Gilles Deleuze

**Gilles Louis René Deleuze** (18 janar 1925–4 nëntor 1995) ishte një nga filozofët francezë më të ndikshëm dhe prodhues të gjysmës së dytë të shekulli XX. Deleuze e konceptoi filozofinë si prodhimin e koncepteve dhe veten e përshkroi si një "metafizikant të pastër". Në veprën e tij të madhe "Ndryshimi dhe Përsëritja", ai përpjeket të zhvillojë një metafizikë të përshtatshme për matematikën dhe shkencën bashkëkohore - një metafizikë në të cilën koncepti i shumëfishtësisë zëvendëson atë të substancës, ngjarja zëvendëson thelbin dhe virtualiteti zëvendëson mundësinë. Deleuze gjithashtu prodhoi studime në historinë e filozofisë (mbi Hume, Niçe, Kant, Bergson, Spinoza, Foucault dhe Lajbnici). Deleuze konsideronte këto vepra të fundit si filozofi të pastër dhe jo kritikë, pasi ai kërkonte të krijojë konceptet që i përgjigjen praktikave artistike të piktorëve, regjisorëve dhe shkrimtarëve. 

Në vitin 1968, ai u takua me Félix Guattari, një aktivist politik dhe psikoanalist radikal, me të cilin shkroi disa vepra, ndër to vepra në dy vëllime "Kapitalizmi dhe Schizofrenia", e përbërë nga "Anti-Oedipus" (1972) dhe "Një mijë platorë" (1980). Bashkëpunimi i tyre i fundit ishte "Çfarë është Filozofia?" (1991).

Deleuze dallon për refuzimin e koncepsionit heideggerian të "fundit të metafizikës". Njëherë, në një intervistë, ai ofroi këtë vetëvlerësim: "E ndjej veten si një metafizikant të pastër.... Bergsoni thotë se shkenca moderne nuk ka gjetur metafizikën e saj, atë metafizikë që i duhet. Është kjo metafizikë që më intereson". Duhet të përmendim edhe shtrirjen e referencave të tij jashtë-filozofike (nder të tjera, kalkulusi diferencial, termodinamika, gjeologjia, biologjia molekulare, gjenetika e popullsisë, embriologjia, antropologjia, psikoanaliza, ekonomia, gjuhësia); bashkëpunëtori i tij Jean-François Lyotard e quajti atë një "bibliotekë të Babelit". Ndikimi i Deleuze tejkalon filozofinë; puna e tij citohet me mirëkuptim dhe konceptet e tij përdoren nga kërkuesit në arkitekturë, studimet urbane, gjeografi, studimet filmike, muzikologji, antropologji, studimet gjinore, studimet letrare dhe fusha të tjera.

## Jeta 
Gilles Deleuze lindi më 18 janar 1925 në Paris, Francë. Ai studionte filozofi në Sorbonë dhe më vonë u bë profesor i filozofisë në Universitetin e Parisit VIII (Vincennes-Saint-Denis).

Deleuze nisi karrierën akademike me një fokus në historinë e filozofisë, duke publikuar vepra të ndikshme mbi filozofë si Hume, Nietzsche, Kant, Bergson, Spinoza, Foucault dhe Leibniz. Këto studime treguan aftësinë e tij për të angazhuar me kritikë ndaj një spektri të gjerë të traditave filozofike.

Në fund të viteve 1960 dhe fillim të viteve 1970, Deleuze fitoi njohuri të konsiderueshme për kontributet e tij origjinale në filozofi. Librat e tij "Difference and Repetition" (1968) dhe "The Logic of Sense" (1969) e vendosën atë si një figurë kryesore në lëvizjen post-strukturaliste. Këto vepra paraqitën koncepte si dallimi, përsëritja dhe bërja që do të bëheshin thelbësore për mendimin filozofik të tij.

Në vitin 1968, Deleuze u takua me Félix Guattari, një psikoanalist dhe aktivist politik. Bashkëpunimi i tyre rezultoi në disa vepra të ndikshme, duke përfshirë dy vëllime "Kapitalizmi dhe Schizophrenia", që përbëheshin nga "Anti-Oedipus" (1972) dhe "A Thousand Plateaus" (1980). Këto vepra eksploruan tema si dëshira, fuqia, kapitalizmi dhe organizimi social, duke përfshirë në to shqyrtime nga psikoanaliza, filozofia dhe teoria politike.

Gjatë gjithë karrierës së tij, Deleuze u angazhua me disiplina të ndryshme përtej filozofisë. Ai shkroi mbi tema si letërsia, filmi, arti dhe muzika, duke i konsideruar ato si rrugë për krijimin e koncepteve të reja. Përfaqësimi i tij ndërdisciplinar zgjati ndikimin e punës së tij përtej filozofisë dhe e bëri atë të rëndësishme për fusha si studimet kulturore, teoria letrare dhe artet.

Idetë filozofike të Deleuze-s kanë pasur një ndikim të thellë në bisedën intelektuale, veçanërisht në botën anglishtfolëse. Konceptet dhe teoritë e tij janë diskutuar gjerësisht dhe aplikuar në fusha si teoria letrare, studimet kulturore dhe teoria kritike.

Gilles Deleuze ndërroi jetë më 4 nëntor 1995, lënë pas një korpus të rëndësishëm të punës që vazhdon të formojë mendimin filozofik bashkëkohor. Kontributet e tij në metafizikë, etikë, estetikë dhe teori sociale kanë lënë një trashëgimi të qëndrueshme dhe e kanë bërë atë një nga filozofët më të ndikshëm dhe të nderuar të shekullit të njëzetë.

