Fokat pa veshë

**Fokidae** (Phocidae),**fokat pa vesh** ose **fokat e vërteta** janë një nga tre grupet kryesore të gjitarëve brenda Pinipedia . Ata nganjëherë quhen edhe **fokat zvarritëse** për t'i dalluar nga fokat me gëzof dhe luanët e detit të familjes Otaridae . Fokat jetojnë në oqeanet e të dy hemisferave ,dhe përveç fokave murgesh tropikale , fokat janë kryesisht të kufizuara në klimat polare , subpolare dhe të butë . Foka e Baikalit është e vetmja specie e vetme e fokave që jeton në ujrat e ëmbla .

## Sistematika 
### Evolucioni 
Foka më e hershme e njohur fosile pa vesh është *Noriphoca gaudini* nga Oligoceni i vonë ose Mioceni ( Akuitaniani ) i hershëm i Italisë . Deri vonë, shumë studiues besuan se fokidët evoluan veçmas nga otaridët dhe odobenidët ; dhe se ato evoluan nga kafshë të ngjashme me vidrën , të tilla si *Potamotherium*, të cilat banonin në liqenet evropiane të ujërave të ëmbla. Dëshmitë e fundit sugjerojnë fuqimisht një origjinë monofiletike për të gjithë pinipedët nga një paraardhës i vetëm, ndoshta *Enaliarctos* , i lidhur ngushtë me mustelidët dhe arinjtë . 

Fokat murgesh dhe fokat elefant besohet të kenë hyrë për herë të parë në Paqësor përmes ngushticave të hapura midis Amerikës së Veriut dhe Jugut, të cilat u mbyllën vetëm në Pliocen .

### Takaonomia 
Në vitet 1980 dhe 1990, analiza morfologjike filogjenetike e fokidëve çoi në përfundime të reja rreth ndërlidhjes së gjinive të ndryshme. Analizat më të fundit molekulare filogjenetike kanë konfirmuar monofilin e dy nënfamilieve të fokidëve ( Fokinae dhe Monakinae). Monakinat (të njohura si fokat "jugore"), përbëhen nga tre fise; Lobodontini, Miroungini dhe Monakini. Katër gjinitë Antarktike *Hydrurga* , *Leptonychotes* , *Lobodon* dhe *Ommatophoca* janë pjesë e fisit Lobodontini. Fisi Miroungini është i përbërë nga fokat elefant . Fokat murgesh ( *Monachus* dhe *Neomonachus* ) janë të gjitha pjesë e fisit Monakini. Po kështu, nënfamilja Fokinae (fokat "veriore") gjithashtu përfshin tre fise; Erignathini ( *Erignathus )* , Cystoforini ( *Cystophora)* dhe Fokini (të gjitha fokinët e tjerë). Kohët e fundit, pesë specie janë ndarë nga *Phoca* , duke formuar tre gjini shtesë. 

Përndryshe, tre fiset monakin janë vlerësuar në statusin e njohur, të cilat fokat elefant dhe fokat Antarktias janë më të lidhura me fokinat.
## Biologjia 
### Anatomia 
Fokidët e rritur ndryshojnë nga 1.17 m në gjatësi dhe 45 kg në peshënë fokat me unaza  me 4.9 m  dhe 2.400 kg me anëtarët tokësoar të Karnivorëve , megjithëse ato kanë dhëmbë të fuqishëm . Disa specie nuk kanë fare molarë .

Ndërsa otaridët njihen për shpejtësi dhe manovrim, fokidët njihen për lëvizje efikase. Kjo u lejon shumicës së fokidëve të ushqehen larg nga toka për të shfrytëzuar burimet e gjahut, ndërsa otaridët janë të lidhura me zona e pasura me ushqim afër vendeve të shumimit. Fokidët notojnë anash lëvizjeve të trupave të tyre, duke përdorur bishtin e tyre të pasme për efektin më të plotë. Këmbët e përparme të tyre përdoren kryesisht për drejtimin, ndërsa këmbët e pasme të tyre janë të lidhura në legenin në një mënyrë të tillë që ata të mos mund t'i sjellin nën trupat e tyre për të ecur mbi to. Ata janë më të efektshëm se fokat me gëzof dhe luanët e detit, kështu që ata mund të notojnë në mënyrë më efektive në distanca të gjata. Sidoqoftë, për shkak se ata nuk mund t'i kthejnë gishtat e pasmë poshtë, ata janë shumë të ngathët në tokë, duke u dashur të lëkunden me këmbët e tyre të përparme dhe muskujt e barkut .

Sistemet e frymëmarrjes dhe qarkullimit të gjakut janë përshtatur për të lejuar zhytjen në thellësi të konsiderueshme, dhe ato mund të kalojnë një kohë të gjatë nën ujë midis frymëmarrjeve. Ajri detyrohet nga mushkëritë gjatë një zhytjeje dhe në rrugët e sipërme të frymëmarrjes, ku gazrat nuk mund të absorbohen lehtësisht në qarkullimin e gjakut. Kjo ndihmon në mbrojtjen e fokës nga kthesat . Veshi i mesëm është i veshur edhe me gjakun e sinuseve që fryj gjatë zhytjeve, duke ndihmuar për të mbajtur një presion të vazhdueshëm. dhe një mbështjellës i brendshëm i penicit sigurojnë drejtimin e mëtejshëm. Një shtresë e lëmuar e dhjamit shtrihet nën lëkurë. Fokidët janë në gjendje të devijojnë rrjedhën e gjakut në këtë shtresë për të ndihmuar në kontrollimin e temperaturave të tyre. 

