Shteti i Spartes

Grekët nuk  e kanë krijuar shtetin e madh skllavopronar, por qytet-shtete, të cilat quheshin polise, që përfshinin zakonisht qytetin me rrethinë.  Kësaj i përshtateshin edhe veçoritë gjeografike të territorit grek. Grekët i ndërtonin qytetet e tyre kryesisht afër bregdetit dhe aty ndërtonin portin, në afërsinë e të cilit jetonin tregtarët dhe marinarët. Vendbanimi urban përcaktohej me të ashtuquajturin akropol (kështjella në lartësi, qyteti epërm).

## Parathënia
Në krye të shteteve greke ishin aristokratët më të fuqishëm - pronarët që quheshin basileusë apo mbretër. Ata ishin gjykatës supremë, priftërinj dhe komandantë. 
Rreth basiluesit mbledheshin  aristokracia, në duar të së cilës gjendej pasuria në formë të pronave më të mëdha të tokave. Populli i rëndomtë ose demosi luftonte me aristokracinë për të drejtat e veta. Lufta e aristokracisë dhe e demosit ekzistonte në të gjitha qytet-shtetet greke dhe shpesh pranonte forma shumë të ashpra.
Ndërmjet qytet – shteteve greke, për shkak të interesave të ndryshme dhe të kundërta ekzistonte vazhdimisht rivaliteti që shkaktonte luftëra dhe bënte të pamundur bashkimin e botës greke..
Qytet - shtetet më të njohura greke ishin Sparta dhe Athina

## Shteti i Spartës
Shteti i Spartës u krijua në krahinën e Lakonisë. Lakonia gjindej në pjesën jug - lindore të Peleponezit. Kjo përfshinte luginën e lumit Eurotas dhe një pjesë të tërë malore. Malet e Lakonisë ishin të pasura me  mermer dhe me hekur, në shpatijet e tyre rriteshin pyje të dendura ku jetonin shumë dhi të egra, arusha dhe egërsira të tjera. Lugina e lumit Eurotas ka qenë shumë e përshtatshme për bujqësi. Toka e saj ka qenë pjellore dhe gati nga të gjitha anët e mbrojtur me male.
Në qendër të krahinës në Eurotas, gjindet qyteti i Spartës. Pas bashkimit të disa komuniteteve të afërme, Sparta u bë qyteti kryesor i Lakonisë. Pas emërimit të këtij qyteti, shteti filloi të quhej  i Spartianëve ose thjeshtë Sparta. Banorët e këtij shteti, sipas gojëdhënës ishin pasardhësit e pushtuesve dorikë. Këta erdhën në luginën e Eurotasit, i nënshtruan Akejt që jetonin aty me kohë dhe i shëndrruan  ne skllavë. Populli i shtypur ngrihej vazhdimisht kundër shtypësve të tij. Kështu në Spartë vazhdoi lufta pa ndërprerje. Sipas gojëdhënës, Likurgu i ka dhënë fund luftës së brendshme. Likurgu krijoi një seri ligjesh që forcuan sistemin shoqëror të Spartës. Likurgu mbahet si ligjëdhënës i parë spartian.Sipas traditës banorët më të vjetër të Peleponezit ishin akajët. Ata rreth vitit 1200 para e.r. i kanë nënshtruar dorët, një fis grek që kishte ardhur nga 
veriu. Dorët kanë themeluar qytetin e Spartës dhe kanë krijuar një prej shteteve më të rëndësishme greke, shtetin spartian.
Popullsia e nënshtruar shpesh çonte  krye, kështu që historia më e vjetër e Spartës është e mbushur me kryengritje dhe çrregullime. Më në fund, sipas traditës në Spartë, Likurgu ka krijuar rendin dhe i ka dhënë ligjet, të cilat kishin të bënin  me rregullimin dhe edukimin shoqëror dhe shtetëror.

