Arsimi në Portugali

**Arsimi në Portugali** është falas dhe i detyrueshëm deri në moshën 18 vjeç, kur nxënësit zakonisht përfundojnë vitin e 12-të. Megjithatë, vetëm një nga këto kërkesa është e nevojshme. Arsimi rregullohet nga shteti nëpërmjet Ministrisë së Arsimit . Ekziston një sistem arsimor publik dhe gjithashtu shumë shkolla private në të gjitha nivelet e arsimit. Universitetet e para mesjetare portugeze, siç është Universiteti i Koimbrës, u krijuan në shekullin e 13-të, dhe sistemi kombëtar i arsimit të lartë është integruar plotësisht në Zonën Evropiane të Arsimit të Lartë .

Shkalla bazë e shkrim-leximit e popullsisë portugeze është 99.44 (99.48% meshkuj, 99.38% femra, të moshës 15–24 vjeç).  Sipas INE (Institutit Portugez për Statistikat Kombëtare), vetëm 3.7 milionë punëtorë portugezë (67% e popullsisë aktive në punë) përfunduan arsimin bazë (81% e popullsisë në punë arritën nivelin bazë të ulët të arsimit dhe 12% arritën nivelin e mesëm të arsimit). 

Sipas Programit për Vlerësimin Ndërkombëtar të Studentëve (PISA) 2018, nxënësi mesatar 15-vjeçar portugez, kur vlerësohet për sa i përket leximit, njohurive në matematikë dhe shkencë, është pothuajse mbi mesataren e OECD -së. Edhe pse, me një tendencë të ndjeshme në rënie.   

## Historia 
Në fillimet e kombësisë portugeze, kleri i krishterë ishte aktori kryesor në përpjekjet arsimore . Universitetet portugeze kanë ekzistuar që nga viti 1290 . Brenda fushës së Perandorisë Portugeze, portugezët themeluan në 1792 shkollën më të vjetër inxhinierike të Amerikës Latine ( Real Academia de Artilharia, Fortificação e Desenho ), si dhe kolegjin më të vjetër mjekësor të Azisë ( Kolegji Mjekësor Goa ) në 1842.

### Shekulli i 19-të dhe i 20-të 
Megjithatë, deri në fund të shekullit të 19-të, shkalla e analfabetizmit ishte mbi 80 përqind dhe arsimi i lartë ishte i rezervuar për një përqindje të vogël të popullsisë. 68.1 përqind e popullsisë së Portugalisë klasifikohej ende si analfabete sipas regjistrimit të vitit 1930.

Edhe pse militantët e Republikës së Parë e kishin zgjedhur arsimin si një nga kauzat e tyre kryesore, provat tregojnë se Republika e Parë, më demokratike, ishte më pak e suksesshme sesa *Estado Novo* autoritare në zgjerimin e arsimit fillor.  Gjatë Republikës së Parë, nivelet e shkrim-leximit tek fëmijët e moshës 7 deri në 14 vjeç regjistruan një rritje modeste nga 26 përqind në vitin 1911 në 33 përqind në vitin 1930. Sipas *Shtetit të Ri*, nivelet e shkrim-leximit tek fëmijët e moshës 7 deri në 14 vjeç u rritën në 56 përqind në vitin 1940, 77 përqind në vitin 1950 dhe 97 përqind në vitin 1960. 

Nën sundimin e Salazarit, numri i shkollave fillore u rrit nga 7,000 në vitin 1927 në 10,000 në vitin 1940. Ndërsa shkalla e analfabetizmit gjatë njëzet viteve të Republikës së Parë kishte rënë vetëm me një rënie modeste prej 9%, nën sundimin e Salazarit në njëzet vjet, shkalla e analfabetizmit ra me 21%, nga 61,8% në vitin 1930 në 40,4% në vitin 1950. Në vitin 1940, regjimi festoi faktin se për herë të parë në historinë portugeze, shumica e popullsisë mund të lexonte dhe të shkruante.  Megjithatë, shkalla e shkrim-leximit në Portugali deri në vitet 1940 dhe në fillim të viteve 1950 ishte ende e ulët për standardet e Amerikës së Veriut dhe Evropës Perëndimore në atë kohë.

Në vitin 1952, u lançua një Plan i gjerë shumëplanësh për Arsimin Popullor me qëllim zhdukjen përfundimtare të analfabetizmit dhe përfshirjen në shkollë të çdo fëmije në moshë shkollore. Ky plan përfshinte gjoba për prindërit që nuk i zbatonin rregullat, dhe këto u zbatuan në mënyrë strikte. Në fund të viteve 1950, Portugalia kishte arritur të dilte nga humnera arsimore në të cilën ishte gjendur prej kohësh: analfabetizmi midis fëmijëve të moshës shkollore praktikisht u zhduk. 

Arsimi më i lartë se ai bazë (klasa e 4-t ose e 6-të) nuk ishte i përballueshëm për shumicën e familjeve portugeze, demokratizimi i vërtetë i arsimit, veçanërisht i arsimit të mesëm dhe të lartë, ndodhi vetëm në vitet 1980. Pas mesit të viteve 2000, po zhvillohen programe për modernizimin e shkollave (bazike dhe të mesme) dhe ndërtimin e shkollave të reja fillore të quajtura "qendra arsimore" (kryesisht për të zvogëluar numrin e shkollave fillore të mbingarkuara, për të përhapur sistemin e orarit nga ora 9:00 deri në 17:30, sepse në shumicën e shkollave të mbingarkuara ka mësime me orar nga ora 8:00 deri në 13:00 dhe të tjera me orar nga ora 13:00 deri në 18:00).

Procesi i Bolonjës për arsimin e lartë është miratuar që nga viti 2006. Megjithatë, shkalla e arsimit të lartë në vend mbetet ende më e ulëta në Bashkimin Evropian, kjo shkallë ishte rreth 7% në vitin 2003 (Burimi: OECD (2003) Education at a Glance dhe OECD Statistical Compendium), dhe u përmirësua në 11% në vitin 2007 - krahasuar me rreth 16% të Sllovakisë dhe Sllovenisë ; 28% të Gjermanisë, Estonisë, Spanjës dhe Irlandës; ose mbi 30% të Belgjikës, Holandës, Danimarkës, Finlandës, Qipros dhe Mbretërisë së Bashkuar (Burimi: EuroStat, Mars 2007).

