Soli (hyjni)

[parapamje|347px|Reliev i Solit, [shekulli II-III, Lugdunum Musée et Théâtres]]
**Soli** është personifikimi romak i Diellit dhe një perëndi në Fenë Romake. Mendohej gjatë se Roma faktikisht kishte dy perëndi të ndryshme, të njëpasnjëshme diellore: I pari, Sol Indiges (dielli i hyjnizuar), mendohej se ishte i parëndësishëm, duke u zhdukur në një periudhë të hershme. Vetëm në Perandorinë e Vonë Romake, studjuesit debatonin, a u rishfaq kulti diellor në Romë me mbërritjen e *Sol Invictus* sirian (Dielli i pamposhtshëm), ndoshta nën ndikimin e Mistereve Mitraike. Publikime nga mesi i viteve 1990 e kanë sfiduar mendimin e dy zotave të ndryshëm romakë të diellit, duke iu referuar dëshmive të shumta për vijimësinë e kultit të Solit dhe mungesën e ndonjë diferencimi të qartë, si në emërtim ashtu dhe në paraqitje, midis perëndisë së "hershme" dhe "të vonë" romake të diellit.

## Etimologjia
Fjala latine *sol* për "Diellin" besohet se rrjedh nga gjuha proto-indo-evropiane, si një vijim i heteroclitikes **Seh2ul- / *Sh2-en-* dhe kështu motërzim me hyjnitë e tjera diellore në gjuhët indo-evropiane: gjermaniku *Sol*, sanskriti *Surja*, avestani *Hvare-khshaeta*, greku *Helios*, lituani *Saulė*. Gjithashtu krahasoni latinishten *sol* me *usil* etrusk. Tashmë, gjuhët neolatine përdorin akoma reflekse të *sol* (p.sh.: *sole* italisht, *sol* portugalisht, *sol* spanjisht, *soare* rumanisht dhe *soleil* frëngjisht) si fjalën kryesore për "diell", ashtu si të gjitha gjuhët skandinave.

## Gjatë Republikës Romake 
parapamje|majtas|339px|Soli në një disk
Sipas burimeve romake, adhurimi i Solit u fut nga Tit Tatiusi, pak pas themelimit të Romës. Te Virgjili ai është gjyshi i Latinit, djalit i vajzës së Solit, Circja, e cila jetonte jo largë prej Romës në Monte Circeo. Një faltore e Solit qëndronte në brigjet e Numiciusit, pranë faltoreve shumë të rëndësishme të fesë së hershme latine.

Në Romë Soli kishte një tempull "të vjetër" te Circus Maximus sipas Tacitit (56–117&nbsp;i e.s.), dhe tempulli i tij mbeti i rëndësishëm në tre shekujt e parë të erës sonë. Soli kishte gjithashtu një faltore të vjetër mbi Kuirinal, ku i ofrohej një flijim i përvitshëm Sol Indiges në 9 gusht për të përkujtar fitoren e Çezarit në Farsala (48&nbsp;p.e.s.). Kalendarët ritualë romakë ose fasti gjithashtu përmendin një gosti për Sol Indiges në 11 dhjetor  dhe një flijim për Solin dhe Lunën në 28 gusht. Tradicionalisht, studjuesit e kanë konsideruar *Sol Indiges* për të përfaqësuar një formë të hershme, më bujqësore te i cili adhurohej perëndia romake Sol dhe e konsideronin atë si shumë të ndryshëm nga Sol Invictus i vonë romak, që ata besonin se ishte një hyjni kryesisht siriane. As epiteti "indiges" (i cili do të dilte jashtë përdorimit dikur pas Çezarit), as epiteti "invictus" gjithësesi nuk janë përdorur në mënyrë të vazhdueshme, duke e bërë të pamundur ti diferencosh midis dyve.

## Sol Invictus
[parapamje|396px|Pllakat kushtimore në reliev që paraqet Sol Invictus, [Luna (mitologji)|Lunën dhe Jupiter Dolichenus, mes viteve 150–200 të e.s., Romë]]
*Sol Invictus* (në shqip mund të përkthehet si "Dielli i Pamposhtshëm") mendohej prej kohësh se kishte qenë një hyjni diellore e huaj e mbështetur nga shteti, i futur ose nga Emesa ose nga Palmira në Siri nga perandori Aurelian në vitin 274 duke i lënë në hije kultet e tjera lindore në rëndësi, Deri në shfuqizimin e Fesë së vjetër romake gjatë sundimit të Teodosit të I.

