Transporti në Shqipëri

djathtas|parapamje|351x351px| Rrjeti i autostradave në Shqipëri
**Transporti në Shqipëri** përbëhet nga transporti tokësor, ujor dhe ajror, të cilët janë kryesisht nën mbikëqyrjen e Ministrisë së Infrastrukturës të Shqipërisë. Zhvillimi dhe përmirësimi i transportit në vend mbetet ndër prioritetet më të rëndësishme të Qeverisë së Shqipërisë. 

Ai ka përjetuar ndryshime të rëndësishme, rritje dhe zgjerim të madh vitet e fundit, veçanërisht pas rënies së komunizmit në vend. Investimet në infrastrukturën rrugore, transportin urban dhe udhëtimin ajror e kanë përmirësuar ndjeshëm transportin. Këto përmirësime kanë luajtur rol kryesor në mbështetjen e ekonomisë së Shqipërisë, e cila në dekadën e kaluar është mbështetur shumë në industrinë e ndërtimit. 

## Historia 
[parapamje|200x200px| Via Egnatia që lidh [Durrësi|Durrësin me Bizantin ]]
Që nga antikiteti, zona e Shqipërisë moderne shërbeu si një udhëkryq i rrugëve të rëndësishme të karvanëve, siç është Via Egnatia romake që lidhte Adriatikun me Bizantin (më vonë Kostandinopojën). Regjimi fashist italian i Musolinit kreu një projekt për ndërtimet rrugore në Shqipëri në vitet 1930, megjithatë lëvizja e automjeteve ishte e kufizuar atëkohë. Gjatësia totale e rrugëve të Shqipërisë u dyfishua në tri dekadat e para pas Luftës së Dytë Botërore dhe deri në vitet 1980 pothuajse të gjitha zonat malore të largëta të vendit ishin të lidhura, qoftë me rrugë të paasfaltuara ose me rrugë të shtruara, me kryeqytetin, Tiranën, dhe portet në Detin Adriatik dhe Jon. 

Pas vitit 1947, një ndërmarrje e rëndësishme infrastrukturore ishte ndërtimi i rrjetit hekurudhor të vendit, pasi Shqipëria konsiderohej si vendi i vetëm në Evropë që nuk kishte shërbim standard hekurudhor. Nga viti 1987, 677 km hekurudhë u ndërtuan në total duke lidhur qendrat kryesore urbane dhe industriale për herë të parë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore. Transporti i trenave ishte metoda kryesore e transportit publik deri në 1990-ën. Pas rënies së komunizmit, rrjeti ra në mosrespektim, duke vepruar me karroca të dorës së dytë në një gjendje të vazhdueshme të pasigurt. 

### Postkomunizmi 
[majtas|parapamje|200x200px| Automjetet [Mercedes-Benz|Mercedes Benz në bulevardin kryesor në Tiranë, Shqipëri ]]
Financimi i qeverisë qendrore për mirëmbajtjen e rrugëve lokale përfundoi në mënyrë efektive në vitin 1991 dhe prishja e automjeteve të riparimit për shkak të mungesës së pjesëve rezervë kërcënoi që të mbyllnin qasjen në disa zona të largëta. Një grup ndërmarrjesh ndërtimi greke nënshkruan një protokoll me qeverinë shqiptare në korrik 1990 për ndërtimin e një rruge 200 kilometra në pjesën jugore të vendit, duke u shtrirë nga kufiri shqiptaro-grek drejt Durrësit. Projekti ishte planifikuar të zgjaste katër vjet dhe kushtoi 500 milionë dollarë amerikanë. Pavarësisht nga cilësia e dobët e rrugëve të Shqipërisë, shumica e mallrave të vendit u transportuan mbi ta në një flotë prej rreth 15,000 kamionësh. Sipas shifrave zyrtare, në vitin 1987 rrugët e Shqipërisë mbartnin rreth 66% të tonazhit të përgjithshëm të mallrave në vend. 

