Belfast

**Belfast** (Irlandisht: *Béal Feirste*, që do të thotë 'grykë e bregut të rërës') është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Irlandës Veriore, që qëndron në brigjet e lumit Lagan në bregun lindor. Është qyteti i 12-të më i madh në Mbretërinë e Bashkuar dhe i dyti për nga madhësia në Irlandë. Ajo kishte një popullsi prej 343,542 që nga viti 2019. Belfasti vuajti shumë gjatë dhunës që shoqëroi ndarjen e Irlandës, dhe veçanërisht gjatë konfliktit më të fundit.

Nga fillimi i shekullit të 19-të, Belfasti ishte një port i madh. Ajo luajti një rol të rëndësishëm në Revolucionin Industrial në Irlandë, duke u bërë shkurtimisht prodhuesi më i madh i lirive në botë, duke i dhënë pseudonimin "Linenopolis". Në kohën kur iu dha statusi i qytetit në vitin 1888, ai ishte një qendër kryesore e prodhimit të lirit irlandez, përpunimit të duhanit dhe prodhimit të litarit. Ndërtimi i anijeve ishte gjithashtu një industri kryesore; kantieri detar Harland dhe Wolff, i cili ndërtoi *RMS Titanic*, ishte kantieri më i madh në botë. Belfasti që nga viti 2019 ka një industri të madhe të hapësirës ajrore dhe raketore. Industrializimi dhe migrimi i brendshëm që solli, e bënë Belfastin qytetin më të madh të Irlandës së Veriut. Pas ndarjes së Irlandës në 1921, Belfasti u bë selia e qeverisë për Irlandën e Veriut. Statusi i Belfast-it si një qendër industriale globale përfundoi në dekadat pas Luftës së Dytë Botërore.

Belfasti është ende një port me doke tregtare dhe industriale, duke përfshirë kantierin e anijeve Harland dhe Wolff, që dominojnë vijën bregdetare të Belfast Lough. Ai shërbehet nga dy aeroporte: Aeroporti i Qytetit të Belfastit George Best, 3 milje (5 kilometra) nga qendra e qytetit dhe Aeroporti Ndërkombëtar i Belfastit 15 milje (24 kilometra) në perëndim të qytetit. Rrjeti i Kërkimit të Globalizimit dhe Qyteteve Botërore (GaWC) e renditi Belfastin si një qytet global Gamma + në 2020.

## Historia
Bashkia e qarkut Belfast u krijua kur iu dha statusi i qytetit nga Mbretëresha Viktoria në vitin 1888, dhe qyteti vazhdon të shtrihet në Qarkun Antrim në bregun e majtë të Laganit dhe Qarkun Down në të djathtë.

### Qyteti industrial
parapamje|majtas|High Street, rr. 1906
Rritja e shpejtë industriale në shekullin e nëntëmbëdhjetë tërhoqi katolikët pa tokë nga rrethet periferike rurale dhe perëndimore, shumica e të cilëve u vendosën në perëndim të qytetit. Oferta e bollshme e fuqisë punëtore të lirë ndihmoi në tërheqjen e kryeqytetit anglez dhe skocez në Belfast, por ishte gjithashtu një shkak i pasigurisë. Punëtorët protestantë të organizuar për të siguruar aksesin e tyre në punë dhe banesa, i dhanë një jetë të re në qytet Urdhrit Portokalli dikur kryesisht rural. Tensionet sektare u rritën nga lëvizjet për të shfuqizuar Aktet e Bashkimit (që pasuan rebelimin e 1798) dhe për të rivendosur një parlament në Dublin. Duke pasur parasysh zgjerimin progresiv të ekskluzivitetit elektoral britanik, kjo do të kishte pasur një shumicë dërrmuese katolike dhe, besohej gjerësisht, interesa armiqësore ndaj veriut protestant dhe industrial. Në 1864 dhe 1886 çështja kishte ndihmuar në nxitjen e trazirave vdekjeprurëse sektare.

Tensioni sektar nuk ishte në vetvete unik për Belfastin: ai ndahej me Liverpoolin dhe Glasgow, qytete që pas Urisë së Madhe kishin përjetuar gjithashtu emigracion katolik irlandez në shkallë të gjerë. Por të përbashkëta për këtë "trekëndësh industrial" ishin edhe traditat e militantizmit të punës. Në vitin 1919, punëtorët në të tre qytetet ranë në grevë për një reduktim prej dhjetë orësh në javën e punës. Në Belfast – pavarësisht fërkimit politik të shkaktuar nga triumfi zgjedhor i Sinn Féin në jug – kjo përfshiu rreth 60,000 punëtorë, protestantë dhe katolikë, në një largim katër-javor.

Në një demonstrim të vendosmërisë së tyre për të mos iu nënshtruar një parlamenti të Dublinit, në vitin 1912 sindikalistët e bashkisë së Belfastit paraqitën Paktin e Ulsterit, i cili, me një deklaratë të lidhur për gratë, duhej të grumbullonte mbi 470,000 nënshkrime. Kjo u pasua nga shpimi dhe armatosja eventuale e një Forcë Vullnetare Ulster prej 100,000 personash. Kriza u zbut nga fillimi i Luftës së Madhe, sakrificat e UVF-së në të cilën vazhdojnë të përkujtohen në qytet (Dita e Somit) nga organizatat sindikaliste dhe besnike.

Në vitin 1921, ndërsa pjesa më e madhe e Irlandës u shkëput si Shteti i Lirë Irlandez, Belfasti u bë kryeqyteti i gjashtë qarqeve që mbetën si Irlanda  Veriore në Mbretërinë e Bashkuar. Në vitin 1932, parlamenti i deleguar për rajonin u vendos në ndërtesa të reja në Stormont në skajin lindor të qytetit. Në vitet 1920–21, ndërsa dy pjesët e Irlandës u ndanë, deri në 500 njerëz u vranë në trazira në Belfast, periudha më e përgjakshme e grindjeve në qytet deri në trazirat e fundit të viteve 1960 e tutje.

## Referime