Besët

parapamje|400x400px| Vendndodhja rajonale e Besëve, në male dhe në veri-perëndim të fisit Dii .
**Besët** (,  ose , )  ishin një fis antik trak ose iliro-thrakë që banonte në luginën e sipërme të lumit Hebros dhe tokat midis vargmaleve malore Haemus dhe Rodope në Thrakinë historike. 

## Gjeografia 
Vendndodhja e saktë gjeografike e Besëve është ende e paqartë. Sipas Herodotit, Bessi zunë majat më të larta të Satrae në Trakinë jugperëndimore, ndërsa Polybius aludon se Bessi ishte vendosur në rrafshnaltat midis Denteletae dhe Odrysians . Shtrirja gjeografike e Besisë zgjerohet më tej nga Straboni në *Gjeografinë* e tij, ku ai thotë se Besët banonin në një tokë që fillonte afër burimit të Hébros dhe përfshinte malësitë midis vargmaleve malore Haemus dhe Rodope që kufizoheshin me Paionët dhe Ilirët Autariatae . dhe Dardani në perëndim. Straboni gjithashtu i vendos Besët si në kufi me Odrisians dhe Sapaeans .  Ka gjithashtu indikacione se Bessi gradualisht erdhën për të vendosur ultësirat midis Hébros dhe Tonsus afër Filipopolisit dhe Pazardzhikut modern, si pasojë duke u zgjeruar në lindje pranë Beroe . 

Në dritën e dëshmive arkeologjike dhe epigrafike, studiuesit modernë kanë formuluar një sërë teorish mbi vendndodhjen e tokave të lidhura me Bessi gjatë periudhës së imperializmit romak - të njohur si *Bessica* . Paradigma e parë e madhe, e avancuar fillimisht nga Gavril Katsarov, përkoi kryesisht me rrëfimet e lashta edhe pse më vonë u zgjerua nga Georgi Mihailov për të përkuar gjithashtu me Filipopolin dhe rrethinat përreth të vendosura në lindje të bërthamës Bessi, si dhe duke përfshirë zonën përreth Yakoruda moderne. në jug. Paradigma më pas do të thoshte se, gjatë mbretërimit të Trajanit, territori do të përfshihej administrativisht në Filipopolis si pasojë e projekteve urbanistike të perandorit në Traki. Nga ana tjetër, Margarita Taçeva propozoi që Besia Roman të mos kishte qendër qytetare dhe të bazohej rreth maleve Rodope, Rilë dhe Stranxha . Më pas ajo argumenton se rajoni ishte bashkangjitur administrativisht me Filipopolin gjatë mbretërimit të Vespasianit, më vonë u nda dhe u përthit në njësitë administrative të Scupi, Serdica dhe Philippopolis nën Trajan. Ndërsa këto dy paradigma dominojnë akademinë, një teori e tretë e paraqitur nga Peter Delev parashtron se Bessica ishte e përqendruar në ultësirat veriore të vargmalit të Rilës dhe ndodhej jashtë Rodopit. 

## Historia 
Sipas Herodotit, besët ishin një nën-fis ose degë e Satraeve të lidhur ngushtë me kultin e Dionisit dhe përgjegjës për interpretimin e thënieve profetike të profeteshës në shenjtëroren e hyjnisë, e vendosur në majat më të larta të tokës së banuar nga fisi. .   Ky rol profetik i Besisë në kult ka bërë që shumë studiues të sugjerojnë se ata mund të kenë përfaqësuar fillimisht një kastë priftërore brenda grupit më të madh fisnor Satrae,  dhe se anëtarësimi në komunitet ishte i ndërthurur thelbësisht me rolin dhe mirëmbajtjen e tyre kulti. të shenjtërores së Dionisit. 

Në vitin 340 p.e.s., gjeneralët maqedonas Antipater dhe Parmenion shënohen se kishin kryer fushata ushtarake në tokat e *Tetrahoritave* si pjesë e nënshtrimit të Filipit II të Maqedonisë ndaj politikave të ndryshme trake.  Grupi fisnor i lartpërmendur besohej nga Straboni se ishte i njëjtë me atë të Besëve, të cilit ai i referohet edhe me emrin *Tetrakomai* .  Sipas një leximi modern të burimeve, megjithatë, është e mundur që Tetrachoritai dhe grupet e tjera thrakase të lidhura me Besët ishin fillimisht fise më të vogla që më vonë u bënë pjesë e një konglomerati fisnor të udhëhequr nga Besianët, nga ana tjetër, është gjithashtu Është e mundur që emërtimi fisnor i *Besët* (dhe variacionet e tij) më vonë nuk ka pasur asnjë kuptim të vërtetë etnik dhe është aplikuar nga burimet klasike në një sërë fisesh të ndryshme trake që banonin në malësitë e Thrakisë jugperëndimore.  Po kështu, Dii besohet të jetë i lidhur me Besin pasi Plini Plaku regjistron etnonimin *Diobessoi* .   Më vonë në vitin 184 ose 183 pes, besët shfaqen si ndër fiset trake që u sulmuan nga Filipi V i Maqedonisë . Mbreti maqedonas kishte arritur të shtynte në luginën e Hébros dhe pushtoi Filipopolin, duke instaluar një garnizon që më vonë u dëbua nga Odrysians. 

