Dorëshkrimet në gjethe palme

parapamje|396px|Dorëshkrim i shek. të X i Praxhnaparamita Stotrës së shek. të II-III, sanskritisht, në shkrimin pala-bengali-nepali
**Dorëshkrimet në gjethe palme** përdoreshin si material shkrimi në Nënkontinentin Indian, duke datuar që nga shekulli V p.e.s.. Përdorimi i tyre filloi në Nepal dhe Indi dhe u përhap në rajone të tjera, si Sri Lanka dhe Azia Juglindore, në formën e gjetheve të palmës, palmirës ose talipotit të thara dhe të trajtuara me tym. Përdorimi i tyre vazhdoi deri në shekullin e XIX, kur media e shtypur i zëvendësoi dorëshkrimet.

Një nga dorëshkrimet në gjethe palme më të vjetra të plota është një tekst sankrit shaivist nga shekulli IX, i zbuluar në Nepal dhe tani i konservuar në Cambridge University Library. Dorëshkrimi Spitzer është një koleksion gjethesh palme fragmentare të zbuluara në Shpellat Kizil në Kinë. Ato janë datuar rreth shekullit të II të e.s. në sanskritishten hibride budiste.

## Historia 
[parapamje|majtas|396px|Një dorëshkrim [Xhainizmi|xhainist në gjethe palme nga Raxhastani, 1260]]
Tekstet e dorëshkrimeve në gjethe palme shkruheshin me një pen-thikë mbi fleta të prera drejtkëndore dhe të trajtuara gjethesh palme; pastaj vendosej ngjyrosja në sipërfaqe duke i mbushur hullitë me bojë. Në mënyrë tipike, secila fletë kishte një vrimë, në të cilën mund të kalonte një fill dhe duke i përdorur këto vrima, fletat lidheshin bashkë si një libër duke i bashkuar me një fill.

Tekste të tilla në gjethe palme tipikisht kishin një jetëgjatësi midis pak dekadash dhe afërsisht 600 vjetë para se të fillonin të degradonin për shkak të lagështirës, veprimit të insekteve, mykut dhe brishtësisë. Kështu dokumenti kishte për tu kopjuar në vargje të reja gjethesh të thara palme.]]
Fletat individuale të gjetheve të palmës quheshin *patra* ose *parna* në sanskritisht (në pali/prakritisht: *panna*) dhe ky mjet kur ishte gati për tu shkruar quhej *tada-patra* (ose *tala-patra*, *tali*, *tadi*). Dorëshkrimi i famshëm indian i shekullit të V i quajtur Dorëshkrimi Bower i zbuluar në Turkistanin Kinez, ishte i shkruar mb fleta lëvoreje mështekne në formë gjethesh palme të përpunuara.

Tempujt Hindu shpesh shërbenin si qendra ku përdoreshin në mënyrë rutinë dorëshkrime të vjetra për tu mësuar dhe ku tekstet gjithashtu kopjoheshin, ndërsa vjetëroheshin. Në Indinë Jugore, tempujt dhe Mathat e ndërlidhura kryenin funksione ruajtjeje dhe një numër i madh dorëshkrimesh mbi filozofinë, poezinë, gramatikën dhe subjekte të tjera hindu, shkruheshin, shumëfishoheshin dhe ruheshin brenda tempujve. Dëshmitë arkeologjike dhe epigrafike tregojnë ekzistencën e bibliotekave të quajtura *Sarasvati-bhandara*, të datuara me gjasa nga fillimi i shekullit të XII dhe që përdornin bibliotekarë, të bashkangjitur me tempujt hindu. Dorëshkrime në gjethe palmash ruheshin gjithashtu brenda tempujve xhainistë dhe në manastiret budiste.

[parapamje|majtas|408px|Katër fleta nga dorëshkrimi Praxhnaparamita LACMA M.86.185a-d,  [1025, Bihar, Indi]]
Me përhapjen e kulturës indike në vendet e Azisë Juglindore, si Indonezia, Kamboxhia, Tailanda, Laosi dhe Filipinet, këto vende u bënë gjithashtu bartëse të koleksioneve të mëdha. Dorëshkrime në gjethe palme të quajtura *lontar* në biblioteka të posaçme prej guri janë zbuluar nga arkeologët në tempujt hindu në Bali (Indonezi) dhe në shekullin e X tempujt kamboxhianë si Angkor Vati dhe Banteaj Srei.

