Kërmijtë

parapamje|*Helix pomatia* strukur në guaskën e saj me një epifragmë gëlqerore
**Kërmilli** është emri i zakonshëm i përdorur më së shumti për butakët gastropodë pulmonatë të tokës. Gjithësesi, emri *kërmill* u ngjitet në përgjithësi pjesëtarëve të klasës Gastropoda me një guaskë spirale të përmasave që lejojnë futjen brenda të të gjithë trupit. Ndërsa fjala "kërmill" përdoret në kuptim të përgjithshëm, ajo përfshin jo vetëm kërmijtë e tokës, por edhe mijëra specie kërmijsh të ujërave të kripura dhe të ëmbla. Gastropodët që nuk kanë guaskë që nga lindja, ose kanë vetëm guaskë të brendshme, quhen *ligavecë*, ndërsa kërmijtë e tokës që kanë një guaskë shumë të vogël (aq sa nuk futen dot brenda saj) quhen shpesh *gjysmë-ligavecë*. 

Kërmijtë kanë lidhje të konsiderueshme me njerëzit, duke përfshirë rolin e ushqimit, kafshës së dëmshme dhe mbartësit të sëmundjeve, për më tepër guaskat e tyre përdoren si zbukurime dhe integrohen në bizhuteri. Kërmilli ka pasur gjithashtu një rëndësi kulturore, duke prirur të shoqërohej me letargji. Kërmilli është përdorur edhe si figuracion: dikush që nuk lëviz shpejt është "i ngadaltë si kërmilli". Kërmilli është i njëjtë ose i ngjashëm në formë me koklean.

## Vështrim i përgjithshëm 
, 50 sek]]

Kërmijtë që marrin frymë duke përdorur mushkëri  u përkasin grupit Pulmonata. Sipas përkufizimit tradicional, grupi Pulmonata u konsiderua si polifiletik nga një studim molekular i Jörger *et al.*, që daton në vitin 2010. Por edhe kërmijtë me branshi formojnë një grup polifiletik; në fjalë të tjera, kërmijtë me mushkëri dhe kërmijtë me branshi përbëjnë një numër grupesh taksonomike që jo domosdoshmërisht janë gjenetikisht më të ngjashme me njëra-tjetrën sesa me disa grupe të tjera.

Kërmijtë me mushkëri dhe ata me branshi kanë ndryshuar kaq shumë gjatë kohës gjeologjike saqë disa specie me branshi mund të gjenden mbi tokë dhe specie të numërta me mushkëri mund të gjenden në ujëra të ëmbla. Madje edhe disa specie të pakta detare kanë mushkëri.

Kërmijtë mund të gjenden në një gamë të gjerë mjedisesh, duke përfshirë kanale, shkretëtira dhe funde abisale të deteve. Edhe pse kërmijtë e tokës mund të jenë më të njohur nga njerëzit, ata detarët përbëjnë pjesën më të madhe të specieve të kërmijve, me më shumë diversitet dhe me më shumë biomasë. Lloje të numërta kërmijsh mund të gjenden edhe në ujëra të ëmbla. 

Shumica e kërmijve kanë me mijëra struktura mikroskopike në formë dhëmbësh të vendosura mbi një gjuhë në formë shiriti që quhet radulë. Radula ka rolin e një copëtuesi të ushqimit. Shumë kërmij janë barngrënës, hanë bimë ose gërryejnë alga prej sipërfaqeve me anë të radulës, megjithëse disa specie tokësore dhe detare janë gjithçkangrënëse ose mishngrënëse grabitqare. Kërmijtë nuk mund të përthithin pigmentet me ngjyrë kur ushqehen me letër ose karton, ndaj feçet e tyra marrin ngjyrën e ushqimit që hanë.

Shumë specie të gjinisë *Achatina* dhe gjinive të afërta janë të njohura si kërmij gjigantë afrikanë; disa rriten deri në 38 cm nga koka te bishti dhe peshojnë 1 kg. Specia më e madhe ekzistuese e kërmillit detar është *Syrinx aruanus*; guaska e tij arrin përmasa deri në 90 cm gjatësi dhe në tërësi kafsha me gjithë guaskë mund të peshojë deri në 18 kg. Së fundmi, kërmijtë më të vegjël tokësorë, angustopila dominikae, janë zbuluar në Kinë dhe arrijnë vetëm 0.86 mm gjatësi.

Kërmilli *lymnaea* merr vendime vetëm me dy lloje neuronesh; njëri lloj vendos kur kërmilli ka uri dhe tjetri vendos nëse ka ushqim në rrethina.

Gastropodi tokësor më i madh është kërmilli gjigant afrikan *achatina achatina*, individi më i madh u regjistrua në dhjetor të vitit 1978, ishte 39.3 cm i gjatë nga turiri te bishti i shtrirë plotësisht, guaska ishte 27.3 cm e gjatë. Kërmilli peshonte saktësisht 900 g. I quajtur Xhi Xheronimo, ky kërmill i përkiste Kristofer Hadson (1955–79) nga Houv, Saseks i Jugut, MB dhe u gjet në Sierra Leone në qershor 1976. 

