Gerbili mongolez

[parapamje| Kopshtin zoologjik Wilhelma, [Shtutgarti|Shtutgart, Gjermani]]
**Gerbili mongolez** ose **Jirdi mongolez** *(Meriones unguiculatus)* është lloj i vogël brejtësish që i përkasin nënfamiljes Gerbillinae. Madhësia e trupit është zakonisht 110–135 mm, me një bisht 95–120 mm dhe pesha e trupit 60–130 g, me meshkuj të rritur më të mëdhenj se femrat. Kafsha përdoret në shkencë dhe mbahet si një kafshë shtëpiake e vogël. Përdorimi i tyre në shkencë daton në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të, por ata vetëm filluan të mbaheshin si kafshë shtëpiake në botën anglishtfolëse pas vitit 1954, kur u sollën në Shtetet e Bashkuara. Sidoqoftë, përdorimi i tyre në kërkimet shkencore ka rënë në sy.

## Habitati 
Gerbilët mongolë banojnë në kullotat, tokat me shkurre dhe shkretëtirat, duke përfshirë gjysmën e shkretëtirës dhe stepat në Kinë, Mongoli dhe Federatën Ruse.

Toka mbi stepat është me rërë dhe është e mbuluar me barëra, barishte dhe shkurre. Stepat kanë dimër të freskët dhe të thatë dhe verë të nxehtë. Temperatura mund të shkojë deri në , por temperatura mesatare për pjesën më të madhe të vitit është rreth . 

Në botën e egër, këta gerbilë jetojnë në grupe patriarkale që zakonisht përbëhen nga një palë prindërore, pjellë më e fundit dhe disa këlyshë të vegjël, ndonjëherë motra e femrës dominuese gjithashtu jeton me ta. Vetëm femrat dominante do të prodhojnë këlyshë të vegjël, ato do të bashkohen vetëm me mashkullin dominues ndërsa në estrus (nxehtësi), gerbilët femra janë përgjithësisht më besnikë sesa gerbilët meshkuj. Një grup gerbilësh zakonisht shkon mbi  . 

Një grup jeton në një gropë qendrore me 10-20 dalje. Mund të ekzistojnë disa gropa më të thella me vetëm një deri në tre dalje në territorin e tyre. Këto gropa më të thella përdoren për të shpëtuar nga grabitqarët kur janë shumë larg gropës qendrore. Shtrofkat e një grupi shpesh ndërlidhen me grupe të tjera. 

## Historia 
Përmendja e parë e njohur e gerbilëve erdhi në 1866, nga At Armand David, i cili dërgoi "minjtë e verdhë" në Muzeun Kombëtar Francez të Historisë Natyrore në Paris, nga Kina veriore. Ata u emëruan *Gerbillus unguiculatus* nga shkencëtari Alphonse Milne-Edwards në 1867.

Ekziston një keqkuptim popullor në lidhje me kuptimin e këtij emri shkencor, që shfaqet si në veprat e shtypura ashtu edhe në faqet e internetit, për shkak të gjinisë Meriones që ndan emrin me luftëtarin grek Meriones në Iliadën e *Homerit*; megjithatë, përkthimet si "luftëtar i thyer" janë të pasakta. Gjinia u emërua nga Johann Karl Wilhelm Illiger në 1811, që rrjedh nga fjala Greke *μηρος* (femur). Kombinuar me 'unguiculate', që do të thotë të kesh thonj ose thonj në latinisht, emri mund të përkthehet lirshëm si 'femur me thonjë'.

Gerbilët u bënë kafshë shtëpiake të njohura vetëm në botën anglishtfolëse pas vitit 1954, kur 20 meshkuj dhe 26 femra u sollën në Shtetet e Bashkuara nga Mongolia lindore për prova shkencore. Pothuajse të gjithë gerbilët e kafshëve shtëpiake sot rrjedhin prej tyre. Gerbilët u sollën në Mbretërinë e Bashkuar më 1964 nga Shtetet e Bashkuara.

## Në shkencë 
Gerbilët kanë një histori të gjatë përdorimi në kërkimin shkencor, edhe pse në ditët e sotme ato përdoren rrallë. Për shembull, në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 2017, vetëm rreth 300 gerbilë mongolë u përdorën në procedurat eksperimentale, krahasuar me mbi 2 milion minj.

### Fermë Tumblebrook 
Shumica e gerbilëve të përdorur në kërkimin shkencor rrjedhin nga lloji i Fermës Tumblebrook, i cili e ka zanafillën në 20 palë gerbilë mongolë të kapur në egër, të dërguar në Japoni në 1935. Njëmbëdhjetë prej këtyre kafshëve u dërguan më pas në Tumblebrook Farm në SHBA, me kafshë shtesë më vonë u dërguan në Charles River Ltd në Itali në 1996.

