Sulmi ndaj Kosovës (1915)

**Sulmi ndaj Kosovës** ( bullgarisht :  , gjermanisht :  ) ishte një ofensivë ushtarake si pjesë e fushatës më të madhe serbe të Luftës së Parë Botërore, nga njësitë gjermane, austro-hungareze dhe bullgare nën komandën e marshallit prusian Mackensen. Ajo u zhvillua në vendin historik të betejës mesjetare të Kosovës, ku tri ushtritë serbe ishin tërhequr me sukses, gjatë gjysmës së dytë të nëntorit 1915.

Qëllimi përfundimtar i ofensivës, rrethimi dhe shkatërrimi i ushtrisë serbe në një betejë përfundimtare vendimtare, ishte i pasuksesshëm pasi serbët u tërhoqën mbi malet malazeze dhe shqiptare të mbuluara me borë drejt bregut të detit Adriatik.  Humbja e Serbisë dhe mërgimi i detyruar i ushtrisë dhe qeverisë së saj shënoi fundin e Fushatës Serbe më 24 nëntor 1915.

## Sfondi 
Më 6 tetor 1915, më pak se një vit pasi Serbia shënoi fitoren e parë aleate në Luftën e Parë Botërore dhe poshtëroi fqinjin e saj të fuqishëm, Ushtrinë e Tretë Austro-Hungareze, Ushtria e Njëmbëdhjetë Gjermane, si dhe ushtria e gjeneralit Sarkotiç nga Bosnja, filloi. pushtimin e katërt t; Serbisë.  Epërsia dërrmuese në artileri të rëndë, si dhe numerike, e mposhti shpejt ushtrinë serbe e cila filloi të vërshonte kah jugu drejt Kragujevcit dhe Nishit;  Pesë ditë më vonë, serbët u kapën në befasi kur Ushtria e Parë dhe e Dytë Bullgare pushtoi Serbinë nga lindja, duke prerë linjën hekurudhore që shkonte në veri nga Selaniku dhe duke privuar Serbinë nga përforcimet dhe municionet e artilerisë. Komanda e lartë serbe u detyrua të transferonte ushtrinë e saj të dytë shumë të rëndësishme nga fronti verior për të mbrojtur këtë kufi. Përkundër një mbrojtjeje këmbëngulëse me qëllim që armiku të përparonte më ngadalë se sa pritej,  presioni i austro-hungarezëve, gjermanëve dhe ushtrisë së parë bullgare në veri dhe ushtria e dytë bullgare që përparonte nga lindja i detyroi serbët. të tërhiqen në drejtim jugperëndimor në Kosovë. 

## Preludi 
Serbët gradualisht u tërhoqën duke vazhduar rezistencën e ashpër dhe duke shpresuar për ndihmën e aleatëve pasi forcat britanike dhe franceze kishin zbarkuar në Selanik. Britanikët hezituan të dërgonin trupat e tyre në Kosovë, por një kontingjent francez i dy divizioneve, i komanduar nga gjenerali Maurice Sarrail, bëri një avancim tentativë deri në Luginën e Vardarit,  pasi u shty nga Ushtria e Dytë Bullgare, francezët u detyruan të tërhiqen drejt kufirit grek,  Komanda e lartë serbe duhej të pranonte se nuk kishte asnjë perspektivë që forcat aleate të arrinin tek ata. 

Mackensen besonte se forcat serbe ende mund të rrethoheshin dhe shkatërroheshin, kështu që ai kishte shpresuar se serbët do të qëndronin në Kragujevc, por më 31 tetor, u bë e qartë se Putnik kishte vendosur të tërhiqej më tej. Ndërsa praparojat e vendosura ndaluan forcat që e shtypnin atë nga veriu, shefi serb i Shtabit të Përgjithshëm urdhëroi pjesën tjetër të ushtrisë që të tërhiqej drejt Kosovës.  Mackensen zgjodhi të urdhëronte një ndjekje të fuqishme në Luginën e Ibrit, me synimin për të rrethuar dhe luftuar një betejë përfundimtare vendimtare kundër serbëve në zonën e Kosovës afër Prishtinës, e njohur si "Fusha e Zogjve të Zi". 

