Arsimi në Bullgari

**Arsimi në Bullgari** udhëhiqet dhe mbikëqyret nga Ministria Bullgare e Arsimit dhe Shkencës . Arsimi i detyrueshëm përfshin arsimin parafillor trevjeçar, arsimin fillor dhe arsimin e mesëm.   Shkollat fillojnë në moshën shtatë vjeçare dhe mbarojnë në moshën 18 vjeçare. Arsimi i detyrueshëm në shkollat shtetërore është pa pagesë. Shkollat, kolegjet dhe universitetet shtetërore dhe private të arsimit të lartë paguajnë tarifa, megjithëse u ofrojnë studentëve bursa.

Në vitin 1998 regjistrimi në klasat fillore ishte 93 për qind e nxënësve të kualifikuar, dhe regjistrimi në klasat e mesme ishte 81 për qind e nxënësve të kualifikuar. Me raportin gjinor të nxënësve femra ndaj meshkujve në shkollat fillore ishte 0.97, dhe raporti në shkollat e mesme ishte 0.98. Për shkak të nivelit të ulët të natalitetit të Bullgarisë së mëparshme gjatë periudhës postkomuniste, numri i përgjithshëm i regjistrimeve në shkollat fillore dhe të mesme ishte në një nivel paksa të ulur në fillim të periudhës postkomuniste, gjë që po shkaktonte disa reduktime në stafin mësimor dhe objektet. Por në të njëjtën kohë, u shfaqën shkolla dhe kolegje private dhe numri i tyre u rrit shpejt me 10 herë gjatë viteve 1990. Sistemi i arsimit të lartë i Bullgarisë u riorganizua në mesin e viteve 1990. Ndërmjet viteve 1995 dhe 2002, numri i të diplomuarve në universitet u rrit nga 33,000 në 50,000. Në vitin 2002 në arsimin e lartë ishin në funksion 42 universitete dhe kolegje dhe u regjistruan 215.700 studentë. Në vitin 2003 rreth 4.9 për qind e buxhetit kombëtar të Bullgarisë iu kushtua arsimit.

Iniciativa për Matjen e të Drejtave të Njeriut (HRMI)  konstaton se Bullgaria po përmbush vetëm 75.7% të asaj që duhet të përmbushë për të drejtën për arsimim bazuar në nivelin e të ardhurave të vendit.  HRMI zbërthen të drejtën për arsim duke parë të drejtat për arsimin fillor dhe atë të mesëm. Duke marrë parasysh nivelin e të ardhurave të Bullgarisë, vendi po arrin 62,1% të asaj që duhet të jetë e mundur në bazë të burimeve (të ardhurave) për arsimin fillor dhe 89,3% për arsimin e mesëm. 

Gjatë periudhës komuniste, Bashkimi Sovjetik pati një ndikim të madh në sistemin arsimor bullgar. U fut një formë e re e edukimit. Theksi mbi artet liberale u zëvendësua nga rritja e trajnimit teknik. Në vitin 1979 Zhivkov krijoi Shkollën e Mesme të Unifikuar Politeknike, e cila ishte një program dymbëdhjetëklasësh i fokusuar kryesisht në lëndët teknike. Pas përfundimit të epokës së Zhivkovit, sistemi arsimor bullgar u rindërtua plotësisht. Qeveria u përpoq të depolitizonte sistemin dhe të merrte në konsideratë opinionet e të tjerëve. Ndikimi i Rusisë Sovjetike përmes propagandës arsimore brenda sistemit arsimor të mëparshëm të Bullgarisë trajtohet në "Propaganda Sovjetike dhe Klasa" nga shkrimtari britaniko-bullgar, Jonathan RP Taylor. 

## Struktura e sistemit arsimor 
Sistemi përbëhet nga katër nivele:

### Arsimi parashkollor 
Arsimi parashkollor (arsimi parashkollor ) pranon fëmijë nga 3 deri në 6/7 vjeç, të cilët ndjekin kopshtin me dëshirë, me kushtin që para fillimit të shkollës, fëmijët duhet të ndjekin arsimin parashkollor trevjeçar. 

### Arsimi fillor 
Arsimi fillor (klasat 1 - 7) përfshin shkollën fillore (klasat 1 - 4) dhe shkollën e mesme të ulët / shkollën e mesme (klasat 5 - 7). Fëmijët zakonisht e fillojnë arsimin fillor në moshën 7 vjeç, por mund të fillojnë nga mosha 6 vjeç me kërkesë të prindërve të tyre. Certifikata për Arsimin Fillor dhe Certifikata për Arsimin Fillor fitohen me përfundimin me sukses të klasës 4 dhe 7 respektivisht. Shkollat e mesme përdorin notat nga Certifikata e Arsimit Fillor si kriter kryesor pranimi.

