Arti dhe arkitektura para-romanike

[parapamje|345px|Pallati Mbretëror, më vonë Kisha e Santa María del Naranco, një shembull i [Arkitektura Asturiane|Arkitekturës Asturiane të Periudhës *Ramirense*]]
**Arti dhe arkitektura para-romanike** është emërtimi historiografik i periudhës së parë të madhe të Artit Mesjetar në Evropën Perëndimore, që përkon me Periudhën e Mesjetës së Hershme (shekujt e VI–X, ose që nga fund i shekullit të V deri në fillim të shekullit të XI). Emërtimi do të sajohej për herë të parë nga Jean Hubert në vitin 1938 (*L’Art préroman*) Periudha **para-romanike** në Artin Evropian shtrihet përgjatë viteve nga shfaqja e Dinastisë Merovinge rreth vitit 500 deri në fillimin e Periudhës Romanike në shekullin XI. Ndërsa termi përdoret tipikisht për tiu referuar kryesisht arkitekturës dhe skulpturës monumentale, kjo periudhë përfshin të gjitha artet e tjera.

Stilistikisht nuk përcakton një lëvizje artistike me forma artistike të mirë-përcaktuara, pasi është më shumë një shprehje përgjithësuese që përfshin prodhimtarinë artistike të Krishtërimit latin mes Artit Paleokristian dhe Artit Romanik. Tema kryesore gjatë kësaj periudhe është futja dhe përvetësimi i formave klasike mesdhetare dhe paleokristiane me Artin Gjermanik, që futi forma të reja inovative. Kjo nga ana tjetër do të çonte në formimin e Artit Romanik në shekullin e XI. Në kronologjinë e Artit Mesjetar Arti Para-Romanik u parapri nga çfarë quhet zakonisht Arti i Dyndjeve Barbare i popujve "barbarë": Arti Hiberno-Sakson në Ishujt Britanikë dhe kryesisht Arti Meroving në Evropën Kontinentale.

parapamje|majtas|372px|Brendësia e Kishës së São Pedro da Lourosa në Lurosa, Portugali
Ndërsa në Lindje vijimi i Perandorisë Romake do të lejonte zhvillimin e Artit Bizantin, në shumicën e Evropës Perëndimore, Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore dhe Dyndjet Barbare do të hapnin një periudhë paqëndrueshmërie të madhe politike dhe rënie kulturoe (të quajtur *Periudha e Errët*) në të cilën popujt gjermanikë do të shkrinin artin.

Arti Para-Romanik ka karakteristika të caktuara të përbashkëta, si mungesa relative e programeve të mëdha arkitekturore (duke përfshirë ripërdorimin e ndërtesave të mëparshme dhe të elementeve të tyre arkitekturore), skarciteti i skulpturave me përmasa të mëdha, parapëlqimi i argjendarisë dhe dorëshkrimeve të ilustruara në miniaturë, dhe evoluimi formal drejtë thjeshtësisë, skematizimi dhe simbolizmi në artet figurative për të arritur një ekspresivitet më të madh, duke e braktisur realizmin dhe me shumësi të motiveve dekorative (gërshetime, funikular, të yjëzuar, etj.) që shkojnë deri te *horror vacui*. Megjithatë, nuk ka identifikim të mjaftueshëm midis arteve të ndryshme vendore për të folur për një arti ndërkombëtar, si ata të Mesjetës së Vonë (Romanik dhe Gotik). 

Ngulitja përfundimtare e pushtuesve barbarë, secili me bagazhin e tij kulturor me mbijetesën e pjesshme të kulturës klasike greko-romake të përzgjedhur dhe pajtuar me krishtërimin për institucione të reja (veçnërisht monasticizmi), imponoi një koncept të ri të përgjithshëm evropaian. Së secilin rajon ku ata do të vendoseshin, rrethanat e përkatësisë së tyre në romanitetin e krishterë ishin të ndryshme. Nga ana tjetër, mes shekujve të VII dhe të VIII hapsira mesdhetare do të ndahej nga Ekspansioni Islamik, që u vendos në brigjet jugore, nga Spanja deri në Siri, ku do të zhvillohej arti islamik.në tradita arkitekturore romake i mbijetoi Rënies së Perandorisë Romake Perëndimore. Frankët e Dinastisë Merovinge vijuan të ngrinin ndërtesa të mëdha guri si kishat manistire dhe pallatet.

## Arkitektura Para-Romanike 
parapamje|347px|Kisha e Shën Margaretës së Antiokisë, Kopčany, Sllovaki, shekujt e IX–X
Do të përdoreshin të dyja, bazilika dhe plani i qendërzuar. Çatitë ishin ose të sheshta prej druri (që mbulonin tavanet me trarë të strukturës trekëndore të çatisë), ose me volta në gurë (volta barrela në hapsira gjatësore [navatat], volta kryq, ose kupola në hapsirat katërkëndore, poligonale ose rrethore). Përmasat ishin të vogla (krahasuar me përmasat e jashtëzakonshme të artit romak perandorak ose me Aja Sofian në Kostandinopjë); megjithatë, në disa raste, kombinimi i një plani të vogël dysheme me një lartësi modeste prodhonte hapsira të një stilizimi të veçantë. Kullat filluan të përdoren dhe disa façata dizenjoheshin sipas traditave të reja mesjetare të arkitekturës. Pallatet, katedralet dhe manastiret janë përkufizuar si ndërtesat më përfaqësuese.

## Arti i Periudhës së Dyndjeve Barbare 
### Arti Meroving 
Bashkimi i Mbretërisë Franke nën Klovisin e I ( 481-511) dhe pasuesit e tj përkon me një periudhë ndërtimi kishash dhe veçanërisht kisha manatire, pasi këto tani ishin shtëpitë e pushtetit të Kishës Merovinge. Dyqint manastire ekzistonin në jug të Luarës kur Shën Kolumbani, një misionar irlandez, mbërriti në Evropë në vitin 585. Vetëm 100 vjet më vonë, nga fundi i shekullit të VII, mbi 400 manastire lulëzonin në vetëm në Mbretërinë Merovinge. Planet ndërtimore shpesh vazhdonin traditën romake të bazilikave.

Shumë plane merovinge janë rindërtuar nga arkeologjia. Përshkrimi nga peshkopi Gregori i Tursit te *Historia e Frankëve* të Bazilikës së Shën Martinit, të ndërtuar në Tours nga Shën Perpeti (peshkop 460–490) në fillim të periudhës dhe në atë kohë në skaj të territorit frank, jep shkas për keqardhje për zhdukjen e kësaj ndërtese, një nga kishat më të bukura merovinge, të cilën peshkop Gregori pohon se kishte 120 kolona mermeri, kulla në skajin lindor dhe mjaft mozaikë: "Shën Martini paraqiste theksimin vertikal dhe kombinimin e blloqeve të njësive që formonin një hapsirë të brendshme komplekse dhe përkonte me siluetën e pasur të jashtme, që do të ishte simboli i Romanikut".

Dinastia Merovinge do t’i hapte rrugë Dinastisë Karolinge në vitin 752, që do të zhvillonte Arkitekturën Karolinge nga viti 780 deri në vitin 900 dhe Arkitekturës Otoniane në Frankinë Lindore (Perandoria e Shenjtë Gjermaniko-Romake) nga mesi i shekullit të X deri në mesin e shekullit të XI. Këto dinasti pasuese franke ishin kontributore të mëdha për Arkitekturën Romanike.

[parapamje|291px|Pagëzimorja brenda Katedrales së Saint-Sauveur, kupola e rimodeluar sipas stilit rilindas, [Aix-en-Provence, Francë]]

Shembuj të ndërtimeve që u ngritën ose elementet që ruhen ngaq kjo periudhë janë:
* Pagëzimorja e Riezit e ndërtuar në shekujt e IV, të V dhe të shtatë.
* Katedralja e Frejusit ( 450)
* Kripta e Shën Lorencit në Grenoble ( 500)
* Katedralja e Saint-Sauveur (Aix-en-Provence), pagëzimorja e ndërtuar nga merovingët ( 500)
* Pagëzimorja e Shën Gjonit të Poitiersit (507)
* Pagëzimorja e Saint-Germain-des-Prés ( 540)
* Varri i Radegunda në Poitiers (587)
* Abacia e Jouarre-s, kripta merovinge (630)

### Ostrogotët 
parapamje|majtas|389px|Pallati i Teodorikut, në një mozaik të Basilica di San Apollinare Nuovo, Ravena, Itali
Në Itali, mbizotërimi i shkurtër i ostrogotëve (ata do të shkatërroheshin nga Perandoria Bizantine në vitin 535) lejoi vetëm pak shembuj të Artit Ostrogot: Mauzoleu i Teodorikut, Pallati i Teodorikut, Pagëzimorja Ariane. Të treja këto gjenden në Ravena, një qytet ku ndodhen shembuj shumë të shquar të Artit Bizantin nga Periudha e Justinianit të I.

### Arkitektura Longobarde 
Mbretëria e Longobardëve në Itali do të zhvillohej midis viteve 568 dhe 774 (me një vazhdim në Italinë Jugore deri në shekujt e X dhe të XI). Ato ishin vepra të porositura nga mbretërit dhe dukët longobardë.

parapamje|381px|Tempullthi Longobard, Cividale del Friuli
Ndërtesat e longobardëve në Italinë Veriore (Langobardia Maior) ka humbur si pasojë e rinovimeve ose rindërtimeve, shembujt e paktë përfshijnë Tempullthin Longobard (Tempietto longobardo) në Cividale del Friuli ose Kishën e Santa Maria foris portas në Castelseprio. Megjithatë, në Italinë Jugore (Langobardia Minor) disa ndërtesa kanë mbijetuar, veçanërisht në atë që ishte Dukati i Beneventos: muret e qytetit, Kisha e Santa Sofia-s dhe Rocca dei Rettori, një nga pak strukturat ushtarake të mbijetuara longobarde, ashtu si dhe site minore afër Beneventos dhe asaj që ishte Dukati i Spoletos.

Ndërtesat kryesore longobarde të mbijetuara u shpallën vende të trashëgimisë botërore të UNESCO-s në vitin 2011, të emërtuara «*Qendra të pushtetit të longobardëve në Itali (568-774*», që përfshinin shtatë vende me vepra të shquara arkitekturore, artistike dhe skulpturore:

* Cividale del Friuli: Kompleksi peshkopal i patriarkut Kalisto dhe Tempullthin Longobard (Tempietto longobardo)
* Bresha: Kisha e San Salvatore-s dhe Manastiri i Santa Giulia-s
* Castelseprio: Kisha e Santa Maria foris portas, Basilica di San Giovanni Evangelista dhe Manastirin e Torbas
* Spoleto: Kisha e San Salvatore-s
* Peruxhia: Tempullthi i Klitunos (Tempietto del Clitunno)
* Benevento: Kisha e Santa Sofias
* Monte Santanxhelo, Gargano: Santuario di San Michele Arcangelo.

### Ishujt Britanikë 
Nga Periudha e braktisjes së Britanisë nga romakët rreth vitit 400 kanë mbijetuar pak mbetje, deri në ngjitjen në fron të mbretit Alfred në vitin 871, që do të jetë afërsisht koha e Para-Romanikut të parë në Ishujt Britanikë. Historiografikisht tani parapëlqehet të quhet *Arti Insular* ajo që më parë quhej *Arti Hiberno-Sakson*: arti i prodhuar në Ishujt Britanikë të Irlandës dhe Britanisë së Madhe në Mesjetën e Hershme.

