Magna Carta

[parapamje|327px|Artikujt e Baronëve, [1215, mbajtur nga Biblioteka Britanike.]]
***Magna Carta Libertatum*** (latinishtja mesjetare për "Karta e Madhe e Lirive"), e quajtur zakonisht thjeshtë ***Magna Carta*** (gjithashtu *Magna Charta*; "*Karta e Madhe*"), është një kartë mbretërore e të drejtave, e rënë dakord nga Mbreti John i Anglisë në Runnymede, afër Uindsorit, më 15 qershor 1215. Hartuar së pari nga kryepeshkopi i Kanterbërit, kardinali Stephen Langton, për të bërë paqe midis mbretit jopopullor dhe një grupi baronësh rebelë, ai premtoi mbrojtjen e të drejtave të kishës, mbrojtjen e baronëve nga burgimi i paligjshëm, aksesin në drejtësi të shpejtë, dhe kufizimet në pagesat feudale ndaj Kurorës, që do të zbatoheshin nëpërmjet një këshilli prej 25 baronësh. Asnjëra palë nuk qëndroi prapa angazhimeve të tyre dhe statuti u anulua nga Papa Inocent III, duke çuar në Luftën e Parë të Baronëve.

Pas vdekjes së John-it, qeveria e regjencës së djalit të tij të vogël, Henri III, e ribotoi dokumentin në vitin 1216, të zhveshur nga disa pjesë të përmbajtjes së tij më radikale, në një përpjekje të pasuksesshme për të ndërtuar mbështetjen politike për kauzën e tyre. Në fund të luftës, në vitin 1217, ai ishte pjesë e traktatit të paqes të rënë dakord në Lambeth, ku dokumenti mori emrin "*Magna Carta*", për ta dalluar atë nga Karta më e vogël e Pyllit që u lëshua në të njëjtën kohë. Me mungesë fondesh, Henri e ribotoi statutin përsëri në vitin 1225, në këmbim të një granti të taksave të reja. Djali i tij, Eduardi I, e përsëriti ushtrimin në vitin 1297, këtë herë duke e konfirmuar atë si pjesë të ligjit të statutit të Anglisë. Karta u bë pjesë e jetës politike angleze dhe zakonisht rinovohej nga secili monark me radhë, megjithëse me kalimin e kohës dhe Parlamenti i sapoformuar i Anglisë miratoi ligje të reja, ajo e humbi një pjesë të rëndësisë së saj praktike.

[thumb|left|406px|MS pambuku. Augusti II. 106, një nga katër shembujt e mbijetuar të tekstit të [1215-ës.]]
Në fund të shekullit të XVI-të, pati një rritje të interesit për *Magna Carta-n*. Juristët dhe historianët në atë kohë besonin se ekzistonte një kushtetutë e lashtë angleze, që nga ditët e anglo-saksonëve, që mbronte liritë individuale angleze. Ata argumentuan se pushtimi norman i vitit 1066 i kishte përmbysur këto të drejta dhe se *Magna Carta* kishte qenë një përpjekje popullore për t'i rivendosur ato, duke e bërë kartën një themel thelbësor për fuqitë bashkëkohore të Parlamentit dhe parimet ligjore si *habeas corpus*. Edhe pse ky tregim historik kishte shumë të meta, juristë si Sir Edward Coke përdorën gjerësisht *Magna Carta-n* në fillim të shekullit të XVII-të, duke argumentuar kundër të drejtës hyjnore të mbretërve. Si James I dhe djali i tij Charles I, u përpoqën ta shtypnin diskutimin e *Magna Carta-s*. Miti politik i *Magna Carta-s* dhe mbrojtja e lirive personale të lashta vazhduan pas Revolucionit të Lavdishëm të vitin 1688 deri në shekullin e XIX-të. Ai ndikoi në kolonistët e hershëm amerikanë në Trembëdhjetë Kolonitë dhe formimin e Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara, e cila u bë ligji suprem i vendit në republikën e re të Shteteve të Bashkuara. Hulumtimet nga historianët viktorianë treguan, se karta origjinale e vitit 1215, kishte të bënte me marrëdhëniet mesjetare midis monarkut dhe baronëve, në vend të të drejtave të njerëzve të zakonshëm, por karta mbeti një dokument i fuqishëm dhe ikonik, edhe pasi pothuajse e gjithë përmbajtja e saj u shfuqizua nga librat e statutit në shekujt e XIX dhe të XX. Asnjë nga *Magna Carta* origjinale e vitit 1215 nuk është aktualisht në fuqi pasi u shfuqizua, megjithatë katër klauzolat e kartës origjinale (1 (pjesa), 13, 39 dhe 40) janë të përfshira në *Magna Carta-n* e ribotuar në vitin 1297 dhe mbetën ende në fuqi në Angli dhe Uells (si klauzolat 1, 9 dhe 29 të statutit të vitit 1297).

*Magna Carta* ende përbën një simbol të rëndësishëm të lirisë sot, i cituar shpesh nga politikanët dhe aktivistët, dhe mbahet me respekt të madh nga komunitetet ligjore britanike dhe amerikane. Lord Denning e përshkruan atë si "*dokumenti më i madh kushtetues i të gjitha kohërave - themeli i liria e individit kundër autoritetit arbitrar të despotit*". Në shekullin e XXI-të, katër shembuj të kartës origjinale të vitin 1215 mbeten në ekzistencë, dy në Bibliotekën Britanike, një në Kështjellën Lincoln dhe një në Katedralen Salisbëri. Ekzistojnë gjithashtu një pjesë të vogël të kartave të mëvonshme në pronësi publike dhe private, duke përfshirë kopje të statutit të vitit 1297 si në Shtetet e Bashkuara, ashtu edhe në Australi. Megjithëse studiuesit i referohen 63 "klauzolave" të numëruara të *Magna Carta-s*, ky është një sistem modern numërimi, i prezantuar nga Sir William Blackstone në vitin 1759; Karta origjinale formoi një tekst të vetëm e të gjatë të pandërprerë. Katër karta origjinale të vitit 1215 u shfaqën së bashku në Bibliotekën Britanike për një ditë, më 3 shkurt 2015, për të shënuar 800 vjetorin e *Magna Carta-s*.

## Shiko edhe 
* Kushtetuta e Mbretërisë së Bashkuar
* Mbretëria e Anglisë
* Historia e Anglisë
* Historia e Mbretërisë së Bashkuar
* Monarkia kushtetuese
* Monarkia e Mbretërisë së Bashkuar
* Sistemi shtetëror në Mbretërinë e Bashkuar
* E drejta kushtetuese
* Të drejtat e njeriut
* Demokracia

## Referimet