Historia Augusta

***Historia Augusta*** () e njohur edhe si *Historia e Perandorëve*, është një koleksion i vonë romak i biografive, të shkruara në latinisht, të perandorëve romakë, kolegëve të tyre të vegjël, trashëgimtarëve të caktuar dhe uzurpatorëve nga viti 117 deri në 284. I supozuar i modeluar sipas veprës së ngjashme të Suetonius, *Dymbëdhjetë Cezarët*, ai paraqitet si një përmbledhje veprash nga gjashtë autorë të ndryshëm (të njohur kolektivisht si *Scriptores Historiae Augustae* ), të shkruara gjatë mbretërimit të Dioklecianit dhe Kostandinit I dhe drejtuar atyre perandorëve ose personazhe të tjerë të rëndësishëm në Romën e Lashtë . Koleksioni, si ekzistues, përfshin tridhjetë biografi, shumica e të cilave përmbajnë jetën e një perandori të vetëm, por disa përfshijnë një grup prej dy ose më shumë, të grupuar së bashku thjesht sepse këta perandorë ishin ose të ngjashëm ose të njëkohshëm. 

Në këtë vepër gjejmë edhe të dhëna për historinë e Ilirisë dhe Ilirikut; aty flitet për ngjarjet që ndodhin në Gadishullin Ballkanik në shek. III dhe në fillimin e shek. IV, për sulmet e gotëve dhe për vendosjen në masë të barbarëve në Ballkan etj.

## Hyrje 
Autorësia e vërtetë e veprës, data e saj aktuale, besueshmëria dhe qëllimi i saj kanë qenë prej kohësh çështje për polemika nga historianët dhe studiuesit që kur Hermann Dessau në vitin 1889 hodhi poshtë datën dhe autorësinë siç thuhet në dorëshkrim. Problemet kryesore përfshijnë natyrën e burimeve që përdori dhe sa nga përmbajtja është trillim i pastër. Për shembull, koleksioni përmban rreth 150 dokumente të supozuara, duke përfshirë 68 letra, 60 fjalime dhe propozime drejtuar popullit ose senatit, dhe 20 dekrete senatoriale dhe lavdërime.

Në dekadën e dytë të shekullit XXI, konsensusi i përgjithshëm mbështeti qëndrimin se ekzistonte vetëm një autor i vetëm, i cili shkroi ose në fund të shekullit IV ose në fillim të shekullit V, i cili ishte i interesuar në përzierjen e çështjeve bashkëkohore (politike, fetare dhe sociale) në jetën e perandorëve të shekullit të III-të. Ekziston një konsensus i mëtejshëm që autori përdori elementet fiktive në vepër për të nxjerrë në pah referencat për vepra të tjera të botuara, si për Ciceronin dhe Ammianus Marcellinus, në një lojë komplekse alegorike.  Pavarësisht nga enigmat, ajo është e vetmja llogari e vazhdueshme në latinisht për pjesën më të madhe të periudhës së saj dhe kështu po rivlerësohet vazhdimisht. Historianët modernë nuk janë të gatshëm ta braktisin atë si një burim unik informacioni të mundshëm, pavarësisht pabesueshmërisë së tij të dukshme në shumë nivele. 

Emri *Historia Augusta e* ka origjinën nga Isaac Casaubon, i cili prodhoi një botim kritik në vitin 1603, duke punuar nga një traditë komplekse dorëshkrimesh me një sërë versionesh variante.  Titulli siç është regjistruar në *dorëshkrimin Codex Palatinus* (shkruar në shekullin IX) është *Vitae Diversorum Principum et Tyrannorum a Divo Hadriano usque ad Numerianum Diversis compositae* ("Jetët e perandorëve dhe tiranëve të ndryshëm nga Hadriani Hyjnor deri te Numeriani nga  autorë të ndryshëm"), dhe supozohet se vepra mund të jetë quajtur fillimisht *de Vita Caesarum* ose *Vitae Caesarum* . 

