Murtaja (sëmundje)

**Murtaja** është një sëmundje infektive e shkaktuar nga bakteri *Yersinia pestis*.  Simptomat përfshijnë ethe, dobësi dhe dhimbje koke.  Zakonisht kjo fillon një deri në shtatë ditë pas ekspozimit.  Rreziku i vdekjes me trajtim është rreth 10% ndërsa pa të është rreth 70%. 

Në nivel global raportohen rreth 600 raste në vit.  Historikisht ka ndodhur në shpërthime të mëdha, me më të njohurit që është Vdekja e Zezë në shekullin XIV, e cila rezultoi në më shumë se 50 milionë vdekje në Evropë.  Manifestime të tjera klinike përfshijnë meningjitin e murtajës, faringjitin e murtajës dhe murtajën okulare. 

*Y. pestis* përhapet përmes enëve limfatike të njeriut të infektuar derisa të arrijë në një nyje limfatike, ku shkakton limfadenit akut.  Nyjet limfatike të fryra formojnë bubonat karakteristike të lidhura me sëmundjen,  dhe autopsitë e këtyre bubove kanë zbuluar se ato janë kryesisht hemorragjike ose nekrotike. 

Nëse nyja limfatike është e mbingarkuar, infeksioni mund të kalojë në qarkullimin e gjakut, duke shkaktuar *murtajë septikemike dytësore* dhe nëse mushkëritë janë të mbjella, mund të shkaktojë *murtajë dytësore pneumonike*. 

### Murtaja septikemike 
parapamje| Murtaja septikemike që rezulton në nekrozë
Limfatiket përfundimisht derdhen në qarkullimin e gjakut, kështu që bakteret e murtajës mund të hyjnë në gjak dhe të udhëtojnë pothuajse në çdo pjesë të trupit. Në murtajën septikemike, endotoksinat bakteriale shkaktojnë koagulim të përhapur intravaskular (DIC), duke shkaktuar mpiksje të vogla në të gjithë trupin dhe ndoshta nekrozë ishemike (vdekje e indeve për shkak të mungesës së qarkullimit/perfuzionit në atë ind) nga mpiksja. DIC rezulton në varfërimin e burimeve të koagulimit të trupit në mënyrë që ai të mos mund të kontrollojë më gjakderdhjen. Rrjedhimisht, ka gjakderdhje në lëkurë dhe në organe të tjera, të cilat mund të shkaktojnë skuqje të kuqe dhe/ose të zeza me njolla dhe hemoptizë/hematemezë (kollitje/vjellje gjaku). Ka gunga në lëkurë që duken disi si pickimi i insekteve; këto janë zakonisht të kuqe, dhe nganjëherë të bardha në qendër. E patrajtuar, murtaja septikemike është zakonisht fatale. Trajtimi i hershëm me antibiotikë redukton shkallën e vdekshmërisë në mes 4 dhe 15 për qind.   

### Murtaja pneumonike 
Forma pneumonike e murtajës lind nga infeksioni i mushkërive. Shkakton kollë dhe në këtë mënyrë prodhon pika të ajrit që përmbajnë qeliza bakteriale dhe ka të ngjarë të infektojnë këdo që i thith ato. Periudha e inkubacionit për murtajën pneumonike është e shkurtër, zakonisht dy deri në katër ditë, por ndonjëherë vetëm disa orë. Shenjat fillestare janë të padallueshme nga disa sëmundje të tjera të frymëmarrjes; ato përfshijnë dhimbje koke, dobësi dhe pështyrë ose të vjella gjaku. Ecuria e sëmundjes është e shpejtë; nëse nuk diagnostikohet dhe trajtohet mjaft shpejt, zakonisht brenda pak orësh, vdekja mund të pasojë brenda një deri në gjashtë ditë; në rastet e patrajtuara, vdekshmëria është gati 100%.  

## Shkaku 
[parapamje| [Xenopsylla cheopis|Pleshti i miut oriental (*Xenopsylla cheopis*) i mbushur me gjak pas një vakti gjaku. Kjo specie pleshti është vektori kryesor për transmetimin e *Yersinia pestis*, organizmit përgjegjës për murtajën bubonike në shumicën e epidemive të murtajës në Azi, Afrikë dhe Amerikën e Jugut. Pleshtat si mashkull ashtu edhe femër ushqehen me gjak dhe mund të transmetojnë infeksionin.]]
[parapamje| Një fëmijë i kafshuar nga një plesht [Infeksioni|i infektuar me bakterin *Yersinia pestis*. *Y. pestis*, një anëtar i familjes Yersiniaceae, ka shkaktuar ulçerimin e pickimit.]]
Transmetimi i *Y. pestis* te një individ i pa infektuar është i mundur me cilindo nga mjetet e mëposhtme: 

* kontakti i pikave&nbsp;– kollitja ose teshtitja e një personi tjetër
* Kontakti i drejtpërdrejtë fizik; – prekja e një personi të infektuar, duke përfshirë kontaktin seksual
* kontakt indirekt&nbsp;– zakonisht duke prekur ndotjen e tokës ose një sipërfaqe të kontaminuar
* transmetimi në ajër&nbsp;– nëse mikroorganizmi mund të qëndrojë në ajër për periudha të gjata
* transmetimi fekalo-oral&nbsp;– zakonisht nga burime të kontaminuara ushqimore ose uji
* transmetim me barrë vektoriale&nbsp;- bartur nga insekte ose kafshë të tjera.

