Krahina e Lumës

**Krahina e Lumes** është një nga krahinat më të njohura e të gjithë trojeve shqiptare për historinë e saj. Fjala "Lume" e ka origjinën nga lumi Lumë i cili shtrihet në territoret e Kosoves dhe Shqipërisë.  Ky lum në Kosovë njihet me emrin "Rekë" ndërsa në territorin shqiptar merr emrin Lumë.

## Luma në vite 
Gjatë pushtimit osman, Luma ishte e vetmja krahinë që gëzonte një pavarësi dhe njihej si krahinë autonome duke u qeverisur në baze të "Kanunit të Malësisë" dhe normat e pashkruara të së drejtës zakonore popullore..  

Luma si njësi e madhe gjeoetnografike deri ne vitin 1912 ishte pjesë e pandarë e vilajetit te Kosovës dhe gjatë pushtimit osman, Luma ishte e vetmja krahinë që gëzonte një pavarësi dhe njihej si krahinë autonome duke u qeverisur në baze të "Kanunit të Malësisë" dhe normat e pashkruara të së drejtës zakonore popullore. Banorët e Lumës njihen edhe si pjesëmarres në shumë ngjarje historike si : Kuvendi i Dugagjinit ( 1601 – 1602); Lidhja e Prizerenit ( 1878-81): Kryengritjet e viteve (1900 – 1912), lufta e Lumës me ushtrinë serbe; Lufta antifashiste nacional çlirimtare- (1939-1944). Luma ishte një krahinë që lakmohej  nga të gjithë, prandaj edhe është përfshirë në shumë luftëra. Në Lumë  u  krijuan reparte serbe me qëllim nënshtrimin e kësaj krahine dhe u angazhuan rreth 16 mijë  trupa serbe,  sepse pa nënshtrimin e Lumës nuk mund te realizoheshin planet  strategjike te Nikolla Pashiqit.  Por kurrsesi Luma nuk u nënshtrua duke organizuar herë pas here qëndresa ndaj tyre

### Pozita gjeografike 
Luma kufizohet në veri me Përroin e Poslishtit, në jug me Përroin e Veleshices, Drinin e zi , Qafen e Drajes dhe Perroin e Mallës.  Në lindje shtrihet nga maja e Koritnikut në Kallabak, në malin e Sarakolit e në Korab. Në perëndim Luma shkon deri në Malin e Zepës, Qafën e Komit, Trruallin e Surrojt, Përroin e Kalimashit. .

## Popullsia 
Rrafshja e Lumës ka qenë një ndër zonat më të populluara. Studiuesi Nazif Dokle thekson në librin e tij "Vendlindja ime Kukësi", se si pasojë murtajës dhe luftës austro-turke 1689 u braktisën shumë vendbanime, që më vonë u ripopulluan me ardhës prej visesh perëndimore. Vitet e luftës parë botërore u përcollën me ikje drejt vendeve ballkanike. Në vitin 1965-1987 përmbytjet nga liqeni i Fierzës sollën zhvendosje të reja nga Kukësi i Vjetër në Kukësin e Ri. Në ditët e sotme afro 30 % e popullsisë jeton në qytet dhe pjesa e tjetër në fshat.. Popullsia lumjane është e besimit islam. Që nga viti 1990 , popullata përjetoi një rënie dramatike (rreth 30 %), edhe pse kjo prirje negative është zvogëluar në periudhën 2006-2010. Dy tendenca të rëndësishme kanë qenë të pranishme në ketë qark: shpopullimi i përgjithshëm i ndjekur nga migrimet ndër-rajonale nga zonat rurale në qendrat urbane. Komunat që kanë përjetuar rënien më të madhe në 4 vjet janë; Kalis (42,8 %), Kolsh 30,6 %. Dendësia mesatare rajonale e popullsisë është 53 ban/km², e qëndrueshme që nga viti 2006..

## Qeverisja vendore 
Organizimi e drejtimi i fisit, fshatit dhe zonës është bërë gjithnjë në përshtatje me nevojat dhe kushtet ekonomiko-shoqërore të kohës. Sa më shume është rritur popullsia, puna dhe prodhimi, aq më shumë ka lindur nevoja e përsosjes së drejtimit të organeve të pushtetit vendor. Baza e  qeverisjes dhe e rregullimit të marrëdhënieve në Lume ka qenë kanuni i Lekë Dukagjinit. Në këtë krahinë rol të rëndësishëm ka luajtur edhe kuvendi i cili ka zgjidhur problemet e kohës, si ato të organizimit  e të drejtimit të luftës osmane dhe serbo – sllave.  Studiuesit tregojnë se çdo fshat ka pasur edhe organizimin e tij tradicional. Kanë zgjedhur udhëheqësin e tij  dhe  ka miratuar rregullat e qeverisjes. Gjithnjë në krye të vendit u vunë njerëz me vlera e me iniciativë 

## Relievi dhe klima 
Relievi i krahinës së Lumës është i thyer. Ne të mbizotërojnë malet mesatare 1000–2000 m si dhe kodrat.  Relievi i Lumës grupohet në tri grupe :

1. kodrinor malor në lartësine 300–999 m me terren te valëzuar, me pyje të degraduara  të përshtatshme për kulturat bujqësore.

