Muhammad Zia-ul-Haq

**Muhammad Zia-ul-Haq ** (12 gusht 192417 gusht 1988) ishte një oficer ushtarak dhe politikan pakistanez që shërbeu si presidenti i gjashtë i Pakistanit nga viti 1978 deri në vdekjen e tij . Ai gjithashtu shërbeu si shefi i dytë i shtabit të ushtrisë nga viti 1976 deri në vdekjen e tij.

Zia lindi në Jalandhar dhe u trajnua në Akademinë Ushtarake Indiane në Dehradun . Në vitin 1943, ai u emërua në Ushtrinë Britanike Indiane dhe luftoi në  Frontin e Paqësorit gjatë Luftës së Dytë Botërore. Pas ndarjes së Indisë Britanike në 1947, Zia iu bashkua Ushtrisë së Pakistanit dhe u vendos në Regjimentin e Forcave Kufitare . Gjatë Shtatorit të Zi, ai luajti një rol të spikatur në mbrojtjen e Forcave të Armatosura Jordaneze ndaj Organizatës Çlirimtare së Palestinës . Në vitin 1976, Zia u ngrit në gradën e Gjeneralit dhe u emërua Shef i Shtabit të Ushtrisë, duke pasuar Tikka Khan-in, nga kryeministri Zulfikar Ali Bhutto .

Në korrik 1977, Zia organizoi Operacionin Fair Play, në të cilin ai rrëzoi Bhutton dhe shpalli ligjin ushtarak . Zia qëndroi *de facto* lider për më shumë se një vit, duke marrë zyrtarisht presidencën në shtator 1978. Ai drejtoi islamizimin e Pakistanit, mbështeti fuqimisht projektin e bombës atomike të vendit dhe vendosi industrializimin dhe derregullimin ekonomik, gjë që përmirësoi ndjeshëm ekonominë e Pakistanit . Në vitin 1979, pas pushtimit sovjetik të Afganistanit, Zia miratoi një qëndrim anti-sovjetik dhe ndihmoi muxhehidinët afganë. Ai forcoi lidhjet me Kinën dhe Shtetet e Bashkuara dhe theksoi rolin e Pakistanit në botën islame . Zia mbajti zgjedhje jopartiake në 1985 dhe emëroi Muhammad Junejo-n kryeministër. Megjithatë ai grumbulloi më shumë kompetenca presidenciale përmes Amendamentit të Tetë në Kushtetutën e Pakistanit . Ai shkarkoi qeverinë e Junejos me akuzën e stagflacionit ekonomik dhe shpalli zgjedhjet e përgjithshme në nëntor 1988. Në gusht 1988, ndërsa udhëtonte nga Bahavalpuri drejt Islamabadit, Zia-ul Haq-u u vra në një përplasje avioni pranë lumit Sutlej . Ai u varros në xhaminë Faisal në Islamabad.

Ziai dominoi politikën e Pakistanit për më shumë se një dekadë dhe lufta e tij ndërmjetëse kundër Bashkimit Sovjetik vlerësohet se ndaloi një pushtim të pritshëm sovjetik . Ai vlerësohet nga islamistët për përpjekjet e tij për desekularizim dhe kundërshtimin e kulturës perëndimore . Kundërshtarët e Zias kritikojnë autoritarizmin e tij, censurën e shtypit, intolerancën fetare dhe dobësimin e demokracisë në Pakistan . Zia përmendet gjithashtu për promovimin e karrierës politike të Nawaz Sharifit, i cili do të zgjidhej tri herë kryeministër.

## Presidenca (1978–1988) 
### Marrja e postit të Presidentit të Pakistanit 
Pavarësisht shkarkimit të pjesës më të madhe të qeverisë së Zulfikar Bhuttos, presidenti Fazal Ilahi Chaudhry u bind të vazhdonte detyrën si një figurë .  Pas përfundimit të mandatit të tij dhe pavarësisht këmbënguljes së Zias për të pranuar një term tjetër si President, Chaudhry dha dorëheqjen dhe Zia mori detyrën e Presidentit të Pakistanit më 16 shtator 1978.

