Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme

[parapamje|308px|Beatusi i Eskorialit, vjelja eskatologjike dhe vjelja e rrushit, Apokalipsi XIV,  [950]]
**Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme** përfaqëson artin e dekorimit të librave që u zhvillua në Spanjë nga shekulli VIII deri në të XI. Vendi u përcaktua nga Pushtimi Mysliman nga viti 711, i cili prirej ta izolonte atë nga pjesa tjetër e Evropës. Në rajonet që mbetën të krishtera, fillimisht në Mbretërinë e Asturias dhe pastaj në León, në manastire do të krijohej një art origjinal, që përziente ndikimet visigote, karolinge, si dhe maurike.

## Origjina 
Deri në shekullin e X, dorëshkrimet e iluminuara nga Gadishulli Iberik janë tepër të rrallë. Ata vijnë kryesisht nga tre origjina, secila duke kontribuar në formimin e stilit origjinal që do të zhvillohej në vijim.

### Dorëshkrimet visigote 
parapamje|majtas|321px|Trëndafili i erërave, fleta 3r e *Libellus orationum*, Biblioteka kapitullare Veronës

Kultura Visigote përkon me periudhën midis [Dyndjes Barbare}} në [Gadishulli Iberik gjatë shekullit të V dhe rënies së Mbretërisë Visigote në vitin 711. Kjo kulturë nuk është aq shumë ajo e pushtuesve barbarë sesa ajo e Iberisë Hispano-Romake, e cila do të vazhdonte dhe madje lulëzonte plotësisht gjatë kësaj periudhe. Gjatë kësaj periudhe u prodhuan dorëshkrime të shumta, në mjaft qendra siç ishte Mérida, Toledo, Zaragoza, ose Sevilja. Ishte pikërisht në këtë qytet të fundit që jetoi intelektuale më i shquar i kësaj kohe, Isidori i Seviljes, autor i *Etymologiae*.

Megjithatë, nga kjo periudhë është ruajtur vetëm një dekorim i vetëm figurativ në një dorëshkrim nga kjo periudhë, *Verona orationum*. Bëhet fjalë për një trëndafil erërash të pranishëm në një koleksion lutjesh, tashmë në bibliotekën kapitullare të Katedrales së Santa Maria Matricolare in Verona, por i krijuar në Tarragonë. Ky dekorim është i frymëzuar nga një motiv i lashtë, këtu i kristianizuar nga prania e kryqit. Dorëshkrime të tjera visigote të iluminuara të ruajtura akoma kufizohen në iniciale të vogla ndonjëherë të ngjyrosura. Për pjesën tjetër, vetëm mund të hamendësohet lloji i dekorimit që mund të ketë ekzistuar në dorëshkrimet e kopjuara nga modelet visigote. Ndikimi i dukshëm në dorëshkrimet e periudhave pasuese është veçanërisht i pranishën në shkrim: minuskuli visigot, i krijuar në atë kohë, vijoi të përdorej në scriptoria-t monastike spanjolle deri në shekullin e XII.

parapamje|312px|Bibla e La Cava-s, fleta 69r.
### Dorëshkrimet asturiane 
Ndërsa qendrat më aktive të Artit Visigot ishin pa dyshim në jug, nga viti 711, Arti i Krishter tani kufizohej në veri të vendit dhe më posaçërisht në Mbretërinë e Asturias, Në Navara dhe Katalonia. Ndërsa dy të fundit ruajtën lidhje të ngushta me pjesën tjetër të Evropës, në Asturias do të zhvillohej një art më origjinal, pa lidhje të drejtpërdrejtë me Kulturën Visigote. Është në këtë mbretëri që murgu Beatus i Liébana-s shkroi një Komentar mbi Apokalipsin në një dorëshkrim tashmë pasurisht të iluminuar, por tashmë të humbur. Ky tekst dhe dekorimet e tij në vijim gëzuan një përhapje të madhe në dorëshkrime të shekujve pasues në Spanjë.