[parapamje|372px|Kisha e San Juan de Baños, Baños de Cerrato, [Palencia.]]
Megjithëse këto dy ishuj të mëdhenj ishin politikisht të ndarë, ato patën një bashkim të shquar kulturor bazuar në mbizotërimin e monasticizmit, i cili, me mbështetjen e krishtërimit, do të shkrinte mbetjet e trashëgimisë klasike greko-romake me kontributet nga popujt gjermanikë dhe karakteristika vendore të popujve vendas para-romakë, përgjithësisht të klasifikuar si keltë ose *gaelic*. Arti Ishullor në këtë mënyrë do të bashkonte teknikat anglo-saksone dhe motivet kelte.

### Arkitektura Visigote 
Pas shkatërrimit të pësuar nga Gadishulli Iberik në vitet e hershme të shekullit të V nga valët e vandalëve, alanëve, suebëve dhe visigotëve që e pushtuan, më në fund mbeti relativisht e qetë me mbizotërimin e të fundit nga viti 507 dhe edhe më shumë kur në vitin 589 visigotët arianë do të konvertoheshin në katolicizëm me Rekaredin, mbretin e tyre. Në mesin e shekullit të VI, legjionet perandorake nga Kostandinopoja mbërritën në Hispania në mënyrë që të ndihmonin afirmimin e mbretit Atanagild në fron dhe duke zaptuar disa vende përgjatë brigjeve të Levantes dhe Mediodía-s, ata do ti mbanin ato për më shumë se gjysmë shekulli (552–615) me shoqërimin e domosdoshëm nga artistë bizantinë, duke kontribuar kështu në përforcimin e elementeve orientale që tashmë ishin pjesë e pasurisë artistike të gotëve.

[parapamje|majtas|372px|Kisha e San Pedro de la Nave, San Pedro de la Nave-Almendra, [provinca Zamora, Spanjë]]
Ka të dhëna, nga dëshmi të besueshme të kohës, për ekzistencën e kishave madhështore në Spanjë, nga vitet e fundit të shekullit të VI deri në Pushtimin Saraçen. Kështu, për shembull, Shën Gregori i Tursit (shekulli VI) thotë për Kishën e Shën Martinit të Orenses, që ishte një gjë e admirueshme, *miro opere expedita*, ndërsa Paul Diakoni (i Mérida-s, shekulli VIII) lavdëron Kishën e Santa Eulalia dhe pagëzimoren e San Juan de Mérida, e veshur me piktura.

Pak mbetjet e ndërtimeve visigote që kanë mbijetuar tregojnë se Spanja Visigote kishte artin e saj, të paktën që nga koha e Rekaredit. Nuk ka dëshmi të ndërtesave visigote ose rrënojave të tyre para mbretërimit të tij.

Monumenti visigot i ruajtur më mirë në Portugali është Kapela e San Fructuoso në Braga. Megjithatë, duhet vërejtur se, krahasuar me artin e popujve të tjerë gjermanikë, visigotët zhvilluan një një art më të ndërlikuar përgjatë kohës.

## Faza e II e Para-Romanikut Evropian (800–1000) 
Dinastia Merovinge do të zëvendësohej nga Dinastia Karolinge në vitin 752, që më vonë do të krijonte Arkitekturën Karolinge nga viti 780 deri në vitin 900 dhe Arkitekturën Otoniane gjatë Perandorisë së Shenjtë Gjermanko-Romake nga mesi i shekullit të X deri në mesin e shekullit të XI. Këto dinasti pasuese franke kontribuan mjaft në Arkitekturën Romanike.

### Arti Karoling 
parapamje|majtas|379px|Interiori i Kapelës Palatine në Aken, Gjermani
Do të zhvillohej në Perandorinë Franke për rreth 120 vjetë: nga rreth viti 780 deri në vitin 900. Qe një periudhë e shkurtër, por me shumë ndikim. Njihet në mënyrë popullore si Rilindja Karolinge. Arti prodhohej nga dhe për rrethin e oborrit dhe një grup të rëndësishëm manastiresh nën patronazhin perandorak; shembujt që mbijetojnë jashtë këtij rrethi tregojnë rënie të konsiderueshme të cilësisë së zejtarisë dhe sofistikimit të dizajnit. Arti Karoling do të prodhohej në qendra të ndryshme në vende që sot përfshijnë Francën, Gjermaninë, Austrinë, Italinë Veriore dhe Vendet e Ulta, duke pasur ndikime të konsiderueshme, nëpërmjet qendrave misionare kontinentale, nga Arti Insular i Ishujve Britanikë, ashtu si nga një seri artizanësh bizantinë që duket se kanë qendruar në qendrat karolinge.

parapamje|281px|*Westwerk* e Abacisë Princërore të Shën Stefanit dhe Vitit, Korvej
Për herë të parë, në veri të Evropës u tentua ripërtëritja dhe imitimi i formave dhe stileve klasike të artit mesdhetar, që do ti hapnin rrugë një kombinimi të elementeve klasike dhe veriore në stilin madhështor dhe të dinjitifikuar, në veçanti futja e vetbesimit të paraqitjes së figurës njerëzore dhe krijimin e skenës për shfaqjen e Artit Romanik dhe në vijim Artit Gotik në Perëndim. Periudha Karolinge është pjesë e Artit Mesjetar, ndonjëherë i quajtur Para-Romanik.

Kishat Karolinge zakonisht kanë plane bazilikore, si kishat e krishtërimit të hershëm në Romë dhe zakonisht përfshinin një *vepër perëndimore* (Westwerks), që përbëheshin nga një zgjerim i ndërtesës në pjesën e saj perëndimore për të bujtur shkallët që të çojnë në tribunë. Është, pa dyshim, pararendësja e façatave perëndimore të katedraleve të mëvonshme mesjetare. Një *westwerk* origjinale që ka mbërritur në ditët tona është ajo e Abacisë Princërore të Korvejit, e ndërtuar në vitin 885.

Nga ndërtesat që në të gjitha anët, datojnë nga kjo periudhë, mund të përmendim:

* Konventi benediktin i Shën Gjonit, 780, Müstair, Zvicër
* Granusturm, kulla 20 metra e lartë e Akenit (788)
* Abacia e Lorsch, porta ( 800)
* Kapela Palatine (Aken, 792–805)
* Pallati Perandorak (Ingelheim, 800)
* Oratori i peshkopit Teodulf të Orlinsit në Germigny-des-Prés (806)
* Kisha kolegj i Shën Ursmarit, në Lobbes, Belgjikë (819–823)
* San Miguel (Fulda), rotonda dhe kripta (822)
* Bazilika e Einhardit, Steinbach (827)
* Kisha e Shën Justinit, Frankfurt-Höchst (830)
* Schloss Broich, fortesa karolinge (883–884)
* Kështjella e Broich, Muelheim i Ruhrit (884)
* Abacia e Korvejit (885).

### Arti Otonian 
[parapamje|majtas|389px|Kisha e Shën Mikelit në Hildeshajm, një [Vende të trashëgimisë botërore|sit i trashëgimisë botërore të UNESCO-s]]
Pas një intervali mjaft kaotik që pasoi Periudhën Karolinge, Dinastia e re Otoniane e ripërtëriti artin perandorak duke nisur nga viti 950, duke ndërtuar mbi stilin karoling dhe duke e zhvilluar më vonë për ti hapur rrugë Artit Otonian. Do të zinte fill e ashtuquajtura Rilindja Otoniane ( 951–1024). Pa dyshim, stili as filloi, as mbaroi në mënyrë përkuese me sundimin e dinastisë. Do të shfaqej disa dekada më vonë, tashmë nën sundimin e dinastisë dhe do të vijonte përtej periudhës së perandorëve otonianë, në periudhën e hershme të Dinastisë Saliane, të cilës i mungoi një stil artistik me emrin e vet. Ashtu si Arti Karoling dhe ndryshe nga romaniku, ishte përgjithësisht një stil i kufizuar në pak qytete të vogla të kohës dhe në manastire të rëndësishme, ashtu si dhe në rrethet e oborit të perandorit dhe vasalëve të tij kryesorë.

Në një ajri të ripërtëritjes së besimit në idenë e perandorisë dhe një kishe të reformuar, do të krijoheshin kryevepra që shkrinin traditat nga të cilat artistët otonianë frymëzoheshin: modelet origjinale të Antikitetit të Vonë, Karolinge dhe Bizantine. Shumë nga Arti Otonian pasqyron dëshirën e dinastisë për të krijuar një lidhje vizuale me sunduesit e krishterë të Antikitetit të Vonë, si Kostandini i Madh, Teodoriku i Madh dhe Justiniani I, ashtu si dhe paardhësit e tij karolingë, veçanërisht Karli i Madh.

Stili përgjithësisht është madhështor dhe i matur dhe fillimisht më pak i sofistikuar se ekuivalentët e tij karolingë, me me pak ndikim të drejtpërdrejtë të Artit Bizantin dhe më pak përfshirje të modeleve të tij klasike. Por rreth vitit 1000 do të shfaqej një intensitet dhe ekspresivitet befasues në shumë vepra, si *një monumentalitet solemn që do të kombinonte me një brendësi vibruese, një cilësi mondane dhe vizionare me një vëmendje të mprehtë ndaj realitetit, ndaj  modeleve sipërfaqësore të vijave rrjedhëse dhe ngjyrave të ndezura me një emocionalizëm të pasionant*.

Ndërtesa që, në tërësi, ose pjesërisht, do të krijoheshin në këtë periudhë janë:

* Kori i Abacisë së Esenit (themeluar në vitin 845)
* Kisha e Shën Xhorxhit (Oberzell) në ishullin e Reichenau-t (888)
* Kisha e Shën Gjonit (Majnc, 910)
* Abacia e Shën Filibertit të Tournus-it (950)
* Kisha e Shën Kiriakut në Gernrode ( 969)
* Shën Mikeli i Hildeshajmit (1001–1031)
* Ottmarsheim, abacia benediktine e themeluar në vitin 1050.

### Ishujt Britanikë 
Në këtë fazë të dytë, në atë që do të ishte Anglia, mund të flasim për një Art Anglo-Sakson, që do të lulëzonte gjatë mbretërimit të Alfredit të Madh (885), me përtëritjen e kulturës angleze pas fundit të sulmeve vikinge, deri në fillim të shekullit të XII, kur Arti Romanik do të bëhej lëvizja e re. Kisha e Shën Lorencit në Bredford on Avon, Uiltshajër, është një nga kishat e pakta të mbijetuara anglo-saksone në Angli, që nuk shfaq ndonjë ndryshim ose rindërtime të mëvonshme mesjetare. Kisha e Priorit të Marisë në Dirhërst, Glouçestershajër është gjerësisht anglo-saksone; ajo u ndërtuan në shekullin e VIII, kur Dirhërsti ishte pjesë e mbretërisë anglo-saksone të Mercias, megjithëse u restaurua dhe ndryshua në shekullin e X, u zgjerua dhe u modifikua në shekujt e mëvonshëm. Kullat saksone janë ruajtur, si ato të Kishës së Shën Pjetrit (Barton-upon-Humber).

parapamje|281px|Pamje e kishës prej druri të Borgundit
### Arti Viking 
Në Vendet Nordike dhe zonat e tyre të ndikimit, gjatë Periudhës Vikinge (shekulli VIII deri në shekullin e XII), u krijua një art që bënte pjesë në stilin zoomorfik gjermanik. Ai do të zhvillohej nga ndikimet nga Arti i vonë Romak, Arti Kelt dhe motive nga popujt e stepave të Azisë.
Ai do të zhvillohej në Skandinavi, jashtë sundimit të krishtërimit në periudhën e Mesjetës së Hershme. Për sa i përket kishave, ato do të ndërtoheshin me dru, siç mund të shihet në Kishën e Borgundit.

