Kukësi i Vjetër

**Kukësi i Vjetër** ishte qyteti historik i Kukësit, i vendosur në bashkimin e lumenjve Drini i Bardhë dhe Drini i Zi në Shqipërinë verilindore. Sot pjesërisht nën ujërat e Liqenit të Fierzës, rrënojat e tij mbeten një dëshmi e rëndësishme e trashëgimisë kulturore dhe historike.

## Historia 
Zona e Kukësit ka qenë e banuar që nga periudha neolitike, si dëshmojnë varret ilire në zonën e fshatit Kënetë. Në shekullin XVII, disa vendbanime u shuan pas një mortaje, dhe zona mbeti pothuajse e braktisur për rreth një shekull. 

Në gjysmën e parë të shekullit XVIII, vendbanimi u ripopullua nga familjet Elezaj, Zenel-Liman, Adem-Dulla dhe Ali-Hasa, të cilët u shpërngulën nga fshatrat e Bicajve. Ata krijuan vendbanimin përfundimtar në gropën ndërmjet Drinit të Zi dhe Drinit të Bardhë, duke rikrijuar Kukësin. 

Në periudhën 1912–1921, qyteti u pushtua nga serbët, bullgarët dhe austriakët. Banorët morën pjesë në luftërat kundër forcave serbe në 1912–1913, dhe shumë banorë u masakruan. Në vitin 1921 u zgjodh deputeti i parë i Kukësit, Mustafë Lita.  

Në vitin 1923, qyteti kishte 28 shtëpi dhe 186 banorë. Në gusht 1925 u shpall qendër e Prefekturës, duke zëvendësuar Krumën e Hasit. Popullsia u rrit me ardhjen e familjeve nga Gjakova, Prizreni dhe Gora. Në vitet 1930 u shpall bashki dhe qyteti u gjallërua me institucione, shkolla, shoqëri sportive dhe tregje.  

Në vitet 1960–1970, ndërtimi i hidrocentralit të Fierzës detyroi zhvendosjen e banorëve në **Kukësin e Ri**. Në vitin 1978, me ngritjen e digës së Fierzës, qyteti i vjetër u përmbyt plotësisht.

## Gjeografia 
Kukësi i Vjetër ishte i vendosur në një brezare të krijuar nga bashkimi i Drinit të Bardhë dhe Drinit të Zi. Sot pjesa më e madhe e qytetit ndodhet nën ujërat e Liqenit të Fierzës. Rrënojat dalin në sipërfaqe vetëm gjatë thatësirave të mëdha.

## Trashëgimia kulturore 
Përpara përmbytjes, qyteti kishte gjimnaz, hotel, kino, objekte tregtare dhe ndërtesa administrative. Rrënojat konsiderohen simbol i identitetit të humbur dhe nostalgjisë, dhe vizitat kulturore dokumentojnë historinë dhe trashëgiminë e tij.

## Arkitektura dhe arkeologjia 
Strukturat e qytetit përfshinin ndërtesa urbane dhe rrugë, ndërsa zona përreth kishte varreza dhe mbetje arkeologjike ilire. Dokumentimi i rrënojave ka kontribuar në studime arkitekturore dhe historike.

## Rëndësia moderne 
Kukësi i Vjetër përfaqëson një dëshmi të rëndësishme të zhvillimit urban dhe sakrificës së komunitetit për energjetikën e vendit. Ai ka vlerë edukative dhe turistike, duke u përdorur për ekspozita historike, vizita kulturore dhe studime akademike mbi urbanistikën dhe historinë e Shqipërisë verilindore.

## Referime 

## Historia 
Zona e Kukësit ka qenë e banuar që nga periudha neolitike. Kukësi i Vjetër u zhvillua si një qendër urbane me tregje, institucione lokale dhe objekte kulturore. Gjatë shekujve, qyteti u konsolidua si qendër administrative dhe kulturore në rajonin e veri-lindjes.

Në vitet 1960–1970, ndërtimi i hidrocentralit të Fierzës detyroi zhvendosjen e banorëve dhe përmbytjen e qytetit. Vendimi për ndërtimin e **Kukësit të Ri** u mor në vitin 1962, dhe banorët filluan zhvendosjen graduale. Me ngritjen e digës së Fierzës në vitin 1978, qyteti i vjetër u zhyt plotësisht nën ujë.

## Gjeografia 
Kukësi i Vjetër ishte i vendosur në luginën ku bashkohen Drini i Bardhë dhe Drini i Zi. Sot pjesa më e madhe e qytetit ndodhet nën ujërat e Liqenit të Fierzës. Rrënojat dalin në sipërfaqe vetëm gjatë thatësirave të mëdha, duke krijuar efektin e një “ishulli gërmadhash”.

## Trashëgimia kulturore 
Para përmbytjes, Kukësi i Vjetër shërbente si qendër kulturore dhe administrative, me gjimnaz, hotel, kino dhe objekte tregtare. Rrënojat sot konsiderohen simbol i nostalgjisë dhe identitetit të humbur. Ekspozita fotografike dhe vizitat e organizuara nga institucione lokale dokumentojnë historinë e qytetit dhe promovojnë trashëgiminë kulturore.

## Arkitektura dhe arkeologjia 
Strukturat e qytetit përfshinin ndërtesa urbane, rrugë dhe institucione administrative. Zona përreth përmbante varreza dhe mbetje arkeologjike ilire, që dëshmojnë banimin e hershëm. Dokumentimi i rrënojave ka kontribuar në studime arkitekturore dhe historike.

## Rëndësia moderne 
Kukësi i Vjetër përfaqëson një dëshmi të rëndësishme të zhvillimit urban dhe sakrificës së komunitetit për energjetikën e vendit. Ai ka vlerë edukative dhe turistike, duke u përdorur për ekspozita historike, vizita kulturore dhe studime akademike mbi urbanistikën dhe historinë e Shqipërisë verilindore.

## Referime