Muzika e Romës së lashtë

parapamje| *Tresh* muzikantësh që luajnë një aulos, cymbala dhe timpanum (mozaik nga Pompei )
**Muzika e Romës antike** ishte një pjesë e kulturës romake që nga kohërat më të hershme. Këngët *( carmen )* ishin pjesë integrale e pothuajse çdo rasti shoqëror. *Oda Sekulare* e Horacit, për shembull, u porosit nga Augustus dhe u ekzekutua nga një kor i përzier për fëmijë në Lojërat Laike në 17 para Krishtit. Muzika ishte e zakonshme në funerale, dhe *tibia* (greke *aulos* ), një instrument nga druri, luhej me sakrifica për të larguar ndikimet e këqija. Nën ndikimin e teorisë së lashtë Greke, muzika mendohej se pasqyronte rregullsinë e kozmosit dhe shoqërohej veçanërisht me matematikën dhe njohuritë.

Muzika etruske kishte një ndikim të hershëm në atë të romakëve. Gjatë periudhës Perandorake, Romakët bartnin muzikën e tyre në provinca, ndërsa traditat e Azisë së Vogël, Afrikës së Veriut dhe Galisë u bënë pjesë e kulturës Romake.

Muzika shoqëroi spektakle dhe ngjarje në arenë, dhe ishte pjesë e formës së artit interpretues të quajtur *pantomimus*, një formë e hershme e baletit historik që ndërthuri vallëzim ekspresiv, muzikë instrumentale dhe një libret të kënduar.
[parapamje| Muzikantët në një detaj nga mozaiku Zliten (shek. 2 pas Krishtit), treguar fillimisht si [Gladiatorët|luftime shoqëruese të gladiatorëve dhe ngjarjeve të kafshëve të egra në arenë: nga e majta, *tuba*, *hidraulis* (organi i tubit të ujit) dhe dy *kornua*]]
Romakët mund të kenë huazuar metodën greke  e "shënimit enkiriadik" për të regjistruar muzikën e tyre, nëse ata përdorin ndonjë notacion fare. Katër shkronja (në shënimet angleze 'A', 'G', 'F' dhe 'C') treguan një seri prej katër toneve të njëpasnjëshme. Shenjat e ritmit, të shkruara sipër shkronjave, tregonin kohëzgjatjen e secilës notë.

Romakët mund të kenë akorduar instrumentet e tyre në modalitetet greke .

## Instrumentet 
Arti romak përshkruan erëra të ndryshme druri, "bronzi", goditje dhe instrumente me tela . Instrumentet e stilit romak gjenden në pjesë të Perandorisë ku nuk kanë origjinën dhe tregojnë se muzika ishte ndër aspektet e kulturës romake që u përhap në të gjitha provincat.

### Instrumentet frymore 
* Tuba romake ishte një bori e gjatë, e drejtë prej bronzi me një grykë konike të ndashme si ajo e bririt modern francez. Shembujt e tanishëm janë të gjatë rreth 1.3 metra të gjatë dhe kanë një gropë cilindrike nga gryka e gojës deri në pikën ku zilja shpërthen papritur, e ngjashme me borinë moderne të drejtë që shihet në prezantimet e 'muzikës së periudhës'. Meqenëse nuk kishte valvola, *tuba* ishte i aftë vetëm për një seri të vetme të ngjyrës që ndoshta do të tingëllonte e njohur për veshin modern, duke pasur parasysh kufizimet e akustikës muzikore për instrumentet e kësaj konstruksioni. Në ushtri, ai ishte përdorur për " thirrje zhurmë ". *Tuba* përshkruhet gjithashtu në art siç janë mozaikët që shoqërojnë lojërat *( ludi )* dhe ngjarjet e spektaklit.
* *Cornu* ("briri" latin) ishte një instrument i gjatë metali me erë me tuba që lakohej rreth trupit të muzikantit, i formuar më shumë si një *G i madh* . Kishte një gropë konike (përsëri si një bri francez) dhe një grykë konike. Mund të jetë e vështirë të dallosh nga *buccina* . *Cornu* përdorej për sinjale ushtarake dhe në paradë. *Kornizeni* ishte një oficer i sinjalit ushtarak që i përkthente urdhërat në thirrje. Ashtu si *tuba*, edhe *cornu* shfaqet si shoqërues i ngjarjeve publike dhe argëtimeve të spektakleve.
* *Tibia* (greqisht *aulos - αὐλός* ), zakonisht dyshe, kishte dy tuba me kallam dyfishtë (si në një oboe moderne), jo të bashkuar, por në përgjithësi luante me një *kapistrum* me brez gojë (greqisht *phorbeiá - φορβεία* ) për të mbajtur të dy tubat në mënyrë të qëndrueshme midis buzëve e lojtarit. Ndryshimet moderne tregojnë se ato prodhuan një tingull të ulët, si klarineta. Ekziston një konfuzion në lidhje me natyrën e saktë të instrumentit; përshkrimet alternative tregojnë se çdo tub ka një kallam të vetëm (si një klarinetë moderne) në vend të një kallami të dyfishtë.
* *Askaules* - një gajde.
* Versione të fyellit dhe tubave modernë .

