Samsuni

**Samsun**, i njohur historikisht si **Sampsounta** (greqisht: Σαμψούντα) dhe **Amisos** (Greqishtja e lashtë: Αμισός), është një qytet në bregun verior të Turqisë dhe një port i madh i Detit të Zi. Qyteti është kryeqyteti i Provincës Samsun e cila ka një popullsi prej mbi 1,350,000. Qyteti është shtëpia e Universitetit Ondokuz Mayıs, disa spitaleve, tre qendrave të mëdha tregtare, klubit të futbollit Samsunspor, një opere dhe një lagje të madhe dhe moderne prodhuese. Një ish vendbanim grek, qyteti njihet më së miri si vendi ku Mustafa Kemal Atatürk filloi Luftën për Pavarësinë Turke më 1919.

## Gjeografia
Samsuni është një qytet i gjatë që shtrihet përgjatë bregut midis dy deltat e lumenjve që dalin në Detin e Zi. Ndodhet në fund të një rruge të lashtë nga Kapadokia: Amisos e antikitetit shtrihej në kodër në veriperëndim të qendrës moderne të qytetit.

Qyteti po rritet me shpejtësi: toka është rikuperuar nga deti dhe shumë blloqe apartamentesh dhe qendra tregtare po ndërtohen aktualisht. Industria po tenton të lëvizë (ose të zhvendoset) në lindje, më larg nga qendra e qytetit dhe drejt aeroportit.
parapamje|Millet Park në Samsun

### Lumenjtë
Në perëndim të Samsunit, shtrihet Kızılırmak ("Lumi i Kuq", *Halys* i antikitetit), një nga lumenjtë më të gjatë në Anadoll dhe delta e tij pjellore. Në lindje, shtrihet Yeşilırmak ("Lumi i Gjelbër", *Iris* i antikitetit) dhe delta e tij. Lumi Mert arrin në det në qytet.

### Klima
Samsun ka një klimë të lagësht subtropikale (Köppen: Cfa, Trewartha: Cf), tipike për rajonin, por Samsun është megjithatë më i thatë gjatë verës dhe më i butë gjatë dimrit se pjesa më e madhe e bregdetit jugor të Detit të Zi.

Vera është e ngrohtë, temperatura mesatare maksimale është rreth 27 °C në gusht. Dimrat janë të ftohtë në të butë dhe të lagësht, temperatura minimale mesatare më e ulët është rreth 4 °C në janar.

Reshjet janë më të mëdha në fund të vjeshtës dhe në fillim të dimrit. Bora ndodh ndonjëherë midis muajve dhjetor dhe mars, por temperaturat nën pikën e ngrirjes rrallë zgjasin më shumë se disa ditë.

Temperatura e ujit në përgjithësi është e butë, duke u luhatur midis 8-20 °C gjatë gjithë vitit.

## Demografia
Gjatë periudhës së Tanzimatit dhe luftërave pasuese, muslimanët osmanë u mërguan nga Ballkani dhe çerkezët u dëbuan nga rajoni i Kaukazit. Shumë nga banorët e tanishëm e gjurmojnë prejardhjen e tyre nga perëndimi ose lindja e bregdetit të Detit të Zi. Shumica dërrmuese e njerëzve janë muslimanë. Për shkak të kushteve ekonomike në depresion, Samsuni pa një rritje të ngadaltë por graduale të popullsisë deri në vitin 1990. Duke filluar me liberalizimin ekonomik të Turqisë, popullsia e qytetit filloi të rritet me shpejtësi. Në vitin 1990, qyteti raportoi një popullsi prej 322,982. Kjo shifër u rrit në 388,509 deri në vitin 2000, 461,640 në 2008, në 511,601 në 2015. Në vitin 2020, qyteti kishte një popullsi të vlerësuar prej 710,000.

## Arkitektura
parapamje|Kisha Protestante e Samsunit
Samsuni si shumë qytete të Perandorisë Osmane përbëhej nga xhami guri, banja, tregje dhe ndërtesa qeveritare, ndërsa gjuha popullore e banimit ishte pothuajse ekskluzivisht prej druri. Qyteti ishte i populluar me shtëpi prej druri të stilit konak me shtëpi më të përpunuara të stilit yali (rezidencë) për të pasurit. Duke filluar në vitet 1950, ndërsa popullsia e qytetit u rrit, shumë prej këtyre strukturave të vjetra prej druri u dogjën ose u shkatërruan dhe u zëvendësuan me ndërtesa banimi me kornizë betoni, të cilat tani janë forma mbizotëruese e ndërtimit në qendër të qytetit. Rritja shpërthyese e popullsisë së qytetit tejkaloi aftësinë e tij për të ndërtuar zyrtarisht banesa për banorët e tij të rinj, duke çuar në ndërtimin e zonave të gjera të gecekondu në periferinë periferike të qytetit. Ndërsa rajoni është modernizuar, qeveria turke ka bërë një përpjekje të plotë për të zëvendësuar gecekondu me banesa të projektuara dhe të ndërtuara zyrtarisht. TOKİ, agjencia shtetërore e ngarkuar me zhvillimin e banesave ka investuar shumë në Samsun, duke ndërtuar disa zhvillime të mëdha banesash sociale për popullsinë në rritje të qytetit.