## Filozofia 
Veprat e Deleuze ndahen në dy grupe: nga njëra anë, monografi që interpretojnë veprën e filozofëve të tjerë ( Baruch Spinoza, Gottfried Wilhelm Leibniz, David Hume, Immanuel Kant, Friedrich Nietzsche, Henri Bergson, Michel Foucault ) dhe artistëve ( Francelka Proc ., Francis Bacon ); nga ana tjetër, tomet eklektike filozofike të organizuara sipas konceptit (p.sh. dallimi, sensi, ngjarjet, skizofrenia, ekonomia, kinemaja, dëshira, filozofia).

Në vijim janë disa pika që mund të ndihmojnë në përkuptimin e kësaj marrëdhënieje:
# Kritika ndaj idealizmit të subjektit: Deleuze kritikon idealizmin e subjektit të Kant-it dhe e thekson se subjekti transcendental, siç e kupton Kant-i, i jep prioritet perceptimit dhe mendimit të organizuar sipas kategorive të mendimit. Deleuze argumenton se ky qasje kufizon aftësinë e njohjes dhe arritjes së realitetit në mënyra të ndryshme.
# Fokusi tek imanenci: Në vend të transcendencës së subjektit, Deleuze thekson imanencën. Ai propozon një perspektivë që qendron në thelbin e imanencës së një realiteti të jashtëm subjektit, duke theksuar rëndësinë e lëvizjes dhe ndryshimit në përvojën e individëve.
# Filozofia e vitit 1968: Ideja e empirizmit transcendental te Deleuze zhvillohet gjatë periudhës së protestave studentore të vitit 1968. Ky kontekst politik dhe shoqëror ndikon në formulimin e qasjes së tij filozofike, e cila synon të kapërcejë kufijtë e të kuptuarit tradicional dhe të mundësojë një përvojë të re të lirisë dhe ndryshimit.

### Metafizika 
Projekti kryesor filozofik i Deleuze në veprat që ai shkroi përpara bashkëpunimeve të tij me Guattarin mund të përmblidhet si një përmbysje e marrëdhënies tradicionale metafizike midis identitetit dhe dallimit . Tradicionalisht, ndryshimi shihet si derivat nga identiteti: p.sh., të thuash se "X është i ndryshëm nga Y" supozon disa X dhe Y me të paktën identitete relativisht të qëndrueshme (si në format e Platonit). Përkundrazi, Deleuze pretendon se të gjitha identitetet janë efekte të ndryshimit. Identitetet nuk janë as logjikisht dhe as metafizikisht para dallimit, argumenton Deleuze, "duke pasur parasysh se ekzistojnë dallime të natyrës midis gjërave të së njëjtës gjini".  Kjo do të thotë, jo vetëm që dy gjëra nuk janë kurrë të njëjta, por kategoritë që përdorim për të identifikuar individët në radhë të parë rrjedhin nga dallimet. Identitetet e dukshme si "X" përbëhen nga seri të pafundme dallimesh, ku "X" = "dallimi midis x dhe x ^\prime ^\prime" = "dallimi midis...", e kështu me radhë. Dallimi, me fjalë të tjera, shkon deri në fund. Për t'u përballur me realitetin me ndershmëri, argumenton Deleuze, ne duhet t'i kuptojmë qeniet pikërisht ashtu siç janë dhe konceptet e identitetit (format, kategoritë, ngjashmëritë, unitetet e perceptimit, kallëzuesit, etj.) nuk arrijnë të arrijnë atë që ai e quan "ndryshim në vetvete". "Nëse filozofia ka një lidhje pozitive dhe të drejtpërdrejtë me gjërat, ajo është vetëm për aq sa filozofia pretendon të kuptojë vetë sendin, sipas asaj që është, në ndryshimin e saj nga gjithçka nuk është, me fjalë të tjera, në *ndryshimin e saj të brendshëm* ." 

Ashtu si Kanti, Deleuze i konsideron nocionet tradicionale të hapësirës dhe kohës si forma unifikuese të imponuara nga subjekti . Prandaj, ai arrin në përfundimin se ndryshimi i pastër është johapësinor; është një ide, ajo që Deleuze e quan " virtuale ". (Monedja i referohet përkufizimit të Prustit për atë që është konstante si në të kaluarën ashtu edhe në të tashmen: "reale pa qenë aktuale, ideale pa qenë abstrakte". )  Ndërsa idetë virtuale të Deleuze ngjajnë sipërfaqësisht me format e Platonit dhe idetë e Kantit për arsyen e pastër, ato nuk janë origjinale apo modele, as nuk e tejkalojnë përvojën e mundshme; përkundrazi ato janë kushtet e përvojës aktuale, dallimi i brendshëm në vetvete. "Koncepti që ata formojnë [kushtet] është identik me objektin e tij."  Prandaj, një ide apo koncept deleuzian i ndryshimit nuk është një abstragim i një gjëje me përvojë, është një sistem real i marrëdhënieve diferenciale që krijon hapësira, kohë dhe ndjesi aktuale. 

Filozofia e Deleuze-s është një empirizëm transcendental, një term që ai e përdor për të përshkruar qasjen e tij filozofike. Për të kuptuar se si ky empirizëm transcendental korrespondon me Kant-in, duhet të hedhim një vështrim në disa prej kryesoreve të kritikës së Deleuze ndaj Kant-it dhe mënyrave të tij të këuptimit.  Në idealizmin transcendental të Kantit, përvoja ka kuptim vetëm kur organizohet nga intuitat (domethënë hapësira dhe koha) dhe konceptet (të tilla si shkakësia). 

