Jean Dubuffet

**Jean Philippe Arthur Dubuffet** (*Zhan Filip Artyr Dybyfe*, 31 korrik 1901 - 12 maj 1985) ishte një piktor dhe skulptor francez i École de Paris (*Shkolla e Parisit*). Qasja e tij idealiste ndaj estetikës përqafoi të ashtuquajturin *art të ulët* dhe shmangu standardet tradicionale të bukurisë në favor të asaj që ai besonte se ishte një qasje më autentike dhe humaniste ndaj krijimit të imazhit. Ai është ndoshta më i njohur për themelimin e lëvizjes artistike *art brut* dhe për koleksionin e veprave – ''Collection de l'art brut* – që prodhoi kjo lëvizje. Dubuffet gëzoi një karrierë të frytshme artistike, si në Francë, ashtu edhe në Amerikë dhe u paraqit në shumë ekspozita përgjatë jetës së tij.

## Jeta e hershme 
[majtas|parapamje|291px|Jean Dubuffet, [1960]]
Dubuffet lindi në Le Havre, në një familje tregtarësh vere me shumicë, që ishin pjesë e borgjezisë së pasur. Miqtë e tij të fëmijërisë përfshinin shkrimtarët Raymond Queneau dhe Georges Limbour. Ai u transferua në Paris në vitin 1918, për të studiuar pikturë në Académie Julian, duke u bërë mik i ngushtë me artistët Juan Gris, André Masson dhe Fernand Léger. Gjashtë muaj më vonë, pasi e gjeti trajnimin akademik të pakëndshëm, ai u largua nga akademia për të studiuar në mënyrë të pavarur. Gjatë kësaj kohe, Dubuffet zhvilloi shumë interesa të tjera, duke përfshirë muzikën e zhurmës së lirë, poezinë dhe studimin e gjuhëve të lashta dhe moderne.

Dubuffet udhëtoi gjithashtu në Itali dhe Brazil, dhe pasi u kthye në Le Havre në vitin 1925, ai u martua për herë të parë dhe vazhdoi të hapte një biznes të vogël vere në Paris. Ai e rifilloi pikturën përsëri në vitin 1934, kur realizoi një seri të madhe portretesh në të cilat theksoi modën në historinë e artit. Por përsëri ai u ndal, duke zhvilluar biznesin e tij të verës në Bercy gjatë pushtimit gjerman të Francës. Vite më vonë, në një tekst autobiografik, ai u mburr se kishte bërë fitime të konsiderueshme duke furnizuar me verë Wehrmacht-it.

Pas vitit 1946, Dubuffet filloi një seri portretesh, me miqtë e tij Henri Michaux, Francis Ponge, George Limbour, Jean Paulhan dhe Pierre Matisse që shërbyen si *modele*. Ai i pikturoi këto portrete me të njëjtat materiale të trasha dhe në një mënyrë qëllimisht antipsikologjike dhe antipersonale, siç u shpreh vetë Dubuffet. Disa vite më vonë, në vitin 1948, ai iu afrua grupit surrealist, pastaj Kolegjit të Patafizikës në vitin 1954. Ai ishte mik me dramaturgun, aktorin dhe regjisorin francez të teatrit Antonin Artaud, admironte dhe mbështeste shkrimtarin Louis-Ferdinand Céline dhe ishte i lidhur fort me rrethin artistik rreth surrealistit André Masson. Në vitin 1944, ai filloi një marrëdhënie të rëndësishme me luftëtarin e rezistencës dhe shkrimtarin e botuesin francez Jean Paulhan, i cili gjithashtu luftonte fuqishëm kundër *terrorizmit intelektual*, siç e quante ai. 