Një nga dorëshkrimet sanskrite më të vjetra të mbijetuara në gjethe palme është *Parameshvaratantra*, një tekst Shaiva Siddhanta i Hinduizmit. Ai i përket shekullit të IX duke datuar rreth vitit 828. The Koleksioni në gjethe palmash i zbuluar gjithashtu përfshin pak pjesë të një tjetër teksti, *Xhñanarnavamahatantra,* tashmë i mbajtur nga Universiteti i Kembrixhit.

## Marrëdhënia me zhvillimin e sistemeve të shkrimit 
Dizajni i rrumbullakët dhe kursiv i shkronjave të shumë shkrimeve brahmike, siç është devanagari, nandinagari, kanada, telugu, lontara, xhavanez, balinez, odia, burmez, tamil, khmer, malajalam e të tjerë, mund të jenë një përshtatje për të përdorur gjethet e palmës, pasi shkronjat këndore mund ta gërvishtin sipërfaqen e tyre.

## Azia Jugore 
Në qytetin e Thanxhavurit në Indi, ruhen dorëshkrime të çmuara në gjethe palme. Saraswathi Mahal Library, e themeluar rreth vitit 1700 dhe e vendosur në afërsi të pallatit të mbretërve najakë, përmban mbi 30,000 dorëshkrime indiane dhe evropiane të shkruara në gjethe palme dhe letër. Mbi tetëdhjetë përqind të dorëshkrimeve të saj janë në sanskritisht dhe shumë prej tyre janë në gjethe palme.

[parapamje|321px|*Sançipat* nga [Assam|Asami]]
### Asami 
Asami ka një traditë të lidhur me dorëshkrimet prej lëvoreje agari të lidhura që nga shekulli VII, të quajtur *sançipat*. Fashat e lëvores prihen në përmasa të ngjashme me *pothi-t* e tjera indiane dhe në këtë mënyrë lidhen. *Sançipat-et* janë duruese të jashtëzakonshme klimën tropikale të lagësht të Assamit; ato përgatiten me materiale toksike, që i bëjnë rezistente ndaj mykut dhe dëmtuesve.

### Odisha 
Dorëshkrimet në gjethe palme të Odishës përfshijnë tekste, piktura të Devadasit, dhe mudra të ndryshme të *Kama Sutrës*. Disa nga zbulimet e hershme të dorëshkrimeve në gjethe palme të Odias përfshijnë shkrime si *Smaradipika*, *Ratimanxhari*, *Pançasajaka* dhe *Anangaranga* si në odisht, ashtu dhe në sanskritisht. Muzeu shtetëror i Odishës në Bhubaneshvar bujt 40,000 dorëshkrime në gjethe palme. Shumica e tyre janë shkruar në shkrimin odia, megjithëse gjuha është sanskritisht. Dorëshkrimi më i vjetër aty i përket shekullit të XIV, por teksti mund të datojë nga shekulli II.

### Kerala 

File:Palm leaf manuscript Grantham.jpg|Palm leaf manuscript
File:Palm leaf manuscript. IMG 20210815 190725.jpg|Palm leaf manuscript
File:Palm leaf manuscript IMG 20210815 185730.jpg|Palm leaf manuscript

### Tamil Nadu 
[parapamje|majtas|488px|Dorëshkrimi [Tolkāppiyam, gramatikë e lashtë tamile në gjethe palme,  shek. III p.e.s.]]
Në vitin 1997 Organizata Arsimore, Shkencore dhe Kulturore e Kombeve të Bashkuara (UNESCO) e njohu Koleksionin e Dorëshkrimeve Mjekësore Tamile si pjesë të Kujtesës së Rregjistrit Botëror. Një shembull shumë i mirë i përdorimit të dorëshkrimeve në gjethe palme për të depozituar historinë, është një libër gramatike tamile i quajtur Tolkāppiyam, i shkruar rreth shekullit të III p.e.s.. Një projekt global dixhitalizimi i drejtuar nga Tamil Heritage Foundation mbledh, ruan, dixhitalizon dhe i bënë dokumentet e vjetra në gjethe palme të disponueshme për përdoruesi nëpërmjet internetit.

