Shpallja e Pavarësisë së Epirit të Veriut

**Shpallja e Pavarësisë së Vorio Epirit** u bë më 28 shkurt 1914, si një reagim ndaj përfshirjes së Vorio Epirit në Principatën e sapokrijuar të Shqipërisë .   Rajoni i Epirit të Veriut, i cili korrespondon me Shqipërinë e sotme jugore, ra nën kontrollin e forcave greke gjatë Luftërave Ballkanike të viteve 1912-1913. Megjithatë, Protokolli i mëpasshëm i Firences ia ngarkoi atë shtetit të sapokrijuar shqiptar, vendim që u hodh poshtë nga popullsia vendase greke. Ndërsa ushtria greke u tërhoq në kufirin e ri, u organizua një Asamble Panepirotike nga përfaqësuesit e Vorio Epirit në Gjirokastër (greqisht: Argyrokastro). Duke qenë se bashkimi i Vorio Epirit me Greqinë tashmë ishte hedhur poshtë nga Fuqitë e Mëdha Evropiane, ata vendosën që vetëm autonomia ose ndryshe një pushtim ndërkombëtar do të ishte i përshtatshëm për rajonin. Më në fund, Georgios Christakis-Zografos, kreu i asamblesë, shpalli pavarësinë e Republikës Autonome të Epirit të Veriut . 

Në një proklamatë drejtuar popullit të Vorio Epirit, Zografos pohoi se aspiratat e tyre nuk përfilleshin, pasi Fuqitë e Mëdha kishin refuzuar vetëqeverisjen brenda shtetit shqiptar. Pas negociatave ndërmjet përfaqësuesve shqiptarë dhe vorioepirote në fillim të majit dhe me ndërhyrjen e Fuqive të Mëdha, u nënshkrua Protokolli i Korfuzit . Sipas kësaj marrëveshjeje, Vorio-Epiri do të ishte një pjesë autonome, plotësisht vetëqeverisëse e Shqipërisë nën suzerenitetin e princit shqiptar. Megjithatë, Protokolli, i cili njihte karakterin grek të rajonit, nuk u zbatua kurrë për shkak të paqëndrueshmërisë politike në Shqipërinë e asaj kohe.

## Sfondi 
Gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912-1913), ushtria greke depërtoi mbrojtjen osmane në frontin e Epirit dhe përparoi më në veri. Kështu, pas përfundimit të luftës, Greqia kontrollonte rajonin historik të Epirit.  Megjithatë, Traktati i Londrës (maj 1913) dhe Protokolli i Firences (dhjetor 1913) i dhanë pjesën veriore Principatës së sapokrijuar të Shqipërisë . Kjo zonë që përkonte afërsisht me ish-provincat osmane ( sanxhakët ) të Ergirit dhe Görices, u bë e njohur më pas nga grekët si Epiri i Veriut ( Greek   *Voreios Ipiros*' ). Ky vendim i Fuqive të Mëdha Evropiane nuk ishte i pëlqyer nga popullsia vendase greke.  Në veçanti, qeveria greke dhe popullsia vendase i trembeshin mundësisë së reprezaljeve dhe mizorive nga grupet e parregullta shqiptare.  Për të rregulluar detajet e evakuimit me Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit, një organizatë e krijuar nga Fuqitë e Mëdha për të siguruar paqen dhe stabilitetin në rajon, prefekti grek i Korfuzit u zhvendos në Vlorë, ku ishte vendosur qeveria e përkohshme e Shqipërisë. .  Ndërkohë, autoritetet greke siguruan popullsinë vendase greke se qeveria greke do të ndërmerrte nisma për t'u siguruar atyre njohjen e statusit të minoritetit dhe të drejtave në legjislacionin shqiptar.  Duke qenë se bashkimi i Vorio Epirit me Greqinë ishte hedhur poshtë tashmë nga Fuqitë e Mëdha, asambleja vendosi që ato të pranonin vetëm autonominë lokale, ose në rast të dështimit të saj, një pushtim ndërkombëtar.   Përfaqësuesit e Vorioepirotëve kërkuan gjithashtu njohjen formale të të drejtave të veçanta arsimore dhe fetare të popullsisë vendase ortodokse greke.  Për më tepër, për rajonin bregdetar të Himarës, Kuvendi pretendoi të njëjtat privilegje dhe status autonom që kishte gëzuar gjatë epokës osmane.  Më 22 shkurt, Zografos u dërgoi një notë përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha ku trajtonte situatën aktuale: 

Javën në vijim një numër qytetesh shpallën autonominë e tyre: Himara, Gjirokastra, Saranda (Agioi Saranta) dhe Delvina (Delvino). 