[parapamje|321px|Grupi skulpturor *Monument Au Fantome*, [1983, Hjuston, Teksas]]
## Pritja në Amerikë 
Dubuffet arriti një sukses shumë të shpejtë në tregun amerikan të artit, kryesisht për shkak të përfshirjes së tij në ekspozitën e Pierre Matisse në vitin 1946. Lidhja e tij me Matisse rezultoi shumë e dobishme. Matisse ishte një tregtar shumë me ndikim i Artit Bashkëkohor Evropian në Amerikë dhe ishte i njohur për mbështetjen e fortë të artistëve të Shkollës së Parisit. Vepra e Dubuffet u rendit midis artistëve si Picasso, Braque dhe Rouault në ekspozitën e galerisë, dhe ai ishte një nga vetëm dy artistët e rinj që u nderua në këtë mënyrë. Një artikull i *Newsweek* e quajti Dubuffet *i dashuri i qarqeve avangardë pariziene'', dhe Greenberg shkroi pozitivisht për tre kanavacat e Dubuffet në një vlerësim të ekspozitës. Në vitin 1947, Dubuffet pati ekspozitën e tij të parë personale në Amerikë, në të njëjtën galeri si ekspozita e Matisse. Vlerësimet ishin kryesisht pozitive, dhe kjo rezultoi që Dubuffet të kishte të paktën një ekspozitë vjetore, nëse jo një ekspozitë dyvjeçare në atë galeri.

Shembuj specifikë të artistëve amerikanë të interesuar në artin e Dubuffet ishin Alfonso Ossorio dhe Joseph Glasco. Në fund të vitit 1949, ndërsa Pierre Matisse po përgatiste ekspozitën e Dubuffet në janar të vitit 1950, Alfonso Ossorio kishte udhëtuar për në Paris, për t'u takuar me Dubuffet dhe për të blerë disa nga pikturat e tij. Pastaj, në vitin 1950, me nxitjen e Ossorio-s, miku i tij i ri Joseph Glasco u largua nga Nju Jorku për në Paris, për të takuar Dubuffet. Glasco e vlerësoi këtë takim si një ndikim në artin e tij, dhe Dubuffet pyeste shpesh për *Pollock dhe Glasco* në letrat e tij drejtuar Ossorio-s.

## Kalimi në art brut 
[majtas|parapamje|*Tour Ballerine*, [Amsterdami|Amsterdam, Holandë]]
Midis viteve 1947 dhe 1949, Dubuffet bëri tre udhëtime të veçanta në Algjeri – një koloni franceze në atë kohë – për të gjetur frymëzim të mëtejshëm artistik. Në këtë kuptim, Dubuffet është shumë i ngjashëm me artistë të tjerë si Delacroix, Matisse dhe Fromentin.Megjithatë, arti që Dubuffet prodhoi ndërsa ndodhej aty, ishte shumë specifik për aq sa ai përkujtonte etnografinë franceze të pasluftës në dritën e ç'kolonizimit. Dubuffet ishte i magjepsur nga natyra nomade e fiseve në Algjeri – ai admironte cilësinë e jetëshkurtër të ekzistencës së tyre, në atë që ata nuk qëndronin në asnjë zonë të caktuar për një kohë të gjatë dhe ishin vazhdimisht në zhvendosje.

Përkohshmëria e kësaj lloj lëvizjeje e tërhoqi Dubuffet dhe u bë një aspekt i *art brut*. Në qershor të vitit 1948, Dubuffet, së bashku me Jean Paulhan, Andre Breton, Charles Ratton, Michel Tapie dhe Henri-Pierre Roche, themeluan zyrtarisht ''La Compagnie de l'art brut* në Paris. Kjo shoqatë iu kushtua zbulimit, dokumentimit dhe ekspozimit të *art brut*. Dubuffet më vonë grumbulloi koleksionin e tij të këtij arti, duke përfshirë artistët Aloïse Corbaz dhe Adolf Wölfli. Ky koleksion tani ndodhet në *Collection de l'art brut* në Lozanë, Zvicër. Koleksioni i tij i artit brut shpesh quhet *muze pa mure*, pasi ai tejkalon kufijtë kombëtarë dhe etnikë dhe në mënyrë efektive shkatërroi barrierat midis kombësive dhe kulturave. 

[djathtas|parapamje|*L'Arbre biplan* ([1968) Centro Cultural de Belém, Lisbonë]]
I ndikuar nga libri i Hans Prinzhorn, *Artistry of the Mentally III*, Dubuffet shpiku termin *art brut* (që do të thotë *art i papërpunuar*, shpesh i referuar si *art i jashtëm*) për artin e prodhuar nga jo-profesionistë që punojnë jashtë normave estetike, siç është arti nga pacientët psikiatrikë, të burgosurit dhe fëmijët. Dubuffet mendonte se jeta e thjeshtë e përditshme e qenies njerëzore, përmbante më shumë art dhe poezi sesa arti akademik, ose piktura e madhe. Ai e konsideronte këtë të fundit të izoluar, mondan dhe pretencioz, dhe në librin e tij *Prospectus aux amateurs de tout genre* shkroi se qëllimi i tij nuk ishte *thjesht kënaqësia e një grushti specialistësh, por më tepër njeriu në rrugë kur kthehet nga puna... është njeriu në rrugë ai me të cilin ndihem më i afërt, me të cilin dua të bëj miq dhe të krijoj besim, dhe "ai" është ai që dua ta kënaq dhe ta magjeps me anë të punës sime*.

