Njohuritë digjitale

**Njohuritë dixhitale** është aftësia e një individi për të gjetur, vlerësuar dhe komunikuar informacion duke përdorur shtypjen ose platformat e mediave dixhitale . Njohuritë dixhitale kombinojnë aftësitë teknike dhe njohëse; ato konsistojnë në përdorimin e teknologjive të informacionit dhe komunikimit për të krijuar, vlerësuar dhe ndarë informacion,  ose duke shqyrtuar në mënyrë kritike ndikimet sociale dhe politike të teknologjive të informacionit dhe komunikimit 

Njohuritë dixhitale fillimisht u përqendruan në aftësitë dixhitale dhe kompjuterët e pavarur, por ardhja e internetit dhe përdorimi i mediave sociale e ka zhvendosur një pjesë të fokusit të saj tek pajisjet mobile .  

## Historia 
Hulumtimi mbi njohuritë dixhitale mbështetet në traditat e shkrim-leximit informativ dhe hulumtimin mbi shkrim-leximin mediatik që mbështetet në traditat socio-kognitive, si dhe hulumtimin mbi përbërjen multimodale, i cili mbështetet në metodologjitë antropologjike.  Njohuritë dixhitale ndërtohen mbi rolin në zgjerim të kërkimit të shkencave sociale në fushën e shkrim-leximit  si dhe mbi konceptet e shkrim-leximit vizual,  shkrim-leximit kompjuterik,  dhe shkrim-leximit informativ. 

Koncepti i shkrim-leximit dixhital ka evoluar gjatë shekullit të 20-të dhe në shekullin e 21-të, nga një përkufizim teknik i aftësive dhe kompetencave në një kuptim më të gjerë të bashkëveprimit me teknologjitë dixhitale. 

Njohuria dixhitale shpesh diskutohet në kontekstin e pararendësit të saj, shkrim-leximit mediatik. Edukimi për shkrim-leximin mediatik filloi në Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara për shkak të propagandës së luftës në vitet 1930 dhe rritjes së reklamave në vitet 1960, përkatësisht.  Mesazhet manipuluese dhe rritja e formave të ndryshme të medias i shqetësonin më tej edukatorët. Edukatorët filluan të promovojnë edukimin mbi njohuritë mediatike për t'u mësuar individëve se si të gjykojnë dhe vlerësojnë mesazhet mediatike që po merrnin. Aftësia për të kritikuar përmbajtjen dixhitale dhe mediatike u lejon individëve të identifikojnë paragjykimet dhe të vlerësojnë mesazhet në mënyrë të pavarur. 

Me rritjen e ndarjes së skedarëve në shërbime të tilla si Napster, një element etik filloi të përfshihej në përkufizimet e shkrim-leximit dixhital.  Kornizat për shkrim-leximin dixhital filluan të përfshijnë qëllime dhe objektiva të tilla si shqyrtimi kritik i dimensioneve politike dhe dinamikave të pushtetit të ngulitura në proceset e dixhitalizimit ose të të dhënave ;  si dhe të kuptuarit e rëndësisë së të bërit anëtar shoqërisht përgjegjës i komunitetit të tyre duke përhapur ndërgjegjësimin dhe duke ndihmuar të tjerët të gjejnë zgjidhje dixhitale në shtëpi, punë ose në një platformë kombëtare.  Gjithashtu përfshin njohuri për prodhimin e llojeve të tjera të mediave, si regjistrimi dhe ngarkimi i videove.  Njohuritë dixhitale duhet të konsiderohen si pjesë e rrugës drejt fitimit të njohurive. 

Modeli aktual i shkrim-leximit dixhital shqyrton gjashtë aftësi të listuara më poshtë. 
parapamje| Aftësitë e arsimit foto-vizual mund të vihen në praktikë duke analizuar elementët vizualë të imazheve dhe tabelave reklamuese, duke kuptuar kontekstin në të cilin ato paraqiten, duke vlerësuar besueshmërinë dhe qëndrueshmërinë e tyre dhe duke marrë vendime bazuar në këtë informacion.

# **Njohuritë riprodhuese** : aftësia për të përdorur teknologjinë dixhitale për të krijuar një vepër të re ose për të kombinuar vepra ekzistuese për ta bërë atë tuajin.
# **Njohuri foto-vizuale** : aftësia për të lexuar dhe nxjerrë informacion nga materialet vizuale.
# **Shkrim-leximi i degëzuar** : aftësia për të lundruar me sukses në mjedisin jolinear të hapësirës dixhitale.
# **Njohuritë informative** : aftësia për të kërkuar, lokalizuar, vlerësuar dhe vlerësuar në mënyrë kritike informacionin e gjetur në internet dhe në raftet e bibliotekave, duke përfshirë vlefshmërinë e atij informacioni.
# **Njohuritë socio-emocionale** : aspektet sociale dhe emocionale të të qenit i pranishëm në internet, qoftë nëpërmjet socializimit dhe bashkëpunimit, apo thjesht konsumimit të përmbajtjes. 
# **Të menduarit në kohë reale** : aftësia për të përpunuar vëllime të mëdha stimujsh në të njëjtën kohë

### Inteligjenca artificiale (IA) 
Aftësitë e shkrim-leximit dixhital vazhdojnë të zhvillohen me përparimet e shpejta të teknologjive të inteligjencës artificiale (IA) në shekullin e 21-të. Teknologjitë e inteligjencës artificiale janë krijuar për të simuluar inteligjencën njerëzore përmes përdorimit të sistemeve komplekse siç janë algoritmet e të mësuarit automatik, përpunimi i gjuhës natyrore dhe robotika. 