Skeda:Bas relief from Arch of Marcus Aurelius triumph chariot.jpg|*Lojtari i Tuba* (sipërm djathtas) në një reliev në Palazzo dei Conservatori të Romës që përshkruan Marcus Aurelius në triumf
Skeda:Cornu Aalen.JPG|*Cornu* në Limesmuseum në Aalen, Gjermani
Skeda:Cornicen on Trajan's column.JPG|*Kornizat* në kolonën e Trajanit (shek. II)
Skeda:Grande Ludovisi Altemps Inv8574 n4.jpg|Lojtar i brirëve në sarkofagun Ludovisi (shek. III)
Skeda:Bas relief from Arch of Marcus Aurelius showing sacrifice.jpg|Lojtari i Tibia që shoqëron një sakrificë të udhëhequr nga Marcus Aurelius (Palazzo dei Conservatori i Romës)
Skeda:British Museum Mildenhall Bacchic Dish A.jpg|Panpipes të luajtura nga Pan dhe aulos nga një maenad ( Thesari i Mildenhall, shek. IV)
**Instrumentet me tela**

* Lira, e huazuar nga grekët, nuk ishte një harpë, por përkundrazi kishte një trup të shëndoshë prej druri ose një guaskë breshke të mbuluar me lëkurë dhe krahë prej briri ose druri të kafshëve, me tela të shtrirë nga një shirit kryq në trupin që tingëllonte. Lira mbahej ose përkundej në njërin krah dhe dorën dhe këputej me dorën tjetër.  Romakët gradualisht e braktisën këtë instrument në favor të *citarës* më të sofistikuar,  një instrument më i madh me një kornizë të tipit kuti me tela të shtrirë nga shiriti kryq në pjesën e sipërme deri te kutia e tingullit në fund; ishte mbajtur në këmbë dhe luhej me një plectrum.  Telat u akorduan "duke rregulluar shkopinjtë e parë në gdhendje".
* *Cithara* ishte instrumenti kryesor muzikor i Romës antike dhe u luajt si në format popullore ashtu edhe në ato të larta të muzikës. Më e madhe dhe më e rëndë se një lirë, cithara ishte një instrument me zë të lartë, të ëmbël dhe shpues me aftësi rregullimi precize. Është thënë se disa lojtarë ka mundur ti bëj të qajnë. Nga *cithara* vjen fjala *kitarë* . Megjithëse kitara evoluoi në mënyrë më të drejtpërdrejtë nga lahuta, e njëjta mistikë rrethon idhujt e kitarës së ditës së sotme siç bëri për lojtarët virtuozë të citharës, citharista dhe këngëtarët më të njohur të Romës antike.  Ashtu si shumë instrumente të tjerë, ai erdhi fillimisht nga Greqia dhe imazhet Greke portretizojnë citarat të ndërtuara më detajisht.
* Lahutë ( pandura ose monochord ) ishte i njohur me disa emra mes grekëve dhe romakëve. Në konstruksion, lahuta ndryshon nga ajo, pasi ka më pak tela të shtrirë mbi një qafë të fortë ose dërrasë, në të cilën mund të ndalohen telat për të prodhuar nota të shkallëzuara. Secili tel me lahutë është në gjendje të prodhojë një gamë më të madhe notash sesa një tel të lirës. Megjithëse lahutat me qafë të gjatë janë përshkruar në art nga Mesopotamia qysh në 2340–2198 para Krishtit, dhe gjithashtu ndodhin në ikonografinë egjiptiane, lahuta në botën greko-romake ishte shumë më pak e zakonshme sesa lyra dhe citara. Lahuta e Perëndimit mesjetar është menduar të detyrohem më shumë në arab Oud, nga e cila buron e saj Emri ''('ūd al).*