Për këtë qëllim, Dubuffet filloi të kërkonte një formë arti në të cilën të gjithë mund të merrnin pjesë dhe me të cilën të gjithë mund të argëtoheshin. Ai kërkoi të krijonte një art aq të lirë nga shqetësimet intelektuale sa *Art Brut* dhe si rezultat, puna e tij shpesh duket primitive dhe fëminore. Forma e tij shpesh krahasohet me gërvishtjet në mur dhe artin e fëmijëve. Megjithatë, Dubuffet dukej mjaft erudit kur vinte puna për të shkruar për punën e tij. Sipas kritikut të shquar të artit Hilton Kramer, *Ka vetëm një gjë të gabuar me esetë që Dubuffet ka shkruar mbi punën e tij: finesa e tyre intelektuale verbuese e bën të pakuptimtë pretendimin e tij për një primitivizëm të lirë dhe të pamësuar. Ato na tregojnë një personalitet letrar mandarin, plot me fraza elegante dhe ide të përditësuara, që është krejt e kundërta e vizionarit naiv*.

## Stili artistik 
Arti i Dubuffet paraqet kryesisht shfrytëzimin e zgjuar të materialeve jo të zakonshme. Shumë nga veprat e Dubuffet janë pikturuar me bojë vaji duke përdorur një *impasto* të trashur nga materiale të tilla si rëra, katrani dhe kashta, duke i dhënë veprës një sipërfaqe me teksturë të pazakontë. Dubuffet ishte artisti i parë që përdori këtë lloj paste të trashur, të quajtur bitumen. Për më tepër, në pikturat e tij të mëparshme, Dubuffet e kishte hedhur poshtë konceptin e perspektivës në favor të një prezantimi më të drejtpërdrejtë, dy-përmasor të hapësirës. Në vend të kësaj, Dubuffet krijoi iluzionin e perspektivës duke mbivendosur në mënyrë të vrazhdë objektet brenda planit të pikturës. Kjo metodë kontribuoi më drejtpërdrejtë në efektin e ngushtësisë së veprave të tij.

Që nga viti 1962, ai krijoi një seri punimesh në të cilat u kufizua në ngjyrat e kuqe, të bardhë, të zezë dhe blu. Drejt fundit të viteve 1960, ai iu drejtua gjithnjë e më shumë skulpturës, duke krijuar vepra në poliester të cilat më pas i pikturoi me bojë vinili. Dubuffet ka ndikuar te arti i Linda Naeff. 

## Sipërmarrje të tjera 
Në fund të viteve 1960–1961, Dubuffet filloi të eksperimentonte me muzikën dhe tingujt, duke bërë mjaft incizime me piktorin danez Asger Jorn, një anëtar themelues i lëvizjes pararojë *COBRA*. Në të njëjtën periudhë ai filloi të bënte skulptura, por në një mënyrë shumë jo-skulpturore. Si mjet të tij ai preferonte të përdorte materiale të zakonshme si *papier-mâché* dhe për më tepër mjete të lehta poliesteri, në të cilin mund të modelonte shumë shpejt dhe të kalonte lehtësisht nga një vepër në tjetrën, si skica në letër. Në fund të viteve 1960, ai filloi të krijonte banesat e tij të mëdha skulpturore, të tilla si *Tour aux figures*, *Jardin d'Hiver* dhe *Villa Falbala*, në të cilat njerëzit mund të endeshin, të qëndronin dhe të sodisnin. Në vitin 1969, pasoi një njohje midis tij dhe artistit francez të *Artit të jashtëm* (*Outsider Art*), Jacques Soisson.

