Beteja e Bezhanit

**Beteja e Bizhanit** (greqisht: Μάχη του Μπιζανίου *Máchi tou Bizaníou*; turqisht: *Bijan Muharebesi*) u zhvillua në Epir më 4-6 mars (S.V. 19-21 shkurt) 1913. Beteja u zhvillua midis forcave greke dhe osmane gjatë fazave të fundit të Luftës së Parë Ballkanike dhe u përfshi rreth kalasë së Bizhanit, që mbulonte afrimet drejt Janinës, qyteti më i madh në rajon.

Në fillim të luftës, ushtria helene në frontin e Epirit nuk kishte numrat për të nisur një ofensivë kundër pozicioneve mbrojtëse të projektuara nga gjermanët në Bizhan. Megjithatë, pas përfundimit të fushatës në Maqedoni, shumë trupa greke u zhvendosën në Epir, ku komandën e mori vetë princi i kurorës Konstantin. Në betejën që pasoi, pozicionet osmane u thyen dhe Janina u pushtua. Pavarësisht se kishte një avantazh të lehtë numerik, ky nuk ishte faktori vendimtar në fitoren greke. Përkundrazi, "planifikimi i ngurtë operacional" nga grekët ishte kyç pasi i ndihmoi ata të zbatonin një sulm të mirëkoordinuar dhe të ekzekutuar që nuk u la kohë forcave osmane për të reaguar. Për më tepër, bombardimet e pozicioneve osmane ishin më të rëndat në historinë botërore deri në atë kohë.

## Prapavija 
Meqenëse përpjekja kryesore luftarake e Greqisë fillimisht u kthye drejt Maqedonisë, në frontin e Epirit, ushtria helene ishte më e madhe se Korpusi i Janinës osmane në shpërthimin e armiqësive në tetor 1912. Pas ndalimit të një sulmi fillestar nga komandanti osman Esad Pasha në Gribovo, megjithatë, grekët arritën të çlirojnë Prevezën (21 tetor) dhe të shtyjnë në veri në drejtim të Janinës, duke zmbrapsur një sulm osman në Pente Pigadia (Beshpinar). Më 5 nëntor, një forcë e vogël nga Korfuzi bëri zbarkim dhe pushtoi zonën bregdetare të Himarës pa u përballur me rezistencë të konsiderueshme, dhe më 20 dhjetor trupat greke përmirësuan pozicionet e tyre në Epir dhe hynë në Korçë, në veri të Janinës, duke i prerë kështu rrugën e fundit të furnizimit dhe duke kërcënuar krahun verilindor të qytetit.

## Hyrje 
Terreni në jug të Janinës siguronte terren të shkëlqyer mbrojtës. Për më tepër, forcat osmane përforcuan më tej pozicionet e tyre me fortifikime të përhershme, të ndërtuara nën drejtimin e gjeneralit gjerman Rüdiger von der Goltz. Këto ishin të pajisura me vendqëndrime artilerie prej betoni, bunkerë, llogore, tela me gjemba, prozhektorë dhe pozicione automatiku. Zona e kalasë së Janinës përfshinte dy kala të mëdha, ato të Bizhanit dhe të Kastritsa, që ruanin afrimet kryesore jugore, së bashku me pesë kalatë më të vogla në një unazë rreth qytetit, që mbulonin qasjet perëndimore dhe veriperëndimore. Kalatë ishin të pajisura mirë me artileri, në total rreth 102 copë (shumica prej tyre 87 mm). Deri në dhjetor 1912, të dyja palët u përforcuan: osmanët morën një pjesë të Ushtrisë së Vardarit, duke u tërhequr pas Betejës së Manastirit, duke i çuar forcat e tyre në rreth 35,000, ndërsa grekët nxorën gjithashtu Divizionin e 2-të nga Maqedonia dhe një numër regjimentesh vullnetare, për një total prej 25,000 burrash. Grekët filluan sulmin e parë në zonën e kalasë më 14 dhjetor. Osmanët ia dolën ta zmbrapsnin atë në një sërë aksionesh që zgjatën deri më 22 dhjetor, madje fituan njëfarë terreni, ndonëse me koston e viktimave të mëdha, të cilat e zvogëluan numrin e tyre në rreth 26,000 burra.

