Shqarthi i artë

**Shqarthi i artë** (*Martes martes*) është një kafshë amtare i cili i përket familjes mustelid. Ёshtë e njohur edhe si **shqarthi i pishës**, **shqarthi gushëverdh** (ose **gushaverdhi**), **zardafi**, **kuna** ose **kuni**.

## Pëshkrimi 
Gëzofi i shqarthit të artë është zakonisht i lehtë deri në të murrmë të errët. Ёshtë i shkurtër dhe i trashë gjatë verës, duke u rritur më gjatë dhe më i butë gjatë dimrit. Ajo ka një "bib" të ngjyrës krem ​​në të verdhë që shënon në fyt. Trupi i tij është i gjatë deri 53 cm (21 in), me një bisht të shkurret rreth 25 cm. Meshkujt janë pak më të mëdhenj se femrat; në mënyrë tipike, ajo peshon rreth 1.5–1,7 kg (3,3–3,7 lb). Ka shqisat e shkëlqyera të shikimit, erës dhe dëgjimit.

## Gama dhe habitati 
Shqarthi i artë banon në zona të pyllëzuara.

### Britania e Madhe dhe Irlanda 
Në Britaninë e Madhe, speciet ishin për shumë vite të zakonshme vetëm në Skocinë veriperëndimore. Një studim në vitin 2012 zbuloi se shqarthet e arta janë përhapur nga zonat e tyre malore Skoceze, në veri në Sutherland dhe Caithness dhe në juglindje nga Glen e Madh në Moray, Aberdeenshire, Perthshire, Tayside, dhe Stirlingshire, me disa në Belt Qendror, në Gadishuj Kintyre dhe Cowal dhe në Skye dhe Mull. Zgjerimi në Pyllin Galloway ka qenë i kufizuar në krahasim me atë në vargun kryesor të shqarthit të artë. Shqarthi i artë u rivendos në pyllin Glen Trool në fillim të viteve 1980 dhe vetëm përhapja e kufizuar ka ndodhur nga atje. Kjo mund të jetë për shkak të përndjekjes të vazhdueshme dhe pengesa nga gjuetarët vendas.

Në Angli, shqarthët e artë janë jashtëzakonisht të rrallë dhe që konsiderohen prej kohësh ndoshta të zhdukur. Një popullat e gjetur në Kidland Forest në Northumberland në qershor 2010 mund të përfaqësojë ose një rikolonizim nga Skocia, ose një popullatë relikt që i ka shpëtuar zhdukjes më parë. Ka pasur pamje të shumta të raportuara të shqarthëve të artë në Cumbria, megjithatë, nuk ishte deri në vitin 2011 që u gjet prova konkrete - disa copëza të testuara nga ADN -ja. Në korrik 2015, shikimi i parë i konfirmuar i një shqarthi të artë në Angli për më shumë se një shekull u regjistrua nga një fotograf amator në pyll në Shropshire. Korrik 2017, pamjet e një shqarthi të gjallë u kapën nga një kamera kurth në Murat e Veriut në Yorkshire. Në Mars 2018 pamjet e para ndonjëherë të një shqarthi të artë u kapën në Northumberland. 

Ka një popullsi të vogël të shqartheve në Uells. Scat e gjetur në pyllin Cwm Rheidol në 2007 u konfirmua nga testimi i ADN-së që ishte nga një shqarth. Një mashkull u gjet në vitin 2012 si vrasje në rrugë afër Newtown, Powys . Kjo ishte konfirmimi i parë në Uells, që nga viti 1971. The Vincent Lifelife Trust Trust (VWT) ka filluar një përforcim të këtyre gjitarëve në zonën e mesit të Uellsit . Gjatë vjeshtës 2015, 20 shqarthet e arta u kapën në Skoci, në zonat ku ndodh një popullatë e shëndetshme e pishave, nën licencën e Trashëgimisë Natyrore Skoceze. Këto kafshë u mbartën dhe u lëshuan në një zonë të mesit të Uellsit. Të gjithë shqarthet e arta ishin të pajisur me kollare radio dhe po gjurmohen çdo ditë për të monitoruar lëvizjet e tyre dhe për të zbuluar se ku kanë krijuar vise. Gjatë vjeshtës 2016, VWT planifikoi të kapte dhe lirojë edhe 20 shqarthe, me shpresën për të krijuar një popullsi të vetë-qëndrueshme. 