## Ofensiva 
Më 5 nëntor, Divizioni i 9-të i Këmbësorisë Bullgare arriti të priste rrugën kryesore që kalonte në jug përmes Nishit, bëri kontakt me ushtrinë e njëmbëdhjetë gjermane të gjeneralit Gallwitz. Më 6 nëntor, Divizioni i Dyzetë e Tretë Rezervë i Këmbësorisë, i komanduar nga gjeneralmajor Hermann von Runckel, lëvizi shpejt për të marrë kontrollin e zonës në jug të Kralevës, të cilën qeveria serbe e kishte braktisur dy ditë më parë, gjë që i vuri gjermanët në pozitë për të hyrë në luginën e lumit Ibër. 
parapamje| Pozicionet e forcave serbe gjatë ofensivës së Kosovës (me ngjyrë të gjelbër)
Mackensen urdhëroi një ndjekje të gjithanshme nga bullgarët në jugperëndim drejt Prishtinës, megjithatë, Ushtria e Parë Bullgare kishte vështirësi në kalimin e të gjitha njësive të saj përtej lumenjve Moravë Perëndimore dhe Jugore.  Më 10 nëntor, Divizioni i Parë Bullgar mundi të kalonte Moravën Jugore në Leskovc, rreth 18 milje në jug të Nishit, por një forcë serbe e përbërë nga divizionet Timok I, Shumadia II dhe Morava II ishin në gjendje të kryenin një kundërsulm të suksesshëm duke shtyrë bullgarët në drejtim të Leskovcit, dhe duke përdorur këtë prehje, serbët vazhduan tërheqjen e tyre drejt Prishtinës.  për dy ditë, ushtria serbe shumë më e madhe mbajti Prokuplen, por përfundimisht duhej të tërhiqej. 

Ndjekja më e drejtpërdrejtë e serbëve u ndërmor nga gjermanët me një Korpus X Rezervë të zgjeruar me Divizionin e 107 të Këmbësorisë të bashkangjitur në komandën e gjeneralit prusian Kosch. Rruga e Kosch e çoi trupën e tij ushtarake përtej malit Jastrebac, ku kalimi më i drejtpërdrejtë ishte 5200 metra mbi nivelin e detit. Kalimet nëpër mal ishin të pakta dhe rrugët shpesh nuk ishin asgjë më shumë se shtigje me baltë. Megjithatë, elementët kryesorë të Kosch ishin në gjendje të kapnin kalimet kundër Divizionit Serb Drina II më 13 nëntor.  Meqenëse moti ishte përmirësuar pak në fillim të nëntorit, fluturimet e zbulimit ishin në gjendje të mbanin Mackensen dhe komandantët e tij të informuar për lëvizjet serbe. 

Ndërsa gjermanët dhe aleatët e tyre përparuan, serbët u tërhoqën. Ndonëse humbja e Nishit, Kragujevcit, Krushevcit dhe Kralevës u kishte kushtuar serbëve një sasi të madhe pajisjesh dhe e kishte bërë të pashmangshme një tërheqje, ushtria serbe ruajti integritetin e saj organizativ ndërsa praparojat e saj arritën të ndalonin forcat fuqive qendrore që po afroheshin.  Ushtritë serbe arritën në Prishtinë dhe Kosovë përpara ndjekësve të tyre. Serbët kishin marrë me vete edhe një numër të madh të robërve austro-hungarezë dhe kishte edhe një numër të madh refugjatësh civilë.  Serbët kishin dy drejtime të hapura për ta, domethënë luftën ose tërheqjen, të nxitur nga kundërsulmi i suksesshëm i kohëve të fundit kundër bullgarëve në Leskovc, duke bërë një qëndrim përfundimtar në Rrafshin e Kosovës (Fushën e Zogjve të Zi), i cili rezonoi edhe me serbët nga pikëpamja historike dhe kombëtare por një tërheqje në Prizren dhe prej andej përtej maleve nëpër territorin e Shqipërisë në drejtim të Adriatikut, ku ushtria mund të pushonte dhe të rindërtohej ishte rruga e zgjedhur e veprimit. Putnik dha urdhër për t'u tërhequr më 22 nëntor. 

