Bujqësia në Romën e lashtë

parapamje| Reliev që përshkruan një korrëse galo-romake
**Bujqësia romake** përshkruan praktikat bujqësore të Romës së lashtë, gjatë një periudhe mbi 1000 vjeçare. Nga fillimet modeste, Republika Romake (509 pes deri në 27 pes) dhe Perandoria Romake (27 pes deri në 476 e.s.) u zgjeruan për të sunduar pjesën më të madhe të Evropës, Afrikës veriore dhe Lindjes së Mesme dhe kështu përfshinin shumë mjedise bujqësore nga të cilat klima mesdhetare vera e thatë, e nxehtë dhe dimri i freskët e me shi ishte më i zakonshmi. Brenda zonës së Mesdheut, një treshe kulturash ishin më të rëndësishmet: drithërat, ullinjtë dhe rrushi .Roma u themelua më 21 Prill , 753 para lindjes së Krishtit nga vëllezërit binjakë që e kishin origjinën nga princi trojan Enea , Romuli dhe Remi ishin nipa të mbretit latin , Numitorit të Alba Longës . Mbreti u rrëzua nga froni nga vëllai i tij mizor Hamuli ndërsa vajza e Numitorit , Rea Silva , lindi Remin dhe Romulin . Rea Silva ishte një virgjëreshë e Vestës që u përdhunua nga Marsi , duke i bërë vëllezërit gjysmë - hyjnorë 

Shumica e njerëzve të sunduar nga Roma merreshin me bujqësi. Që nga fillimi i pronarëve të vegjël, kryesisht të vetë-mjaftueshëm, shoqëria rurale u dominua nga latifundium, prona të mëdha në pronësi të të pasurve dhe duke përdorur kryesisht punën e skllevërve. Rritja e popullsisë urbane, veçanërisht e qytetit të Romës, kërkonte zhvillimin e tregjeve tregtare dhe tregtinë në distanca të gjata të produkteve bujqësore, veçanërisht të grurit, për të furnizuar njerëzit në qytete me ushqim pasi qe kishte shume njerez ne Romen e lashte

## Sfondi 
Tekstet kryesore të traditës bujqësore greko-romake janë kryesisht nga agronomët romakë: *De agri cultura* e Cato Plakut, *De re rustica* e Columella, Marcus Terentius Varro dhe Palladius . I atribuar Mago Kartagjenasit, traktati bujqësor *Rusticatio*, i shkruar fillimisht në gjuhën Punike dhe më vonë i përkthyer në greqisht dhe latinisht, tani ka humbur. Studiuesit spekulojnë nëse ky tekst mund të ketë qenë një burim i hershëm për traditat bujqësore në Lindjen e Afërt dhe botën klasike. 

## Jeta "e lezetshme". 
Bujqësia në Romën e lashtë ishte jo vetëm një domosdoshmëri, por ishte idealizuar në mesin e elitës sociale si një mënyrë jetese. Ciceroni e konsideronte bujqësinë më të mirën nga të gjitha profesionet romake. Në traktatin e tij *Mbi detyrat*, ai deklaroi se "nga të gjitha profesionet me të cilat sigurohet fitimi, asnjë nuk është më e mirë se bujqësia, asnjë më fitimprurëse, asnjë më e lezetshme, asnjë më e mirë për një njeri të lirë". Kur një nga klientët e tij u tall në gjykatë për preferencën e një jetese rurale, Ciceroni mbrojti jetën e fshatit si "mësues i ekonomisë, industrisë dhe drejtësisë" ( *parsimonia*, *diligentia*, *iustitia* ).  Cato, Columella, Varro dhe Palladius shkruan manuale mbi praktikën bujqësore.

Në traktatin e tij *De agricultura* ("Mbi bujqësinë", shekulli II p.e.s.), Cato shkroi se fermat më të mira përmbanin një vresht, të ndjekur nga një kopsht i vaditshëm, një plantacion shelgu, pemishte ulliri, livadh, tokë me drithëra, pemë pyjore, vreshta të trajnuara në pemë., dhe së fundi pyjet e lisit.  Megjithëse Roma mbështetej në burimet nga provincat e saj të shumta të fituara përmes pushtimeve dhe luftërave, romakët e pasur zhvilluan tokën në Itali për të prodhuar një shumëllojshmëri të korrash. “Njerëzit që jetonin në qytetin e Romës përbënin një treg të madh për blerjen e ushqimeve të prodhuara në fermat italiane”. 

Pronësia e tokës ishte një faktor dominues në dallimin e aristokracisë nga personi i zakonshëm, dhe sa më shumë tokë të zotëronte një romak, aq më i rëndësishëm do të ishte ai në qytet. Ushtarët shpesh shpërbleheshin me tokë nga komandanti që shërbenin. Megjithëse fermat vareshin nga puna e skllevërve, burra dhe qytetarë të lirë punësoheshin në ferma për të mbikëqyrur skllevërit dhe për të siguruar që fermat të funksiononin pa probleme. 

