Lufta Shqiptaro-Çetnike

**Lufta Shqiptaro-Çetnik** ishte një seri operacionesh të dhunshme ushtarake, masakrash dhe sulmesh etnike të kryera nga forcat çetnike serbe dhe malazeze kundër zonave të banuara nga shqiptarë në rajonet kufitare të Kosovës, Sanxhakut dhe Malit të Zi gjatë Luftës së Dytë Botërore. Këto sulme synonin të destabilizonin kontrollin shqiptar dhe të dëbonin popullsinë vendase, duke kontribuar në përpjekjet më të gjera për spastrimin etnik gjatë luftës.

## Sfondi 
Rajoni, duke përfshirë Kosovën, Sanxhakun dhe pjesë të Shqipërisë, ishte nën presion të madh nga forcat çetnike. Këto forca, së bashku me bashkëpunëtorët e tyre në Gardën Shtetërore Serbe, synonin të shtynin ndikimin shqiptar në rajon, veçanërisht në Kosovë dhe pjesë të Fushës së Dukagjinit.
Çetnikët, të udhëhequr nga Draža Mihailović, tashmë kishin treguar qëllimet e tyre, me synim aneksimin e territoreve të banuara nga shqiptarët në një Serbi të Madhe.
Për t’u përgjigjur këtyre kërcënimeve, udhëheqës politikë dhe ushtarakë shqiptarë si Xhafer Deva dhe Ibrahim Lutfiu filluan organizimin e përpjekjeve për mbrojtje. Në të njëjtën kohë, u mobilizuan vullnetarë nga territore shqiptare, veçanërisht nga Drenica, Rugova, Llapusha, Dukagjini dhe rrethi i Pejës, duke formuar Lidhjen e Popullit Shqiptar.
Një nga marrëveshjet e hershme, e cila synonte parandalimin e një konflikti të gjerë midis forcave shqiptare dhe serbe, u arrit në tetor 1941, gjatë bisedimeve midis Xhafer Devës dhe Košta Pecancit. Marrëveshja parashikonte një armëpushim dhe një mirëkuptim të ndërsjellë mbi kufijtë territorialë. Megjithatë, kjo marrëveshje u shkel shpejt nga forcat çetnike. Çetnikët, të mbështetur nga Garda Shtetërore Serbe, nisën një ofensivë të madhe drejt Slatinës në Luginën e Ibrit, duke shkatërruar lehtësisht mbrojtjet shqiptare në rajon. Kjo shënoi fillimin e operacioneve ushtarake të shkallës së plotë në këtë zonë, të cilat do të zgjasnin për vite.

## Formimi i Lidhjes së Popullit Shqiptar 
Në vjeshtën e vitit 1941, forca të mëdha çetnike u mblodhën në rajonin e Kopaonikut dhe në gojën e lumit Ibar, duke përbërë një kërcënim të drejtpërdrejtë për Novi Pazar, Llapin dhe Drenicën. Për t’iu përgjigjur këtij rreziku në rritje, Xhafer Deva themeloi Lidhjen e Popullit Shqiptar ne Mitrovicë  dhe duke mobilizuar vullnetarë shqiptarë nga zonat e kërcënuara. Përpjekjet e tyre u përqendruan në pajisjen, organizimin dhe armatosjen e këtyre forcave me armë dhe municione.
Ndërkohë, u mobilizuan edhe vullnetarë të tjerë nga Rugova, Podguri, Drenica dhe Llapusha për të mbrojtur Novi Pazarin. Këto forca morën pozicione strategjike në kodrat e Moknës, kodrat përreth qytetit dhe në zonën e Shaplavicës.

## Lufta 
### 1941 
Në prill dhe maj 1941, grupet lokale të rezistencës shqiptare u angazhuan në operacione mbrojtëse kundër forcave çetnike të udhëhequra nga Draža Mihajlović dhe njësive të xhandarmërisë serbe nga garnizoni i Mitrovicës. Beteja u zhvilluan rreth fshatrave Beçuk Mihaliq, Prilluzhe dhe Druar në Kosovë. Shqiptarët arritën të pengojnë sulmet, duke ndaluar forcat çetnike të vendosnin kontroll në këto zona.

Në korrik 1941, forcat shqiptare nisën një sulm ndaj Gjorgjevo-Stuba, një kodre strategjike në rajonin e Sanxhakut që kontrollonte qasjen në Novi Pazar. Megjithë burimet dhe municionin e kufizuar, pozicioni u kap, duke siguruar zonën dhe parandaluar avancimin e armikut.

