Bime te veqanta ne Mirdite

__NOINDEX__

## Etimologjia 
## Historia 
## Gjeografia 
Bimë të veçanta:
- Bliri, i përhapur në shpatet e Kulmes dhe më rrallë në fshatin Katundi
Vjetër.
- Gështenja, në Velë afër majës Velës dhe në Katund Vjetër.
- Sherebela, një bimë mjekësore e përhapur në Katund Vjetër dhe Velë.
- Shtjemza, një bimë mjekësore e përhapur pothuajse në të gjithë
territorin.
- Lari (dafina), një bimë tjetër mjekësore shkurrore.
Zona e Kaçinarit
Bimësia është e shtrirë në tre kate, duke filluar nga kuota më e ulët
e relievit Vau-Shënkoll (200 metra) e deri në kuotën më të lartë, maja e
Arrëzit(995 metra).
- Në katin e parë të bimësisë gjenden makjet mesdhetare deri në
lartësinë 500-600 metra, përmendim: mareja (mbreti), krifsha, bushi,
shqopa, grathteli, lisi.
- Në katin e dytë të bimësisë gjenden: dushqet si shparthi, qarri, bunga,
shkoza, frashëri, dëllinja e kuqe etj.
- Në katin e tretë të bimësisë gjenden dushqet(fletorët), mështekna e
përhapur rrallë, pisha e zezë dhe ahu.
- Bimë të veçanta: Thana e përhapur në pjesën më të madhe të zones
dhe gështenja në Arrëz.
Ekonomitë pyjore dhe llojet e bimësisë.
1 - Lugina e Fanit të Madh:
• Halor 60 ha.
• Fletor 3 728 ha.
2 - Kaçinari:
• Halor 1 696 ha.
• Ah 642 ha.
• Fletor 1 431 ha.
Zona Qendër(Rrëshën) dhe Kthellë
Ekonomitë pyjore dhe llojet e bimësisë.
1 – Kulme Derven:
• Halor 100 ha.
• Fletor 2 850 ha.
2 – Lugina e Fanit Vogël :
• Halor 492 ha.
• Fletor 3 812 ha.
3- Kthellë:
• Halor 354 ha.
• Fletor 3 520 ha.
4- Ulëz:
• Halor 13 ha.
• Fletor 2 049 ha.
5- Perlat-Shebe:
• Fletor (shkurre) 1 578 ha.
Bimësia është e përhapur në tre kate ndonëse lartësia mbi nivelin e
detit nuk ekziston për katin e tretë.
Bimësia e katit parë fillon në Rrëshen nga kuota më e ulët e Fanit, 71
metra mbi nivelin e detit dhe për Kthellën nga kuota më e ulët në Vadhishtë
në breg të liqenit të Ulzës, fshati Perlat-Qendër (125 metra) deri në lartësitë
500 metra Malaj(Bulsh) dhe 600 metra Shebe Epër.
Në katin e parë bimësia më e përhapur janë: Pyjet e lisit: shparthi,
qarri, bunga, asosacione bimore si shqopa, grathteli, mareja, krifsha, ferra,
murrizi, frashëri, dëllinja, plepi i egër, varreni etj.
Në katin e dytë të bimësisë vazhdojnë të dominojnë pyjet e lisit, frashëri,
shkoza, palma gjethegjerë, dëllinja, thana, etj.
Në katin e tretë i cili shtrihet në lartësitë 600-800 metra mbi nivelin e
detit, kryesisht në Malaj Epër, Shebe fillon menjëherë përhapja e pishës së
zezë dhe nuk vërehet prania e ahut.
Bimë të veçanta:
- Boshtrra- shtrihet nga kroi i Shnapremtes drejt Rrëshënit dhe në
luginën Lekgegaj-Val-Perlat Epër.
- Dëllinja e zezë si asosacion bimor gjendet në Perlat-Qendër (Bojdinë).
- Frashëri i bardhë, në Shebe dhe Perlat-Qendër (Vadhishtë).
- Vodha-bimë frutore e egër.
- Vodhëviçe-bimë frutore e egër.
- Palma gjethegjërë-dru zbukurimi.
- Thana-bimë frutore e egër e përhapur masivisht në Kulme.
- Tisi-bimë me gjelbërim të përhershëm e përhapur me ekzemplar
vetëm në Kulme.