Për Deleuze-n, empirizmi transcendental përbën një lloj të kuptuarit që i tejkalon kufijtë tradicionalë të subjektit dhe transcendencës. Në vend të fokusit tek subjekti dhe kategoritë e mendimit, ai përqendrohet tek imanenca, forcat krijuese dhe lëvizja e përhershme e jetës dhe përvojës. Kjo qasje ka për qëllim të thellojë kuptimin tonë të realitetit dhe të hapësirave të reja të ndërveprimit me botën. Duke supozuar se përmbajtja e këtyre intuitave dhe koncepteve janë cilësi të botës pasi ajo ekziston pavarësisht nga aksesi ynë perceptues, sipas Kantit, lind besime joshëse, por të pakuptimta metafizike (për shembull, shtrirja e konceptit të shkakësisë përtej përvojës së mundshme rezulton në spekulime të paverifikueshme rreth një shkak i parë). Deleuze përmbys rregullimin kantian: përvoja i tejkalon konceptet tona duke paraqitur risi dhe kjo përvojë e papërpunuar e ndryshimit aktualizon një ide, të papenguar nga kategoritë tona të mëparshme, duke na detyruar të shpikim mënyra të reja të të menduarit

Një kontribut i madh i Derrida-s është kritika e tij ndaj konceptit të "logocentrizmit", i cili nënkupton besimin në ekzistencën e një kuptime të fiksuar, të qëndrueshme dhe të vetëkuptueshme në gjuhë. Derrida argumentoi se gjuha karakterizohet nga një jo-stabiliteti thelbësor dhe një lojë pa fund e dallimeve, duke sfiduar idenë e një kuptime të vetme dhe të fiksuar.

### Epistemologjia 
Metafizika e pazakontë e Deleuze përfshin një epistemologji po aq atipike, ose atë që ai e quan një transformim të "imazhit të mendimit". Sipas Deleuze, imazhi tradicional i mendimit, i gjetur te filozofët si Aristoteli, René Descartes dhe Edmund Husserl, e keqkupton të menduarit si një biznes kryesisht joproblematik. E vërteta mund të jetë e vështirë për t'u zbuluar - mund të kërkojë një jetë me teorizim të pastër, ose llogaritje rigoroze ose dyshime sistematike - por të menduarit është në gjendje, të paktën në parim, të kuptojë saktë faktet, format, idetë, etj. Mund të jetë praktikisht e pamundur të arrish një këndvështrim neutral, me syrin e Zotit, por ky është ideali për t'u përafërt: një ndjekje e painteresuar që rezulton në një të vërtetë të përcaktuar, të fiksuar; një shtrirje e rregullt e sensit të përbashkët. Deleuze e refuzon këtë pikëpamje si dokumentim mbi fluksin metafizik, në vend të kësaj pretendon se të menduarit e vërtetë është një përballje e dhunshme me realitetin, një këputje e pavullnetshme e kategorive të vendosura. E vërteta ndryshon atë që ne mendojmë; ajo ndryshon atë që ne mendojmë se është e mundur. Duke lënë mënjanë supozimin se të menduarit ka një aftësi të natyrshme për të njohur të vërtetën, thotë Deleuze, ne arrijmë një "mendim pa imazh", një mendim i përcaktuar gjithmonë nga problemet dhe jo nga zgjidhja e tyre. “E gjithë kjo, megjithatë, presupozon kode apo aksioma që nuk rezultojnë rastësisht, por që nuk kanë as një racionalitet të brendshëm. Është njësoj si teologjia: gjithçka rreth saj është mjaft racionale nëse pranon mëkatin, ngjizjen e papërlyer dhe mishërimin. Arsyeja është gjithmonë një zonë e skalitur nga irracionalja – e pa strehuar fare nga irracionalja, por e përshkuar prej saj dhe e përcaktuar vetëm nga një lloj i veçantë marrëdhëniesh midis faktorëve irracionalë. Nën të gjitha arsyet fshihet deliri dhe rrëmbimi.” 

*Logic of Sense*, botuar në vitin 1969, është një nga veprat më të veçanta të Deleuze në fushën e epistemologjisë. Michel Foucault, në esenë e tij "Theatrum Philosophicum" për librin, ia atribuoi këtë mënyrës sesi ai e fillon me metafizikën e tij, por i qaset asaj nëpërmjet gjuhës dhe së vërtetës; libri fokusohet te “kushti i thjeshtë që në vend që ta denoncojmë metafizikën si neglizhencë të qenies, ta detyrojmë të flasë për jashtëqenien”.  Në të, ai u referohet paradokseve epistemologjike: në serinë e parë, teksa analizon *Alice in Wonderland* të Lewis Carroll, ai vëren se "uni personal kërkon Zotin dhe botën në përgjithësi. Por kur përmbajtësitë dhe mbiemrat fillojnë të shpërbëhen, kur emrat e pushimit dhe të pushimit tërhiqen nga foljet e bërjes së pastër dhe rrëshqasin në gjuhën e ngjarjeve, i gjithë identiteti zhduket nga vetvetja, bota dhe Zoti.” 

Leximet e veçanta të Deleuze për historinë e filozofisë burojnë nga kjo perspektivë e pazakontë epistemologjike. Të lexosh një filozof nuk do të thotë më të synosh gjetjen e një interpretimi të vetëm e të saktë, por në vend të kësaj është të paraqesësh përpjekjen e një filozofi për t'u përballur me natyrën problematike të realitetit. “Filozofët prezantojnë koncepte të reja, i shpjegojnë, por nuk na tregojnë, jo plotësisht gjithsesi, problemet ndaj të cilave ato koncepte janë përgjigje. [. . . ] Historia e filozofisë, në vend që të përsërisë atë që thotë një filozof, duhet të thotë atë që duhet ta ketë marrë si të mirëqenë, atë që nuk e ka thënë, por megjithatë është e pranishme në atë që ka thënë." 

Po kështu, në vend që ta shohë filozofinë si një kërkim të përjetshëm të së vërtetës, arsyes ose universaleve, Deleuze e përkufizon filozofinë si krijimi i koncepteve . Për Deleuze, konceptet nuk janë kushte ose propozime identitare, por ndërtime metafizike që përcaktojnë një sërë mendimesh, si idetë e Platonit, *cogito* e Dekartit ose doktrina e aftësive të Kantit. Një koncept filozofik "pozon veten dhe objektin e tij në të njëjtën kohë kur krijohet".  Në këndvështrimin e Deleuze-it, filozofia i ngjan më shumë prodhimit praktik ose artistik sesa një shtesë e një përshkrimi përfundimtar shkencor të një bote para-ekzistuese (si në traditën e John Locke ose Willard Van Orman Quine ).

