Liburnia

parapamje|292x292px| Italia e epokës së hekurit
**Liburnia**  në gjeografinë e lashtë ishte toka e Liburnëve, një rajon përgjatë bregut verilindor të Adriatikut në Evropë, në Kroacinë moderne, kufijtë e të cilit u zhvendosën sipas shtrirjes së dominimit liburn në një kohë të caktuar midis shekullit të 11 dhe 1 para Krishtit. Dominimi i talasokracisë liburne në Detin Adriatik u konfirmua nga disa shkrimtarë antikë,   por arkeologët kanë përcaktuar një rajon të kulturës së tyre materiale më saktësisht në Dalmacinë veriore, Istrinë lindore dhe Kvarner .

## Liburnia klasike 
Grupi kulturor liburn u zhvillua në fund të epokës së bronzit pas migrimeve ballkano-panoniane dhe gjatë epokës së hekurit në një rajon të kufizuar nga lumenjtë *Rasha*, Zrmanja dhe Krka (Arsia, *Tedanius*, *Titius*), duke përfshirë ishujt e afërt.   Ky territor shtrihej kryesisht në bregdet dhe në ishujt e shumtë. Kufijtë e saj kontinental shënoheshin nga lumenjtë dhe malet: Rasha, Uçka, Gorski Kotar, majat e malit Velebit ( *Mons Baebius* ), Zrmanja dhe Krka, me një zonë të vogël në verilindje të Krkës, e kufizuar nga Butišnica, Krka, Kosovčica dhe Čikola . qyteti *Promona* (Tepljuh modern pranë Drniš ). Kështu, ajo afrohej në veriperëndim me Histri, në veri me Iapodian dhe në juglindje me grupet kulturore dalmate . 

Kultura liburne kishte tipare të dallueshme dhe ndryshonte ndjeshëm nga ato të fqinjëve të saj. Izolimi dhe cilësitë e tij të veçanta rezultuan kryesisht nga izolimi gjeografik nga brendësia dhe orientimi i tij drejt detit, i rëndësishëm për qarkullimin e trafikut dhe lidhjen territoriale. Fokusi detar formoi zhvillimin etnik liburn mbi bazën indo-evropiane me transferimin e traditave kulturore mesdhetare në një bashkësi etnike të pavarur, të ndarë nga popujt fqinjë, por me ngjashmëri dhe lidhje të dukshme me territoret më të gjera ilire dhe adriatike.  Detaria e aftë e liburnëve i lejoi ata të mbanin rrugë të lundrueshme përgjatë bregut lindor të Adriatikut me pika strategjike, si ishujt Hvar dhe Lastovo në Adriatikun qendror dhe Korfuzi (shekulli VIII p.e.s.) në detin Jon, ndërkohë që ata kishin tashmë koloni në bregdetin perëndimor të Adriatikut, veçanërisht në rajonin e Picenum, që nga fillimi i epokës së hekurit . Nga shekulli i 9-të deri në shekullin e 6-të ekzistonte një bashkim koine - kulturor në Adriatik, me vulën e përgjithshme Liburninane, epërsia detare e së cilës nënkuptonte autoritet politik dhe ekonomik në detin Adriatik për disa shekuj. 
[parapamje|279x279px|[Korfuzi, pika më jugore e regjistruar e Liburnëve]]
Sipas Strabonit (VI, 269), Liburnët ishin zotër të ishullit *Korkyra* ( Korfuz ), deri në vitin 735 p.e.s., kur ata u larguan nga ai, nën presionin e sundimtarit korintik Hersikrates, në një periudhë të zgjerimit të Korintit në Italinë e Jugut, Siçili dhe Detin Jon. Megjithatë, pozita e tyre në detin Adriatik ishte ende e fortë në shekujt e ardhshëm. Historiani Theopompus (377-320 p.e.s.) informoi për grupet e ishujve në detin Adriatik: *Apsartidet* (Cres dhe Lošinj), *Elektridet* (Krk), ndërsa të gjithë të tjerët ishin ishuj të Liburnëve - *Liburnides*, nga arkipelagu i Zarës deri në *Ladesta* (Lastovo) në jug, duke përfshirë *Pharos* (Hvar). Gjeografi Scymnus (shekulli IV p.e.s.) vuri në dukje se ishulli grek i Paros kishte një adash në Detin Adriatik, ishullin Liburnian të *Paros* ( Hvar ); ky emër u ndryshua më vonë në *Pharos*, sipas Strabonit (VII, 5). Scymnus vuri në dukje posaçërisht grupin e ishujve *Mentorides* (*Arba* - Rab dhe *Cissa* - (Pag). Burimet e vjetra greke nuk vunë re kurrë ndonjë vendbanim liburnë në brigjet veriore, ndoshta sepse marinarët e lashtë kishin përdorur vetëm kanale ishullore të jashtme për lundrim drejt fillimit të Rrugës së Qelibarit në veri të Adriatikut, duke shmangur detet e brendshme të cilat sundoheshin nga tallasokracia liburne.  Bibliotekari i Aleksandrisë, Apollonius i Rodosit (295 – 215 p.e.s.) megjithatë i përshkroi ishujt *Issa* ( Vis ), *Diskelados* ( Braç ) dhe *Pitiea* ( Hvar ) si liburne. Por në shekullin e 1 të erës sonë Plini Plaku përfshin në grupin e ishujve *Liburnicae* vetëm arkipelagët në akuaorët e Zarës dhe Shibenikut, *Gissa* ( Pag ), *Sissa* ( Sestrunj ), *Scardagissa* (Škarda), *Lissa* ( Ugljan dhe Pasman ), *Colentum* ( Murter ), grupet e ishujve *Celadussae* ( Dugi Otok ), *Crateae* dhe disa të tjera të vogla, megjithëse komunat e tyre pushtuan ishujt në veri, *Curycta* (Krk), *Arba* (Rab), *Crepsa* (Cres), *Apsorus* (Loshinj).

