Armenët në Bengal

**Armenët në Bengal** jetonin në atë që tani quhet Bangladesh dhe Bengali Perëndimor. Numri i tyre erdhi duke u pakësuar gradualisht. Gjatë pjesës së parë të shekullit të XVIII kishte një koloni mjaft të madhe armene në Dhaka, e përqëndruar në lagjen Armanitola.  Bashkësia armene luajti një rol të rëndësishëm në tregtinë bengaleze në shekujt e XVII dhe XVIII. Kisha Armene në Dhaka e themeluar nga bashkësia armene në vitin 1781, bashkë me varrezën e afërt, është një vend emblematik dhe atraksion turistik i Dhakës së vjetër.

Prania e tyre, gjihtësesi, filloi të binte nga fillimi i Sundimit Britanik. Michael Joseph Martin (Mikel Housep Martirosian), i konsideruar si armeni i fundit në Dhaka, vdiq më 9 maj 2020.

## Historia
Nuk ka të dhëna të sakta se kur filluan të mbërrijnë armenët në Dhaka. Disa historianë sugjerojnë se ata mbërrintën në Bengal në fillim të shekullit të XVII si pjesë e mërgatës armene nga Persia. Pasi sunduesit Safavidë pushtuan Armeninë Lindore në Kaukaz, Shah Abasi I deportoi rreth 40,000 tregtarë armenë të specializuar në tregtinë euroaziatike në Isfahan dhe Xhulfën e Re.

Tregtarët armenë mbërritën për herë të parë në Bengal nga Isfahani dhe Xhalfa e Re në shekullin e XVII, duke krijuar bashkësinë e tyre tregtare. Ata njiheshin si një bashkësi e veçantë tregtare nga Perandoria Mogule që nga fundi i shekullit të XVII.

Duke qenë se persishtja ishte gjuha zyrtare e Oborrit Mogul, armenët persisht-folës mundën të vendoseshin lehtësisht në Perandorinë Mogule.

Fillimisht ata jetonin në lagjet e Mulvibazarit dhe Nolgolës, para se të zhvendoseshin te lagjja e Armanitolas. Mes viteve 1833 dhe 1918, në kulmin e pranisë armene, regjistrimet e Kishës Armane në Dhaka listojnë mbi 200 vdekje, si dhe mbi 250 pagëzime dhe mbi 50 martesa. Përveç Dhakës kishte një prani të rëndësishme armene në Saidabad (një lagje e Murshidabadit), në Hugli, Kalkuta, Çinsura, Patna dhe Kasimbazar.

## Jetesa e bashkësisë
Bashkësia Armene e Dhakës fillimisht ishte e angazhuar në tregtinë eksportuese, duke paguar tatimin prej 3.5% te qeveria.

Ata spikatën gjithashtu në tregtinë e jutes. Përveç këtyre, ata u morën edhe me sipërmarrjen e arrave të betelit, kripën dhe nitratit të potasit. Brenda Bangabhabanit ndodhet akoma një ndërtesë e quajtur *Manuk House*, që bart emrin e pronarit origjinal të rezidencës. Armenët futën ''Tika-Garrin' (qerre-kuajsh) në Dhaka që u bë një mjet popullor transporti në Dhaka. Ata krijuan dyqane të stilit perëndimorë në Dhaka, që shisnin kryesisht mallra europianë dhe britanikë. P. Araton ishte drejtori i "Shkollës Normale". Sipas *Dhaka Prakash*, një gazetë e asaj kohe, nxënësit e shkollës së tij arrinin rezultate më të mira në provime sesa nxënësit e shkollave të tjera normale në Bengal, duke përfshirë edhe atë në Hugli.

## Kisha Armene
Para ndërtimit të kishës në Armanitola (e njohur si "Kisha Armani") ata faleshin në një kishëz të vogël të të njëjtës zonë, ndërsa anëtarët e vdekur të bashkësisë varroseshin në Kisha Kishën Katolike Romane në Texhgaon, që ishte pesë milje nga Dhaka në atë kohë. Disa gurë varri të armenëve datojnë midis viteve 1714 dhe 1794. Në vitin 1910 u shtua një rezidencë prifti dhe dyshemeja e kishës u shtrua me mermer, gjithashtu u pajis me drita elektrike.