Në vitin 1941, forcat çetnike përpiqeshin të hynin në zonën e Artakollit, duke synuar fshatrat përfshirë Bivelak, Strofc, Mihalic, Dërvar, Beçuk Shipitulle, Sibovc, Kollë, Žilivode dhe Pestovë. Ata mbërritën me tren në fshatin Prelluzhe, ku banorët e Artakollit dhe Drenicës organizuan një mbrojtje të koordinuar. Gjatë përleshjeve, shumë luftëtarë çetnikë u vranë në urën e Glavotinit dhe përgjatë lumit Sitnica, i cili ishte përmbytur në atë kohë. Luftimet zgjatën gjatë gjithë ditës. Udhëheqës lokalë si Mehmet Gradica dhe Sadri Klinaku morën pjesë në mbrojtje.

Pas ngjarjeve në Artakoll, njësitë çetnike përpiqeshin të hynin në veri të Drenicës dhe pjesë të Istogut, përfshirë Suhogërlën, Banjën, Cerkolezin, Uçën, Rakoshin, Kotorin, Radishevën dhe Runikun. Banorët lokalë organizuan rezistencë të armatosur dhe ndodhën përleshje midis çetnikëve dhe luftëtarëve vendas. Të dyja palët pësonin humbje të larta, dhe forcat çetnike tërhiqeshin nga zona.

Më 10 qershor 1941, forcat çetnike të udhëhequra nga Živko Devergjiq nga Radishevo, Zarie Ruishić, Radivoje Galak etj., sulmuan fshatrat shqiptare në luginën e Ibrit, Koshtovë dhe Çabrë. Në këtë kohë, detashmentet çetnike ishin të përqendruara në fshatrat Zubin-Potok, duke intensifikuar përpjekjet e tyre për t’u bashkuar me fshatrat e banuara nga serbët të nënprefekturës së Skënderajt, që kishin mbetur në zonën italiane të pushtimit.

Në vitin 1941, në Pejë, në fund të qershorit, forcat shqiptare të udhëhequra nga Major Rexhep Gilani dhe Kole Bibe Mirakaj u takuan me qëllim mbrojtjen e kufirit shqiptar kundër forcave çetnike malazeze. Shpejt ata vendosën forca nën komandën e Sak Faslias në vijën kufitare të Morinës. Forcat malazeze sulmuan Velika Morinën, Zhanicën, Pepajn dhe Nikshiqin. Ofensiva malazeze u ndalua nga forcat shqiptare, ndaj Keniq Vukosava, komandanti malazez, tentoi pa sukses të vriste Sak Faslian. Forcat shqiptare numëronin 3000 dhe detyruan malazezët të tërhiqeshin.

Më 22 korrik, forcat vullnetare shqiptare vazhduan sulmin ndaj trupave malazeze për t’i dëbuar nga pjesa e territorit shqiptar që kishin okupuar më parë. Komiteti i Partisë Komuniste Jugosllave për rrethet e Andrijevicës, Beranit dhe Kolašinit përballoi rezistencë të fortë nga vullnetarët shqiptarë. Për këtë arsye, Komiteti urdhëroi forcat e veta të tërhiqeshin në kufirin shqiptar–malazez të vitit 1912. Ai gjithashtu dërgoi një delegacion të udhëhequr nga Bogdan Shoshkiqi dhe Milutin Igiqi për të takuar komandantët shqiptarë Demë Ali Pozhar, Ali Bajraktar dhe Selim Shabani. Të dyja palët ranë dakord për të ndaluar luftimet.

Megjithatë, marrëveshja nuk zgjati shumë. Udhëheqësit e Komitetit të Partisë Komuniste Jugosllave për rrethin e Andrijevicës e shkelën atë. Më 26 korrik, ndërsa bisedimet për paqe vazhdonin, Komiteti urdhëroi dy batalione Partizan–Çetnike dhe një njësit artilerie, të udhëhequra nga Gjorgje Lašić dhe Andrija Vesković, të mblidhen në Morinë e Maslenicës dhe të përgatiten për betejë.

Më 15 tetor 1941, forcat çetnike nga Suva Planina sulmuan milicinë Vulnetari, duke shkaktuar fillimisht humbje të mëdha dhe duke i detyruar ata të tërhiqen përtej lumit Ceranje. Megjithatë, Vulnetarët u rigruan dhe më pas mundën çetnikët. Pas kësaj, çetnikët hynë në Ceranjë, duke djegur shtëpitë shqiptare. Ato mbrëmje, arritën forca të fuqishme përforcimi nga Šalja, duke i detyruar çetnikët të tërhiqeshin gjatë natës.