### Organet 
[parapamje| *Hydraulis* dhe *cornu* në një mozaik nga Nennig, [Gjermania|Gjermani]]
Mozaikët përshkruajnë instrumente që duken si një kryqëzim në mes të gajdes dhe organit. Tubat ishin me madhësi në mënyrë që të prodhonin shumë nga mënyrat (shkallët) e njohura nga grekët. Është e paqartë nëse ato janë fryrë nga mushkëritë apo nga disa shakuj mekanike.

Organi i tubit hidraulik *( hidraulis )*, i cili punonte nga presioni i ujit, ishte "një nga arritjet më të rëndësishme teknike dhe muzikore të antikitetit". Në thelb, ajri në tuba që prodhojnë tingullin vjen nga një mekanizëm i një gjoksi të erës të lidhur nga një tub në një  të zhytur në një rezervuar uji. Ajri pompohet në pjesën e sipërme të kupolës, duke kompresuar ajrin dhe duke detyruar ujin nga fundi; uji i zhvendosur ngrihet në rezervuar. Kjo kokë hidraulike e rritur dhe kompresimi i ajrit në kupolë siguron një furnizim të qëndrueshëm të ajrit në tuba  (shih gjithashtu Organin e tubit # Histori ). Instrumenti kthehet te grekët e lashtë dhe një model i ruajtur mirë në qeramikë u gjet në Kartagjenë në 1885. 

*Hydraulis* shoqëroi gara dhe ngjarje të gladiatorëve në arenë, si dhe shfaqje në skenë. Mund të gjendej gjithashtu në shtëpi dhe ishte midis instrumenteve që luajti perandori Nero.

### Instrumentet me goditje 
parapamje| Rindërtimi i një zgjebe

* Variacionet e një pajisje prej druri ose metali të varur të quajtur skabellum - një "rrahës" - përdoren për të rrahur kohën. Gjithashtu, kishte zile të ndryshme, kambana dhe dajre.
* Instrumente daulle dhe goditje si timpani dhe kastaneta, sistrum egjiptian dhe tigan të pacipë, shërbyen për qëllime të ndryshme muzikore dhe qëllime të tjera në Romën e lashtë, duke përfshirë sfondin e vallëzimit ritmik, ritet festive si ato të Bacchantes, përdorimet ushtarake, gjuetinë (për të dëbuar gjahun ) dhe madje edhe për kontrollin e bletëve në bletaret.  Disa muzikë romake dalloheshin për të pasur një ritëm të qëndrueshëm, pa dyshim përmes përdorimit të daulleve dhe efekteve goditëse të goditjeve dhe vulosjeve.  Muzikantët egjiptianë shpesh mbanin kohën duke këputur gishtat.
* Sistrum ishte një zhurmë e përbërë nga unaza të lidhur në shiritat kryq të një kornize metalike, e cila shpesh përdorej për qëllime rituale.
* *Cymbala* (Lat. Shumësi i *cymbalum*, nga greqishtja kymbalon) ishin cembale të vogla: disqe metalike me qendra konkave dhe *buzë të kthyera, të përdorura në çifte që përplaseshin së bashku.*

majtas|parapamje| Një trupë teatrale e maskuar rreth një lojtari aulos (mozaik nga Shtëpia e Poetit Tragjik, Pompei )

## Muzika në shoqëri 
Përkundër mungesës së pretenduar të origjinalitetit muzikor nga ana e Romakëve, ata e shijuan shumë muzikën dhe e përdorën atë për shumë aktivitete. Muzika u përdor gjithashtu në ceremonitë fetare. Romakët kultivuan muzikë si shenjë edukimi. Garat e muzikës ishin mjaft të zakonshme dhe tërhoqën një gamë të gjerë konkurrence, përfshirë vetë Neronin, i cili performoi gjerësisht si amator dhe dikur udhëtoi në Greqi për të garuar.