### Italia 
Veriu i Gadishullit Apenin pati ndikime Karolinge. Në shekullin e X, në Lombardi, filluan të shfaqen elemente që pararendnin Romanikun, si harqet dhe fashat vertikale, që janë quhen saktësisht *fashat lombarde*. Shembuj ë Proto-Romanikut ose Romanikut të Hershëm janë kulla e Abacisë së Pompozës dhe Kisha-bazilikë e Shenjtëve Pjetër dhe Paul të Aljates në Karate, Brianza, gjithashtu në Lombardi.

Italia Jugore, nga ana tjetër, përfitoi nga prania dhe ndikimi i kryqëzuar i bizantinëve, arabëve dhe normanëve. Tashmë në shekullin e XI, në bashkëjetesë me Romanikun e plotë, në Siçili do të zhvillohej Arti Arabo-Norman.

### Kroacia 
[parapamje|majtas|291px|Kisha Para-Romanike e Shën Donatit në [Zara|Zarë, shek. IX]]
Në shekullin e VII kroatët, me sllavë të tjerë dhe avarët, mbërritën nga Evropa Veriore në rajonin e Evropës Jug-Lindore. Kishat e para kroate u ndërtuan si faltore mbretërore dhe ndikimi i Artit Romak ishte i fortë në Dalmaci, e cila ishte shumë më tepër e romanizuar. Gradualisht ai ndikim u braktis dhe filluan të shfaqeshin elemente origjinale sllave.

Të gjitha këto kisha, një dyzinë të mëdha dhe njëqint të tjera me përmasa më të vogla, u ndërtuan në gurë të skalitur. Ato janë kisha me një ose navata, disa gjatësore, ndërsa të tjerat me një planimetri qendrore dysheme. Kisha e Shpëtimtarit Tonë në Cetinë (kroatisht: Crkva Sv. Spasa) në burimin e lumit të Cetinës u ndërtua në shekullin e IX, gjatë mbretërimit të Branimirit të Kroacisë; ajo është në këtë mënyrë një nga shembujt më të hershëm të arkitekturës fetare kroate.

Një tjetër shembull është Kisha e Kryqit të Shenjtë në Nin, gjithashtu nga shekulli IX dhe me një planimetri qendrore. Kisha më e madhe dhe më e ndërlikuar kroate e shekullit të IX është Kisha e Zarës kushtuar Shën Donatit. Me një Plan dysheme rrethor, e kurorëzuar nga një kupolë e madhe 27 metra e lartë, e rrethuar nga një galeri që shtrihet përreth tre absidave në lindje. Të dyja, plani rrethor dhe stili i saj janë një përzierje e shfaqjeve të para të Artit Karoling dhe faltoreve bizantine. Si brenda, ashtu dhe jashtë, mund të vërehet përdorimi i materialeve të lashta nga forumi romak për themelet e mureve.

## Para-Romaniku Spanjoll para vitit 711 
Trashëgimia visigote, bashkë-ekzistenca me Artin Andaluzian Islamik dhe kontaktet me pjesën tjetër të Krishtërimit Latin do të prodhonte forma artistike me interes të posaçëm në mbretëritë e krishtera të veriut të gadishullit: Arti Asturian dhe Arti Mozarabik

[parapamje|281px|Façata e Santa Maria del Naranco ([842), një nga ndërtesat më të mirë-ruajtura para-romanike asturiane]]
### Arti Asturian 
Ky stil artistik u shfaq i lidhum me Mbretërinë e Asturias, mbretëria e parë e krishterë e krijuar në Gadishullin Iberiak pas Pushtimit Mysliman. Zhvillimi i tij do të zinte vend në atë që tashmë njihet si Principata e Asturias midis fundit të shekullit të VIII dhe fillimit të shekullit të X, kur u përvetësua nga Arti Romanik nga Franca. Gjatë kësaj periudhe, u kultivuan disiplina të tilla si piktura, argjendaria ose arkitektura, kjo e fundit me numrin e madh dhe ruajtjen e mirë të monumenteve që kanë mbijetuar deri në ditët tona, të cilat përbëjnë grupin më të plotë dhe homogjenë të arkitekturës së hershme mesjetare në Evropën Perëndimore.

Uniciteti artistik dhe historik i këtyre ndërtesave është njohur nga UNESCO, duke i shpallur gjashtë prej tyre si vende të trashëgimisë botërore nën emërtimin *Monumentos de Oviedo y del Reino de Asturias.

Nga periudha e parë (737 deri më 791) është rregjistruar ekzistenca e dy kishave. Njëra, ajo e Kryqit të Shenjtë (737) në kryeqytetin e parë të mbretërisë, Cangas de Onís, do të shkatërrohej në vitin 1836. E dyta është Kisha e San Juan Apóstol y Evangelista (Santianes de Pravia). Ndërtimi i saj i detyrohet zhvendosjes së oborrit, nga Cangas de Onís në Pravia. Kisha, e ndërtuar midis viteve 774 dhe 783, tashmë shfaq një varg elementesh të Para-Romanikut Asturian, siç është façata lindore ose plani bazilikor.

[parapamje|majtas|379px|Kisha para-romanike e Santa Cristina de Lena, ndërtuar në vitin [852, ikonostasi që ndan kapelën në lartësi]]
Periudha e dytë shtrihet nga viti 791 deri në vitin 842. Alfonso II el Casto e zhvendosi kryeqytetin në Oviedo dhe qe ai që promovoi ndërtimin e shumicës së ndërtesave para-romanike: kishat e San Tirso in Oviedo, San Julián de los Prados, Santa María de Bendones dhe San Pedro de Nora, ashtu si dhe kompleksin palatin në Oviedo, tani të zhdukur, të formuar nga kishat e San Salvadorit, Santa Marías dhe pallatit të tij të bashkangjitur si dhe kapelës (sot Dhoma e Shenjtë në Katedralen e Oviedos, gjëja e vetme që ka mbetur), përmban relike si Arka e Shenjtë dhe xhevahiret, si Kryqi i Engjëjve, të cilin ai vetë ia dhuroi Kishës së San Salvadorit. Jashtë Asturias, me legjendën e zbulimit të varrit të Apostullit Santiago në Galici, në një vend të njohur si *campus stellae* (Compostela), Alfonso II pati ndërtuar kishën e parë aty në nder të shenjtit (në vitin 892).

Periudha e tretë (842–866) përkon me mbretërimet e Ramiro I (842–850) dhe Ordoño I. Ajo gëzoi një kohë paqeje kundër armiqve tradicionalë, morëve, që e lejuan atë t’ia kushtonte veten përtëritjes së Arkitekturës Para-Romanike të mbretërisë së tij, duke krijuar atë që do të quhej Stili Ramirense i Artit Asturian. Nga kjo periudhë më e shquar është vepra e Artit Asturian, pallati (tani kishë) i Santa María del Naranco. Ai përfaqëson një rinovim domethënës stilistik të para-romanikut, duke i shtuar burime të rja. Pallati me një plan dysheme drejtëkëndor, ka dy nivele.

Kisha e San Miguel de Lillo iu kushtua Ramiros I dhe gruas së tij Paterna në vitin 848. Ajo ka një plan dysheme bazilikor, megjithëse vetëm gjysma perëndimore është ruajtur nga ajo kohë. Kisha e Santa Kristina de Lena ka një plan dysheme drejtëkëndor dhe ka një kapelë të lartë, të ndarë nga ikonostasi.

Ky përparim në Arkitekturën Asturiane në kohën e Ramiros I do të zhvillohej falë një arkitekti që studioi krijimin e strukturave me volta të plota dhe zgjidhje shumë afër romanikeve të ardhshme. Ai e trajton skulpturën monumentale si një element thelbësor të arkitekturës, duke i ndriçuar muret anësore dhe duke u dhënë atyre ritëm, duke vendosur harkada. Pastaj kryehet ndarja në seksione dhe shoqërimi nga rafinimi arkitekturor. Kjo përvojë origjinale, e cila na çon në kufijtë e Artit Romanik, është ndryshe nga çdo gjë që ishte kryer për këtë mbret.
Më vonë Kisha e Santiagos (Gobiendes), e vendosur afër Kolungës, midis detit dhe Sierra del Sueve, e fundit nga kishat e mëdha para-romanike dhe si e mëparshmja, ndjek modelin e ndërtesës së Santullanos; ajo është modifikuar në mesjetë.

parapamje|291px|Harqe patkua në Portën e kishës mozarabike të Santiago de Peãlba
### Arti Mozarabik 
Arti Mozarabik është një shprehje e ndryshme artistike dhe hibride, që do të lulëzonte kryesisht në Al-Andalus dhe Mbretërinë e León-it gjatë shekullit të X. Ai karakterizohet nga një shkrirje e ndikimeve, veçanërisht andaluziane dhe paraqet  një vazhdimësi klasiciste, ose në traditën vistoge të veriut, ose me Kalifatin e Kordobës, me rrënjë bizantine.

Në rrafshinën leoneze, do të shfaqeshin ndërtime modeste, si kishat me një navatë të vetme me një majë drejtëkëndore, tipike e repoblácionit të hershëm, por gjithashtu komplekse monastike si San Cebrián de Mazote, Santa María de Wamba, San Salvador de Palat de Rey ose San Miguel de Escalada, ndër të tjera.

[parapamje|majtas|379px|Manastiri i San Miguel de Escalada ([shekulli X)]]
Elitat leoneze ishin promovueset kryesore të këtij arti, nga figurat monarkike te civilet dhe kishtaret nga mjedisi mbretëror, si peshkopi San Genadio de Astorga ose fisniku galician Rosendo de Celanova. Megjithëse të krishterë nga veriu, ata ishin të ndikuar nga shijet andaluziane. Një rast i tillë ishte mbreti Alfonso III, i cili madje dërgoi djalin e tij në oborrin e Banu Qasi në Zaragoza.

Arti Mozarabik shkrinte dy tradita, njëra e krishterë veriore, ndërsa tjetra jugore myslimane, e cila, megjithë dallimet e tyre, ndanin rrënjët klasike mesdhetare. Për njerëzit e asaj kohe, nuk kishte dallime konceptuale midis të dyjave, duke i konsideruar ato pjesë të një tradite të përbashkët. Ky art shquhej për larminë e tij të madhe të formave, duke qenë një stil sensual dhe origjinal në kontekstin e Para-Romanikut Evropian. Ndërtimet tregonin një përzjerje unike të stileve, duke qenë prodhimtar në eksperimentimin me strukturat me volta, kupola, kapitele dhe relieve, si dhe në teknikat e pikturës murale *a la romana* me ndikime andaluziane.

Elementi më karakteristik në Arkitekturën Mozarabike është përdorimi i harkut patkua, më të mbyllur se ai visigot dhe me një ngritje të dy të tretave të rrezes. Ato zakonisht janë kisha të vogla. Ai do të zhvillohej në pjesë të ndryshme të Gadishullit Iberik:

#### Mozarabiku në Al-Andalus 
Janë ruajtur dy shembuj arkitekturorë që mozarabët i ndërtuan në territorin mysliman:
* Rrënojat e Kishës së Bobastros: tempulli shpellor në Ardales (Malaga).
* Kisha e Santa María de Melque: e vendosur në afërsi të La Puebla de Montalbán (Toledo).