## Të lashtat 
### Kokrrat 
Të lashtat kryesore në Romën e hershme ishin meli, dhe emer dhe shkronja të cilat janë lloje të grurit. Sipas studiuesit romak Varro, gruri i zakonshëm dhe gruri i fortë u prezantuan në Itali si kultura rreth 450 pes.   Gruri i fortë (i fortë) u bë kokrra e preferuar e romakëve urbanë, sepse mund të piqej në bukë me maja dhe ishte më e lehtë për t'u rritur në rajonin e Mesdheut sesa gruri i zakonshëm (i butë).   Drithërat, veçanërisht të pjekura në bukë, ishin elementi kryesor i dietës romake, duke siguruar 70 deri në 80 për qind të kalorive në një dietë mesatare.  Elbi gjithashtu kultivohej gjerësisht, duke dominuar prodhimin e drithërave në Greqi dhe në toka më të varfra ku ishte më produktiv se gruri. Gruri ishte kokrra e preferuar, por elbi hahej gjerësisht dhe gjithashtu i rëndësishëm si ushqim për kafshët. 

Në *De re rustica* Columella shkroi se emmeri ishte më rezistent ndaj lagështirës sesa gruri. Sipas Columella-s u kultivuan katër lloje të emerit, duke përfshirë një varietet që ai e quan Clusian (të emërtuar për qytetin Clusium ).  Cato shkroi se nëse mbjellja e grurit në tokë të lagësht ose me vesë ishte e pashmangshme, ato duhet të mbillen së bashku me rrepat, barin e panikut, melin dhe përdhunimin . 

Pavarësisht renditjes së panikut dhe melit në mesin e bishtajoreve, Columella thotë se ato duhet të konsiderohen si drithëra "sepse në shumë vende fshatarët ushqehen me ushqimin e bërë prej tyre". 

### Bishtajoret 
Nga bishtajore, Columella rendit disa që janë të preferuara për kultivim: thjerrëzat, bizelet, *lupinus*, fasulet, bizelet dhe qiqrat (duke renditur gjithashtu susam, *panik*, kanabis, elb dhe meli si bishtajore). 

Ai shkruan sa vijon për *lupinusin* : ...kërkon më pak punë, kushton më pak dhe nga të gjitha kulturat që mbillen janë më të dobishmet për tokën. Sepse ofron një pleh të shkëlqyer për vreshtat dhe parmendat e konsumuara; lulëzon edhe në tokë të rraskapitur; dhe i reziston moshës kur shtrihet në hambar. Kur zbutet duke zier është foragjer i mirë për bagëtitë gjatë dimrit; në rastin e njerëzve, gjithashtu, shërben për të paralajmëruar urinë nëse i ndodhin vitet e dështimit të të korrave.

### Ullinj 
Romakët rritën pemë ulliri në toka të varfra, shkëmbore dhe shpesh në zona me reshje të pakta. Pema është e ndjeshme ndaj temperaturave të ngrirjes dhe intolerante ndaj motit më të ftohtë të Evropës veriore dhe lartësive të larta e më të freskëta. Ulliri është rritur kryesisht pranë Detit Mesdhe. Konsumimi i vajit të ullirit siguronte rreth 12 për qind të kalorive dhe rreth 80 për qind të yndyrave të nevojshme në dietën e romakëve mesatarë. 

### Rrushi 
Vreshtaria u soll ndoshta në Italinë jugore dhe Siçili nga kolonistët grekë, por fenikasit e Kartagjenës në Afrikën veriore u dhanë romakëve shumë nga njohuritë e tyre për rritjen e rrushit dhe prodhimin e verës. Në vitin 160 pes, kultivimi i rrushit në prona të mëdha duke përdorur punën e skllevërve ishte i zakonshëm në Itali dhe vera po bëhej një pije universale në perandorinë romake. Për të mbrojtur industrinë e tyre të verës, romakët u përpoqën të ndalonin kultivimin e rrushit jashtë Italisë,  por në shekullin e I të erës sonë, provinca të tilla si Spanja dhe Galia (Franca e sotme) po eksportonin verë në Itali. 

### Foragjere 
Columella përmend rrepat si kulturë të rëndësishme ushqimore me rendiment të lartë, veçanërisht në Gali, ku ato përdoreshin si ushqim dimëror për bagëtitë .  Si "kultura foragjere " të tjera, ai rendit tërfilin medicinal, *vezën, elbin, citisin* , tërshërën, qiqrat dhe fenugreek .  Për tërfilin Medic, ai thotë se përmirëson tokën, majmë bagëtinë e dobët dhe është një kulturë foragjere me rendiment të lartë. 