Midis dorëshkrimeve të ruajtura nga kjo periudhë, disa janë iluminuar modestisht, me initiale, korniza, kryqe – tipike të Artit Asturian – ashtu si kompozimet labirintike që zakonisht përmbanin emrin e patronit të dorëshkrimit. Dorëshkrimi më i famshëm asturian i kësaj periudhe është Bibla e La Cava-s, tani e ruajtur në Abacinë e La Cava-s në Itali dhe e datuar nga shekulli IX. Është e dekoruar me kryqe, shkrime dhe sfonde të ngjyrosura dhe praruara, tituj të kornizuar dhe iniciale zoomorfike. Këto dekorime duket se pjesërisht rrjedhin nga arti i sjellë nga arabët në gadishull. Në mjaft dorëshkrime të të njëjtës origjinë, gjendende motive me frymëzim kufik. Karaktere të vogla gjithashtu kanë një sy të zgjatur në formën e një loti, në modelin andaluzian. Nëse këto motive kanë një ndikim të përmbajtur për periudhën vijuese, dorëshkrimet asturiane shënojnë veçanërisht fillimin e një interesi të përtërirë ndaj iluminimit në rajonet spanjolle, që mbetën të krishtera.

### Dorëshkrimet mozarabike 
[parapamje|majtas|291px|*Biblia hispalense*, Sevilje, [Biblioteca Nacional de España.]]

Arti Mozarabik i referohet arti të sendërtuar nga të krishterët në territorin islamik të Gadishullit Iberik, të quajtur gjithashtu Al-Andalus. Megjithatë, dorëshkrimet islamike ose ato të dekoruara në territorin e Al-Andalus në këtë kohë, nga fillimi i shekullit të XXI janë ruajtur dobësisht dhe prandaj njihen pak. Duket se ka të ngjarë që dekorimi i kuraneve nga kjo periudhë kufizohej në iluminime gjeometrike që kornizonin titujt e syreve, për shembull.

Një dorëshkrim i vetëm i sendërtuar nga të krishterët mozarabë ende të ruajtur përmbajnë miniatura. Bëhet fjalë për një bibël nga Sevilja të quajtur edhe ''*, që daton nga fundi i shekullit të IX dhe e plotësuar me miniatura që paraqesin tre profetët në fund të shekullit të X. Të gjitha dekorimet e saj, të sendërtuara me iniciale zoomorfike dhe friza që kornizojnë titujt, janë me frymëzim mysliman, madje përmbajnë përmendje në shkrimin arab.

Modeli i paraqitjes së profetëve është më i vështirë për tu përcaktuar për shkak të një mungese të referencave bashkëkohëse. Sipas John W. Williams, ky dorëshkrim nuk duket se provon se Arti Mozarabik duhet të jetë në origjinë të miniaturës që do të praktikohej në periudhën vijuese në Spanjën Veriore. Arti Mozarabik nuk duket se ka ndikuar përdorimin e shumtë të ngjyrave të ndezura që shfaqen në atë kohë në veri të vendit.

## Epoka e artë e miniaturës leoneze 
Fillimi i ripushtimit të territoreve të çeduara ndaj maurëve filluan që nga shekulli VIII, por ishin veçanërisht fushatat e drejtuara nga Alfonso III i Asturias (848–910), që mundësuan pushtimin e një territori shumë më të madh. Pushtimet e tij u shtrinë në mënyrë të ndjeshme në të gjithë territorin e provincën e Leonit, që do të bëhej kryeqyteti i ri, duke formuar kështu mbretërinë me të njëjtin emër. Këto territore të reja, shumë të shpopulluara, janë subjekt i një rikolonizimi, i cili u mbështet veçanërisht në mjaft manastire. Skribët dhe miniatorët e këtyre qendrave do të mernin pjesë në krijimin e një stili të ri të vetin të pikturimit të dorëshkrimeve që do të vijonte deri në fillimin e shekullit të XII.

parapamje|upright|Beatusi i Tábara-s, *scriptorium-i* në një kullë.
### Konteksti i krijimit 
Autorët e këtyre dorëshkrimeve dhe vendi i krijimit të tyre janë relativisht të mirënjohura për mjaft prej tyre falë pranisë së shpeshtë të një kolofoni. Këto vepra janë pothuajse të gjitha të sendërtuara nga një murg në një scriptorium monastik për një abat. Në shumicën e tyre, skribi është në të njëjtën kohë krijues edhe i miniaturave. Ndonjëherë, autori është një grua, nga një manastir i dyfishtë. Ata ndonjëherë paraqiten në një nga miniaturat e dorëshkrimit. I tillë është rasti i Beatusit të Tábara-s, në të cilin *scriptorium-i'' brenda një kulle është paraqitur me miniatorin dhe skribin të shoqëruar nga një asistent. Midis qendrave më prodhimtare janë: ajo e San Miguel d'Esacalada, në Manastirin e San Millán de la Cogolla dhe Albelda në lindje.