Sipas Programit të OECD -së për Vlerësimin Ndërkombëtar të Studentëve (PISA), nxënësi mesatar portugez 15-vjeçar ka qenë për shumë vite i nënvlerësuar dhe me rezultate të dobëta në aspektin e leximit, njohurive në matematikë dhe shkencë në OECD, pothuajse i barabartë me atë italian dhe pak më lart se vende si Greqia, Turqia dhe Meksika. Megjithatë, që nga viti 2010, rezultatet e PISA-s për studentët portugezë janë përmirësuar ndjeshëm. 

Ministria Portugeze e Arsimit njoftoi një raport të vitit 2010 të botuar nga zyra e saj për vlerësimin arsimor GAVE (Gabinete de Avaliação do Ministério da Educação), i cili kritikoi rezultatet e raportit PISA 2009 dhe pohoi se studenti mesatar adoleshent portugez kishte pengesa të thella në aspektin e shprehjes, komunikimit dhe logjikës, si dhe një performancë të ulët kur i kërkohej të zgjidhte probleme. Ata gjithashtu pohuan se këto gabime nuk janë ekskluzive për Portugalinë, por në fakt ndodhin edhe në vende të tjera për shkak të mënyrës se si është hartuar PISA. 

Për shkak të krizës së borxhit sovran portugez në fund të viteve 2000 dhe ndihmës financiare të mëvonshme të FMN-së dhe BE-së për Republikën Portugeze nga viti 2011 e tutje, shumë universitete dhe institucione të tjera të arsimit të lartë vuajtën financiarisht. Shumë prej tyre ishin në prag të falimentimit dhe u detyruan të rrisnin tarifat e pranimit dhe të shkollimit, ndërsa buxheti u zvogëlua dhe anëtarët e stafit dhe bonuset po zvogëloheshin. 

### Kalendari i vitit shkollor 
Çdo vit shkollor fillon në mes të shtatorit dhe mbaron në mes të qershorit. Gjatë vitit ka tre pushime: pushimet e Krishtlindjeve (2 javë), pushimet e Karnavalit (3 ditë) dhe pushimet e Pashkëve (2 javë). Viti shkollor është i ndarë në tre semestra, zakonisht të kufizuara nga datat e mëposhtme:

* Semestri i 1-rë - nga 15–21 shtator deri në fund të javës së dytë të dhjetorit
* Semestri i dytë - nga e hëna e parë e janarit (pas 1 janarit, e cila është festë kombëtare) deri në dy javë para Pashkëve
* Semestri i 3-të - nga e hëna menjëherë pas Pashkëve deri në gjysmën e dytë të qershorit / gjysmën e parë të korrikut. Vitet e para që mbarojnë shkollën janë klasat e 9-ta, të 11-ta dhe të 12-ta, pasi kanë Provime Kombëtare (zakonisht mbarojnë shkollën 1 javë më herët se klasat e 7-ta, të 8-ta dhe të 10-ta). Fëmijët nga klasa e 1-rë deri në të 6-ën zakonisht e lënë shkollën 2 javë pas klasave të 7-ta, 8-të dhe 10-të; dhe 3 javë pas klasave të 9-ta, 11-të dhe 12-të.

Pas përfundimit të semestrit të 3-të, ka provime kombëtare gjatë qershorit dhe korrikut për nxënësit e viteve të 9-ta, të 11-ta dhe të 12-ta, dhe provime matëse në vitet e 2-ta, të 5-ta dhe të 8-ta.

## Arsimi parashkollor 
### Çerdhe 
Fëmijët nga katër muajsh (leja e zakonshme e lehonisë) deri në moshën tre vjeç mund të frekuentojnë një *çerdhe* . Shumica dërrmuese e çerdheve janë private. Çerdhe të tjera drejtohen nga Sigurimet Shoqërore Portugeze dhe financohen pjesërisht nga shteti. Në këto çerdhe prindërit paguajnë sipas të ardhurave të tyre.

### Kopshti i fëmijëve 
Arsimi parashkollor është opsional nga mosha tre deri në pesë vjeç dhe ofrohet si në kopshte shtetërore ashtu edhe në ato private. Shërbimi ndaj kopshteve shtetërore është falas. Shkollat njihen si *Jardins de Infância* ( Kopshtet e fëmijëve ). Shumica e shkollave ndërkombëtare ofrojnë një qasje ndërkombëtare ndaj të nxënit parashkollor dhe ndjekin një kurrikulë të tillë si Diploma Ndërkombëtare.
## Arsimi parauniversitar 
Arsimi bazë *(Ensino Básico)* zgjat nëntë vjet, i ndarë në tre faza prej katër, dy dhe tre vjetësh përkatësisht. Fazat janë përkatësisht *1º Ciclo* (Cikli i 1-rë), *2º Ciclo* (Cikli i 2-të) dhe *3º Ciclo* (Cikli i 3-të). Fëmijët duhet të japin dy provime në fund të fazës së tretë: portugalisht dhe matematikë. Arsimi i mesëm *(Ensino Secundário)* - publik, privat ose kooperativ - është i detyrueshëm që nga viti shkollor 2012/2013 dhe përbëhet nga një cikël tre-vjeçar pas arsimit bazë.

Qasja në arsimin e mesëm bëhet nëpërmjet Certifikatës së Arsimit Bazë. Ekzistojnë tre lloje programesh: programe të përgjithshme, programe profesionale dhe programe artistike, që ofrojnë mësimdhënie në fusha teknike, teknologjike, profesionale dhe në gjuhën dhe kulturën portugeze. Përshkueshmëria midis programeve është e garantuar. Mësimdhënia dhe praktika e programeve teknike, teknologjike ose artistike ofrohet nga shkollat profesionale dhe shkollat speciale për arsim në Arte.

Programet janë të sanksionuara nga *Certificado de Habilitações do Ensino Secundário/Diploma de Ensino Secundário* (kredencialet/Diploma e shkollës së mesme), e cila është parakushti për akses në arsimin e lartë nëpërmjet provimit kombëtar të aksesit .