Kato Plaku shkroi se gjethet e gjetheve të plepit, elmës dhe lisit duhet të mblidhen në vjeshtë përpara se të thahen plotësisht dhe të ruhen për t'u përdorur si ushqim. Rrepat, lupinat dhe kulturat foragjere do të mbilleshin pas sezonit të shirave. 

### Kulturat e tjera 
Romakët rritën gjithashtu artichokë, mustardë, koriandër, raketë, qiqra, presh, selino, borzilok, majdanoz, nenexhik, rue, trumzë "nga jashtë", panxhar, lulëkuqe, kopër, shparg, rrepkë, kastravec , kastravec , qepë, shafran, majdanoz, borzilok, lakër, marule, qimnon, hudhra, fiq, kajsi 'armene', kumbulla, manit dhe pjeshkë . 

## Magazinimi 
Columella përshkruan se si ruhet prodhimi dhe jep këshilla për të parandaluar prishjen. Lëngjet e prodhuara për treg si vaji dhe vera ruheshin në katin e parë dhe drithërat ruheshin në papafingo me sanë dhe foragjere të tjera. Ai udhëzon që hambarët të jenë të ajrosura mirë, të freskëta, me lagështi minimale, për të zgjatur freskinë. Ai përshkruan disa metoda ndërtimi për të shmangur që ndërtesat të krijojnë çarje që do t'u jepnin kafshëve dhe kërpudhave akses te kokrrat. 

Dhomat e shtypit, këshilloi ai, duhet të jenë të ngrohta duke marrë dritë nga jugu për të parandaluar ngrirjen e vajit, gjë që bën që vaji të prishet më shpejt. 

## Toka 
Columella e përshkruan tokën si të klasifikuar në tre lloje terreni të cilat ai i quan shampaign ( rrafshnalta të pjerrëta), kodra me një ngritje graduale por të butë dhe malësi malore të pyllëzuara e të gjelbëruara. Për tokën, ai thotë se ka gjashtë cilësi: e trashë ose e dobët, e lirshme ose kompakte, e lagësht ose e thatë. Permutacionet e këtyre cilësive prodhojnë shumë lloje tokash.  Columella citon komentin e Vergil se toka e lirshme është "ajo që ne rivalizojmë kur lërojmë ". Nga llojet më të preferuara të tokës ai thotë se më e mira është toka e yndyrshme dhe e lirshme që është më pak e kushtueshme dhe më produktive, pastaj e yndyrshme dhe e dendur që është produktive edhe pse kërkon më shumë përpjekje, dhe pas tyre janë tokat me lagështi. 

## Praktikat bujqësore 
parapamje| Teh i shatës romake, nga Muzeu Field në Çikago
Në shekullin e 5-të para Krishtit, fermat në Romë ishin të vogla dhe në pronësi familjare. Grekët e kësaj periudhe, megjithatë, kishin filluar të përdornin rotacionin e të korrave dhe kishin prona të mëdha. Kontakti i Romës me Kartagjenën, Greqinë dhe Lindjen Helenistike në shekujt III dhe II përmirësoi metodat bujqësore të Romës. Bujqësia romake arriti kulmin e saj në produktivitet dhe efikasitet gjatë Republikës së vonë dhe Perandorisë së hershme. 

Madhësitë e fermave në Romë mund të ndahen në tre kategori. Fermat e vogla ishin nga 18-108 iugera. (Një iugerum ishte e barabartë me rreth 0,65 hektarë ose një çerek hektari). Fermat e mesme ishin nga 80–500 iugera. Pronat e mëdha (të quajtura *latifundia* ) ishin mbi 500 iugera. 

Në epokën e vonë republikane, numri i *latifondive* u rrit. Romakët e pasur blenë tokë nga fermerët fshatarë që nuk mund të siguronin më jetesën. Duke filluar nga viti 200 para Krishtit, Luftërat Punike i thirrën fermerët fshatarë për të luftuar për periudha më të gjata kohore.  Kjo tani është e diskutueshme; disa studiues tani besojnë se bujqësia në shkallë të gjerë nuk dominonte bujqësinë italiane deri në shekullin I para Krishtit.  

Lopët siguronin qumësht ndërsa qetë dhe mushka bënin punët e rënda në fermë. Delet dhe dhitë ishin prodhues djathi dhe vlerësoheshin për lëkurën e tyre. Kuajt nuk u përdorën gjerësisht në bujqësi, por u rritën nga të pasurit për gara ose luftë. Prodhimi i sheqerit u përqëndrua në bletari, dhe disa romakë rritën kërmijtë si ushqim luksoz. 