Me përfundimin e operacioneve në Maqedoni, Komanda e Lartë Greke tani e ktheu vëmendjen nga Epiri. Tre divizione u transferuan në teatër, duke e rritur totalin e trupave greke në rreth 40,000, së bashku me 80 copë artilerie (midis të cilave 12 armë të rënda 105 mm dhe 155 mm) dhe gjashtë avionë. Nga ana tjetër, një numër shtesë i ushtarëve osmanë, të cilët po tërhiqeshin nga fronti maqedonas, i përforconin mbrojtësit. Gjatë gjithë periudhës, rrethimi vazhdoi aktivisht, me duele artilerie, sulme të parregullt shqiptarë në linjat e furnizimit grek dhe misione zbulimi dhe bombardimi të qytetit nga aeroplanët grekë. Në të njëjtën kohë, vështirësitë e dimrit ndikuan në moralin e të dyja palëve. Komandanti i frontit grek të Epirit, gjenerali Konstantinos Sapunxakis, ndërmori një sulm të ri frontal më 20 janar. Megjithëse fitoi terren, duke i shtyrë mbrojtësit përsëri në kalanë e Bizanit, shkalla e lartë e viktimave dhe përkeqësimi i motit rezultuan në pezullimin e operacionit disa ditë më vonë.

Gjatë përgatitjeve, një njësi e përzier që përfshinte gra vendase mbrojti krahun e majtë të Ushtrisë Helenike, kundër një sulmi të mundshëm nga grupet osmane që ishin vendosur në Paramithia. Për më tepër, grupe të përbëra nga femra vendase mbështetën palën greke në disa mënyra, veçanërisht në transportin e armëve, ushqimeve, rrobave dhe furnizimeve të tjera të rëndësishme. Në raste të veçanta edhe gratë morën pjesë në konfliktet e armatosura kundër forcave osmane, disa prej tyre u dalluan në fushën e betejës, si Maria Nastuli, e cila arriti gradën e kapitenit.

## Beteja 
parapamje|200px|Plani i lëvizjes anësore greke që çoi në rënien e Janinës.
Pas dështimit të rinovuar, Sapunxakis u lirua nga komanda e tij dhe u zëvendësua nga Princi i Kurorës Konstantin. Constatine tani vazhdoi të marshallonte me kujdes forcat e tij, duke sjellë më shumë njerëz dhe artileri. Princi i Kurorës formuloi një plan të ri, sipas të cilit ushtria e tij do të pretendonte një sulm ndaj Bizhanit nga juglindja, ndërsa përpjekja kryesore do të drejtohej në të vërtetë në krahun jugperëndimor të zonës së kalasë.
parapamje|majtas|Këmbësoria greke po përgatitet të sulmojë.
Artileria greke filloi të gjuante një bombardim përgatitor më 4 mars, duke vazhduar gjatë gjithë ditës. Vlerësohet se grekët qëlluan 150 fishekë për armë në këtë bombardim, ndërsa kundërzjarri osman u pengua nga mungesa e municioneve. Sulmi filloi më 5 mars (S.V. 20 shkurt) 1913, me tre divizione këmbësorie greke - Divizionet e 4-të, 6-të dhe 8-të të Këmbësorisë - duke u goditur kundër sektorëve lindor dhe perëndimor të perimetrit mbrojtës. Në të njëjtën kohë, Brigada e Përbashkët e Metsovonit ndërmori një sulm diversioni nga veriu. Njësitë e para greke, me mbështetje të rëndë të artilerisë, thyen vijën mbrojtëse në sektorin Cuka në mëngjes dhe gjatë orëve në vijim mbrojtja osmane u thye në pesë vende. Si rezultat, njësitë mbrojtëse osmane nga Cuka në Manoliasa u tërhoqën menjëherë në Janinë për të shmangur rrethimin. Për më tepër, duke qenë se këto përparime nga akset e ndryshme rrezikonin të shembnin të gjithë perimetrin mbrojtës dhe t'i prisnin skalionet e tij të përparme, Esad Pasha u detyrua të mbante trupat e tij rezervë dhe t'i angazhonte në një rol mbrojtës. Në orën 18, Regjimenti i 1-rë Evzone, së bashku me batalionin e 9-të të komanduar nga majori Ioannis Velissariu, hynë në fshatin Agios Joannis në periferi jugore të Janinës.