### Ndryshimet strukturore politike 
#### Formimi i Majlis-e-Shoora 
Ndonëse më parë kishte lënë të kuptohej se do të mbante detyrën vetëm derisa të mbaheshin zgjedhjet e lira, gjenerali Zia, ashtu si qeveritë e mëparshme ushtarake, nuk e miratoi mungesën e disiplinës dhe rregullit që shpesh e shoqëron " demokracinë parlamentare " shumëpartiake. Ai preferoi një formë "presidenciale" të qeverisjes  dhe një sistem vendimmarrjeje nga ekspertë teknikë, ose " teknokraci ". Zëvendësuesi i tij i parë për parlamentin ose Asamblenë Kombëtare ishte një *Majlis-e-Shoora*, ose "këshilli konsultativ". Pas ndalimit të të gjitha partive politike në vitin 1979 ai shpërndau Parlamentin dhe në fund të vitit 1981 ngriti mexhlisin, i cili duhej të vepronte si një lloj bordi këshilltarësh të Presidentit dhe të ndihmonte në procesin e islamizimit.  350 anëtarët e *Shuras* do të emëroheshin nga Presidenti dhe kishin vetëm fuqinë për t'u konsultuar me të,  Shumica e anëtarëve të *Shuras* ishin intelektualë, dijetarë, ulema, gazetarë, ekonomistë dhe profesionistë në fusha të ndryshme.

Ndonëse gjoja mbante detyrën vetëm derisa të mbaheshin zgjedhjet e lira, gjenerali Zia, ashtu si qeveritë e mëparshme ushtarake, nuk e miratoi mungesën e disiplinës dhe rregullit që shpesh shoqëron " demokracinë parlamentare " shumëpartiake. Ai preferoi një formë "presidenciale" të qeverisjes  dhe në realitet shërbenin vetëm për të miratuar vendimet e marra tashmë nga qeveria.  Shumica e anëtarëve të *Shoora* ishin intelektualë, dijetarë, ulema, gazetarë, ekonomistë dhe profesionistë në fusha të ndryshme.

#### Politika ekonomike 
Në përgjithësi, Zia i dha zhvillimit ekonomik dhe politikave në përgjithësi një përparësi mjaft të ulët (përveç islamizimit) dhe ia delegoi menaxhimin e tij teknokratëve si Ghulam Ishaq Khan, Aftab Qazi dhe Vaseem Jaffrey.  Megjithatë, midis viteve 1977 dhe 1986, vendi përjetoi një rritje mesatare vjetore të GNP-së prej 6.8%—më e larta në botë në atë kohë—në pjesën më të madhe falë dërgesave nga punëtorët jashtë shtetit (reminitancat), dhe jo politikës së qeverisë.  

Në kohën kur gjenerali Zia kishte nistuar grushtin e shtetit kundër kryeministrit Zulfikar Bhutto, procesi i ciklit ekonomik të programit të shtetëzimit kishte përfunduar. Orientimi socialist dhe programi i nacionalizimit u përmbys ngadalë; ideja e korporatizimit u favorizua shumë nga Presidenti Zia-ul-Haq për të drejtuar autoritarizmin në industritë e shtetëzuara. Një nga nismat e tij të njohura dhe më të hershme kishte për qëllim islamizimin e ekonomisë kombëtare, e cila kishte për karakteristikë ciklin ekonomik pa interes. Asnjë veprim për privatizimin e industrive nuk u urdhërua nga Presidenti Zia; vetëm tre industri fabrikash çeliku iu kthyen pronarëve të mëparshëm. 

Nga fundi i vitit 1987, ministria e financave kishte filluar të studionte procesin e përfshirjes së privatizimit gradual dhe liberalizimit ekonomik.

