Bregdeti Shqiptar i Adriatikut

thumb|Amfiteatri i Durrësit
**Bregdeti Shqiptar i Adriatikut** shtrihet në Detin Adriatik Juglindor duke filluar në Gjirin e Drinit në veri, nëpër qytetet portuale të Shëngjinit, Durrësit dhe Vlorës, deri në Gjirin e Vlorës në jug, ku fillojnë Riviera Shqiptare, si dhe Bregu i Detit Jon. 

Shqipëria ndodhet gjeografikisht në Evropën Jugore dhe Juglindore në Gadishullin Ballkanik. Kufizohet me Malin e Zi në veriperëndim, Kosovën në verilindje, Republikën e Maqedonisë s; Veriut në lindje, Greqinë në jug dhe Detin Mesdhe në perëndim. Gjatësia totale e vijës bregdetare është afërsisht ,  nga të cilat u takojnë plazheve me rërë të bardhë dhe pjesa tjetër nga forma të ndryshme tokësore të bregut të detit.    

Deti Adriatik është krahu më verior i Detit Mesdhe duke qenë një zgjatim verior nga Ngushtica e Otrantos në jug deri në Luginën Po në veri.  Deti ndahet në dy pellgje kryesore, ku Shqipëria ndodhet plotësisht brenda asaj më të thellë dhe asaj më jugore. Vija bregdetare është një nga peizazhet më të pasura të vendit për sa i përket biologjisë, shumë e pasur me një larmi të jashtëzakonshme ekosistemesh dhe biodiversitetetesh që gjendet brenda një mozaiku të çmuar të ligatinave, grykëderdhjeve, kepeve, dunave të rërës, kënetave, pyjeve dhe habitateve detare. 

Në periudha të ndryshme, banorë të lashtë, kryesisht Ilirët kanë populluar këto troje  më vonë Grekët e Lashtë dhe Romakët, kanë krijuar vendbanime të konsiderueshme rreth brigjeve. Ata u ndikuan ndjeshëm nga afërsia e tyre e drejtpërdrejtë me detin sepse siguronte rrugë për tregti, kolonizim dhe luftë, si dhe ushqim; Via Egnatia, që përshkonte nëpër malet e Shqipërisë, ishte në atë kohë ndër rrugët më domethënëse në Perandorinë Romake . 

Vija bregdetare është e populluar nga më shumë se 1.500.000 milion banorë. Qytetet më të konsiderueshme janë Durrësi në veri dhe Vlora, në jug.  Durrësi shërbehet nga Porti i Durrësit, një nga më të mëdhenjtë në detin Adriatik, i cili lidh qytetin me Italinë dhe vendet e tjera fqinje brenda Adriatikut. 

## Mjedisi 
### Gjeografia 
Shqipëria ndodhet gjeografikisht në Gadishullin Ballkanik në Evropën Jugore dhe Juglindore, në kufi me vendet e Malit të Zi në veriperëndim, Kosova në verilindje, Republika e Maqedonisë në lindje dhe Greqia në jug dhe juglindje. Buza perëndimore prek Detin Adriatik dhe Jon, të dy brenda Detit Mesdhe . Pjesa më e madhe e territorit të vendit përbëhet nga male dhe kodra, duke e bërë Shqipërinë një nga vendet më malore të Evropës . Me sa duket Alpet Shqiptare vrapojnë në veri me Malet e Korabit në lindje, Bjeshkët Akrokeraune në jug dhe Bjeshkët e Skënderbeut në qendër, ndërsa fushat dhe rrafshnaltat shtrihen kryesisht në perëndim. 

Bregdeti Shqiptar i Jonit është i njohur për bukurinë e tij, me zona malore shkëmbore dhe një biosferë të mrekullueshme detare, ndërsa Bregu i Detit Adriatik Shqiptar përbëhet nga plazhe me rërë dhe ujëra të cekëta bregdetare që dallohen me një biosferë të mrekullueshme të egër. Në mënyrë administrative, bregdeti shqiptar i Adriatikut ndahet midis qarqeve të Shkodrës në veri, Lezhës, Durrësit, Tiranës, Fierit dhe Vlorës në jug. 

