Inteligjenca dhe arsimi

**Inteligjenca dhe arsimi** janë dy koncepte të lidhura ngushtë, por që gjithashtu paraqesin aspekte të dallueshme dhe komplekse. Inteligjenca zakonisht përkufizohet si aftësia për të mësuar, për të kuptuar, për të zgjidhur probleme dhe për t'u përshtatur me situata të reja. Ajo mund të jetë e natyrshme ose e zhvilluar përmes përvojave dhe edukimit. Arsimi, nga ana tjetër, është një proces formal ose joformal për të transferuar dije, aftësi dhe vlera nga një brez te tjetri, duke ndihmuar në zhvillimin e potencialit intelektual dhe social të individit.

Marrëdhënia midis inteligjencës dhe arsimit është ajo që shkencëtarët e kanë studiuar prej vitesh.

## Arsimi si shkaktar i inteligjencës 
Në mënyrë tipike, nëse koeficienti i inteligjencës së nënës dhe babait është i lartë, ka shumë të ngjarë që fëmija të ketë gjithashtu një IQ të lartë. Një studim i kryer nga Plug dhe Vijverberg tregoi se mjedisi në të cilin rritet një fëmijë ndikon gjithashtu në performancën e tij/saj në të ardhmen akademike .  Fëmijët që u rritën nga prindërit e tyre biologjikë kishin një ngjashmëri më të madhe për sa i përket inteligjencës dhe performancës akademike me familjet e tyre sesa ata të rritur nga prindërit kujdestarë. Një studim tjetër u krye nga Campbell dhe Ramey për të testuar efektin socio-ekonomik në inteligjencë dhe tregoi rezultate premtuese për fëmijët me rrezik të lartë të dështimit akademik kur kishte një ndërhyrje të hershme. 

Ka prova të konsiderueshme që sugjerojnë se edukimi ndikon në inteligjencën . 

## Inteligjenca si shkaktar i rezultateve arsimore 
Studimet gjatësore kanë treguar një ndërveprim parashikues të inteligjencës në arritjet arsimore. Në një studim  i cili mati rreth 70,000 fëmijë në MB, ata hetuan se si një faktor i përgjithshëm në Testin e Aftësive Njohëse të marrë në moshën 11 vjeçare lidhej me rezultatet e GCSE të marra në moshën 16 vjeçare. Ata zbuluan se dy masat lidheshin rreth 0.8 me njëra-tjetrën, duke treguar se inteligjenca në moshën 11-vjeçare është parashikuese e notave në moshën 16-vjeçare. Në këtë rast, fëmijët kishin marrë të njëjtin nivel arsimimi, duke sugjeruar se varianca shpjegohet kryesisht nga ndryshimet në inteligjencë dhe jo nga arsimimi. Efekti parashikues i IQ-së në suksesin arsimor është edhe i dukshëm nëse koeficienti i inteligjencës matet para çdo edukimi formal, me korrelacionet e matura të IQ në fillim të arsimit dhe arritjet arsimore gjashtë vjet më vonë që lidhen me 0.46. 

Ushtria ofron një shembull natyror se si ata me inteligjencë më të ulët mësojnë në mënyrë më pak efektive dhe përfitojnë më pak nga arsimimi. Efekti është demonstruar qysh në Luftën e Dytë Botërore, në të cilën pilotët luftarakë ushtarakë u ndanë në grupe bazuar në një bateri përzgjedhëse që përfshinte masat e aftësisë dhe motivimit. Ata që ishin në grupin e lartë përfunduan trajnimin herën e parë në 95% të rasteve, ndërsa ata në grupin e fundit përfunduan trajnimin vetëm 20% herën e parë.  Shembujt e rekrutëve të nivelit të ulët madje kanë çuar në mosmarrëveshje nëse këta burra duhet të regjistrohen fare, pasi ata janë të kushtueshëm për t'u trajnuar, performojnë në një nivel më të ulët se mesatarja kur trajnohen dhe thjesht nuk mund të mësojnë specialitete të caktuara.  Edhe ata që janë në favor të punësimit të atyre që janë më pak inteligjentë në ushtri i pranojnë kufizimet e këtyre rekrutëve të veçantë dhe në vend të kësaj përpiqen ta kapërcejnë këtë çështje duke përshtatur trajnimin për të kujdesur për aftësinë mendore të rekrutëve më pak inteligjentë.  Këto gjetje tregojnë se si inteligjenca është e nevojshme për të mësuar dhe çdo formë trajnimi, dhe se ata që janë më inteligjentë mësojnë më shpejt dhe në mënyrë më efektive sesa ata që janë më pak inteligjentë. Kjo mund të shpjegojë korrelacionet e larta midis inteligjencës dhe arritjeve arsimore. 

