Parfumi

**Parfumi** është një përzierje e vajrave esencialë aromatikë ose komponimeve aromatike (aroma ), fiksuesve dhe tretësve, zakonisht në formë të lëngshme, që përdoren për t'i dhënë trupit të njeriut, kafshëve, ushqimit, objekteve dhe hapësirave të jetesës një aromë të këndshme.  Parfumet mund të përkufizohen si substanca që lëshojnë dhe përhapin një erë të këndshme dhe aromatike. Ato përbëhen nga përzierje të kimikateve aromatike dhe vajra esenciale të krijuara nga njeriu. Laureati i Nobelit për Kiminë e vitit 1939, Leopold Ružička deklaroi në 1945 se "që nga ditët më të hershme të kimisë shkencore e deri më sot, parfumet kanë kontribuar në mënyrë thelbësore në zhvillimin e kimisë organike për sa i përket metodave, klasifikimit sistematik dhe teorisë". 

Tekstet antike dhe gërmimet arkeologjike tregojnë përdorimin e parfumeve në disa prej qytetërimeve më të hershme njerëzore. Parfumeria moderne filloi në fund të shekullit të 19-të me sintezën komerciale të përbërjeve aromatike si vanilina ose kumarina, të cilat lejuan përbërjen e parfumeve me erëra të paarritshme më parë vetëm nga aromat natyrale.

## Historia 
Fjala *parfum* rrjedh nga latinishtja *perfumare*, që do të thotë "të pish duhan".  Parfumeria, si arti i prodhimit të parfumeve, filloi në Mesopotaminë e lashtë, Egjiptin, qytetërimin e Luginës së Indus dhe ndoshta në Kinën e Lashtë .  Ajo u rafinua më tej nga romakët dhe myslimanët.

Kimisti i parë i regjistruar në botë konsiderohet të jetë një grua e quajtur Tapputi, një prodhuese parfumesh e përmendur në një pllakë kuneiforme të mijëvjeçarit të II para Krishtit në Mesopotami.  Ajo distiloi lule, vaj dhe calamus me aroma të tjera, më pas i filtroi dhe i vendosi përsëri në kazan disa herë. 

Në nënkontinentin Indian, parfumi dhe parfumeria ekzistonin në qytetërimin Indus (3300 pes - 1300 pes). 

Në vitin 2003,  arkeologët zbuluan atë që besohet  të jetë parfumi më i vjetër në botë i mbijetuar në Pyrgos, Qipro . Parfumet datojnë më shumë se 4000 vjet më parë. Ato u zbuluan në një parfumeri të lashtë, një  fabrika  Në maj 2018, një parfum i lashtë "Rodo" (Trëndafili) u rikrijua për shfaqjen e përvjetorit të Muzeut Arkeologjik Kombëtar Grek "Aspekte të panumërta të bukurisë", duke i lejuar vizitorët t'i qasen antikitetit përmes receptorëve të tyre të nuhatjes. 

Në shekullin e 9-të, kimisti arab Al-Kindi (Alkindus) shkroi *Librin e Kimisë së Parfumit dhe Distilimeve*, i cili përmbante më shumë se njëqind receta për vajra aromatike, salva, ujëra aromatikë dhe zëvendësues ose imitime të barnave të kushtueshme. Libri përshkroi gjithashtu 107 metoda dhe receta për prodhimin e parfumeve dhe pajisjet e prodhimit të parfumeve, të tilla si alembic (i cili ende mban emrin   arab   përshkruar nga Synesius në shekullin e 4-të  .

Kimisti pers Ibn Sina (i njohur gjithashtu si Avicena ) prezantoi procesin e nxjerrjes së vajrave nga lulet me anë të distilimit, procedurë më e përdorur sot. Ai së pari eksperimentoi me trëndafilin . Deri në zbulimin e tij, parfumet e lëngëta përbëheshin nga përzierje vaji dhe barishte ose petale të grimcuara, të cilat bënin një përzierje të fortë. Uji i trëndafilit ishte më delikat dhe menjëherë u bë i njohur. Si përbërësit e papërpunuar ashtu edhe teknologjia e distilimit ndikuan ndjeshëm në parfumeri perëndimore dhe zhvillimet shkencore, veçanërisht në kimi .

Ekziston një polemikë nëse parfumeria u humb plotësisht në Evropën Perëndimore pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore . Thënë kështu, arti i parfumerisë në Evropën Perëndimore u rigjallërua pas pushtimit islamik të Spanjës dhe Italisë Jugore në 711 dhe 827. Qytetet e kontrolluara islamike të Spanjës ( Al-Andalus ) u bënë prodhuesit kryesorë të parfumeve që tregtoheshin në të gjithë botën e vjetër . Ashtu si në botën e lashtë, andaluzianët përdorën aromën në përkushtim ndaj Zotit. Parfumet shtuan një shtresë pastërtie që nevojitej për përkushtimin e tyre. Grave andaluziane iu ofruan gjithashtu liri më të mëdha se gratë në rajone të tjera të kontrolluara nga myslimanët dhe u lejuan të largoheshin nga shtëpitë e tyre dhe të shoqëroheshin jashtë. Kjo liri lejoi që miqësia të ndodhte jashtë shtëpisë. Si rezultat, gratë andaluziane përdornin parfume për miqësi. 