Deri në vitin 1991, numri i përgjithshëm i makinave në Shqipëri ishte midis 5000 dhe 7000. Në 1991-shin, qeveria shqiptare hoqi ndalimin e pronësisë së automjeteve private. Si rezultat, importet e makinave numëronin rreth 1.500 në muaj. Trafiku në kryeqytet mbeti i lehtë, por semaforët dhe pajisjet e tjera të kontrollit ishin urgjentisht të nevojshme për t'u marrë me numrin e shumtë të makinave në pronësi private. Sipërmarrësit shqiptarë gjithashtu importuan autobusë grekë të përdorur dhe filluan të transportonin pasagjerë në rrugët ndërkufitare që nuk ekzistonin ose kishin pasur shërbim të dobët gjatë epokës komuniste. 

Popullsia është e njohur për mbajtjen e një flote të madhe makinash gjermane. Në veçanti, automjetet Mercedes Benz preferohen gjerësisht jo vetëm për simbolin e statusit të tyre, por edhe për qëndrueshmërinë e tyre në rrugët rurale ku banon gjysma e popullsisë dhe çmimi i lirë për blerjen e atyre të përdorura. Makinat Mercedes Benz ishin në pronësi të Enver Hoxhës dhe raportohet se janë pëlqyer nga zyrtarët e tij, duke i dhënë markës një famë edhe para se të legalizohej pronësia private e makinave. Ndotja e ajrit është bërë një shqetësim i ngutshëm, pasi numri i makinave është rritur në mbi 300,000 në kryeqytetin e Shqipërisë. Këto janë kryesisht makina me naftë të viteve 1990 dhe fillim të viteve 2000, ndërsa besohet gjerësisht se karburanti i përdorur në Shqipëri përmban sasi më të mëdha të sulfurit dhe plumbit sesa në Bashkimin Evropian. Shqipëria është ndoshta një nga vendet e pakta në Evropë, ku automjetet e importuara nga Shtetet e Bashkuara dhe nga juridiksionet e trafikut të anës së majtë (për shembull Mbretëria e Bashkuar) mund të gjenden në rrugë pa asnjë modifikim të sjellë nga emigrantët që jetojnë jashtë vendit. 

## Transporti ajror 
[djathtas|parapamje|210x210px| [Aeroporti Nënë Tereza|Aeroporti Ndërkombëtar i Tiranës ]]
[parapamje|210x210px| Transportuesi i flamurit kombëtar [Air Albania në Tiranë ]]
Aeroporti më i rëndësishëm dhe i vetëm ndërkombëtar i vendit është Aeroporti Ndërkombëtar i Tiranës Nënë Tereza (TIA), në Tiranë, kryeqyteti i vendit. Numri i përgjithshëm i pasagjerëve për vendin ishte 1.997.044 në vitin 2015 dhe 2.200.449 në vitin 2016. Nga janari deri në tetor të 2017-ës, aeroporti u ka shërbyer 2.224.833 pasagjerëve dhe ka bartur 1.857 ton mallra. 

Në vitin 2005, një konsorcium amerikano-gjerman u dha një koncesion 20-vjeçar mbi TIA dhe hapësirën ajrore shqiptare. Me gjithë modernizimin e konsiderueshëm të aeroportit, çmimet janë ndër më të lartat në Evropë për shkak të monopolit mbi hapësirën ajrore shqiptare dhe zgjedhjeve të kufizuara të transportuesve. Si rezultat, transportuesit me kosto të ulët dekurajohen të hyjnë në tregun shqiptar, ndërsa vendet fqinje ofrojnë çmime shumë më të ulëta nga aeroportet e tyre parësore dhe dytësore. 