Në vitin 1974, Dubuffet krijoi *Jardin d'émail*, një skulpturë shumë të madhe të pikturuar në natyrë, e projektuar për Kröller-Müller Muzeum.

Në vitin 1978, Dubuffet bashkëpunoi me kompozitorin dhe muzikantin amerikan Jasun Martz, për të krijuar veprën artistike të albumit për simfoninë avangardë të Martz-it të titulluar "*The Pillory*". Vizatimi, për të cilin është shkruar shumë, është riprodhuar ndërkombëtarisht në tre botime të ndryshme në dhjetëra mijëra albume dhe kompakt disqe. Një detaj i vizatimit është paraqitur edhe në simfoninë e dytë të Martz-it (2005), "*The Pillory/The Battle*", të interpretuar nga Orkestra Filarmonike Ndërkontinentale dhe Kori Mbretëror.

## Vdekja 
Dubuffet vdiq nga emfizema më 12 maj 1985 në Paris.

## Ekspozita 
Fondacioni Jean Dubuffet mbledh dhe ekspozon veprat e tij.

Më poshtë është një listë kronologjike e ekspozitave që paraqesin Dubuffet, së bashku me numrin e veprave të tij të shfaqura në secilën ekspozitë:

* 1944: *Galerie Rene Drouin*, Paris
* 1946: *Galeria Rene Drouin*, Paris
* 1951: *Galeria Pierre Matisse*, Nju Jork, 29 vepra
* 1955: *Instituti i Arteve Bashkëkohore*, Londër, 56 vepra
* 1957: *Muzeu Stadtisches*, Leverkusen, 87 vepra
* 1958: *Arthur Tooth and Sons*, Londër, 31 vepra
* 1959: *Galeria Pierre Matisse*, Nju Jork, 77 vepra
* 1960: *Arthur Tooth and Sons*, Londër, 40 vepra
* 1960: *Kestner-Gesellschaft*, Hanover, 88 vepra
* 1960: *Musee des Arts Decoratifs*, Paris, 402 vepra
* 1960: *Galeria Hanover*, Londër, 27 vepra
* 1962: *Muzeu i Artit Modern*, Nju Jork, 85 vepra
* 1962: *Galeria Robert Fraser*, Londër, 60 vepra
* 1963: *Galleria Marlborough*, Romë, 68 vepra
* 1964: *Galeria Robert Fraser*, Londër, 18 vepra
* 1964: *Palazzo Grassi*, Venecia, 107 vepra
* 1964-5: *Muzeu Stedelijk*, Amsterdam, 198 vepra
* 1964-5: *Galeria Jeanne Bucher*, Paris, 18 vepra
* 1964-5: *Galeria Claude Bernard*, Paris, 46 vepra
* 1965: *Galerie Beyeler*, Bazel, 88 vepra
* 1965: *Gimpel Hanover Galerie*, Zyrih, 34 vepra
* 1966: *Instituti i Arteve Bashkëkohore*, Londër, 76 vepra
* 1966: *Galeria Robert Fraser*, Londër, 13 vepra
* 2001: *Jean Dubuffet: Exposition du centenaire*, Centre Pompidou, Paris
* 2016: *Dubuffet Drawings, 1935–1962*, Morgan Library & Museum, Nju Jork Siti
* 2019: *Jean Dubuffet: un barbare në Evrope* MuCEM, Marsejë, Francë
* 2021: *Jean Dubuffet: Brutale Beauty*, Barbican Art Gallery, Londër
* 2025: *Jean Dubuffet: Le Défi au Quotidien*,Doyenné Arts Centre, Brioude, Auvergne, 60 vepra

## Vepra të shquara 
* *Lopë dhe kujdestarë* (gusht 1943)
* *Lopa me hundë të hollë* (1954)
* *Grupi i Katër Pemëve* (1972, Manhattan, Nju Jork Siti)
* *La Chiffonnière* (1978)
* *Monument au Fantôme* (1977)
* *Monument me Bishën në Këmbë* (1984)

## Tregu i artit 
Më 25 qershor 2019, u vu një rekord në ankand, kur vepra e artistit *Cérémonie (Ceremonia)'' u shit për 8.718.750 £ (11.1 milionë dollarë) në Christie's.

Më 15 prill 2021, *La féconde journée* e Dubuffet (1976), u shit në ankand për 4.378.500 £ (6.369.265 dollarë) në një ankand arti të Phillips në Londër.