Në veprën e tij të mëvonshme (përafërsisht nga viti 1981 e tutje), Deleuze dallon qartë artin, filozofinë dhe shkencën si tre disiplina të dallueshme, secila që lidhet me realitetin në mënyra të ndryshme. Ndërsa filozofia krijon koncepte, artet krijojnë kombinime të reja cilësore të ndjeshmërisë dhe ndjenjës (ajo që Deleuze e quan " percepton " dhe " ndikon "), dhe shkencat krijojnë teori sasiore të bazuara në pika fikse referimi si shpejtësia e dritës ose zero absolute ( të cilat Deleuze i quan "funksionale"). Sipas Deleuze, asnjë nga këto disiplina nuk gëzon përparësi ndaj të tjerave:  ato janë mënyra të ndryshme të organizimit të fluksit metafizik, "vija melodike të ndara në ndërveprim të vazhdueshëm me njëra-tjetrën".  Për shembull, Deleuze nuk e trajton kinemanë si një art që përfaqëson një realitet të jashtëm, por si një praktikë ontologjike që krijon mënyra të ndryshme të organizimit të lëvizjes dhe kohës.  Filozofia, shkenca dhe arti janë njëlloj, dhe në thelb, krijuese dhe praktike. Prandaj, në vend që të bëhen pyetje tradicionale të identitetit si "a është e vërtetë?" ose "çfarë është ajo?" , Deleuze propozon që pyetjet duhet të jenë funksionale ose praktike: "çfarë bën?" ose "si funksionon?" 

### Vlerat (ose Etika Shoqerore) 
Deleuze ka disa vizionet etike në botën e tij:
# Etika e diferencës: Deleuze i vlerëson dallimet e individëve dhe e sheh këtë diversitet si një pasuri e madhe. Ai thekson që ne duhet të pranojmë dhe të vlerësojmë ndryshimet në vend që t'i zbehim ato ose t'i nënvleftësojmë. Në vend që të përpiqemi të rregullojmë ose harmonizojmë dallimet, Deleuze inkurajon përbashkësinë dhe krijimin e hapësirave të reja për ekzistencën e ndryshme.
# Etika e kriativitetit: Deleuze e shikon krijimtarinë si një aspekt thelbësor të ekzistencës njerëzore. Ai inkurajon individët të lëvizin përtej normave të rregullta dhe të eksperimentojnë me të panjohurat. Përmes kriativitetit, njerëzit janë në gjendje të zhvillojnë potencialet e tyre të fshehura dhe të krijojnë gjëra të reja dhe të freskëta në botë.
# Etika e lirisë: Një prej vlerave kryesore në filozofinë e Deleuze-s është liria. Ai vlerëson autonomi individuale dhe inkurajon njerëzit të shprehin veten e tyre në mënyrë të plotë dhe të jetojnë sipas dëshirave të tyre të vërteta. Deleuze beson se liria e vërtetë vjen nga shkatërrimi i strukturave të vjetra dhe krijimi i mundësive të reja për të jetuar në mënyra të ndryshme.
# Etika e rezistencës: Deleuze inkurajon rezistencën ndaj forcave të opresionit dhe strukturave të pushtetit. Ai thekson vlerën e rezistencës së individëve dhe grupeve për të përmbysur hierarkitë dhe të luftojnë për drejtësi dhe liri. Deleuze inkurajon pjesëmarrjen aktive në veprimtari politike dhe sociale për të arritur ndryshime pozitive në botë.

Këto vizionet etike të Deleuze-s inkurajojnë një qasje progresive, e cila vlerëson diversitetin, kriativitetin, lirinë dhe rezistencën si vlera themelore në shoqëri dhe jetën individuale.

Në etikë dhe politikë, Deleuze përsëri i bën jehonë Spinozës, megjithëse në një çelës të mprehtë niçean. Në një model klasik liberal të shoqërisë, morali fillon nga individët, të cilët mbajnë të drejta ose detyra abstrakte natyrore të përcaktuara nga ata vetë ose nga një Zot. Pas refuzimit të çdo metafizike të bazuar në identitet, Deleuze kritikon nocionin e një individi si një ndalim ose ndalim i diferencimit (siç sugjeron etimologjia e fjalës "individ"). I udhëhequr nga etika natyraliste e Spinozës dhe Niçes, Deleuze kërkon të kuptojë individët dhe moralin e tyre si produkte të organizimit të dëshirave dhe fuqive paraindividuale. 

Në dy vëllimet e *Kapitalizmit dhe Skizofrenisë*, *Anti-Edipus* (1972) dhe *Një mijë rrafshnalta* (1980), Deleuze dhe Guattari e përshkruajnë historinë si një ngjizje dhe regjimentim të "prodhimit të dëshirës" (një koncept që kombinon tiparet e shtysave frojdiane dhe punës marksiste) te individi modern (zakonisht neurotik dhe i shtypur), shteti-komb (një shoqëri e kontrollit të vazhdueshëm) dhe kapitalizmi (një anarki e zbutur në mallkim infantilizues). Deleuze, duke ndjekur Karl Marksin, mirëpret shkatërrimin e hierarkive shoqërore tradicionale nga kapitalizmi si çlirimtar, por kundërshton homogjenizimin e tij të të gjitha vlerave me qëllimet e tregut.

Pjesa e parë e *Kapitalizmit dhe Skizofrenisë* ndërmerr një histori universale dhe parashtron ekzistencën e një **socius** të veçantë (trupi shoqëror që merr meritat për prodhimin ) për çdo mënyrë prodhimi : toka për fisin, trupi i despotit për perandorinë, dhe kapitali për kapitalizmin." 