Pas një periudhe bisedimesh intensive, qeveria shqiptare arriti të zvogëlojë periudhën e koncesionit për 5 vjet deri në vitin 2020, duke hapur kështu mundësinë që linjat ajrore me kosto të ulët të hyjnë në tregun shqiptar siç është fillimi i fluturimeve ndërmjet Tiranës dhe Budapestit nga Wizz Air në vitin 2017. Pasi arriti një marrëveshje me qeverinë shqiptare për t'u dhënë fund monopoleve të saj në fluturimet ndërkombëtare nga Shqipëria, *Hochtief AirPort* shiti operacionin e TIA në *China Everbright Limited*,

Aeroporti i Kukësit u hap në vitin 2008, duke e bërë këtë aeroportin e dytë civil në Shqipëri, por që nga atëherë nuk ka funksionuar. Aeroporti është blerë nga një kompani shqiptare dhe është planifikuar të bëhet operacional deri në vitin 2021 duke ofruar fluturime me kosto të ulët të drejtuar në diasporën kuksiane në Mbretërinë e Bashkuar dhe të shërbejë si një hyrje për në Alpet Shqiptare.  

### Air Albania dhe Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës 
Në vitin 2018, Air Albania, transportuesi i parë i flamurit të vendit u formua nga një konsorcium i përbërë nga Turkish Airlines, Autoriteti i Aviacionit Civil Shqiptar dhe disa ndërmarrje shqiptare me një fluturim provë për në Stamboll. Që nga viti 2019, linja ajrore ofron shërbim për destinacionet në Itali dhe Turqi. 

Në vitin 2018, qeveria shqiptare njoftoi ndërtimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës, aeroporti i tretë civil në Shqipëri pranë Akerni në Zonën e Mbrojtur Vjosë-Nartë. Në vitin 2019 u zbulua një projekt i ri përfshirë ndërtimin e një zone marine dhe agroturizmi. Ndërtimi i aeroportit pritet të fillojë në verën e vitit 2019 dhe të përfundojë deri në vitin 2023. 

## Transporti rrugor 
djathtas|parapamje|365x365px| Tabela e kufirit të shpejtësisë së Shqipërisë
[majtas|parapamje|220x220px| Skenë në [Autostrada Shqipëri-Kosovë|autostradën A1 që lidh Shqipërinë me Kosovën, dhe Detin Adriatik me Alpet e Shqipërisë ]]
Shumica dërrmuese e rrugëve në vend janë në pronësi dhe mirëmbajtje të qeverive shtetërore dhe lokale. Vitet e fundit, një rrugë e madhe për ndërtimin e rrugëve u zhvillua në rrugët kryesore shtetërore të Shqipërisë, që përfshin ndërtimin e rrugëve të reja, vendosjen e shenjave bashkëkohore, mbjelljen e pemëve dhe projekte të lidhura me gjelbërimin. Punimet në shumicën e autostradave kanë përfunduar, megjithëse ato mbetën të papërfunduara ndërmjet 2011 dhe 2013 si mungesë fondesh. 

Pas rënies së komunizmit në 1991-shin, Shqipëria filloi të rindërtojë infrastrukturën e saj primitive rrugore duke ndërtuar autostradën e parë në Shqipëri, SH2 që lidh Tiranën me Durrësin. Që nga vitet 2000, rrugët kryesore janë përmirësuar në mënyrë drastike, megjithëse nuk kanë standarde në projektim dhe siguri në rrugë. 

Aktualisht, qytetet kryesore janë të lidhura me autostradë të re të vetme/të dyfishtë ose me rrugë të mirëmbajtura. Ka një korsi të dyfishtë që lidh qytetin portual të Durrësit me Tiranën, Vlorën dhe pjesërisht Kukësin. Ka tri segmente zyrtare autostradash në Shqipëri: Thumanë-Milot-Rrëshen-Kalimash (A1), Levan-Vlorë (A2) dhe pjesërisht Tiranë-Elbasan (A3). Shumica e segmenteve rurale vazhdojnë të mbeten në kushte të këqija, pasi rindërtimi i tyre ka filluar vetëm në fund të viteve 2000 nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit. 

* Gjithsej: 18,000 km 
** Asfaltuar: 12.920 km 
** I paasfaltuar: 5,080 km (2002 est.)