Besët do të arrinin rëndësinë e tyre më të madhe në të dhënat historike në konfliktet e tyre me shtetin romak në zgjerim dhe formimin e Maqedonisë romake në 146 pes. Midis viteve 106 dhe 100 p.e.s., Besia do të hynte në konflikt të armatosur me konsullin Marcus Minucius Rufus, i cili u dallua në fushatat e tij kundër trakasve, deri në pikën kur populli i Delfit ngriti një statujë kuajsh për nder të tij. Statuja mbante një mbishkrim dygjuhësh që përshkruante fitoren e konsullit kundër keltëve Scordisci dhe "Bessi dhe pjesa tjetër e trakave" ( *pros Bessous [k]ai tous loipous Thrai[kas]* ). Një statujë praktikisht identike vërehet gjithashtu se është ngritur në Europus . Vendndodhjet e ndryshme të këtyre statujave sugjerojnë se konflikti ishte gjeografikisht i gjerë dhe gjithashtu dëshmon për lëvizshmërinë ushtarake të Besëve, mbishkrimet paraqesin gjithashtu një ndryshim në paraqitjen e Bessiëve, të cilët përshkruhen si më të shquarit ndër thrakët.  Në vitin 72 pes, pas tërheqjes së Mithridates VI Eupator dhe forcave të tij në Bitini, Thraka iu caktua prokonsullit të Maqedonisë, Marcus Terentius Varro Lucullus, i cili nisi një fushatë kundër trakëve dhe nënshtroi besët, duke pushtuar vendbanimin e *Uscudama* - një nga qendrat fisnore Besiane.  Në vitet 29–8 pes, shenjtërorja e shenjtë e Dionisit u mor nga Bessi nga Marcus Licinius Crassus dhe iu dha Odrisianëve, rivalëve të Besëve dhe aleatëve të romakëve. Si përgjigje, prifti Vologaesus mblodhi Besët në shek. 15–1 pes, dhe arriti të fitojë një sërë fitoresh ushtarake kundër fisnikëve odrisian Rhascyporis dhe Rhoemetacles. Ky konflikt mbështet më tej tezën se identiteti i besëve përpara nënshtrimit të plotë romak ishte i lidhur dhe i rrënjosur fort me shenjtëroren e Dionisit  dhe se rivaliteti i tyre me trakët fqinjë pro-romakë e forcoi këtë identitet fisnor dhe gjeografik.  Sipas Appianit, Bessi ia dorëzuan vetë Augustit . 

Si rezultat i kundërshtimit të tyre ndaj romakëve, pati një ndryshim në përshkrimin e Bessiëve, i cili theksoi natyrën e tyre luftarake dhe grabitqare. Si i tillë, Straboni i referohet fisit si "të quajtur banditë edhe nga kusarët".  Imazhi stereotipik i Besit do të bëhej gjithashtu përfaqësues për të gjithë vendasit e Thrakisë në tërësi, siç dëshmohet nga një pikturë murale e shekullit të dytë të erës sonë nga Valentia, Hispania Tarraconensis, e cila përshkruan një grua besiane pranë popujve të tjerë ekzotikë për romakët.  Etnonimi Bessi u bë më pak i lidhur me fisin bazë dhe vendndodhjen e tyre origjinale gjeografike, ai u bë një identitet që u abstraktua lehtësisht te banorët e Ballkanit juglindor. 

Si rezultat i konflikteve të tyre me romakët, një pjesë e besëve u zhvendosën me forcë në rajonin e Dobrujës, me poetin Ovid që vuri në dukje një komunitet Bessi që jetonte pranë Tomisit .  Analiza epigrafike dëshmon rreth 40–50 individë që mbajnë etnonimin *Bessi* ose *Bessus* në flotën perandorake romake, ndërsa 22 shfaqen në forcat ndihmëse tokësore, 5–7 në *equites singulares Augusti* dhe akoma më pak në Gardën Pretoriane .  Një shpjegim për praninë e konsiderueshme të besëve në marinë pohon se ata ishin nga dega që ishte vendosur në Dobrujë dhe kështu ishin mësuar me lundrimin; megjithatë, fakti që marinarët besianë nuk arritën gradat e larta brenda marinës sugjeron se ata me siguri nuk kishin përvojë të mëparshme në detari. Kështu, është e mundur që prania e Besëve t'i atribuohet thjesht një numri më të madh të popullsisë gjatë kohës së rekrutimit masiv nën Neron dhe Domitian, ky i fundit po përgatitej për një luftë në Daki .  Megjithatë, studimet tradicionale kanë argumentuar se gjatë periudhës romake *Bessi* u bë një sinonim për të gjithë trakët që jetonin në jug të Danubit dhe kështu emri i fisit nuk kishte një kuptim etnik.  Prandaj autori bizantin Kekaumenos shkroi se vllehët rrjedhin nga Dakët dhe Besi të cilët kishin emigruar nga atdheu i tyre midis Danubit dhe Savës, dhe në Epir, Maqedoni dhe Hellas . 