### Arsimi bazë 
Në Portugali, Arsimi Bazë përbëhet nga nëntë vjet shkollim të ndarë në tre cikle të njëpasnjëshme arsimimi prej katër, dy dhe tre vjetësh.

Fëmijët e moshës gjashtë vjeç deri më 15 shtator duhet të regjistrohen në vitin e tyre të parë shkollor në atë vit kalendarik. Përveç kësaj, fëmijët që mbushin moshën gjashtë vjeç midis 16 shtatorit dhe 31 dhjetorit mund të autorizohen të ndjekin fazën e parë të arsimit, me kusht që prindërit ose kujdestarët e tyre të paraqesin një kërkesë në shkollën më të afërt me vendbanimin e tyre (ose vendin e punës) gjatë periudhës vjetore të regjistrimit. Shkollat shtetërore janë falas; pagesa e shkollës private rimbursohet nga shteti pjesërisht ose plotësisht, kur shkollat shtetërore në zonë janë të mbushura plot. Cikli i parë i arsimit bazë të detyrueshëm mbulon vitet 1-4, cikli i dytë vitet 5-6 dhe cikli i tretë vitet 7-9. Kurrikula përmban vetëm arsim të përgjithshëm deri në vitin e 9-të, në të cilin pikë futen lëndët profesionale.

Në fund të çdo cikli, studentët japin provime kombëtare vlerësimi për lëndët e Gjuhës Portugeze dhe Matematikës. Shkollat nuk japin (ose shesin) libra apo materiale; ndihma financiare është në dispozicion për familjet më të varfra. Librat shkollorë zgjidhen në nivel shkolle çdo katër vjet.

Shkollat shtetërore të ciklit të parë janë në pronësi të bashkive; të gjitha shkollat e tjera shtetërore janë në pronësi të shtetit. 

Në shkollat shtetërore, nxënësit e ciklit të parë dhe nxënësit e kopshtit marrin ushqime të lehta falas në mes të mëngjesit ose pasdite, të cilat përgjithësisht përbëhen nga një kuti qumështi 20 litra.

#### Cikli i parrë - Cikli 1 
**Viti i 1-rë, i 2-të, i 3-të dhe i 4-t** 

Lëndë të përgjithshme:

* Gjuhë Portugeze
* Studimi i Mjedisit
* Matematikë

Aktivitete Pasuruese:

* Gjuhë Angleze
* Edukim Artistik
* Edukim Fizik
* Edukim Muzikor

Zgjedhore (fakultative):

* Edukimi Moral dhe Fetar Katolik (ose konfesione të tjera)
* Gjuhë të huaja (zakonisht të disponueshme vetëm në shkolla private)

#### Cikli i dytë - Cikli 2 
**Vitet e 5-ta dhe të 6-ta**

* Gjuhë Portugeze
* Matematikë
* Historia dhe Gjeografia e Portugalisë
* Anglisht (nivelet 1 dhe 2)
* Shkencat Natyrore
* Edukim Vizual ( Arte Pamore )
* Arsim Teknologjik ( Zanata )
* Edukim Fizik
* Edukim Muzikor
* Edukim Moral dhe Fetar Katolik (ose konfesione të tjera) (fakultativ)

#### Cikli i tretë - Cikli 3 
**Vitet e 7-ta, të 8-ta dhe të 9-ta**

* Gjuhë Portugeze
* Matematikë
* Anglisht (nivelet 3, 4 dhe 5)
* Gjuhë e huaj e dytë - frëngjisht, spanjisht ose gjermanisht (nivelet 1, 2 dhe 3)
* Shkencat Natyrore
* Fizikë dhe Kimi
* Histori
* Gjeografi
* Edukim Fizik
* Qytetaria dhe Zhvillimi
* Edukim Vizual (Arte Pamore)*
* Arsim Teknologjik (Zanata)*
* Dramë / Muzikë *
* Kompjuter dhe IT / një alternativë e shkollës (vetëm në vitet e 7-ta dhe të 8-ta)
* Edukim Moral dhe Fetar Katolik (ose konfesione të tjera) (fakultativ)
* Edukimi Seksual (në varësi të shkollave, ky lëndë mund të jepet në mënyra të ndryshme: për shembull, 1 seancë çdo 2 javë; ose një seancë çdo javë që zë kohë nga një lëndë e ndryshme nga kurrikula ekzistuese; etj.)

(*) Në vitin e 9-të, nxënësi duhet të zgjedhë midis Edukimit Pamor, Edukimit Teknologjik, Muzikës dhe Dramës, sipas disponueshmërisë së shkollës.

### Arsimi i mesëm 
Vetëm pas vitit të 9-të të shkollimit bazë, sistemi portugez i Arsimit të Përgjithshëm degëzohet në programe të ndryshme të mesme, një të orientuar drejt arsimit të lartë (programe të mesme të përgjithshme), një të orientuar drejt punës (programe të mesme teknologjike) dhe një program të orientuar drejt artit. Përfundimi i arsimit të mesëm (programe të përgjithshme, teknologjike ose artistike) me nota kaluese jep një diplomë, e cila do të certifikojë kualifikimin e fituar në këtë mënyrë dhe, në rastin e programeve të orientuara drejt punës, kualifikimin për punë specifike. Të gjitha programet e Përgjithshme dhe Teknologjike ndajnë lëndët e mëposhtme të njohura si Formim i Përgjithshëm:

* Gjuhë Portugeze (vitet e 10-ta, 11-ta dhe 12-ta)
* Edukatë Fizike (vitet e 10-ta, 11-ta dhe 12-ta)
* Filozofi (vitet e 10-ta dhe të 11-ta)
* Gjuhë e Huaj (vitet e 10-ta dhe të 11-ta)
* Edukim Moral dhe Fetar Katolik (ose konfesione të tjera) (vitet 10, 11 dhe 12 - fakultativ)