- Kulumbria-bimë frutore e egër.
Bimë mjekësore:
- Murrizi është shkurre 4-5 metra e lartë e përhapur kryesisht në
Prosek, Tarazh, Perlat etj.
- Bliri, i përhapur në Kulme.
- Rigoni (çaj), i përhapur në Përlat, Ujë, Prosek.
- Thundërmushka, e përhapur kudo në brigjet e përrenjve.
Zona e Selitës
Ekonomia pyjore dhe llojet e bimësisë.
1 – Ekonomia pyjore Kunorë-Valmor:
• Ah 1 791 ha.
• Pishë 316 ha.
• Fletor(lis) 825 ha.
2 –Ekonomia Selitë:
• Halor 56 ha.
• Fletor (lis+shkurre) 2 389 ha.
Bimësia është e shtrirë në katër kate.
- Kati i parë, megjithëse lartësia nuk e favorizon ekzistojnë bimësi e
shkurre mesdhetare. Këto fillojnë nga kuota më e ulët Zall-Hotaj 670
metra mbi nivelin e detit dhe arrijnë edhe lartësi 700-800 metra. Zonat e
bimësisë së shkurreve mesdhetare janë në Lëkundë, Bardhaj, Zajs. Bimët
janë: mareja, krifsha, bushi, shqopa, grathteli. Në këtë kat ka edhe lis, palmë,
frashër, shkozë, shkjemëz, lajthi, thana, etj.
- Kati i dytë i dushqeve(lisit): bimësia, pyje dhe shkurre lisi deri në 800
metra lartësi.
- Kati i tretë: Ahu, mëlleza, pisha e zezë, arrneni I bardhë, arrneni i zi,
bredhi, drunakuqi etj.
- Kati i katërt: Kullotat alpine me bimë barishtore të shumëllojshme në
Kunorë, Valmor, Didhe.
Bimë të veçanta:
- Drunakuqi- i përhapur kryesisht në Grykë të Selitës.
- Lule zoja- e përhapur në Valmor.
- Arrneni i bardhë dhe i zi- i përhapur në shpatet e Bloqit.
- Kumbulla e egër- e përhapur në Didhe, Valmor.
-Bimë mjekësore:
- Boronica, mjedra, trumëza, rigoni (çaj), xhërokulli, trëndafili i egër,
etj.
Zona e Fanit
Ekonomia pyjore dhe llojet e bimësisë.
1 - Fani
• Halor 1 841 ha.
• Ah 1 084 ha.
• Fletor 1 530 ha.
2- Munella
• Halor 283 ha.
• Ah 980 ha.
• Fletor 1 800 ha.
3- Domgjoni
• Halor 340 ha.
• Ah 47 ha.
• Fletor 2 000 ha.
4 – Fan-Konaj
• Halor 1 506 ha.
• Ah 371 ha.
• Fletor 513 ha.
Bimësia është e përhapur në tre kate, ndonëse nga prania e bimësisë në
lartësitë e maleve të Munellës e Zepës, ngjasojnë shumë me kullotat alpine.
-Në katin e parë të bimësisë shtrihen makjet që arrijnë lartësinë nga
pika më e ulët 350 metra mbi nivelin e detit (Shtrungaj) deri 500 metra.
Bimësia më e përhapur është shqopa, grathteli, bushi, krifsha, lisi.
-Në katin e dytë mbizotëron lisi, si: qarri, shparthi, bunga, frashëri,
shkoza, mëlleza, thana, dëllinja.
-Në katin e tretë, lisi si: qarri, shparthi, ahu, pisha.
Për nga paraqitja dhe llojshmëria e bimësisë në malin e Munellës
vërejmë prezencën e kullotave alpine.
Bimë të veçanta:
Dëllinja e zezë, gjendet në fshatin Shëngjin në formën e pyllit.
Boronica, bimë mjekësore e përhapur në Zepë dhe Munellë.
Xhërokulli, bimë mjekësore, gjendet në Zepë.
Sanëza, bimë mjekësore, gjendet në lartësinë mbi 800 metra.
Zona e Oroshit
Ekonomia pyjore dhe llojet e bimësisë.
1- Shkallgjanë
• Halor 1 737 ha.
• Fletor 1 656 ha.
2- Lajthizë
• Halor 378 ha.