Arkeologjia ka konfirmuar se rajoni i ngushtë i bërthamës etnike Liburne ishte në bregun lindor të Adriatikut midis lumenjve Krka dhe Rasha, në "Liburnia klasike", veçanërisht midis lumenjve Krka dhe Zrmanja, ku mbetjet materiale të kulturës dhe vendbanimeve të tyre ishin më të shpeshta. të shpërndara, ndërsa qytetet e tyre u urbanizuan në një shkallë të caktuar edhe në epokat pararomake. Nga mbetjet materiale është e qartë se ata nuk kanë vendosur bregun lindor të Adriatikut në juglindje të lumit Krka; supremacia e tyre në ishujt në jug të rajonit të tyre etnik nuk duhet kuptuar domosdoshmërisht si dominimi i tyre etnik në arkipelagët jugor të Adriatikut (Hvar, Braç, Vis, Lastovo, etj.), por si rajoni i tyre i organizuar ushtarako-detar i bazuar në postat e ishullit, me anë të të cilave ata mbanin kontrollin e rrugës së lundrueshme drejt jugut. 

Në shekullin VI p.e.s., dominimi i tyre në brigjet e detit Adriatik filloi të zvogëlohej. Ata humbën kolonitë e tyre tregtare në bregun perëndimor të Adriatikut për shkak të pushtimit të Umbrit dhe Galëve, të shkaktuar nga zgjerimi i bashkimit etrusk në pellgun e lumit Po . Shekulli i 5-të p.e.s. pa kolonizimin grek në Adriatikun jugor dhe tërheqja përfundimtare liburne në Liburni u shkaktua nga aktivitetet ushtarake dhe politike të Dionisit Plakut të Sirakuzës në shekullin e IV pes. Liburnia u mbajt fort, por kolonizimi grek arriti në zotërimet strategjike liburne në Adriatikun qendror, *Issa* (në ishullin Vis) dhe *Pharos* (Hvar), një koloni e grekëve nga Parosi.  Pushtimi kelt nga perëndimi anashkaloi Liburninë në shekullin e IV pes, por fqinjët e tyre veriorë, Iapodët, ishin nën presion shumë më të madh. Liburnët shfrytëzuan mundësinë për të përhapur territorin e tyre në arkipelagun e Kvarnerit dhe në bregun lindor të Istrias deri në lumin Rasha,  i mbajtur më parë nga Iapodes, duke i bërë kështu Histrët fqinjët e tyre të rinj në perëndim. Në bazë të të dhënave të lashta, Iapodët banuan në bregdetin midis *Albona* (Labin) dhe *Lopsicës* (Sv. Juraj, në jug nga Senj) dhe ishullit *Curycta* (Krk) deri në fund të shekullit të IV pes. Mbetjet materiale nga epoka e hershme e hekurit në atë rajon kanë treguar në mënyrë alternative origjinën histriane, jo domosdoshmërisht liburne, por shpesh u atribuohen liburnëve nga shekulli IV pes deri në epokën e pushtimit romak.  Megjithëse arkeologjia e rajonit nuk e ka konfirmuar rreptësisht praninë e mëparshme të kulturës materiale Iapodiane   prania e grupit dhe ndikimi i fortë në rajon është i dukshëm.    