Romakët kishin katër sisteme të menaxhimit të fermës: punë direkte nga pronari dhe familja e tij; bujqësia qiramarrëse ose kultivimi i përbashkët në të cilin pronari dhe qiramarrësi ndajnë prodhimin e një ferme; puna e detyruar nga skllevër në pronësi të aristokratëve dhe të mbikëqyrur nga menaxherët e skllevërve; dhe marrëveshje të tjera në të cilat një fermë i ishte dhënë me qira një qiramarrësi. 

Cato Plaku (i njohur gjithashtu si "Cato Censor") ishte një politikan dhe burrë shteti në Republikën Romake të mesit dhe të vonë dhe përshkroi pikëpamjen e tij për një fermë prej 100 iugera në de agricultura. Ai pohoi se një fermë e tillë duhet të ketë "një kryepunëtor, gruan e një kryepunëtor, dhjetë punëtorë, një shofer kau, një gomarxhi, një njeri përgjegjës për shelgun, një bari derrash, gjithsej gjashtëmbëdhjetë persona; dy qe, dy gomarë për karrocë. punë, një gomar për punën e mullirit”. Ai tha gjithashtu se një fermë e tillë duhet të ketë "tre presa të pajisura plotësisht, kavanoza magazinimi në të cilat mund të ruhen pesë vjela që arrijnë në tetëqind kule, njëzet kavanoza magazinimi për mbeturinat e shtypit të verës, njëzet për drithërat, mbulesa të veçanta për kavanozët, gjashtë gjysmë amfora të mbuluara me fije, katër amfora të mbuluara me fije, dy hinka, tre kuti shportash, [dhe] tre sitë për të zhytur lulen, dhjetë kavanoza për [përpunimin] e lëngut të verës. . ."  Është e rëndësishme të theksohet se përshkrimi i Catos nuk është tregues i shumicës së fermave në fillim të shekullit të 2-të para Krishtit. De agricultura është një dokument politik i krijuar për të treguar karakterin e Cato-s po aq sa është një udhëzues praktik. 

## Tregtisë 
Kishte shumë tregti midis provincave të perandorisë dhe të gjitha rajonet e perandorisë ishin kryesisht të ndërvarura ekonomikisht. Disa provinca të specializuara në prodhimin e drithërave, duke përfshirë grurin, marinën, elb, elbin dhe melin; të tjera në verë dhe të tjera në vaj ulliri, në varësi të llojit të tokës. Columella shkruan në *De re rustica* -n e tij, "Toka që është e rëndë, e shkumësuar dhe e lagësht nuk është e papërshtatshme për rritjen e grurit dimëror dhe shkumës. Elbi nuk toleron asnjë vend përveç atij që është i lirshëm dhe i thatë." 

Plini Plaku shkroi gjerësisht për bujqësinë në Historinë e tij *Naturalis* nga librat XII deri në XIX, duke përfshirë kapitullin XVIII, Historia natyrore e grurit. 

Gjeografi grek Straboni e konsideroi Luginën e Pos (Italia veriore) si më e rëndësishmja ekonomikisht, sepse "të gjitha drithërat bëjnë mirë, por rendimenti nga meli është i jashtëzakonshëm, sepse toka ujitet shumë mirë". Provinca e Etrurisë kishte tokë të rëndë të mirë për grurë. Toka vullkanike në Kampania e bëri atë të përshtatshme për prodhimin e verës. Përveç njohurive për kategoritë e ndryshme të tokës, romakët gjithashtu u interesuan se çfarë lloji pleh organik ishte më i miri për tokën. Më e mira ishte plehu i shpendëve dhe plehu i lopës një nga më të këqijat. Plehrat e deleve dhe dhive ishin gjithashtu të mira. Plehu i gomarit ishte më i miri për përdorim të menjëhershëm, ndërsa plehu i kuajve nuk ishte i mirë për drithërat, por sipas Marcus Terentius Varro, ishte shumë i mirë për livadhet sepse "nxit rritjen e madhe të bimëve barishtore si bari". 