**Rregullimi shoqëror**Popullsia e Spartës ka qenë e ndarë në : spartiatë, periekë dhe helotë.
Spartiatët ishin skllavopronarët, d.m.th. klasa sunduese. Nuk janë marrë me veprimtari ekonomike. Tokën e tyre e kanë punuar helotët - skllevërit. Meqë vazhdimisht ishin të detyruar të shtypnin kryengritje të helotëve, kishin organizimin e fuqishëm ushtarak. Të gjitha pozitat në shtet ishin të rezervuara vetëm për spartiatë. E kalonin kohën në ushtrinë ushtarake dhe në lëvizje luftarake. Të gjithë spartiatët konsideroheshin të barabartë, ndonëse te ata pushteti ishte në duar të gjinive më të fuqishme aristokrate.
Periekët dhe helotët ishin pasardhësit e popullatës së nënshtruar.
Periekët ishin njerëz të lirë, por ishin të detyruar t’i paguanin taksa të ndryshme spartiatëve dhe nuk kishin të drejta të zënin pozita në qeverisjen shtetërore. Periekët merreshin me zeje, tregëti dhe bujqësi, kurse jetonin kryesisht në vendbanimet bregdetare.
Helotët gjindeshin edhe në gjendje më të vështirë. Këta me punët e tyre mbanin klasën e spartiatëve. Helotët  pothuajse  në asnjë mënyrë  nuk dalloheshin nga skllavët e shteteve të tjera. Vetëm se këta në Spartë nuk i takonin ekonomive private, por i takonin  shtetit të Spartës. Helotët shpesh herë  ngriheshin  kundër shypësve të tyre, prandaj spartiatët i vëzhgonin 
vazhdimisht. Herë pas here  pushteti  spartian dërgonte ndër fshatra spartiatë të rinj  që ti vëzhgojnë  helotët e dyshimtë dhe t’i vrisnin. Vrasja e këtillë e  helotëve quhej kripti. 
Njëherë spartiatët  kishin vrarë afër  2000 helotë. Por megjithatë  këto masa  të tmerrshme  prapseprap   helotët  ngritnin kryengritje kundër shtypësve të tyre – spartiatëve, duke u përpjekur  që të fitonin  lirinë e humbur. Siç  shihet edhe Sparta  ishte shtet i themeluar në pronësinë e skllavëve , por në të ishin ende të  forta mbeturinat e jetës  së komunitetit, përveç kësaj një rol të rëndësishëm ka pasur edhe organizimi ushtarak. 
Me lindjen e qyteteve u krijua edhe një popullsi qytetare, e cila më parë nuk njihej. Burimet nuk e bëjnë të qartë përbërjen dhe karakterin e kësaj popullsie, por  meqë qytetet ishin qendra ekonomike dhe administrative, edhe popullsia  e tyre përbëhej nga masa e gjerë e prodhuesve zejtarë, bujq e blegtorë, nga pronarët e punishteve zejtare, tregëtarët  dhe aristokracia e vjetër fisnore që përbënte parinë e qytetit. Si e tillë, popullsia e qytetit  paraqitej  e  diferencuar në shtresa shoqërore, me interesa të ndryshme. Prej tyre, pronarët e punishteve  dhe tregtarët  formonin  shtresën e re të pasuruar, e cila  e zhvendos përfundimisht në plan të dytë aristokracinë e vjetëe fisnore.

Si qendra  ekonomike e politike, qytetet i rrethonte një popullsi fshatare e lidhur me ta nëpërmjet  interesave ekonomike  të ndërsjelltë. Këta popuj njihen akoma si fise të  mëdha apo të vogla, por fisi nuk ka më  kuptimin e 
tij klasik. Pamja dhe prerja e  qyteteve , qarkullimi  i monedhave janë elemente që nuk pajtohen  me rendin fisnor, ato i japin bashkësisë  një përmbajtje të re nga pikëpamja e marëdhënieve ekonomike e shoqërore. Ashtu si në Maqedoni, edhe në Epir, shumica  e  popullsisë  në  Iliri  jetonte  në fshatra ; qytetet ishin ende në numër të vogël. Masën kryesore të kësaj popullsie e formonte fshatarësia e lirë, por burimet bëjnë fjalë edhe për një popullsi fshatare të varur. Theopombi në  veprën e tij  “Filipika “ shkruan se ardianët  kanë 300 mijë prospelate  si helote. Me prospelate autorët  e vjetër kuptonin  një popullsi të varur që merrej me punimin e tokës  dhe që u jepte zotëruesve  të saj si detyrim  një pjesë të prodhimit. Duke i krahasuar prospelatët e ardianëve  me helotët e Spartës, Theopompi  e përcakton edhe më mirë  gjendjen  e tyre  sociale. Me sa duket edhe këta ishin sikurse helotët, një popullsi e nënshtruar që pas pushtimit  ishin shpronësuar  dhe ishin kthyer në gjendje vartësie. Nuk kemi prova nëse kjo ishtë një popullsi  e huaj  apo një fis tjetër  ilir që pësoi këtë  fat ; numri i tyre gjithashtu duhet të jetë  i tepruar, por mbetet i padiskutueshëm fakti që kemi të bëjmë  me një masë popullsie mbi të cilën ushtrohet  shtypje  ekonomike dhe politike.