### Sponsorizimi i Shteteve të Bashkuara 
[djathtas|parapamje|261x261px| Presidenti [Ronald Reagan dhe Bill Clark takohen me Presidentin Zia-ul-Haq, 1982]]
Shtetet e Bashkuara, veçanërisht administrata e Ronald Reganit, ishin një mbështetëse e zjarrtë e regjimit ushtarak të Zias dhe një aleat i ngushtë i strukturës ushtarake në pushtet e cila kishte prirje konservatore.  Administrata e Reganit e shpalli regjimin e Zias si aleatin e "vijës së parë" të Shteteve të Bashkuara në luftën kundër kërcënimit të komunizmit.  Ligjvënësit dhe zyrtarët e lartë amerikanë më të shquar ishin Zbigniew Brzezinski, Henry Kissinger, Charlie Wilson, Joanne Herring të lidhur prej kohësh me regjimin ushtarak të Zias, kishin bërë udhëtime të shpeshta në Pakistan.   Shumë prej shkencëtarëve politikë dhe historianëve të Pakistanit dyshonin gjerësisht se trazirat dhe grushti i shtetit kundër Zulfikar Ali Bhutto-s ishin orkestruar me ndihmën e Agjencisë Qendrore të Inteligjencës së SHBA-së (CIA) dhe Qeverisë së Shteteve të Bashkuara, sepse frika në rritje e SHBA-ve ndaj politikave socialiste të Bhutto-s që shiheshin si dashamirëse ndaj Bashkimit Sovjetik dhe kishin ndërtuar një urë që lejonte Bashkimin Sovjetik të përfshihej në Pakistan dhe të kishte qasje përmes porteve pakistaneze të ujërave të ngrohta; diçka që Shtetet e Bashkuara nuk ishin në gjendje ta kishin që nga themelimi i Pakistanit në 1947.  Nga ana tjetër, Shtetet e Bashkuara refuzuan çdo përfshirje në rënien e Bhutto-s dhe argumentuan se ishte Bhutto ai që e kishte tjetërsuar veten gjatë pesë viteve. 

Presidenti amerikan Jimmy Carter ofroi një paketë ndihme prej 400 milionë dollarësh për Pakistanin; Zia e përqeshi ofertën si “kikirikë”.  Zia përfundimisht arriti të fitonte një ndihmë të shtuar prej 3.2 miliardë dollarësh të ofruar nga pasardhësi i Carter-it, Ronald Reagan . 

Gjatë këtij takimi, Drejtori i Përgjithshëm i Drejtorisë për Inteligjencën Ndër-Shërbimeve (ISI) gjeneral-lejtnant Akhtar Abdur Rahman mbrojti idenë e një operacioni të fshehtë në Afganistan për të armatosur ekstremistët islamikë. Pas këtij takimi, Zia autorizoi këtë operacion nën gjeneralin Rahman dhe më vonë u bashkua me Operacionin Cikloni, një program i financuar nga Shtetet e Bashkuara dhe Agjencia Qendrore e Inteligjencës (CIA). 

Në nëntor 1982, Zia udhëtoi drejt Moskës për të marrë pjesë në funeralin e Leonid Brezhnjevit, Sekretarit të Përgjithshëm të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik. Ministri i Jashtëm Sovjetik Andrei Gromyko dhe Sekretari i ri i Përgjithshëm Yuri Andropov u takuan me Ziain gjatë qëndrimit të tij atje. Andropov shprehu indinjatën për mbështetjen e Pakistanit për rezistencën afgane kundër Bashkimit Sovjetik dhe shtetit të tij satelit, Afganistanit socialist. Ziai ia kapi dorën dhe e siguroi: "Sekretar i Përgjithshëm, më beso, Pakistani nuk dëshiron gjë tjetër veçse marrëdhënie shumë të mira me Bashkimin Sovjetik". 