Megjithatë, çmimi përfundimtar që kërkuan Mackensen dhe Seeckt, iu shmang atyre pasi forcat serbe të ndjekura nga refugjatët ishin tërhequr në Prizren dhe prej andej përmes Shqipërisë ishin nisur drejt bregut të Adriatikut. Edhe pse u bë një ndjekje për në Prizren, e cila u la kryesisht bullgarëve. Kushtet thjesht nuk do të mbështesin përdorimin e forcave të mëdha. Trupa IV Rezervë në Prishtinë duhej të shkonte me gjysmë racioni. Brigada e Dhjetë Malore Austro-Hungareze e gjeti rrugën e saj në jug nga Ribariqi të bllokuar nga një mal me 4,921 këmbë i lartë me një rrugë krejtësisht të akullt si e vetmja rrugë. Brigada kishte humbur tashmë 30 burra që kishin ngrirë për vdekje në kushtet e vështira. 

Përballë këtyre realiteteve të zymta, Mackensen shpalli fundin e fushatës më 24 nëntor 1915.  Berlini e shpalli fushatën e përfunduar më 28. Pothuajse gjithë Kosova ishte pushtuar dhe pas vetëm tre vjetësh, Kosova ishte sërish në kontrollin e një pushtuesi tjetër. 

Më 25 nëntor, Komanda e Lartë Serbe lëshoi urdhrin e saj zyrtar për t'u tërhequr, përmes maleve të Shqipërisë për t'u bashkuar me aleatët dhe për të vazhduar luftën jashtë vendit. Komanda e Lartë Serbe doli në përfundimin se ushtria e saj nuk ishte në pozitë dhe kushte të favorshme për kundërsulm, por më e rëndësishmja se kapitullimi ishte një zgjedhje më e keqe. Aksioni i fundit i praparojës u zhvillua në Prizren më 27 nëntor; mbrojtësit më pas u tërhoqën poshtë luginës së lumit Drin dhe mbi kufirin shqiptar. Mackensen zgjidhet të mos i ndjekë më tutje. 

## Pasojat 
djathtas|parapamje|250x250px| Kalorësia serbe që shkon drejt maleve gjatë Tërheqjes së Madhe
Pas kësaj beteje dhe në fillim të vitit 1916, mbi 400,000 ushtarë dhe refugjatë civilë serbë të mundur dhe të rraskapitur, me mijëra të burgosur austriakë, u tërhoqën drejt bregut të Adriatikut në një udhëtim të tmerrshëm nëpër Alpet Shqiptare (Bjeshkët e Nemuna), që ndajnë Kosovën dhe Shqipërinë, pasi bora kishte filluar të bjerë.  Ata u tërhoqën në dy kolona, njëra nga Prizreni nëpër Shqipëri deri në Portin e Durrësit, tjetra nëpër Malin e Zi jugor. Të rraskapitur dhe të dërmuar nga sëmundjet, i ftohti i ashpër dhe ngrirja deri në vdekje në dimrin e hidhur, pa ushqim apo transport adekuat, të sulmuar gjatë gjithë kohës nga guerilët shqiptarë, të mbijetuarit arritën në njëfarë mënyre të barten në bregdetin shqiptar në atë që u bë e njohur si " Tërheqja e Madhe ". 

Territori i Kosovës dhe gjithë Serbisë u pushtua nga trupat austro-hungareze dhe bullgare dhe u vu nën pushtim ushtarak për pjesën e mbetur të luftës. Në zonën e okupimit austriak (Serbinë veriore dhe qendrore), u krijua një guvernator i përgjithshëm me qendër në Beograd. Në zonën e pushtimit bullgar u krijua një guvernator i përgjithshëm me qendër në Nish. Kosova u nda mes austriakëve dhe bullgarëve, ushtria bullgare pushtoi rajonet lindore, ndërsa austro-hungarezet pushtuan rajonet perëndimore. 

Sipas historianit ushtarak britanik, Peter Hart, Fuqitë Qendrore kishin pushtuar Kosovën dhe Serbinë, por do lufta të vazhdonte. Ishte një shembull i fuqishëm i vështirësive të bashkëngjitura për të luftuar një luftë kundër shteteve-kombe që nuk do të pranojnë humbjen.  Edhe pse tri përpjekjet për të mbështjellë dhe shkatërruar ushtritë serbe kishin dështuar, objektivi strategjik ishte arritur pasi Gjermania, Austro-Hungaria, Bullgaria dhe Turqia kontrolluan më pas një zonë të fortë territori në mes të masës tokësore euroaziatike. 

## Shih edhe 
* Kolonizimi i Kosovës
* Historia moderne e Kosovës
* Kosova në Luftën e Parë Botërore 

## Referime