## Rregullimi shtetëror
	Në krye të shtetit spartian ishin dy mbretër. Pushteti i mbretërve ishte i kufizuar  vetëm në kohë lufte, në kohë paqe, për të gjitha  veprimet  ishin të detyruar të kërkonin  vendimin e këshillit  të krerëve që quhej  Geruzi. Geruzija kishte gjithsej  30  anëtarë. Përveç dy mbretërve në të merrnin  pjesë  28 pleq  përjetësisht të zgjedhur. 
	Geruzia vendoste mbi të gjitha çështjet shtetërore, përgatiste  dhe shpallte ligjet, shpallte gjykimet, shpallte luftën dhe nënshkruante paqën. Gjithë pushteti ekzekutiv ishte në duart e pesë vetëve të zgjedhur – eforë, që kishin mbikqyrje  në punën e udhëheqësisë  shtetërore dhe në edukimin e rinisë, kurse një kohë kanë mundur t’i ftonin edhe mbretëritë në përgjithësi.
	
Përveç mbretërve, geruzisë dhe eforëve, në Spartë  ekzistonte edhe kuvendi popullor, të cilin  e përbënin të gjithë spartanët  e moshës madhore, më të moshuar se 30 vjet. Ai kishte ndikim të vogël dhe zakonisht i aprovonte vendimet e këshillit të pleqve  dhe mbretërve. Ky rregullim, në të cilin vetën një numër i vogël i të zgjedhurve  merr pjesë në udhëheqësinë  shtetërore, quhet rregullim aristokratik. Në kuvendin  popullor, mbretërit ia lajmëronin popullit  vendimet e geruzisë dhe populli nuk mund të diskutonte  mbi ato vendime, por vetëm  me duartrokitje  dhe me britma i pranonin ose i kundërshtonin. Në këtë mënyrë  rolin kryesor në Spartë  nuk e luante kuvendi popullor , por mbretërit, eforët dhe geruzia.

## Jeta dhe edukimi i spartianëve
Në Spartë, për një kohë të gjatë ishte ruajtur  pronësia e komunitetit. Në Spartë toka ka qenë e ndarë në pjesë të barabarta, ishte e ndaluar  blerja e tokës  dhe mbledhja e pasurive të mëdha.
*Spartianët  i jepnin rëndësi të madhe edukimit të fëmijëve. Që të mund të kenë  pushtetin mbi periekët  dhe helotët, vazhdimisht ishin të detyruar të jenë ushtarë. Fëmijët janë ndarë nga prindërit që në moshën  shtatë vjeçare dhe edukoheshin në shkolla të veçanta – gjimnaze. Për spartanët, kryesore ishte të jesh trim, i durueshëm dhe ushtarë i shkathtë. Spartianët e rinj para së gjithash  mësonin të përdornin  armët mirë. Që të forcoheshin, ushtroheshin në vrapim, kërcim, mundje, not dhe në sporte të tjera. Me qëllim që t’i çelikosin fëmijët  dhe t’i bëjnë të aftë në vështirësi  të jetës ushtarake i vishnin dhe i ushqenin dobët, kurse ndonjëherë edhe publiksht i rrahnin  para altarit të perëdeshës  Artemidë.
	
