Alfabeti runik

parapamje| Një mbishkrim ku janë përdorur rune shifrore, Futhark i vjetër dhe Futhark i ri, në gurin Rök të shekullit të 9-të në Suedi
djathtas|parapamje| Futhorc Anglo-Sakson
parapamje| Runat Marcomannic
**Alfabeti runik** është një seri e shkronjave në një grup alfabetesh të lidhura mes tyre dhe të njohura si **rune**, shkronja këto të popujve gjermanikë . Shkronjat rune u përdorën për të shkruar gjuhët gjermanike (me disa përjashtime) përpara se të adoptonin alfabetin latin, dhe për qëllime të specializuara më pas. Përveç përfaqësimit të një vlere tingulli (një fonemë ), runat mund të përdoren për të përfaqësuar konceptet pas të cilave ato janë emëruar ( ideografë ). Studiuesit i referohen rasteve të kësaj të fundit si  ('koncept runat'). Variantet skandinave njihen edhe si *fuþark*, ose *futhark* ; ky emër rrjedh nga gjashtë shkronjat e para të shkrimit, ⟨ ᚠ ⟩, ⟨ ᚢ ⟩, ⟨ ᚦ ⟩, ⟨ ᚨ ⟩/⟨ ᚬ ⟩, ⟨ ᚱ ⟩ , dhe ⟩ latinisht shkronjat ⟨f⟩, ⟨u⟩, ⟨þ⟩/⟨th⟩, ⟨a⟩, ⟨r⟩ dhe ⟨k⟩. Varianti anglo-sakson njihet si *futhorc*, ose ''*, për shkak të ndryshimeve në anglishten e vjetër të tingujve të përfaqësuar nga shkronja e katërt, ⟨ᚨ⟩/⟨ᚩ⟩.

## Vështrim 
Runologjia është studimi akademik i alfabeteve runike, mbishkrimeve runike, gurëve të thjeshtë dhe historisë së tyre. Runologjia përbën një degë të specializuar të filologjisë gjermanike .

Mbishkrimet më të hershme runike të sigurta datojnë rreth vitit 150 pas Krishtit, me një mbishkrim potencialisht më të hershëm që daton në vitin 50 pas Krishtit dhe përshkrimin e mundshëm të Tacitus për përdorimin e runes rreth vitit 98 pas Krishtit. Svingerud Runestone daton midis viteve 1 dhe 250 pas Krishtit. Runet në përgjithësi u zëvendësuan nga alfabeti latin pasi kulturat që kishin përdorur runat iu nënshtruan kristianizimit, afërsisht në 700 pas Krishtit në Evropën Qendrore dhe 1100 në Evropën Veriore . Megjithatë, përdorimi i runes vazhdoi për qëllime të specializuara përtej kësaj periudhe. Deri në fillim të shekullit të 20-të, runat përdoreshin ende në Suedinë rurale për qëllime dekorative në Dalarna dhe në kalendarët runikë .

Tre alfabetet runike më të njohura janë Elder Futhark (  150–800 të erës sonë), Futhorc Anglo-Sakson (400–1100) dhe Futhark i Ri (800–1100). Futhark-u i ri ndahet më tej në runat me degë të gjata (të quajtura edhe *daneze*, megjithëse ato u përdorën gjithashtu në Norvegji, Suedi dhe Frisia ); runat me degë të shkurtra ose Rök (të quajtura gjithashtu *suedisht-norvegjeze*, megjithëse përdoreshin edhe në Danimarkë ); dhe ** , ose Hälsinge, runes ( runat pa shtylla ). Futhark i Ri u zhvillua më tej në runet mesjetare (1100-1500) dhe runat Dalecarlian (  1500-1800).

Zhvillimi i saktë i alfabetit të hershëm runik mbetet i paqartë, por shkrimi në fund të fundit rrjedh nga alfabeti fenikas . Runet e hershme mund të jenë zhvilluar nga latinishtja raetike, venetike, etruske ose e vjetër si kandidatë. Në atë kohë, të gjitha këto shkrime kishin të njëjtat forma të shkronjave këndore të përshtatshme për epigrafi, gjë që do të bëhej karakteristikë e runeve dhe shkrimeve të lidhura me to në rajon.

Procesi i transmetimit të skenarit nuk dihet. Mbishkrimet më të vjetra të qarta gjenden në Danimarkë dhe Gjermaninë veriore. Një "hipotezë gjermanike perëndimore" sugjeron transmetimin nëpërmjet grupeve gjermanike të Elbës, ndërsa një "hipotezë gotike " sugjeron transmetimin nëpërmjet zgjerimit gjermanik lindor. Runat vazhdojnë të përdoren në një larmi mënyrash në kulturën moderne popullore.

## Shih edhe 
* Alfabeti
* Vikingët

## Literatura 
* 
* 

* Birkett, Thomas. 2010. "The *alysendlecan* rune: Runic abbreviations in their immediate literary context ". *Preprints to The 7th International Symposium on Runes and Runic Inscriptions, Oslo 2010 ''. Last accessed 29 August 2021. University of Oslo. 
*
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*  
*  
*  
* 
* 

## Referime