Në esenë e tij të vitit 1990 Post-scriptum sur les sociétés de contrôle, Deleuze vazhdon me nocionin e Foucault-s për shoqërinë e disiplinës dhe sugjeron se ka ndodhur një ndryshim në strukturën dhe kontrollin e shoqërisë. Në vend të shoqërive të disiplinës, të cilat karakterizoheshin nga rrethime fizike diskrete (si shkollat, fabrikat, burgjet, ndërtesat e zyrave, etj.), Deleuze identifikon një lloj të ri të kontrollit që ai i quan "shoqëri të kontrollit" ose "shoqëri post-disiplinore".  Deleuze thekson se në shoqëritë e kontrollit, individët janë të gatshëm për t'u kontrolluar dhe monitoruar në mënyra të ndryshme nëpërmjet teknologjisë dhe sistemeve të informacionit. Ai vëren se në vend të disiplinimit të trupit dhe ruajtjes së tij në hapësira të përcaktuara, kontrolli në shoqërinë e re është më shumë i lidhur me monitorimin dhe regjistrimin e të dhënave personale dhe të sjelljes në hapësira virtuale dhe të ndërlidhura.

Në këtë kuptim, Deleuze parashikon se shoqëria e kontrollit krijon individët që janë të ndërlidhur dhe të pavarur, të përfshirë në rrjetet e informacionit dhe të komunikacionit. Ai vëren se ky kontroll është më i thellë dhe më i gjerë, duke ndikuar në secilin aspekt të jetës individuale dhe sociale.

Për Deleuze, ky ndryshim në strukturën dhe kontrollin e shoqërisë shënon një sfidë për lirinë dhe autonominë individuale. Ai nxit një ndërgjegjësim kritik dhe reflektim mbi efektet e kontrollit të teknologjisë dhe sistemeve të informacionit në individët dhe shoqërinë. Deleuze bën thirrje për një ndërhyrje aktive dhe përballje me këtë shoqëri të re të kontrollit, duke sfiduar formën e re të dominimit dhe kërkuar mënyra të reja të organizimit dhe rezistencës. Aty ku shoqëritë e disiplinës karakterizoheshin nga rrethime fizike diskrete (si shkollat, fabrikat, burgjet, ndërtesat e zyrave, etj.), institucionet dhe teknologjitë e prezantuara që nga Lufta e Dytë Botërore kanë shpërbërë kufijtë midis këtyre rrethimeve. Si rezultat, shtrëngimi shoqëror dhe disiplina kanë hyrë në jetën e individëve të konsideruar si "masa, mostra, të dhëna, tregje ose "banka". Mekanizmat e **shoqërive moderne të kontrollit** përshkruhen si individë që ndjekin dhe gjurmojnë vazhdimisht gjatë gjithë ekzistencës së tyre nëpërmjet regjistrimeve të transaksioneve, gjurmimit të vendndodhjes celulare dhe informacioneve të tjera të identifikueshme personalisht . 

Por si i sheshon Deleuze diagnozat e tij pesimiste me natyralizmin e tij etik? Deleuze pohon se standardet e vlerës janë të brendshme ose imanente: të jetosh mirë do të thotë të shprehësh plotësisht fuqinë e dikujt, të shkosh në kufijtë e potencialit të dikujt, në vend që të gjykosh atë që ekziston me standarde jo-empirike dhe transcendentë.

Shoqëria moderne ende shtyp dallimet dhe i largon njerëzit nga ajo që mund të bëjnë. Për të pohuar realitetin, i cili është një fluks ndryshimi dhe ndryshimi, ne duhet të përmbysim identitetet e vendosura dhe kështu të bëhemi gjithçka që mund të bëhemi – megjithëse nuk mund ta dimë se çfarë është paraprakisht. Kulmi i praktikës Deleuzeane, pra, është krijimtaria. "Këtu, ndoshta, qëndron sekreti: të sjellësh në ekzistencë dhe jo të gjykosh. Nëse është kaq e neveritshme të gjykosh, kjo nuk është se gjithçka është me vlerë të barabartë, por përkundrazi, sepse ajo që ka vlerë mund të bëhet ose të dallohet vetëm duke sfiduar gjykimin. Çfarë gjykimi ekspert, në art, mund të ndikojë ndonjëherë mbi veprën që do të vijë?" 

### Interpretimet e Deleuze 
Studimet e Deleuze-s mbi filozofët dhe artistët individualë janë qëllimisht heterodokse. Në Nietzsche dhe Filozofi, për shembull, Deleuze pretendon se "Mbi Gjenealogjinë e Moralit" e Nietzsche-s (1887) është një përpjekje për të rishkruar "Kritikën e Arsyes Pure" të Kantit (1781), edhe pse Nice nuk përmend kurrë Kritikën e Parë në "Gjenealogji", dhe temat morale të "Gjenealogjisë" janë shumë larg fokusit epistemologjik të librit të Kants. Po ashtu, Deleuze pretendon se univociteti është parimi organizues i filozofisë së Spinozës, edhe pse termi nuk gjendet asnjëherë në veprat e Spinozës. Njëherazi, Deleuze njëherazi e përshkroi metodën e tij të interpretimit të filozofëve si "homoseksualitet (enculage)", si të shkojë prapa autorit dhe të prodhojë një pasardhës të njohur si ai, por gjithashtu monstruoz dhe ndryshe. Monografitë e ndryshme, prandaj, nuk janë përpjekje për të paraqitur atë që Nietzsche apo Spinoza menduan në mënyrë të prerë, por rishfaqje të ideve të tyre në mënyra të ndryshme dhe të papritura. Leximet e veçanta të Deleuze-s synojnë të shprehin krijimtarinë që ai beson se është kulmi i praktikës filozofike.

