Afganistani

**Afganistani**, zyrtarisht **Emirati Islamik i Afganistanit**, është një shtet pa dalje në det i vendosur në kryqëzimin e Azisë Qendrore dhe Azisë Jugore. E referuar si Zemra e Azisë, kufizohet me Pakistanin në lindje dhe jug, Iranin në perëndim, Turkmenistanin në veriperëndim, Uzbekistanin në veri, Taxhikistanin në verilindje dhe Kinën në verilindje. dhe lindje. Duke zënë 652,864 kilometra katrorë tokë, vendi është kryesisht malor me fusha në veri dhe jugperëndim, të cilat ndahen nga vargmalet malore Hindu Kush. Kabuli është qyteti më i madh i vendit dhe shërben si kryeqyteti i tij. Sipas rishikimit të Popullsisë Botërore, që nga viti 2023, popullsia e Afganistanit është 43 milionë.

Shteti modern i Afganistanit filloi me Perandorinë Afgane Durrani në shekullin e 18-të, edhe pse Dost Mohammad Khan nganjëherë konsiderohet të jetë themeluesi i shtetit të parë modern afgan. Dost Mohammad vdiq më 1863, disa ditë pas fushatës së tij të fundit për të bashkuar Afganistanin, dhe si pasojë Afganistani u kthye në luftë civile. Gjatë kësaj kohe, Afganistani u bë një shtet bufer në Lojën e Madhe midis Perandorisë Britanike dhe Perandorisë Ruse. Nga India, britanikët u përpoqën të nënshtronin Afganistanin, por u zmbrapsën në Luftën e Parë Anglo-Afgane. Megjithatë, Lufta e Dytë Anglo-Afgane pa një fitore britanike dhe vendosjen e suksesshme të ndikimit politik britanik. Pas Luftës së Tretë Anglo-Afgane më 1919, Afganistani u çlirua nga hegjemonia e jashtme politike dhe doli si Mbretëria e Afganistanit në qershor 1926 nën Amanullah Khan. Kjo monarki zgjati gati gjysmë shekulli, derisa Zahir Shah u rrëzua në vitin 1973, pas së cilës u krijua Republika e Afganistanit.

Që nga fundi i viteve 1970, historia e Afganistanit ka qenë e dominuar nga luftëra të gjera, duke përfshirë grushtet e shtetit, pushtimet, kryengritjet dhe luftërat civile. Konflikti filloi në vitin 1978 kur një revolucion komunist krijoi një shtet socialist dhe luftimet pasuese e shtynë Bashkimin Sovjetik të pushtonte Afganistanin në vitin 1979. Muxhahedin luftuan kundër sovjetikëve në Luftën Sovjetike-Afgane dhe vazhduan të luftonin mes tyre pas tërheqjes së sovjetikëve në vitin 1989. Talibanët kontrolluan pjesën më të madhe të vendit deri në vitin 1996, por Emiratet e tyre Islamike të Afganistanit morën pak njohje ndërkombëtare përpara përmbysjes së tij në pushtimin amerikan të Afganistanit në vitin 2001. Talibanët u kthyen në pushtet në vitin 2021 pasi pushtuan Kabulin dhe përmbysën qeverinë e Republikës Islamike të Afganistanit, duke i dhënë fund luftës 2001–2021. Në shtator 2021, Talebanët rithemeluan Emiratin Islamik të Afganistanit. Qeveria talebane mbetet e panjohur ndërkombëtarisht.