*krahasimi i vendit me botën:* 118 

Të gjitha rrugët janë pronë e Autoritetit Rrugor Shqiptar (ish Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve) dhe mirëmbahet nga Ndërmarrja Shtetërore Rruga-Ura. Qeveria planifikon të krijojë disa autostrada me pagesë në të ardhmen e afërt. Bitumi shqiptar nga Selenica në jug të Shqipërisë është i njohur për cilësinë e tij pasi është përdorur në disa autostrada evropiane. 

Ndërtimi i Autostradës Adriatiko-joniane, e cila supozohet të lidhë të gjithë rajonin nga veriperëndimi deri në jugperëndimin e Gadishullit Ballkanik, konsiderohet si një nga projektet më të rëndësishme të infrastrukturës në Shqipëri. Autostrada është planifikuar të ndjekë rrugët e autostradës SH1, SH2, SH4 dhe autostradës A1 megjithëkëtë vendi ka përfunduar kryesisht seksionin e tij të autostradës dhe ndërtime të rëndësishme janë akoma në zhvillim e sipër, siç është autostrada midis Thumanës dhe Kasharit, si dhe anashkalimet e Gjirokastrës, Lezhës, Tepelenës dhe Tiranës. 

### Autostradat 
### Rrugët nacionale 
## Transporti hekurudhor 
parapamje|250x250px| Treni HSH përgjatë vijës Durrës-Tiranë
Gjithsej: 447 km  

*krahasimi i vendit me botën:* 120 

Matës standard: 447 km  matës (2006) 

Lidhjet hekurudhore me vendet fqinje: 

* Kosovën - jo
* Greqinë - jo
* Maqedoninë e Veriut - jo
* Malin e Zi - po (vetëm transport mallrash)

## Transporti ujor 
* Gjithsej: 43 km plus seksione shqiptare të Liqenit të Shkodrës, Liqenit të Ohrit dhe Liqenit të Madh të Prespës (1990) 

Portet kryesore të Shqipërisë janë Durrësi, Vlora, Sarandë dhe Shëngjini. Deri në vitin 1983 kishte shërbime të rregullta trageti, transporti dhe pasagjerësh nga Durrësi në Trieste, Itali. 
[parapamje|310x310px| Vendndodhja e favorshme e [Durrësi|Durrësit e bën atë portin më të madh në Shqipëri dhe ndër më të mëdhenjtë në detet Adriatik dhe Jon ]]
Në vitin 1988, u krijua një shërbim trageti midis Sarandës dhe ishullit Grek të Korfuzit. Një traget i rregullt liqeni lidhte qytetin maqedonas të Ohrit me Pogradecin. Kapaciteti i kufizuar i skelave në Durrës shkaktoi pengesa të mëdha në shpërndarjen e ndihmës së huaj ushqimore në 1991-shin. Në vitin 2011, Porti i Durrësit pësoi rinovime të mëdha duke përfshirë ndërtimin e një terminali të ri të pasagjerëve. 
parapamje| Anije Cruise Star Breeze në Portin e Sarandës
djathtas|parapamje| Anije Holland America Eurodam në Sarandë
Shërbime trageti brenda Shqipërisë: 

* Liqeni i Komanit Ferry vepron midis Komanit dhe Fierzës në Shqipërinë Veriore 
* Cable Ferry Butrint kalon Kanalin Vivari në Butrint në jug të Shqipërisë 
* Karaburun Ferry ka operuar që nga viti 2014 midis Gadishullit të Karaburunit dhe Ishullit Sazan përgjatë Rivierës Shqiptare në jug të Shqipërisë (sezonale) 

### Tregtar detar 
* Gjithsej: 24 anije 

*Krahasimi i vendit me botën:* 91 Gjithsej përfshin 7 anije prej 1.000 tonazheve bruto (GT) ose më shumë, në total: 13,423 GT / 20.837 ton peshë (DWT) 