### Llojet e dorëshkrimeve 
#### Biblat 
Gjatë kësaj kohe janë dekoruar mjaft bibla. Një nga dorëshkrimet më të vjetra leoneze është saktësisht një bibël e datuar nga viti 920: ajo përmban dekorime tipike të miniaturës asturiane (kryqe, labirinte, trëndafila ere), por mbi sipërfaqe shumë të mëdha dhe të shoqëruara nga një numër i madh paraqitjesh njerëzore. Një tjetër bibël leoneze e datuar nga viti 960, përmban edhe më shumë dekorime, duke arritur deri në 100 miniatura thjeshtë në Besëlidhjen e Vjetër. Këto miniatura janë të frymëzuara drejtpërdrejtë nga një bibël e vjetër visigote, tani e humbur. Bibla e vitit 960 ishte vetë me gjasa kopje nga një bibël e sendërtuar në vitin 943 gjithashtu e humbur. Një qind bibla të tjera të frymëzuara nga ky model i fundit u kopjuan në veri të Spanjës deri në shekullin e XIII.

#### Beatusi 
*Komentari mbi Apokalipsin* nga Beatusi i Liébana-s përbëhet nga citime të shkurtra nga Apokalipsi të ndjekura nga interpretime, që formojnë ekzegjeza të ndryshme të vjetra të krishtera. Libri i Apokalipsit pastaj kishte një rëndësi të veçantë në Spanjë. Komentar i i tij, i shkruar nga Beatusi, gëzoi sukses të madh në manastiret spanjolle dhe më shumë se 20 dorëshkrimesh të iluminuara të kopjuara dhe të iluminuara midis shekullit të X dhe të XII ruhen akoma. Secili përmban ose përmbante rreth gjashtëdhjetë miniatura që ilustronin secilin pasazh të Librit të Shën Gjonit.

Cikli i ilustrimit me gjasa u krijua në kohën e Beatusit të Liébana-s, gjatë shekullit të XII, por dorëshkrimi më i vjetër i ruajtur, në fragmente, daton vetëm nga gjysma e dytë e shekullit të XII (fragmenti i Beatusit të Silosit, biblioteka e manastirit të Santo-Domingos). Megjithatë, cikli përfundimtar me gjasa daton nga shekulli pasues, që ka 108 miniatura në tërësinë e të cilave 68 për tekstin e apokalipsit.

#### Lloje të tjera dorëshkrimesh 
Lloje të tjera punimesh, më të rralla, përmbledhin dekorime të ngjashme. Një rast i tillë është ai i *Moralizim mbi Jobin*, i cili është shkruar nga papa Gregori i Madh me kërktesë të Leandros së Seviljes, vëllait të Isidorit, nga i cili është ruajtur një version i ilustruar pasurisht në Biblioteca Nacional de España. Gjithashtu, mjaft koleksione të kanoneve konciliare janë dekoruar, sic është *codex conciliarum* i Albeldës (Escorial, d.1.2) ose Codex Aemaliensis (Escorial, d.1.1). Ka, gjithësesi, shumë pak dorëshkrime liturgjike të porositura nga aristokratët: për shembull, libri i lutjeve të Ferdinandit dhe Sançës në mesin e shekullit të XII, por përmbajtja e të cilit në këtë kohë është shumë i ndikuar nga Miniatura Romanike.

### Karakteristikat 
Piktura leoneze favorizon miniatura në të gjithë faqen, madje mbi një faqe të dyfishtë. Ato shpesh përdorin ngjyra shumë të ndezura në zona të mëdha të sheshta. Sipas John W. Williams, ky përdorim i ngjyrës mund të ketë ardhur nga modele nga Miniatura Insulare, por edhe nga Miniatura Merovinge dhe Karolinge.

#### Paraqitja njerëzore 
Ndryshe nga periudhat e mëparshme, paraqitja njerëzore do të bëhej një element qendror në Miniaturën Spanjolle. Megjithatë, ndryshe nga miniatura e lashtë, nuk ka përpjekje për realizëm ose plasticitet në këto figura njerëzore: ato janë të gjitha të sheshta, pa reliev, thjeshtë të sendërtuara me një gjerësi dhe një lartë, por pa ndonjë trashësi ose hijëzim. Ato janë vizatuar në vija, por me shumë ngjyra. Në të njëjtën mënyrë, hapsira në të cilën ato janë vendosur është gjithashtu pa ndonjë sendërtim thellësie. Janë, përkundrazi, gjeometrike, ndonjëherë të brendashkruara në një rreth dhe shpesh të kufizuara në paraqitjen e fashave të ngjyrave të ndezura.