Emri *Besi* dhe variacionet e tij shfaqen në të gjithë Ballkanin, veçanërisht gjatë periudhës romake. *Besus* është dëshmuar në mesin e vendasve të lashtë të zonës rreth Plevalit moderne dhe Prijepolje .  Shfaqet gjithashtu në vendbanimet legjionare të veteranëve romakë të Scupi ( *Colonia Flavia Aelia Scupi* ) dhe Aprus ( *Colonia Claudia Apri* ).  Në Dacia shfaqet në disa vende, duke përfshirë Sarmizegetusa Regia, Banatska Palanka dhe Apulum .  Në Dardani (Kosovë) shfaqet në toponimin Besiana, Besia, etj/

## Kristianizimi 
Nga fundi i shekullit të IV-të, Niketë Dardani ose Niketa i Remesianës, peshkopi i Dakisë, ua solli ungjillin "atyre ujqërve të malit", Besëve. Thuhet se misioni i tij ishte i suksesshëm dhe adhurimi i Dionisit dhe perëndive të tjera trake u zëvendësua përfundimisht nga krishterimi .

Në vitin 570, Antoninus Placentius shkroi se në luginat e malit Sinai kishte një manastir në të cilin murgjit flisnin greqisht, latinisht, siriane, egjiptiane dhe *besiane* . Origjina e manastireve shpjegohet në një hagiografi mesjetare të shkruar nga Simeon Metaphrastes, në *Vita Sancti Theodosii Coenobiarchae,* në të cilën ai shkroi se Shën Theodosius themeloi në bregun e Detit të Vdekur një manastir me katër kisha, ku secila flitej një gjuhë tjetër. ndër të cilat u gjet Bessani. Vendi ku u themeluan manastiret quhej "Cutila", që mund të jetë një emër trak.

## Hipoteza shqiptare 
Fati i mëtejshëm i Besëve është një çështje debati. Historiani gjerman Gottfried Schramm i ka nxjerrë shqiptarët nga Besët e kristianizuar, pasi mbetjet e tyre u shtynë nga sllavët dhe bullgarët gjatë shekullit të 9-të drejt perëndimit në Shqipërinë e sotme,  ndërsa historianët e zakonshëm mbështesin marrëdhëniet iliro -shqiptare.     

Nga pikëpamja gjuhësore del se hipoteza trako-besiane për origjinën e shqipes duhet të hidhet poshtë, pasi disponohet vetëm shumë pak material gjuhësor krahasues (thrakishtja dëshmohet vetëm pak, ndërsa besianishtja është plotësisht e panjohur), por në të njëjtën kohë historia individuale fonetike e shqipes dhe e trakishtes tregon qartë një zhvillim tingullor shumë të ndryshëm që nuk mund të konsiderohet si rezultat i një gjuhe. Për më tepër, fjalori i krishterë i shqipes është kryesisht latinishtja, gjë që flet kundër konstruktit të një "gjuhe kishtare besiane".  Elita e fisit Besi u helenizua gradualisht.   Niveli i ulët i huazimeve nga greqishtja në gjuhën shqipe është një argument tjetër kundër identifikimit të shqipes me besianishën.  Gjithashtu ndarja dialektore e zonës shqipfolëse në mesjetën e hershme bie ndesh me shpërnguljen e supozuar të shqiptarëve në brendësi të Dyrrhachium në dekadat e para të shekullit të 9-të pas Krishtit, veçanërisht për shkak se ndarja dialektore e një hapësire gjuhësore është përgjithësisht rezultat i një sërë dukurish gjuhësore që ndodhin gjatë një periudhe të konsiderueshme kohore dhe kërkon një numër shumë të madh folësish natyrorë. 

## Shih edhe 
* Iliria
* Trakët
* Dardanët
* Iliro-thrakët

## Literatura 
*
*  Lozovan, Eugen, *Dacia Sacră*, Editura Saeculum, București, 2005.
*  Peeters, Paul, "La version ibéro-arménienne de l'autobiographie de Denys l'Aréopagite", Analecta Bollandiana 39, 1921, p.&nbsp;288-290.
* Wilkes, John, *The Illyrians*, 1982, p.&nbsp;84.
## Referime