## Diskografia 
* Synaulia, *Muzika e Romës Antike, Vëll.* *I* - Instrumente të erës - Amiata Records ARNR 1396, Firence, 1996.
* Synaulia, *Muzika e Romës Antike, Vëll.* *II* - Instrumente me tel - Amiata Records, ARNR 0302, Romë, 2002.
* Thaleia, Carmina Canere Muzika e Romës Antike, Vëll. I –Taragona - Spanjë 2012.
* *Ludi Scaenici*, *E Tempore Emergo - Romë, Itali - 2001*
* *Ludi Scaenici*, *Festina Lente - Romë, Itali - 2011*
* *Ansambli Kérylos*, regj. Annie Bélis, *djali de la pierre au : musique de l'antiquité*, K617, 1996.
* *Ansambli Kérylos*, regj. Annie Bélis, *D'Euripide aux premiers chrétiens : Musique de l'antiquité*, 2016

## Shënime 
parapamje| Pikturë muri romake e shekullit të 1-të të një harpisti

# Naerebout, p.&nbsp;146.
# Ginsberg-Klar, pp.&nbsp;313, 316.
# Habinek, passim.
# Habinek, pp.&nbsp;90ff. 
# Scott, p.&nbsp;404.
# Frankin, p.&nbsp;95; Starks, pp.&nbsp;14ff. 
# Ulrich and Pisk,  .
# Pierce, p.&nbsp;45.
# Ginsberg-Klar, p.&nbsp;313.
# Ulrich and Pisk, p.&nbsp;25.
# Bonanni, plate 2.
# Ginsberg-Klar, p.&nbsp;314.
# Pfrommer and Towne-Markus, 22–23.
# Bonanni, plate 3.
# Bonanni, unnumbered plate between plates 48 and 49, with commentary on the facing verso page.
# Ginsberg-Klar, p.&nbsp;316.
# Williams,  .
# Cook.
# Scott, p.&nbsp;413.
# Walter, p.&nbsp;23.
# Suetonius, cited in Scott, p.&nbsp;418.
# Marcuse, pp.&nbsp;137, 304.
# Scott,  .
# Spring, p.&nbsp;1.
# Higgins and Winnington-Ingram, pp.&nbsp;62–71.

## Referencat 
* Bonanni, Filippo. 1964 *Instrumentet Antike Muzikore dhe Lojtarët e tyre: 152 Pllaka nga Bonanni's Shekulli 18 "Gabinetto armonico"*, me një hyrje të re dhe titra nga Frank Ll. Harrison dhe Joan Rimmer. New York: Botimet Dover. *Ribotimi i* veprës së vitit 1723, Gabinetto armonico, me material shtesë shpjegues.
* Boethius, Anicius Manlius Severinus. *De institucione muzika.* (Edicioni anglisht si *Fundamentals of Music*, përkthyer, me hyrje dhe shënime nga Calvin M. Bower; redaktuar nga Claude V. Palisca. New Haven: Universiteti Yale Press, 1989. )
* Cook, James H. 1999. " Historia e organeve: Origjina dhe zhvillimi deri në vitin 800 pas Krishtit  ". Uebsajti Personal i Fakultetit të James H. Cook, në Birmingham-Southern College (Vështruar më 19 dhjetor 2012).
* Franklin, James L., Jr 1987. "Pantomimistët në Pompei: Actius Anicetus dhe trupa e tij". *Revista Amerikane e Filologjisë* 108, nr. 1: 95-107
* Ginsberg-Klar, Maria E. 1981. "Arkeologjia e Instrumenteve Muzikore në Gjermani gjatë Periudhës Romake". *Arkeologjia Botërore* 12, nr. 3: 313-320
* Habinek, Thomas. 2005 *Bota e Këngës Romake* . Baltimore: Shtypi i Universitetit Johns Hopkins.
* Higgins, RA, dhe Reginald P. Winnington-Ingram. 1965 "Lojtarët e lahutës në artin grek". *Gazeta e Studimeve Greke* 85: 62–71.
* Marcuse, Sibyl. 1975 *Instrumente muzikorë: Një fjalor gjithëpërfshirës*, botim i korrigjuar. Biblioteka Norton. New York: WW Norton & Company, Inc.  .
* Naerebout, Frederick G. 2009. "Vallëzimi në Perandorinë Romake dhe Pakënaqësitë e saj". Në *Dinamikën Rituale dhe Ndryshimin Fetar në Perandorinë Romake.* *Procedimet e Punëtorisë së Tetë të Ndikimit të Rrjetit Ndërkombëtar të Perandorisë (Heidelberg, 5–7 korrik 2007)* : Brill.
* Pfrommer, Michael dhe Elana Towne-Markus. 2001 *Ari Grek nga Egjipti Helenistik* . Los Anxhelos: Botimet Getty (J. Paul Getty Trust). ISBN&nbsp;0-89236-633-8 .
* Pierce, John R. 1983. *Shkenca e Tingullit Muzikor'', New York: Librat Shkencorë Amerikanë.
* Scott, JE 1957. 'Muzika Romake' në *Historinë e Re të Muzikës së Oksfordit*, vëll.1: 'Muzika antike dhe orientale', Oxford: Oxford University Press.
* Smith, William. 1874 *Një Fjalor i Antikiteteve Greke dhe Romake* . New York: Harper.
* Pranvera, Mateu. 2001 *Llauta në Britani: Një histori e instrumentit dhe muzikës së tij* . Oxford University Press, 2001.
* Starks, John H., Jr., 2008. "Aktoret e pantomimës në mbishkrime latine". Në *Drejtime të Reja në Pantomimën e Lashtë* Oxford dhe New York: Oxford University Press.
* Suetonius . *Nero*, xli, liv.
* Ulrich, Homeri dhe Paul Pisk. 1963 *Një histori e muzikës dhe stilit muzikor* . New York: Harcourt Brace Jovanoich.
* Walter, Don C. 1969. *Burrat dhe muzika në kulturën perëndimore* . New York: Croftat e Appleton-Shekullit. ISBN&nbsp;0-390-91600-5 .
* Williams, CF Abdy . 1903 *Historia e organit* . Londër: Walter Scott Publishing Co.; New York: Charles Scribner & Sons.