## Dieta 
Kërmijtë ushqehen natën. Ata ushqehen kryesisht me lëndë organike në dekompozim. Dieta e tyre përfshin gjithashtu kërpudha, likene, gjethe të gjelbra, krimba, njëqindkëmbësha, insekte, feçe kafshësh, kërma dhe ligavecë. Disa kërmij hanë edhe kërmij të tjerë.
 

## Ligavecët 
parapamje|Ligavec
Gastropodët që kanë mungesë të një guaske të dukshme quhen më shpesh ligavecë sesa kërmij. Disa lloje ligavecësh kanë guaskë të kuqe, disa kanë një guaskë vestigjale të brendshme që shërben kryesisht si rezervë laktat kalciumi, kurse të tjerë nuk kanë guaskë fare. Përveç kësaj, nuk ka shumë ndryshime morfologjike midis ligavecëve dhe kërmijve. Por prapëseprapë, ka ndryshime të rëndësishme në lidhje me habitatin dhe sjelljen e tyre.

Një gjallesë pa guaskë është më e lëvizshme dhe e zhdërvjellë, kështu që edhe ligavecët e mëdhenj e kanë më të lehtë të kthejnë trupin nga ana tjetër kur janë në vende të ngushta, gjë e vështirë për një kërmill të së njëjtës madhësi. Ligavecët petëzohen dhe depërtojnë në vende të mbyllura si lëvoret e pemëve, pllakat e gurta, trungje ose copa druri përmbi dhe. Në strehë të tilla ata janë më pak në rrezik nga grabitqarët ose dehidratimi dhe shpesh bëhen vende të përshtatshme për të depozituar vezët e tyre.

Ligavecët si grup nuk janë monofiletik; nga pikëpamja shkencore, termi "ligavec" ka shumë pak rëndësi taksonomike. Reduktimi ose zhdukja e guaskës është shfaqur shumë herë në mënyrë të pavarur në shumë linja gastropodësh të ndryshëm. Speciet e shumëllojshme të gastropodëve të tokës dhe të detit me morfologji të ngjashme me ligavecët shfaqen edhe në grupe taksonomike më të larta të specieve me zhguall; kështu që llojet e ligavecëve nuk janë në përgjithësi të lidhura me njëra-tjetrën. 

## Shfrytëzimi njerëzor 
parapamje|*Cornu aspersum* – kërmilli i kopshtit
Kërmijtë e tokës janë të njohur si dëmtues agrikulture dhe kopshti, por disa specie gatuhen si ushqim dhe disa herë mbahen edhe si kafshë shtëpiake. Gjithashtu, jarga e tyre mund të përdoret në shumë produkte kozmetike për lëkurën.

### Në bujqësi 
Ka masa të shumta që fermerët dhe kopshtarët marrin për të zvogëluar dëmin e kërmijve te bimët bujqësore. Pesticidet tradicionale, vazhdojnë të përdoren, ashtu si edhe alternativa të tjera jo toksike, solucione me koncentrat hudhre ose pelini. Bakri është gjithashtu një repelent kërmijsh, rrjedhimisht një shirit bakri i rrotulluar rreth një kërcelli ose peme nuk do të lejonte që kërmijtë të ngjiteshin e të dëmtonin gjethet ose frutat. Pluhuri i lëvozhgave të vezevë mund të largojë kërmijtë nëse hidhet mbi dheun pranë bimës.

Kërmilli i cunguar (*rumina decollata*) kap dhe ha kërmijtë e kopshteve dhe për këtë arye ndërfutet në platancione si një dezinfestues biologjik. Gjithësesi, kjo nuk është pa efekte negative, sepse kërmilli i cunguar është i gatshëm të sulmojë dhe të ushqehet edhe me lloje të tjera gastropodësh që mund të jenë të rëndësishëm për bimësinë e zonës

### Si ushqim 
djathtas|parapamje|Kërmijë të pjekur francezë
Në kulinarinë franceze kërmijtë e ngrënshëm përdoren në gjellën *Eskargo a la Burginjonë*. Mbarështimi i kërmijve për ushqim quhet helicikulturë. Për qëllime kultivimi, kërmijtë mbahen në një kafaz të errët me kashtë ose dru, rrethuar me rrjetë. Vreshtat e krasitur zakonisht përdoren për këtë qëllim. Gjatë periudhës së shirave kërmijtë dalin prej hibernimit dhe lëshojnë sasinë më të madhe të jargës mbi kashtën dhe drurin. Pastaj kërmijtë përgatiten për gatim. Konsistenca e tyre pas gatimit është e butë dhe kërkon përtypje.

Përveçse shijohet si ushqim aperitiv, specie të shumta kërmijsh toke përbëjnë një burim proteinash për shumë njerëz të komuniteteve të varfra në mbarë botën. Shumë kërmij toke janë të vlefshëm sepse ushqehen me mbetje bujqësore, të tilla si gjethet e rëna të plantacioneve të bananes. Në disa vende, kërmijtë gjigandë afrikanë prodhohen në mënyrë komerciale për ushqim.