2. i mesëm në lartësinë 1000–1999 m  me terren të thyer e të pjerrët, të veshur me bimësi.

3. i lartë  në lartësinë 2000–2484 m  me forma te mprehta, munges uji, kullota verore ku lartësohen malet: Gjallica {2484 m}, Koritniku {2396 m}, Kallabaku {2171 m} etj.  Në krahinën e Lumës shtrihen edhe 2 gryka te cilat janë: Gryka e Skavices : shtrihet midis fshatrave Draje dhe Skavicë. Është e gjatë prej afro 1&nbsp;km  dhe e thelle  mbi 200 m. Ka shpate gëlqerore me bimësi të rrallë myshku. Gryka e Vanave: shtrihet  midis Kroit te Mollës dhe Përroit të Beles. Ka një gjatësi rreth 2&nbsp;km dhe thellësi prej 1000 m.  Është një kanion i madh me shpate gëlqeroresh te triasit dhe në disa segmente është pa bimësi. Nëpër këtë kanion rrjedh edhe lumi Lumë..

Luma përfshihet në dy zona klimatike :

1.	Zona paramalore në veri që përfshin liqenin e Fierzes, Rrafshin e Lumës, pjesën kodrinore të Surroit dhe Malëziun. Temperatura mesatare është 10-11 grade celcius, ndërsa në pjesët e Larta arrin deri ne 9 gradë celcius.

2.	Zona malore e lindjes që përfshin pjesën malore të njësive veriperëndimore, jugperëndimore dhe juglindore. Në këto zona ka 120-160 ditë të akullta me temperature 0&nbsp;°C.  Në zonat e larta arrin deri ne 180-220 ditë. Temperatura mesatare vjetore shkon deri ne 10&nbsp;°C..

## Hidrografia 
Luma ka një hidrografi me shtrirje të gjerë. Drini {285&nbsp;km}. Formohet nga Drini i Zi dhe Drini i Bardhe. Këto dy lumenj bashkohen në liqenin e Fierzës dhe bëjnë rrjedhjen në një shtrat me gryka të ngushta.

Liqeni i Fierzes ka nje sipërfaqe pre 172&nbsp;km² me 128 m thellesi maksimale.  Ujerat e tij kane permbytur  teresisht  qytetin e vjetër te Kukesit si edhe një pjese te fshatrave përreth..

## Bota bimore dhe shtazore 
Bota bimore në Lumë është mjaft e pasur. Në të bëjnë pjesë: Shkurret me 300–600 m mbi nivelin e detit, dushku dhe gështenjat me  500–900 m mbi nivelin e detit, ahu në lartësinë 900–1500 m, pisha dhe bredhi zhvillohen në lartësinë 1500–1900 m mbi nivelin e detit si dhe kullotat alpine që shtrihen përbri brezin e pishave dhe herë-herë ndërthuren me ta.
Bimet endemike si bredhi, pisha e zezë, arneni, dëllinja e kuqe dhe sherebelja  kanë kushte rritjeje e përhapjeje në këtë zonë.

Bota shtazore : ashtu si bota bimore edhe bota shtazore është mjaft e pasur. Ajo përfaqësohet nga: kafshët grabitqare si dhelpra, ujku, ariu, rrëqebulli, macja e egër dhe kunadhja.  
Kafshët jograbitqare si derri i egër, kaprolli, ketri, urithi, lepuri dhe iriqi.  
Shpendët grabiqarë ku më të përhapurit janë sorra, korbi, laraska, shqiponja.  Në disa zona takohen edhe fajkoi, bufi dhe skifteri.

Shpendët jograbitqare si : pëllumbi i egër, gugashi, shkurta, bilbili. Në disa zona gjenden edhe lakuriqi i natës, fazani dhe gjeli i egër.  
Faunën e ujërave e përfaqësojnë krapi, mlyshi, ngjala dhe trofta..

## Zhvillimi ekonomik 
Në përshtatje me token e klimën, në varësi me kushtet politiko-sociale dhe me mundësi dhe rrethana të tjera, në Lumë banorët zhvilluan sa mundën ekonominë e tyre. Drejtimet dhe burimet kryesore për sigurimin e jetës kanë qenë dhe janë: puna në bujqësi dhe në blegtori si dhe shtegtimet jashtë vendit. Bujqësia është e trashëguar brez pas brezi prandaj është një degë kryesore e zhvillimit ekonomik në Lumë. Kultivimi i bimëve të drithërave të bukës, misrit, patateve dhe thekrat janë prodhimet tipike të krahinës së Lumës.