#### Programe të Përgjithshme 
**Shkencat dhe Teknologjitë**

* Lënda kryesore - Vitet e 10-ta, 11-ta dhe 12-ta - Matematikë A
* Lëndë specifike - Vitet e 10-ta dhe të 11-ta - Biologji dhe Gjeologji, Gjeometri Përshkruese, Fizikë dhe Kimi A (dy prej tyre)
* Lëndë opsionale - viti i 12-të - Biologji, Gjeologji, Fizikë, Kimi, Psikologji, Zbatime Informatike B, Filozofi A ose të tjera (dy prej tyre)

**Shkencat Sociale dhe Humane**

* Lënda kryesore - Vitet e 10-ta, 11-ta dhe 12-ta - Histori A
* Lëndë specifike - Vitet e 10-ta dhe të 11-ta - Gjeografi A, Gjuhë e huaj II (ose III), Letërsi portugeze, Matematikë e zbatuar në shkencat shoqërore, Latinisht (dy prej tyre)
* Lëndë opsionale - viti i 12-të - Drejtësi, Sociologji, Latinisht, Gjeografi, Psikologji, Filozofi A, Ekonomi, Shkenca Politike, Antropologji, Greqisht, ose të tjera (dy prej këtyre)

**Shkencat Socio-Ekonomike**

* Lënda kryesore - Vitet e 10-ta, 11-ta dhe 12-ta - Matematikë A
* Lëndë specifike - vitet e 10-ta dhe të 11-ta - Ekonomi, Histori B, Gjeografi (dy prej tyre)
* Lëndë opsionale - viti i 12-të - Ekonomi, Gjeografi, Sociologji, Psikologji, Drejtësi ose të tjera (dy prej këtyre)

**Arte Pamore**

* Lënda kryesore - Vitet e 10-ta, 11-ta dhe 12-ta - Vizatimi A
* Lëndë specifike - Vitet e 10-ta dhe të 11-ta - Gjeometri përshkruese, Matematikë B, Histori e Kulturës dhe Artit (dy prej tyre)
* Lëndë opsionale - Viti i 12-të - Atelie Arti, Atelie Multimediale, Materiale dhe Teknologji, Psikologji, Filozofi A ose të tjera (dy prej këtyre)

#### Programe Profesionale 
* Sporte
* Arkitekt Teknik
* Ndërtim Civil
* Elektronikë
* Informatikë
* Dizajni i Pajisjeve
* Multimedia
* Administrata
* Marketing
* Mjedisi dhe Rendi i Territorit
* Veprimi Social
* Animacion Social
* të tjerë

#### Programe Artistike të Specializuara 
* Muzikë
* Vallëzim
* Dramë dhe Kinema
* Arte Vizuale dhe Audiovizuale
* të tjerë

#### Renditjet e shkollave të mesme 
Çdo vit, renditjet e shkollave të mesme publikohen nga disa gazeta si Público dhe Expresso .

Që nga viti 2020, renditja sipas Agencia Lusa është: 
## Lloje të tjera të arsimit 
Ekzistojnë gjithashtu modalitete të veçanta të arsimit shkollor. Programet e ofruara nga shkollat profesionale, ato të sistemit të praktikës dhe ato të studimeve të përsëritura konsiderohen si një modalitet i veçantë i arsimit shkollor. Këto programe nuk janë të rregullta, sepse nuk përfshihen në rrjedhën e rregullt të sistemit arsimor, ndaj të cilit ato janë një alternativë, duke qenë se janë hartuar për t'iu përgjigjur nevojave specifike arsimore të grupeve të ndryshme të synuara të popullsisë.

Të gjitha këto programe ofrojnë kualifikim fillestar profesional dhe arsimor, megjithëse studimet e përsëritura ofrojnë edhe arsim të përgjithshëm. Arsimi periodik përbëhet nga programe studimi jo të rregullta ose njësi modulare ose të vetme, sepse ato nuk janë cikle të plota kualifikimi dhe nuk përfshihen në përparimin e rregullt të sistemit arsimor. Arsimi i përsëritur ofron një mundësi të dytë kualifikimi për ata që nuk e kanë ndjekur kualifikimin në moshën normale ose që e kanë lënë shkollën herët. Arsimi përsëritës mbulon tre ciklet e arsimit bazë dhe arsimit të mesëm.

Arsimi i përsëritur karakterizohet nga fleksibiliteti dhe përshtatshmëria ndaj ciklit të të nxënit të studentëve, disponueshmëria, njohuritë dhe përvojat. Arsimi i mesëm i përsëritur ndahet në dy lloje kursesh: kursi i përgjithshëm për ata që duan të vazhdojnë studimet dhe kurset teknike që janë të orientuara drejt punës dhe japin një certifikatë profesionale të nivelit III, megjithëse ato lejojnë edhe aksesin në arsimin e lartë. Çdo kurs i mesëm, kurs profesional, kurs praktik (niveli III), kurs përsëritës dhe të tjerë (artistikë dhe ato të shkollave teknologjike) ndajnë një strukturë tredimensionale (megjithëse rëndësia e secilit dimension mund të ndryshojë në varësi të kursit specifik):

a) i përgjithshëm / socio-kulturor

b) specifike / shkencore

c) teknik / teknologjik / praktik / profesional

Sistemi arsimor/profesional portugez është i hapur. Kjo do të thotë që, pasi një student të përfundojë me sukses studimet bazë, ai/ajo mund të zgjedhë lirisht çdo lloj kursi në çdo fushë/fushë. Çdo kurs i mesëm i përfunduar me sukses i lejon studentit të aplikojë në çdo kurs të arsimit të lartë, pavarësisht nga fusha që studenti ka zgjedhur në nivelin e mesëm të arsimit. Megjithatë, për t'u pranuar në universitet, çdo kurs superior kërkon provime specifike që korrespondojnë me lëndët e një fushe të njohurive.

## Arsimi i lartë 
Arsimi i lartë në Portugali është i ndarë në dy nënsisteme kryesore: universiteti dhe politeknik . Ai ofrohet në universitete autonome, në institute universitare , në institute politeknike dhe në shkolla të veçanta universitare ose politeknike. Institucionet e mëparshme mund të jenë publike, konkordate ose private. Nënsistemi universitar ka për qëllim të ketë një bazë të fortë teorike dhe të jetë shumë i orientuar drejt kërkimit. Nënsistemi politeknik ka për qëllim të ofrojë një kualifikim më praktik dhe është i orientuar drejt profesionit.

