Karusi

**Marcus Aurelius Carus** (rreth 222 - Korrik ose Gusht 283) ishte perandor Romak nga viti 282 deri në vitin 283. Gjatë sundimit të tij të shkurtër, Carus luftoi me sukses fiset gjermane dhe Sarmatët përgjatë kufirit të Danubit.

Ai vdiq ndërsa po bënte fushatë kundër Perandorisë Sasanide dhe besohet të ketë vdekur për shkaqe të panatyrshme. Është raportuar se ai ishte goditur nga një rrufe.  Ai u pasua nga bijtë e tij Carinus dhe Numerian, duke krijuar një dinasti, e cila, megjithëse jetoi pak, siguroi stabilitet të mëtejshëm për perandorinë e ringjallur.

## Biografia 
Carus, emri i të cilit para anëtarësimit mund të ketë qenë Marcus Numerius Carus,  lindi, sipas rrëfimeve të ndryshme, qoftë në Gali, Iliri ose Afrikë.  Bursat moderne anojnë nga pikëpamja e dikurshme, duke e vendosur lindjen e tij në Narbo (Narbonne moderne) në Gali   megjithëse ai ishte shkolluar në Romë .  Pak mund të thuhet me siguri për jetën dhe rregullin e tij. Për shkak të rënies së letërsisë, arteve dhe dëshirës së ndonjë historiani të mirë të asaj epoke, ajo që dihet përfshihet pothuajse pa ndryshim në kontradikta dhe dyshime.  Ai ishte me sa duket një senator  dhe plotësoi poste të ndryshme, si civilë ashtu edhe ushtarakë, përpara se të emërohej prefekt i Gardës Pretoriane nga perandori Probus më 282. 

Dy tradita rrethojnë hyrjen e tij në fron në gusht ose shtator të 282. Sipas disa burimeve kryesisht latine, ai u shpall perandor nga ushtarët pas vrasjes së Probusit nga një kryengritje në Sirmium.  Megjithatë, burimet greke pretendojnë se ai u ngrit kundër Probusit në Raetia në një uzurpim dhe e vrau.  Historia Augusta shpesh jo e besueshme është e vetëdijshme për të dy traditat, megjithëse preferon të parat.  Ai nuk duket se është kthyer në Romë pas pranimit të tij, duke u kënaqur me një njoftim në Senat.  Kjo ishte një largim i dukshëm nga kushtetutshmëria e paraardhësve të tij të menjëhershëm, Tacitus dhe Probus, të cilët së paku nga jashtë respektuan autoritetin e senatit dhe ishin pararendës i autokracisë ushtarake edhe më despotike të Dioklecianit . 

### Fushata kundër sasanidëve dhe vdekjes 
majtas|parapamje| Kolegjet në Naqsh-e Rustam, duke simbolizuar fitoret e supozuara të Bahram II mbi Carus (lart) dhe Hormizd I Kushanshah (poshtë).
Dhënia e titullit të Cezarit bijve të tij Carinus dhe Numerian,   ai e la Carinus në krye të pjesës perëndimore të perandorisë, për të parë disa shqetësime në Gali  dhe mori Numerian me vete në një ekspeditë kundër Persianët, të cilat ishin menduar nga Probusi.  Pasi i kishte shkaktuar një disfatë të rëndë Kuadit dhe Sarmatasit në Danub,  për të cilin iu dha titulli *Germanicus Maximus*,  Karusi vazhdoi përmes Trakisë dhe Azisë së Vogël, aneksoi Mesopotaminë, bëri presion për në Seleuki dhe Ctesifon dhe marshoi ushtarët e tij përtej Tigrit . 