Zia përmbysi shumë nga nismat e politikës së jashtme të Bhutto-s, duke vendosur fillimisht lidhje më të forta me Shtetet e Bashkuara, Japoninë dhe botën perëndimore. Zia ndërpreu marrëdhëniet me idenë e Shtetit Socialist dhe kapitalizmi shtetëror u bë politika e tij kryesore ekonomike. Politikani amerikan Charlie Wilson pretendon se ai ka punuar me Ziain dhe CIA-n për të kanalizuar armët sovjetike që Izraeli kapi nga PLO në Liban te luftëtarët në Afganistan. Wilson pohon se Zia i tha: "Vetëm mos vendosni asnjë yll të Davidit në kuti". 

#### Lufta Iran-Irak 
Më 22 shtator 1980, pushtimi irakian i Iranit nisi një luftë gati tetëvjeçare midis Iranit dhe Irakut . Në përpjekje për t'i dhënë fund luftës dhe për të ruajtur bashkësinë e botës islame, Zia vizitoi Teheranin më 27 shtator dhe Bagdadin më 29 shtator. Pavarësisht deklarimit të asnjëanësisë, Zia mbajti marrëdhënie të ngushta me Iranin dhe Pakistani i shiste armë Iranit, gjë që u dëshmua të ishte faktori kryesor për fitoren iraniane në Luftën e Tankerëve .  

### Programi i konsolidimit të bombës atomike 
Një nga nismat më të hershme të ndërmarra nga Zia në 1977, ishte militarizimi i programit të integruar të energjisë atomike i cili u themelua nga Zulfiqar Ali Bhutto në 1972.  Gjatë fazave të para, programi ishte nën kontrollin e Bhutto-s dhe Drejtorisë për Shkencën, nën Këshilltarin e Shkencës Dr. Mubashir Hassan, i cili drejtonte komitetin civil që mbikëqyrte ndërtimin e objekteve dhe laboratorëve. 

Në vitin 1977, para grushtit të shtetit, pirja dhe shitja e verës nga muslimanët, së bashku me klubet e natës dhe garat me kuaj u ndaluan nga Kryeministri Bhutto në një përpjekje për të frenuar valën e islamizimit të rrugëve.   ), një kthesë domethënëse nga ligji kryesisht laik i Pakistanit, i trashëguar nga britanikët.

Në fjalimin e tij të parë televiziv drejtuar vendit si kreu i shtetit Zia deklaroi sePakistani i cili u krijua në emër të Islamit do të vazhdojë të mbijetojë vetëm nëse i përmbahet Islamit. Kjo është arsyeja pse unë e konsideroj futjen e një sistemi islamik si një parakusht thelbësor për vendin. Në të kaluarën ai u ankua: "Shumë sundimtarë bënin atë që u pëlqente në emër të Islamit."  

Zia krijoi "Bankinat e Sheriatit" në çdo Gjykatë të Lartë (më vonë Gjykata Federale e Sheriatit)   për të gjykuar çështjet ligjore duke përdorur mësimet e Kuranit dhe Sunetit dhe për të sjellë statutet ligjore të Pakistanit në përputhje me doktrinën islame.  Zia forcoi ndikimin e *ulemave* (klerit islamik) dhe partive islame.  10,000 aktivistë nga partia Xhemat-e-Islami u emëruan në poste qeveritare për të siguruar vazhdimin e agjendës së tij pas vdekjes së tij.    *Ulemat* konservatorë (dijetarë islamë) iu shtuan Këshillit të Ideologjisë Islame.  Gjenerali Zia mbrojti politikat e tij në një intervistë në vitin 1979 dhënë gazetarit britanik Ian Stephens.