Shqarthi i artë është ende mjaft i rrallë në Irlandë, por popullsia po rimëkëmbet dhe përhapet; pyjet e saj tradicionale janë në perëndim dhe në jug, veçanërisht Burren , por popullsia në Midlands është rritur ndjeshëm në vitet e fundit.  Një studim i menaxhuar nga akademikë në Universitetin Queens Belfast, duke përdorur kamera dhe shkencëtarë qytetarë, të botuar në vitin 2015, tregoi se shqarthet u shpërndanë në të gjitha vendet e Irlandës Veriore .

## Sjellja dhe ekologjia 
Zardafët janë të vetmit shqarth me kthetrat semiretractable. Kjo u mundëson atyre të udhëheqin më shumë stile jetese ajrore , siç janë ngjitja ose vrapimi në degët e pemëve, megjithëse janë gjithashtu vrapues relativisht të shpejtë në tokë. Ata janë kryesisht aktivë gjatë natës dhe muzg. Ata kanë veshë të vegjël, të rrumbullakosur, shumë të ndjeshëm dhe dhëmbë të mprehtë të përshtatur për të ngrënë gjitarë të vegjël, zogj, insekte, bretkosat dhe kërma . Ata gjithashtu janë njohur se hanë manaferrat , vezët e zogjve, arrat dhe mjaltin . Kunadhet gushëverdh janë kafshë territoriale që shënojnë gamën e tyre duke depozituar feces(quhen mashtrime) në lokacione të spikatura. Këto mashtrime janë të zeza dhe të përdredhura dhe mund të ngatërrohen me ato të dhelprës, përveç që ata me reputacion kanë një erë lulesh. Zakonisht e bën strofullën e vet në pemë  ose fusha të mbuluara .

Dieta e zardafi përfshin gjitarë të vegjël, kërmat, zogjt, insekte dhe fruta.

Rimëkëmbja e zardafëve është besuar me zvogëlimin e popullsisë së ketrave gri pushtues në Mbretërinë e Bashkuar dhe Irlandë. Kur rrezja e popullatës së kunit takohet me atë të ketrit gri, popullsia e ketrave gri shpejt tërhiqet dhe popullata e ketrit të kuq rimëkëmbet. Për shkak se ketri gri kalon më shumë kohë në tokë sesa ketri i kuq, i cili bashkë-evoluoi me gushaverdhi, ata mendohet se kanë shumë më tepër gjasa të vijnë në kontakt me këtë grabitqar.

### Jetëgjatësia 
Shqarthi jetojnë në 18 vjet në robëri, por në natyrë, ata mund të jetojnë deri në 11 vjet. Sidoqoftë, 3-4 vjet është më tipike. Ata arrijnë pjekurinë seksuale në 2-3 vjeç. Ndërzimi zakonisht ndodh në tokë dhe mund të zgjasë më shumë se 1 orë. Çiftimi ndodh në korrik dhe gusht por veza e fekonduar nuk hyn në mitër për rreth 7 muaj. Të rinjtë zakonisht lindin në fund të Marsit ose në fillim të Prillit pas një periudhe 1-mujore të gjestit që ndodh pas implantimit të vezës së fekonduar, në copëza prej një deri në pesë. Shqarthët e artë e rinj peshojnë rreth 30 gram gjatë lindjes. Të rinjtë fillojnë të dalin nga strofkat e tyre rreth 7-8 javë pas lindjes dhe janë në gjendje të shpërndahen nga sterna rreth 12-16 javë pas lindjes së tyre.

## Kërcënimi 
Edhe pse ata preken herë pas here nga shqiponjat e malit, dhelprat e kuqe, ujqërit dhe macet e egra, njerëzit janë kërcënimi më i madh për shqarthet. Ata janë të prekshëm nga konflikti me njerëzit, që vijnë nga kontrolli i grabitqarëve për speciet e tjera, ose pas grabitqimit të bagëtive dhe përdorimit të ndërtesave të banuara për denoncim.

## Shiko dhe 
* Shqarthi
* Nuselala

## Referime