Kryethi

**Kryethi** (ndryshe, *Krytha*, *Krythi* dhe më vonë *Kruta* ; në latinisht:*Crutta* ) ishte një fis shqiptar ( *bashkësi* ) i mesjetës në zonat bregdetare të Shqipërisë veriore dhe jugut të Malit të Zi.

## Etimologjia 
Emri është një përbërje e shqipes *krye-* (kokë) dhe *-thi* (derr).  Metaforikisht, do të thotë kokë e fortë ose vendimtare. Toponimi *Sfinodol* që shfaqet afër Svinjares moderne në Komunën e Mitrovicës, Kosovë në vitin 1455 mund të jetë një përkthim sllav i këtij emri nëpërmjet formës së ndërmjetme *Svinoglav* (fjalë për fjalë kokë derri).  Në arkivat veneciane është shkruar si *Cruetti* dhe *Crutta*

## Historia 
Kryethi ishte një komunitet i bazuar në lidhjet farefisnore të së njëjtës prejardhje atërore. Ata kishin lidhje farefisnore ( *lidhje fisnore* ), por në aspektin e organizimit territorial, ishin *bashkësi* në kuptimin që në atë kohë nuk kishin të drejta ekskluzive komunale mbi një territor të caktuar si një *fis* .

Gjenden në kadastrën e Shkodrës në vitet 1416-1417 në të gjithë zonat bregdetare të Shqipërisë Veneta . Dy fshatra me atë emër figurojnë në kadastër. Fshati *Crueti* (Kryethi) me dhjetë shtëpi banohej tërësisht nga banorë të këtij komuniteti farefisnor. Vendndodhja e saj nuk dihet. Injac Zamputi që ka përkthyer në shqip kadastrën e ka vendosur mes Sheldit dhe Gajtanit . Ky fshat rishfaqet në të njëjtën zonë në defterin osman të vitit 1485. Asokohe ishte ende një komunitet i organizuar me bazë marrëdhëniet farefisnore. 

Fshati *Cruetim* (shqiptar ndryshe si Kryethim ose Krythim) i quajtur edhe *Frankeshi* shfaqet në kadastrën pranë bregut. Dy *bashkësitë* që banonin në fshat ishin ata të Kryethisë: Pal Krytha i madhi, Pal Krytha i vogli, Tomë Krytha dhe nga Frankesit: Pal dhe Tanush Frankeshi. Së bashku me fshatin *Renes*, atyre iu dhanë e drejta falas për të peshkuar në vijën bregdetare. 

Mbi 25 familje të lidhura me Kryethinë figurojnë në kadastër. Shumica nuk jetonin në fshatrat me të njëjtin emër, por ishin të përhapur në të gjithë rajonin. Ata ishin katolikë. Igumeni Pjetër Kryethi ( *Petrus Cruettio* ) shfaqet si kreu i manastirit të Shën Sergjit në brigjet e lumit Buna, afër kufirit modern Shqipëri-Mali i Zi në vitin 1410 dhe më pas në kadastrën e vitit 1416.  Emri i tyre ruhet edhe në mikrotoponimi si *Kodra e Kryethiut* (kodra e Kryethiut) në Iballë dhe *Gropa e Kryethiut* në Rrapshë . 

Në kohët e mëvonshme dëshmohen tre fshatra që u formuan nga ky fis. Fshati Krytha afër Dajçit shfaqet në vitin 1640 me 20 shtëpi. Ishte një fshat katolik që kishte si mbrojtës Shën Dhimitrin.  Dy fshatrat e tjerë janë më afër zonës historike në të cilën kanë jetuar Kryethi në mesjetë. *Krytha e Katërkollës* (Krute në Mal të Zi) dhe *Krytha e Ulqinit* (Krutë) shfaqen të dyja në Komunën e Ulqinit pranë kufirit Shqipëri-Mali i Zi.

Diplomati venecian, Mariano Bolizza, i cili udhëtoi në atë zonë në vitin 1614, regjistroi se Krytha e Katërkollës kishte 30 shtëpi dhe 75 armatarë të komanduar nga Gjur Çeka. Seoca, një fshat në veri të Krythës, drejtohej gjithashtu nga një *Gioan Cruta* (Gjon Krytha). Në jug më afër Krythës së Ulqinit, Gjerana sot një lagje e qytetit të Ulqinit, atëherë një fshat i vogël drejtohej nga *Marco Crutta* me 180 burra të armatosur. 

### Familja Krutta 
Rënia e Shkodrës më 1479 dhe rënia e Dulcignos më 1571 nga osmanët bënë që shumë anëtarë të këtij fisi të emigronin në territorin e Zarës, të mbajtur nga Venediku. Vuco Krutta shfaqet si guvernator ushtarak i Zarës në fund të shekullit të 16-të. Në 1608-1611, *Jacobo Crutta Albanese* ishte një komandant ushtarak në kufirin veneciano-osman. Kjo degë duket se i ka mbajtur ende marrëdhëniet me Shqipërinë e Veriut me këtë emër. Djali i Jacobo Cruttas, Simon ishte një kapiten në ushtrinë veneciane. Në testamentin e tij përmenden lidhjet stërgjyshore të familjes me fshatin Kakarriq (afër Lezhës ) në Shqipëri. Në territoret veneciane, ata fillimisht u shfaqën si komandantë ushtarakë dhe më vonë me ngritjen e statusit të tyre shoqëror ata morën gjithnjë e më shumë poste diplomatike dhe u vendosën në territore të tjera veneciane si Qipro . Në Shqipëri, Franciscus Crutta u bë peshkop katolik i Shkodrës në vitin 1640. 

Ndërsa Qipro dhe Dulcigno kaluan nën kontrollin osman pas vitit 1571, ata filluan të shfaqen si diplomatë në ambasadat e shteteve evropiane në Kostandinopojë. Në vitin 1693, një degë e tyre u vendos në Pera . Diplomatët e kësaj familjeje ishin dragomanë në ambasadat franceze, polake, ruse, angleze dhe veneciane.  Antonio Crutta i përkiste kësaj dege. 

## Shih edhe 
* Fiset shqiptare
* Arbëria Venedikase

## Referime