## Historia 
Ahmad Shah Durrani bashkoi fiset Pashtun dhe themeloi Afganistanin më 1747. Vendi shërbeu si një amortizator mes Perandorive Ruse dhe Britanike derisa fitoi pavarësinë nga kontrolli joreal britanik më 1919. Një përjetim i shkurtër i demokracisë mbaroi me grushtin e shtetit të vitit 1973 dhe me një kundër-grusht komunist më 1978. Bashkimi Sovjetik u përpoq ta pushtonte më 1979 për të mbështetur regjimin në shkatërrim afgan komunist, duke u hedhur në një luftë të gjatë dhe shkatërruese. BRSS u tërhoq më 1989 pas një presioni të papërkulshëm prej rebelëve anti-komunistë muxhahedinë që mbështeteshin ndërkombëtarisht. Një seri luftërash civile që erdhën më pas bënë që Kabuli më në fund të binte në duart e talebanëve (një lëvizje e vijës së ashpër e mbështetur nga Pakistani që u krijua për t'i dhënë fund luftës civile dhe anarkisë në vend) më 1996. Pas sulmeve terroriste të 11 shtator 2001 në Nju Jork Siti dhe Uashington D.C., një aleancë ushtarake e SHBA me Aleancën Veriore rrëzoi regjimin taleban për shak të strehimit të Osama Bin Ladenit. Konferenca e Bonit e OKB-së, në 2001 krijoi dhe vendosi një program për rindërtimin politik që përfshinte adaptimin e një kushtetute të re, zgjedhjet presidenciale të vitit 2004 dhe zgjedhjet e Asamblesë Kombëtare të vitit 2005. Në dhjetor 2004, Hamid Karzai u bë presidenti i parë i zgjedhur në mënyrë demokratike në Afganistan dhe Asambleja Kombëtare u inaugurua dhjetorin e ardhshmëm. Karzai u rizgjodh për një mandat të dytë në nëntor 2009. Pavarësisht nga përforcimi i një qeverie të qëndrueshme qendrore, talebanët e rigjallëruar dhe paqëndrueshmëria e vazhdueshme në zonat rurale - sidomos në jug dhe lindje - mbeten sfida serioze për Qeverinë Afgane.

## Gjeografia 
Afganistani gjendet në Azinë Jugore dhe Qendrore. Rajoni me qendër në Afganistan konsiderohet si "udhëkryqi i Azisë" dhe vendi ka pasur pseudonimin Zemra e Azisë.

Ka një sipërfaqe gjithsej prej 652,230&nbsp;km katror, pak më i vogël se Teksasi, duke e bërë vendin e 41-të më të madh në botë. Afganistani nuk ka vijë bregdetare, pasi është pa dalje në det. Afganistani ndan kufirin e tij më të gjatë tokësor (Linjën Durand) me Pakistanin në lindje dhe jug, i ndjekur nga kufijtë me Taxhikistanin në verilindje, Iranin në perëndim, Turkmenistanin në veriperëndim, Uzbekistanin në veri dhe Kinën në verilindje të largët; India njeh një kufi me Afganistanin përmes Kashmirit të administruar nga Pakistani.

Pika më e ulët është Amu Darya, 258 m, ndërsa pika më e lartë Noshak 7,485m.

Zotëron shumë burime natyrore. Ndër to shquhen: gazi natyror, nafta, qymyri, bakri, kromi talku, squfuri, plumbi, zinku, hekuri xeheror, kripa dhe gurët gjysmë të çmueshëm.
* Përdorimi i tokës:
* tokë e lërueshme: 12.13%
* të korra të përhershme: 0.21%
* të tjera: 87.66% 
* Tokë e ujitur:
* 27,200&nbsp;km katror
* Burimet totale ujore të ripërtëritshme:
* 65&nbsp;km kubikë 
* Shpërndarja e ujit të pastër (shtëpiake/industriale/bujqësore):
* gjithsej: 23.26&nbsp;km kubikë për vit (2%/0%/98%)
* për banor: 779 m kubik për vit

### Klima 
Klima e Afganistanit është kryesisht e thatë, pasi që pjesa më e madhe e vendit ndodhet në një rripë të thatësisë që shtrihet në Azinë qendrore. Karakteristikë e kësaj klime kontinentale është ndryshimi i madh i temperaturave në mes të natës dhe ditës si dhe të stinëve të vitit. Erërat perëndimore në dimër sjellin reshje mesatare të shiut ndërsa në verë sjellin thatësira po thuajse në tërë vendin përpos në verilindje të Mosunit (int. Monsun) ku ka edhe reshje shiu.
Klima e pjesës jugore e vendit është nxehtë ku kultivohet palma Date ( lat. Phoenix dactylifera). Po ashtu Afganistani pas Birmanisë (int. Myanmar) është prodhuesi më i madh i Opiumit në botë.

## Politika 
[parapamje|[Arg, Kabul|The Arg (pallati presidencial) në Kabul, fotografuar më 2020]]
Pas rënies efektive të Republikës Islamike të Afganistanit gjatë sulmeve të talebanëve të vitit 2021, talebanët e shpallën vendin një Emirat Islamik. Një qeveri e re e përkohshme u shpall më 7 shtator. Që nga 8 shtatori 2021, asnjë vend tjetër nuk e kishte njohur zyrtarisht Emiratin Islamik të Afganistanit si qeverinë *de jure* të Afganistanit. Sipas indekseve të Demokracisë V-Dem, Afganistani në vitin 2023 ishte vendi i tretë më pak demokratik zgjedhor në Azi.