### Azia Juglindore 
#### Kamboxhia 
Dorëshkrimet në gjethe palme ose *sleuk rith* siç ata njihen në gjuhën khmere, mund të gjenden në Kamboxhia që nga Periudha Angkoriane siç mund të shihet nga të paktën një basoreliev në muret e Angkor Vatit. Ndërsa ata kishin rëndësi të madhe deri në shekullin e XX, arkeologu francez Olivier de Bernon vleroson se rreth 90% e të gjithë *sleuk rith* u humbën gjatë trazirave të Luftës Civile Kamboxhiane, ndërsa suportet e reja si librat *kodikë* ose media digjitale do ti zinte vendin. Që atëherë, janë bërë përpjekje konservimi në pagoda si në Vat Unalom në Phnom Penh.

#### Indonezia 
Në Indonezi, dorëshkrimet në gjethe palme quhen **lontar**. Fjala indoneziane është forma moderne e fjalës së xhavanishtes së vjetër . Është e përbërë nga dy fjalë të xhavanishtes së vjetër, përkatësisht  ("gjethe") dhe  ("*Borassus flabellifer*, palma palmirene"). Për shkak të formës së gjetheve të palmës palmirene, të cilat happen si erashkë, këto pemë njihen edhe si "pemët erashka". Gjethet e pemës së *rontalit* janë përdorur prej kohësh për shumë qëllime, si për të bërë rrëgozë, mbështjellëse të sheqerit të palmës, garuzhde uji, zbukurime, vegla rituale dhe material shkrimi. Sot, arti i shkrimit në  mbijeton akoma në Bali, i sendërtuar nga brahminët balinezë si një detyrë e shenjtë për të rishkruara tekstet hindu.

Shumë dorëshkrime të datuara nga Xhava e lashtë, në Indonezi, shkruheshin në dorëshkrime *rontal-ë* në gjethe palme. Dorëshkrimet datojnë nga shekulli XIV deri në të XV, gjatë Periudhës Maxhapahite. Disa datojnë edhe më herët, si *Arxhunavivaha*, *Smaradahana*, *Nagarakretagama* dhe *Kakavin Sutasoma*, të cilët u zbuluan në ishujt fqinjë të Balit dhe Lombokut. Kjo sugjeron se tradita e ruajtjes, kopjimit dhe rishkrimit të dorëshkrimeve në gjethe palme ka vijuar prej shekujsh. Dorëshkrime të tjera në gjethe palme përfshijnë veprat në sundanisht: *Çarita Parahjangan*, *Sanghjang Siksa Kandang Karesian* dhe *Buxhanga Manik*.

#### Mjanmari (Burma) 
parapamje|majtas|389px|Fletë nga një tekst ritual burmez në gjethe palme, shek. XVIII-XIX, Mjanmar
Në Mjanmar, dorëshkrimet në gjethe palme quhet ***pesa*** (). Në Periudhën Para-koloniale, bashkë me Dorëshkrimet e librave të palosshëm, *pesa* ishte mjeti parësor i shkrimit të teksteve, duke përfshirë dokumentet fetare, administrative dhe juridike. Përdorimi i *pesa-s* daton nga Bagani i shekulli të XII, por shumica e pesave ekzistuese datojnë nga vitet 1700-1800.