• Fletor 34 ha.
3- Spaç
• Halor(pishë) 443 ha.
• Ah 130 ha.
• Fletor 1 434 ha.
4- Bjeshka e Oroshit
• Halor (pishë) 140 ha.
• Ah 2 351 ha.
• Bredh i bardhë 5 ha.
• Fletor + halor 830 ha.
Bimësia është e përhapur në tre kate, duke filluar nga kuota më e ulët
Vau i Madh (168 metra) mbi nivelin e detit, deri në kuotën më të lartë maja
Guri i Kuq (1512 metra).
- Në katin e parë të bimësisë, gjenden makjet mesdhetare që arrijnë
deri në lartësinë 400-500 metra mbi nivelin e detit. Më të përhapura
në këtë kat janë: mareja (mbreti), krifsha, grathteli, shkurret si shkoza,
frashëri, boshtrra, etj.
- Në katin e dytë dominojnë pyjet e lisit dhe shkurret.
- Në katin e tretë, shtrihet bimësia e dushqeve, ahut dhe halorët.
Kullotat e Fushë-Lugjeve, Fushës së Vjerthit ngjasojnë me kullotat
alpine.
Bimë të veçanta:
- Drunakuqi, një bimë shkurrore e rrallë, që ndeshet në katin e parë
dhe të dytë të bimësisë.
- Bredhi i bardhë, në bjeshkët e Oroshit me asosacion bimor.
- Boshtrra, bimë endemike.
- Bliri është i përhapur në Nënshejt dhe Fushat e Lugjeve.
- Mjedra, bimë mjekësore.
- Sanëza, bimë mjekësore që rritet në Fushat e Lugjeve.
- Boronica, bimë mjekësore.
BOTA SHTAZORE
Bota shtazore është e pasur, e shumëllojshme dhe e lidhur drejtpërdrejt
me ekzistencën dhe përhapjen e bimësisë dhe pyjeve. Shumëllojshmëria e
saj varet nga larmia e formave të relievit, ndryshimet klimatike dhe pasuria
floristike. Bota e kafshëve nuk ka kufinj të ndarë prerazi nga njëra zonë në
tjetrën, pasi ato kërkojnë gjithnjë habitatin e tyre të përshtatshëm, janë në
lëvizje të vazhdueshme edhe pse hapësirat gjeografike janë relativisht të
vogla.
Disa nga kafshët që takohen kudo në Mirditë.
Kafshë grabitqare: Ujku(në të gjitha zonat e rrethit), dhelpra, macja
e egër(kryesisht në Kthellë dhe zonën qendër), kunadhja(shqarthi) në të
gjitha zonat, ariu i murrëm në zonën e ahut dhe pishës, etj.
Kafshë jograbitqare: Lepuri(në të gjitha zonat), derri i egër(kryesisht
në zonën e dushkut dhe të ahut), ketri në zonën e ahut dhe të pishës, gjeri në
zonën e dushkut dhe ahut, vjedulla(baldoza) kryesisht në zonën e dushkut
dhe ahut, iriqi në të gjitha zonat, kaprolli në zonën e ahut dhe pishës si në
bjeshkët e Oroshit, Selitë, Kaçinar, Fan, dhia e egër kryesisht në bjeshkët e
Oroshit dhe Selitës (Përruan e Shehut të Keq).
Shpendë grabitqar: Sorra, korbi, stërqoku,laraska, skifteri, huti, etj.
Shpendë jograbitqar: Mëllenja, harabeli, qukapiku, turtulli, pëllumbi i
egër, thëllënza e malit, shkurta (pulëdushkja), trumcaku, trishtili (treskla),
etj.
Shpendë të rrallë: Pula dhe gjeli i egër në bjeshkët e Oroshit dhe
Kunor-Valmor, shqiponja e malit në Kunorë.
Kafshë drejt zhdukjes, rrëqebulli (Munellë).
Peshqit: Në ujërat e lumenjve Fani i Madh dhe Fani i Vogël rritet nila,
sardelja, mustaku, krapi, omuri etj. Në lumin e Urakës rritet një peshk i
veçantë, trofta e egër.
Zvarranikët(reptilët): Gjarpri helmues(nëpërka e Ballkanit), bolla,
zhapiku i gjelbër dhe i murrëm, gjarpri i ujit, bullari, etj. E veçantë është
breshka e ujit që rritet në liqenin “Dodaj” Përlat-Qendër.
