Historia e kalendarëve

**Historia e kalendarëve** mbulon praktikat me rrënjë të lashta kur njerëzit krijuan dhe përdornin metoda të ndryshme për të mbajtur gjurmët e ditëve dhe ndarjeve më të mëdha kohore. Kalendarët zakonisht shërbejnë për qëllime kulturore dhe praktike dhe shpesh lidhen me astronominë dhe bujqësinë.

Arkeologët kanë rindërtuar metoda të matjes së kohës që shkojnë prapa në kohët parahistorike të paktën aq të vjetra sa neoliti. Njësitë natyrore për matjen e kohës që përdoren nga shumica e shoqërive historike janë dita, viti diellor dhe hëna. Kalendarët janë skema të qarta që përdoren për matjen e kohës. Kalendarët e parë të vërtetuar dhe të formuluar historikisht datojnë në epokën e bronzit, në varësi të zhvillimit të shkrimit në Lindjen e Afërt antike. Në vitin 2000 pas Krishtit, Victoria, Australi, një rregullim guri Wurdi Youang mund të datojë më shumë se 11,000 vjet më parë. Në vitin 2013, arkeologët zbuluan prova të lashta të një sistemi kalendarik 10,000-vjeçar në Warren Field, Aberdeenshire. Ky kalendar është më i hershmi tjetër, ose "kalendari i parë skocez". Kalendari sumerian ishte më i hershmi i radhës, i ndjekur nga kalendari egjiptian, asirian dhe elamit.

Vikram Samvat është përdorur nga hindutë dhe sikët. Një nga disa kalendarët rajonalë hindu në përdorim në nënkontinentin Indian, ai bazohet në dymbëdhjetë muaj sinodik hënor dhe 365 ditë diellore. Viti hënor fillon me hënën e re të muajit Chaitra. Kjo ditë, e njohur si Chaitra Sukhladi, është një festë e kufizuar (opsionale) në Indi. Një numër mbishkrimesh antike dhe mesjetare përdorën Vikram Samvat. Edhe pse supozohet se u emërua pas mbretit legjendar Vikramaditya Samvatsara ("Samvat" shkurtimisht), "Samvat" është një term sanskrit për "vit". Perandori Vikramaditya i Ujjain filloi Vikram Samvat në 57 pes dhe besohet se ky kalendar pason fitoren e tij mbi Saka në 56 pes.

Një numër më i madh sistemesh kalendarike të Lindjes së lashtë shfaqen në të dhënat arkeologjike të epokës së hekurit, bazuar në kalendarët asirian dhe babilonas. Kjo përfshin kalendarin e Perandorisë Persiane, e cila nga ana e saj krijoi kalendarin Zoroastrian, si dhe kalendarin hebraik.

Kalendarët në antikitet ishin zakonisht hënor, në varësi të futjes së muajve ndërkalorë për të lidhur vitet diellore dhe hënore. Kjo bazohej kryesisht në vëzhgim, por mund të ketë pasur përpjekje të hershme për të modeluar modelin e ndërthurjes në mënyrë algoritmike, siç dëshmohet në kalendarin fragmentar të Koligny të shekullit të 2-të. Megjithatë, kalendari romak përmbante mbetje shumë të lashta të një viti diellor 10-mujor para-etrusk.

Kalendari romak u reformua nga Jul Cezari në 45 para Krishtit. Kalendari Julian nuk varej më nga vëzhgimi i hënës së re, por thjesht ndoqi një algoritëm të futjes së një dite të brishtë çdo katër vjet. Kjo krijoi një shkëputje të muajit kalendarik nga lunacioni.

Kalendarët e Afrikës Sub-Sahariane mund të ndryshojnë në ditë dhe javë në varësi të mbretërisë ose fisit që e ka krijuar atë.

Në shekullin e 11-të në Persi, një reformë kalendarike e udhëhequr nga Khayyam u shpall në 1079, kur gjatësia e vitit u mat si 365.24219858156 ditë. Duke pasur parasysh se gjatësia e vitit po ndryshon në shifrën e gjashtë dhjetore gjatë jetës së një personi, kjo është jashtëzakonisht e saktë. Për krahasim, gjatësia e vitit në fund të shekullit të 19-të ishte 365.242196 ditë, ndërsa në fund të shekullit të 20-të ishte 365.242190 ditë.

Kalendari Gregorian u prezantua si një përsosje e kalendarit Julian në 1582, dhe sot përdoret në mbarë botën si kalendari "de facto" për qëllime laike.

## Shiko edhe 
* Kalendari

## Referime