#### Mozarabiku në Mbretërinë e León-it 
Mozarabiku i Leónit është i ruajtur më mirë dhe ansambli i sofistikuar i kësaj periudhe, pasqyron kontributet stilistike të Kalifatit të Kordobës. Këto ndikime paraqiten në harqet e përkryera patkua me alfiz, artikulimet e përpunuara hapsinore, parapëlqimi për kolonën si një element mbështetës ose pikturat e brendshme murale në stilin andaluzian. Shembujt më të rëndësishëm janë:

* Santiago de Peñalba (León)
* Manastiri i San Miguel de Escalada (León)
* Santo Tomás de las Ollas (León)
* San Cebrián de Mazote (Valladolid)
* Santa María de Lebeña (Cantabria)
* San Baudelio de Berlanga (Soria)
* San Millán de Suso ( San Millán de la Cogolla, La Rioja)
* Kapela e San Miguel de Celanova (Orense)
* Eremitari i San Román de Moroso (Cantabria).

#### Zona Aragoneze 
Në lindje të Gadishullit Iberik, i cili më vonë do të përkonte me Kurorën e Aragonës, ndërtesat më të shquara mozarabike janë:
* San Juan de la Peña (Huesca)
* Kisha e San Quirico de Pedret (Barcelona)
* Santa Maria de Marquet (Barcelona)
* San Julián de Boada (Girona).

### Arti Karoling Katalanas 
Ka mospërputhje historiografike se si të karakterizohet dhe emërtohet ai. Disa autorë vendas, si Puig Cadafalch, e quajnë arkitekturën e kësaj periudhe në kontetë katalanese si "*Romaniku i Parë*", ngushtësisht i lidhur me Romanikun Lombard, që ndonjëherë konsiderohet Romaniku i Hershëm, ndërsa ndonjëherë si akoma si Para-Romanik. Sidoqoftë, kjo arkitekturë, nga ana tjetër ishte trashëgimtare e pjesshme e Arkitekturës Longobarde.

Në çdo rast, ka pak mbetje arkitekturore nga kjo periudhë në Katalonjë, në ndërtesa që më vonë janë modifikuar. Ato mund të gjenden kryesisht në Tarrasa, të grupuara në asete me interes kulturor, brenda Trashëgimisë Historike të Spanjës, të quajtura Kompleksi Monumental i Kishave të San Pedro de Tarrasa, i cili përfshin kishat e Santa María, San Pedro dhe San Miguel.

## Artet e çmuara para-romanike 
parapamje|281px|Kapsja e Hedebit, Suedi, me një krijesë me duar mbërthyese
I përballur me mungesën e monumenteve të rëndësishme, argjendaria dhe artet dekorative ofruan mundësinë për zhvillimin e një arti në periudhën e dyndjeve, të cilat ishin veçanërisht të përshtatshme për shijet artistike dhe nevojat e klasave të reja sunduese. Përdorimi i arit, argjendit, fildishit dhe gurëve të rafinuar (jo domosdoshmërisht të çmuar) ishin veçanërisht të përshtatshme si xhevahire. Të gjitha llojet e objekteve liturgjike (kupat, relikuarët, kapakë librash), ashtu si dhe simbolet e pushtetit (kurorat, skeptrat, orbët), u kthyen në xhevahire dekorative. Një inovacion teknologjik do të përdorej: smalti. Ata do të vendosnin kafshë në gërshetime, në vend të figurave njerëzore të Artit Romak. Ata do të prodhonin vepra origjinale arti të kufizuara pothuajse përjashtimisht në argjendari dhe punimin e metaleve, shumë nga të cilat janë gjetur në Nekropole.

### Arti i Periudhës Gjermanike 
Në Periudhën Merovinge (shekulli V-VIII) veprat e argjendarisë, si ato të Thesarit të Kilderikut, ishte i mbushur me sende të shumta të çmuara, duke përfshirë xhevahire *cloisonné* prej ari dhe smalte hojëza, monedha ari, një kokë e artë demi dhe një unazë me emrin e mbretit. Rreth 300 insekte me krahë të artë (zakonisht të konsideruara bletë ose gjinkalla) u gjetën gjithashtu mbi kreun e mbretit.

parapamje|281px|majtas|Shenjtërorja Kambanë e Shën Patrikut
Nga artet e aplikuara visigote, dallohet argjendaria, me kurorat kushtimore si ajo e mbretit Rekesvint, që bënë pjesë në Thesarin e Guarrazarit (Toledo) i shekullit të VII. Ruhen gjithashtu fibula drejtëkëndore, me majë dhe akuliforme. Në thesare, ai i Guarrazarit dhe të tjerë si ai i Torredonjimeno-s, nuk ka vetën kurora, pa dyshim kryqe dhe objekte të tjera të çmuara. Falë këtyre thesareve dhe mbishkrimeve të së njëjtës periudhë, stërprovohet ndikim i artit verior dhe të atij bizantin në atë visigot. Janë gjetur gjithashtu punime në bronz si shtëma, pjata, kryqe, llampa dhe sende të tjera të përdorimit liturgjik.

Në Itali, vlen të përmendet thesari i Katedrales së Monzës, i ruajtur në Muzeun Serpero, ku ruhen sende të çmuara si Kurora e Hekurt ose e ashtuquajtura Kurora e Teodolindës, një kurorë kushtimore që shëmbullzon argjendarinë e hershme mesjetare, e cila mund të datohet midis shekujve të IV dhe të VIII.

Për Karolingët, gjithashtu, argjendaria ishte me rëndësi të madhe. Mund të përmenden sende të çmuara nga kjo periudhë, si Altari i Shën Abrozit në Milano, Kupa e Tasilos (një kupë bronzi e praruar me argjend dhe ar, që daton nga shekulli VIII, me dizajnë anglo-sakson dhe e mbajtur në Abacinë e Kremsmünster-it), kapaku i Librit të Ungjillit të Lindaut (tani në Morgan Library) ose imazhi i relikuarit të Shën Fojit në Conques.

Në varrin e Sutton Hoo të periudhës së hershme anglo-saksone ( 625), u zbuluan sende nga Mesdheu Lindor, Galia Merovinge, Suedia dhe Rajoni i Rinit.

### Faza e II e Para-Romanikut Evropian 
Prodhimtaria artistike e vikingëve (shekujt e IX–XI) kufizohej në dekorime dhe zbukurime. Temat shtazore, të cilat shfaqen në shekullin e V, duke u bërë gjithmonë e më shumë skematike dhe abstrakte. Arti Viking kulminon me Anijen dhe sendet e Osebergut.

[parapamje|281px|Kryqi i Esenit me smalte të mëdha, me gurë të çmuar, senkschmelz, rreth v. [1000 (Arti Otonian)]]
Arti i mbijetuar Otonian (919–1024) është më së shumti fetar, në formën e dorëshkrimeve të iluminuara, por ka gjithashtu sende të argjendarisë dhe punimit të metaleve, si altari i artë i Bazelit (në Musée de Cluny) ose i mirënjohuri Kryqi i Abateshës Matilda të Esenit. (Senkschmelzen-Kreuz), një kryq proçesional që ruhet në thesarin e Katedrales së Esenit dhe që u porosit nga Matilda, abatesha e Esenit. Ka edhe vepra të tjera, si manteli i Henrit të II, në Bamberg, i qëndisur me arë dhe mëndafsh mbi sfond të kaltër, me zodiakun dhe tema fetare. Bëhet fjalë për një prodhim për një numër të kufizuar personash, fisnikë dhe klerikë të shquar.

Një shembull i Argjendarisë Anglo-Saksone (faza e dytë e Para-Romanikut në Ishujt Britanikë) do të ishte Xhevahiri i Alfredit, i ruajtur në Ashmolean Museum (Oksford). Ajo është një pjesë e bërë prej smalti dhe kuarci të inkasuar në arë. Ajo daton nga fundi i shekullit të IX, gjatë mbretërimit të Alfredit të Madh dhe bart mbishkrimin *Aelfred Mec heht Gewyrcan*, i cili do të thotë *Alfredi më porositi që të bëhesha*. Në Muzeun Kombëtar të Irlandës ruhet e ashtuquajturi Kambana Shenjtërore e Shën Patrikut; Është një relikuar në një stil shumë irlandez, me shpend të stilizuar dhe motive gërshetimesh. Është një shembull i rëndësishëm i Artit Kelt irlandez, tepër i ndikuar nga vikingët, me dekorime të ndërlikuara të stilit urnë në arë dhe argjend.

Arti Viking ishte kryesisht një art i aplikuar, i pranishëm në sende të jetës së përditshme, si veglat, enët dhe xhevahiret, megjithëse përdorej gjithashtu në gurë runësh dhe më vonë në kisha. Shembuj të këtij arti ruhen në metale dhe gurë, por është i pranishëm edhe në drurë dhe veshje. Brenda sendeve të përditshme me argjendari të dalluar qenë shpatat me butona fundore dhe, në qendër të dorezës, përfshiheshin dekorime unazash dhe kafshësh të stilizuara.

Për sa i përket Gadishullit Iberik, pas pushtimit mysliman, u prodhuan pjesë të argjendarisë asturiane, siç ishin kryqet, si Kryqi i Engjëjve dhe Fitorja, me gurë të shumtë, smalte dhe filigranë, ashtu si dhe Kutia e Agates, të gjitha të ruajtura në Dhomën e Shenjtë të Oviedos. Gjithashtu mund të përmendet Kasa e San Genadios, e cila ruhet në muzeun e Katedrales së Astorgës, një relikuar nga fillimi i shekullit të VIII, i bërë prej druri të veshur me pllaka argjendi të praruara. Nga ana e tyre, mozarabët zhvilluan gjithashtu artet e aplikuara si punimi i metaleve, megjithëse pak vepra janë ruajtur. Kupa e Santo Domingo de Silos ( 1050); Arka e Peshkopit Arias ose Ariano (ose *Kutia e Vogël e Arianit*), me mbishkrime në latinisht dhe arabisht (1073–1094), sot në Katedralen e Oviedos; Kryqi i Peñalbas, një kryq kushtimor dhënë në shekullin e X nga mbreti leonez Ramiro II Genadios, abatit të Manastirit të Santiago de Peñalbas, të zhdukur, i cili tashmë ndodhet në Muzeun e León-it; Kambana e Abatit Sansón ( 930, sot në Muzeun Provincial Arkeologjik të Kordobës); ose, në Spanjën lindore, Altari i Bartshëm i San Pedro de Roda (shekulli X), sot pjesë e koleksionit permanent të Muzeut të Artit të Gironas.

## Piktura Para-Romanike 
[parapamje|347px|Ungjilli i Otonit të III,  [1000, Mynih]]
E përballur me mungesën e programeve të mëdha murale (mozaikë dhe afreske të traditës së hershme kristiane, e cila vazhdoi të zhvillohej në Artin Bizantin) ose madje ikona, pjesa kryesore e pikturës Para-Romanike e ruajtur është ajo që u realizua në punishtet e miniaturës të lidhura me *scriptoria* të manastireve.

### Longobardët 
**Piktura Longobarde** përbëhet nga bashkësia e veprave piktorike të realizuara në Itali gjatë Sundimit Longobard (568-774), me vijim në Italinë Jugore deri në shekujt e X-XI (Langobardia Minor), pavarësisht nga origjina etnike (ndër të tjera, shpesh e pamundur për tu përcaktuar) të krijuesve të ndryshëm.

Një bashkësi prej shtatë vendesh të dendura me dëshmi arkitektonike, piktorike dhe skulptorike të Artit Longobard, përfshirë vargun e siteve *Longobardët në Itali: vendet e pushtetit* ("Longobardi in Italia: i luoghi del potere"), që është futur në listën e vendeve të trashëgimisë botërore të UNESCO-s në qershor 2011.