Rrëqebulli i Ballkanit, Munellë
NJËSITË FIZIKO-GJEOGRAFIKE
Orientimi i relievit të Mirditës bëhet nga thyerjet tektonike, regjionale
e lokale të shfrytëzuara maksimalisht nga luginat dhe rrjedhjet lumore.
Thyerjet dhe luginat lumore të Fanit të Madh, Fanit të Vogël e Fanit të
Bashkuar janë lokale duke konverguar me thyerjen tektonike lokale të
Shkopetit. Kjo ndan trevën e Mirditës nga vargjet perendimore të krahinës
malore qendrore. Ndërsa thyerja e madhe tektonike Mallë-Lurë-Urakë
shfrytëzohet nga lumi i Mallë Lurës dhe ai i Urakës. Gropat liqenore janë
rrjedhojë e ndërthurjes së tektonikës shkëputëse me atë rrudhosëse.
Ndërtimi gjeologjik dhe përbërja litologjike e kanë bërë të larmishëm
relievin e Mirditës. Në relievin e saj dallohen male relativisht të lartë,
kurrize malore, kodra, malësi, pllaja karstike, lugina lumore, gropa, pragje
dhe ultësira. Janë të rralla krahinat që kanë shumëllojshmëri dhe gërshetim
kaq të madh të formave të ndryshme të relievit, duke formuar mozaik të
vërtetë. Lartësia mesatare e relievit është 557 metra mbi nivelin e detit.
Relievi i Mirditës ndahet në tre njësi fiziko-gjeografike:
1-Zona kodrinore dhe malore
2-Luginat e lumenjëve
3-Gropa e Rrëshenit
Harta fizike e Mirditës
ZONA KODRINORE DHE MALORE
Në perëndim të Fanit të bashkuar shtrihet Malësia e Velës. Kjo malësi në
jug kufizohet me lumin Mat, në veri me gropën e Kalivaçit dhe në perëndim
me fushën e Lezhës. Konsiderohet malësi për shkak të trajtës së çrregullt
morfologjike, me mbivendosje të gëlqerorëve mbi magmatikët. Zhytja e
gëlqerorëve në luginat e Fanit e të Matit dhe alternimi i tyre në shumë raste
me magmatikët, ka dhënë edhe toponime të veçanta si: “Përroi i Rrajës së
Bardhë”, “Rraja e Zezë”, etj. Lartësitë në këtë malësi shkojnë nga 390 metra
në Kodër Molung në 1170 metra në Majën e Velës.
-Në veri të kurrizit kodrinor të Dervenit, tek vendbashkimi i lumenjve
Fani i Madh dhe Fani i Vogël, nis kurrizi tjetër kodrinor Rrëzë (266 metra
)- Maja e Malthit (781 metra) - Maja e Madhe (794 metra). Qafa e Shenjtit
(1009 metra) shërben si lidhëse me masivin malor të Munellës (Maja e
Kryqit 1991 metra, më e larta e rrethit).
Midis rrjedhave të lumit të Fanit të Madh në lindje dhe përroit të Dibrrit
(degë e Fanit të Madh) në perëndim shtrihet malësia e Kuzhnenit. Në
jugperëndim kjo malësi kufizohet me pragun e Livadhëzit, që e ndan nga
Malësia e Velës dhe Gropa e Rrëshenit. Kjo malësi ka një pamje krejtësisht
të çrregullt, falë kjo tektonikës shkëputëse, lëvizjeve diferencuese në kohë
si dhe erozioneve. Vlerat e larta të coptimit horizontal 7-8 km/km2 e bëjnë
atë ndër malësitë më të përthyera, jo vetëm në Mirditë, por në tërë Krahinën
Malore Qëndrore e më tej.
Lartësitë vijnë me një ngritje graduale, nga 265 metra në Bukmirë, me
kuotat 500-600 metra në përgjithësi, duke arritur maksimumin në majën e
Suçelit (1476 metra mbi nivelin e detit), që e ndan atë nga Malësia e Pukës
(Kërrabit). Përbërja magmatike ka favorizuar që minerali i bakrit të jetë
pasuria kryesore natyrore e kësaj Malësie. Kjo Malësi është shumë e pasur
me lëndë drusore dhe burime hidrike.