Blegtoria: Klima dhe kullota të pasura verore kanë favorizuar gjithnjë zhvillimin e blegtorisë. Në këto vise u trashëgua një përvoje e pasur për ruajtjen e trajtimin e mirë të gjesë së gjallë. Këtu blegtoria gjithnjë ka zënë vendin e parë në strukturën e të ardhurave. Kryesisht në Lumë fshatarët mereshin me rritjen e deleve, lopëve dhe dhenve..

## Arsimi 
Arsimi në Lumë e nisi rrugën me 1911 me hapjen e shkollës së parë shqipe në Kolesjan dhe me 1914 në Bicaj. <> Në vitet 1922-1944 arsimi u shtri në të gjithë krahinën e Lumës. Në vitet 1945-1959 struktura arsimore ndryshoi.  Gjatë kësaj periudhe u bë i detyruar arsimi fillor duke u numëruar kështu rreth 90 shkolla fillore dhe 10 shkolla 7-vjeçare.  Arritje në arsim ishte edhe hapja e gjimnazit të parë më 1971 në Bicaj duke nxjerrë kështu me 1974 maturën e parë. Disa nga mësuesit më të njohur ndër vite janë Riza Spahiu, Ali Bojdani, Jonuz Jakup Hoxha, Bajram Sadik Halilaj dhe Nuz Daci..

## Arti dhe kultura 
Një tjetër karakteristikë për krahinën e Lumës është edhe arti dhe kultura. Më 1932, u krijua Etnia kulturore "Djelmenia shqiptare". Në mars të 1945 u hap Shtëpia e Rinisë e cila pas dy vitesh aktiviteti u kthye në shtëpi popullore leximi. Në këtë periudhë filluan kërkimet folklorike. 
Fillimet e lëvizjes teatrore në Kukës i hasim ne vitin 1924, me interpretimin e poezisë së Mjedës.  
Në vitin 1953 u zhvillua festivali folklorik i rrethit, i cili vazhdoi në bazë rrethi. Më i njohuri nga festivalet e kohës ishte ai i Radio Kukësit.

Ansamblet : Pas vitit 1967 u organizuan takimet e ansambleve artistike të ndërmarrjeve e qendrave të punës, ku ansambli i gjimnazit të qytetit të Kukësit zuri vendin e parë.

Shtypi : Fillimet e publicistikes lidhën me botimin e parvë të gazetës "Zani i Dragobisë". Për disa vite doli "Luma" gazete kulturore e informative, dhe gazeta feminore "Jemi dhe ne..." .

## Figurat e shquara 
Luma u njoh edhe për figurat e shquara si : 
Hasan Prishtina (lindi më 1873, Vushtrri - 13 gusht 1933, Selanik), deputet[1], aktivist shqiptar nga Kosova (Perandoria Osmane). Ishte patriot e demokrat revolucionar i shquar që luftoi për lirinë e pavarësinë e atdheut, për demokratizimin e jetës së vendit, për çlirimin e Kosovës nga zgjedha serbomadhe dhe bashkimin e saj me shtetin shqiptar.

Islam Spahiu lindi në Kolesjan të Kukësit më 1838..
U lind në Kolesjan të Lumës, në një familje me pesë vëllezër të tjerë, aktivist politik e juridik, kuvende të mëdha do t'i mbante në Kullën e Shehlerëve në Ceren, nepër kullat e fshatit Fshat e Kalis e deri në Kalanë e Dodës. Vjeshten e 1893 Sinan Pasha rrethon Prizrenin. Luma me në krye Baba Lamit përballen me Sinan Pashen, përkrah vullnetarëve të Drenices e Gjakoves e e detyrojnë të tërhiqet. Islam Spahiu priu malësorët e Lumës në luftimet kundër gjeneralëve turq : Shemsi Pasha (1903-4, 1906), Xhavit Pasha (1909), Shefqet Dërgut Pasha (1910). Ndihmoi për hapjen e shkollës së parë shqipe ) në Kolesjan me 1911. Islam Spahiu u priu malësorëve të Lumës në luftimet kundër gjeneralëve turq: Shemsi Pasha (1903-4, 1906), Xhavit Pasha (1909), Shefqet Turgut Pasha (1910), si dhe kundër agresorëve serbë në nëntor 1912. Me 22 shtator 1913 u ngrit flamuri ne Koplesjan.

Muharrem Bajraktari(Ujmisht, 5 maj 1894 — Bruksel, 21 janar 1989) qe Komandant i Përgjithshëm i Xhandarmërisë Shqiptare gjatë periudhës së qeverisjes së Zogut dhe udhëheqës i Rezistencës Antifashiste të popullit shqiptar. Vdiq në vitin 1928.

Avni Rustemi (1895 - 1924) ishte mësues, publicist dhe deputet shqiptar.  
Lindi 22 shtator 1895 në qytetin e Libohovë, në një familje ku i ati ishte qehaja i familjes së Arsllan-Pashalinjve, oxhakut të Libohovës. Mësimet fillore i mori në vendlindje, i vazhdoi në Normalen e Elbasanit dhe më vonë në Shën Mitër Korone (Itali). Studimet e larta për pedagogji i filloi në Universitetin e Romës.

## Referimet