*Disiplina dhe nderimi i të moshuarëve  gjithashtu ishin  virtyte të luftarakëve spartan. Spartanët e rinj edukoheshin që para pleqve të qëndrojnë me  kokë ulur  dhe që të përgjigjen  vetëm kur t’i pyesin. Spartanë në tërë botën greke ishin të njohur nga shkurtësia, konciziteti  dhe spirituoziteti e përgjigjeve të tyre. Për shkak të edukimit të vrazhdë të këtillë, spartanët ishin trima dhe ushtarë të qëndrueshëm. Ushtria spartane ishte shumë e disiplinuar. Veçohej nga qëndrimi dinjitoz  ushtarak dhe nga armatimi. Këmbësorinë e përbënin ushtarët e armatosur rëndë, të cilët  në Greqi quheshin hoplitë. Këmbësoria spartane konsiderohej më e mira në Greqi.
Pushtimet  spartiane – Lakmia për pronën  tokësore, si  dhe organizata  ushtarake e shtetit e shynin vazhdimisht   Spartën në rrugën e zaptimeve.     
Pasi e pushtoi të gjithë krahinën e  Lakonisë në shekullin VIII  p.e.r. Sparta filloi luftën  me Mesenin. Megjithëse, mesenët luftuan për një kohë të gjatë  dhe me gjithë shpirt për të  mbrojtur pavarësinë  e tyre, spatianët i thyen dhe i shndërruan në helotë. Një pjesë e mesenëve  e lëshoi atdheun sepse nuk deshi të bjerë në skllavëri. Pas Mesenit spartanët pushtuan vise të tjera.
Aleanca Peleponeze –  Duke  e  falënderuar  ushtrinë e shkëlqyer dhe heroike, spartanët kanë pushtuar  një pjesë të Peleponezit  gjatë shekullit  VIII dhe  VII. Pastaj, të gjithë  shtetet në Peleponez ishin të detyruar  të bëhen aleatë të Spartës. Kështu është krijuar Aleanca peleponeze nën udhëheqjen  e Spartës.Të gjithë shtetet e Aleancës peleponeze kishin rregullimin aristokratik. Sparta mbi to kishte përparësi – hegjemoninë , sepse  udhëheqte politikën  e jashtme dhe të brendshme  të Aleancës peleponeze.
Aristokracia  spartiane ishte bërë si kala e sistemit të vjetër  për të gjithë Greqinë. Asaj i drejtoheshin  aristokratët e shteteve të tjera greke  për  ndihën e luftës  kundër demosit (popullit). Në shekullin e V p.e.r. ndikimi  i Spartës filloi të dobësohej në çështje greke. Në këtë  kohë filloi të ngritet shteti i  ri  i Athinës, i cili dalëngadalë mori rolin kryesor ndërmjet shteteve greke.

## Rezymea 
Në librat e historisë dhe në literaturën shkencore botërore është konstatuar  se shtetet e para të krijuara në Ballkan janë  qytet – shtetet, apo  poliset antike greke Sparta dhe Athina, dhe se kultura helene është baza e civilizimit  dhe e kulturës  së sotme europiane.
Përpos   zhvillimit   ekonomik  dhe   një   organizimi  të   zhvulluar  ushtarak, këto  qytet – shtete në fakt ishin me regjim  demokratik  mjaft të zhvilluar, dhe kjo ndikoi  që të  bëhej një lulëzim kulturor dhe shkencor. Sidomos  pati një zhvillim  shumë të madh letërsia epike dhe lirike dhe veçmas drama, komedia, tragjedia, e që karakterizohet edhe me zhvillimin e teatrit.
Në qendër të krahinës në Eurotas, gjindet qyteti i Spartës. Pas emërimit të këtij qyteti, shteti filloi të quhej  i Spartianëve ose thjeshtë Sparta. Banorët e këtij shteti, sipas gojëdhënës ishin pasardhësit e pushtuesve dorikë. Këta erdhën në luginën e Eurotasit, i nënshtruan Akejt që jetonin aty me kohë dhe i shndërruan  në skllavë. Populli i shtypur ngrihej vazhdimisht kundër shtypësve të tij. Kështu në Spartë vazhdoi lufta pa ndërprerje. Sipas gojëdhënës Likurgu i ka dhënë fund luftës së brendshme. Likurgu krijoi një seri ligjesh që forcuan sistemin shoqëror të Spartës. Likurgu mbahet si ligjëdhënës i parë spartian.

## Biblografia
1.	Dr. Nikolla Gaqesha, Mr. Novica Bojoviq, Dr. Dushanka  Diniq – Knezheviq, Radsillav Shpadijer 1995 – Beograd.