Një instrument tradicional i qeverisjes në Afganistan është *loya jirga* (asambleja e madhe), një takim konsultativ pashtunë që u organizua kryesisht për zgjedhjen e një kreu të ri të shtetit, miratimin e një kushtetute të re ose për të zgjidhur çështje kombëtare ose rajonale si lufta. Loya jirgat janë mbajtur të paktën që nga viti 1747, me atë më të fundit që ka ndodhur në gusht 2020.

## Ndarja administrative 
]]

Afganistani është i ndarë administrativisht në 34 provinca (*wilayat*)., ku çdo krahinë ka kryeqytetin e saj dhe një administratë provinciale. Vendi është i ndarë më tej në distrikte 400 distrikte provinciale, secila prej të cilave zakonisht mbulon një qytet ose disa fshatra. Çdo distrikt përfaqësohet nga një guvernator.

Guvernatorët provincial emërohet nga Kryeministri i Afganistanit dhe guvernatorët e distrikteve zgjidhen nga guvernatorët e provincave. Guvernatorët e provincave janë përfaqësues të qeverisë qendrore në Kabul dhe janë përgjegjës për të gjitha çështjet administrative dhe formale brenda provincave të tyre. Ka edhe këshilla krahinash që zgjidhen me zgjedhje të drejtpërdrejta dhe të përgjithshme për katër vjet.[302] Funksionet e këshillave krahinore janë të marrin pjesë në planifikimin e zhvillimit të krahinës dhe të marrin pjesë në monitorimin dhe vlerësimin e institucioneve të tjera të qeverisjes provinciale.

Sipas nenit 140 të kushtetutës dhe dekretit presidencial për ligjin zgjedhor, kryetarët e bashkive të qyteteve duhet të zgjidhen me zgjedhje të lira dhe të drejtpërdrejta për një mandat katërvjeçar. Megjithatë, në praktikë, kryetarët e bashkive emërohen nga qeveria.

Më poshtë është një listë e të gjitha 34 provincat në renditje alfabetike:

# Badakhshan
# Badghis
# Baghlan
# Balkh
# Bamyan
# Daykundi
# Farah
# Faryab
# Ghazni
# Ghor
# Helmand
# Herat
# Jowzjan
# Kabul
# Kandahar
# Kapisa
# Khost
#  Kunar
# Kunduz
# Laghman
# Logar
# Nangarhar
# Nimruz
# Nurestan
# Oruzgan
# Paktia
# Paktika
# Panjshir
# Parvan
# Samangan
# Sare Pol
# Takhar
# Wardak
# Zabul

## Ekonomia 
: **Artikulli kryesor Ekonomia e Afganistanit**

Pas disa dhjetëvjeçarëve të luftës, ekonomia e këtij vendi zhvillohet po thuaj se në nivel të fshatrave. Si do që të merret partnerët kryesorë të Afganistanit janë Pakistani dhe Irani. Mbjellja e opiumit edhe pas rrëzimit të regjimit të Talibanëve ende vazhdon dhe është produkti më i eksportuar i Afganistanit në botë perëndimore.