*Yersinia pestis* qarkullon në rezervuarët e kafshëve, veçanërisht në brejtësit, në vatra natyrore të infeksionit që gjenden në të gjitha kontinentet, përveç Australisë. Fokuset natyrore të murtajës janë të vendosura në një brez të gjerë në gjerësitë gjeografike tropikale dhe subtropikale dhe në pjesët më të ngrohta të gjerësive gjeografike të buta anembanë globit, midis paraleleve 55° në veri dhe 40° jug.  Ndryshe nga besimi popullor, minjtë nuk filluan drejtpërdrejt përhapjen e murtajës bubonike. Është kryesisht një sëmundje e pleshtave (*Xenopsylla cheopis*) që infektoi minjtë, duke i bërë vetë minjtë viktimat e para të murtajës. Infeksioni i shkaktuar nga brejtësit tek njeriu ndodh kur një person kafshohet nga një plesht që është infektuar duke kafshuar një brejtës që vetë është infektuar nga pickimi i një pleshti që bart sëmundjen. Bakteret shumohen brenda pleshtit, duke u ngjitur së bashku për të formuar një prizë që bllokon stomakun e saj dhe e bën atë të vdesë nga uria. Më pas pleshti kafshon një mikpritës dhe vazhdon të ushqehet, edhe pse nuk mund ta shuajë urinë, dhe për pasojë, pleshti vjell gjak të ndotur me baktere përsëri në plagën e kafshimit. Bakteri i murtajës bubonike më pas infekton një person të ri dhe pleshti përfundimisht vdes nga uria. Shpërthimet serioze të murtajës zakonisht fillojnë nga shpërthime të tjera sëmundjesh te brejtësit ose një rritje në popullatën e brejtësve. 

Një studim i shekullit XXI i një shpërthimi të murtajës në vitin 1665 në fshatin Eyam në Derbyshire Dales të Anglisë&nbsp;– e cila u izolua gjatë shpërthimit, duke lehtësuar studimin modern&nbsp;– zbuloi se tre të katërtat e rasteve ka të ngjarë të kenë qenë për shkak të transmetimit nga njeriu te njeriu, veçanërisht brenda familjeve, një përqindje shumë më e madhe sesa mendohej më parë. 

## Diagnoza 
Simptomat e murtajës janë zakonisht jo specifike dhe për të diagnostikuar përfundimisht murtajën, kërkohet testim laboratorik.  *Y. pestis* mund të identifikohet si përmes një mikroskopi ashtu edhe duke kultivuar një mostër dhe kjo përdoret si një standard referimi për të konfirmuar që një person ka një rast të murtajës.  

## Parandalimi 
### Vaksinimi 
Bakteriologu Waldemar Haffkine zhvilloi vaksinën e parë të murtajës në 1897.   Ai kreu një program masiv vaksinimi në Indinë Britanike dhe vlerësohet se 26 milionë doza të vaksinës kundër murtajës së Haffkine u dërguan nga Bombei midis 1897 dhe 1925, duke ulur vdekshmërinë nga murtaja me 50-85%. 

Meqenëse murtaja njerëzore është e rrallë në shumicën e pjesëve të botës që nga viti 2023, vaksinimi rutinë nuk është i nevojshëm përveç atyre në rrezik veçanërisht të lartë të ekspozimit, as për njerëzit që jetojnë në zona me murtajë enzootike, që do të thotë se shfaqet me ritme të rregullta dhe të parashikueshme në popullsi dhe zona të veçanta, të tilla si Shtetet e Bashkuara perëndimore. Nuk tregohet as për shumicën e udhëtarëve në vendet me raste të njohura të raportuara kohët e fundit, veçanërisht nëse udhëtimi i tyre është i kufizuar në zonat urbane me hotele moderne. Kështu, CDC e Shteteve të Bashkuara rekomandon vaksinimin vetëm për (1) të gjithë personelin laboratorik dhe në terren që po punon me organizmat *Y. pestis* rezistent ndaj antimikrobikëve: (2) njerëzit e përfshirë në eksperimente me aerosol me *Y. pestis*; dhe (3) njerëz të angazhuar në operacione në terren në zonat me murtajë enzootike ku parandalimi i ekspozimit nuk është i mundur (siç janë disa zona të fatkeqësive).  Një rishikim sistematik nga Cochrane Colaboration nuk gjeti studime të cilësisë së mjaftueshme për të bërë ndonjë deklaratë mbi efikasitetin e vaksinës. 