### Dëgjimi 
Gerbilët kanë një diapazon të gjerë dëgjimi, nga zbulimi i tamburit të këmbëve me frekuencë të ulët tek cicërimat me frekuencë më të lartë dhe për këtë arsye mund të jenë një model më i përshtatshëm i humbjes së dëgjimit njerëzor sesa minjtë dhe minjtë, të cilët janë specialistë me frekuencë të lartë.

### Vokale 
Gerbilët meshkuj mund të prodhojnë tinguj tejzanorë me frekuenca që variojnë nga afërsisht 27 deri në 35&nbsp;kHz dhe amplituda që variojnë nga përafërsisht 0 deri në 70&nbsp;dB Laringu i tyre është i përfshirë në prodhimin e këtyre tingujve tejzanor. Eksperimentimi zbuloi pesë gjetje me interes, të cilat janë se të rriturit lëshojnë tinguj ultrasonikë vetëm kur stimulohen shoqërisht, meshkujt sinjalizojnë më shpesh sesa femrat, meshkujt dominues janë më aktivë në vokalizime sesa meshkujt e varur, ultrazërit shkaktohen nga aromat specifik dhe d-amfetamina, një stimuluesi i sistemit nervor qendror, kontribuon në nivele të larta të ultrazërit dhe klorpromazinës, një ilaç antipsikotik, ul shkallën e emetimit. Përveç kësaj, ka pasur një marrëdhënie midis tingujve tejzanor dhe aftësisë së tyre për të riprodhuar. 

### Epilepsia 
10-20% e gerbilëve shfaqin kriza spontane epileptiforme, zakonisht në përgjigje të një stresi të tillë si trajtimi ose pastrimi i kafazit. Epilepsi në gerbils ka një bazë gjenetike, dhe konfiskimi -prone dhe konfiskimit linjat -resistant janë edukuar.

### Diabeti 
Ashtu si brejtësit e tjerë të shkretëtirës siç janë rërat e yndyrës, gerbilët mongolë janë të ndjeshëm ndaj diabetit të shkaktuar nga dieta, megjithëse incidenca është e ulët. Kohët e fundit është gjeneruar një linjë e prirur për diabet, që tregon se diabeti gerbil ka të paktën disa baza gjenetike.

### Gjenetikë dhe gjenomikë 
Gerbilët laboratorikë rrjedhin nga një numër i vogël themeluesish, dhe kështu që diversiteti gjenetik në përgjithësi supozohej të ishte i ulët. Studimet fillestare gjenetike të bazuara në një numër të vogël të shënuesve gjenetikë duket se e mbështesin këtë, por të dhënat më të fundit të gjenotipit sipas Renditjes (GBS) në të gjithë gjenomin kanë treguar se larmia gjenetike është në të vërtetë mjaft e lartë. Është sugjeruar që gerbilët laboratorikë duhet të konsiderohen të zbutur dhe të caktohet " *M. unguiculatus* forma domestica" për t'i dalluar ato nga kafshët e egra. Një sekuencë gjenome mongoliane e gjenomit u botua në 2018 dhe një hartë gjenetike që përmban 22 grupe lidhjesh (një për kromozom) në 2019.