Biografitë mbulojnë perandorët nga Hadriani deri te Carinus dhe Numerian. Një pjesë që mbulon mbretërimin e Filipit Arab, Decius, Trebonianus Gallus, Aemilian dhe të gjithëve përveç fundit të mbretërimit të Valerianit mungon në të gjitha dorëshkrimet,  dhe është argumentuar se biografitë e Nervës dhe Trajanit janë humbur gjithashtu  në fillim të veprës, gjë që mund të sugjerojë se përmbledhja mund të ketë qenë një vazhdim i drejtpërdrejtë i *Dymbëdhjetë* Cezarëve të Suetonius. Është teorizuar se boshllëku i mesit të shekullit III mund të jetë në fakt një mjet letrar i qëllimshëm i autorit ose autorëve, duke kursyer veprën e mbulimit të Perandorëve për të cilët mund të ketë pasur pak material burimor. 

Sipas mendimit të Marshall, botimet më të mira shkencore janë ato të H. Peter (Teubner, 2nd ed. 1884) dhe E. Hohl (Teubner, 1971, ribotim i 1965 rishikuar nga Ch. Samberger & W. Seyfarth). 

Një kopje e Codex Palatinus (ndoshta ajo e bërë për Petrarkën në vitin 1356) ishte baza e *editio princeps* të *Historisë*, botuar në Milano në vitin 1475. Një version i mëvonshëm i shtypur (botimi Aldine) u botua në Venecia në vitin 1516, dhe kjo u pasua nga afër nga një botim i redaktuar nga Desiderius Erasmus dhe i botuar nga Johann Froben në Bazel në vitin 1518. 
[parapamje| [Hermann Dessau, vepra novatore e të cilit mbi *Historia Augusta* çoi në rivlerësimin e saj kritik në shekullin XX.]]

## Gjashtë *shkrimtarë* apo një autor i vetëm? 
Me problemin e datimit të përbërjes së *Historisë* lidhet edhe çështja e autorësisë së veprës. Duke e marrë *Historinë* në vlerën nominale, ka një ndarje të qartë midis autorëve të emërtuar para dhe pas pranisë së boshllëkut ndërprerës. Për gjysmën e parë të *Historisë*, katër *shkrimtarë* janë të pranishëm dhe biografitë janë të ndara në një mënyrë jashtëzakonisht të çrregullt: 

* **Aelius Spartianus** (7 jetë): *Hadrian*, *Aelius*, *Didius Julianus*, *Severus*, *Niger*, *Caracalla* dhe *Geta* .
* **Julius Capitolinus** (9 jetë): *Antoninus*, *Marcus*, *Lucius Verus*, *Pertinax*, *Albinus*, *Macrinus*, *Maximini*, *Gordiani*, dhe *Maximus dhe Balbinus* .
* **Vulcacius Gallicanus** (1 jetë): *Avidius Cassius* .
* **Aelius Lampridius** (4 jetë): *Commodus*, *Diadumenus*, *Heliogabalus* dhe *Severus Alexander* .

Nga këto katër, Spartianus dhe Gallicanus pretendojnë se kanë ndërmarrë një grup të plotë biografish perandorake që nga Jul Cezari e tutje, ndërsa qëllimi i deklaruar i Lampridius ishte të shkruante një koleksion biografish që do të trajtonin Gordianët, Klaudi II, Aureliani, Diokleciani, Maksimiani dhe katër rivalët e Kostandinit. Kapitolini la të kuptohej gjithashtu se ai po shkruante më shumë biografi sesa janë të pranishme në *Histori*.