### Xhamitë
*Xhamia e Pazarit, ndërtesa më e vjetër e mbijetuar e Samsunit, një xhami e ndërtuar nga mongolët e Ilhanatit në shekullin e 13-të.
*Xhamia e Madhe Qendrore (Samsun) u ndërtua nga Batumlu Hacı Efendi në vitin 1884. Emri i saj "Valide" vjen nga nëna e sulltanit osman Abdulaziz.
*Xhamia Hacı Hatun daton nga viti 1694.

### Kishat
*Kisha Protestante Samsun - ndodhet në Atakum
*Kisha Mater Dolorasa - ndodhet në Ilkadim

Samsun dikur kishte disa kisha ortodokse greke, por shumica u shkatërruan ose u shndërruan në xhami pas Luftës së Pavarësisë Turke.

### Sheshe dhe parqe publike
*Sheshi i Republikës (Samsun)
*Sheshi Saathane
*Parku Anit

### Ndërtesat më të larta
Ndërtesa më e lartë e Samsunit është Kullat Gökdelen 1 në 115 m e ndjekur nga Sheraton Hotel Samsun në 115 m. Vitet e fundit, dhjetëra ndërtesa banimi dhe komerciale të mesme kanë ardhur për të populluar horizontin e dikurshëm të ulët të qytetit.

## Kultura
### Qendra e Kulturës Atatürk
Koncerte dhe shfaqje të tjera mbahen në Atatürk Kultur Sarayi, i cili ka formën e një kërcimi me ski. "Opera dhe Baleti Shtetëror Samsun" performon në Qendrën Kulturore Atatürk. E themeluar në vitin 2009, ajo është një nga gjashtë shtëpitë shtetërore të operës në Turqi. Opera e Samsunit ka interpretuar Die Entführung (W. A. Mozart) në Festivalin vjetor të Operas së Stambollit. Në bashkëpunim me Operën e Pekinit, Opera e Samsunit interpretoi *Madama Butterfly* të Puçinit në Festivalin Ndërkombëtar të Operas dhe Baletit Aspendos në vitin 2012. Shfaqje të tjera përfshijnë La bohème, La traviata, Don Quijote, Giselle. Drejtori aktual muzikor është Lorenzo Castriota Skanderbeg.

### Muzet
parapamje|Muzeu Gazi
* Muzeu Arkeologjik dhe Atatürk. Pjesa arkeologjike e muzeut shfaq artefakte antike të gjetura në zonën e Samsunit, duke përfshirë thesarin Amisos. Seksioni i Ataturkut përfshin fotografi të jetës së tij dhe disa sende personale.
* Muzeu (Gazi) Atatürk. Ajo strehon dhomën e gjumit të Atatürk, dhomën e tij të studimit dhe konferencave, si dhe disa sende personale.
*Muzeu i Qytetit Samsun. Një muze i ri.
*Muzeu i Instrumenteve Kirurgjike dhe Shëndetit, i hapur në vitin 2021.

## Arsimi
Ka dy universitete në Samsun: Universiteti Ondokuz Mayıs i drejtuar nga shteti dhe Universiteti Samsun nga sektori privat. Ekziston edhe një kolegj për trajnimin e policisë dhe shumë kolegje të vogla private.

## Sporti
[parapamje|majtas|[Stadiumi Samsun|Stadiumi Samsun 19 Mayıs]]

Futbolli është sporti më popullor: në lagjet më të vjetra mbi qendrën e qytetit fëmijët shpesh gjuajnë topa në mbrëmje në rrugët më të vogla. Klubi i futbollit i qytetit është Samsunspor, i cili i luan ndeshjet e tij në StadiumiN Samsun 19 Mayıs.

Luhen basketboll, volejboll, tenis, not, ski me kabllo (në verë), kalërim, karting, paintballing, arte marciale dhe shumë sporte të tjera. Çiklizmi dhe vrapimi janë të zakonshme vetëm buzë detit, ku peshkimi rekreativ është gjithashtu i popullarizuar.

## Binjakëzimet
parapamje|Binjakëzimet e Samsunit.

Samsun binjakëzohet me:
* North Little Rock, Arkansas, Shtetet e Bashkuara (2006)
* Gorgan, Iran (2006)
* İskele, Qiproja e Veriut (2006)
* Novorossiysk, Rusi (2007)
* Dar es Salaam, Tanzania (2007)
* Kalmar, Suedi (2008)
* Bordeaux, Francë (2010)
* Kiel, Gjermani (2010)
* Brčko, Bosnja dhe Hercegovina (2012)
* Bizerte, Tunizi
* Donetsk, Ukrainë
* Akra, Gana
* Bishkek, Kirgizstan

## Referime