### Diagnoza e hershme 
Diagnostifikimi i hershëm i murtajës çon në një ulje të transmetimit ose përhapjes së sëmundjes.  Profilaksia antimikrobike pas ekspozimit gjithashtu mund të konsiderohet për punonjësit e laboratorit të ekspozuar aksidentalisht ndaj materialeve infektive dhe njerëzit që kishin kontakt të ngushtë (<1.8 metra) ose të drejtpërdrejtë me kafshët e infektuara, si stafi veterinar, pronarët e kafshëve shtëpiake dhe gjuetarët.  Udhëzimet për trajtimin dhe profilaksinë e murtajës u botuan nga Qendrat për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve në 2021.  Shpërthime të mëtejshme në Madagaskar u raportuan në nëntor 2014  dhe tetor 2017. 

## Epidemiologjia 
parapamje| Shpërndarja e kafshëve të infektuara nga murtaja 1998
Në nivel global raportohen rreth 600 raste në vit. 

## Armë biologjike 
Murtaja ka një histori të gjatë si një armë biologjike. Rrëfimet historike nga Kina e lashtë dhe Evropa mesjetare detajojnë përdorimin e kufomave të kafshëve të infektuara, si lopët ose kuajt, dhe kufomat e njerëzve, nga Xiongnu/Hunët, Mongolët, turqit dhe grupe të tjera, për të kontaminuar furnizimet me ujë të armikut. Gjenerali i dinastisë Han, Huo Qubing, është regjistruar të ketë vdekur nga një kontaminim i tillë, ndërsa ishte përfshirë në luftë kundër Xiongnu. Viktimat e murtajës u raportuan gjithashtu se ishin hedhur me katapultë në qytetet e rrethuara. 

Në 1347, zotërimi gjenovez i Caffa-s, një pasuri e madhe tregtare në gadishullin e Krimesë, u rrethua nga një ushtri e luftëtarëve mongolë të Hordhisë së Artë nën komandën e Jani Beg. Pas një rrethimi të zgjatur gjatë të cilit ushtria mongole thuhet se po vyshket nga sëmundja, ata vendosën të përdorin kufomat e infektuara si një armë biologjike. Kufomat u katapultuan mbi muret e qytetit, duke infektuar banorët. Kjo ngjarje mund të ketë çuar në transferimin e Vdekjes së Zezë nëpërmjet anijeve të tyre në jug të Evropës, ndoshta duke shpjeguar përhapjen e saj të shpejtë. 

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Ushtria Japoneze zhvilloi murtajë të armatosur, bazuar në mbarështimin dhe lëshimin e një numri të madh pleshtash. Gjatë pushtimit japonez të Mançurisë, Njësia 731 infektoi qëllimisht civilët kinezë, koreanë dhe mançurianë dhe të burgosurit e luftës me bakterin e murtajës. Këto lëndë, të quajtura "maruta" ose "logs", u studiuan më pas me diseksion, të tjerët me viviseksion ndërsa ishin ende të vetëdijshëm. Anëtarë të njësisë si Shiro Ishii u shfajësuan nga gjykata e Tokios nga Douglas MacArthur, por 12 prej tyre u ndoqën penalisht në gjyqet e krimeve të luftës në Khabarovsk në vitin 1949, gjatë të cilave disa pranuan se kishin përhapur murtajën bubonike brenda një  rrezja rreth qytetit të Changde. 

Ishii shpiku bomba që përmbanin minj dhe pleshta të gjalla, me ngarkesa shpërthyese shumë të vogla, për të shpërndarë mikrobet e armatosura, duke kapërcyer problemin e eksplozivit që vret kafshën dhe insektin e infektuar me përdorimin e një kaseje qeramike dhe jo metalike për kokën e luftës. Ndërsa nuk ka të dhëna mbi përdorimin aktual të predhave qeramike, ekzistojnë prototipe dhe besohet se janë përdorur në eksperimente gjatë Luftës së Dytë Botërore.  

Pas Luftës së Dytë Botërore, si Shtetet e Bashkuara ashtu edhe Bashkimi Sovjetik zhvilluan mjete për të armatosur murtajën pneumonike. Eksperimentet përfshinin metoda të ndryshme të shpërndarjes, tharjen me vakum, përcaktimin e madhësisë së bakterit, zhvillimin e shtameve rezistente ndaj antibiotikëve, kombinimin e bakterit me sëmundje të tjera (si difteria) dhe inxhinierinë gjenetike. Shkencëtarët që kanë punuar në programet e bio-armëve të BRSS kanë deklaruar se përpjekja sovjetike ishte e jashtëzakonshme dhe se u prodhuan rezerva të mëdha bakteresh të armatosura të murtajës. Informacioni për shumë nga projektet sovjetike dhe amerikane është kryesisht i padisponueshëm. Murtaja pneumonike e aerosolizuar mbetet kërcënimi më i rëndësishëm.   

Murtaja mund të trajtohet lehtësisht me antibiotikë. Disa vende, si Shtetet e Bashkuara, kanë furnizime të mëdha në dispozicion nëse një sulm i tillë duhet të ndodhë, duke e bërë kërcënimin më pak të rëndë. 

## Shiko gjithashtu 
* Afati kohor i murtajës
* Murtaja bubonike
* Murtaja pneumonike
* Murtaja septikemike

## Referime