. Olevano sul Tusciano.]]
Midis shembujve të rrallë të artit të Periudhës Longobarde të mbijetuara përgjatë shekujve, spikasin afresket e Kishës së Santa Maria foris portas në Castelseprio, në provincës e Varezes. Edhe pse është e mundur origjina etnike longobarde e autorit, vepra e tij, e realizuar në shekullin e VIII ose të IX, mbetet një shprehje e lartë dhe origjinale e artit të zhvilluan në sundimin longobard. Afresket, të zbuluar rastësisht në vitin 1944, paraqesin skena të fëmijërisë së Krishtit të frymëzuara, duket, mbi të gjitha nga ungjijë apokrifë. Mbresëlënëse ësthë teknika kompzuese, që lë të shfaqet një lloj skeme prospektike me prejardhje drejtpërdrejtë klasike, përveç një realizmi të qartë në paraqitjen e mjediseve, figurave njerëzore dhe kafshëve. Cikli i afreskëve dëshmon kështu vijimin, në periudhën e vonë longobarde, të elementeve artistike klasike të mbijetuar ndaj ndikimit të konceptimit gjermanik të artit, pa vëmendje ndaj aspekteve prospektike dhe natyraliste dhe më të përqëndruar mbi domethënien simbolike të paraqitjes. Edhe nga këndvështrimi i përmbajtjes simbolike, cikli shpreh një vizion të fesë përsosmërisht në përputhje me fazën e fundit të sundimit longobard; e eliminuar – të paktën nominalisht - konceptimi arian i Krishtit, ajo vënie në dritë i afreskeve të Castelseprio-s është veçanërisht katolike, pasi insiston në pohimin e homoousion të dy natyrave – njerëzore dhe hyjnore – të Birit të Zotit.

Shembuj të ndryshëm pikturash të Periudhës Longobarde janë ruajtur edhe në *Langobardia Minor''. Një dëshmi përbën cikle piktorik në kriptën e Manastirit të San Vincenzo al Volturno (i themeluar në fund të shekullit të VIII), që përkon me kohën e Abat Epifanit (824-842). Shembuj të tjerë pikture longobarde gjenden në Grotta di San Biagio në Castellammare di Stabia; në Kishën e Santi Rufo e Carponio në Kapua; në Grotta di San Michele në Olevano sul Tusciano; në kishat e Santa Maria de Lama, Sant'Andrea della Lama dhe San Pietro a Corte në Salerno; te Kisha e Santa Sofia, në pseudokriptën e katedrales dhe te Kripta e San Marco dei Sabariani në Benevento; në Tempietto di Seppannibale në Fasano dhe në Kriptën e Peccato Originale në Matera.

parapamje|358px|Sakramenti Gelasian
### Merovingët 
Dorëshkrimet bëheshin me dekorime të stilit shtazor me motive nga Antikiteti i Vonë dhe kontribute të tjera nga Siria dhe Irlanda. Me përjashtime të rralla, miniatura merovinge që do të zhvilloheshin njëkohësisht me atë irlandeze dhe anglo-saksone, është vepër e manastireve ku ato qarkullonin, kopjoheshin, shndërroheshin dhe pastaj transmetoheshin në brezat pasues. Sitet kryesore prodhuese në Austrazi dhe Neustri ishin Korbi, Laoni, Chelles, Saint-Benoît-sur-Loire, Tours dhe Luxeuil në Burgundi. Me zhvillimin e monasticizmit në rajonet gjermanike, *scriptoria* do të shfaqeshin në Gjermani në Murbah, Reikenau, Sankt Gallen dhe në Bavari në Mondsee, Salzburg dhe Kremsmynster. Këto konvente tërhoqën ilustratorë nga horizonte të ndryshme artistike dhe rrymat e mëdha do të bëheshin të zakonshme në shumë *scriptoria*. Murgjit irlandez dhe anglo-sakson punuan në mbretërinë franke, aty ishin të pranishme modele italiane në shekullin e VII në Korbi dhe Luxeuil dhe ndikimet erdhën nga ishujt dhe Mesdheu.

*Scriptoria* dekoronin kryesisht librat liturgjikë dhe teologjikë, Etërit e Kishës me Shën Agustinin dhe Shën Gregorin. Në fund të Periudhës Merovinge, krijimi i inicialeve (gërma kapitale) të formuara nga figura njerëzore, kafshë, bimë dhe motive gjeometrike ishin thelbësore në pikën që do të bëhej një element dekorativ kryesor i miniaturës evropiane në Periudhën Romanike.

### Ishujt Britanikë 
parapamje|majtas|291px|Ilustrim nga dorëshkrimi në miniaturë *Libri i Kellsit
Mbeten mbi të gjitha dorëshkrime të iluminuara, si Libri i Darrout ( 650–700), Libri i Lindisfarnit (700), dhe mbi të gjitha, ai që ndoshta është më i famshmi, Libri i Kellsit (800). Ky stil, i ndërlikuar, me stilizime, më vonë do të ndikonte *scriptoria* mesjetare të kontinentit evropian, falë murgjëve misionarë irlandezë.

Ilustrimet Ishullore mbi një repertor kelt dhe gjermanik u adoptua në fuksionet e reja dekorative dhe ndikimet e jashtme. Libri përmbante mesazhin shpirtëror të Krishtërimit dhe dekorimi i tij varej drejtpërdrejtë nga ky mesazh, i cili nuk mbështetej në ndryshime të rastësishme. Aftësia e Artit Insular për të prodhuar miniaturat më të inovative në të gjithë Evropën para-karolinge është provë e gjallërisë së tij të lulëzuar.

[parapamje|321px|Sakramentari i Shën Etheluoldit, një dorëshkrim në miniaturë anglo-sakson, [shekulli X|shek. X]]
Me sulmet e vikingëve në ishullin e Irlandës dhe në veri të asaj që më vonë do të bëhej Anglia, ky art ishullor përgjithësisht do të pushonte së ekzistuari. Deri në pikturën nga Periudha Anglo-Saksone (në lidhje me fazën e dytë të Periudhës Para-Romanike në Ishujt Britanikë), dorëshkrimet prodhoheshin në shkollën e Uinçesterit, në të cilën Sakramenti i Shën Etheluoldit, tani në British Museum, është bashkangjitur.

### Karolingët 
Pas debatit të ikonoklastëve, në vitin 787 kulti i imazheve u rivendos në Perandorinë Bizantine dhe Karli i Madh, i cili në atë kohë filloi ta paraqiste veten si një i barabart me perandorin, kishte caktuar Theodulfin të përgatiste një raport mbi të. Imazhi do të kishte një vlerë estetike dhe pedagogjike, por nuk duhet të adhurohej sikur një imazh të adhurohej për shkak se ishte shumë i bukur, por karakteri i tij i shenjtë duhet të gjykohej sipas talentit të artistit. Theodulfi e konsideronte tekstin superior ndaj imazhit, pasi njeriu mund të shpëtohej pa imazhe, por jo pa njohurinë e Zotit.

[parapamje|majtas|396px|Mozaiku i Oratorit të Germigny-des-Prés,  [800]]
Periudha Karolinge ishte një periudhë e madhe për stukon, por pak shembuj të këtyre dekorimeve të pakushtueshme dhe të shpejta, por të brishta kanë mbijetuar. Kishat Karolinge janë pikturuar me afreske të frymëzuara nga Bibla ose jetët e shenjtëve. Mozaikët bëheshin si Oratori i Germigny-des-Prés; pavarësisht të gjitha restaurimeve, ai ruan akoma disa pjesë që janë pa dyshim nga fillimi i shekullit të IX dhe me interes të madh ikonografik dhe teknik.

Ka piktura murale, të dëmtuara keqas në Manastirin e Shën Gjonit (Münstair), me histori nga Besëlidhja e Vjetër dhe e Re të pikturuara rreth vitit 830. Gjithashtu kripta e Abacisë së Saint Germain i Okser, një shembull posaçërisht i shquar i Arkitekturës Karolinge dhe një nga të ruajturit më mirë në Francë. Ai paraqet një cikël afreskesh absolutisht unikë që datojnë nga shekulli IX, duke i bërë ata një nga më të vjetrit në Francë. Muret janë dekoruar me elemente kallpe arkitekturore brenda të cilave, janë pikturuar luneta me skena nga jetët e shenjtëve, një nga më të famshmet është vrasja me gurë e Shën Stefanit.

Por ajo që qëndron mbi të gjitha është Miniatura Karolinge. Shumica e veprave të mbijetuara të Rilindjes Karolinge janë dorëshkrimet e iluminuara. Një seri e tërë dorëshkrimesh luksoze kanë mbijetuar, kryesisht libra ungjillorë, të dekoruar me një numër relativisht të vogël miniaturash faqesh të plota, shpesh duke përfshirë portretet e ungjilltarëve dhe panele luksoze kanonike, duke ndjekur Artin Insular në Ishujt Britanikë. Pak nga dorëshkrimet perandorake janë shkruar mbi pergamenë të purpurtë.

parapamje|321px|Sakramentari i Drogos, pllakë fildishi
Dorëshkrimet karolinge bëheshin kryesisht ose tërësisht nga kleri, në pak punishte përgjatë Perandorisë Karolinge, secila me stilin e vet bazuar te artistët dhe ndikimet e asaj kohe dhe vendi të veçantë. Shkolla më e vjetër ishte ajo Palatine (e njohur edhe si *Shkolla e Adës*), të cilës i detyrohemi vepra si Libri i Ungjillit të Godescalco-s (781–783), Libri i Ungjillit të Lorsch (778–820); Libri i Ungjillit të Adës; Libri i Ungjijve të Soissons (*Évangéliaire de Saint-Médard de Soissons*) Kodex Aureus Harley (800–820); dhe Libri i Ungjillit të Kurorëzimit (Vienna). Ata ishin dorëshkrime të zbukuruar dhe luksozë dhe përkujtojnë mozaikët dhe mermeret e shekullit të IV në Ravena, në Itali.

Pastaj, në fillim të shekullit të IX, ishte Shkolla e Reimsit, që u shndërrua në më me ndikim në Periudhën Karolinge. Ungjilli i Ebos (816–835) u pikturua me afreske dhe penelata të shpejta dhe vibrante, duke evokuar një frymëzim dhe energji të panjohur në format mesdhetare klasike. Libra të tjerë që lidhen me Shkollën e Reimsit janë Psalteri i Utrahtit, që do të ishte ndoshta më i rëndësishmi i të gjithë dorëshkrimet karolinge, dhe Physiologus i Bernës, botimi më i vjetër latin i *Physiologus*, tekst alegorik kristian mbi kafshët.

Stil tjetër u zhvillua në Manastirin e Shën Martinit të Tursit, ku u ilustruan bibla të mëdha me ilustrime biblike të Antikitetit të Vonë. Shembulli më i mirë i kësaj shkolle të Toursit janë biblat e bërë për Karl Tullacin (845/846).

Dioqeza e Metzit qe një qendër tjetër e Artit Karoling. Midis viteve 850 dhe 855 u realizua një sakramentar për peshkopin Drogo, duke u quajtur Sakramentari i Drogos. Këto tradita do të vijonin në gjysmën e dytë të shekullit të IX. Në Francën Veriore do të shfaqej stili Franko-Sakson, duke integruar gërshetime hiberno-saksone. Karl Tullaci vendosi gjithashtu një shkollë palatine, të cilës i atribuohen Kodex Aureus i Shën Emeramit (870). Me vdekjen e Karl Tullacit, patronazhi i dorëshkrimeve do të binte, megjithëse disa vepra si Psalteri i Folchard-it (872) dhe Psalteri i Artë (883) në Abacinë e Shën Galit (872).