Ndërsa këto teknologji shfaqen, po ashtu shfaqen edhe përpjekje të ndryshme për të përcaktuar njohuritë mbi inteligjencën artificiale - aftësinë për të kuptuar teknikat dhe konceptet themelore që fshihen pas inteligjencës artificiale në produkte dhe shërbime të ndryshme.  Shumë korniza shfrytëzojnë kornizat ekzistuese të shkrim-leximit dixhital dhe aplikojnë një lente të inteligjencës artificiale në aftësitë dhe kompetencat. Elementet e përbashkëta të këtyre kornizave përfshijnë:

* **Njohja dhe kuptimi:** njohja e funksioneve themelore të IA-së dhe mënyra e përdorimit të aplikacioneve të IA-së 
* **Përdorimi dhe zbatimi:** zbatimi i njohurive, koncepteve dhe zbatimeve të IA-së në skenarë të ndryshëm 
* **Vlerësoni dhe krijoni** : aftësi të të menduarit të nivelit të lartë (p.sh., vlerësoni, vlerësoni, parashikoni, projektoni) 
* **Çështje etike** : duke marrë në konsideratë drejtësinë, llogaridhënien, transparencën dhe sigurinë me inteligjencën artificiale 

## Në shoqëri 
parapamje| Klasë për shkrim-lexim dixhital në kampin NSS 2024 në St Aloysious HSS Kollam
Njohuritë dixhitale janë të nevojshme për përdorimin e saktë të platformave të ndryshme dixhitale. Njohuritë mbi shërbimet e rrjeteve sociale dhe faqet Web 2.0 i ndihmojnë njerëzit të qëndrojnë në kontakt me të tjerët, të ndajnë informacion në kohë dhe madje të blejnë e shesin mallra dhe shërbime . Njohuritë dixhitale mund të parandalojnë gjithashtu që njerëzit të shfrytëzohen në internet, pasi manipulimi i fotove, mashtrimet me email dhe phishing shpesh mund t'i mashtrojnë analfabetët dixhitalë, duke u kushtuar viktimave para dhe duke i bërë ata të prekshëm ndaj vjedhjes së identitetit .  Megjithatë, ata që përdorin teknologjinë dhe internetin për të kryer këto manipulime dhe akte mashtruese kanë aftësitë e shkrim-leximit dixhital për të mashtruar viktimat duke kuptuar trendet dhe konsistencat teknike; bëhet e rëndësishme të jesh i shkolluar dixhitalisht për të menduar gjithmonë një hap përpara kur përdor botën dixhitale.

Shfaqja e mediave sociale ka hapur rrugën që njerëzit të komunikojnë dhe të lidhen me njëri-tjetrin në mënyra të reja dhe të ndryshme.  Faqet e internetit si Facebook dhe Twitter (tani X), si dhe faqet e internetit dhe blogjet personale, kanë mundësuar një lloj të ri gazetarie që është subjektive, personale dhe "përfaqëson një bisedë globale që është e lidhur përmes komunitetit të lexuesve të saj".  Këto komunitete online nxisin ndërveprimin në grup midis atyre që janë të shkolluar dixhitalisht. Mediat sociale gjithashtu i ndihmojnë përdoruesit të krijojnë një identitet dixhital ose një "përfaqësim simbolik dixhital të atributeve të identitetit".  Pa njohuri dixhitale ose ndihmën e dikujt që është i ditur dixhitalisht, nuk mund të ketë një identitet personal dixhital (kjo është e lidhur ngushtë me njohuritë e internetit).

Hulumtimet kanë treguar se ndryshimet në nivelin e shkrim-leximit dixhital varen kryesisht nga mosha dhe niveli i arsimit, ndërsa ndikimi i gjinisë është në rënie.    Midis të rinjve, njohuritë dixhitale janë të larta në dimensionin e tyre operacional. Të rinjtë lëvizin me shpejtësi nëpër hipertekst dhe kanë një njohuri me lloje të ndryshme të burimeve online. Megjithatë, për të rinjtë, aftësitë për të vlerësuar në mënyrë kritike përmbajtjen e gjetur në internet tregojnë një mangësi.  Me rritjen e lidhjes dixhitale midis të rinjve, shqetësimet për sigurinë dixhitale janë më të larta se kurrë. Një studim i kryer në Poloni, i porositur nga Ministria e Njohurive Kombëtare, mati njohuritë dixhitale të prindërve në lidhje me sigurinë dixhitale dhe online. Ai arriti në përfundimin se prindërit shpesh e mbivlerësojnë nivelin e njohurive të tyre, por padyshim që kanë një ndikim në qëndrimin dhe sjelljen e fëmijëve të tyre ndaj botës dixhitale. Sugjerohet që me programe të duhura trajnimi, prindërit duhet të kenë njohuritë e duhura për t'u mësuar fëmijëve të tyre rreth masave paraprake të sigurisë të nevojshme për të lundruar në hapësirën dixhitale. 

## Shih edhe 
* Siguria kibernetike
* Kontrollimi i fakteve

## Referime