## Ekonomik 
Në zonën e rritjes së drithërave të Afrikës së Veriut, me qendër në qytetin antik të Kartagjenës, një familje prej gjashtë personash duhej të kultivonte 12 iugera / 3 hektarë tokë për të përmbushur kërkesat minimale të ushqimit (pa kafshë).  Nëse një familje kishte kafshë për të ndihmuar në kultivimin e tokës, atëherë duheshin 20 iugera. Do të kërkohej më shumë tokë për të përmbushur nivelet e jetesës nëse familja do të kultivohej si kultivuese . Në Afrikën Proconsularis në shekullin II pas Krishtit, një e treta e të korrave totale shkoi te pronari i tokës si qira 

Për rendimentet e grurit, numri ndryshon në varësi të burimit të lashtë. Varro përmend raportin 10:1 të rendimentit të farës për grurin si normal për pronarët e pasur të tokave.  Në disa zona të Etrurisë, rendimenti mund të ketë qenë deri në 15:1. Cicero tregon *në Verrem* një rendiment prej 8:1 si normale dhe 10:1 në korrje jashtëzakonisht të mira. Paul Erdkamp përmend në librin e tij *Tregu i grurit në Perandorinë Romake*, se Columella ishte ndoshta i njëanshëm kur përmend një rendiment shumë më të ulët prej 4:1. Sipas Erdkamp, Columella donte të thoshte se "drithi ofron pak fitim në krahasim me verën. Argumenti i tij e shtyn atë të ekzagjerojë përfitimin e vreshtave dhe në të njëjtën kohë të zvogëlojë rendimentet që merreshin në kultivimin e drithit. Në rastin më të mirë, Columella ofron një figurë të besueshme për tokat e varfra; në rastin më të keq, vlerësimi i tij nuk është aspak i besueshëm”. 

Rendimentet mesatare të grurit në vit në dekadën e III-të të shekullit, duke mbjellë 135&nbsp;kg/ha farë, ishin rreth 1200&nbsp;kg/ha në Itali dhe Siçili, 1710&nbsp;kg/ha në Egjipt, 269&nbsp;kg/ha në Cyrenaica, Tunizi në 400&nbsp;kg/ha dhe Algjeria me 540&nbsp;kg/ha, Greqia në 620&nbsp;kg/ha.  Kjo e bën Mesdheun shumë të vështirë për mesataren mbi të gjitha.

Një njësi bujqësore njihej si *latus* *fundus* i përmendur nga Varro si një pasuri e madhe,  që mund të interpretohet si një latifundia ose në 500 iugera ose rreth 125 hektarë, sepse ky është kufiri i tokës i vendosur nga Tiberius Sempronius Gracchus si tribunë në 133. pes. 

Me përfshirjen e Egjiptit në Perandorinë Romake dhe sundimin e perandorit Augustus (27 pes-14 e.s.), Egjipti u bë burimi kryesor i furnizimit me drithë për Romën.  Në vitet 70 të e.s., historiani Jozef po pretendonte se Afrika e ushqente Romën për tetë muaj të vitit dhe Egjiptin vetëm katër muaj. Edhe pse kjo deklaratë mund të injorojë grurin nga Siçilia dhe të mbivlerësojë rëndësinë e Afrikës, ka pak dyshime midis historianëve se Afrika dhe Egjipti ishin burimet më të rëndësishme të drithit për Romën.  Për të siguruar që furnizimi me drithë do të ishte i mjaftueshëm për Romën, në shekullin e dytë pes, Gracchus vendosi 6000 kolonistë pranë Kartagjenës, duke u dhënë atyre rreth  secilit për të kultivuar drithë. 

Gruri i bërë në bukë ishte, deri tani, elementi më i rëndësishëm në dietën romake. Disa studiues janë përpjekur të llogarisin sasinë totale të grurit të nevojshëm për të furnizuar qytetin e Romës. Rickman vlerësoi se Romës i nevojitej 40 milion *modii* (200,000 ton) drithë në vit për të ushqyer popullsinë e saj.  Erdkamp vlerësoi se sasia e nevojshme do të ishte të paktën 150,000 ton, duke llogaritur se çdo banor i qytetit konsumonte  të grurit në vit.  Popullsia totale e Romës e supozuar në llogaritjen e këtyre vlerësimeve ishte midis 750,000 dhe një milion njerëz. David Mattingly dhe Gregory Aldrete  vlerësuan sasinë e grurit të importuar në 237,000 ton për 1 milion banorë;  Kjo sasi drithi do të siguronte 2,326 kalori në ditë për person, duke mos përfshirë ushqime të tjera si mishi, prodhimet e detit, frutat, bishtajoret, perimet dhe bulmeti. Në Historia Augusta, thuhet se Severus la 27 milionë modifikime në ruajtje - e konsideruar si një shifër për kanunin në fund të shekullit të 4-të dhe e mjaftueshme për 800,000 banorë me 500 lbs bukë për person në vit 

Plini i Riu pikturoi një tablo se Roma ishte në gjendje të mbijetonte pa grurin egjiptian në fjalimin e tij *Panegyricus* në 100&nbsp;pas Krishtit.  Në vitin 99 pati një krizë egjiptiane për shkak të përmbytjeve joadekuate. 