## Ndërveprimi i arsimit dhe inteligjencës 
Provat tregojnë se edukimi dhe inteligjenca kanë një ndërveprim kompleks, dhe kjo demonstrohet në një studim gjatësor nga Richards dhe Sacker.  Ata mblodhën të dhëna nga grupi britanik i lindjeve të vitit 1946 dhe hetuan sesi inteligjenca e fëmijërisë ishte parashikuese e rezultateve të tjera më vonë në jetë, duke përfshirë arritjet arsimore dhe aftësinë mendore në moshën 53 vjeç (duke përdorur Testin Kombëtar të Leximit për të Rriturit ). Rezultatet e eksperimentit prodhuan një model të rrugës në të cilin aftësia mendore në moshën 8 vjeç ishte parashikuese e arritjeve arsimore deri në 26 vjeç dhe aftësisë mendore në moshën 53 vjeç. Dhe gjithashtu, arsimi u tregua se ishte parashikues i aftësisë mendore në moshën 53 vjeçare. Gjetjet tregojnë se inteligjenca në moshën 8-vjeçare lidhet drejtpërdrejt me inteligjencën në jetën e mëvonshme. Megjithatë, ekziston edhe një efekt ndërmjetësues i edukimit midis dy masave të inteligjencës, duke treguar se si edukimi mund të ketë një efekt pozitiv në inteligjencën. Ky efekt, megjithatë, duket të jetë i kufizuar nga efekti më i fortë i inteligjencës fillestare.

Projekti i të menduarit kritik në Human Science Lab, Londër, është i përfshirë në studimin shkencor të të gjitha sistemeve kryesore arsimore në përhapje sot për të vlerësuar se si sistemet po punojnë për të promovuar ose penguar të menduarit kritik dhe inteligjencën . 

## Marrëdhënia e gjeneve dhe e mjedisit me rezultatet arsimore 
Argumenti nëse inteligjenca çon në më shumë edukim, apo edukimi çon në inteligjencë më të madhe gjithashtu duhet të merret parasysh në aspektin e natyrës kundrejt edukimit . Ideja e inteligjencës që ndikon në arritjet arsimore thekson gjenet, ndërsa efekti i edukimit në inteligjencë streson mjedisin. Përgjigja për këtë është rrallë njëra apo tjetra, por një kombinim i të dyjave.  Është e rëndësishme, megjithatë, të zbulohet shkalla në të cilën ato ndikojnë njëri-tjetrin.

### IQ dhe arsimi i prindërve 
Marrëdhënia midis IQ-së dhe performancës akademike është treguar se shtrihet edhe tek fëmijët e dikujt. Në një studim  që mat një sërë karakteristikash të sfondit familjar, ata zbuluan se IQ e nënës ishte një parashikues më i fortë i rezultateve të testit të fëmijëve se çdo karakteristikë tjetër e familjes, duke përfshirë statusin socio-ekonomik. IQ e nënës parashikoi rreth 10% të variancës, me parashikuesin tjetër të vetëm të qëndrueshëm që ishte 'pikat e shkallës së shtëpisë', e cila mati stimulimin intelektual të mjedisit të shtëpisë dhe parashikoi rreth 2% të variancës. Punimi argumenton se tiparet gjenetike të trashëguara janë më të rëndësishme se mjedisi kur parashikohet suksesi akademik. Megjithatë, ky efekt mund të lindë ose për shkak të tipareve gjenetike të trashëguara, ose sepse prindërit më inteligjentë i kushtojnë më shumë rëndësi arritjeve akademike, që do të thotë se është e paqartë se sa ndikim kanë gjenet. 