Gjysma e dytë e *Historisë* është e ndarë midis dy *shkrimtarëve* . Ndryshe nga gjysma e parë, perandorët e trajtuar në këtë seksion janë të grupuar logjikisht dhe janë të ndarë afërsisht në gjysmë midis dy *shkrimtarëve* në sekuencë kronologjike:

* **Trebellius Pollio** (4 jetë): *Valeriani*, *Gallienus*, *Tyranni Triginta* dhe *Claudius* .
* **Flavius Vopiscus Syracusanus** (5 jetë): *Aurelian*, *Tacitus*, *Probus*, *Quadrigae Tyrannorum* dhe *Carus, Carinus dhe Numerian* .

Për sa i përket çdo pranimi të ekzistencës së ndërsjellë midis *shkrimtarëve*, vetëm Flavius Vopiscus (duke shkruar në vitin 305 ose 306)   referohet ndonjë prej autorëve të tjerë (veçanërisht Trebellius Pollio, Julius Capitolinus dhe Aelius Lampridius). Asnjë nga pesë të tjerët nuk demonstron ndonjë vetëdije për ekzistencën e ndonjë prej 'kolegëve' të tyre.  Megjithatë, këto referenca shkaktojnë vështirësi kur këta autorë i drejtohen edhe Konstandinit në përkushtimet e tyre, siç po bënte edhe Vopiscus. Për shembull, Kapitolini i drejtohet kryesisht Dioklecianit, por në *Albinus*, *Maximini* dhe *Gordiani* ai i drejtohet Kostandinit në një mënyrë që sugjeron se ai po shkruan pas vitit 306. 

Teoria se ekzistonte një autor i vetëm, siç u parashtrua fillimisht nga Hermann Dessau, bazohet në vështirësitë e natyrshme për të pasur një vepër të vetme që përfshin një numër individësh, por pa ndonjë dëshmi tekstuale të një redaktori që bashkoi materialin. Kjo është veçanërisht e dukshme në atë që teksti ka shembuj të synimeve të deklaruara nga një autor për të shkruar jetën e njërit prej perandorëve, vetëm që ajo jetë të plotësohet nga një tjetër prej *shkrimtarëve* .   Nëse ato pohime janë të vërteta dhe ato jetë shtesë janë përfunduar, atëherë një redaktues duhet të jetë përfshirë në projekt në mënyrë që të zgjedhë jetën e një *skriptuesi* mbi jetën e një tjetri. 

Megjithatë, prania e një redaktori post-konstantinian, siç u supozua fillimisht nga Theodor Mommsen, ka ende mbështetje të dukshme, më së fundi të artikuluar nga Daniel Den Hengst, i cili sugjeron se redaktori ishte autori i gjysmës së dytë të *Historisë*, duke vepruar nën pseudonimet e Pollio dhe Vopiscus. Më tej, se ky redaktor jo vetëm që shkroi jetët dytësore në gjysmën e parë, por ishte përgjegjës edhe për futjet në jetët parësore në atë serial.  Ai mendon se dallimet e mëdha stilistike midis dy gjysmave të *Historisë* do të thotë se ato nuk mund të jenë shkruar nga i njëjti autor. 

Megjithatë, nëse pranohet vlefshmëria e gjashtë autorëve të pavarur, ka ende probleme, pasi mënyra se si ata iu qasen punës së tyre tregon tema dhe detaje të ngjashme.  Të gjashtë jo vetëm që ofrojnë biografi për perandorët, por edhe për *Cezarët* dhe uzurpatorët. Ata e përshkruajnë veprën dhe qasjen e tyre në gjuhë shumë të ngjashme dhe citojnë historianë dhe biografë të panjohur, si Junius Cordus. Ata kolektivisht ndajnë shumë gabime, të tilla si emërtimi i Diadumenianus "Diadumenus".  Ata gjithashtu ndajnë shumë përmbajtje idiosinkratike dhe gjuhë të ngjashme, me fokus të veçantë te gratë, verën dhe disiplinën ushtarake, dhe u fiksuan në lojërat e dobëta të fjalëve që u atribuonin tipare të personalitetit perandorëve të caktuar, për shembull Verus ishte i vërtetë, ndërsa Severus ishte i ashpër. individual.  Për më tepër, autorët ndanë disa karakteristika stilistike që është sugjeruar se nuk do të ndodhnin natyrshëm midis individëve që shkruanin veçmas. Për shembull, të gjithë autorët përdorin fjalën *occido* në lidhje me vrasjen (gjithsej 42 dukuri), por vetëm një herë ndonjëri prej tyre përdor fjalën alternative të *interficio* . Ky raport nuk gjendet tek asnjë shkrimtar tjetër në këtë periudhë kohore dhe për këtë zhanër.  Së fundi, secili nga gjashtë *shkrimtarët* përdorin jetëshkrime fiktive për disa nga biografitë e tyre, të gjitha duke përdorur burime, dokumente dhe vlerësime të rreme. 