Plini i Riu deklaroi se "për një kohë të gjatë përgjithësisht besohej se Roma mund të ushqehej dhe mirëmbahej vetëm me ndihmën e Egjiptit". Megjithatë, ai argumentoi se "Tani [që] i kemi kthyer Nilit pasuritë e tij... puna e saj nuk është të na lejojë ushqimin, por të paguajë një haraç të duhur. 
[parapamje| Ujësjellësi i [Arles në mullinjtë Barbegal]]
parapamje| Mullinj të rindërtuar pjesërisht poshtë kanalit të gdhendur në shkëmb, Barbegal
Romakët përmirësuan rritjen e të korrave duke ujitur bimët duke përdorur ujësjellës për të transportuar ujin. Pajisjet mekanike ndihmuan bujqësinë dhe prodhimin e ushqimit. Komplete të gjera mullinjsh ekzistonin në Gali dhe Romë në një datë të hershme për të bluar grurin në miell. Mbetjet më mbresëlënëse ekzistuese ndodhin në Barbegal në Francën jugore, pranë Arles . Gjashtëmbëdhjetë rrota uji të tejkaluar të rregulluara në dy kolona u ushqyen nga ujësjellësi kryesor në Arles, rrjedhja nga njëra ishte furnizimi në tjetrin në seri. Mullinjtë me sa duket funksionuan nga fundi i shekullit I pas Krishtit deri në fund të shekullit të III.  Kapaciteti i mullinjve është vlerësuar në 4.5 ton miell në ditë, i mjaftueshëm për të furnizuar bukën e mjaftueshme për 12500 banorët që zinin qytetin e Arelates në atë kohë. 

Rrotat vertikale të ujit ishin të njohura mirë për romakët, të përshkruara nga Vitruvius në *De architectura* të 25 para Krishtit dhe të përmendura nga Plini Plaku në Historinë e tij *Naturalis* të 77 pas Krishtit. Ka gjithashtu referenca të mëvonshme për mullinjtë lundrues të drithit të drejtuar nga uji në Romë dhe Bizant dhe për sharrat e drejtuara nga uji në lumin Moselle nga poeti Ausonius . Sekuenca të shumta të grumbulluara të rrotave të ujit të mbikalimit të kundërt u përdorën për të siguruar fuqinë lëvizëse në shumë miniera romake.

Ka prova nga basorelievet që fermerët në Galinë veriore (Franca e sotme) përdornin një lloj korrjeje ose korrëseje automatike kur mblidhnin drithëra të pjekur. Makina, e quajtur "vallus" ose "gallic vallus", me sa duket u shpik dhe u përdor nga njerëzit Treveri  . Priste kallinjtë pa kashtë dhe shtyhej nga qetë ose kuajt. Plini Plaku e përmend pajisjen në *Naturalis Historia* XVIII, 296. Ndoshta për shkak se valus ishte i rëndë dhe i shtrenjtë, adoptimi i tij nuk u bë kurrë i përhapur dhe ai ra në mospërdorim pas shekullit të IV të erës sonë.  Kosat dhe drapërit ishin mjetet e zakonshme për korrjen e të korrave.

## Blerja e një ferme 
majtas|parapamje| Makinë korrje gallo-romake
Aristokratët dhe njerëzit e thjeshtë mund të fitonin tokë për një fermë në një nga tre mënyrat. Mënyra më e zakonshme për të fituar tokë ishte blerja e tokës . Megjithëse disa qytetarë të klasës së ulët zotëronin copa të vogla toke, ata shpesh e kishin shumë të vështirë dhe të shtrenjtë për t'u mirëmbajtur. Për shkak të vështirësive të shumta të zotërimit të tokës, ata do t'ia shisnin atë dikujt në aristokraci që kishte mbështetjen financiare për të mbështetur një fermë. Edhe pse kishte disa toka publike në dispozicion për përdorim të personit të zakonshëm, aristokratët gjithashtu prireshin të blinin ato pjesë toke, gjë që shkaktoi një tension të madh midis dy klasave. “Dëbimi masiv i të varfërve nga të pasurit është në themel të tensioneve politike dhe luftërave civile të shekullit të kaluar të Republikës Romake”.  Një mënyrë tjetër për të fituar tokë ishte si një shpërblim për të shkuar në luftë. Ushtarët e rangut të lartë që ktheheshin nga lufta shpesh u jepeshin copa të vogla toke publike ose toka në provinca si një mënyrë për t'i paguar për shërbimet e tyre. Mënyra e fundit për të marrë tokë ishte përmes trashëgimisë. Një baba mund t'ia linte tokën familjes së tij, zakonisht djalit të tij, në rast të vdekjes së tij. U hartuan testamente që specifikonin se kush do ta merrte tokën si një mënyrë për t'u siguruar që qytetarët e tjerë të mos përpiqeshin t'ia merrnin tokën familjes së të ndjerit.