## Deklarata 
parapamje| Foto e ceremonisë zyrtare të shpalljes në Gjirokastër, 1 mars 1914.
Rrjedhimisht, më 28 shkurt 1914, u shpall Republika Autonome  e Vorio Epirit dhe u formua një qeveri e përkohshme për të mbështetur objektivat e shtetit.  Vetë Christakis-Zografos u bë president i qeverisë së përkohshme.  Në një proklamatë drejtuar popullit të Vorio Epirit, Zografos pohoi se aspiratat e tyre ishin shpërfillur, se Fuqitë e Mëdha madje u kishin mohuar atyre vetëqeverisjen brenda shtetit shqiptar, si dhe garancitë për mbrojtjen e jetës, pronës, lirisë fetare dhe të ekzistencës së tyre kombëtare. 

Deklarata u nënshkrua edhe nga krerët e peshkopatave metropolitane ortodokse greke vendase: Vasileios i Dryinoupolis, Spiridoni i Velës dhe Konicës dhe Germanos i Koricës.  Ditën e shpalljes, Zografos njoftoi Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit për emërimin e tij si president i qeverisë së përkohshme dhe njoftoi se epirotët do ta konsideronin çdo përpjekje të xhandarmërisë së sapoformuar shqiptare për të kaluar kufirin e tyre si një akt armiqësie dhe do t'i rezistonin. .  Megjithatë, më 1 mars, sipas kushteve të Protokollit të Firences, qyteti iu dorëzua xhandarmërisë shqiptare. Kryeministri grek, Eleftherios Venizelos, urdhëroi menjëherë tërheqjen dhe dorëzimin e krahinës së afërt të Kolonjës në duart e njësive shqiptare, para se edhe popullata të mund t'i bashkohej kryengritjes. Si rezultat, peshkopi Spiridoni, i cili planifikoi të bëhej kreu i lëvizjes për autonomi në këtë rajon, u arrestua dhe u dëbua nga autoritetet greke. 

Në fjalimin e tij më 2 mars, Zografos arriti në përfundimin se vorioepirotët, pas pesë shekujsh pushtimi osman, nuk do ta pranonin fatin që Fuqitë u kishin vendosur.  Ditët në vijim Alexandros Karapanos u bë Ministër i Punëve të Jashtme dhe Dimitrios Doulis Ministër i Luftës i qeverisë së përkohshme.  Doulis, me origjinë nga Vorio Epiri, kishte dhënë më parë dorëheqjen nga posti i tij si kolonel i ushtrisë greke dhe iu bashkua forcave revolucionare të Vorio Epirit.  Ushtria vorioepirote arriti në 5000 vetë që në ditët e para të formimit të saj. Bërthama e ushtrisë përbëhej kryesisht nga ish-anëtarë të ushtrisë greke, disa prej të cilëve ishin me prejardhje vendase epirote. Me mbështetjen e njësive të parregullta vullnetare, ajo arriti një fuqi punëtore prej rreth 10,000. 

## Reagimet 
### Në Greqi 
[parapamje|250x250px| Harta e Vorio Epirit e paraqitur në [Konferenca e Paqes në Paris|Konferencën e Paqes të Parisit të vitit 1919, nga qeveria e përkohshme e mërguar e Vorio Epirit]]
Ushtria greke vazhdoi me evakuimin e rajonit, por procesi u ngadalësua nga frika se një tërheqje e nxituar mund t'u ofronte mundësinë grupeve të parregullta për të kryer mizori kundër popullsisë civile.   Duke qenë se qëndrimi zyrtar i qeverisë greke ndaj kryengritjes ishte ai i neutralitetit të rreptë,  Kryeministri Venizelos urdhëroi bllokimin e portit të Sarandës dhe ndaloi një demonstratë në Athinë në favor të kryengritjes.  Madje, partitë opozitare në Greqi e akuzuan Venizelosin se kishte shkuar përtej asaj që kërkohej prej tij për të zbatuar vendimin e Fuqive të Mëdha dhe në vend që thjesht të evakuonte rrethet, ai po ua dorëzonte shqiptarëve dhe po u hiqte epirotëve çdo mjet. rezistencës. 

### Zhvillimet diplomatike dhe ushtarake 
Nga ana tjetër, qeveria shqiptare, në pamundësi për të përballuar lëvizjen Vorioepirote, kërkoi që Fuqitë e Mëdha të merrnin masa. Qeveria shqiptare pretendonte se megjithëse ushtria greke po evakuonte rajonin, ajo po zëvendësohej nga luftëtarët guerilë të organizuar nga autoritetet greke.  Ndërkohë, më 7 mars 1914, Princi Uilliam i Wied-it mbërriti në Shqipëri dhe urdhëroi menjëherë kolonelin holandez Lodewijk Thomson të negocionte me përfaqësuesit vorioepirote. Thompson u takua me Karapanos më 10 mars dhe propozoi një administratë të kufizuar lokale për Epirin e Veriut nën një guvernator të krishterë, përveç garancive për të drejtat fetare dhe arsimore. Iniciativa e Thompson u hodh poshtë nga pala Vorioepirote. 