## Demografia 
: **Artikulli kryesor Demografia e Afganistanit**

Afganistani është shtet me popullsi shumë kombësie dhe me pakica kombëtare. Historikisht populli i Pashtunëve ka qenë shpesh kombësi shtet formuese. Në vitin 2004 Afganistani kishte diku rreth 28,5 milionë banorë. Ndarja e përkatësisë etnike të popullsisë së Afganistanit është e vështirë, kështu ndarja sipas gjuhës, religjionit apo sipas veçorive të grafike të vizatuara në trupat e banorëve të disa popujve si të mongolëve (Hazara) mund të bëhet vetëm duke pasur parasysh që këto ndërthurën në mes veti. Të dhënat e më poshtme japin vetëm një parafytyrim për llogaritje të përafërt të strukturës së popullsisë
parapamje|200px|Grupet etnike
* Pashtunët (Pashtun), - Afganët etnikë, janë themeluesit dhe paguesit e vendit. Përbëjnë 40% të popullsisë së Afganistanit
** Në përbërjen e këtij populli hynë disa fise nomade, ndër të cilët më të dalluarit janë Kuçi (ang. Kuchi) me rreth 5 milion pjesëtarë. Ky fis është i mbrojtur dhe pajisur me privilegje në bazë të artikullit 14 të kushtetutës së Afganistanit të cilat i japin edhe drejtën në qeverisjen e shtetit. Edhe pse ky fis merret si pjesë e Pashtunëve nuk janë Pashtun.
* Tagjikët (ang. Tajik) – janë banorët persë të regjionit. Përbëjnë 30% të popullsisë së përgjithshme të Afganistanit
** Ndër grupet më të njohur të Tagjikëve janë Kiszibashët (ang. Qizilbash). Ky grup përbëhet nga pasardhësit e ushtarëve turko-persë nga koha e sundimit të Safirëve (ang. Safavids ) .
* Hazarët (ang. Hazara) – janë pasardhësit e ushtrisë së Xhingis Kanit (ang. Genghs Khan) , flasin gjuhën perse dhe përbëjnë 20% të popullsisë së përgjithshme të Afganistanit. 
* Uzbekët (ang. Uzbek) – një ndër popujt e shumtë turk të Azisë qendrore dhe përbëjnë 5% të popullsisë së përgjithshme të Afganistanit
* Po ashtu ka shumë grupe të popujve të ndryshëm si Amiakët, Nuristanët dhe Baloshët (ang.Baloch)

Popullsinë e Afganistanit e përbëjnë shumica fshatare me rreth 78%.

## Kultura 
: **Artikulli kryesor : Kultura në Afganistan**
Lloj-llojshmëria e popullsisë vetvetiu që ka sjellë një kulturë të begatshme. Mirëpo luftërat e shumta kanë shkaktuar që për një kultur të mirëfilltë për gjithë Afganet të mos ketë kultur.

Figura:Four Scenes from the Life of the Buddha 1.jpg|Jeta budiste 
Figura:Amir Abdur Rahman Khan of Afghanistan-cropped.jpg|Abdur Rahman Khan

Figura:Loya Jirga 2002.jpg|Loja Xhirga
 
**Feja** 
* Suni 77%
* Shitë 22%

## Marrëdhëniet mes Afganistanit dhe Shqipërisë 
Me datë 16 gusht 2006, në mbështetje të nenit 100 të Kushtetutës dhe të nenit 15, të Ligjit nr.9095, datë 3 korrik 2003, "Për shërbimin e jashtëm të Republikës së Shqipërisë", me propozimin e Ministrit të Punëve të Jashtme, Këshilli i Ministrave vendosi lidhjen e marrëdhënieve diplomatike me Republikën Islame të Afganistanit.

Ndërkaq, Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë janë të pranishme në Afganistan, si pjesë e operacionit "Liri e Përhershme" (Enduring Freedom), në kuadrin e misionit ISAF të Koalicionit Ndërkombëtar kundër terrorizmit që nga gushti 2002. Kontigjenti i 8të përbëhej nga një togë me 22 vetë nga Batalioni i Operacioneve Speciale dhe është ngarkuar me detyra patrullimi në rajonin e Kabulit. Me datë 16 gusht u dërgua kontigjenti i 9-të në Afganistan. Ky kontigjent përbëhet nga 22 vetë: 3 oficerë, 12 nënoficerë dhe 7 ushtarë profesionistë të Batalionit të 3-të të Këmbësorisë. Ai ishte në përbërje të Kontigjentit Turk. Ky është kontigjenti i tretë në Afganistan nga rradhët e Batalionit të 3-të të Këmbësorisë i dislotkuar në Poshnjë të Beratit. 
Në Dhjetor të vitit 2016, Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë,  dërguan në Afganistan misionin e parë paqeruajtës RSM-1 Resolut Support Mission, pranë Komandës së Trajnimit Këshillimit dhe Ndihmës. Kontigjenti i drejtuar nga Kapiten Leonard Gjuta, përbëhej nga 40 ushtarak të batalionit të dytë të këmbsorisë. Detyra e tyre ishte ruajtja dhe siguria e bazës Force Protection.

## Shënime 
## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* developmentgateway
* Afghanan Dot Net 
* Afganistani Portal  
* 2002 UN map of Afghanistan (PDF)
* Afghanistan Information Management Service  - projekt i OKB-së