Burime të rëndësishme historike, duke përfshirë Kronikat Burmeze, fillimisht u rregjistruan duke përdorur *pesa*. Fjala burmeze për "literaturë", *sape* () ka rrjedhur fjala *pesa. Këto dorëshkrime të dekoruara përfshijnë motive dekorative dhe janë shkruar me bojë në gjethe palme të llakuara me fleta ari. Dorëshkrimet *Akasajavasa* janë shkruar duke përdorur një familje fontesh fara bruke të ngjashme me stilin e përdorur në mbishkrimet burmeze në gurë.

parapamje|327px|Murgj të rinj budistë duke u praktikuar në teknikën e bërjes së fletëve nga gjethet e palmës, Vat Manolom, Luang Prabang, Laos.
Biblioteka Qendrore e Universitetit të Jangonit bujt koleksionin më të madh të dorëshkrimeve tradicionale, duke përfshirë 15,000 *pesa''. Në shkurt 2013, Pali Text Society, Sendai University dhe University of Toronto, bashkë me partnerë vendorë, filluan nismën në vazhdim të dixhitalizimit dhe katalogimit të dorëshkrimeve në gjethe palme të Mjanmarit, duke përfshirë koleksione nga Biblioteka U Pho Thi Library në Thaton dhe Manastiri Bagaja në Inva.

## Përgatitja dhe ruajtja 
Gjethet e palmës në fillim thahen dhe tymosen. Shkruesi pastaj përdor një stilus për ti shkruar letrat. Ngjyrat natyrore aplikohen në sipërfaqe, kështu që boja do të mbush hullitë e fletave. Ky proçes është i ngjashëm me shtypjen intaglio. Në vijim, përdoret një leckë e pastër për të pastruar tepricën e bojës dhe fleta me gjethe palme është kryer.

## Shiko gjithashtu 
* Dorëshkrimet në lëvore mështekne
* Tolkāppiyam
* Dorëshkrimet e librave të palosshëm
* Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri
* Rrotullat e varura
* Papirusi
* Letra
* Pergamena
* Peripli
* Portolanët
* Libërlidhja tradicionale kineze
* Vasoboni
* Rrotullat e Detit të Vdekur
* Burimet natyrore
* Kapitali natyror
* Shfrytëzimi i burimeve natyrore
* Llojet e gjetheve
* Palma
* Palma mbretërore
* Vaji i palmës
* Bambuja
* Liri
* Mështekna
* Kërpi
* Makimono
* Emakimono
* Kakemono
* Miniatura Indiane
* Historia e librit
* Paleografia
* Paleografia latine
* Dorëshkrimi i librave
* Kodikologjia
* Kodiku
* Rrotulla e shkrimit
* Shkretëtira Tar
* Tangka
* Indologjia
* Mahabharata
* Ramajana
* Vedat
* Letërsia sanskrite
* Valmiki
* Manusmriti
* Puranat
* Tempulli hindu
* Vastu shastra
* Shilpa shastra

## Citime fundore 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* Palm-leaf manuscripts at Asiatic Library, Calcutta
*"Engraving Balinese letter on a Lontar at Udayana University Bali". Published by Lontar Library of Udayana University on 22 Jan 2012.
* "How to ink up an inscribed palm leaf manuscript". Published by Mellon Sawyer Seminar Eurasian Manuscripts of University of Iowa on 22 Feb 2017.
* "How to make the Palm Leaf Manuscripts". Published by Palm Leaf Manuscript Study & Research Library of University of Kelaniya on 20 Jul 2016.
* "Ola Leaf manuscripts". Published by OpportunitySriLanka.com on 4 Dec 2013.
* "Traditional preservation method for oiling palm leaf manuscript leaves in Myanmar". Video by Hlaing Hlaing Gyi at the University of Yangon Library in Myanmar. Uploaded 20 Oct 2016.
* "தமிழ் சுவடிகள்: உண்மையும் நமது கடமையும்" . Published by Neelakandan Nagarajan Researcher Tamil Manuscripts, International Institute of Tamil Studies, Tharamani, Çenai, Tamil Nadu, India, më 8 korrik 2019
* "தமிழ் சுவடிகள்: உண்மையும் நமது கடமையும் &#91;பாகம் 2&#93;" . Published by Neelakandan Nagarajan Researcher Tamil Manuscripts, International Institute of Tamil Studies, Tharamani, Çenai, Tamil Nadu, India, më 14 korrik 2020
* Myanmar Manuscript Digital Library at University of Toronto
*