Diplomat në disa fusha si mjekësia , drejtësia , shkencat natyrore , ekonomia , psikologjia ose veterinaria ofrohen vetëm në sistemin universitar. Diplomat në infermieri , arsim parashkollor , teknik kontabiliteti ose teknik kujdesi shëndetësor ofrohen vetëm në sistemin politeknik. Fushat e tjera, duke përfshirë inxhinierinë , teknologjinë , menaxhimin , arsimin , bujqësinë , sportet ose shkencat humane , gjenden si në sistemin universitar ashtu edhe në atë politeknik.

Universiteti më i vjetër është Universiteti i Koimbrës, i themeluar në vitin 1290, dhe më i madhi për nga numri i studentëve të regjistruar është Universiteti i Portos me rreth 28,000 studentë. Universiteti Katolik i Portugalisë , universiteti më i vjetër *jo-shtetëror (statusi* i konkordatit ), u krijua me dekret të Selisë së Shenjtë dhe njihet nga Shteti Portugez që nga viti 1971. Nënsistemi aktual publik politeknik u themelua në vitet 1980, por është një evolucion i sistemeve të mëparshme të arsimit të lartë profesional që ekzistonin më parë. Pra, megjithëse u integruan në sistem vetëm në vitet 1980, disa institucione politeknike janë shumë më të vjetra, disa prej të cilave e kanë origjinën që në shekullin e 19-të (shembuj janë *Instituti Superior i Engenharia de Lisboa* , *Instituti Superior i Engenharia do Porto* dhe *Shkolla Superiore Agrária de Coimbra* ).

Institucionet private të arsimit të lartë nuk mund të funksionojnë nëse nuk njihen nga Ministria e Arsimit. Qasja rregullohet me të njëjtat procedura si ato për institucionet shtetërore të arsimit të lartë. Dy sistemet e arsimit të lartë (universitar dhe politeknik) janë të lidhura dhe është e mundur të transferohet nga njëri në tjetrin me anë të një konkursi të jashtëzakonshëm. Është gjithashtu e mundur të transferohet nga një institucion publik në një privat dhe anasjelltas. Pranimet në programet e universiteteve publike janë shpesh më të kërkuara dhe selektive sesa në ekuivalentët e tyre në institucionet publike politeknike dhe private. Shumë institucione dhe diploma specifike universitare konsiderohen gjithashtu si më prestigjioze dhe me reputacion sesa homologët e tyre nga sistemi politeknik ose nga disa institucione universitare më pak të njohura. 

Tradicionalisht, universitetet portugeze ishin të organizuara në shkolla autonome, secila e emërtuar *faculdade* (fakultet). Në fillim të shekullit të 20-të, disa shkolla të arsimit të lartë që nuk ishin të integruara në universitete u emëruan *instituto superior* (institut i lartë). Kur u krijua sistemi aktual politeknik në fillim të viteve 1980, emërtimi standard i miratuar për ndarjet e instituteve politeknike ishte ai i *escola superior* (shkollë e lartë). Ndryshimi i statusit dhe integrimi i disa institucioneve në universitete ose në politeknikë, duke ruajtur emrat origjinalë, nënkuptonte që aktualisht universitetet mund të përfshijnë ndarje të emërtuara fakultete, institute ose shkolla të larta dhe institutet politeknike mund të përfshijnë ose shkolla të larta ose institute të larta.

Pas mesit të viteve 2000, me miratimin e legjislacionit të ri dhe Procesit të Bolonjës , çdo institucion politeknik ose universitar i Portugalisë është në gjendje të japë një cikël të parë studimi, të njohur si *licenciatura* plus një cikël të dytë që jep diplomën master . Përpara kësaj, ky ishte rregull vetëm për institucionet universitare. Pothuajse të gjitha institucionet universitare japin diploma master si një cikël të dytë studimi, por disa departamente universitare ofrojnë diploma masteri të integruara (grada të përbashkëta) përmes një cikli të vetëm më të gjatë studimi. Disa institucione politeknike ofrojnë ciklin e dytë të studimit në bashkëpunim me një universitet partner. Doktoratat jepen vetëm nga universitetet. 

Ekzistojnë gjithashtu institucione të posaçme të arsimit të lartë të lidhura me ushtrinë dhe policinë . Këto institucione specifike kanë përgjithësisht një reputacion të mirë dhe janë të njohura në mesin e të rinjve sepse kurset e tyre janë një pasaportë për karrierën ushtarake/policore. Këto institucione shtetërore janë Akademia e Forcave Ajrore , Akademia Ushtarake , Shkolla Detare dhe *Instituti Superior i Shkencave Policore dhe Sigurisë Ndërkombëtare* .

Mbi 35% e qytetarëve në moshë universitare (20 vjeç) ndjekin një nga institucionet e arsimit të lartë të vendit  (krahasuar me 50% në Shtetet e Bashkuara dhe 35% në vendet e OECD-së ).

Shumica e kostove të studentëve mbështeten me para publike. Megjithatë, me rritjen e tarifave të shkollimit që një student duhet të paguajë për të ndjekur një institucion shtetëror të arsimit të lartë portugez dhe tërheqjen e llojeve të reja të studentëve (shumë prej tyre si studentë me kohë të pjesshme ose në kurse mbrëmjeje) si punonjës, biznesmenë, prindër dhe pensionistë, shumë departamente nxjerrin një fitim të konsiderueshëm nga çdo student shtesë i regjistruar në kurse, me përfitime për të ardhurat bruto nga shkollimi i kolegjit ose universitetit dhe pa humbje të cilësisë arsimore (mësues për student, kompjuter për student, madhësia e klasës për student, etj.).
### Universiteti dhe politekniku 
Portugalia ka dy sisteme kryesore të arsimit të lartë :

* Sistemi universitar, i cili është më i vjetri, e ka origjinën në shekullin e 13-të. Ai përbëhet nga trembëdhjetë universitete publike, një institut universitar publik, një universitet i hapur publik dhe disa universitete dhe institute universitare private .
* Sistemi politeknik, i cili filloi të ofrojë arsim të lartë në vitet 1980 pasi ish-shkollat industriale dhe tregtare u shndërruan në shkolla të arsimit të lartë inxhinierik dhe administrativ (kështu që origjina e tij mund të gjurmohet në disa shkolla të hershme të arsimit profesional të shekullit të 19-të).  Ai përbëhet nga pesëmbëdhjetë institute politeknike shtetërore, institucione politeknike publike dhe private të paintegruara, si dhe institucione të tjera të ngjashme.