### Arsimi i mesëm 
Arsimi i mesëm përfshin shkollat e mesme selektive/gjithpërfshirëse dhe shkollat profesionale. Pranimi në shkollat gjithëpërfshirëse bazohet në notat nga provimet pranuese, zakonisht në letërsi dhe/ose matematikë, si dhe notat në shkollën e mesme të ulët. Nxënësit mund të regjistrohen në shkollën e mesme pas përfundimit me sukses të klasave 7 ose 8 (për nxënësit që kanë mbaruar shkollën para vitit 2017). Zakonisht, ata që duan të studiojnë në thellësi gjuhë, matematikë apo informatikë aplikojnë në shkollën e mesme pas klasës së 7-të. Nxënësit që mbarojnë shkollën e mesme duhet të përfundojnë me sukses klasën e 12-të dhe t'i nënshtrohen provimeve të maturës në gjuhën dhe letërsinë bullgare, si dhe një (ose dy) lëndë të zgjedhura. Ata marrin një *Diploma për arsimin e mesëm / Diploma za sredno obrazovanie* (Diplomë e Arsimit të Mesëm) me notat e tyre të notave nga modulet e detyrueshme dhe të specializuara në klasën e 11-të dhe të 12-të dhe notat nga provimet e maturës.

### Arsimi i lartë 
Llojet e institucioneve të arsimit të lartë janë universitetet, kolegjet dhe shkollat e larta të specializuara. Universitetet, si në shumicën e vendeve të botës, kanë tre faza: diplomë Bachelor (universitare), Master (diplomë) dhe Doktoraturë. Faza universitare zgjat të paktën katër vjet dhe faza e diplomimit zgjat pesë vjet pas përfundimit të arsimit të mesëm ose një vit pas marrjes së diplomës bachelor. Faza e tretë e arsimit të lartë rezulton me marrjen e doktoratës. Diplomë . Shkollat e larta të specializuara ofrojnë diploma në një ose më shumë fusha të shkencës, arteve, sporteve dhe mbrojtjes. Zakonisht, emrat e këtyre institucioneve tregojnë fushën e specializimit. Kolegjet janë ish-institute gjysmë të larta. Disa prej tyre janë pjesë e universiteteve dhe përdorin pajisjet dhe ambientet e tyre.

## Struktura dhe kurrikula e vitit shkollor 
Kurrikula e sistemit arsimor bullgar fokusohet në tetë lëndë kryesore: gjuhë dhe letërsi bullgare, gjuhë të huaja, matematikë, teknologji informative, shkenca shoqërore dhe qytetare, shkenca natyrore dhe ekologji, muzikë dhe art, edukim fizik dhe sport . Viti shkollor fillon më 15 shtator dhe përfundon në maj ose qershor, në varësi të nivelit të klasës së nxënësve. Viti shkollor ndahet në dy periudha me festat e Krishtlindjeve, të Pashkëve dhe të Verës. Nxënësit zakonisht kalojnë gjysmë dite në shkollë; me shumë shkolla që funksionojnë me "ndërrime": ose në mëngjes ose pasdite, megjithëse nxënësit më të vegjël zakonisht studiojnë në mëngjes. Në disa shkolla fillore ekziston mundësia e kujdesit të zgjatur, ku nxënësit kalojnë gjysmën tjetër të ditës në shkollë duke përgatitur detyrat e shtëpisë nën mbikëqyrjen e një mësuesi, me kërkesë të prindërve.

## Vlerësimi 
Sistemi i notimit bazohet në numra, ku 6 është më e larta dhe 2 është nota më e ulët që mund të marrë një student, ku 6 është *e shkëlqyer*, 5 është *shumë e mirë*, 4 është *e mirë*, 3 është *e mjaftueshme* dhe 2 është *e dobët* .  Notat ndahen në 100 pikë dhe çdo pikë mbi 0,50 konsiderohet pjesë e kllapës së sipërme. Për shembull, 5.50 është e shkëlqyer, 5.75 është gjithashtu e shkëlqyer, por 5.25 është shumë e mirë. 6.00 është nota më e lartë e mundshme. Në përgjithësi, çdo gjë nën 3.00 konsiderohet një dështim. Këto pikë përdoren kryesisht për notimin e testeve të cilat japin pikë specifike për përgjigje të saktë.

## Sjellja edukative 
Pas "raporteve të shumta gjatë dekadës së fundit për dhunën në shkollë ", Ministri i Arsimit në vitin 2009 prezantoi rregulla më të rrepta për sjelljen e nxënësve, duke përfshirë veshjen e papërshtatshme, të dehurin dhe mbajtjen e telefonave celularë. Mësuesve do t'u jepeshin kompetenca të reja për të ndëshkuar studentët përçarës. 

## Shkrim-leximi 
Tradicionalisht, Bullgaria ka pasur një nivel shumë të lartë të njourive dhe shkathtësive të shkrim-leximit, ndërsa zakonisht përpiqet të ndjekë vendet, shkollat dhe universitetet më të mira të destinacionit të studimit.

Në vitin 2003, shkalla e shkrim-leximit në Bullgari u vlerësua në 98.6 për qind, me përafërsisht të njëjtën normë për të dy gjinitë. Bullgaria tradicionalisht ka pasur standarde të larta arsimore.  Në epokën postkomuniste, financimi i ulët dhe morali i ulët i mësuesve e kanë dëmtuar sistemin deri diku, veçanërisht në formimin profesional . Respektimi i metodave klasike të mësimdhënies ka penguar zhvillimin në disa fusha teknike. Sistemi aktual i arsimit, i prezantuar në vitin 1998, ka 12 klasa shkollore. Në vitin 2003, një vit arsimi parashkollor u bë i detyrueshëm,  

## Shih edhe 
* Universiteti i Sofjes
* Arsimi në Bashkimin Evropian

## Referime