Nga vitet 940 gjithashtu, dorëshkrimet nga veriu i Spanjës janë veçanërisht të ndikuara, megjithëse në mënyrë të vonuar, nga Miniatura Karolinge. Brenda figurave njerëzore, ato adoptojnë përdorimin e palosjeve elegante të teshave, të cilat i paraqesin më mirë pjesët e ndryshme të trupit, por pa i dhënë iluzionin e trashësisë.

#### Dekorime dhe motive të tjera 
Motive të tjera janë marë nga Miniatura Karolinge: është dekorimi i inicialeve, në formën e paneleve të ndërthurura dhe nyjeve.

Mjaft motive janë marë gjithashtu nga Arti islamik në përgjithësi, pa iu referuar domosdoshmërisht një armiku të mundshëm në ikonografinë që i përdor ato. Ato përfshinin palmeta të ndara (si në Omegën e Biblës së vitit 960), harkun patkua, paraqitjen e palloit.

## Kalimi në Miniaturën Romanike 
Gjatë mbretërimit të Fernandos I të Leonit, lëvizja e reconquistas u përshpejtua dhe arriti të nënshtronte mjaft popuj myslimanë nga të cilët ai këroi haraç. Këto para u investuan në veçanti në krijimin e manastireve të reja ose në reformimin e tyre dhe prandaj u drejtua nga Abacia e Klunit. Kjo qasje ndaj kongregacionit të fuqishëm francez çoi në importimin e stilit të ri të Miniaturës Romanike, diametralisht e kundërt me stilin leonez në Spanjë. Theksi nuk ishte më te ngjyra, por te vija. Ky zhvillim mund të gjendet te libri i lutjeve të Ferdinandit dhe Sançës që daton nga viti 1045. Beatusi i Osmas (1086) është gjithashtu shumë i ndikuar nga stili i ri, veçanërisht në palosjen e veshjeve të figurave. Beati i Silosit, i përfunduar në vitin 1109, është dorëshkrimi i fundit i madh që gjithësesi evokonte stilin vendas spanjoll.

### Artikuj të ndërlidhur 
* Arti Mesjetar
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Pushtimi mysliman i Gadishullit Iberik
* Al-Andalus
* Kalifati i Kordobës
* Ripushtimi i Andaluzisë
* Lufta në Granada
* Spanja në Mesjetë
* Arti Asturian
* Papirusi
* Rrotulla e shkrimit
* Papirusi 45
* Papirusi Rylands 458
* Rrotullat e Detit të Vdekur
* Pergamena
* Kodiku
* Kodiku i Beratit
* Kodiku i Markalianus
* Paleografia
* Iniciali
* Historia e miniaturës
* Codex Argenteus
* Portolanët
* Peripli
* Kodikët e Shqipërisë
* Miniatura Insulare
* Kodikët e Beratit
* Miniatura Perse
* Miniatura Arabe
* Miniatura Etiopiane
* Miniatura Kopte
* Arti paleokristian
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti Romanik
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arkitektura Romanike
* Arti Ravenas
* Arti Gotik
* Arkitektura Gotike
* Arkitektura shekullare dhe shtëpiake Romanike
* Arti Bizantin
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Arkitektura Bizantine
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
* Bizhuteritë e lashta romake
* Romaniku Spanjoll
* Arkitektura Mesjetare
* Miniatura Merovinge
* Miniatura Karolinge
* Argjendaria Karolinge
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arti Anglo-Sakson
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Visigote
* Romaniku Pizan
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Romanike në Spanjë
* Arti Longobard
* Arkitektura Cistercense
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Romaniku i Parë
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Miniatura e lashtë
* Miniatura Paleokristiane
* Miniatura Bizantine
* Miniatura Otoniane
* Miniatura Romanike
* Miniatura Gotike
* Miniatura e Rilindjes
* Miniatura Judeje
* Miniatura Osmane
* Visigotët
* Romano-Gotiku
* Arkitektura Normane
* Arti romak
* Kultura Normano-Arabo-Bizantine
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Gotiku Katalan
* Kolonia Romake
* Gotiku Levantin
* Kopshtet romake
* Gotiku Valencian
* Kultura e Romës së lashtë
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Shtëpia Romake
* Ura romake
* Urbanistika Romake
* Goto-grekët
* Arkitektura Asturiane
* Portretizimi Romak
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Arkitektura Romake
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Romanizimi (kulturor)
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Romanitas
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Llaçi romak
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak

## Citime në fund të faqes 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*