Më 16 tetor, çetnikët nisën një sulm tjetër, duke detyruar Vulnetarët të tërhiqen përsëri përtej lumit Ceranje. Pas betejave më 14 dhe 15 tetor, çetnikët u detyruan të tërhiqeshin plotësisht, duke djegur të gjitha shtëpitë serbe midis Sllatinës dhe Leshakut gjatë tërheqjes.

Më 14 nëntor 1941, kur forcat shqiptare nisën një ofensivë ndaj pozicioneve çetnike në rajonin e Rashkës, duke detyruar forcat serbe të tërhiqeshin. Megjithë humbjet e mëdha nga të dyja palët, çetnikët nuk arritën të rimerrnin kontrollin e rajonit, dhe avancimi i tyre u ndal përkohësisht. Më 21 nëntor 1941, forcat shqiptare arritën të dëbonin çetnikët nga Novi Pazar, pas një serie përplasje në zonën e Kishës së Stupcës.

### 1942 
Më 6 maj 1942, bazuar në udhëzimet e Draza Mihailovic, u formua Korpusi i 1-rë Çetnik i Kosovës, i cili do të operonte në zonat e Shan, Nerodim, Graçanicë, Vushtni dhe Llapi. Udhëzimet e Komandës së Përgjithshme parashikonin që në çdo divizion të formoheshin dy brigada në veprim dhe në rezervë. Të tilla ishin Brigada e Mitrovicës, Brigada e Nerodimës, Brigada e Gjilanit dhe Brigada e Sharrit.

Në të njëjtën kohë, u mbajtën bisedime pranë Kullës së Moknës, të cilave iu morën pjesë **Novica Popović**, **Vuksan Kenić**, **Blagoje Babić, Novaku** dhe **Kolludra** përfaqësues të palës malazeze dhe përfaqësues të palës shqiptare **Zhujë Keri, Sak Fazlia, Sali Rama, Zhukë Haxhia, Rizë Zymeri.**

Gjatë takimit, delegacioni malazez kërkoi ndalimin e konflikteve në zhvillim dhe propozoi një fushatë të përbashkët kundër forcave komuniste. Ata gjithashtu kërkuan të vendosnin lidhje më të afërta dhe të lejoheshin të kalonin lirshëm përmes Grykës së Rugovës drejt Fushës së Dukagjinit.

Megjithatë, bisedimet dështuan. Përfaqësuesit shqiptarë refuzuan propozimet, duke i konsideruar ato një tentativë për të kompromentuar udhëheqësinë e Rugovës dhe për të krijuar kushte që forcat malazeze të depërtonin në rajonin e Dukagjinit.

Në qershor 1942, gjatë një vizite në Pejë, Kryeministri Mustafa Kruja lavdëroi dhe dekoroi Sak Faslin për veprimin e tij gjatë luftës.

Në fillim të vitit 1943, forcat çetnike, nën drejtimin strategjik të Draža Mihailović, synonin të shfarosnin rezistencën shqiptare njëherë e mirë. Strategjia ishte të shkëpusin lidhjen e Shqipërisë me Fushën e Dukagjinit dhe të mbytin sentimentin kombëtar shqiptar përmes dhunës sistematike. Ky periudhë pa çetnikët të përpiqeshin të shfrytëzonin rivalitetin Italo-Bullgar dhe tensionin Nazi-Sovjetik, duke tentuar të siguronin armë dhe informacion nga fuqitë e Boshtit.

Forcat vullnetare, të udhëhequra nga Sak Fazlia, Shaban Polluzha, Pajazit Boletini dhe Bislim Bajgora, zhvilluan një fushatë guerile që prishte operacionet çetnike. Sekullar, Ostrijel dhe vende strategjike të tjera u kontestuan në beteja, me shqiptarët që fituan kundër forcave çetnike në rajon.

### 1944 
Në fillim të vitit 1944, formacionet çetnike dhe mbretërore avancuan përsëri përgjatë luginës së Ibrit drejt zonave minerare të Boletinit dhe Mazhiqit. Forcat lokale nga Shala e Bajgorës u mobilizuan për të mbrojtur rajonin, duke u angazhuar në disa përleshje në shpatet e Kopaonikut dhe rrugët drejt Mitrovicës. Luftimet detyruan grupet çetnike të tërhiqeshin drejt veriut, duke parandaluar sulmet mbi fshatrat shqiptare dhe duke ruajtur kontrollin mbi linjën kyçe të komunikimit midis Boletinit dhe Bajgorës.

Në fillim të vitit 1944, Lidhja e Popullit Shqiptar, së bashku me milicitë lokale civile dhe disa mbështetje nga lëvizja partizane, konsolidoi kontrollin mbi zonat kufitare. Çetnikët tani ishin në tërheqje.

## Referime