Një paralelizëm në pikëllim që Deleuze-i e vëren është "Studimi pas Velázquez" i Francis Bacon-it - është plotësisht jashtë vendit të thuhet se Bacon-i "e kupton gabimisht" Velázquez-in. Konsiderata të ngjashme aplikohen, sipas Deleuze-it, në përdorimin e tij të termave matematikorë dhe shkencorë, ndonëse kritikëve si Alan Sokal: "Nuk po them që Resnais dhe Prigogine, ose Godard dhe Thom, po bëjnë të njëjtin gjë. Po tregoj, më tepër, se ka ngjashmëri të shkëlqyera mes krijuesve shkencorë të funksioneve dhe krijuesve kinematografikë të imazheve. Dhe e njëjta gjë ndodh me konceptet filozofike, pasi ka koncepte të ndryshme të këtyre hapësirave." Së bashku me disa mendimtarë të frymëzuar nga marksizmi francez dhe italian si Louis Althusser, Étienne Balibar dhe Antonio Negri, ai ishte një nga figurat kryesore në një lulëzim të madh të studimeve mbi Spinozën në filozofinë kontinentale në fund të shekullit të XX dhe fillim të shekullit të XXI (ose rritja e post-strukturalizmit francez-inspirohet neo-spinozizmit). Ky ishte rilindja e dytë e rëndësishme e Spinozizmit në histori, pas neo-spinozizmit shumë të rëndësishëm në filozofinë dhe letërsinë gjermane rreth fundit të shekullit të 18 dhe fillim të shekullit XX. Si një Spinozist i zjarrtë në shumë aspekte, preokupimi dhe nderimi i Deleuze-s për Spinozën janë të njohura në filozofinë bashkëkohore.

### Ngjashmëritë filozofike me Heidegger-in 
Më vete nga viti 1930, filozofi gjerman Martin Heidegger shkroi në një seri manuskriptesh dhe librash mbi konceptet e Dallimit, Identitetit, Reprezentimit dhe Ngjarjes; ndër to veçohet Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) (Shkruar 1936-38; botuar pas vdekjes në vitin 1989); asnjë nga tekstet relevante nuk u përkthyen në frëngjisht deri në vdekjen e Deleuze-s në vitin 1995, duke përjashtuar çdo mundësi të fortë të aproprimit. Megjithatë, puna e hershme e Heidegger-it mund të gjurmohet përmes matematikanit Albert Lautman, i cili përdori në mënyrë të konsiderueshme "Sein und Zeit" dhe "Vom Wesen des Grundes" të Heidegger-it (1928), të cilat James Bahoh i përshkruan si të pasur në ndikim për matematikanin dhe filozofin e shekullit të XX, të cilin Deleuze e apropriti dhe e modifikoi për përdorimin e vet." Ngjashmëritë midis mendimit të vonë të Heidegger-it, pas kthesës së tij, nga viti 1930 deri në vitin 1976, dhe veprave të hershme të Deleuze-s në vitet '60 dhe '70 përgjithësisht përshkruhen nga studiuesi i Deleuze-s, Daniel W. Smith, në mënyrën e mëposhtme:" *Diferenca dhe Përsëritja* mund të lexohen si një përgjigje ndaj *Qenies dhe Kohës* (për Deleuze, Qenia është ndryshim dhe koha është përsëritje)." Bahoh vazhdon duke thënë se: "...pastaj Beiträge mund të lexohet si një kopështuar i pavetëdijshëm dhe anakronistik i Dallimit dhe Përsëritjes." Filozofia e Deleuze-s dhe Heidegger-it konsiderohet se përputhet në temat e Dallimit dhe Ngjarjes. Në Heidegger, një ekzistencë ngjarjeore përbëhet pjesërisht nga dallimi si "...dimension themelor i konceptit të ngjarjes"; për Deleuze, ekzistenca është dallim, dhe dallimi "dallonte nëpërmjet ngjarjeve". Megjithatë, në kundërshtim me këtë, Jussi Backman argumenton se, për Heidegger-in, ekzistenca është e bashkuar vetëm në masë të përmbajë dhe të jetë dallim, ose më saktë si lëvizje dallimi, e cila nuk është shumë e ndryshme nga pretendimet e mëvonshme të Deleuze-s:"...uniteti dhe univociteti i qenies (në kuptimin e të qenurit), 'njëllojshmëria' e saj, paradoksalisht konsiston ekskluzivisht në ndryshim." Ky njohje reciproke e ontologjisë diferenciale dhe ngjarjeore çon të dy mendimtarët në një kritikë të zgjeruar të reprezentimit që është karakteristike për mendimin platoni, aristotelin dhe kartezian; siç thotë Joe Hughes: "Dallimi dhe Përsëritja është një roman detektiv. Ajo tregon historinë e asaj që disa lexues të Deleuze-s mund ta kenë si një krim të tmerrshëm [...]: lindja e reprezentimit." Heidegger formoi kritikat e tij më të guximshme në konceptin e katërfishit [Gjermanisht: das Geviert], një bazë jo-metafizike për gjëndjen (në kundërshtim me "objektin") si "e pandarë, e ndërmjetësuar, me kuptim dhe e ndarë" të bashkuar në një "ngjarje të përvetësimit" [Ereignis]. Kjo ontologi ngjarjeore vazhdon në Identität und Differenz, ku koncepti themelor i shprehur në Dallimin dhe Përsëritjen, i tërheqjes së primarisë së identitetit, mund të shihet në gjithë tekstin. Edhe në tekstet më të hershme heideggeriane siç është Sein und Zeit, megjithatë, kritika e reprezentimit është "...shfaqur në terma të ekzistencës së së vërtetës, ose proceseve të zbërthimit dhe mbulimit (të bazuar në ekzistencën e Dasein) ku qeniet hyjnë në dhe tërhiqen nga prezantimi fenomenal." Paralelisht, kritika e zgjeruar e Deleuze-s ndaj reprezentimit (në kuptimin e detajuar të një "genealogjie" të besimeve të vjetëruara gjithashtu) jepet "...në terma të ekzistencës ose bërjes si dallim dhe përsëritje, së bashku me proceset gjenetike të individuimit ku qeniet arrijnë të ekzistojnë dhe të zhduken nga ekzistenca."