Se sa nga motivimi i Zias erdhi nga devotshmëria dhe sa nga llogaritjet politike është e diskutueshme. Një autor thekson se Zia ishte dukshëm i heshtur për mosmarrëveshjen midis Zikrive heterodoks dhe 'ulemës në Balochistan, ku ai kishte nevojë për qendrueshmëri.  Forcat laike dhe të majta e akuzuan Zian për manipulim të Islamit për qëllime politike.  Sipas Nusrat Bhuttos, ish-Zonja e Parë e Pakistanit:Se sa sukses pati Zia duke përdorur islamizimin e sponsorizuar nga shteti për të forcuar kohezionin kombëtar është gjithashtu e diskutueshme.  Urdhëresa e Zekatit dhe Ushrit u zbatua në vitin 1980. Masa kërkonte një zbritje vjetore prej 2.5% nga llogaritë bankare personale në ditën e parë të Ramazanit, me të ardhurat që do të përdoreshin për lehtësimin e varfërisë.  Komitetet e Zekatit u krijuan për të mbikëqyrur shpërndarjen e fondeve.  Masa u kundërshtua nga muslimanët shiitë, të cilët nuk e konsiderojnë mbledhjen e Zekatit si detyrim.  Në ditët e para të taksës, muslimanët shiitë që ndoqën shkollën Xha'fari ngritën kundërshtime të forta dhe në prill 1981, qeveria bëri një përjashtim duke lejuar Shiitët të aplikonin për përjashtime. 

#### Urdhëresa e Hududit 
Në një nga masat e tij të para dhe më të diskutueshme për të islamizuar shoqërinë pakistaneze ishte zëvendësimi i pjesëve të Kodit Penal të Pakistanit (PPC) me " Urdhëresën Hudood " të vitit 1979.  (Hudud do të thotë kufij ose kufizime, në kontekstin e kufijve të sjelljes së pranueshme në ligjin islam. ) Urdhëresa shtoi vepra të reja penale të tradhtisë bashkëshortore dhe kurvërisë në ligjin pakistanez dhe dënime të reja të kamxhikut, gjymtimit dhe gurëzimit deri në vdekje . 

Për vjedhje ose grabitje, dënimet e KPP-së me burgim ose me gjobë ose të dyja, u zëvendësuan me gjymtim të dorës së djathtë të autorit për vjedhje dhe me prerje të dorës së djathtë dhe këmbës së majtë për grabitje. Për *Zinën* (seks jashtëmartesor) dispozitat në lidhje me tradhtinë bashkëshortore u zëvendësuan nga Urdhëresa me dënime me rrahje me 100 kamzhikë për ata shkelës të pamartuar dhe me gurë deri në vdekje për shkelësit e martuar.

Të gjitha këto dënime vareshin nga provat e nevojshme për përmbushjen e *haddit* . Në praktikë, kërkesa e Huddit - katër burra muslimanë me nam të mirë që dëshmojnë si dëshmitarë të krimit - rrallë përmbushej. Që nga viti 2014, asnjë shkelës nuk është vrarë me gurë apo gjymtyrë të prera nga sistemi gjyqësor pakistanez. Për t'u shpallur fajtor për vjedhje, *zina* ose pirje alkooli sipas standardeve më pak strikte *të tazirit* - ku dënimi ishte fshikullimi dhe/ose burgimi - ishte e zakonshme dhe ka pasur shumë rrahje me kamzhik.

Më shqetësuese për të drejtat e njeriut dhe mbështetëset/it të drejtave të grave, avokatët dhe politikanët ishte burgosja e mijëra viktimave të përdhunimit me akuza për *zina* .  Barra e sigurimit të provave në një rast përdhunimi i takon vetë gruas. Dëshmia e pavërtetuar nga gratë ishte e papranueshme në krimet e hududit.  Nëse viktima/akuzuesi nuk ishte në gjendje të provonte pretendimin e saj, sjellja e çështjes në gjykatë konsiderohej e barabartë me një rrëfim të marrëdhënieve seksuale jashtë martesës së ligjshme. Pavarësisht kësaj, urdhëresa mbeti në fuqi deri në miratimin e Projektligjit për Mbrojtjen e Gruas në 2006. 

Megjithëse dënimet e Sheriatit u miratuan me forcë, procesi i rregullt, dëshmitarët, ligji i provave dhe sistemi i ndjekjes mbetën anglo-saksone. 