Skeda:GodescalcGospels.jpg|Ungjilli i Godeskalkos
Skeda:DrogoSacramentaryFol71vAscension.jpg|Sakramentari i Drogos
Skeda:Saint Matthew2.jpg|Ungjilli i Ebos
Skeda:Prima bibbia di carlo il calvo, scene della vita di san girolamo, 846 circa, Ms. Lat 1 f. 423 v. 37,50x49,5 cm, parigi, biblioteque nationale.jpg|Bibla e Parë e Karlit Tullac
Skeda:2ndBibleCharlesBaldFol011rInitGen.jpg|Bibla e Dytë e Karlit Tullac

### Dinastia saksone 
parapamje|291px|Kapaku i dorëshkrimit Codex Aureus i Ekternakut, Germanisches Nationalmuseum
Dekorimi polikromik i mureve shoqërohej nga afreske me kompozime monuementale me personazhe të shumta, nga skena të jetës së Krishtit që gjenden në dorëshkrime në miniaturë me të njëjtin lloj ikonografie. Midis tyre shquhen afresket e Shën Xhorxhit të Oberzellit në Reichenau dhe në Goldbach.

Manastiret otoniane do të prodhonin disa nga dorëshkrimet më madhështore mesjetare në miniaturë. Manastiret do të merrnin patronazhin e drejtpërdrejtë të perandorëve dhe peshkopëve, prandaj kishin talentet dhe mjetet më të mira. Meriton të përmendet Shkolla e Rajhenaut, me vepra si Codex Egberti (Biblioteka e Tririt) apo Ungjilli i Otonit të III, i lidhur me miniaturistin Lutard. Kishte qendra të tjera të prodhimit të dorëshkrimeve të iluminuara, si Korvej, Eshternah, Hildeshajm, Trir dhe Salcburg.

Manastiri i Saint-Bertin u shndërrua në një qendër të rëndësishme me abatin e saj, Odbertin (986–1007) i cili krijoi një stil të ri bazuar në format karolinge dhe anglo-saksone. Në Francën Jug-lindore Manastiri i Shën Marcialit në Limoges do të prodhonte dorëshkrime rreth vitit 1000, njëlloj si në Albi, Figeac, Saint-Sever-de-Rustan në Gaskonjë. Në Paris do të zhvillohej një stil në abacinë e Saint Germain-des-Prés. Në Normandi do të zhvillohej një stil i ri duke nisur nga viti 975.

Në shekullin e X, Gjermania ishte fuqia më e rëndësishme e Evropës dhe, si perandorët e saj, Miniatura Otoniane ishte trashëgimtare e pararendëses karolinge. Të gjitha këto shkolla filluan duke bërë kopje pak a shumë besnike të dorëshkrimeve karolinge, por janë më pak të përshkuara nga fryma e Antikitetit Klasik dhe profane. Do të përjetonin ndikim më të madh bizantin. Do të pakësoheshin veprat që vlerësoheshin të denja për tu ilustruar. Biblat dhe Psalterët janë të rralla dhe Besëlidhja e Vjetër braktiset në favor të Besëlidhjes së Re. Skenat e Ungjillit janë temat kryesore.

Do të krijoheshin mesharë me miniatura dhe, në kapakë, relieve luksoze mermeri dhe gurësh të çmuar përdorin të gjitha mjetet e Artit Otonian. Manastiret do të prodhojnë libra luksozë të ngarkuar nga sovrani ose dokumente të çmuara, si nën mbretërimin e Otonit të Madh: dorëshkrimet e purpurta të shkruara me gërma të arta që i jepnin papës shtetet e Vatikanit ose pajën e princeshë Theofanisë, që erdhi nga Bizanti dhe u fejua me Otonin e II. Ky dokument i fundit synonte të provonte se Arti Otonian nuk është në asnjë këndvështrim inverior ndaj Artit Bizantin.

Arti i hershëm Otonian do të zhvillonte një mënyrë origjinale në fushën dekorative dhe ekspresioniste, por nuk do të shkonte përtej modeleve të tij karolinge. Mjeshtri i Registrum, studjoi me vëmendje modelet më të rëndësishme të artit të shekullit të IV dhe krijoi një ndjesi të pazakontë të elementit hapsinor. Me Mjeshtrin e Registrum, Arti i Mesjetës së Hershme do të arrinte kulmin e konceptimit të tij piktorik, ku hapsira ndahet në plane të njëpasnjëshme, që duket se projektohen përballë shikuesit. Gjithëçka del nga një mjeshtri e kthjellët e formës me një ndjesi të përkryer të ngjyrës, ku mbizotëron bluja, duke rrezatuar një shkëlqim të veçantë. Ai do të ndikonte shkolla të tjera të perandorisë, duke përfshirë atë të Abacisë së Rajhnaut, që lulëzoi dhe u bë një nga të parat në Gjermani dhe madje në Evropë, rreth vitit 1000.

Veprat Otoniane, me një formë të plotë plastike dhe monumentale, janë veçanërisht të admiruara, studjuara dhe kopjuara nga pothuajse të gjitha shkollat. Përgjithësisht, shembulli i tij do të përfundonte duke e imponuar veten dhe nëse një tranzicion logjik duket se vepron midis Miniaturës Bavareze dhe asaj të Eshternahut rreth vitit 1050 dhe miniaturave të para romanike, kjo falë ndikimit të Mjeshtrit të Registrum.

Skeda:Hildesheim Bernwardevangeliar Widmungsbild.jpg|Ungjilli i Bernwardit
Skeda:Meister der Reichenauer Schule 003.jpg|Ungjilli i Otonit të III
Skeda:Registrum gregorii, san gregorio magno ispirato dalla colomba, 983 miniatura, treviri stadtbiblithek, 19,8x27 cm.jpg|Registrum Gregorii de Tréveris
Skeda:Meister des Codex Aureus Epternacensis 001.jpg|Codex Aureus Echternach

### Italia 
Në jugun e Italisë, do të zhvillohej një arkitekturë në të cilën përzihen këta stile të veçanta. Normanët në Siçili do të zgjidhnin të porosisnin punishte bizantine për të dekoruar kishat e tyre, siç janë ato të katedraleve të Monreale-s dhe Cefalú-së, ku kishte programe ikonografike plotë me mozaikë që kanë mbijetuar deri në kohët moderne. Afreske dhe dorëshkrime të rëndësishme në miniaturë do të prodhoheshin.

Ka afreske nga shekulli IX që tregojnë të njëtën përzierje bizantino-otoniane që shihet, për shembull, në skulpturë dhe artet e aplikuara në San Vicenzo al Volturno, në provincën e Izernias.

### Gadishulli Iberik pas pushtimit mysliman 
Mangësitë e pikturës së Artit Mozarabik nga León-i, disa shembuj të tempujve me dizajne të brendshme pikturore të ndikimit kordobas janë ruajtur, siç është rasti i jashtëzakonshëm i Santiago de Peñalba ose San Cebrián de Mazote. Mbrapa tyre, veçohet Eremitëria e San Baudelio de Berlanga, me një interior unik në llojin e tij.

Por kontributi më i çmuar spanjoll në miniaturën mesjetare janë *beatos*. Beato de Liébana shkroi librin e tij *Comentarios al Apocalipsis de San Juan* si një formë për të luftuar herezinë adoptoniste dhe përfundoi duke qenë teksti më i ilustruar e Spanjës mesjetare. Pushtimi i vendit nga arabët e ndau Spanjën nga pjesa tjetër e Evropës dhe, kur në shekullin e X, miniatura spanjolle filloi të lulëzonte, është më primitivja e kontinentit. Nuk pësuan ndikime të rilindjeve karolinge dhe otoniane, që i pengoi elementet popullore.

Në fillim, miniatura mozarabike nuk ju nënshtrua ndikimit islamik, pushtuesit arabë në minorancë, nuk kishin mjetet për t’u imponuar kodet e tyre shumicës së popullsisë iberike të pa konvertuar. Më vonë, në vitin 786 shkrimet e Beato de Liébana janë zbukuruar me ilustrime besnike të traditave de Antikitetit të Vonë. Me ilustrimin e *beatos*, arti i librit mozarabik nuk e shmangte tashmë elementin figurativ. Janë karakteristike ekspresiviteti dhe ngjyrimi, ashtu si dhe fantazia në paraqitjet e përbindshave. Do të ishte prurja mozarabike në ikonografinë romanike.

Kopjet e Apocalipsis del Beato do të kryheshin deri në shekullin e XIII dhe jan të gjitha të ndryshme, megjithëse ka grupe me të njëjtat elemente ikonografike. *Beatos* të shquar janë ai i Morgan, Pierpoint ap i San Miguel de Escalada (i ilustruar për Magnusin apo Magiusin, midis viteve 922 dhe 958, The Morgan Library & Museum i Nju Jorkut), ai i Tábara-s (rreth vitit 968/970, Archivo Histórico Nacional i Madridit), ai i Valcadvado-s (970, Biblioteca de la Universidad de Valladolid) dhe ai i Geronas (Emeterio dhe piktara Ende apo Eude, 975, Catedral de Gerona).

Biblia de León i vitit 920 e ruajtur në Katedralen e Leonit paraqet në faqen e saj të parë një kryq të quajtur të Oviedos, simbol për mozarabët të fitores së të krishterëve kundër myslimanëve. Bibla mozarabike e Leonit (960) haset në Archivo del Museo de la Colegiata de San Isidoro; ruahet jo vetëm një nga dorëshkrimet mesjetare më të rralla dhe më me vlerë, por se është edhe bibla mozarabike më mirë e dokumentuar që ekziston.

Karakteri monumental i miniaturave është shumë i rëndësishëm, format dizenjohen si në miniaturat parakarolinge, trupat, në një pamje dypërmasore dizenjohen me një vijë të dyfishtë. Rreth viteve 930–[940]], miniatura mozarabike haset me shkollën karolinge, inicialet janë më të mëdha, gërshetimet frymëzohen nga shkollat e Tursit apo franko-saksone, arabeskat nga ato islamike. Kalohet kështu nga një stil bizantino-meroving në atë islamiko-karoling.

Nga kjo periudhë kishte edhe dorëshkrime të tjera, më domethënës historikisht për imazhet që paraqesin, si Codex Vigilano apo Albeldense (976), origjinali i të cilit ruhet në Biblioteca del Real Monasterio de San Lorenzo de El Escorial dhe një kopje e Codex Albeldense, që është Codex Emilianense, i përfunduar në vitin 992 dhe që ruhet gjithashtu në El Escorial.

Skeda:Johannes (Meister der Bibel von León von 920) 001.jpg|Biblia de León de 920
Skeda:Sanctio (Meister der Bibel von León von 960) 001.jpg|*Codex biblicus legionensis*
Skeda:Emetrius (Meister der Schule von Távara) 001.jpg|Beato de Tábara
Skeda:Emetrius (Meister der Schule von Távara) 002.jpg|Beato de Gerona
Skeda:B Pierpont 115v.jpg|Beato Morgan

## Skulptura Para-Romanike 
Shembujt e skulpturës ekzistuese janë shumë të mangët (si Shtatorja Kalëruese e Karlit të Madh). Më me shumicë janë relievet që dekorojnë disa kisha (përjashtimore janë stukot e Tempullthit të Cividales apo kryqet kelte), ku do të nisnin modelet ikonografike të *Ungjijve prej Guri* të Romanikut të vonë.

### Longobardët 
[upright=1.8|parapamje|majtas|*Pluteo di Teodote* me [Grifini|grifonë të ardhur nga oratori i San Michele alla Pusterla, fillimi i shekullit të VIII. Musei Civici di Pavia]] 
**Skulptura Longobarde** përfaqëson një nga shfaqjet më elegante të Artit të Mesjetës së Hershme. Tipike të skulpturës longobarde janë paraqitjet zoomorfe dhe me dizajne gjeometrike; mes shfaqjeve të tij të mbijetuara deri në ditët tona, përfshihen panele altarësh, burime pagëzimore dhe mbi të gjitha përmendore të shkëlqyera me basorelieve fitomorfe. 