Më 11 prill, revolucionarët epirotë morën kontrollin e Korçës, por katër ditë më vonë Xhandarmëria shqiptare, e udhëhequr nga oficerët holandezë, e ripushtoi qytetin. Si rezultat, holandezët arrestuan dhe dëbuan peshkopin ortodoks grek Germanos, pasi kishin prova se ai ishte nxitësi kryesor i kryengritjes, si dhe anëtarë të tjerë të këshillit të qytetit.  Pas tërheqjes së plotë të ushtrisë greke nga rajoni më 28 prill, në disa lokacione shpërthyen konfliktet midis forcave vorioepirote dhe xhandarëve shqiptarë.   Luftimet e ashpra u zhvilluan në rajonin e Cepos, në veri të Gjirokastrës, ku njësitë e xhandarmërisë shqiptare u përpoqën pa sukses të depërtonin drejt jugut, duke u përballur me rezistencën e forcave vorio-epirote.  Nga ana tjetër, epirotët arritën të përparonin dhe të merrnin kontrollin e Ersekës dhe avancuan më tej në Frashër dhe Korçë. 

Në fillim të majit, autoritetet shqiptare, duke qenë të paaftë për të shtypur lëvizjen në Epirin e Veriut, u bënë të gatshme të nisnin diskutimet me ndërhyrjen e Komisionit Ndërkombëtar. Kështu, Princi William i Wied-it i Shqipërisë i kërkoi Komisionit, i cili përfaqësonte qeverinë shqiptare, të fillonte negociatat.  Ky i fundit, për të shmangur një përshkallëzim të madh të konflikteve të armatosura me rezultate katastrofike, vendosi të ndërhyjë. Më 7 maj, Zografos mori një komunikim për të nisur negociatat mbi një bazë të re dhe e pranoi propozimin. Kështu, të nesërmen u urdhërua një armëpushim. 

## Pasojat 
parapamje| Foto e negociatave që çuan në Protokollin e Korfuzit.
Përfaqësuesit e të dyja palëve u takuan për negociata në Sarandë, por negociatat përfundimtare u zhvilluan në ishullin e afërt të Korfuzit, Greqi .  Më në fund, më 17 maj 1914, përfaqësuesit e Vorio Epirit dhe Shqipërisë nënshkruan një marrëveshje që plotësonte kërkesat kryesore të epirotëve dhe u bë e njohur si Protokolli i Korfuzit .  Sipas kësaj marrëveshjeje, Vorio Epiri, i cili përbëhej nga rajonet që rrethonin qytetet e Gjirokastrës dhe të Korçës, do të ishte një pjesë autonome, plotësisht vetëqeverisëse e Shqipërisë nën suzerenitetin e princit shqiptar. 

Në përgjithësi, Protokolli njohu karakterin grek të rajonit dhe gjuha greke fitoi një status zyrtar atje, krahas atij shqiptar.   Kërkesat kryesore të qeverisë vorioepirote u pranuan. Megjithatë, një sërë çështjesh nuk u miratuan, veçanërisht zgjerimi i zonës në të cilën popullsia greke do të gëzonte arsimin në gjuhën e saj amtare në rajonet përreth Vlorës dhe Durrësit (në Shqipërinë qendrore, në veri të Epirit të Veriut). emërimi i zyrtarëve më të lartë ortodoksë grekë në qytetet kryesore të zonës autonome dhe përjashtimi nga shërbimi ushtarak i popullsisë vendase, edhe në kohë lufte. 

Megjithatë, Protokolli nuk u zbatua kurrë për shkak të paqëndrueshmërisë politike në Shqipëri.  Më 27 tetor, pas miratimit të Fuqive të Mëdha, ushtria greke hyri sërish në Epirin e Veriut.  Qeveria e Përkohshme e Vorio Epirit pushoi zyrtarisht së ekzistuari, duke deklaruar se e kreu misionin e saj. 

Në vitin 1916 për shkak të zhvillimeve të Luftës së Parë Botërore, trupat italiane dhe franceze dëbuan ushtrinë greke nga zona.   Në vitin 1921 ajo iu dorëzua përfundimisht Shqipërisë, ndërkohë që kryeministri shqiptar njohu një sërë të drejtash të minoritetit grek, të cilat shumë shpejt u shpërfillën. Si rezultat, shumica e shkollave greke u detyruan të mbylleshin dhe arsimi grek lejohej vetëm në zona të caktuara. 

## Shih edhe 
* Epiri i Veriut
* Republika Autonome e Epirit të Veriut

## Literatura 
* 
* Tara Ashley O' Brien. Manufacturing Homogeneity in the Modern Albanian Nation-Building Project. University of Budapest, 2008.
* 
* 
* 
* 

## Referime