Didius Juliani

**Mark Didius Juliani** (, 29 janar 133 ose 137-42 qershor 193) ishte perandor romak për nëntë javë nga marsi në qershor 193, gjatë Vitit të Pesë Perandorëve.

Juliani kishte pasur një karrierë politike premtuese, duke qeverisur disa provinca, përfshirë Dalmacinë dhe Germania Inferior, dhe mundi chauci dhe chatti, dy fise pushtuese gjermanike. Ai madje u emërua në konsull në vitin 175, së bashku me Pertinaksin si një shpërblim, para se të ulej nga Komodi. Pas këtij ulja, karriera e tij e hershme, premtuese politike u ligështua.

Juliani u ngjit në fron pasi e bleu atë nga Garda Preetoriane, e cila kishte vrarë paraardhësin e tij, Pertinaksin. Pasoi një luftë civile në të cilën tre gjeneralë rivalë pretenduan fronin perandorak. Septim Severi, komandanti i legjioneve në Panoni dhe më i afërti nga gjeneralët me Romën, marshoi në kryeqytet, duke mbledhur mbështetje gjatë rrugës dhe duke përcaktuar grupet e Gardës Pretoriane të dërguar te Juliani për ta takuar. I braktisur nga Senati dhe Garda pretoriane, Juliani u vra nga një ushtar në pallat dhe u pasua nga Severi.

## Jeta e hershme 
Juliani lindi nga Kuint Petronius Didius Severi dhe Emilia Klara. Babai i Julianit vinte nga një familje e shquar në Mediolanum (Milanoja e ditëve të sotme), dhe nëna e tij ishte një grua nga Afrika Veriore me origjinë romake, nga një familje e rangut konsullor. Vëllezërit e tij ishin Didius Prokuli dhe Didius Numius Albini.

Didius Juliani u rrit nga Domitia Kalvilla, nëna e perandorit Marcus Aurelius. Me ndihmën e Domitias, ai u emërua në një moshë shumë të hershme në vigintivirate, hapi i parë drejt dallimit publik. Ai u martua me një grua romake të quajtur Manlia Skantilla, dhe diku rreth vitit 153, ajo i lindi një vajzë, Didia Klara, fëmija i tyre i vetëm.

## Shërbim publik 
parapamje|majtas|345px|Monedhë e Didius Julianit. Mbishkrimi: CAES. M. DIDI. IVLIANE. AVG
Në vazhdimësi Juliani mbajti postet e kuestorit dhe edilit, dhe më pas, rreth vitit 162, do të emërohej si pretor. Në vitin 170, ai u bë praefectus i Gallia Belgica ku shërbeu për pesë vjetë. Pasi zmbrapsi një pushtim nga chauci,

Ai u dallua më tej në një fushatë kundër chatti, qeverisi Dalmacinë dhe Germania Inferior. Atëherë ai u bë prefekt, i akuzuar për shpërndarjen e parave për të varfërit e Italisë. dhe pasoi Pertinaksin si prokonsull i Afrikës së Veriut.

## Karriera si Perandor 
Pas vrasjes së Pertinaksit më 28 mars 193, Garda pretoriane njoftoi se froni do t'i shitej njeriut që do të paguante çmimin më të lartë. Tit Flavius Klaudius Sulpiciani, prefekti i Romës dhe vjehrrit të Pertinaksit, i cili ishte në kampin pretorian gjoja për të qetësuar trupat, filloi të bënte oferta për fronin. Ndërkohë, Juliani gjithashtu mbërriti në kamp dhe meqenëse hyrja e tij ishte e ndaluar, i bërtiti oferta rojes.

Pas orëve të ofertimit, Sulpiciani premtoi 20,000 sesterce për çdo ushtar; Juliani, nga frika se Sulpiciani do të fitonte fronin, atëherë ofroi 25,000. Rojet u mbyllën me ofertën e Julianit, hodhën portat dhe e shpallën perandor. I kërcënuar nga ushtria, senati e shpalli atë perandor. Gruaja dhe vajza e tij, morën të dyja titullin Augusta.

## Mbretërimi 
Për shkak se Juliani e bleu pozicionin e tij në vend që ta merrte atë në mënyrë konvencionale përmes trashëgimisë ose pushtimit, ai ishte një perandor thellësisht jopopullor. Kur Juliani u shfaq në publik, ai u përshëndet shpesh me rënkime dhe thirrje "grabitës dhe paricid". Një herë, një turmë madje pengoi përparimin e tij në Kapitol duke e goditur me gurë të mëdhenj.

Kur lajmi i zemërimit të publikut në Romë u përhap në të gjithë perandorinë, tre gjeneralë me ndikim, Peskenius Niger në Siri, Septim Severi në Pannonia dhe Klodius Albini në Britani, secili në gjendje të mblidhte tre legjione, u rebeluan. Ata refuzuan të pranojnë autoritetin e Julianit si perandor dhe në vend të tijj u shpallën vetë perandorë. Juliani e shpalli Severin një armik publik, sepse ai ishte më i afërti nga të tre me Romën, duke e bërë atë armikun më të rrezikshëm. Juliani dërgoi senatorë për të bindur legjionarët e Severit që ta braktisnin, një gjeneral i ri u emërua për ta zëvendësuar atë, dhe një centurion u dërgua për të marrë jetën e Severit.

Garda pretoriane rrallë kishte luftuar në beteja në terren, kështu që Juliani i futi ata në Campus Martius dhe shpoi rojën në ndërtimin e fortifikimeve dhe punimeve në terren. Përkundër këtij trajnimi, Garda pretoriane ishte ende e stërvitur në krahasim me legjionarët në terren të Severit. Severi, së pari siguroi mbështetjen e Albinit, duke e shpallur atë Çezar, dhe më pas kapi Ravenën dhe flotën e saj. Severi e vrau Tullius Krispinin, prefektin pretorian, i cili u dërgua për të negociuar me Severin dhe për të ngadalësuar marshimin e tij në Romë dhe fitoi për kauzën e tij ambasadorët e dërguar për të kthyer trupat e tij. 