## Aristokracia dhe toka 
parapamje| Cato Plaku, autor i një libri mbi bujqësinë romake
Megjithëse disa ferma të vogla zotëroheshin nga qytetarë dhe ushtarë të klasës së ulët, pjesa më e madhe e tokës kontrollohej nga klasa fisnike e Romës. Pronësia e tokës ishte vetëm një nga shumë dallimet që e veçonin aristokracinë nga klasat e ulëta. Aristokracia do të "riorganizonte pronat e vogla në ferma më të mëdha më fitimprurëse në mënyrë që të konkurronte me fisnikët e tjerë".  Konsiderohej si një pikë krenarie të posedosh jo vetëm pjesën më të madhe të tokës, por edhe të kesh tokë që rritte prodhime me cilësi të lartë. Siç shkroi Marcus Cato "kur ata lavdëronin një njeri të denjë, lavdërimi i tyre merrte këtë formë: "Burri i mirë fermer i mirë"; nga klasa e bujqësisë vijnë njerëzit më të guximshëm dhe ushtarët më të guximshëm".  Fermat do të prodhonin një shumëllojshmëri të korrash në varësi të stinës dhe do të fokusoheshin në përpjekjen për të blerë fermën më të mirë të mundshme në kushtet më të mira të mundshme. Cato diskuton shumë nga fokuset kryesore të fermerit dhe si të dallojë një pjesë të madhe toke. Ai vëren se një fermer i mirë duhet të marrë kohë të çmuar për të ekzaminuar tokën, duke parë çdo detaj. Jo vetëm që toka duhej të ishte e përsosur për t'u blerë, por fqinjët duhet të ruanin edhe fermat e tyre sepse "nëse rrethi ishte i mirë, ato duhet të mbaheshin mirë". Individët që kërkonin të blinin një copë tokë duhej të merrnin gjithashtu në konsideratë motin e zonës, gjendjen e tokës dhe sa afër do të ishte ferma me një qytet ose port. Planifikimi i kujdesshëm hyri në çdo detaj të zotërimit dhe mirëmbajtjes së një ferme në kulturën romake.  Mbikëqyrësi i fermës kishte shumë përgjegjësi që përkonin me mirëmbajtjen e tokës. Ai ishte përgjegjës për të siguruar që skllevërit të mbaheshin të zënë dhe për të zgjidhur konfliktet mes tyre. Një mbikëqyrës duhej të ishte i besueshëm dhe i besueshëm në atë që pronari i tokës duhej të dinte se personi që ai punësoi për të drejtuar fermën nuk do të përpiqej të vidhte asnjë nga prodhimet nga ferma. Mbikëqyrësit ishin gjithashtu përgjegjës për t'u siguruar që shërbëtorët dhe skllevërit të ushqeheshin dhe të strehoheshin siç duhet dhe që t'u caktohej puna në mënyrë të drejtë dhe efikase. Ata duhej të siguroheshin që çdo urdhër i dhënë nga pronari i tokës të ndiqej me zell dhe që të gjithë në fermë t'i nderonin perënditë plotësisht dhe me respekt, gjë që Romakët besonin se ishte e nevojshme për të siguruar një korrje të bollshme. Dëshmia e mirë e mbishkrimit se si u organizua sistemi është e dukshme në Lex Manciana .

Pjesa më e madhe e punës bëhej nga shërbëtorët dhe skllevërit. Skllevërit ishin burimi kryesor i punës. Në shoqërinë romake, kishte tre mënyra kryesore për të marrë një skllav. Mënyra e parë dhe ndoshta më e zakonshme për të fituar një skllav ishte blerja e një në treg . Skllevërit bliheshin në ankande dhe tregje skllevërsh nga tregtarët ose tregtoheshin midis pronarëve individualë të skllevërve. Një mënyrë tjetër për të fituar skllevër ishte përmes pushtimit në luftë. Siç shpjegon Keith Hopkins në shkrimet e tij, shumë pronarë tokash shkonin në luftë dhe sillnin robër. Këta robër u kthyen më pas në territorin romak dhe ose u shitën te një qytetar tjetër ose u detyruan të punonin në fermën e kapësit. Mënyra e fundit që mund të fitohej një skllave ishte nëpërmjet lindjes: nëse një skllave lindte një fëmijë, ai fëmijë bëhej pronë e pronarit të skllavit. Marrëdhëniet jashtëmartesore me gratë që nuk ishin qytetare nuk konsideroheshin si tradhti bashkëshortore sipas ligjit romak (dhe gratë romake pritej të toleronin një sjellje të tillë), kështu që nuk kishte asnjë pengesë ligjore ose morale për të pasur fëmijë nga pronari ose mbikëqyrësi i një skllavi.