## Transporti publik 
parapamje|220x220px| Stacioni Qendror i Autobusëve Durrës. Autobusët ndërqytetas në Tiranë nuk parkojnë më në anët e rrugës. Terminalet e reja të përkohshme të autobusëve janë ndërtuar në Mbikalimin Kamza, Qytetin Studenti dhe pranë Sheshit Zogu Zi në pritje të dy terminaleve të reja të Autobusëve Multimodalë të Tiranës të planifikuar pranë Mbikalimit të Kamzës dhe Qendrës Tregtare TEG
parapamje|220x220px| *Furgonët* ose minibusët janë të zakonshëm në mes qyteteve megjithëse gradualisht dalin në Shqipëri
Transporti publik në Shqipëri karakterizohet kryesisht nga përdorimi i *furgonëve*, ekuivalenti i minibusëve, furgonëve që mund të identifikohen nga targat e verdha. Ato janë të përshtatshme, por nuk ndjekin oraret fikse, nisen kur janë plot, dhe zakonisht nuk janë të pajisur me A/C. Çmimet mund të bëhen me marrëveshje me shoferin para se të nisen. Transporti me autobus është gjithashtu në dispozicion. 

### Terminalet e Përkohshme të Autobusëve në Tiranë 
Tirana, kryeqyteti nuk ka ende një stacion qendror autobusi. Minibusët dhe autobusët lëshohen dhe kapin udhëtarët nga vendet e ndryshme fikse rreth qytetit dhe në rrugë. 

Në pritje të ndërtimit të dy Terminaleve të Reja Multimodale të Tiranës pranë Mbikalimit të Kamzës në hyrjen perëndimore të Tiranës dhe në hyrjen juglindore të qytetit pranë Qendrës Tregtare TEG, Bashkia e Tiranës ka hapur tre terminale të përkohshme të autobusëve për të rregulluar kaosin e transportit publik midis qyteteve në Tiranë si më poshtë: 

* **Terminali Rajonal i Autobusëve i Shqipërisë Veriore dhe Jugore (përfshirë Durrësin)** në kthesën e Kamzës në vendin e Terminalit të ardhshëm të Tiranës
* **Terminali i Autobusëve** në **Kosovë dhe Linjat Ndërkombëtare** në rrugën "Dritan Hoxha" pas Pallatit Sportiv Asllan Rusi
* **Terminali Rajonal i Autobusëve i Shqipërisë Juglindore** në Qytetin Studenti në juglindje të Tiranës 

### Vozitja në Shqipëri 
Me gjithë konceptimin e perceptuar negativ të vozitjes në Shqipëri, shumica e automjeteve arrijnë të mos hyjnë në aksidente thjesht duke ushtruar sens të përbashkët dhe duke ndjekur rrugën e tyre përmes trafikut kaotik. Ligji i më të fuqishmëve zbatohet plotësisht në rrugët shqiptare. Në qytete, trafiku është i ngadaltë, pra, më i sigurt se në zonat rurale. Presin ngarje të pakujdesshme siç janë parakalimi për ngritjen e flokëve edhe në kthesa, ngarje në anën e gabuar të rrugës, ndalimin në autostradat nga ana e rrugës, kalimin e pakontrolluar të makinave, karrocat e këmbëve dhe këmbësorët dhe injorimin e plotë të shenjave të ndalimit dhe të drejtë e rrugës në kryqëzime. Drejtuesit shqiptarë janë të prirë të përdorin rregullisht mjete ndihmëse vizuale dhe akustike, siç janë përshpejtimi, ndezja e dritave ose dritat e gjata gjatë natës. Dritat e drejtimit të ditës duhet të aktivizohen jashtë zonave urbane. Rekomandohet fuqimisht të keni një GPS të përditësuar, pasi shumë rrugë të reja janë shtuar kohët e fundit në rrjetin rrugor shqiptar. Në rast se GPS-ja nuk funksionon, është mirë që të keni një hartë alternative ose hartë të bazuar në internet. Emrat e rrugëve në terren jo gjithmonë përkojnë me hartat, pasi sistemi aktual i adresave është prezantuar vetëm kohët e fundit. Në male, disa rrugë mund të jenë të ngushta dhe me erë me shufra/gjarpërinj dhe disa mbrojtëse të zhdukur. Drejtuesit inkurajohen të kontrollojnë nivelet e lëngshme të motorit për të shmangur mbinxehjen në muajt e verës. Disa rrugë akoma kanë disa shenja rrugore ose ato mashtruese. Këshillohet fuqimisht që gjithmonë të mbash një gomë rezervë. 

