Mevlana Xhelaludin Rumi

[parapamje|Xhelaludin Rumi mbledh mistikët [Sufi.]]
lidhje=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Poem_about_Rumi_in_Ottoman_Turkish.jpg|parapamje|Një poezi kushtuar Rumit e shkruar në osmanisht.
**Xhelaluddin Muhammed Rumi** (persisht: جلال‌الدین محمد رومی) ose **Xhelaluddin Rumiu**, i njohur edhe si **Mevlana** (persisht: مولانا, "Mjeshtri ynë" apo në Belh (në Afganistanin e sotëm) dhe ka vdekur më 17 dhjetor 1273 në Konja të Turqisë së sotme. **Rumi është një nga poetët e mëdhenj të Iranit dhe të botës.**

Poezitë e tij janë të shkruara në persisht dhe të përkthyera në shumë gjuhë të botës. Rumi ka jetuar në kohën e selxhukëve dhe ka shkruar, përveç se në persisht, edhe në arabisht, greqisht dhe në turqisht.

Poema *Mathnawī* (e njohur në shqip si Mesnevia), kompozuar në Konja, mund të konsiderohet një nga lavdet letrare më të pastra të gjuhës perse. Veprat e tij janë lexuar gjerësisht në gjuhën e tyre origjinale në gjithë Iranin e Madh dhe në botën persisht-folëse. Përkthimet e veprave të tij janë shumë të njohura, sidomos në Turqi, Azerbajxhan, Shtetet e Bashkuara, dhe Azinë Jugore. me origjinë nga Belhi (qytet i Horasanit i cili gjindet në Afganistanin e sotëm). Babai i tij, Burhanudin Veledi, ishte një ndër dijetarët dhe mjeshtërit më të mëdhenjë sufi të vendit. Ai njihej me nofkën "Sulltan-ul Evlija" që në shqip domethënë "Sulltan i evlijave" apo "Mbret i miqve të Zoti". Nëna e Mevlanës quhej Mumine Hatun dhe ishte e bija e Ruknydinit, sundimtarit të Belhit të atëhershëm. Me anë të kësaj mund të vërejmë se Mevlana Xhelaluddin Rumi ishte rritur në një ambient të pasur dituror dhe shpirtëror.

Për shkak të dyndjeve mongole, familjes së Mevlanës iu deshtë të shpërngulej nga Belhi dhe të marrë udhë drejt perendimit. Thuhet se ata në fillim u nisën për në Nishapur me 300 nxënësit e apo dervishët e shejh Burhanudinit, për të vazhduar më pas rrugëtimin drejt Qabes e për të përfunduar në Konjën e Selxhukëve. Me ndalimin e tyre në Nishapur, evlijaja i mirënjohur Feriddudin Attari, autor i veprës së mirënjohur "Kuvendimi i Zogjve" (sjell në shqip nga Artan Sadiku), i sheh babain me të birin 5 vjeçarë dhe e shpreh thënien e tij famëmadhe:

*"Ja ku po vjen një oqean që ndjek lumin pas"*

duke aluduar se Rumi është një oqean e babai i tij veçse një lum krahas tij.

## Veprat 
Mevlana Rumi ka lënë mbrapa një sër veprash, ndër to mund të përmendim:

* ***Divani i Shamsi Tabrizit*** apo ndryshe njohur edhe si *Divani Kebir* (shq. Divani i madh)
* ***Mesnevia*** (6 vëllime) - e njohur edhe me nofkën "Kurani në persisht", kjo për arsyen se thuja çdo rrëfim përmend, shpjegon dhe thellohet në ajetet Kuranore. 
* ***Fihi Ma Fihi*** 
* '''''Mexhalisi Seb'a***
* ***Muraselat***
* ***Habname***
* ***Hërkai Qamil***
* ***Trashname'''*

Ku pesë të fundit përmenden nga Sheh Muharrem Mitrovica në një artikull të shkruar për Revistën Njeriu në vitin 1943. 

### Përkthime të veprave të Mevlanës në shqip 
#### *Mesnevia'' 
Hazreti Mevlana Rumit, si një mjeshtër me nam të madh shpirtëror në traditën islame, padyshim se i ka ardhur zëri edhe deri në Ballkan, rrjedhimisht në vendet shqipfolëse. Një ndër përkthimet e para të Mevlanës në shqip e kemi edhe shqipërimin dhe përshtatjen e vargjeve të para të Mesnevisë nga Naim Frashëri në poezinë e mirënjohur "Fyelli" (krahasojeni me përkthimin e Sheh Muharrem Mitrovicës më poshtë). Por, përkthimin e parë të plotë të gjashtë vëllimeve të Mesnevisë nga persishtja në shqip e sjell Mit'hat Hoxha. 