Bregdeti Shqiptar i Adriatikut fillon nga grykëderdhjen e Bunës në Gjirin e Drinit në kufi me Malin e Zi, kalon nëpër Fushën e Myzeqesë, Kepin e Rodonit, Turrës, Gjuhëzës, qytetet e Shëngjinit, Durrësit, Vlorës, të estuaret lumore të Drinit, Matit, Ishmit, Erzenit, Shkumbinit, Semanit, Vjosës dhe lagunat e Karavastas, Nartës Kune-Vain-Tale dhe Patokut, deri në Gjirin e Vlorës. Lumenj të shumtë që rrjedhin në Detin Adriatik formojnë gjiret, lagunat dhe limanet. Rëra dhe llumi që ato sjellin depozitohen në zonat me rrjedhë të zvogëluar, që formojnë anët e gjireve, me shandanë të ngushtë. 

### Biodiversiteti 
Për sa i përket fitogjeografisë, Bregu i Detit Adriatik Shqiptar i përket krahinës ilire të rajonit boreal. Ai bie tërësisht brenda pyjeve gjetherënëse ilire të ekoregjion tokësor të pyjeve mesdhetare palearktik. Rrethanat e veçanta mjedisore dhe veprimtaria mijëvjeçare e njeriut në territorin e bregdetit përcaktojnë larminë e pasur të llojeve, popullatave dhe ekosistemeve, shumë prej të cilave janë me një rëndësi konservimi. 

Pjesa shqiptare e Adriatikut përmban lloje të ndryshme të bimësisë që ndikohen nga faktorë të ndryshëm. Në tokat pyjore kryesisht mbizotërojnë pyje me gjelbërim të përhershëm me pemë sklerofile me gjelbërim të përhershëm dhe shkurre të lidhura, kryesisht të përhapura në pjesën jugore të vijës bregdetare.  Pyjet shkojnë nga pyje me sipërfaqe të përziera, në lartësi më të ulta, deri në pyje halore, në lartësi më të larta.  Pisha formon një tipar të rëndësishëm natyror brenda vijës bregdetare, të shpërndarë në të gjithë Velipojën, Shëngjin, Patok dhe Rodon, të cilat nga ana tjetër sigurojnë habitat për një gamë të gjerë të jetës së egër.  

Shtrirja në Detin Adriatik juglindor, bregdeti i pasur me një numër të konsiderueshëm habitatesh të shpendëve bën që të jetë një vend tërheqës për zogjë dhe shpendë të llojeve të ndryshme gjatë pikut të migrimit të tyre në disa ligatin, grykëderdhjet dhe kodrat të sigurojnë një larmi si për zogjtë rezidentë ashtu edhe për migrantët.  Ndoshta zogu më ikonik i bregdetit është pelikani i rrezikuar dhe jashtëzakonisht i rrallë dalmat.  Ai graviton në liqene të brendshme dhe lagunat bregdetare të Shqipërisë si në Karavasta dhe Lagunën e Patokut.   Flamingo më e madhe është një specie tjetër e spikatur dhe e rëndësishme që jetojnë në rajon. Ky është lloji (specia) më e madhe e flamingove e përhapur edhe në Karavasta dhe Lagunën e Nartës .  