Mbreti Sasanid Bahram II, i kufizuar nga kundërshtimi i brendshëm dhe trupat e tij të okupuar, me një fushatë në Afganistanin e sotëm, nuk mund të mbronte në mënyrë efektive territorin e tij.  Sasanasit, të ballafaquar me probleme të rënda të brendshme, nuk mund të krijonin një mbrojtje efektive të koordinuar në atë kohë; Carus dhe ushtria e tij mund të kenë kapur kryeqytetin Sasanez të Ctesiphon.  Fitoret e Carus morën hak për të gjitha humbjet e mëparshme të pësuara nga Romakët kundër Sassanids, dhe ai mori titullin *Persicus Maximus* .  Sidoqoftë, shpresat e Romës për pushtim të mëtejshëm u ndërprenë nga vdekja e tij; Carus vdiq në territorin Sasanian, ndoshta për shkaqe të panatyrshme, pasi thuhet se u godit nga rrufeja. 

## Trashëgimi 
Ashtu si pushtimet e Trajanit, 160 vjet më parë, fitimet e Carus u hoqën menjëherë nga pasardhësi i tij. Djali i tij Numerian, natyrisht me një gjendje jo të mirë, u detyrua nga ushtria të tërhiqej prapa mbi Tigris.  Raporti i goditjes së rrufesë me sa duket u pranua gjerësisht në kamp dhe frika supersticioze e trupave i nxiti ata të përshkruanin vdekjen e Carus në zemërimin e perëndive. Thashethemet ishin përhapur për orakuj të errët, duke vendosur kufijtë e Perandorisë në Tigër dhe duke kërcënuar shkatërrimin kundër Romakut që duhet të supozonte përtej lumit në krahë. Persia u braktis për poseduesit e saj të ligjshëm, dhe deri sa Diokleciani, një dekadë më vonë, u zhvillua konkursi Persian në favor të Romës, nga fitorja vendimtare e atij perandorit.

Në sferën e çështjeve civile, Carus mbahet mend kryesisht për shtypjen përfundimtare të autoritetit të senatit, i cili ishte restauruar pjesërisht nën Tacitus dhe Probus. Ai nuk pranoi të pranonte ratifikimin e tyre të zgjedhjes së tij, duke i informuar ata për faktin nga një dërgim krenar dhe i largët. Ai ishte perandori i fundit që kishte bashkuar një civil me një arsim ushtarak, në atë epokë kur të dy shkëputeshin gjithnjë e më shumë; Diokleciani (Imp. 284–305), i cili pasoi Carusin pas mbretërimit të shkurtër të bijve të këtij të fundit, do të konfirmonte dhe zyrtarizonte ndarjen e profesioneve dhe themelin autokratik të sundimit perandorak. 

Megjithëse Carus ishte i njohur gjatë gjithë jetës së tij për sjelljet e tij të rrepta dhe të virtytshme, dyshimi për bashkëpunimin e tij në vdekjen e Probusit, së bashku me sjelljen e tij krenare ndaj senatit, ia njollosën reputacionin para vdekjes së tij, dhe Julian, siç vëren Gibbon, e vendos atë në mënyrë të dukshme midis tiranëve të Romës, në katalogun e tij të *Cezarëve*. 

## Shih edhe 
* Perandorët ilirë
* Perandoria Romake
* Prefektura e Ilirikut

### Burimet Primare 
* Aurelius Victor, Epitome de Caesaribus 
* Eutropius, Breviarium ab urbe condita
* Historia Augusta, Jeta e Carusit, Carinus dhe Numerian
* Joannes Zonaras, Ekstrakt i Përmbledhjes së Historisë : Zonaras: Alexander Severus te Diokleciani: 222–284

### Burimet dytësore 
* Leadbetter, William, "Carus (282–283 Pas Krishtit)", *DIR*
* 0-521-07233-6 
* 978-0199755868 
* Jugore, Pat. Perandoria Romake nga Severus në Kostandinin, Routledge, 2001
* Gibbon. Edward *Decline & Fall of the Empire Empire* (1888)
*  Ky artikull përfshin tekst nga një botim tani në  

## Referime