Një grup prej shtatë vendesh me dëshmi të dendura arkitektonike, piktorike dhe skulpturore e Artit Longobard, duke të përfshira në vargun e siteve "Longobardi in Italia: i luoghi del potere", është pranuar në Listën e trashëgimisë botërore të njerëzimit të UNESCO-s në qershor të vitit 2011.

#### Relievi 
Relievi në gurë, mermer apo stuko ka funksion mbi të gjitha dekorativ për elementet arkitekturorë si kapitelet, kornizat, kamaret. Mbi sipërfaqe paraqiten elemente vegjetale në brendësi të të cilave shfaqen figura zoomorfe. Figura njerëzore shfaqet rrallë, në forma pak a shumë natyrore dhe pak të ngritura nga fundi. Struktura e dekorimit artikulohet në gërshetime komplekse elementesh vegjetale (*spërdredhje*).

[upright=1.5|parapamje|*Altare del duca Rachis*, gur istrian, [737-744. Cividale del Friuli, Museo Cristiano.]]
*Plutejtë e Teodotes*, të dy të ruajtur në Pavia, ishin pjesë e orendive liturgjike të oratorit të San Michele alla Pusterla në manastirin e Santa Maria Teodotes. I përkasin gjysmës së parë të shekullit të VIII dhe paraqesin, përkatësisht, Pemën e Jetës midis dragonjsh detar me krahë dhe pallonjsh që pinë nga një burim i kryesuar nga kryq (simbol i burimit të hirit hyjnor).

Po në Pavia ruhet *Pllaka e varrit të dukës Adaloaldo*, që i përket vitit 718 dhe mban një mbishkrim të gjatë të pasuruar nga basorelieve me subjekt vegjetal, ndërsa i admirueshëm është rafinimi i ekzekutimit të *Pllakës së varrit të San Cumiano-s*, pranë muzeut të Abbazia di San Colombano të Bobios: që daton nga vitet e mbretërimit të Liutprandit, e cila bart edhe ajo një mbishkrim qendror, të vendosur midis një kornize të dyfishtë me motive gjeometrike (varg kryqesh) dhe fitomorfe (lastarë hardhie). Të shquara edhe, në brendësi ë bazilikës abaciale, një vaskë e vjetër pagëzimore me dekorime anësore (motive me thurje), ndërsa në kriptën e anëve të Varrit të Shën Kolumbanit, ndodhen dy pllaka varri (pluteus) të dy abatëve pasues të shenjtit irlandez Shën Atala dhe Shën Bertulfi; e para paraqet një Pemë të Jetës me dekorime kelte femërore dhe mashkulore të frutave të pemës, pluteu i dytë është më kompleks dhe etiketohet si *Unaza e Jetës* duke u përbërë nga dy rrathë të dekoruar që paraqesin jetën tokësore në të majtë të asaj të përtejme, në të djathtë të vendosura midis një rrethi të mëtejshëm në formë tete që simbolizon pafundësinë dhe universin dhe dekore të tjera longobardo-kelte.

[upright=1.65|parapamje|majtas|*Pllakë me pallua*, gjysma e dytë e [shekulli VIII|shek. VIII, Bresha, Museo di Santa Giulia.]]
Midis veprave skulpturore të mbijetuara deri në ditët tona, spikat në Tempullthin Longobard të Cividale del Friuli,  *Altari i Rachis*, shembull tipik artistik i "Rilindjes Liutprandee": prirja, e njohur pikërisht duke nisur nga mbretërimi i Liutprandit, priret ta integroj Artin Longobard me ndikimet romake.

parapamje|347px|*Fragment i pluteut me kokë qengji,* Musei civici di Pavia
Midis shembujve më të mirë të *Rilindjes Liutprandee* është edhe *fragmenti i pluteut me kokën e qengjit* në aktin e zgjatimit drejtë një *kantharosi* të ardhur nga siti i ish Palazzo Reale të Corteolona-s (tashmë në Musei civici di Pavia), që karakterizohet përkundrejtë pjesës më të madhe të basorelieveve bashkëkohës për cilësinë e lartë: dalja e relieveve është shumë e thellë, sipërfaqet janë mjaft të lëmuara (edhe në pjesën e mbrapme) nëpërmjet limash dhe abrazivësh, sa që nuk dallohen shenja daltash, karakteristika të përhapura në skulpturën e vonë romake, por shumë të rralla në prodhimin e shekullit të VIII. Po në Musei Civici di Pavia ruhet një nga shembuj mëse të rrallë të bronzistikës së Periudhës Longobarde: *Bronzeti që paraqet një luftëtar* që daton nga shekulli VIII.

Në San Giorgio di Valpolicella shënohen dekorimet e arkivoltave, ndërsa në Abacinë e San Pietro in Valle, qendër e rëndësishme fetare e Dukatit të Spoletos, ruhet *Pllaka e Orso*.

Në Bresha, në Kishën e San Salvatores, në brendësi të itinerarit ekspozitiv të Museo di Santa Giulia, gjendet një *Pllakë me pallua'' me gjasa e ardhur nga një ambon, një nga përfaqsueset dhe shembujt e rafinuar të Skulpturës Longobarde të gjysmës së dytë të shekullit të VIII.

### Merovingët 
parapamje|majtas|379px|Reliev i njërës nga faqet e sarkofagut të  Shën Agilbertit, Kripta e Zhuares
Skulptura qe një teknikë zbukurimi i sarkofagëve, altarëve dhe veprave kishtare. Hasen dekorime të realizuara në varret e të pasurve, pasi disa parapëlqenin varre shpesh në sarkofagë trapezoidalë të zbukuruar me kryqe dhe motive gjeometrike, deri në shekullin e VII dhe të veshur me gjethe bimore deri në fund të Periudhës Merovinge. Në Hipogjeun e Dunave, në një reliev shumë të sheshtë, ndodhet një dekorim gjethnajash, peshqish, një gërshet që përfundon në kokë gjarpri, figura me flatra, simbolet e ungjillëtarëve dhe personazhe të ngulitura në kryqe. Stili i këtyre skulpturave është i afërt me veprat visigote të shekullit të VII ose me monumentet e Italisë Veriore. Ky grup paraqet shkallën e përzierjes kulturore të elitave merovinge midis një kulture klasike që ishte ushqyer nga elemente mesdhetare dhe artit të gërshetimeve që përcakton risitë plastike të Mesjetës së Hershme Perëndimore.

Në Galinë Veriore, në shekullin e VII do të themeloheshin manastire të shumta. Kripta e Shën Paulit të Zhuares u themelua nga Agilberti, peshkopi i Parisit, rreth vitit 673. Sarkofagu i tij është dekoruar me Krishtin me simbolet e ungjilltarëve dhe një skenë e madhe me personazhe në reliev të lartë që brohorasin Krishtin.

### Visigotët 
Si në pjesën tjetër të Evropës, skulptura përdorej kryesisht si dekorim i ndërtimeve, relieve të skalitur mbi porta, shtylla, altare ose kamare. Ka një masë të madhe vazhdimësie midis Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme. Ngurtësia e kornizës, forma shumë e sheshtë dhe përmasat e tepruara të relievit, paraqitja e trupave si ballorë, ashtu dhe në profil, ashtu si dhe skematizimi i duarve ose hundës janë të gjitha veçori që lejojnë që këto skulptura të futen në korniza veprash të prodhimeve bashkëkohëse, nga dorëshkrimet irlandeze deri te relievet nga Italia Veriore. Kontributi i saj kryesor është përfshirja e skulpturës figurative.

Ka punishte skulpturore në Kordoba, Mérida, Tarragona dhe Toledo. Në qytetin e fundit, temat ungjillore janë ruajtur në shtyllat e Kishës së El Salvadorit.

Kisha e San Pedro de la Nave është karakteristike e formave fetare të Periudhës Visigote, me interiorin e saj të kompartizuar, lojën e saj të përmasave dhe aparatin e përdorur. Skulptura e kapiteleve me relievet e saj shpreh një univers klasik brenda një plasticiteti të ri. Në pjesën e jashtme të Santa María en Quintanilla de las Viñas, monotonia e mureve thyhet me fasha ku dekorimi përzien artin e Antikitetit të Vonë me elemente të shpeshta të Artit Sasanid, apo thurjet orientale. Në brendësi, programi skulpturor përfshin imazhet kristologjike që imponojnë një koherencë të përgjithshme.

Skeda:Campillo, Iglesia de San Pedro de la Nave-PM 17885.jpg|Reliev nga Kisha e San Pedro de la Nave ndërtuar në fund të shekullit të VII
Skeda:Campillo, Iglesia de San Pedro de la Nave-PM 17888.jpg|Reliev nga Kisha e San Pedro de la Nave ndërtuar në fund të shekullit të VII
Skeda:San Pedro de la Nave (29893701970).jpg|Reliev nga Kisha e San Pedro de la Nave ndërtuar në fund të shekullit të VII
Skeda:Campillo, Iglesia de San Pedro de la Nave-PM 17892.jpg|Reliev nga Kisha e San Pedro de la Nave ndërtuar në fund të shekullit të VII
Skeda:Campillo, Iglesia de San Pedro de la Nave-PM 17891.jpg|Reliev nga Kisha e San Pedro de la Nave ndërtuar në fund të shekullit të VII
Skeda:Campillo, Iglesia de San Pedro de la Nave-PM 17890.jpg|Reliv i Kishës së San Pedro de la Nave
Skeda:Santa María. Quintanilla de las Viñas. Relieve 2.jpg|Eremitëria e Santa María (Quintanilla de las Viñas)
Skeda:Toledo PM 079693 E.jpg|Shtyllë e El Salvador, Kisha e El Salvador (Toledo)

### Ishujt Britanikë 
Në Ishujt Britanikë hasen, nga një anë, kryqe monumentale, ndërsa nga tjetra relieve në sipërfaqe të ndryshme. Kryqi i Ruthuellit, i përpunuar në gur, konsiderohet anglo-sakson, i shekullit të VIII, kur Ruthuelli, në Skocinë e tanishme, do të formonte një pjës të mbretërisë së Northumbrias. Do të ishte skulptura monumentale anglo-saksone më e famshme dhe më e rafinuar. Fillimisht do të ngrihehsin në hapsirat e jashtme të shenjta dhe nëprmjet formave dhe mesazheve të tyre teologjike janë të ngjashme me krishtërimin lindor.

Mund të hasen relieve në pllaka, stela dhe kryqe monumentale. Motivet janë gjeometrike, të lakuara, me spirale dhe të gërshetuara. Stelave me relieve relativisht të thjeshta do ti pasonin kryqe me një dekorim shumë kompleks. Fillimisht, kryqet dhe monumentet e tjera të skalitura ndanin të njëjtin repertor tematik, ikonografik dhe të njëjtin stil. Në shekullin e IX, dekorimi arkitekturor do të përshtatej strukturimit gjithmonë e më të madh të kishave dhe figura njerëzore do të merte një rol të ri. Tema si kryqëzimi me figurat e Krishtit me përmasa të mëdha do të shfaqeshin në shekullin e IX dhe do të përbënin një hap të parë drejtë shtatoreve të plota.

Skulptura e Periudhës Anglo-Saksone (faza e dytë e Para-Romanikut në Ishujt Britanikë) paraqet dekorim të stilizuar dhe skematik, me spirale. Në Ishullin e Irlandës do të ngriheshin gjithashtu kryqe të mëdhenj, me relieve të pasura, si Kryqi i Muiredach-ut (rreth shekullit të IX-X). Dallohen nga kishat për mbajtjen e një unaze përreth qendrës dhe të qenit skalitur dendur.