### Procesi i Bolonjës në Portugali 
Procesi i Bolonjës ishte një proces reformash evropiane që synonte krijimin e një Hapësire Evropiane të Arsimit të Lartë deri në vitin 2010. Ishte një proces i pazakontë, pasi ishte i strukturuar lirshëm dhe i drejtuar nga 45 vendet pjesëmarrëse në të, në bashkëpunim me një numër organizatash ndërkombëtare, përfshirë Këshillin e Evropës .

Qëllimi i reformës ishte të krijonte deri në vitin 2010 një sistem të arsimit të lartë në Evropë, të organizuar në një mënyrë të tillë që:

* është e lehtë të lëvizësh nga një vend në tjetrin (brenda Zonës Evropiane të Arsimit të Lartë) – me qëllim studimi ose punësimi të mëtejshëm;
* Atraktiviteti i arsimit të lartë evropian është rritur, kështu që shumë njerëz nga vendet jo-evropiane vijnë gjithashtu për të studiuar dhe/ose punuar në Evropë;
* Zona Evropiane e Arsimit të Lartë i ofron Evropës një bazë të gjerë, me cilësi të lartë dhe të përparuar njohurish, dhe siguron zhvillimin e mëtejshëm të Evropës si një komunitet i qëndrueshëm, paqësor dhe tolerant.

Portugalia, ashtu si shtetet e tjera evropiane, ka ndërmarrë politika dhe reforma arsimore për të arritur këto objektiva. Kjo përfshin riorganizimin e nënsistemeve universitare dhe politeknike dhe zbatimin e ndryshimeve të gjera ligjore dhe kurrikulare. Që nga zbatimi i tij në terren në vitin 2006, ai është kundërshtuar gjerësisht nga studentët (shumë prej tyre humbën një vit akademik me këtë ndryshim), dhe disa universitete e kanë diskredituar konceptin duke futur diploma masteri të integruara në disa kurse.

### Rëndësia e gradës 
Kur Portugalia iu përmbajtë procesit të Bolonjës (i zbatuar në vitet 2006-2007), u mor një vendim politik për të ruajtur emrat e disa diplomave më të vjetra, por me kuptime të reja. Kjo ende shkakton njëfarë konfuzioni, veçanërisht në fusha si inxhinieria, mjekësia ose ligji, në të cilat qasja në profesionet përkatëse bëhej nëpërmjet një *licence* para-bolonjës, por nuk është e arritshme me një diplomë pas-bolonjës me të njëjtin emër. Në rend rritës të rëndësisë, gradat akademike dhe kualifikimet e tjera janë: 

1 - *Bacharelato* ( Diplomë Bachelor ) - Titulli akademik: *Bacharel* (Bachelor), shkurtimi: *Bach.* Mbajtësit e një *bacharelato* në disa fusha mund të kenë gjithashtu tituj të veçantë profesional si *enfermeiro* ( infermiere ) ose *engenheiro técnico* ( teknolog inxhinierik ).

* Para-Bolonja: kurs tre-vjeçar në një politeknik.
* Pas Bolonjës: nuk përdoret më. Shumë nga programet e vjetra *bacharelato* u konvertuan në programe *licencimi* pas-Bologna-s.

2 - *Licenciatura* ( Diplomë Licenciate, ekuivalente me Bachelor të Arteve (BA) ose Bachelor të Shkencave (BsC)) - Titulli akademik: *Licenciado* (Licensues), shkurtimi: *Lic.* Mbajtësit e një *licenciatura* në disa fusha mund të kenë edhe tituj specifikë profesionalë si *engenheiro* ( inxhinier ) ose *arquiteto* (arkitekt). Në mënyrë të përhapur, por gabimisht, mbajtësit e një *licenciatura* trajtoheshin në përgjithësi si *doutor* (mjek), shkurtuar: *Dr.*

* Para-Bolonja: ekuivalent me një diplomë nderi ose master me një kurs katër deri në gjashtëvjeçar në një universitet, ose një *Bacharelato* të plotësuar me një ose dy vite shtesë në një politeknik (i quajtur *licenciatura bietápica*, që do të thotë program licencimi me dy faza) ose universitet. Shumë nga programet *e licencimit* para-Bolonjës u konvertuan në programe *mestrado* pas-Bolonjës. Studentët duhej të paraqisnin mbrojtjen publike të disertacionit të tyre për t'u vlerësuar me diplomën.
* Pas-Bolonjës: kurs tre-vjeçar në një universitet ose politeknik. Shumë nga programet *e licencimit* pas-Bolonjës rezultuan nga konvertimi i programeve *bachelor* para-Bolonjës.

3 - *Mestrado* ( Master ) - Titulli akademik: *Mestre* (Master). *Mestrado* nuk ishte tradicional në Portugali, dhe u prezantua vetëm në vitet 1980, si një diplomë e ndërmjetme midis *licenciatura* dhe *doutoramento* .

* Para-Bologna: diplomë e avancuar në një fushë specifike shkencore, që tregon aftësinë për të kryer kërkime praktike. Emri shkaktoi konfuzion, pasi *Mestrado* nuk ishte aq shumë ekuivalent me diplomën ndërkombëtare të masterit, përkundrazi ishte më i krahasueshëm me një kualifikim të ndërmjetëm pasuniversitar midis gradave të Masterit dhe Doktoraturës. Kurset zgjasnin nga dy deri në katër semestra, duke përfshirë leksione dhe përgatitjen e diskutimin e një disertacioni origjinal. Ishte i arritshëm vetëm për ata që kishin marrë një mesatare notash prej 14/20 ose më të lartë në kursin *Licenciatura* . Ata me më pak se 14/20 mund të jenë gjithashtu të kualifikuar për një kurs *Mestrado* pas analizës së kurrikulës nga universiteti.
* Pas-Bolonjës: *Licenciatura* e plotësuar me një ose dy vite shtesë në një politeknik ose universitet; ose, në disa raste, një diplomë e përbashkët 5 deri në 6-vjeçare ( *Mestrado Integrado* ) në një universitet. Studentët duhet të paraqesin mbrojtjen e tezës së tyre publike për t'u vlerësuar me diplomën. Shumë nga programet pas-Bologna *Mestrado* rezultuan nga konvertimi i programeve para-Bologna *Licenciatura* .