Është supozuar se vetë emrat e *shkrimtarëve* janë gjithashtu një formë e lojërave letrare, jo vetëm që tallen si autorët dhe historianët legjitimë, por edhe vetë rrëfimin.  Emrat Trebellius Pollio dhe Flavius Vopiscus e kanë burimin në mënyra të ndryshme nga shkrimet e Ciceronit  siç është emri Capitolinus.  Më tej, fjala *vopiscus* është një term i rrallë latin, që i referohet një binjaku që mbijeton, ndërsa vëllai i tij vdiq *në utero* ; kjo është interpretuar për t'iu referuar "Flavius Vopiscus" si i fundit që ka mbijetuar nga gjashtë autorët e *Historisë*.  Vulcacius besohet të jetë një tallje me Volcatius Sedigitus, i cili ishte një kritik letrar historik me njëfarë lidhje me humorin. Kuptimi pas dy *shkrimtarëve të* tjerë (Spartianus dhe Lampridius) i është shmangur interpretimit. 
[parapamje| [Ciceroni, një nga autorët, veprave të së cilit i referohet *Historia Augusta*.]]

## Vlera historike 
Nga shekulli VI deri në fund të shekullit XIX, historianët e kishin kuptuar se *Historia Augusta* ishte një burim me të meta dhe jo veçanërisht i besueshëm, dhe që nga shekulli XX studiuesit modernë janë prirë ta trajtojnë atë me kujdes ekstrem.   Historianët më të vjetër, si Edward Gibbon, jo plotësisht të vetëdijshëm për problemet e tij në lidhje me elementet fiktive që përmbante vepra brenda saj, në përgjithësi e trajtonin informacionin e ruajtur si autentik. Për shembull, në rrëfimin e Gibbon-it për mbretërimin e Gallienus-it, ai riprodhon në mënyrë jokritike rrëfimin e njëanshëm dhe kryesisht imagjinar *të Historia Augusta për atë mbretërim.*  Pra, kur Gibbon deklaron "Inteligjencën e përsëritur të pushtimeve, disfatave dhe rebelimeve, ai e priti me një buzëqeshje të shkujdesur; dhe duke veçuar, me përbuzje të prekur, një prodhim të veçantë të provincës së humbur, ai pa kujdes pyeti nëse Roma duhet të ishte rrënuar, përveç nëse furnizohej me liri nga Egjipti dhe rroba arras nga Galia”,  ai ripunon pasazhin në *The Two Gallieni* :