Ata me siguri u shpërthyen në Kvarner në vitet 20 të shekullit të 3-të pes dhe kufiri midis Iapodia dhe Liburnia ishte lumi *Telavius* (Žrnovnica, Kanali Velebit ). Nuk është e sigurt se për sa kohë ata sunduan këto brigje (disa propozojnë deri në shekullin e 1 pes) dhe kur saktësisht u tërhoqën në tokat e tyre kryesore historike.  Kufijtë e Liburnisë nuk ndryshuan deri në konfliktin e saj me Dalmatae në vitin 51 pes, kur liburnët humbën qytetin e tyre *Promona* (Tepljuh, Drniš) në jug dhe ndoshta disa toka rreth lumit Krka. Në atë kohë romakët ishin përfshirë tashmë në luftëra shekullore kundër fqinjëve liburnë, Histrë, Delmatë dhe ilirë të tjerë.

## Liburnia romake 
Kur forcat romake i dhanë fund pavarësisë së forcës së tyre detare në vitin 33 pes, Liburnët humbën lirinë e tyre dhe Liburnia u bë pjesë e provincës romake të Dalmacisë, por margjinale në kuptimin ushtarak. *Burnumi* në lumin Krka u bë një kamp ushtarak romak, ndërsa fushat e banuara shpesh dhe tashmë të urbanizuara të Liburnisë Klasike, në brendësi të *Iader* (Zadar), u bënë lehtësisht të arritshme dhe të kontrolluara nga sundimtarët romakë. Sidoqoftë, tradita liburne e detarisë nuk u zhduk kurrë, por u bë kryesisht e orientuar drejt tregtisë në rrethanat e reja, një ndryshim që kontribuoi në lulëzimin ekonomik dhe kulturor të porteve dhe qyteteve të saj, si dhe në ato të krahinës në përgjithësi. Pavarësisht nga procesi i romanizimit që preku veçanërisht disa nga qytetet më të mëdha, liburnët ruajtën traditat, kultet, monumentet tipike funerale (cipus liburne), emrat etj., siç dëshmohet nga materiali arkeologjik i atyre epokave. 
parapamje|289x289px| Liburnia në epokën e pushtimit romak
Pas pushtimit romak, përcaktimi i Liburnisë si rajon u bë më i vendosur. Plini Plaku (shekulli I të erës së re) jep një gjeografi të detajuar të *Liburnisë*, duke vënë në dukje organizimin e tyre politiko-rajonal tetradekapolis, 14 komuna liburne që i nënshtrohen *Scardonës* ( Skradin ). Vlen të përmenden *Lacinienses* (i panjohur), *Stulpinos* (*Stulpi* i panjohur), *Burnistas* ( *Burnum* ), *Olbonenses* (i panjohur), ata që gëzonin të drejtën italike ( *Ius Italicum* ) ishin *Alutae* ( *Alvona* - Labin ), *Flanates* ( *Flanona* – Plomin, gjiri i Kvarner u emërua prej tyre - *sinus Flanaticus* ), Lopsi (rreth kalimit strategjik të Vratnikut dhe qytetit të *Lopsicës* - Sv. Juraj, në jug nga Senj ), *Varvarini* ( *Varvaria* - Bribir ), imuniteti fisnor iu dha *Asseriates* ( *Asseria* - Podgrađe. afër Benkovac ) dhe për banorët e ishullit *Fertinates* (* *Fulfinates*, *Fulfin(i)um* - Omishal në Krk ) dhe *Curictae* ( *Curicum*, Krk).