#### Ligji Islam 
Nën Zia, urdhri që gratë të mbulonin kokën gjatë qëndrimit publik u zbatua në shkollat publike, kolegjet dhe televizionin shtetëror. Pjesëmarrja e grave në sport dhe në artet skenike ishte shumë e kufizuar. 

Tekstet shkollore u riparuan për të hequr materialet joislame dhe librat joislamë u hoqën nga bibliotekat. 

Ngrënia dhe pirja gjatë Ramazanit ishte e ndaluar, u bënë përpjekje për të detyruar faljen e namazit pesë herë në ditë. 

#### Urdhëresat e blasfemisë 
Për ta shpallur të jashtëligjshme blasfeminë, Kodi Penal i Pakistanit (PPC) dhe Kodi i Procedurës Penale (CrPC) u ndryshuan përmes urdhëresave në vitet 1980, 1982 dhe 1986. Ligji i vitit 1980 ndalonte vërejtjet nënçmuese kundër figurave islamike dhe dënonte me tre vjet burg.  Në vitin 1982, pakicës së vogël fetare ahmediane iu ndalua të thoshte ose të nënkuptonte se ishte myslimane. Në vitin 1986 deklarimi i çdo gjëje që nënkupton mungesë respekti ndaj profetit islam Muhamed, *Ehl al-Bejt* (anëtarët e familjes së Muhamedit), *Sahabët* (shokët e Muhamedit) ose ''Sha'ar-i-Islam'' (simbolet islame) u bë një vepër e njohur, e dënueshme me burgim ose gjobë, ose të dyja. 

#### Zgjerimet e Medreseve 
Medresetë fetare tradicionale në Pakistan morën sponsorizimin shtetëror për herë të parë, nën administrimin e gjeneralit Zia-ul-Haq,  numri i tyre u rrit nga 893 në 2,801. Shumica ishin Deobandi në orientim doktrinor, ndërsa një e katërta e tyre ishin Barelvi .  Ata morën fonde nga këshillat e Zekatit dhe ofruan trajnime fetare, dhoma dhe borde falas për pakistanezët e varfër.  Shkollat, të cilat ndaluan televizionet dhe radiot, janë kritikuar nga autorët për nxitjen e urrejtjes sektare si midis sekteve myslimane ashtu edhe kundër jomuslimanëve.  Taksat e reja u vendosën mbi industrinë e filmit dhe shumica e kinemave në Lahore u mbyllën.  U vendosën norma të reja tatimore, duke ulur më tej frekuentimin e kinemasë. 

## Trashëgimia 
djathtas|parapamje|235x235px| Guri i varrit të Zias

### Funerali dhe pasojat 
Funerali i tij u mbajt më 19 gusht 1988 pranë Islamabadit . Ndërsa një përshëndetje prej 21 armësh e artilerisë së lehtë kumbonte në kodrat e harlisur Margalla, gati një milion vajtues u bashkuan në thirrjet "Zia ul-Haq, ti do të jetosh për sa kohë që dielli dhe hëna mbeten lart". Eshtrat e tij u varrosën në një varr dheu (1.2 x 3)  përballë xhamisë së madhe moderne Faisal që Zia kishte ndërtuar si simbol i miqësisë pakistaneze-saudite.  I pranishëm ishte gjithashtu pasardhësi i tij Presidenti Ghulam Ishaq Khan, shefat e shtabit të forcave të armatosura, kryesuesit e shefave të përbashkët dhe zyrtarë të tjerë të lartë ushtarakë dhe civilë. Një kurorë me lule në varrin e Zias vendosi edhe ish-sekretari amerikan i Shtetit , George P. Shultz . 

### Imazhi publik 
Edhe pas vdekjes së tij, Zia-ul-Haq mbeti një figurë shumë polarizuese dhe e diskutuar gjerësisht në qarqet intelektuale dhe politike të vendit.