## Armenë të shquar të Bengalit
Ndikimi armen në jetën tregtare të Dhakës u pri nga familjet Pogose, Agaci, Mikel, Stefen, Joakim, Sarkies, Aratun, Koxha dhe Manuk. Nga viti 1868, pesë nga gjashtë zamindarët europian në Dhaka ishin armenë – J.G. Nicholas Pogose, G.C. Paneati, J. Stegan, J.T. Lukas dhe U. Harnij. Përveç anëtarëve të familjeve të rëndësishme tregtare, armenë të shquar në Dhaka ishin Margar David, Makerticç Abraham Xhorxh, Mikel Sarkies, Abraham Lukas, M. Hajkazoni, A. S. Makertiç, Tigran Nahapiet, Tadeus Nahapiet, M. J. Kaçhatur, Josef Lazarus dhe M. David.: Armeni më i hershëm i përmendur, i cili hyri në marrëveshje me Kompaninë Britanike të Indisë Lindore për përdorimin e anijeve angleze për tregti nga ai dhe anëtarët e tjerë të bashkësisë së tij në vitin 1688.
**Koxha Israel Sarhad*: Nip i Khvaxha Fanus, ai i ndihmoi anglezët të siguronin zamindarinë e Kalkutës për Kompaninë Britanike të Indisë Lindore nga subahdari Azim-ush Shan në vitin 1698 dhe ishte *vakil* (përfaqësues) i ambasadës së Kompanisë te Oborri Mogul. Ai ndihmoi edhe në nxjerrjen e *fermanit* perandorak të vitit 1717, që i jepte privilegje të jashtëzakonshme Kompanisë Britanike.
**Koxha Petrus Nikolas:* Ai ishte këshilltar i oborrit dhe financier i navabit Alivardi Khan dhe një udhëheqës i bashkësisë armene.
**Koxha Vaxhidi:* Armeni më i famshëm në Bengal. Një monopolist në tregtinë tepër fitimprurëse të nitratit të potasit (një nga mallrat më të rëndësishme në listën e mallrave kompanive tregtare evropiane) që nga viti 1753, ky tregtar armen drejtoi shumicën e negociatave mes Kompanisë Britanike të Indisë Lindore dhe navab Siraxh ud-Daulah. Duke e zhvilluar sipërmarrjen e tij nga Hugli, ai mbizotëroi skenën e Bengalit si një nga sipërmarrësit bashkë me *Mahtab Çandin* dhe *Savarup Çandin*, të njohur si dy *Xhagat Sajtët* (bankierët e botës), ashtu dhe Omi Çandi. Biri i Koxha Mahmet Fazel, një tregtar i fuqishëm armen në mesin e shekullit të XVIII, ai arriti të bëhej *durbar* i navabit si një përfaqësues i (*vakil*) i bashkësisë së tij në vitet 1740 dhe më vonë u ngrit si anëtar i rrethit të brendshëm të navabit.

Ai zhvillonte transaksione të gjera sipërmarrjeje me francezët, hollandezët dhe anglezët. Në një pikë, Jean Law de Lauriston, drejtuesi i qendrës së tregtimit francez në Pazarin Kasim, deklaroi se Vaxhidi donte ta kishte mirë me të çdokënd. Ai zotëronte të paktën gjashtë anije - *Salamat Resan*, *Salamat Manzil*, *Mobarak*, *Gensamer*, *Medina Baksh* dhe *Mubarak Manzil* – duke udhëtuar nga Hugli në Xhedah, Moka, Basra, Surat dhe Masulipatnam.

Pas Betejës së Plasejit, ai morri një *parvana* (dekret) nga Mir Xhafari, navabi i ri, "për zotërimin e gjithë tregtisë së nitratit të potasit në Patna", që ai premtoi ta përdorte në ndihmë të Kompanisë në sigurimin e kripës me çmimin më të ulët, në shkëmbim të "ndihmës së tyre në bërjen e hollandezëve të blenin nga ai". Kompania e mori në zotërmin perarndorinë e tij të nitratit të potasit në vitin 1758, që arriti të jepte 1 milionë rupi të ardhura vjetore në vitin 1773. Në vitin 1759, ai u kap dhe u burgos nga Kompania, duke bërë që të pinte helm. Pas vdekjes së tij, Koxha Petruse Aratuni mori detyrën e udhëheqësit të bashkësisë armene në Bengal.
**Koxha Gregori:* I njohur gjerësisht si Gurgin Khani, ai qe vëllai i Koxha Petruse dhe një ministër i navab Mir Qazimit ashtu dhe shef shtabi i ushtrisë së tij. Ai përmendet nga Gholam Hoseini te *Sijar-ul-Mutakhkherin* si drejtues i artilerisë dhe ndihmësi kryesor i navabit. Pas Betejës së Girias atë e vrau një vrasës me pagesë (gusht 1763).
**Nikolas Pogose:*' I njohur gjerësisht si Niki Pogose, ai ishte zamindar, tregtar, partner i bankës së parë në Bengal - Dhaka Bank – dhe një nga nëntë komisionerët e Bashkisë së Dhakës (1874&ndash;1875).

## Shiko gjithashtu
* Armenët në Indi
* Armanitola
* Bengali Hollandez
* Historia e Bengalit
* Ngulimi portugez në Çitagong
* Portugezët në Dhaka

## Referime 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* The saga of an Armenian family of Old Dhaka
* Recovering the stories of the Armenians of Asia
* Armenian heritage in Bangladesh