Kërmijtë e tokës, të ujërave të ëmbla dhe të kripura hahen në shumë shtete. Në disa vende të botës, kërmijtë fërgohen. Për shembull, në Indonezi, fërgohen si qebab, një gjellë e njohur si sate kakul. Vezët e disa lloje kërmijsh hahen në një mënyrë të ngjashme me havjarin.

Në Bullgari, kërmijtë gatuhen tradicionalisht në furrë me oriz ose të fërguar në një tigan me vaj bimësh dhe pluhur të kuq piperke. Megjithatë, para se të përdoren për gjellëra të tilla, ata zihen tërësisht në ujë të ngrohtë (për rreth 90 min) dhe u hiqen guaskat me dorë. Dy speciet që zakonisht përdoren si ushqim në vend janë *helix lucorum* dhe *helix pomatia*.

#### Si ushqim në kohë zie 
Kërmijtë dhe ligavecët nuk para hahen, por në disa zona të veçanta kanë shërbyer si ushqim zie në periudha të ndryshme. Një historik në Skoci që u hodh në letër në vitet 1800 përmban një përshkrim të llojeve të ndryshme të kërmijve dhe shrytëzimit të tyre si ushqim në kohëra murtaje.

## Sëmundje parazitare 
Kërmijtë mund të jenë të prekur nga sëmundje si skistomiaza, angjostrongjiliaza, fasholopsiaza, opistorkiaza, fasholiaza, paragonimiaza dhe klonorkiaza, të cilat u ngjiten edhe njerëzve.

## Prania në kulturë 
[parapamje|Kërmij toke (*Scutalus* sp.) në një qyp Moçe, viti 200 pas Krishtit, Koleksioni i Muzeut Larko, [Lima, Peru]]

### Simbolizmi 
Për shkak të ngathtësisë së tij, kërmilli ka qenë prej kohësh një simbol i përtacisë. Në kulturën e krishterë, është përdorur si simbol i mëkatit vdekjeprurës të përtacisë. Psalmet përdorin jargën e kërmillit si një ndëshkim metaforik. Në mitologjinë maja, kërmilli paraqet dëshirën seksuale, e cila personifikohet me hyjninë Uajeb.

### Falli dhe përdorime të tjera fetare 
Kërmijtë ishin gjerësisht të njohur dhe të përdorur në shtirjen e fallit. Poeti grek Hesiodi shkroi se kërmijtë shënonin kohën e korrjes duke u ngjitur në kërcej, zoti i hënës aztek Tekiztekatël mbante një guaskë kërmilli mbi kurriz. Kjo simbolizonte rilindjen; zakoni i kërmillit për të hyrë dhe dalë nga zhgualli ishte analogji për hënën.

### Shigjetat e dashurisë dhe Kupidi 
parapamje|240x240px|Përdorimi i shigjetave të dashurisë nga kërmilli tokësor *Monachoides vicinus* është një formë e seleksionimit seksual
Profesori Ronald Çeiz i Universitetit MekGill në Montreal ka sugjeruar se miti i lashtë i shigjetave të Kupidit mund të jetë bazuar mbi një vështrim të sjelljes analoge të kërmillit të tokës Cornu aspersum.

### Metaforë 
Në shkrime mesjetare dhe rilindase kërmijtë shfaqen si figura qesharake meqënëse ka ngjashmëri midis parzmores së kalorësit dhe guaskës së kërmillit.

### Në mitologjinë indoneziane 
**Keong Emas** (xhavanisht dhe indonezisht për **Kërmill i Artë)** është një rrëfim popullor xhavanez mbi një princeshë të transformuar dhe të burgosur në një guaskë të artë kërmilli. Rrëfimi është pjesë e ciklit popullor xhavanez Panxhi që tregon ngjarjet e princit Panxhi Asmoro Bangun (i njohur gjithashtu si Raden Inu Kertapati) dhe bashkëshortes së tij, princeshën Deui Sekartaji (e njohur edhe si Deui Çandra Kirana).

### Tekstile 
Lloje të veçanta kërmijsh, në veçanti familja Muricidae, prodhojnë një sekrecion që vepron si bojë e fortë natyrale. Në lashtësi, ngjyra e purpurt përftohej në këtë mënyrë ashtu si ngjyrat lejla dhe blu. Vështirësia ekstreme e nxjerrjes së këtij sekrecioni e limitoi përdorimin e tij për më të pasurit. Bojra të tilla bënë që nuancat e vjollcës dhe blusë të sugjeronin fisnikërinë dhe pasurinë.

## Si kafshë shtëpiake 
Prej kohësh, kërmijtë janë mbajtur si kafshë shtëpiake. Ka shumë kërmij të famshëm si Lefti (i lindur Xheremi) ashtu si personazhe imagjinare, Geri dhe kërmilli Brajan.

## Shiko gjithashtu 
* gastropodët
* Butakët

## Referime 
## Linqe te jashtme 
* Introduction to Snails, Infoqis Publishing, Co.