Bregdeti është i famshëm për biodiversitetin e jetës së egër dhe paraqet çerdhen e breshkave të detit si një nga pikat kryesore të rajonit. Plazhet e saj ofrojnë vendet e foleve për disa lloje të rrezikuara të breshkave të detit, përkatësisht breshka skifter, breshka lëkurë, breshka jeshile e detit dhe breshka deti .     Krahas me breshkat, jeta e detit përbëhet nga disa lloje peshkaqenësh, delfinësh dhe balenash. Balena me sqep e Kuvierit dhe balena kashalot janë të zakonshme përgjatë bregdetit shqiptar. Speciet e delfinëve që gjenden përgjatë gjithë vijës bregdetare përfaqësohen nga delfini me shirita, delfini riso dhe delfini i zakonshëm i hundëshishe.   
[majtas|parapamje| Zonat e mbrojtura bregdetare pranë [Shëngjini|Shëngjinit dhe Lezhës ]]
Bregdeti i gjerë dhe i larmishëm është habitati i një larmie jashtëzakonisht të pasur të gjitarëve nga të cilët më i famshmi nga mishngrënësit është çakalli i rrallë i artë që shfaqet kryesisht në bregdetin e luginave të lumenjve.    Një tjetër famëkeq mund të jetë dhelpra e kuqe, e cila ndodh në të gjithë zonat pyjore dhe bregdetare në pjesën veriore të bregdetit.  Gjitarë të tjerë përfshijnë ariun kafe, derrin e egër, kamoshin dhe ujkun gri. Deti, lagunat dhe deltat e lumenjve janë jashtëzakonisht të pasura me kripë dhe ujëra me peshq të freskët. Disa kafshë ujore dhe të përfshijnë lulediellin evropian, lulediellin me yje dhe hijet e trëndafilit që është ndoshta njëra nga speciet më të rrezikuara për tu shuar në detin Adriatik.  
[djathtas|parapamje|240x240px| Zona [Pellgu|ujëmbledhëse e Drinit klasifikohet si një nga pikat më të rëndësishme të biodiversitetit në Evropë.   ]]
Zonat e mbrojtura të Shqipërisë janë një thesar biodiversiteti, që përmban një gamë të gjerë të gjeografike dhe klimatike. Krahas bregdetit janë krijuar kategori të ndryshme të zonave të mbrojtura. Parku Kombëtar Divjakë-Karavasta, parku i vetëm kombëtar në brigjet e Adriatikut shqiptar, përveq që është shumë piktoresk ai është vend strehimi i disa specieve të rrezikuara, që e bëjnë atë një vend shumë të njohur. 

Duke përfshirë edhe grykëderdhja e lumit Drin, Parku Natyror Kunë-Vain-Tale është një zonë natyrore me kullota me lagështi, këneta dhe laguna në afërsi të drejtpërdrejtë me Detin Adriatik. Vjosa, që konsiderohet të jetë lumi i fundit i egër i Evropës, në veri të Nartës, derdhet në Detin Adriatik, ku formon Peizazhin e Mbrojtur Vjosa-Narta.  Sipas Konventës Ramstar, Laguna e Karavastasë dhe Liqeni i Shkodrës klasifikohen si ligatinat me rëndësi ndërkombëtare.   

Zonat e Rëndësishme të Zogjve janë vende të rëndësishme për ruajtjen e shpendëve dhe habitatet e tyre, pasi ato ofrojnë kushte të përshtatshme për zogjtë. Aktualisht, 16 zona të rëndësishme të shpendëve janë identifikuar në të gjithë territorin e Shqipërisë, në mesin e tyre Delta e Drinit afër Shkodrës, Gjiri i Vlorës, që kufizohet me Parkun Detar të Karaburun-Sazan, dhe lagunat e Patokut, Karavasta dhe Narta, që janë ndër ligatinat më të mëdha dhe më të rëndësishme bregdetare të Ballkanit, për shkak të biodiversitetit të larmishëm dhe një prej vendeve më të mira për zogj dimërues dhe shtegtarë në vend.   

### Klimë 
Përveç biodiversitetit të konsiderueshme në peizazh, ajo përbën edhe një gamë të gjerë të llojeve të klimës. Deti Adriatik në perëndim, Alpet Shqiptare në veri dhe Bjeshkët Akrokeraunian në jug kanë një ndikim të madh në klimën e zonës. Siç përcaktohet nga klasifikimi i klimës në Köppen, Bregu i Detit Adriatik shqiptar përjeton një klimë mesdhetare me ndikime të konsiderueshme detare dhe subtropikale. Kjo do të thotë që verat janë të nxehta, ndonjëherë shumë të nxehta dhe të thata dhe dimrat përgjithësisht të butë dhe të lagësht. Bregdeti përjeton katër sezone të dallueshme. Dimri është relativisht i lagësht dhe i butë, dhe vera zgjat shumë gjatë dhe zakonisht është e nxehtë dhe e thatë. Vjeshta dhe pranvera janë stina kalimtare.  i cili është rritur ndjeshëm që nga rënia e komunizmit në vend.  Vendi ka një trashëgimi të pasur historike dhe kulturore dhe bukuri të rralla natyrore, që ndryshon nga ujërat e kthjellëta bregdetare deri te plazhet me rërë dhe bregdetin shkëmbor. Vija bregdetare ka një ekosistem natyror të ruajtur mirë që mund të mburret me një kombinim unik të një klime dhe peizazhi të larmishëm. 