Skllevërit ishin relativisht të lirë për t'u përdorur sepse ishin pronë;  trajtimi i tyre varej nga humanizmi i pronarëve të tyre, të cilët plotësonin nevojat e skllevërve të tyre për atë që ata donin të shpenzonin, jo atë që duhej të bënin. Mbikëqyrësit i motivonin skllevërit duke vendosur ndëshkime dhe duke dhënë shpërblime. "Nëse mbikëqyrësi e kthen fytyrën kundër keqbërjes, ata nuk do ta bëjnë atë; nëse ai e lejon, zotëria nuk duhet ta lërë të mbetet pa u ndëshkuar."  Megjithëse mizoria e drejtpërdrejtë ndaj skllevërve konsiderohej si një shenjë e karakterit të keq në kulturën romake, kishte pak kufizime në dënimet që mund të shkaktonte një mbikëqyrës ose skllavopronar. 

## Probleme për fermerët 
Fermerët romakë u përballën me shumë nga problemet që kanë prekur historikisht fermerët, duke përfshirë paparashikueshmërinë e motit, reshjet dhe dëmtuesit. Fermerët gjithashtu duhej të ishin të kujdesshëm ndaj blerjes së tokës shumë larg një qyteti ose porti për shkak të luftës dhe konflikteve të tokës. Duke qenë se Roma ishte një perandori e madhe që pushtoi shumë vende, ajo krijoi armiq me individë të cilëve u ishte marrë toka. Ata shpesh humbnin fermat e tyre nga pushtuesit të cilët do të merrnin përsipër dhe përpiqeshin të drejtonin vetë fermat.  Ndonëse ushtarët romakë u vinin shpesh në ndihmë fermerëve dhe përpiqeshin të rifitonin tokën, këto luftime shpesh rezultonin në prona të dëmtuara ose të shkatërruara. Pronarët e tokave gjithashtu u përballën me probleme me rebelimet e skllevërve ndonjëherë. "Përveç pushtimeve nga kartagjenasit dhe fiset kelte, rebelimet e skllevërve dhe luftërat civile që u zhvilluan vazhdimisht në tokën italiane kontribuan në shkatërrimin e fermave tradicionale bujqësore.  (fq. 4)

## Shiko gjithashtu 
* Bujqësia e Egjiptit të lashtë
* Bujqësia në Greqinë e lashtë
* bujqësia bizantine
* Historia e bujqësisë
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Furnizimi me grurë në qytetin e Romës

## Referime 
## Leximi më tej 
### Burimet moderne 
* Buck, Robert J. *Bujqësia dhe praktika bujqësore në të drejtën romake* . Wiesbaden: F. Steiner, 1983.
* Erdkamp, Paul. *Tregu i grurit në Perandorinë Romake: Një studim social, politik dhe ekonomik* . Kembrixh, MB: Cambridge University Press, 2005.
* Hollander, DB, "Fermerët dhe Bujqësia në Ekonominë Romake", Routledge, 2019,
* Horden, P. dhe N. Purcell. *Deti i korruptuar: Një studim i historisë së Mesdheut* . Oxford: Blackwell, 2000.
* Kehoe, PD *Investimet, fitimi dhe qiramarrja: Juristët dhe ekonomia agrare romake* . Ann Arbor: Univ. i Michigan Press, 1997.
* Reynolds, P. *Hispania dhe Mesdheu Romak AD 100–700: Qeramika dhe tregtia* . Londër: Duckworth, 2010.
* Spurr, MS "Kultivimi i arave në Italinë Romake: rreth 200 pes–c. 100 pas Krishtit." *Gazeta e Monografive të Studimeve Romake* 3. Londër: Shoqëria për Promovimin e Studimeve Romake, 1986.
* White, KD *Roman Farming* . Itaca, NY: Cornell University Press, 1970.
* --. *Pajisjet e fermave të botës romake* . Kembrixh, MB: Cambridge University Press, 1975.

### Burimet parësore 
* Kato, Marcus Porcius. *Cato, censori, mbi bujqësinë* . Përkthyer nga Ernest Brehaut. Nju Jork: Columbia University Press, 1933.
* Columella, Lucius Junius Moderatus. *Mbi Bujqësinë* . Përkthyer nga Harrison Boyd Ash. Kembrixh, MA: Harvard University Press, 1941.

## Linqe te jashtme 
 

* Cato the Elder's De Agri Cultura (mbi Bujqësinë) në latinisht dhe anglisht
* Res Rustica e Columella në latinisht Teksti i plotë në latinisht në Bibliotekën Latine
* Columella's Res Rustica në anglisht Libra I‑IV në përkthim anglisht në LacusCurtius
* Teksti latin i Varro Rerum Rusticarum de Agri Cultura
* Historia Natyrore e Plinit Plakut