4 - *Pós-Graduação* ( Pasdiplomim ) ose *Especialização* (Specializim) - Titulli akademik: Nuk ka titull akademik specifik. *Pós-Graduação* dhe *Especialização* janë kualifikime, por jo diploma akademike, kështu që mbajtësit e tyre mbajnë diplomat e mëparshme.

* Zakonisht një vit studimi specifik për mbajtësit e një *Licenciatura* ose *Mestrado* .

5 - *Doutoramento* ( Doktoraturë ) - Titulli akademik: *Doutor* (Doktor).

* *Doutorado* u jepet nga universitetet atyre që kanë kaluar provimet e doktoraturës dhe kanë mbrojtur një tezë, zakonisht për të ndjekur një karrierë mësimdhënieje dhe kërkimore në nivel universitar. Nuk ka një periudhë të caktuar për t'u përgatitur për provimet e doktoraturës. Kandidatët duhet të kenë një diplomë *Mestrado* ose *Licenciatura* (nëse mesatarja e notave të tyre është e barabartë ose më e lartë se 16/20) (ose një kualifikim ligjërisht ekuivalent) dhe të kenë kompetenca dhe meritë që njihen nga universiteti.

6 - *Agregação* ( Agregacion ) - Titulli akademik: *Professor Doutor* (Profesor Doktor). *Agregação* është një kualifikim, por jo një diplomë akademike, kështu që mbajtësit e saj e mbajnë diplomën *Doutor* .

* Ky është kualifikimi më i lartë i rezervuar për mbajtësit e diplomës *Doutor* . Kërkon kapacitetin për të ndërmarrë kërkime të nivelit të lartë dhe kompetencë të veçantë pedagogjike në një fushë specifike. Ai jepet pas kalimit të provimeve të caktuara.
## Arsimi i mësuesve 
**Kualifikimi i mësuesve të arsimit parashkollor dhe të shkollës fillore/bazë**

Mësuesit e arsimit bazë ndjekin kurse 4-vjeçare në *Escolas Superiores de Educação* ose në universitete për të marrë një diplomë *Licenciado* .

Qeveria miratoi një ligj (shkurt/2007) që i jep mësuesve mundësinë të kenë edhe një diplomë "mestre" në arsimin bazë dhe të mesëm.

**Kualifikimi i mësuesve të shkollave të mesme**

Mësuesit e arsimit të mesëm duhet të kenë një diplomë *Licenciado* dhe të ndjekin kurse që zgjasin nga katër deri në gjashtë vjet. Studimet sanksionohen nga një *Licenciado em Ensino* ose një *Licenciatura - Ramo de Formação Educacional*, sipas institucionit lëshues. Edukatorët dhe mësuesit e arsimit bazë dhe të mesëm, me praktikë në arsimin e rregullt ose special, mund të marrin një kualifikim për të dhënë mësim në arsimin e specializuar. Kualifikimi i vazhdueshëm për mësuesit ofrohet në *Centros de Formação Continua* .

Qeveria miratoi një ligj (shkurt/2007) që i jep mësuesve mundësinë të kenë edhe një diplomë "mestre" në arsimin bazë dhe të mesëm.

**Kualifikimi i mësuesve të arsimit të lartë**

Mësuesit në këtë nivel nuk marrin asnjë kualifikim formal profesional, por kualifikimet minimale janë të përcaktuara për secilën kategori.

Universiteti: assistente estagiário (Licenciado); assistente (Mestre); profesor ndihmës (Doutor); profesor associado (Dutor dhe shërbim pesë vjeçar); profesor catedrático (Agregação dhe shërbimi tre vjeçar).

Politeknika: assistente (Licenciado); profesor adjunto (Mestre ose DESE); profesor koordinator (Doutor dhe shërbim 3-vjeçar).

## Studime jo-tradicionale 
Aktualisht, arsimi i lartë në distancë ofrohet nga Universidade Aberta ( *Universiteti i Hapur* ).

## Dhuna në shkollë 
Dhuna në shkolla në Portugali nuk është unike vetëm për shkollat publike apo qendrat kryesore urbane. Shkollat publike dhe private portugeze kanë përjetuar të gjitha një rritje të dhunës në shkolla. Megjithatë, për shkak të pasurisë së përgjithshme dhe formimit arsimor të familjeve të nxënësve të shkollave private dhe masave të shtuara të sigurisë private të miratuara, shkollat private në përgjithësi kanë një nivel më të ulët dhune.

Dhuna në shkollat portugeze u bë një çështje arsimore për herë të parë gjatë viteve 1990, kryesisht për shkak të këmbënguljes së shoqatave të prindërve dhe pretendimeve të mësuesve. Shkaqet janë të ndryshme, duke filluar nga varfëria deri te problemet psikologjike. Vjedhja, agresioni fizik i rastësishëm ose sistematik, ngacmimi, shkatërrimi i pronës së shkollës ose të mësuesve janë realitete që bëhen aktuale në shumë shkolla. https://web.archive.org/web/20060623071438/http://www.gold.ac.uk/connect/reportportugal.html Megjithatë, duhet thënë se kjo nuk ishte hera e parë që dhuna shfaqej në shkollat portugeze si një situatë e rëndësishme. Pas revolucionit të 25 prillit të vitit 1974, shfaqja e situatave të dhunshme arriti pikën kulmore. Kjo ishte një dhunë e socializuar dhe e kornizuar politikisht, mjaft e ndryshme nga lloji i dhunës që gjendet sot.