Më vjen turp të tregoj atë që Gallienus thoshte shpesh në këtë kohë, kur ndodhnin gjëra të tilla, sikur të bënte shaka mes sëmundjeve të njerëzimit. Sepse kur iu tha për revoltën e Egjiptit, thuhet se ai kishte thirrur: "Çfarë! Ne nuk mund të bëjmë pa lirin egjiptian!” dhe kur u informua se Azia ishte shkatërruar si nga dhuna e natyrës ashtu edhe nga sulmet e skithëve, ai tha: "Çfarë! Ne nuk mund të bëjmë pa kripë!" dhe kur Galia humbi, ai raportohet se ka qeshur dhe ka thënë: "A mund të jetë i sigurt Commonwealth pa mantelet atrebatike?" Kështu, me pak fjalë, në lidhje me të gjitha pjesët e botës, ndërsa i humbi ato, ai do të bënte shaka, sikur të dukej se kishte pësuar humbjen e ndonjë artikulli të shërbimi të vogël.  Gibbon pastaj vuri në dukje pas këtij pasazhi: "Ky personazh i veçantë, besoj, është transmetuar në mënyrë të drejtë tek ne. Mbretërimi i pasuesit të tij të menjëhershëm ishte i shkurtër dhe i ngarkuar; dhe historianët që shkruan para ngritjes së familjes së Kostandinit nuk mund të kishin interesin më të largët për të shtrembëruar karakterin e Gallienus-it."  Studiuesit modernë besojnë tani se reputacioni i Gallienusit u keqtrajtua pas vdekjes, se ai ishte një nga kryesorët. arkitektë të strukturës së mëvonshme perandorake romake, dhe mbi të cilat reformat e tij u ndërtuan nga perandorët pasardhës 

Megjithatë, nuk është e mençur ta hedhim poshtë atë krejtësisht pasi është gjithashtu burimi kryesor latin në lidhje me një shekull të historisë romake. Për shembull, studiuesit e kishte supozuar se Veturius Macrinus, të përmendura në jetën e Didius Julianus, ishte një shpikje e autorit, si shumë emra të tjerë. Megjithatë, u zbulua një mbishkrim që konfirmoi ekzistencën e tij dhe postin e tij si prefekt pretorian në vitin 193.  Po kështu, informacioni se Muri i Hadrianit u ndërtua gjatë mbretërimit të Hadrianit  dhe se Muri Antonin u ndërtua gjatë mbretërimit të Antoninus Pius  nuk janë regjistruar nga asnjë shkrimtar tjetër i lashtë ekzistues përveç *Historia Augusta*, [note 6] vërtetësia e së cilës është konfirmuar nga mbishkrimet. 

Një veçori e veprës është përfshirja e një numri të madh dokumentesh gjoja autentike, si p.sh. ekstrakte nga procedurat e Senatit dhe letra të shkruara nga personazhe perandorake.   Gjithsej ai përmban rreth 150 dokumente të supozuara, duke përfshirë 68 letra, 60 fjalime dhe propozime drejtuar popullit ose senatit, dhe 20 dekrete dhe lavdërime senatoriale.  Regjistrime si këto janë mjaft të dallueshme nga fjalimet retorike të futura shpesh nga historianët e lashtë - ishte praktikë e pranuar që shkrimtari t'i shpikte vetë ato  - dhe në disa raste kur historianët (si Sallust në veprën e tij mbi Catiline ose Suetonius në *Dymbëdhjetë Cezarët e* tij) përfshijnë dokumente të tilla, ato përgjithësisht janë konsideruar si të vërteta;  por pothuajse të gjitha ato që gjenden në Historia Augusta janë refuzuar si trillime, pjesërisht për arsye stilistike, pjesërisht sepse u referohen titujve ushtarakë ose pikave të organizimit administrativ, të cilat përndryshe janë të paregjistruara deri shumë kohë pas datës së supozuar, ose për përmbajtje të tjera të dyshimta.   

Për *më tepër, Historia* citon dhjetëra historianë, biografë, letrashkrues, miq të ditur të shkrimtarëve, e kështu me radhë, të paregjistruar ndryshe, shumica e të cilëve duhet të konsiderohen si shprehje të imagjinatës krijuese të autorit.  Për shembull, biografi "Cordus" është cituar njëzet e shtatë herë në *Histori* . I konsideruar prej kohësh si një biograf i vërtetë, por i humbur deri në mesin e shekullit XX,  me disa përjashtime të vogla ku materiali që pretendohet se është me burim nga Cordus është në realitet nga Suetonius ose Cicero, çdo citim tjetër është i rreme, duke ofruar detaje të cilat janë shpikur dhe i janë atribuar Cordus. Cordus përmendet pothuajse ekskluzivisht në ato Vitae ku *Historia* përdorte Herodianin si burimin kryesor dhe paraqitjet e tij zhduken sapo të përfundojë historia e Herodianit. 