Koha dhe hapësira, për të dy mendimtarët, janë gjithashtu të strukturuar në mënyra pothuajse identike. Koha-hapësira në Beiträge dhe tre sinteza në Dallim dhe Përsëritje kapin kohën si të bazuar në dallim, ndërsa dallimi midis kohë-hapësirës së botës [Welt] dhe kohë-hapësirës si prodhim ngjarjor i një kohë-hapësire të tillë përcillet nga kategorizimi i Deleuze-s midis kohës së aktualit dhe kohës së virtuales në sintezën e parë dhe në sintezën e dytë/tretë, përkatësisht. Një paralelizëm tjetër mund të gjendet në përdorimin e tyre të "paradoksëve gjenerativë", ose më saktë problemeve të cilave elementi problematik themelor është gjithmonë jashtë mbërthimit kategorik të shkencave formale, natyrore dhe humane. Për Heidegger-in, kjo është Toka në katërfish, diçka që ka si një nga karakteristikat e saj sjelljen e "rezistencës ndaj formulimit", atë që ai e karakterizon si "një grindje"; për Deleuze-n, një shembull i ngjashëm mund të vërehet në paradoksin e regresionit, ose të shumëfishimit të pafund në Logjikën e Kuptimit.

## Pritja 
Në vitet 1960, portretizimi i Deleuze-s për Nietzsche-n si një metafizikant i dallimit në vend të një mistiku reaksionar ka kontribuar në mënyrë të madhe në besueshmërinë dhe popullaritetin e "Nietzscheanizmit të majtë" si një qëndrim intelektual. Librat e tij "Dallimi dhe Përsëritja" (1968) dhe "Logjika e Kuptimit" (1969) bënë që Michel Foucault të deklaronte se "një ditë, ndoshta, kjo shekull do të quhet deleuzian." (Deleuze, nga ana e tij, tha se komenti i Foucault ishte "një shaka e bërë për të qeshur ata që na pëlqejnë, dhe për të bërë të tjerët të mërziten.") 

Në vitet 1970, "Anti-Oedipus", i shkruar në një stil që ndryshonte nga vulgar dhe esoterik, duke ofruar një analizë të gjërë të familjes, gjuhës, kapitalizmit dhe historisë përmes përbërjeve eklektike nga Freud, Marx, Nietzsche dhe dhjetëra shkrimtarë të tjerë, u prit si një përmbajtje teorike e frymës anarkiste të Majit 1968. Në vitet 1994 dhe 1995, "L'Abécédaire de Gilles Deleuze", një seri intervjuesh tetë-orëshe mes Deleuze-s dhe Claire Parnet, u transmetua në kanalin Arte të Francës. Në vitet 1980 dhe 1990, pothuajse të gjitha librat e Deleuze-s u përkthyen në anglisht. Punët e Deleuze-s janë shpesh cituar në akademinë anglishtfolëse (në vitin 2007, p.sh., ai ishte autori i 11-të më i cituar në publikimet anglishtfolëse në fushën humanistike, midis Freud-it dhe Kant-it). 

Si bashkëkohësit e tij, Foucault, Jacques Derrida dhe Jean-François Lyotard, ndikimi i Deleuze-s është ndjerë më së fortë në departamentet humanistike të Amerikës së Veriut, veçanërisht në teorinë letrare, ku "Anti-Oedipus" dhe "Një mijë platorë" konsiderohen shpesh si deklarata të rëndësishme të poststrukturalizmit dhe postmodernizmit, edhe pse as Deleuze as Guattari nuk e përshkruanin punën e tyre në këto terma. Po ashtu, në akademinë anglishtfolëse, puna e Deleuze-s zakonisht klasifikohet si filozofi kontinentale. 

Sipas Pascal Engel-it, qasja metafilozofike e Deleuze-s e bën të pamundur të mos jesh dakord me një sistem filozofik në një mënyrë të arsyeshme dhe kështu shkatërron kuptimin, të vërtetën dhe vetë filozofinë. Engel-i përmbledh metafilozofinë e Deleuze-s në këtë mënyrë: "Kur përballeni me një koncept filozofik të bukur, thjesht duhet të uleni dhe ta admirosh. Nuk duhet ta këputni atë." Vincent Descombes-i argumenton se llogaritja e Deleuze-s për dallim që nuk vjen nga identiteti (në Nietzsche dhe Filozofi) është jo-kohëndarë. Slavoj Žižek thotë se Deleuze i "Anti-Oedipus" ("të dyshimtërisht libri më i keq i Deleuze-s"), Deleuze "politik" nën ndikimin e "keq" të Guattari-s, përfundon, pavarësisht përplasjes së tij, si "ideologu i kapitalizmit të vonshëm".

### Pretendimet për idealizëm dhe neglizhencë të kushteve materiale 
Peter Hallward argumenton se ngulmimi i Deleuze-s se ekzistenca është domosdoshmërisht krijuese dhe gjithmonë e ndryshme sjell me vete faktin që filozofia e tij nuk mund të ofrojë ndonjë njohuri mbi, dhe është supremisht indiferente ndaj, kushteve materiale dhe aktuale të ekzistencës. Kështu, Hallward pretendon se mendimi i Deleuze-s është literalisht tjetërbërës, duke synuar vetëm kontemplimin e pasiv të shpërbërjes së të gjithë identitetit në krijimin teofanik vetë-krijues të natyrës. Descombes-i argumenton se analiza e tij e historisë në "Anti-Oedipus" është "idealizëm plotë", duke kritikuar realitetin për të mos arritur një ideale të papërvijueshme të bërjes shizofrenike. Žižek pretendon se ontologjia e Deleuze-s oscilohet midis materializmit dhe idealizmit.

