Monoksidi i karbonit

**Monoksidi i karbonit** ( formula kimike **CO** ) është një gaz helmues, i ndezshëm që është pa ngjyrë, pa erë, pa shije dhe pak më pak i dendur se ajri. Monoksidi i karbonit përbëhet nga një atom karboni dhe një atom oksigjeni të lidhur me një lidhje të trefishtë . Është oksidi më i thjeshtë i karbonit . Në komplekset e koordinimit, ligandi i monoksidit të karbonit quhet *karbonil* . Është një përbërës kyç në shumë procese në kiminë industriale. 

Monoksidi i karbonit ka role të rëndësishme biologjike në mbretëritë filogjenetike. Prodhohet nga shumë organizma, përfshirë njerëzit. Në fiziologjinë e gjitarëve, monoksidi i karbonit është një shembull klasik i hormesis ku përqendrimet e ulëta shërbejnë si një neurotransmetues endogjen ( gazotransmetues ) dhe përqendrimet e larta janë toksike duke rezultuar në helmim nga monoksidi i karbonit . Është izoelektronik me anion cianid CN − .

## Historia 
Njerëzit kanë mbajtur një marrëdhënie komplekse me monoksidin e karbonit që kur mësuan për herë të parë të kontrollonin zjarrin rreth 800,000 para Krishtit. Njerëzit e hershëm ndoshta zbuluan toksicitetin e helmimit me monoksid karboni me futjen e zjarrit në banesat e tyre. Zhvillimi i hershëm i teknologjive të metalurgjisë dhe shkrirjes, që u shfaqën rreth 6000 para erës sonë deri në epokën e bronzit, gjithashtu rrënoi njerëzimin nga ekspozimi ndaj monoksidit të karbonit. Përveç toksicitetit të monoksidit të karbonit, amerikanët indigjenë vendas mund të kenë përjetuar vetitë neuroaktive të monoksidit të karbonit përmes ritualeve shamaniste pranë zjarrit. 

Qytetërimet e hershme zhvilluan tregime mitologjike për të shpjeguar origjinën e zjarrit, si Prometeu nga mitologjia greke që ndante zjarrin me njerëzit. Aristoteli (384-322 pes) së pari regjistroi se djegia e qymyrit prodhonte tym toksik. Mjeku grek Galen (129-199 pas Krishtit) spekuloi se kishte një ndryshim në përbërjen e ajrit që shkaktonte dëm kur thithej, dhe shumë të tjerë të epokës zhvilluan një bazë njohurish rreth monoksidit të karbonit në kontekstin e toksicitetit të tymrave të qymyrit . Kleopatra mund të ketë vdekur nga helmimi me monoksid karboni . 

Georg Ernst Stahl përmendi *carbonarii halitus* në 1697 në lidhje me avujt toksikë që mendohet të jenë monoksidi i karbonit. Friedrich Hoffmann kreu hetimin e parë shkencor modern mbi helmimin me monoksid karboni nga qymyri në 1716. Herman Boerhaave kreu eksperimentet e para shkencore mbi efektin e monoksidit të karbonit (tymrat e qymyrit) te kafshët në vitet 1730. 

Joseph Priestley konsiderohet të ketë sintetizuar për herë të parë monoksidin e karbonit në 1772. Carl Wilhelm Scheele në mënyrë të ngjashme izoloi monoksidin e karbonit nga qymyri në 1773 dhe mendoi se mund të ishte entiteti karbonik që i bën tymrat toksikë. Torbern Bergman izoloi monoksidin e karbonit nga acidi oksalik në 1775. Më vonë në 1776, kimisti francez  prodhonte CO duke ngrohur oksidin e zinkut me koks, por gabimisht doli në përfundimin se produkti i gaztë ishte hidrogjen, pasi digjej me një flakë blu. Në prani të oksigjenit, duke përfshirë përqendrimet atmosferike, monoksidi i karbonit digjet me një flakë blu, duke prodhuar dioksid karboni. Antoine Lavoisier kreu eksperimente të ngjashme jokonkluzive me Lassone në 1777. Gazi u identifikua si një përbërës që përmban karbon dhe oksigjen nga William Cruickshank në 1800.  

Thomas Beddoes dhe James Watt njohën monoksidin e karbonit (si hidrokarbonat ) për të ndriçuar gjakun venoz në 1793. Watt sugjeroi që tymrat e qymyrit mund të veprojnë si një antidot ndaj oksigjenit në gjak, dhe Beddoes dhe Watt gjithashtu sugjeruan që hidrokarbonati ka një prirje më të madhe për fibrat shtazore sesa oksigjeni në 1796. Në 1854, Adrien Chenot në mënyrë të ngjashme sugjeroi monoksidin e karbonit për të hequr oksigjenin nga gjaku dhe më pas të oksidohej nga trupi në dioksid karboni.  Mekanizmi për helmimin nga monoksidi i karbonit i atribuohet gjerësisht Claude Bernard- it, kujtimet e të cilit filluan në 1846 dhe u botuan në 1857 shpreheshin "parandalon që gjaku arterial të bëhet venoz". Felix Hoppe-Seyler publikoi në mënyrë të pavarur përfundime të ngjashme në vitin e ardhshëm.  Në një proces të tretë të madh, që i atribuohet studiuesve në Monsanto, CO kombinohet me metanolin për të dhënë acid acetik . Shumica e acidit acetik prodhohet nga procesi Cativa . Hidroformilimi dhe sintezat e acidit acetik janë dy nga proceset e panumërta të karbonilimit .

## Shih edhe 
* Karboni
* Dioksidi i karbonit

## Referime