Skeda:-2017-10-28 The round bell tower and west elevation, Saint Mary’s church, Bessingham, Norfolk.jpg|Kulla e Besingamit
Skeda:Inishmurray.jpg|Manastiri i Inishmurray
Skeda:Cross of the Scriptures & O'Rourkes Tower.jpg|Manastiri i Clonmacnoise
Skeda:Escombe Church.jpg|Kisha e Eskombit

### Karolingët 
parapamje|291px|Codex Aureus i Lorshit. Kapak libri në mermer. Skena perandorake të Antikitetit të Vonë të përshtatura me tema të krishtera
Haset një nga shtatoret e mangëta të plota të kësaj periudhe, Shtatorja Kalëruese e Karlit të Madh, e realizuar duke nisur nga veprat pararendëse. Skulptorët karolingë do të krijonin kapakë librash në mermer, duke paraqitur tema në përmasa të mëdha të frymëzuara nga pikturat e Antikitetit të Vonë. Për shembull, e para dhe e katërta e kapakëve të Ungjijve të Lorshit imitojnë triumfet perandorake dhe e përshtasin me Triumfin e Krishtit dhe të Virgjëreshës.

Karli i Madh do e përtëriste artin e bronzit kur do të krijonte shkritore në Aken, ku do të realizoheshin portat e kapelës palatine, duke ndjekur modelin romak. Shembulli më i bukur i argjendarisë karolinge është Altari i Artë i Vovinit (824–859), i njohur edhe si Paliotto, që gjendet në Kishën e Shën Ambrozit në Milano. Katër faqet e altarit janë dekoruar me imazhe në reliev të praruar dhe argjend, me filigrana, gurë të çmuar dhe smalte.

Por skulptura kryesore janë relievet me të cilat zbukurohen kishat. Kishat karolinge janë të dekoruar pasurisht me veshje në mermer dhe stuko, të kapiteleve dhe të balaustra të skalitura. Do të ripërdoreshin kolona dhe kapitele të ardhura nga Italia ose nga Provenca, pasi punishtet pireneike ishin shkatërruar nga luftërat. Presbiteret që mbyllin korin e murgjëve apo kanokëve dhe ambonët, sipërfaqe prej guri të vendosur përballë besimtarëve, i referohen në veçanti skulpturës monumentale me dekorime gërshetimesh, helikash dhe lastarësh hardhie.

Skulpturat e periudhës karolinge janë të vetmet që e tejkalojnë riprodhimin me saktësi dhe rializëm të një kapiteli dhe frize të Periudhës Klasike. Këto arritje nderojnë më shumë aftësinë e artistit karoling, se sa ndjeshmërinë apo imagjinatën e tij, por me të do të merrte një vend të posaçëm brenda psikologjisë së artit. Do të kalonin shekuj para se të ktheheshin të kopjonin modelet e lashta.

### Dinastia saksone 
Në ndërtimet otoniane, dekorimet e skalitura patën pak zhvillim dhe i detyrohet përpikmërisë dhe pastërtisë së mendimit arkitektonik dhe një lloj abstraksioni gjeometrik. Në Kishën e Shën Mikelit të Hildeshajmit, peshkopi Bernvard do të ndërtonte disa porta bronzi në të cilat Krijimi dhe mëkati fillestar i kundërvihen historisë së Mishërimit dhe Redencionit dhe një kolonë bronzi, një lloj monumenti triumfues i Krishtit, me relieve të vendosura në spirale. Gjithashtu ka disa shandanë prej argjendi me figura.

Do të krijoheshin relikarë, imazhe të skalitura në dru me një bujtëse të relikeve, si Vergjëresha e Esenit. Disa kryqëzime të vona ( 1050–1070) do të arrinin përmasa të mëdha, si Virgjëresha e Imadit të Paderbornit (prej 1.17 m), Kryqëzimi i Geronit të Kolonisë (prej 1.87 m.), Krishti në dru i kishës së Ringelhajmit (prej 2.50 m) apo kryqëzimi i sakristisë së Shën Lucit të Esen-Verdenit. Mermeri do të punohej në Trir dhe Fulda.

Teknikat dhe ikonografia që përdornin otonianët, si në mermer, ashtu dhe në bronz janë me frymëzim bizantin, por zotërojnë një ekspresionizëm tipik gjermanik.

Skeda:Dom und Liebfrauen Trier.jpg|Katedralja e Tririt
Skeda:Hildesheim Michaeliskirche 06.jpg|Kisha e Shën Mikelit të Hildeshajmit
Skeda:R Oberzell 12.jpg|Kisha e Shën Xhorxhit në Oberzell në Rajhenau

### Italia 
Për sa i përket arteve figurative të periudhës së dytë në Itali, do të shfaqet ndikimi si i Artit Otonian, ashtu dhe i atij bizantin. Kjo do të ndihej në veprat në mermer të përpunuara në Lombardi apo mbulimi në smalt i Ungjillit të Aribertos, i qajtur ashtu nga Ariberto da Intimiano, arkipeshkëvi i Milanos (i vd. në v. 1045). Ruhet në Thesarin e Katedrales së Milanos dhe u porosit nga Ariberto për Katedralen e Santa Maria la Maggiore në vitet e para të peshkopatës së tij, midis viteve 1018 dhe 1024.

parapamje|396px|Pluteu monumental nga Kisha e Shën Nediljicës, Zara, mesi i shek. të XI.
### Kroacia 
Edhe në këtë zonë skulptura para-romanike formohet nga relieve të ndërtesave. Motivet e saj janë marë nga Arti Romak, megjithëse ndonjëherë shfaqen figura në dekorimet mbishkrimore glagolitike.

### Skulptura Asturiane 
parapamje|majtas|347px|Reliev i Santa María del Naranco, Oviedo
Nga këndvështrimi dekorativ, periudha e tretë e artit asturian (842–866) supozohet një kalim i shpejtë, në pasurimin e standardeve të zakonshme me elemente piktorike, të argjendarisë dhe të arteve tekstile. Shumë e dallueshme është dekorimi skulpturor në reliev i San Miguel de Lillo, veçanërisht ajo e këmbëve të portës hyrëse, me gjasa i frymëzuar nga një diptik konsullar bizantin i shekullit të VI, që i përkiste konsullit Areobindo, që ruhet në Muzen e Shën Petersburgut. Paraqet skena cirku me një akrobat që kryen nurma dhe një zbutës luanësh.

Dekorimi skulpturor i fazës së parë të Santa María del Naranco organizohet rreth kapiteleve kontitike në formën e trungut të piramidës së përmbysur. Në faqet e lëmuara, gjenden një inkuadrim litarësh të përdredhur, me tema dekorative ose bimore, ose shtazore ose personazhesh. Dekorimi vazhdon duk imituar rroba të vëna mbi mure me motive rrethore ose drejtëkondëre të me inkruestacione të zbukuruara me kafshë dhe kalorës. Kapitelet, me ndikim bizantin, janë dekoruar me relieve të kufizuara me motive litarësh (të traditës vendore) në forma trapezoidale dhe trekëndore, brenda të cilëve janë skalitur forma shtazore dhe njerëzore. 32 medalionët e shpërndarë përreth ndërtesës janë të ngjashme në përmasa duke ndryshuar dekorimin e brendshëm (katërkëmbësh, shpendë, lastarë hardhie, kafshë fantastike), një stil i trashëguar nga Periudha Visigote, që nga ana e saj rrjedh nga tradita bizantine.

[parapamje|321px|Dritare e San Miguel de Lillo, [shekulli IX, Arti Asturian]] 
### Mozarabët 
Skulptura e Artit Mozarabik karakterizohet për natyrshmërinë e lëmuar, përgjithësisht të skalitur në skaje, duke ndjekur teknika të përdorura në periudhat e mëparshme. Temat mbizotëruese janë zakonisht me natyrë bimore dhe gjeometrike, me shembuj të mangët të paraqitjes figurative. Kjo shfaqje artistike haset kryesisht në kapitele, vepra të shquara të cilësisë së lartë si ato në San Miguel de Escalada apo San Cebián de Mazote.

[parapamje|majtas|358px|Bllok guri me origjinë nga San Cebrián de Mazote, [shekulli X]]
Një element dallues e kësaj periudhe është dekorimi i modilionëve prej guri ose druri që mbajnë strehët e çative në ndërtime të ndryshme. Këto modilione paraqesin motive dekorative përgjithësisht të përbërë nga figura gjeometrike të vendosura në lobule, duke kontribuar kështu në veçantinë stilistike të skulpturës mozarabike.

Megjithatë, skulptura e mbijetuar e kësaj periudhe është e mangët, duke qenë i shquar një basoreliev i rrallë në San Cebrián de Mazote. Për më tepër, gjenden elemente skulpturore me prejardhje të San Millán de la Cogolla, si mermeret që përfshijnë krahët e një kryqi dhe një altari të bartshëm, duke theksuar ndikimin e artit kordoban kalifal.

## Shiko gjithashtu 
* Arti paleokristian
* Arkitektura Paleokristiane
* Arti i Dyndjeve Barbare
* Arti Ravenas
* Monumentet paleokristiane të Ravenës
* Arkitektura Mesjetare Skandinave
* Periudhat në historinë e artit perëndimor
* Dyndjet Barbare
* Mbretëritë Barbare
* Bizhuteritë e lashta romake
* Arti Mesjetar
* Arkitektura Mesjetare
* Arti Anglo-Sakson
* Arkitektura Anglo-Saksone
* Arti dhe Arkitektura Merovinge
* Arkitektura Merovinge
* Arti dhe Arkitektura Visigote
* Arkitektura Para-Romanike
* Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
* Arkitektura Visigote
* Arti dhe arkitektura mozarabe
* Arti dhe Arkitektura e Repoblación
* Arkitektura Asturiane
* Arti Karoling
* Arkitektura Karolinge
* Rilindja Karolinge
* Arti Viking
* Arti Otonian
* Arkitektura Otoniane
* Rilindja Otoniane
* Rilindja e shekullit të XI
* Rilindja e shekullit të XII
* Rilindjet Mesjetare
* Arti Longobard
* Arkitektura Longobarde
* Skulptura Longobarde
* Piktura Longobarde
* Argjendaria Longobarde
* Varangianët
* Anijet Mesjetare
* Luftërat Avaro-Bizantine
* Romaniku i Parë
* Arti Romanik
* Arti gotik
* Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
* Bota Greko-Romake
* Arti mesjetar në Shqipëri
* Gjermanikët
* Lista e fiseve të hershme gjermanike
* Longobardët
* Lista e mbretërve frankë
* Gotët
* Visigotët
* Ostrogotët
* Vandalët
* Teutonët
* Skithët
* Arti romak
* Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
* Arkitektura Romake
* Arti Arkaik Romak
* Arti Romak Plebe
* Arti romak
* Beteja e Pyllit Teutoburg
* Burgus
* Cannaba
* Castellum
* Castra
* Vardariotai
* Domus
* Goto-grekët
* Kolonia Romake
* Kopshtet romake
* Kultura e Romës së lashtë
* Llaçi romak
* Masakra e Latinëve
* Plaçkitja Vandale e Romës
* Plaçkitja Visigote e Romës
* Portretizimi Romak
* Prokopi i Çezaresë
* Romanitas
* Romanizimi (kulturor)
* Shtëpia Romake
* Skulptura Romake
* Tempulli Romak
* Ura romake
* Urbanistika Romake

## Citime fundore 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Diego Marin, La Civilizacion Espanola, pp.&nbsp;34 –47, 1969, Holt, Rinehart and Winston, New York.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme
* El Portal del Arte Románico Visigothic, Mozarabe and Romanesque art in Spain.