Në maj 2006, një program televiziv u transmetua në RTP 1, i titulluar *Quando a violência vai à escola* (Kur dhuna shkon në shkollë) nga gazetarja Mafalda Gameiro. Duke përdorur kamera të fshehura në klasa, programi tregon sjelljen e dhunshme të shumë nxënësve të rinj (të moshës 10 deri në 13 vjeç) brenda klasës së një shkolle të paidentifikuar dhe kaosin e frikën që rezulton. Privatësia e nxënësve dhe mësuesve u mbrojt gjatë regjistrimit të imazheve për televizor. Në vitet 2004 dhe 2005, Ministria Portugeze e Arsimit raportoi mbi 1,200 raste agresioni brenda shkollave portugeze. 

### Siguria në shkollë 
*Siguria e Shkollës (Escola Segura)*   është një njësi që ofron një program sigurie për 11 mijë shkolla, që përfshin 600 oficerë policie në ditë, 300 makina dhe 160 motoçikleta. 
## Arsimi privat dhe publik 
Shkollat ​​private bazë dhe të mesme, si dhe institucionet private të arsimit të lartë, ekzistojnë në Portugali dhe ndonjëherë janë institucione elitare (si Universidade Católica Portuguesa në Lisbonë dhe Porto, ose disa shkolla private fillore, bazë dhe të mesme, kryesisht të vendosura në qytetet më të mëdha), midis të cilave ekzistojnë shumë institucione fetare ose të specializuara. Shumë nga shkollat ​​e mesme më të mira në vend janë shkolla private, si dhe disa nga shkollat ​​e mesme më të këqija. Kjo renditje e shkollave të mesme është publikuar çdo vit në Portugali dhe bazohet në notat mesatare të studentit në Provimet Kombëtare të cilat përdoren për pranimin në arsimin e lartë. 

Ndër shkollat ​​e mesme publike dhe private më të renditura janë ato të Lisbonës, Portos dhe Koimbrës. Shkollat ​​nga zonat bregdetare renditen më mirë se shkollat ​​nga rajonet e brendshme dhe më pak të populluara. Hendeku më i madh midis notave të shkollave të brendshme sipas lëndës dhe notave të provimeve kombëtare shihet midis shkollave private, me nota më të larta që shkolla u atribuon nxënësve që kanë rezultate të dobëta në provimet kombëtare.

Disa punëdhënës dhe familje portugezë janë të mendimit se ekzistenca e institucioneve arsimore private, ku aksesueshmëria bazohet kryesisht në aftësinë për të paguar, nuk është aq e drejtë sa sistemi publik dhe mund të errësojë konceptin e meritokracisë , duke çuar në kritere më të lehta pranimi dhe standarde më të ulëta mësimdhënieje. Disa institucione private janë të njohura për lehtësimin e hyrjes për studentët dhe gjithashtu marrjen e notave më të larta - për sa kohë që paguajnë. Të tjerë pretendojnë se sistemet private mund të pengojnë një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së Portugalisë të jetë në gjendje të ndjekë këto shkolla, gjë që është gjithashtu e padrejtë. Kuotat e vendosura në institucionet arsimore publike për të krijuar hapësirë ​​për studentët nga ish -kolonitë portugeze , të cilët marrin automatikisht një vend në ato institucione, gjithashtu krijojnë një problem të madh për sa i përket drejtësisë, pasi disa nga këta studentë mund të hyjnë me nota shumë të ulëta, duke përjashtuar një pjesë të studentëve të lindur në Portugali nga studimi në institucionet publike dhe kurset e zgjedhjes së parë që ata dëshirojnë.

Nga ana tjetër, ka disa njerëz që preferojnë të ndjekin institucione private sepse nuk besojnë në infrastrukturën arsimore publike që kanë pranë zonës së tyre të banimit. Kjo mund të lidhet me klasat e mbipopulluara, reputacionin e keq, nivelet e kriminalitetit, praninë e pakicave etnike që përgjithësisht konsiderohen problematike, mungesën e stafit mësimdhënës cilësor ose infrastrukturën e dobët në atë institucion specifik.

Pa fonde të mëdha si ato që marrin, për shembull, shumë universitete dhe kolegje private në SHBA, dhe me pak traditë të përsosmërisë në këtë sektor, institucionet private të arsimit të lartë të Portugalisë, me disa përjashtime, nuk kanë as mbështetjen financiare dhe as profilin akademik për të arritur standardet më të larta të mësimdhënies dhe kërkimit të universiteteve kryesore publike portugeze. Përveç kësaj, mungesa e bashkëpunimit midis ndërmarrjeve më të shquara të sektorit privat dhe universiteteve private është gjithashtu kufizuese dhe përfaqëson një tjetër disavantazh krahasues midis institucioneve publike dhe private të arsimit të lartë.

Tradicionalisht, institucionet e sistemit publik konsiderohen në përgjithësi si institucione me cilësi dhe llogaridhënie më të lartë , por institucionet private janë zhvilluar shpejt pas revolucionit të *25 prillit* të vitit 1974, dhe disa prej tyre sot kanë një reputacion të shkëlqyer. Ekzistojnë institucione si publike ashtu edhe private që konsiderohen me standardin dhe cilësinë më të lartë. Megjithatë, një shumicë e madhe e studentëve portugezë ndjekin shkolla publike, universitete dhe kolegje sepse është shumë më pak e kushtueshme se ato private, sistemi publik ka një zbatim shumë më të vjetër dhe, nga ana tjetër, mbulon mirë të gjithë territorin. Ka gjithashtu disa studentë që thjesht dëshirojnë dhe mund të përballojnë të ndjekin një institucion privat elitar, edhe nëse kanë mundësi të ndjekin një nga institucionet publike më të mëdha ose më të njohura.

Një numër skandalesh dhe aferash që përfshijnë institucione private të arsimit të lartë ( *Universidade Moderna* (1998), *Universidade Independente* (2007) dhe *Universidade Internacional* (2009), ndër të tjera), dhe një perceptim i përgjithshëm i shumë prej këtyre institucioneve si institucione që kanë një stil mësimdhënieje me tendencë të relaksuar me kritere më pak rigoroze, kanë kontribuar në reputacionin e tyre të dobët, gjë që shkaktoi një inspektim shtetëror të institucioneve private të arsimit të lartë në vitin 2007.

## Shih edhe 
* Universiteti i Coimbra

## Referime