### Riprodhimi 
parapamje| Gerbilë të vegjël
Këta brejtës përdoren gjerësisht si lëndë testimi brenda laboratorëve për një bollëk arsyesh të ndryshme. Këta brejtës janë të ndjeshëm ndaj sëmundjeve dhe infeksioneve që transmetohen seksualisht, shumë objekt eksperimentesh brenda laboratorëve. Në botën e egër, gerbilët e egër mongolë shumohen gjatë muajve shkurt dhe tetor. Meshkujt nuk bëhen seksualisht të pjekur për rreth 70-80 ditë, ndërsa hapja vaginale ndodh tek femrat rreth 33-50 ditë pas lindjes. Për gerbilët e tjerë të tillë si gerbilët me këmbë me flokë, pjekuria seksuale ka një dritare pak më të hershme dhe më të gjatë prej 60-90 ditësh në krahasim me një dritare më të vonë dhe më të shkurtër për gerbilët mongolë, 70-84 ditë. Femrat arrijnë pjekurinë seksuale menjëherë pasi të ndodhë kjo hapje. Ata përjetojnë cikle estrusi çdo 4-6 ditë. Gerbilët mongolë vlerësohen si monogamë brenda shkencës. Edhe me këtë që u tha, shumë Gerbilë Mongolian janë gjetur ende në teste laboratorike në lidhje me sjelljen e tyre të riprodhimit seksual që kanë treguar shenja të "mashtrimit" kur nuk janë në kontakt me shokun e tyre fillestar në mjedisin laboratorik. Do të thotë mashtrim që tregon shenja të shthurjes dhe çiftëzimi me femra të tjera ndërsa partneri i tyre monogam mungon. Gerbilët në pjesën më të madhe janë selektivë kur bëhet fjalë për zgjedhjen e një partneri për shumim; megjithëse procesi i përzgjedhjes së tyre ndodh më shpejt se speciet e tjera për shkak të sasisë së lartë të popullatës gerbil dhe jetës më të shkurtër. Një madhësi mesatare e mbeturinave për Mongilian Gerbil do të ishte rreth 4-8 këlyshë të vegjël, nëse pjellë përmban vetëm rreth 1-2 të vegjël sesa nëna do t'i lërë pas dore dhe ata do të vdesin nga uria. Gerbilët mongolë janë monogamë dhe shoqërohen me partnerin e tyre të zgjedhur për pjesën tjetër të kohës së tyre së bashku, kur njeriu mbetet i ve, shumë gerbilë përmbahen nga kërkimi i bashkëshortëve të tjerë për t’u riprodhuar. Meshkujt në përgjithësi gjejnë partnere të reja, ndërsa femrat jo. Padyshim që jo çdo gerbil i vetëm do të veprojë njësoj pasi të ketë humbur bashkëshortin, por për pjesën më të madhe këta brejtës nuk kërkojnë partnerë shtesë pas faktit. Kur femrat e moshuara humbin bashkëshortin e tyre, ato pothuajse gjatë gjithë kohës heqin dorë nga kërkimi i riprodhimit. Sjellja e tyre tenton të ndryshojë kur përballen me mjedise të ndryshme, brenda gjetjes së egër dhe zgjedhja e një shoku nuk është aspak problem për shkak të frekuencës së lartë të shokëve. Brenda një mjedisi laboratorik shumë gerbilë priren të mbajnë për vete dhe të përmbahen nga kopulimi.

## Sjellja 
Gerbilët janë kafshë shoqërore dhe jetojnë në grupe në natyrë. Ata mbështeten në shqisën e tyre të nuhatjes për të identifikuar anëtarët e tjerë të klanit të tyre, prandaj është e rëndësishme të përdorni atë që zakonisht quhet "metoda e ndarjes së tankeve" (ose ndarja e copave) kur futni gerbilë nga pjellë të veçanta. Gerbilët dihet se sulmojnë dhe shpesh vrasin ata që mbajnë një aromë të panjohur.

## Si kafshë shtëpiake 
djathtas|parapamje| Gerbilët e kafshëve shtëpiake duke ngrënë mel
Një kafshë e butë dhe e guximshme, gerbili mongolez është bërë një kafshë shtëpiake e vogël e famshme. Ajo u soll për herë të parë nga Kina në Paris në shekullin e 19-të dhe u bë një kafshë shtëpiake e famshme atje. Më vonë u soll në Shtetet e Bashkuara në 1954 nga Dr. Victor Schwentker për t'u përdorur në kërkime. Dr. Schwentker së shpejti njohu potencialin e tyre si kafshë shtëpiake. Mbarështimi selektiv për tregtinë e kafshëve shtëpiake ka rezultuar në një gamë të gjerë të varieteteve të ndryshme të ngjyrave dhe modeleve. Gerbils u bënë kafshë shtëpiake të njohura në SHBA rreth fundit të viteve 1950 dhe u importuan në Mbretërinë e Bashkuar në 1964, ku u bënë gjithashtu kafshë shtëpiake të njohura. Tani gjenden në dyqanet e kafshëve shtëpiake në të gjithë Mbretërinë e Bashkuar dhe SH.B.A.

### Çiftëzimi 
Gerbilët do të çiftëzohen për disa orë, në shpërthime të shkurtra të shpeshta të ndjekura nga ndjekje të shkurtër, kur femra lejon mashkullin ta kapë atë. Sapo ta kapë, femra do të përtypë dhe do të bëjë lëvizje të shpejta për të hequr mashkullin nga ajo. Meshkujt nuk do të sulmojnë femrat përveç në rrethana të rralla, të cilat gjithashtu mund të përfshijnë ato që janë ndarë nga bashkëshortet e tyre origjinale ose të veja. Një femër mund të sulmojë një mashkull, por zakonisht ai është më shumë se një ndeshje për të.

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Shoqëria Kombëtare Gerbil (MB) )
* Shoqëria Amerikane Gerbil
* The Gerbils.com - Gjithçka në lidhje me gerbil
* Gjeni i Dendur i Nën-Bardhë / Nën-Bardhë 
* eGerbil - Për gjithçka gerbil!