## Lexo më tej 
* Benzing, GM 2009. "'Se vuoi far soldi, studia la cetra': musica e luxus nell'antica Roma". In *Luxus: Il piacere della vita nella Roma imperiale: [Torino, Museo di antichita, 26 shtator 2009&nbsp;- 31 gennaio 2010]*, redaktuar nga Elena Fontanella,  Romë: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato. ISBN&nbsp;9788824011631 .
* Comotti, Giovanni. 1989 *Muzikë në kulturën greke dhe romake*, përkthyer nga Rosaria V. Munson. Shoqëria antike dhe historia. Baltimore: Shtypi i Universitetit Johns Hopkins. ISBN&nbsp;0801833647 (leckë);  (pbk).
* Hagel, Stefan dhe Christine Harrauer (red.) (2005). *Muzika e lashtë greke në shfaqje: Simpozion Wien 29.* *Shtator – 1.* *Okt. 2003* . Vjenë: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. ISBN&nbsp;3-7001-3475-4 .
* Landels, JG 1999. *Muzika në Greqinë e Lashtë & Romë.* Londër dhe Nju Jork: Routledge.
* Maas, Marta. 2001 "Kithara". *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, botimi i dytë, redaktuar nga Stanley Sadie dhe John Tyrrell . Londër: Macmillan Publishers.
* West, M [artin] L [itchfield]. 1992 *Muzika Greke Antike* . Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press. ISBN&nbsp;0-19-814897-6 (leckë)  (pbk).
* Wille, Günther. 1967 *Musica Romana: Die Bedeutung der Musik im Leben der Römer* . Amsterdam: P. Schippers.

## Lidhje të jashtme 
* Ansambli Kérylos, një grup muzikor i udhëhequr nga studiuesja Annie Bélis dhe i përkushtuar rikrijimit të muzikës antike greke dhe romake.
* Musica Romana, muzikarkeologji, rishikim shkencor i muzikës antike romake si dhe shfaqje, bibliografi dhe përshkrime për instrumente dhe shënime në internet (anglisht dhe gjermanisht).
* Thesaurus Musicarum Latinarum (TML) , një bazë të dhënash në zhvillim e të gjithë korpusit të teorisë së muzikës Latine e shkruar gjatë Mesjetës dhe Rilindjes.
* Synaulia, kushtuar rindërtimit të instrumenteve muzikorë historikë, teatrit të tingullit, vallëzimit mbi bazën e etnologjisë.
* Origjina greke e muzikës romake
* Juvenali: Satira XI
* Ludi Scaenici Performanca dhe hulumtimi mbi muzikën dhe vallëzimin në Romën e lashtë.