#### *Fihi Ma Fihi* 
Në *Fihi Ma Fihi* janë të mbledhura sohbetet apo kuvendimet e Hazreti Mevlanës me dervishtë e tij. Përndryshe prej Mesnevisë që është në formë dyvargëshe dhe në formë poeme, *Fihi Ma Fihi* ta jep ndjesinë e pranisë së drejtpërdrejt të Mevlanës dhe të folurit të tij nëpër mexhlise (mbledhi).

Në shqip gjendet me titull **"Kuvendimet"** shqipëruar nga përkthimi i Annemarie Schimmel-it në gjermanisht. 

*Kuvendimet (Fīhi mā Fīhi)*, Rumi; përkthyes Ervin Lani. (Tiranë: Zenit, 2021).

**Antologji (përmbledhje vargjesh apo gazelesh)**

Një ndër përkthyesit e Hazreti Mevlana Rumit në shqip është edhe Edin Q. Lohja i cili ka sjell disa antologji të poezive të Mjeshtrit. 

Disa prej këtyre titujve janë:

# *Flakërime Dashurie,* Rumi; përkthyes Edin Q. Lohja (Prishtinë: Pema, 2018)
# *Dielli i Dashurisë*, Rumi; përkthyes Edin Q. Lohja (Prishtinë: Jeta, 2022)

Disa vargje të Mevlanës janë përkthyer e botuar edhe nga shtëpia botuese Pupëza. Ku një numër prej tyre mund të gjenden në libërthin e ashtuquajtur "Libër n'za". "Libër n'za" mund të dëgjohet edhe në platformën Soundcloud  

**Shqipërime të ndryshme në shqip online**

# Një faqe serioze me përkthim goxha të bukur të gazeleve të tij në facebook është edhe Pupëza. Pupëza ka edhe një seri recitimesh të poezive në platformën soundcloud, ku ndër tjerash është edhe poezia e Rumit "Mos shko pa mu". 
# Një uebfaqe që her pas here paraqet përkthime të vargjeve të Xhelaluddin Rumit është edhe Trandofilishta te rubrika e posaçme për Mevlana Rumin .

### Përkthime të veprave të Mevlanës në gjuhën angleze 
'''*Mesnevia* në anglisht**

Përkthim nga R. A. Nicholson

Bota perëndimore është njohur më mirë me Rumin dhe poezinë e tij në shekullin e njëzetë edhe pse hovi i tij është ndier më shumë me **variantet''' apo verzionet e përkthyera nga Coleman Barks. Para se t'i themi dy fjalë rreth varianteve të ndryshme duhet të cekim se përkthimin e parë të plotë të Mesnevisë në anglishte e kemi dhuratë nga puna e paçmueshme e R. A. Nicholson . Baraka Blue, një dashamir i Mevlanës, tregon se në fund të jetës së tij ai u verbua nga të shfletuarit dhe analizuarit e shumtë të teksteve dhe dorëshkrimeve të vjetra që ai i kishte në shërbim për përkthim.  Ky përkthim karakterizohet si përkthim i fjalëpërfjalshëm dhe jo i rimuar i Mesnevisë.

Përkthimi i R. A. Nicholson-it mund të shfletohet lehtas online në www.masnavi.net. 

Përkthim nga Xhavit Moxhadedi (Jawid Mojaddedi) 

Përkthimi i Moxhadedit është një ndër përkthimet më të vona të Mesnevisë në gjuhën angeleze, botuar nga Oxford World's Classics. Deri më tash (viti 2023) janë përkthyer pesë vëllime të saj. Përndryshe prej përkthimit të Nicholson-it, ky përkthim edhe i rri besnik tekstit edhe bukurisë me anë të melodisë dhe rimave.

Përkthimet: 

# The Masnavi: Book One, Rumi; translated by Jawid Mojaddedi (Oxford University Press, 2008)
# The Masnavi: Book Two, Rumi; translated by Jawid Mojaddedi (Oxford University Press, 2008)
# The Masnavi: Book Three, Rumi; translated by Jawid Mojaddedi (Oxford University Press, 2014)
# The Masnavi: Book Four, Rumi; translated by Jawid Mojaddedi (Oxford University Press, 2017)
# The Masnavi: Book Five, Rumi; translated by Jawid Mojaddedi (Oxford University Press, 2022)

'''*Fihi Ma Fihi* në anglisht**

Dy përkthimet e Fihi Ma Fihi-të në anglishte janë:

# Ka edhe ribotime të tjera.
# Signs of the Unseen: The Discourses of Jalaluddin Rumi; introduction & translation by W. M. Thackston, Jr. (Shambhala, 1999)