Si pasojë e përparimit grek, kështjellat e Bizhanit dhe Kastrica u ndërprenë në orën 16 dhe u izoluan nga pjesa tjetër e ushtrisë osmane dhe selia e saj në Janinë. Kur ra nata, kalatë pushuan së qëlluari dhe garnizonet e tyre i braktisën ato, duke u përpjekur të arratiseshin përmes rrethimit mjaft të lirë grek për në Janinë. Në përpjekjen e tyre për t'u tërhequr drejt Janinës, një numër i konsiderueshëm trupash osmane, gjithsej 35 oficerë dhe 935 ushtarë, u kapën nga njësitë greke të pozicionuara në periferinë jugore të qytetit. Disa pozicione osmane kapitulluan të nesërmen në mëngjes, megjithëse Bizhani dhe Kastrica vazhduan të rezistonin deri pas dorëzimit. Ndërkohë Esad Pasha e kuptoi se beteja ishte e humbur dhe u përpoq të evakuonte sa më shumë trupa dhe të plagosur në veri. Megjithatë, ndërsa grekët shtynë përpara, ai kontaktoi konsullatat e huaja të qytetit për të kërkuar ndihmë për të negociuar një dorëzim. Në orën 23:00 të datës 6 Mars [S.V. 21 shkurt 1913, ai ra dakord për dorëzimin pa kushte të Janinës dhe garnizonit osman te grekët. Të nesërmen, forcat greke nën princin e kurorës Constantine po parakalonin nëpër rrugët e qytetit të mbuluara me flamur. Nga ana tjetër, Esad Pasha me të mbërritur në Turqi u prit si hero kombëtar.
[parapamje|majtas|220x220px|Ilustrim i dorëzimit të [Janina|Janinës nga Vehip Pasha, ilustruar nga Richard Caton Woodville Jr.]]

### Lufta ajrore 
Forcat greke përdorën gjatë operacioneve një flotë të vogël prej gjashtë avionësh, e cila përbëhej kryesisht nga biplanë Farman HF dhe MF. Ata përdorën një fushë ajrore pranë Nikopolis dhe kryen disa misione zbulimi dhe bombardimi me efekt të konsiderueshëm. Midis aviatorëve ishin Dimitrios Kamperos, Michael Mutussis dhe Hristos Adamidis, të cilët po fluturonin mbi sektorët e Bizhanit dhe Janinës në një lartësi prej 1,600–2,300 metra. Në shumë raste, trupat osmane, pasi u shëruan nga konfuzioni i tyre fillestar, u përpoqën të rrëzonin aeroplanët me pushkët e tyre me pak sukses. Megjithatë, N. de Sackoff, një pilot rus që fluturonte për grekët u bë piloti i parë që u rrëzua ndonjëherë në betejë kur biplani i tij u godit nga zjarri tokësor. Më pas ai zbriti pranë Prevezës, riparoi aeroplanin e tij dhe rifilloi fluturimin për në bazën e tij. Ditën që Janina ra nën kontrollin grek Adamidis, gjithashtu një vendas i qytetit, zbriti biplanin e tij Farman MF në sheshin e Bashkisë së qytetit, për të admiruar një turmë entuziaste.

## Pasojat 
parapamje|220px|Robër lufte osmane. Pas betejës, ushtria helene kapi rreth 8600 robër.
Gjatë betejës, 2800 osmanë vdiqën, ndërsa grekët pësuan humbje shumë më të lehta me 500 të vdekur dhe të plagosur. Grekët kapën gjithashtu rreth 8600 robër, ndërsa pjesa e mbetur e garnizonit osman mundi të tërhiqej në Shqipëri. Grekët gjithashtu kapën 108 artileri dhe sasi të mëdha materialesh. Më 16 mars [S.V. 3 mars] 1913 forcat greke hynë në Gjirokastër dhe Delvinë dhe të nesërmen morën Tepelenën. Në fund të luftës ata arritën në një vijë që shtrihej nga malet Cerauniane (mbi Himarë) në bregdetin Jon deri në liqenin e Prespës në lindje. Suksesi në frontin e Epirit i mundësoi shtabit grek të transferonte një pjesë të ushtrisë në Selanik, në përgatitje të një përballjeje kundër bullgarëve. Duke pasur parasysh kundërshtimin e rrënjosur fuqishëm me të cilin u përball Ushtria Helenike, historiani Richard Hall përmend Betejën e Bizhanit dhe rënien e Janinës si arritjen më të madhe ushtarake të Greqisë në Luftën e Parë Ballkanike. Epërsia numerike nuk ishte një faktor vendimtar për grekët gjatë sulmit përfundimtar. Në vend të kësaj, ishte mënyra se si ata i planifikuan operacionet e tyre që çoi në një sulm të mirëkoordinuar dhe të ekzekutuar që nuk i la asnjë mundësi palës osmane të reagonte në kohë. Dorëzimi i Janinës siguroi kontrollin grek të Epirit të Jugut dhe bregdetit Jon. Në të njëjtën kohë, ajo iu mohua shtetit të sapoformuar shqiptar, për të cilin mund të kishte dhënë një pikë ankorimi jugore të krahasueshme me Shkodrën në veri.

## Referime 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* 

## Shënime 
## Citate