Recetat e parfumeve nga murgjit e Santa Maria Delle Vigne ose Santa Maria Novella të Firences, Itali, u regjistruan nga viti 1221.  Në lindje, hungarezët prodhuan rreth vitit 1370 një parfum të bërë nga vajra aromatike të përzier në një tretësirë alkooli - më i njohur si Uji i Hungarisë - me urdhër të Mbretëreshës Elizabeth të Hungarisë .    Arti i parfumerisë lulëzoi në Italinë e Rilindjes dhe në shekullin e 16-të parfumieri personal i Catherine de' Medici (1519–1589), René Firentini (Renato il fiorentino), i çoi përpunimet italiane në Francë. Laboratori i tij ishte i lidhur me apartamentet e saj nga një rrugë e fshehtë, në mënyrë që asnjë formula të mos vidhej gjatë rrugës. Falë Rene, Franca u bë shpejt një nga qendrat evropiane të prodhimit të parfumeve dhe kozmetikës . Kultivimi i luleve për esencën e tyre të parfumit, i cili kishte filluar në shekullin e 14-të, u rrit në një industri të madhe në jug të Francës.

Midis shekujve 16 dhe 17, parfumet u përdorën kryesisht nga të pasurit për të maskuar aromat e trupit që rezultojnë nga larja e rrallë.  Në 1693, berberi italian Giovanni Paolo Feminis krijoi një ujë parfum të quajtur Aqua Admirabilis,  sot më i njohur si eau de Cologne ; Nipi i tij Johann Maria Farina (Giovanni Maria Farina) mori përsipër biznesin në 1732.  

Nga shekulli i 18-të, rajoni Grasse i Francës, Siçilisë dhe Kalabrisë (në Itali) po rritnin bimë aromatike për të siguruar industrinë në rritje të parfumeve me lëndë të para. Edhe sot, Italia dhe Franca mbeten qendra e dizajnit dhe tregtisë evropiane të parfumeve.

## Klasat e hollimit 
Llojet e parfumeve pasqyrojnë përqendrimin e përbërjeve aromatike në një tretës, i cili në një aromë të mirë është zakonisht etanol ose një përzierje uji dhe etanoli. Burime të ndryshme ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme në përkufizimet e llojeve të parfumeve. Intensiteti dhe jetëgjatësia e një parfumi bazohet në përqendrimin, intensitetin dhe jetëgjatësinë e përbërjeve aromatike ose vajrave të parfumit të përdorur. Me rritjen e përqindjes së përbërjeve aromatike, rritet edhe intensiteti dhe jetëgjatësia e aromës. Terma specifikë përdoren për të përshkruar përqendrimin e përafërt të aromës me përqindjen e vajit të parfumit në vëllimin e produktit përfundimtar. Termat më të përhapur  janë:

* **parfum** ose **ekstrait**, në anglisht i njohur si ekstrakt parfumi, parfum i pastër ose thjesht parfum: 15–40% përbërje aromatike ( IFRA : zakonisht ~20%);
* **esprit de parfum** (ESdP): 15–30% komponime aromatike, një përqendrim i fortë i përdorur rrallë ndërmjet EdP dhe parfumit;
* **eau de parfum** (EdP) ose **parfum de toilette** (PdT): 10–20% komponime aromatike (zakonisht ~15%); nganjëherë quhet "eau de parfume" ose "millésime". Parfum de toilette është një term më pak i zakonshëm, më i popullarizuari në vitet 1980, që në përgjithësi është analog me eau de parfum.
* **eau de toilette** (EdT): 5–15% komponime aromatike (zakonisht ~10%); Ky është elementi kryesor për shumicën e parfumeve mashkullore.
* **Eau de Cologne** (EdC): 3–8% komponime aromatike (zakonisht ~ 5%). Ky përqendrim shpesh quhet thjesht kolonja; .
* **eau fraîche** : produkte të shitura si "spërkatje", "mjegull", "vello" dhe terma të tjerë të pasaktë. Në përgjithësi, këto produkte përmbajnë 3% ose më pak komponime aromatike dhe hollohen me ujë dhe jo me vaj ose alkool. 

## Notat aromatike 
Parfumi përshkruhet në një metaforë muzikore se ka tre grupe *notash*, duke e bërë *aromën* harmonike. Notat shpalosen me kalimin e kohës, me përshtypjen e menjëhershme të notës së sipërme që çon në notat e mesme më të thella, dhe notat bazë shfaqen gradualisht si faza përfundimtare. Këto shënime krijohen me kujdes me njohuri për procesin e avullimit të parfumit.

* **Notat e sipërme** : Quhen edhe ***notat e kokës*** . Aromat që perceptohen menjëherë pas aplikimit të një parfumi. Notat e sipërme përbëhen nga molekula të vogla dhe të lehta që avullojnë shpejt. Ato formojnë përshtypjen fillestare të një personi për një parfum dhe kështu janë shumë të rëndësishme në shitjen e një parfumi. Shembuj të notave të sipërme përfshijnë nenexhik, livando dhe koriandër.
* **Notat e mesme** : Të referuara edhe si ***nota zemre*** . Aroma e një parfumi që shfaqet pak para shpërndarjes së notës së sipërme. Komponimet e notave të mesme formojnë " *zemrën* " ose trupin kryesor të një parfumi dhe veprojnë për të maskuar përshtypjen fillestare shpesh të pakëndshme të notave bazë, të cilat bëhen më të këndshme me kalimin e kohës. Shembuj të notave të mesme përfshijnë ujin e detit, dru sandali dhe jasemini.
* **Notat bazë** : Aroma e një parfumi që shfaqet afër nisjes së notave të mesme. Nota bazë dhe e mesme së bashku janë tema kryesore e një parfumi. Notat bazë i sjellin thellësi dhe qëndrueshmëri parfumit. Komponimet e kësaj klase të aromave janë zakonisht të pasura dhe "të thella" dhe zakonisht nuk perceptohen deri në 30 minuta pas aplikimit. Shembuj të notave bazë përfshijnë duhanin, qelibarin dhe myshkun.

## Shih edhe 
* Aroma
* Kozmetika
* Aromaterapia

## Referime