### Komunikimi 
Ndryshe nga otaridët, fokat e vërteta nuk komunikojnë duke 'lehur'. Në vend të kësaj, ata komunikojnë duke goditur me ujë dhe duke rënkuar.

### Riprodhimi 
Fokidët e kalojnë pjesën më të madhe të kohës në det, megjithëse kthehen në tokë ose masa akujsh për t'u shumuar dhe për të lindur. Femrat shtatzëna kalojnë periudha të gjata duke kërkuar foragjere në det, duke krijuar rezerva dhjami dhe më pas kthehen në vendin e shumimit për të përdorur energjinë e tyre për ta ruajtur gjtë lindjes. Sidoqoftë, foka e zakonshme shfaq një strategji riprodhuese të ngjashme me atë të përdorur nga otaridët, në të cilën nëna bën udhëtime të shkurtra për të kërkuar ushqime midis periudhave të lindjes.

Për shkak se bazat e ushqimit të një nëne fokide shpesh janë qindra kilometra larg vendit të shumimit, ajo duhet të agjërojë gjatë dhënies së qumshtit . Ky kombinim i agjërimit me dhënien e qumshtit i kërkon që nëna të sigurojë sasi të mëdha energjie për këlyshin e saj në një kohë kur ajo nuk është duke ngrënë (dhe shpesh, duke mos pirë). Nënat duhet të sigurojnë vetë nevojat e tyre metabolike gjatë kohës që ushqehen me gji. Ky është një version në miniaturë i strategjisë së balenave gungaçe , që përfshin agjërimin gjatë migrimit të tyre disa mujor nga zonat e ushqimit të Arktikut në zonat tropikale të mbarështimi.

Fokidët prodhojnë qumësht të trashë, të pasur me yndyrë që i lejon ata të sigurojnë këlyshëve të tyre një sasi të mëdha energjie në një periudhë të shkurtër. Kjo lejon që nëna të kthehet në det me kohë për të rimbushur rezervat e saj. Dhënia e qumshtit varion nga pesë deri në shtatë javë tek fokt murgesh deri në vetëm tre deri në pesë ditë tek foka me kapuç . Nëna përfundon lindjen duke e lënë këlyshin e saj në vendin e shumimit për të kërkuar ushqim (këlyshët vazhdojnë të ushqehen nëse u jepet mundësia). "Vjedhësit e qumështit" që thithin femra të palidhura, që flenë nuk janë të rralla; kjo shpesh rezulton në vdekjen e këlyshit të nënës, pasi që një femër mund të ushqejë vetëm një qenush.

### Rritja dhe maturimi 
Dieta e këlyshit është aq e lartë në kalori, sa ndërton një depo yndyrnash. Para se këlyshi të jetë gati për të foragjere, nëna e braktis atë, dhe këlyshi konsumon yndyrën e vet për javë ose madje muaj gjatë pjekjes. Fokat, si të gjithë gjitarët detarë, kanë nevojë për kohë për të zhvilluar rezervat e oksigjenit, muskujt e notimit dhe rrugët nervore të nevojshme për zhytje efektive dhe foragjere. Këlyshët e fokave zakonisht nuk hanë ushqim dhe nuk pinë ujë gjatë periudhës, megjithëse disa specie polare hanë dëborë. Shpejtësia e shkëputjes së gjirit varion nga dy javë me fokën me kapuç deri në 9–12 javë me fokën elefant verior. Përshtatjet fiziologjike dhe të sjelljes që lejojnë këlyshët fokidë durojnë këto agjërime të jashtëzakonshme, të cilat janë ndër më të gjatat për çdo gjitar, mbeten një zonë e studimit dhe kërkimit aktiv.

### Strategjia e të ushqyerit 
Fokidët përdorin të paktën katër strategji të ndryshme të të ushqyerit: ushqimi me thithje, mbajtja me forcë dhe marrja me lot, ushqimi me filtër dhe ushqimi i shpuar. Secila prej këtyre strategjive të të ushqyerit ndihmohet nga një kafkë e specializuar, morfologji e mandibulës dhe dhëmbëve. Sidoqoftë, përkundër specializimit morfologjik, shumica e fokidëve janë oportuniste dhe përdorin strategji të shumëfishta për të kapur dhe ngrënë pre. Për shembull, foka leopard, *Hydrurga leptonyx* , përdor ushqimin me kapje dhe lot për të vrarë pinguinët, ushqimin me thithje për të konsumuar peshq të vegjël dhe filtrimin e ushqimit për të kapur krilla. 

## Klasifikimi 
{{cladogram|align=right|title=
|clade=
{{clade
|style=font-size:75%;line-height:50%;width:330px;
|label1=Phocidae
      |1=
}}
|caption=Kladogrami tregon lidhjen e fokave.
}}

## Referime