Ai renditi qytetet përgjatë bregdetit nga veriu në jug: *Alvona* (Labin), *Flanona* (Plomin), *Tarsatica* ( Rijeka ), *Senia* ( Senj ), *Lopsica* (Sv. Juraj, në jug nga Senji), *Ortoplinia* (ndoshta Stinica, në Velebit ), *Vegium* ( Karlobag ), *Argyruntum* ( Starigrad ), *Corinium* ( Karin Donji ), *Aenona* ( Nin ), *civitas Pasini* ( në Razhanac – Vinjerac – Posedarje ), qytete të rëndësishme ishullore *Absortium* ( *Apsorus* – Osor ), *Arba* ( Rab ), *Crexi* ( Cres ), *Gissa* ( *Cissa*, Caska pranë Novalja, Pag ), *Portunata* (Novalja, më e vjetër ishte *Gissa portu nota* – Cissa e njohur nga porti i saj Novalja), nga bregdeti *kolonia Iader* ( Zadar me status të kolonisë romake), *Colentum insula* ( Murter, qytet dhe ishull). 

Liburnia ishte pjesë e Perandorisë Romake deri në rënien e saj në vitin 476. Gjatë mbretërimit të Augustit, kufiri midis Liburnëve dhe Histrëve ishte lumi Arsia në Istria . Në vitin 170 të erës së re një pjesë e periferisë veriperëndimore të Liburnisë që përfshinte qytetin *Tarsatica* (Trsat) u shkëput nga Liburnia. Kufiri i ri ishte pranë sinklinalit të Vinodolit dhe jo në veri nga Crikvenica moderne.  Nga mesi i shekullit II të erës sonë, emri "Liburnia" përdorej jo vetëm për territorin e vendosur nga liburnët, por edhe për territorin e mëparshëm " japodian " në përdorim zyrtar; Iapodët u përfshinë me liburnët në juridiksionin gjyqësor të qarkut *Scardona* ( Skradin ), një nga vendet e manastirit në provincat e Delmacisë. Nga fundi i viteve 330 të erës sonë, Liburnia u lidh administrativisht me Delmacinë. Megjithatë, ajo ende trajtohej dhe njihej si një zonë e veçantë dhe e ndryshme. 

## Liburnia mesjetare 
Pas rënies së Perandorisë Romake dhe ndoshta tashmë nga viti 490, Liburnia brenda Delmacisë kaloi në sundimin e Ostrogotëve, i cili zgjati për gjashtë dekada. Rajoni i Savias iu shtua administrativisht provincës gotike të Delmacisë; kryeqyteti i të dy provincave ishte Salona ( Solin ), një seli e sundimtarit " *come Delmatiarum et Saviae* ". 

Gotët humbën pjesën më të madhe të Delmacisë dhe një pjesë të Liburnisë në jug-lindje rreth Skradinit në vitin 536, në luftë kundër perandorit bizantin Justiniani i Madh, i cili e filloi atë për të ripushtuar territoret e ish- Perandorisë Perëndimore (shih Luftën Gotike ). ndërsa një pjesë e Liburnisë në Ravni Kotari me Zadarin iu dorëzua bizantinëve në vitin 552 të erës sonë.  Megjithatë, Liburnia veriore dhe pjesa tjetër e Liburnisë klasike mbetën në duart gotike deri në vitin 555; pas pushtimit bizantin të Savias (540) dhe Istria (543) u organizua në njësi të posaçme administrativo-territoriale të shtetit gotik, e njohur si "*Liburnia Tarsatica*", provincë ushtarake që i nënshtrohet drejtpërdrejt *Gotharum-it* të vendosur në Aquilea.  Ky rajon "ushtarako-detar", i mbrojtur nga flota e rëndë, u bë një pengesë për hapin e ushtrisë bizantine në Lika dhe Gorski Kotar, duke mbajtur të sigurt rrugën kontinentale mbi *Tarsatica* në Aquileia dhe Italinë veriore. Sipas Kozmografit anonim të Ravenës (shek. 6 ose 7), *Liburnia Tarsatica* konsideronte të gjitha qytetet bregdetare nga *Albona* ( Labin ) deri në *Elona* ( *Aenona*, Nin ) të Liburnisë klasike dhe vendbanimet Iapodiane në brendësi ( Lika ).  