Ndërsa automjetet janë dyfishuar në vitet e fundit, vdekjet në trafik janë rritur veçanërisht në një vend ku pronësia e automjeteve private ishte e ndaluar deri në fillim të viteve 1990. Disa ekspertë gjithashtu i atribuojnë rritjen e problemeve të mësipërme strukturore të rrugës, mungesës së përkuljes, përdorimit të alkoolit, shpejtësisë së tepërt dhe shoferëve të paaktivuar siç janë emigrantët që kthehen në shtëpi. Në përpjekje për të frenuar një fenomen të tillë, patrullimet e lëvizshme të policisë janë vendosur, sinjalizimet në rrugë janë përmirësuar dhe radarët e shpejtësisë janë instaluar në rrugët kryesore dhe kryqëzimet e qytetit. 

### Mjetet rrugore (Open Data DPSHTRR)
Mjete rrugore aktive ose të çregjistruara përkohësisht sipas viteve:

### Automjetet rrugore 
Automjetet rrugore të regjistruara që nga viti 2013: 

## Naftësjellësit 
: Nafta e papërpunuar ; gaz natyror  (2008)

Ndërtimi i naftësjellësit AMBO 1.2 miliardë dollarë ishte planifikuar të fillonte në vitin 2007. Kjo do të lidhte portin e Burgasit në Bullgari me portin e Vlorës në Shqipëri. Pritet që të dërgojnë  deri në  të naftës bruto çdo ditë. Sidoqoftë, Gazsjellësi Trans-Adriatik duket se ka më shumë të ngjarë të fillojë. 
djathtas|parapamje|240x240px| Harta e gazsjellësit Trans-Adriatik
Gazsjellësi Trans-Adriatik është një projekt tubacioni për të transportuar gaz natyror nga Deti Kaspik, duke filluar nga Greqia përmes Shqipërisë dhe Detit Adriatik drejt Italisë dhe më tej në Evropën Perëndimore. 

Rruga e TAP-it nëpër Shqipëri është afërsisht 215 kilometra në det dhe 37 km në det të hapur në pjesën shqiptare të detit Adriatik. Fillon në Bilisht qendër në rajonin e Korçës në kufirin shqiptar me Greqinë, dhe arrin në bregdetin Adriatik 17 km në veriperëndim të Fierit, 400 metra në brendësi nga vija bregdetare. Një stacion kompresori do të ndërtohet afër Fierit dhe një kompresor shtesë është planifikuar afër Bilishtit, nëse kapaciteti do të zgjerohet në 20 miliardë metra kub (bcm). Tetë stacionet e valvulave të bllokut dhe një stacion uljeje do të ndërtohen përgjatë rrugës së tij. 

Në zonat malore, afërsisht 51 km rrugë të reja hyrëse do të ndërtohen ndërsa 41 km rrugë ekzistuese do të përmirësohen, 42 ura do të rinovohen dhe do të ndërtohen tri ura të reja. Në verën e vitit 2015, TAP-i filloi ndërtimin dhe rehabilitimin e rrugëve dhe urave hyrëse përgjatë gjurmës së tubacionit në Shqipëri. Puna pritet të përfundojë gjatë vitit 2016. 

## Shiko edhe 
* Ekonomia e Shqipërisë 
* Leje drejtimi në Shqipëri 
* Targat e regjistrimit të automjeteve në Shqipëri 

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Uebfaqja Zyrtare e Ministrisë e Infrastrukturës (në shqip dhe anglisht) 
* Uebfaqja Zyrtare e FSHZH - Fondit Shqiptar të Zhvillimit (në shqip) 
* Uebfaqja Zyrtare e Autoritetit Rrugor Shqiptar (në shqip) 
* Uebfaqja Zyrtare e Autoritetit të Aviacionit Shqiptar (në shqip dhe anglisht)