***Divani i Shamsi Tabrizit* në anglisht'*

*Divani i Shamsi Tabrizit* është vepra më voluminoze e Hazreti Mevlana Rumit e cila për fat të keq ende nuk është sjell e plotë as në gjuhën angleze, por gjithsesi kemi disa përmbledhje gazelesh të përkthyera nga autorë të ndryshëm. Një ndër to është edhe:

#   

## Disa vargje të Hazreti Mevlana Rumit në shqip 
Vepra 6 vëllimshe e Mesnevisë fillon me këto vargje të cilat Sheh Muharrem Mitrovica i ka sjell për bukuri në shqipe në vitin 1943 tek revista Njeriu

Divani Shamsi Tabrizi (Gazeli 2131)

* **Shënime**: abdall - i çmendur; pervane - flutur; fani bonu - asgjësohu, bëhu hiç.

----Njohja e gjuhëve si ajo e persishtes, turqishtes, greqishtes, përfshirë edhe arabishtes nga ana Mevlanës vërehet edhe në disa gazele të tij, ku ai her pas here përdorë fjalë të një gjuhe tjetër, e herë edhe e qëndisë gazelin me një varg në persisht e një në turqisht. Një shembull të tillë na sjell Sheh Muharrem Mitrovica në jetëshkrimin e tij mbi Xhelaluddinin :

Transliterimi nga persishtja dhe turqishtja:

***Mahest nemidanem hurshidi ruhat ja ne,***

***Bu ajrillëk uduna nixhe xhigjerëm jane;***

***Myrdem zi firaki tu, myrdem qi heme danend,***

***Ashk udu, nihan ollmaz janar dyshixhek xhane;***

***Sad tire zened, ber dil, an tyrqi qeman ebru,***

***Fitneli ela gjyzler, çyn ujkudan ujane;***

***Ej Shahi Shexhaud-din shemsyl-hak Tebrizi,***

***Rahmetten egjer nolla bir katre bize tane.***

Që do të thotë:

*Mos âsht vall'ajo hanë rreflekti i faqes s' ate?*

*Mushkrit m'i dogji ndarja, më thuaj me mua ç' pate;*

*Nga ndarja jote vdiqa... këtè të gjith e dinë!*

*Qi zjarr i ashkut s' pshihet, shpirtin kur përshinë.*

*Fytyra e Lejlasë: gjithnji qëllimi im!...*

*Bërtas posi Mexhnuni, pa mend e pa gjykim!*

*Shigjeta m'arin mbi zembër, ng' aji hark i vetllës-shkruarë*

*Nga syt e tu të bukër, prej gjumit më të zgjuarë;*

*O mbreti Shexhaud-din, Diell i Hakut Tebriziu!*

*Ç' ndodh? sikur nji pik' mëshire të më çosh... po pres i ziu!*

Një tjetër shembull të ngjashëm, ku Mevlana përdorë fjalë greke në gazelin e tij është edhe gazeli i mëposhtëm, prapë i përkthyer nga Sheh Muharrem Mitrovica:

Transliterimi:

*'''Nim sheb ma' shuki ma, dani çi migjujed horos,***

***Hiz shebra zinde dar ve ruz-rushen nystrikos***

***O horosest der harush, ve tu hemi der hab' hosh,***

***Nami ora tajr hani, nami hodra Antropos'''*

Që do të thotë:

*Në mes të natës O i dashun, a e di ç'thot aji horos, (1)*

*Ngrehu! natën mbae gjall, ditën ji në nystrikos (2)*

*Aji gjel tue qenë âsht i gjall e ti fle gjum,*

*Dhe i thue atij zog vehtes t' ande Antropos; (3)''

Ku 1) Horos = gjel 2) Nystrikos = agjenim. 3) Antropos = njeri

## Galeria 

Maulana Rumi - Darvishi Vision.jpg|Një ajet nga Kur'ani: "Vërtet, në përkujtimin e Allahu zemrat gjejnë ngushëllim"
Maulana Rumi - Disciples.jpg|Dishepujt e vënë pranë njëri-tjetrit
Maulana Rumi - Jubba.jpg| Jubba Me kodet sekrete të tawiz
Maulana Rumi - Mathnavi.jpg|Një dorëshkrim i Mesnevisë.
Maulana Rumi - Shajra.jpg|Prejardhja në formën e kaligrafisë
Maulana Rumi - Tasbeeh.jpg|Tesbih për zikir
Maulana Rumi - Tribute to Rumi.jpg|Kushtim Mevlana Rumit - korniza poshtë është një ekstrakt nga një poezi.
Maulana Rumi - Turbon.jpg|Tyrbja e Mevlana Xhelaluddin Rumit në Konja, Turqi.

## Referime