Sidoqoftë dëshmitë për këtë mendim, në rastin më të mirë të dobët, dhe mendimin se Aureliani futi një kult të ri të diellit injoron dëshmitë e shumta në monedha, imazhe, mbishkrime dhe në burime të tjera për një prani të fortë të perëndisë diellore në Romë gjatë gjithë Periudhës Perandorake. Gjatë sundimit të Aurelianit, u themelua një kolegj i ri pontifeksësh për Solin. Ka ca debat mbi domethënien e datës 21 dhjetor për kultin e Solit. Sipas një burimi të vetëm të vonë, romakët zhvillonin një festival më 21 dhjetor të quajtur *Dies Natalis Invicti*, "ditëlindja e të pamposhturit." Shumica e studjuesve mendojnë se bëhej fjalë për Sol Invictus, megjithëse burimi për këtë festival nuk e pohon atë shprehimisht.

[parapamje|majtas|389px|Ana B e një relievi mitraik zbuluar në Faino Romano që paraqet Solin, Mitrën dhe [Luna (mitologji)|Lunën, shekulli II-III, Muzeu i Luvrit]]
25 dhjetori tregohej përgjithësish si data e solsticit dimëror, me zgjatjen e parë të dallueshme të orëve me dritë të ditës. Kalendari Filokalian i vitit 354, pjesa VI, jep një festival të  më 25&nbsp;dhjetor. Ka dëshmi të kufizuara se ky festival kremtohej para mesit të shekullit të IV. Mbishkrimi faktikisht përshkruan një ofertë të përvitshme ndaj Solit më 18 *nëntor* (, d.m.th., në ditën e katërmbëdhjetë para kalendave të dhjetorit). Po Kalendari Filokalian, pjesa&nbsp;VIII, përmend edhe lindjen e Jezu Krishtit, duke pohuar se "Zoti Jezu Krisht kishte lindur në ditën e tetë para kalendave të janarit" (d.m.th., më 25 dhjetor). Që nga shekulli XII, ka pasur spekullime se data afër solsticit e 25 dhjetorit për Krishtlindjet u zgjodh se ajo ishte data festivalit të , por historianët e antikitetit të vonë nuk e përmendin këtë dhe të tjerët spekullojnë se Aureliani e zgjodhi 25 dhjetorin për të lënë në hije kremtimet e krishtera tashmë në ngjitje. kur festivali më 25 dhjetor u themelua nuk është e qartë, gjë që e bënë të vështirë të pohosh se çfarë ndikimi pati (nëse pati) mbi themelimin e Krishtlindjet.
 
Kishte gjithashtu festivale në ditët e tjera të dhjetorit, duke përfsirë 11-tën (të përmendur më lartë), si dhe të gushtit. Gordon thekson se asnjë nga këta festivale të tjera nuk janë të lidhur me ngjarje astronomike.

## Lidhja me perandorët 
[parapamje|379px|Në të majtë, perandori romak [Aureliani|Aurelian me një kurorë me rreze dhe në të djathtë, një paraqitje e Solit]]
Sipas *Historia Augusta*, Elagabali, trashëgimtari adoleshent severan, adoptoi emrin e hyjnisë së tij dhe e solli imazhin e kultit të tij nga Emesa në Romë. Kur u vendos si perandor, ai i la pas dore hyjnitë tradicionale shtetërore të Romës dhe promovoi hyjninë e tij si më të fuqishmen e Romës. Kjo përfundoi me vrasjen e tij në vitin 222. *Historia Augusta* e barazon hyjninë Elagabal me Jupiterin dhe Solin: *fuit autem Heliogabali vel Iovis vel Solis sacerdos*, "Ai ishte gjithashtu një prift i Heliogabalit, Jupiterit, ose Solit". Ndërsa kjo ishte parë si një përpjekje për të importuar hyjninë diellore siriane në Romë, kulti romak i Solit kishte ekzistuar në Romë të paktën që nga fillimi i Republikës.

Pasi kulti i Solit u rrit dhe Soli mori atribute të hyjnive të tjera, Soli filloi të përdorej si një mënyrë për të paraqitur pushtetin perandorak. Kurora me rreze mbi portretet e disa perandorëve në monedha të prera në shekullin e III u lidh me Solin, dhe mund të ketë qenë ndikuar nga paraqitje më të hershme të Aleksandrit të Madh. Disa monedha të prera në shekulllin e IV paraqesin Solin në një anë.