Dion Kasi pohon se Garda pretoriane u përpoq të luftonte, por u shtyp, ndërsa historianët modernë besojnë se Garda Pretoriane thjesht e braktisi Julianin, duke dezertuar *në masë*. Juliani u përpoq të negocionte me Severin, duke ofruar të ndante perandorinë me rivalin e tij, por Severi i injoroi këto përpjekje dhe vazhdoi përpara. Ndërsa marshoi, gjithnjë e më shumë qytete në Itali mbështetën pretendimin e tij për fronin. Mbetjet e Gardës Preetoriane morën falje nga Severi në këmbim të dorëzimit të vrasësve faktikë të Pertinaksit. Pasi kapën kryetarët e grupit dhe i vranë ata, ushtarët i raportuan atë që kishin bërë Mark Silius Mesalën, konsullit, i cili thirri senatin për t'i informuar ata për procedurat.

### Ekzekutimi (193) 
Juliani u vra në pallat nga një ushtar më 2 qershor 193 pas Krishtit, pas vetëm 66 ditësh sundimi. Severi hoqi dorë nga Garda pretoriane dhe ekzekutoi ushtarët që kishin vrarë Pertinaksin, perandorin e mëparshëm. Sipas historianit romak bashkëkohor Kasius Dion, fjalët e fundit të Julianit ishin: "Por çfarë të keqe kam bërë? Kë kam vrarë?" Trupi i tij iu dha gruas dhe vajzës së tij, të cilat e varrosën në varrin e stërgjyshit të tij deri në pikën e pestë në Via Labicana. Senati miratoi një *mocion mallkues* për kujtimet për të dënuar Julianin dhe trashëgiminë e tij.

## Trashëgimia 
Juliani zmbrapsi pushtimet nga chatti dhe chauci, të cilat ndihmuan në mbrojtjen e krahinave kufitare të Romës. Në planin afatgjatë, dy fiset që ai zmbrapsi nuk ishin veçse paralajmërues të migrimeve shumë më të mëdha gjermanike që faktikisht do të përfundonin në shekullin e gjashtë pas Krishtit. 

Si perandor, Didius Juliani nuk ishte në gjendje të kalonte ndonjë reformë të madhe politike në mbretërimin e tij të shkurtër, përveç zhvlerësimit të monedhës. Ndërsa zhvlerësimi i monedhës ishte relativisht i vogël, ai rifilloi trendin e zhvlerësimit të monedhës romake e cila ishte zvogëluar nën sundimin e Pertinaksit. Trendi që ai filloi, i cili do të vazhdonte nën dinastinë Severane në një shkallë shumë më të madhe, shkatërroi besimin në monedhën e Romës, çoi në hiperinflacion të shfrenuar dhe shkaktoi trazira të përhapura ekonomike. Për më tepër, blerja e tij e hapur e fronit shkatërroi çdo iluzion të normalitetit në Perandorinë Romake.

## Në kulturën popullore 
Në filmin *Rënia e Perandorisë Romake*, Juliani luhet nga Eric Porter dhe përshkruhet si një përkrahës mashtrues i Komodit. Në fund të filmit, Juliani dhe Peskenius Nigeri, i luajtur nga Douglas Wilmer, një tjetër mik i Komodit, konkurrojnë kundër njëri-tjetrit në ankandin për fronin e Romës.

## Shiko edhe
* Lista e Perandorëve Romakë
* Perandoria Romake Perëndimore
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Lista e Perandorëve Bizantinë
* Perandoria Romake
* Perandoria Bizantine
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* Neroni
* Nerva
* Klaudi
* Tiberi
* Vespaziani
* Titi
* Adriani
* Mark Aureli
* Komodi
* Antonin Piu
* Karakala
* Aleksandër Severus
* Septim Severi
* Pertinaksi
* Klaudi II
* Graciani
* Arkadi
* Teodosi I
* Maksimiani
* Licini
* Konstanc Klori
* Kostandini i Madh
* Dinastia e Konstandinit
* Juliani
* Valentiniani I
* Valensi
* Teodosi II
* Anastasi I
* Marciani
* Justiniani i Madh
* Dinastia e Justinianit
* Scholae Palatinae
* Historia Augusta
* Guvernatorët romakë të Ilirikut
* SPQR
* Senati Romak
* Garda pretoriane
* Praetori
* Magister militum Ilirikum
* Skllavëria në Romën e lashtë
* Feja romake
* Arti romak
* Kultura e Romës së lashtë
* Ekonomia Romake
* Bujqësia në Romën e lashtë
* Teknologjia në Romën e lashtë
* Rrugët romake
* Filozofia e lashtë romake
* Prefektura e Ilirikut
* Kopshtet romake
* Arsimi në Romën e lashtë
* Pax Romana
* Luftërat romako-perse
* Luftërat romako-parthiane
* Dion Kasi
* Herodiani

 
## Referime 
## Bibliografia
* Historia Augusta, *Didius Julianus*
* 
* 
*  Kenneth W. Harl, *Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700, Part 700*
* Herodiani, *Historia Romake*, ii.6-13
* Dion Kasiusi, *Historia Romake*, *Epitomi i Librit LXXIV*, 11–17

## Linqe te jashtme 
* Monedha të Didius Julianus
* Biografia te Roman-emperors.org 
* Didius Julianus, Livius.org,