Nga viti 550 dhe 551 të erës sonë, sllavët ( *Sclabenoi* ) filluan të shpërthejnë në Iliri dhe Dalmaci, siç shënon Prokopi ; nga disa që mendojnë se ishte fillimi i kolonizimit sllav atje, i cili zgjati gjatë disa shekujve të ardhshëm. Bërthama fillestare etnike me emrin kroat e ka origjinën në brendësi të Liburnisë nga ku u përhap shpejt në të gjithë Liburninë dhe prej andej në rajonet e tjera të provincës së ish Ilirikut . Në epokën pararomake, liburnët ishin organizuar në 14 komuna ( *tetradekapolis* ), kroatët ndoshta përdornin strukturën ekzistuese komunale ilire dhe kishin 14 zhupanija, forma të vjetra politiko-juridiksionale kroate (komuna), siç raporton Konstandin Porfirogenitus, ndërsa shumë nga dymbëdhjetë fise të vjetra kroate u vendosën në Liburni. Në shekujt pasardhës, gjuha kroate mbivendosi gjuhën delmate të folur në Liburni dhe Delmaci  dhe tashmë nga fundi i shekullit të 9-të, në ishujt e akuatorit të Zarës, më shumë se 70% e toponimeve ishin në formën sllave. 

Nga shekulli i 6-të deri në shekullin e 9-të, emrat Liburnia dhe Delmacia u përdorën vazhdimisht për specifika të veçanta në burime, jo domosdoshmërisht që do të thotë se Liburnia ishte një njësi e veçantë politike, por sigurisht që përdorej si për shtrirjen territoriale të Liburnisë klasike. Në fund të shekullit të 8-të, Karli i Madh pushtoi Panoninë dhe Dakinë, më pas Istrinë, Liburninë dhe Delmacinë, por zotrimet kryesore liburne dhe delmate litorale, megjithatë, mbetën nën kontrollin bizantin, të organizuar në një arkonti delmate me *Jadera* (Zadar) në statusin e një metropoli provincial. Pjesa më e madhe e Liburnisë ishte nën sundimin e drejtpërdrejtë frank (duka Friulian) dhe u nda nga Principata Kroate e Delmacisë deri në vitin 820. Sipas disa supozimeve, princi kroat Borna ishte një vasal frank i dërguar nga Liburnia në Delmaci për ta organizuar atë në një shtet vasal të Perandorisë Franke ; në vitin 820, Luigji i devotshëm e shpërbleu atë për meritat dhe përkushtimin e tij, duke i dhënë edhe Liburninë juridiksionit të tij. Borna gëzonte titullin " *dux Delmatiae atque Liburniae* ".  Pas Bornës, sundimtarët kroatë zëvendësuan emrin "Liburnia" me "Kroacia" në titujt e tyre dhe vazhdimisht pas mbretërimit të Drzhisllav (969-997) ata ishin mbretërit e "Dalmacisë dhe Kroacisë";  kështu emri gjeografik Liburnia është zhdukur nga përdorimi zyrtar dhe është përdorur më tej vetëm për një rajon historik.

## Përdorimi i mëvonshëm i emrit Liburnia 
Në fazat e mëvonshme të mesjetës, emri Liburnia u përdor periodikisht për t'iu referuar bregut lindor të Istrias dhe Dalmacisë veriore rreth fushës së Zadarit. Kohët e fundit ky emër është zëvendësuar nga italishtja *Quarnero* dhe kroate *Kvarner*, emra që u referohen ishujve veriorë të Adriatikut dhe bregdetit ngjitur të Istrias dhe Dalmacisë. Aktualisht, emri Liburnia vazhdon vetëm në përdorim poetik dhe për të treguar hotele dhe anije në Adriatik.

## Shih edhe 
* Iliria
* Iliriku
* Liburnët
* Dalmacia
* Deti Adriatik
* Roma e lashtë
* Mbretëria e Ilirisë

## Referime