## Identifimi me perëndi të tjera 
[parapamje|396px|Reliev i skenës mitraike të tauroktonisë që paraqet [Mitra|Mitrën duke flijuar demin me perëndinë diell (*Sol Invictus*) në të majtë dhe Lunën në të djathtë, shekulli II–III, Muzeu i Luvrit]]
Filozofë të ndryshëm romakë spekulluan mbi natyrën e diellit, pa arritur në një konsensus. Një shembull tipik është Nigidius Figuli, një studjues i shekullit të I p.e.s.. Veprat e tij nuk kanë mbijetuar, por duke shkruar pesë shekuj më vonë, Makrobiusi tregon se Nigidiusi argumentonte se Soli duhet të identifikohej me Janusin dhe se ai kishte një kundërpjesë, Jana, e cila ishte Luna. Si të tillë, ata duhet të konsideroheshin se zotat më të lartë, duke i marë flijimet e tyre para gjithë të tjerëve. Spekullime të tilla duket se kufizoheshin në një elitë erudite dhe nuk kishin ndikim mbi kultin e mirë-dëshmuar të Solit si hyjni e pavarur: Asnjë burim i lashtë përveç Makrobiusit nuk e përmend barazimin e Solit me Janusin.

## Lidhja me Mitrën 
Soli shfaqet shumë herë në paraqitjet e Mitras, si te Tauroktonia e Mitrës duke vrarë demin dhe duke parë nga Soli mbi supet e tij. Ata shfaqen në skena të tjera bashkë nga Mitra duke u ngjitur mbrapa karros së Solit, duke shtrënguar duart dhe në disa paraqitje të Solit duke iu gjunjëzuar Mitrës. Mitra njihej si Sol Invictus edhe pse Soli është një hyjni e veçantë, një marrëdhënie paradoksale, ku ata janë njëri-tjetri por të veçuar. Ata janë hyjni të veçanta për shkak të disa ngjashmërive një lidhje midis tyre mund të krijohej, që mund të çonte në zëvendësimin e njëri-tjetrit.

## Shiko gjithashtu 
* Hyjni diellore
* Feja romake
* Perënditë romake
* Mitologjia romake
* Lista e hyjnive romake
* Apoloni
* Mitra
* Luna (mitologji)
* Mitologjia paleoballkanike
* Paganizmi ilir
* Perënditë ilire
* Mitologjia ilire
* Feja e lashtë greke
* Mitologjia greke
* Heliosi
* Mitologjia e Mesopotamisë
* Feja Babilonase
* Feja sumere
* Hyjnitë e lashta egjiptiane
* Ra
* Horusi
* Bennu
* Mitologjia kelte
* Paganizmi gjerman
* Paganizmi nordik
* Mitologjia nordike
* Mitologjia kineze
* Paganizmi shqiptar
* Zgjedhjet në Republikën Romake
* Amfiteatri Romak
* Anijet Romake
* Arkitektura Romake
* Arkitektura e Teatrove Romake
* Cirku Romak
* Contio
* Curia Calabra
* Cursus honorum
* Çitadela
* Di Manes
* Domus
* Dux
* E drejta romake
* Feja romake
* Festivalet Romake
* Filozofia e lashtë romake
* Forumet Romake
* Harku i Triumfit
* Honestiores dhe humiliores
* Horreum
* Institucionet politike të Romës së lashtë
* Kalendari Romak
* Kalendat
* Kleisoura (distrikt bizantin)
* Klima e Romës së Lashtë
* Kolona e Fitores
* Kolonia Romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Larja në Romën e Lashtë
* Llaçi romak
* Lupanari
* Lustrum
* Lustratio
* Magjistratët romakë
* Mare Nostrum
* Marina Romake
* Mitologjia romake
* Mjekësia Romake
* Moda e flokëve në Romën e lashtë
* Mos maiorum
* Optimates dhe populares
* Pallatet perandorake të Romës
* Perandoria Romake
* Peregrinus
* Periudha e Ngrohtë Romake
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
* Shtatë Kodrat e Romës
* Shtetësia Romake
* Spektaklet Romake
* Tempulli Romak
* Thermae
* Traditat romake të emërtimit
* Triumfi Romak
* Ujësjellësi Romak
* Ura e Trajanit
* Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
* Vila Romake

## Shënime
## Referime 
## Bibliografia
* Agostini, *De Civitate Dei*.
* 
* 
* 
* Ciceroni, *De Natura Deorum*.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Mark Fabius Kuintiliani, *Institutio Oratoria*.
* 
* 
* Makrobiusi, *Saturnalia*
* 
* 
* 
* 
* 
* Taciti, *Annales*.
* Tertuliani, *de Spect*.
* Virgjili, *Aeneid*

## Lidhje të jashtme
* 
* 
* 
*