Grumbulli kodrinor-malor Kthellë-Orosh-Selitë shtrihet ndërmjet
rrjedhave të lumit Fani i Vogël në veriperëndim e veri, Gropës së Ndërfanës
në jugperëndim, pragut molasik të Prosekut në jug, Zallit Ndrejaj (degë
e Urakës) në juglindje, shpateve veriperëndimore të pllajës së Trangës,
Valmorit e Didhes dhe shpateve perëndimore të Mullit të Selitës e
Bjeshkëve të Oroshit. Shkëmbinjtë magmatikë efuziv e intruziv, molaset
duke u ndihmuar nga tektonika dytësore dhe e shfrytëzuar nga një rrjet
i dendur hidrografik e bëjnë këtë grumbull të çrregullt dhe shumë të
coptuar, shprehur me vlera shumë të larta të coptimit horizontal. Lartësitë
luhaten nga 228 metra (Kodër Rrëshen) deri në 1045 metra mbi nivelin e
detit (Maja e Sukës) midis fshatrave Bulshar e Kthellë Epër. Mbizotërojnë
lartësitë 500-700 metra mbi nivelin e detit. Pasuritë kryesore natyrore
janë minerali i bakrit e argjilat si dhe burimet hidrike. Pllajat karstike
Trangë-Valmor-Didhe-Bjeshkët e Oroshit kanë një shtrirje VL-JP dhe zënë
një sipërfaqe 140 km2 ose 1/6 e sipërfaqes së rrethit të Mirditës. Rrjedha e
poshtme e Urakës i kufizon në jug me gropën e Matit, Përroi i Melthit e ndan
në JL nga pllaja karstike e Macukullit dhe masivi i Dejës. Laku i Thirrës, Qafa
e Kumbullës dhe rrjedha e sipërme e Fanit të Vogël në veri e veriperëndim
i ndan nga masivi i Munellës. Ndërsa në perëndim e jugperëndim prania
e magmatikëve i ndan ato nga grumbulli kodrinor-malor Kthellë-Orosh-
Selitë. Gëlqerorët masiv, tektonika shkëputëse, kushtet klimatike të
favorshme krijojnë një peisazh karstik gati unikal me format e tij. Format
karstike si:
- shpellat ku përmenden: ajo e Valit në jug, e Fretërve në Trangë, e
Fatmirave në Valmor, e Doçit në Mërkurth, Shutrreja në grykën e Selitës,
etj.
- fushat karstike: si ajo e Krejës, e Mullit, e Vjerthit, Fushat e Lugjeve,
janë tepër të veçanta e me një bukuri mahnitëse. Por edhe hinkat e shumta
karstike të para nga lart në këto pllaja, të ngjajnë me “hojet e bletëve”.
Emërtesa pllajat bëhen pasi ato janë të ndara nga njëra-tjetra nga lugina
tektonike-karstike. Ato nuk janë shumë të coptuara, të shprehura në vlerat
e ulëta të coptimit horizontal nga 0-0,5 km/km2 në qendër të tyre deri në
3-4 km/km2 në periferi, veçanërisht në kontaktet me magmatikët. Por edhe
coptimi vertikal ka vlera mesatare nga 50 m/km2 deri në 400-500 m/km2.
Lartësitë mesatare janë 1000-1300 metra mbi nivelin e detit. Por veçohen
edhe ngritje mbi pllajat si: maja e Trangës (Guri i Shqipes 1122 metra),
maja e Kësulës së Zezë (Valmor), maja e Kepit të Kuq 1624 metra (Didhe),
maja e Gurit të Momlumës (Mulli), maja e Gurit të Nuses 1858 metra
(Shëngjin) dhe arrin në 1987 metra në majën e Zepës. Në këto njësi vihet
re një ngritje graduale nga jugperëndimi në verilindje. Kjo duhet kuptuar
me atë që tërheqja e detit duhet të jetë bërë verilindje-jugperëndim. Këto
trampolina natyrore përveç potencialit ekoturistik kanë në gjirin e tyre
pasuri të mëdha drusore dhe ujore.

## Politika 
## Demografia 
## Ekonomia 
## Infrastruktura 
## Kultura 
## Shikoni dhe 
## Referimet