### Lidhja me monizmin 
Alain Badiou pohon se metafizika e Deleuze vetëm në dukje përqafon pluralitetin dhe diversitetin, duke mbetur në fund moniste . Badiou më tej argumenton se, në çështjet praktike, monizmi i Deleuze përfshin një fatalizëm asketik, aristokratik të ngjashëm me stoicizmin e lashtë. 

Filozofi amerikan Todd May argumenton se pretendimi i Deleuze se ndryshimi është ontologjikisht parësor, përfundimisht bie në kundërshtim me përqafimin e tij të imanencës, dmth, monizmit të tij. Megjithatë, May beson se Deleuze mund të heqë dorë nga teza e përparësisë së dallimit dhe të pranojë një holizëm Wittgensteinian pa ndryshuar ndjeshëm filozofinë e tij praktike. 

Filozofë të tjerë evropianë kanë kritikuar teorinë e subjektivitetit të Deleuze. Për shembull, Manfred Frank pretendon se teoria e individualizimit e Deleuze si një proces i diferencimit pa fund nuk arrin të shpjegojë unitetin e ndërgjegjes. 

Žižek gjithashtu e thërret Deleuzin në detyrë për gjoja reduktimin e subjektit në një substancë "vetëm një tjetër" dhe si rrjedhim dështimin për të kuptuar hiçin që, sipas Lacan-it dhe Zhizhek-ut, përcakton subjektivitetin . Ajo që mbetet e vlefshme në veprën e Deleuze, gjen Žižek, janë pikërisht angazhimet e Deleuze me virtualitetin si produkt i negativitetit. 

## Ndikimi 
Jacques Derrida ishte një filozof i shquar dhe një figurë kyçe në zhvillimin e dekonstruksionit, një qasje filozofike që eksploron dhe destabilizon konceptet dhe kundërshtitjet binare që ndodhen në bazë të gjuhës dhe mendimit. Punët e Derrida kanë pasur një ndikim të rëndësishëm në fusha të ndryshme, duke përfshirë filozofinë, teorinë letrare, studimet kulturore dhe shkencat sociale.

Idetë e Derrida-s kanë pasur një ndikim të thellë në teorinë dhe kritikën letrare. Qasja e tij ndaj dekonstruksionit ka ofruar studiuesve mënyra të reja për të interpretuar tekstet, duke zbuluar kompleksitetin dhe shtresat e shumta të kuptimeve brenda tyre. Dekonstruksioni ka zgjeruar mundësitë e analizës letrare duke theksuar hapësirën dhe ambiguitetin e teksteve, si dhe ndikimin e konteksteve kulturore dhe historike në interpretimin e tyre.

Përveç kësaj, idetë e Derrida-s kanë pasur një ndikim të rëndësishëm në fushat e studimeve kulturore dhe shkencave sociale. Analiza e tij e gjuhës, pushtetit dhe kundërshtive binare ka ndikuar në qasjet kritike për tema si identiteti, raca, gjinia dhe kolonializmi. Struktura dekonstruktive e Derrida-s ka sfiduar narrativat dhe ideologjitë dominuese, duke i mundësuar studiuesit të pyesin dhe kritikojnë parimet dhe strukturat themelore të sistemeve sociale dhe kulturore.

Ndikimi i Derrida-s tejkalon akademinë, pasi idetë e tij kanë ndikuar gjithashtu mbi mendimin bashkëkohor dhe praktikat kulturore. Konceptet e tij, si "différance" (një fjalë e re që kombinon dallimin dhe shtyrjen), kanë hyrë në bisedën intelektuale të gjerë dhe janë debatuar dhe diskutuar gjërësisht.

Në përgjithësi, puna e Derrida-s ka lënë një ndikim të qëndrueshëm në filozofi, teorinë letrare, studimet kulturore dhe fusha të ndryshme të tjera. Qasja e tij dekonstruktivë vazhdon të frymëzojë mendimin kritik, duke sfiduar strukturat e vendosura dhe duke hapur rrugë për interpretim dhe kuptim të ri.

## Bibliografi 
; Me një autor

;
; Në bashkëpunim me Félix Guattari

* *Kapitalizmi dhe skizofreni 1.* ''L'Anti-Œdipe* (1972). Trans. *Anti-Edipi* (1977).
* *On the Line*, New York: Semiotext(e), përkthyer nga John Johnson (1983).
* *Kafka: Pour une Littérature Mineure* (1975). Trans. *Kafka: Drejt një letërsie të vogël* (1986).
* *Rhizome* (1976). Trans., në formë të rishikuar, në *A Thousand Plateaus* (1987).
* *Nomadology: The War Machine* (1986). Trans. në *Një mijë Plateaus* (1987).
* *Kapitalizmi dhe skizofreni 2.* *Mille Plateaux* (1980). Trans. *Një mijë rrafshnalta* (1987).
* *Qu'est-ce que la filozofia?* (1991). Trans. *Çfarë është Filozofia?* (1994).
* *Pjesa I: Deleuze dhe Guattari mbi Anti-Edipin* e *Kaosofisë: Tekste dhe intervista 1972–77* (2009) Redaktuar nga Sylvere Lotringer. (fq.35–118).

;
; Në bashkëpunim me Michel Foucault

* "Intelektualët dhe fuqia: Një diskutim midis Gilles Deleuze dhe Michel Foucault". *Telos* 16 (Verë 1973). Nju Jork: Telos Press (ribotuar në *L'île déserte et autres textes* / *Ishujt e shkretë dhe tekste të tjera* ; shih më lart)

## Dokumentarët 
* *L'Abécédaire de Gilles Deleuze'', me Claire Parnet, prodhuar nga Pierre-André Boutang. Editions Montparnasse.

## Shiko gjithashtu 
* Deleuze dhe Guattari
* Post-strukturalizmi
* Studimet Deleuze
* Kantianizmi
* Problemi i kontingjentet te ardhme
* Speculative realism
* Nominalizmi transcendente

## Referime