Për të hetuar nëse lidhja midis inteligjencës dhe arritjeve arsimore ishte e trashëguar, Plug dhe Vijverberg krahasuan fëmijët e rritur nga prindërit e tyre biologjikë dhe fëmijët që u birësuan brenda vitit të parë të jetës.  Ata zbuluan se fëmijët që u rritën nga prindërit e tyre të lindjes ishin më të ngjashëm me familjen që i rriti për sa i përket arritjeve arsimore dhe inteligjencës sesa ata që u rritën nga një familje e birësuar. Ata arrijnë në përfundimin se ndërsa aftësia është një parashikues i arritjeve arsimore, nuk është përgjigja e plotë, duke lënë hapësirë për ndikime të tjera, si mjedisi dhe prindërimi. Megjithatë, ata argumentojnë se pjesa më e madhe e aftësisë është e trashëguar, me gjenetikë që shpjegon rreth 0.6 të variancës. Kjo do të thotë se efekti i kundërt, që edukimi ndikon në aftësi, ka të ngjarë të jetë i vogël.

### Studime binjake 
Një mënyrë efektive për të kuptuar ndikimet gjenetike dhe mjedisore në sjellje është përdorimi i një studimi Binjak . Johnson, Mcgue dhe Iacono  hetuan se si faktorët që ishin të pranishëm në moshën 11-vjeçare ndikuan në ndryshimin e notave në moshën 17-vjeçare në çiftet e binjakëve. Duke përdorur Studimin e Familjes Binjake në Minesota, ata hetuan ndikimet gjenetike dhe mjedisore në inteligjencën dhe performancën e shkollës. Rezultatet e studimit zbuluan se rreth 70% e variancës në variablat e arsimit mund t'i atribuohet ndikimeve gjenetike. Për më tepër, rezultatet e arsimit kishin >56% e ndikimeve të tyre gjenetike u ndanë me inteligjencën. Ky numër ra në 34% kur parashikuesit e tjerë të klasës së shkollës si përfshirja në klasë dhe rreziku i familjes u përfshinë në analizë, por kjo është ende një pjesë e madhe e variancës gjenetike të përbashkët.

## Parashikues të tjerë të suksesit arsimor 
### Statusi socio-ekonomik 
Ndërsa inteligjenca është qartë një parashikues i suksesit në arsim, mund të ketë variabla të tjerë që ndikojnë në këtë marrëdhënie. Statusi socio-ekonomik është një variabël që lind shpesh në këtë debat. Për të hetuar këtë, Campbell dhe Ramey përdorën rezultatet e Projektit Abecedarian, i cili synonte fëmijët që ishin në rrezik të lartë të dështimit akademik dhe synonte të ndërhynte dhe të përpiqej të rriste performancën akademike.  Rezultatet treguan përmirësime premtuese në IQ duke sugjeruar se ndërhyrja e hershme është e rëndësishme për të siguruar që fëmijët të kenë shanset më të mira të suksesit dhe statusi socio-ekonomik ndikon në IQ të fëmijëve. Nga ana tjetër, ndërkohë që u vërejtën rritje të IQ-së, parashikuesi më i mirë i arritjeve intelektuale dhe akademike ishte ende IQ-ja e nënës, e cila shpjegonte vazhdimisht dyfishin e variancës sesa ajo e parashikuesit më të mirë të radhës. Kjo tregon se ndërsa arsimi dhe statusi socio-ekonomik ndikojnë në IQ, është ende IQ-ja e prindërve që ushtron efektet më të forta parashikuese.

### Rezultatet e ardhshme dhe arsimi 
Hulumtimet kanë gjetur se arsimi është i rëndësishëm në arritjen e punëve të nivelit të lartë,  me korrelacionet midis arsimit dhe kompleksitetit të punës që citohet deri në 0.8. Ndërsa kjo tregon se arsimi është i rëndësishëm për arritjen dhe kryerjen e suksesshme të punëve të nivelit të lartë, inteligjenca e përgjithshme ende luan një rol të rëndësishëm. Hulumtimet kanë treguar se një IQ prej >120 është i nevojshëm për të pasur sukses në punë shumë komplekse si ato në nivel ekzekutiv.  Gottfredson argumenton se ky model shfaqet sepse edhe me trajnim të mjaftueshëm, njerëzit ende duhet të ndjekin situata të reja për të cilat ata nuk janë të trajnuar dhe kërkohet inteligjencë më e lartë për të lundruar me sukses problemet e reja.  Këto rezultate tregojnë se edhe me një nivel më të lartë arsimor, inteligjenca është ende e rëndësishme në arritjen e pozicioneve të punës së nivelit më të lartë.

## Shih edhe 
* Psikologjia pedagogjike

## Referime