Autori gjithashtu do t'i atribuonte keq materialet e marra nga një historian legjitim dhe ia atribuonte një autori fiktiv. Për shembull, Herodiani përdoret më shpesh sesa përmendet në mënyrë eksplicite në *Histori* ; përveç dhjetë herëve që ai është cituar saktë, tri herë materiali i tij citohet si “Arrianus”, ndoshta për të shumëfishuar burimet e autorit.  Më tej, jo vetëm që autori kopjon nga Herodian pa citim (qoftë ngritje të drejtpërdrejta, shkurtime ose plotësime), ai shpesh e shtrembëron Herodianin, për t'iu përshtatur objektivit të tij letrar.  

Pastaj është citimi i qëllimshëm i informacionit të rremë, të cilit më pas i atribuohen autorë legjitimë. Për shembull, në minimum, pesë prej gjashtëmbëdhjetë citateve të Dexippus në *Histori janë* konsideruar të jenë të rreme, dhe Dexippus duket të jetë përmendur, jo si një burim kryesor i informacionit, por më tepër si një autor kontradiktore të jetë në kontrast ndaj burimit të informacionit nga Herodian ose *Enmannsche Kaisergeschichte.* Përveç kësaj Quintus Gargilius Martialis, i cili prodhoi vepra mbi hortikulturën dhe mjekësinë, citohet dy herë si biograf, gjë që konsiderohet të jetë një tjetër atribuim i rremë. 

Mosbesueshmëria e *Historisë* buron nga llojet e shumëllojshme të informacioneve mashtruese (në krahasim me thjesht të pasakta) që përshkojnë veprën, duke u bërë gjithnjë e më dominuese ndërsa vazhdon.  Biografitë e ndryshme u atribuohen 'autorëve' të ndryshëm të shpikur dhe vazhdojnë me letrat përkushtuese për Dioklecianin dhe Konstandinin, citimin e dokumenteve të fabrikuara, citimin e autoriteteve johistorike, shpikjen e personave (që shtrihen edhe tek subjektet e disa prej biografive të vogla), prezantimi i informacionit kontradiktor për të ngatërruar një çështje duke bërë një shfaqje objektiviteti, deklarata qëllimisht të rreme dhe përfshirja e materialit që mund të tregohet se lidhet me ngjarje ose personazhe të fundit të shekullit IV dhe jo me periudhën që supozohet se po shkruhet. 
parapamje| Trebellianus, një nga tiranët fiktivë të përfshirë në *Historia Augusta*, vizatuar nga Guillaume Rouillé në *Promptuarii Iconum Insigniorum* - 1553

## Vlera letrare 
*Historia Augusta* është përshkruar nga Ronald Syme si "vepra më enigmatike që ka transmetuar Antikiteti".  Edhe pse shumica e fokusit të studimit gjatë shekujve ka qenë në përmbajtjen historike, që nga shekulli XX ka pasur edhe një vlerësim të vlerës letrare të veprës. Për pjesën më të madhe të asaj kohe, vlerësimi ka qenë kritik, siç tregohet nga analiza e paraqitur nga David Magie:

Vlera letrare dhe ajo historike e Historia Augusta ka vuajtur shumë si rezultat i metodës së kompozimit të saj. Në renditjen në kategori të materialit historik, autorët ndoqën vetëm parimet e pranuara të artit të biografisë siç praktikohej në antikitet, por rrëfimet e tyre, të përbëra shpesh nga fragmente të thjeshta të renditura pa marrë parasysh lidhjen ose tranzicionin, nuk kanë hirin dhe madje kohezionin. Theksimi i tepërt i detajeve personale dhe futja e materialit anekdotik shkatërron proporcionin e shumë seksioneve dhe futja e dokumenteve të falsifikuara ndërpret rrjedhën e rrëfimit, pa shtuar asgjë me vlerë historike apo edhe me interes të përgjithshëm. Së fundi, shtimi i mëvonshëm i pasazheve të gjata dhe shënimeve të shkurtra, shpesh në paragrafë me përmbajtjen e përgjithshme të të cilëve nuk kanë asnjë lidhje, i ka vënë kurorën ngathtësisë dhe moskoherencës të së tërës, me rezultat që akuza e përsëritur shpesh duket. pothuajse e justifikuar, se këto biografi janë pak më shumë se monstruozitete letrare.  M.L.W. Laistner ishte i mendimit se "edhe nëse *Historia Augusta* ishte propagandë e maskuar si biografi, ajo është ende një pjesë e mjerë e letërsisë",  ndërsa Ronald Syme vuri në dukje se në lidhje me prozën latine të autorit:Ai nuk ishte një eksponent elegant. Gjuha e tij normale është e sheshtë dhe monotone. Por e pabarabartë, dhe në mënyrë domethënëse. Sepse ky autor është erudit, adhurues i fjalëve dhe koleksionist. Prandaj shumë gjëra të rralla, apo edhe shpikje;... së pari, kur përshkruan masat e një disiplinari ushtarak, ai sjell në aspektin teknik redolent të kampit. Së dyti, arkaizmi, preciziteti dhe fjalët me lule.  Më tej, vepra tregon dëshmi se është bashkuar në një mënyrë shumë të rastësishme dhe të nxituar, me pak ose aspak redaktim të mëvonshëm të materialit për të formuar një rrëfim koheziv.  Birley sheh një shembull të pakujdesisë me të cilën autori iu afrua veprës në ndërtimin e biografisë së Marcus Aurelius, ku në mesin e *jetës së Marcus Aurelius* autori u gjend në një ngatërresë, ndoshta sepse kishte materiale historike të tepërta. për atë që kërkonte, dhe gjithashtu sepse ai kishte përdorur tashmë shumë nga burimi i tij për të shkruar biografi të veçanta të Lucius Verus dhe Avidius Cassius, jetët e të cilëve u kryqëzuan me Marcus'.  Përgjigja që doli ishte të përdorte Eutropin si burimin e tij për një përmbledhje të shkurtër të parimit të Marcus pas vdekjes së Lucius Verus.  Megjithatë, ai zbuloi se duke vepruar kështu, përfundimi i rrëfimit ishte shumë i papritur dhe kështu, pasi përfshiu disa thashetheme se Commodus nuk ishte djali i tij, ai përsëri filloi një tregim të mbretërimit të Marcus pas vdekjes së Verus. 

Megjithëse këto kritika ende formojnë pikëpamjen mbizotëruese mbi *vlerën letrare të Historisë*, studiuesit modernë si Rohrbacher kanë filluar të argumentojnë se, megjithëse është shkruar dobët dhe jo një vepër stilistike apo e lëmuar,   përdorimi i aludimit si një mjeti për parodizimin e veprave popullore biografike dhe historiografike të fundit të shekullit të IV-të do të thotë se vetë tiparet që dikur ishin shkak për kritika intensive (si p.sh. përfshirja e shpikjeve të parëndësishme ose kontradiktore krahas materialeve me burim tradicional) janë në fakt një pjesë e qëllimshme dhe integrale e veprës. duke e bërë atë një nga pjesët më unike të letërsisë që ka dalë nga bota antike.  

## Shih edhe 
* Iliria
* Historia
* Antikiteti i vonë
* Perandoria Romake
* Ilirët dhe Iliria te autorët antikë

## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Teksti latin dhe përkthimi në anglisht në LacusCurtius
* Teksti latin me përputhje dhe listë frekuencash në Bibliotekën Dixhitale IntraText
* Teksti latin në Bibliotekën Latine
* Livius.org: Hyrje