve
* Eksplorimet Detare Portugeze
* Shkenca Nautike Portugeze
* Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600
* Hartografia Iberike 1400-1600
* Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë
* Armadat Portugeze të Indisë
* Perandoria Portugeze
* Kolonizimi Portugez i Amerikës
* Ekspedita e Magelanit
* Perandoria Spanjolle
* Udhëtimet e Kristofor Kolombit
* Kolonizimi Spanjoll i Amerikës
* Armada Spanjolle
* Ndërtimtaria navale
* Karavela
* Nau
* Karraka
* Galeoni

## Shpjegime
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*