## Shiko edhe
* Modernizmi
* Postmodernizmi
* Arti Pararojë
* Pointilizmi
* Ekspresionizmi
* Ekspresionizmi Abstrakt
* Surrealizmi
* Dadaizmi
* Purizmi
* Racionalizmi (arkitekturë)
* Brutalizmi
* Tonalizmi
* Kubizmi
* Neominimalizmi
* Pablo Picasso
* Marcel Duchamp
* Diego Rivera
* Gino Severini
* Georges Seurat
* Paul Cézanne
* Henri Matisse
* Paul Gaugin
* Vincent van Gogh
* Edvard Munch
* Gustav Klimt
* Salvador Dalí
* Joan Miro
* Ernst Ludwig Kirchner
* Vasili Kandinski
* Umberto Boccioni
* Marc Chagall
* Pierre-Auguste Renoir
* Klod Monet
* Kiçi

## Referime 
## Bibliografi e zgjedhur 
### Katalog i arsyetuar 
* *Catalog des travaux de Jean Dubuffet,* Fascicule I-XXXVIII, Pauvert: Paris, 1965–1991
* Webel, Sophie, ''L'Œuvre gravé et les livres illustrés par Jean Dubuffet.* *Katalog raisonné.* Lebon: Paris 1991

### Shkrime 
* Jean Dubuffet, *Prospectus et tous écrits suivants,* Tome I, II, Paris 1967; Tome III, IV, Gallimard: Paris 1995
* Jean Dubuffet, *Asphyxiating Culture and other Writings''. Nju Jork: Four Walls Eights Windows, 1986, Isbn 0-941423-09-3. 

### Studimet kryesore 
* George Limbour, L'Art brut de Jean Dubuffet (Tableau bon levain à vous de cuire la pâte), Paris, Éditions Galerie René Drouin, 1953.
* Michel Ragon, *Dubuffet*, Nju Jork: Grove Press, 1959 (përkthyer nga frëngjishtja në anglisht nga Haakon Chevalier.) 
* Peter Selz, *The Works of Jean Dubuffet*, Nju Jork: The Museum of Modern Art, 1962
* Max Loreau, *Jean Dubuffet, délits déportements lieux de haut jeu*, Paris: Weber, 1971
* Andreas Franzke, *Jean Dubuffet*, Bazel: Beyeler, 1976 (përkthyer nga gjermanishtja nga Joachim Neugröschel.) OCLC 3669520.
* Andreas Franzke, *Jean Dubuffet*, Nju Jork: Harry N. Abrams, Inc. 1981 (përkthyer nga gjermanishtja nga Erich Wolf.) ISBN 0-81090-815-8.
* Michel Thévoz, *Jean Dubuffet*, Gjenevë: Albert Skira, 1986
* Mildred Glimcher, *Jean Dubuffet: Towards an Alternative Realitety.* Nju Jork: Pace Gallery 1987, ISBN 0-89659-782-2.
* Mechthild Haas, *Jean Dubuffet*, Berlin: Reimer, 1997 (gjermanisht) ISBN 3-49601-176-9.
* *Jean Dubuffet*, Paris: Centre Georges Pompidou, 2001, ISBN 2-84426-093-4.
* Laurent Danchin, *Jean Dubuffet*, Nju Jork: Vilo International, 2001, ISBN 2-87939-240-3.
* *Jean Dubuffet: Trace of an Adventure*, red. nga Agnes Husslein-Arco, Mynih: Prestel, 2003, ISBN 3-7913-2998-7.
* Michael Krajewski, *Jean Dubuffet.* *Studien zu seinem Fruehwerk und zur Vorgeschichte des Art brut*, Osnabrueck: Der andere Verlag, 2004, ISBN 3-89959-168-2.
* Marianne Jakobi, Julien Dieudonné, *Dubuffet*, Paris, Perrin, 2007,  ISBN 978-2-262-02089-7.

## Lidhje të jashtme 
* Muzikë nga Dubuffet
* PAF Jean Dubuffet
* Koleksioni de l'Art Brut në Lozanë
* Fondacioni Dubuffet
* Projekti i Indeksit të Artit Modern, Muzeu Metropolitan i Artit
* Dubuffet në Galerinë Tate   
*