Ndërsa Shqipëria shtrihet mbi fluturuesin e Adriatikut, përhapja e shpendëve kohët e fundit po fiton popullaritet, për shkak të interesit të treguar nga vizitorët nga vendet e tjera.   Vija bregdetare ka shumë për të ofruar për vëzhguesit e shpendëve shtegtar dhe ata rezidentë.  Ujërat ligatinore të gjera, me shumë lloje të ndryshme mesdhetare dhe evropiane, përmbajnë shumë lokacione të rëndësishme dendësie gjatë gjithë vitit. Lagunat në Karavasta, Patoku, Narta dhe zona të tjera të mbrojtura janë vetëm disa shembuj të destinacioneve të njohura të shpendëve. 
parapamje|240x240px| Plazhi i Golemit në jug të Durrësit
Pushimet në plazhe, veçanërisht për vizitorët vendas dhe të huaj nga vende të ndryshme, janë gjithashtu thelbësore për industrinë lokale të turizmit. Shumica e pushimoreve verore të plazhit shtrihen përgjatë vijës bregdetare të Durrësit dhe Vlorës. Vija bregdetare jugore e Durrësit është e njohur për turizmin e saj tradicional masiv, i cili ka përjetuar një zhvillim të pakontrolluar urban. Në të kundërt, vija bregdetare veriore është kryesisht e paprishur dhe është vendosur të bëhet një destinacion elitar i turizmit. Për më tepër, zona po fiton vëmendje ndërkombëtare përmes organizimit të festivaleve muzikore si Festivali Ndërkombëtar i Muzikës UNUM në Rana e Hedhun, Shëngjin, etj.  

Turizmi i trashëgimisë kulturore është përqendruar në një interes specifik për historinë e Shqipërisë, siç është trashëgimia arkitekturore e qytetërimeve antike si ilirët, grekët e lashtë dhe romakët në Shqipëri. Përveç kishave, xhamive, kalave dhe ndërtesave historike, atraksionet më të njohura të turizmit të trashëgimisë kulturore janë mbetjet e qytetit antik të Apolonisë, kalasë antike të Rozafës dhe amfiteatrit të Durrësit . 
[majtas|parapamje|Panorama e [Porti i Durrësit|Portit të Durrësit ]]
Bregu i Detit Adriatik shqiptar është shtëpia e tre porteve më të mëdha të vendit. Porti më i mëdha detar në vend është Porti i Durrësit, një nga më të mëdhenjtë në të gjithë Detin Adriatik, me vëllim vjetor të pasagjerëve prej rreth 1.5 milion. Portet e tjera përfshijnë Vlorën dhe Shëngjin. Përveç kësaj, portet shërbejnë edhe një sistem të gjerë të trageteve, duke lidhur ishuj të shumtë dhe qytete bregdetare përveç linjave të trageteve në disa qytete në Kroaci, Greqi dhe Itali. 

Lundrimi me jaht është një dukuri e kohëve të fundit dhe është më pak i zhvilluar se sa në vendet e tjera brenda Detit Mesdhe. *Porto Albania* do të jetë pas përfundimit të tij, destinacioni i parë në Shqipëri si për jahtet kombëtare ashtu edhe ndërkombëtare.  Do të vendoset midis qytetit të Durrësit dhe parkut kombëtar Divjakë-Karavasta . 

## Shih edhe 
* Deti Adriatik 
* Porti i Durrësit 
* Riviera shqiptare 
* Gjeografia e Shqipërisë 
* Bregdeti Shqiptar i Jonit 
* Lista e plazheve në Shqipëri
* Parku Kombëtar Divjakë - Karavasta

## Referime