Topi i Artë

**Topi i Artë,** ose '''Ballon d'Or**, i njohur edhe si çmimi **Futbollisti Evropian i Vitit'*, është një çmim vjetor futbolli. Çmimi i jepet lojtarit i cili konsiderohet të ketë bërë performancën më të mirë deri në fund të vitit sipas kalendarit. Çmimi u konceptua nga kryredaktori i revistës *France Football'' – Gabriel Hanot, i cili kërkoi nga kolegët e tij për të votuar për lojtar të vitit në Evropë në vitin 1956. Fituesi i parë ishte Stanley Matthews i Blackpool. Në vitin 1995, të gjithë lojtarët profesionist tē çdo origjine u bënë të disponueshëm për të fituar çmimin. Çmimi u bë global në vitin 2007, duke kualifikuar të gjithë lojtarët profesionist në çdo klub të botës; përveç kësaj, trajnerët dhe kapitenët e ekipeve kombëtare fituan të drejtën e votimit për të zgjedhur fituesin. Kjo praktikë u ndal në vitin 2016.

## Historia
Topi i Artë konsiderohet si çmimi më prestigjoz dhe i rëndësishëm personal në futbolli. Para vitit 2007, vetëm gazetarët kishin të drejtën e votimit dhe çmimin njihej me emrin Futbollisti Evropian i Vitit në anglisht dhe median ndërkombëtare. Edhe pas vitit 2007, çmimi vazhdoi të identifikohej me të njëjtin emër për shkak të origjinës si një çmim evropian, deri sa u bashkua me çmimim FIFA Lojtari Botëror i Vitit për t'u bërë çmim botëror. Anglezi Stanley Matthews ishte fituesi i parë i çmimit. George Weah nga Liberia është fituesi i vetëm afrikan i çmimit, duke u shpallur fitues në vitin 1995. Në atë vit, rregullat e pranueshmërisë u ndryshuan dhe Topi i Artë u zgjerua për të përfshirë të gjithë lojtarët e çdo origjine, aktivë në klubet evropiane. Dy vite më pas, Ronaldo i Brazilit u bë lojtari i parë amerikano-jugor që fitoi çmimin; ai ende mban rekordin si lojtari më i ri që fiton këtë çmim në moshën 21 vjeç dhe 96 ditë. Çmimi u bë global në vitin 2007 kur të gjithë futbollistët profesionist nga çdo klub në botë u kualifikuan për të fituar çmimin; gjithashtu, trajnerët dhe kapitenët e ekipeve kombëtare fituan të drejtën për të votuar. Në vitin 2016, kjo metodë ndaloi dhe vetëm gazetarët kishin të drejtën e votimit.

Lionel Messi mban rekordin për numrin e fitoreve, me tetë, kurse pesë herë fituesi Cristiano Ronaldo mban rekordin për më shumë nominime, me 18. Messi është lojtari i vetëm që e ka fituar çmimin me tre klube të ndryshme, i vetmi lojtar që e ka fituar me një klub jashtë Evrope si dhe lojtari me më shumë podiume, me 14. Johan Cruyff, Michel Platini dhe Marco van Basten e kanë fituar këtë çmim ngs tre herë. Me shtatë çmime secili, lojtarët holandezë, gjermanë, portugeze dhe francezë renditen të dytët për numrin e çmimeve të fituara, kurse argjentinasit të parët me tetë. Lojtarët nga Gjermania (1972, 1981) dhe Holanda (1988) zunë tre vendet e para në një vit të vetëm. Klubet gjermane (1972) dhe italiane (1988–1990) arritën të njëjtën arritje, duke përfshirë dy vite individuale të dominuara nga lojtarët e Milanit (1988, 1989), një rekord unik derisa klubet spanjolle përjetuan një dominim të paparë (2009–2012, 2015, 2016) dhe Barcelona (2010) u bë klubi i dytë që zë top-treshen. Topi i Artë ka treguar ndër vite një favorizim të lojtarëve sulmues, dhe, me kalimin e kohës,  ka shkuar në një grup kampionatesh dhe klubesh më ekskluzive. Para vitit 1995, dhjetë kampionate prodhuab fitues të Topit të Artë, ndërsa vetëm Anglia, Franca, Gjermania, Italia, Spanja dhe Shtetet e Bashkuara kanë që prodhues fitues që atëherë. La Liga e Spanjës ka më së shumë fitues të Topit të Artë gjithsej, me 24 fitore të ndara midis Barcelonës dhe Real Madridit; me dymbëdhjetë fitore secila, dy klubet spanjolle kryesojnë gjithashtu renditjen e përgjithshme të klubeve për prodhimin e më shumë fituesve.

Nga viti 2010 e deri në 2015, çmimi u bashkua me një të ngjashëm, me çmimjn FIFA Lojtari Botëror i Vitit, për të krijuar FIFA Topin e Artë, i cili do t'i jepej lojtarit më të mirë në botë përpara se FIFA-s dhe France Football vendosën të mos vazhdonin bashkpunimin e tyre. Fituesit e FIFA Topit të Artë gjatë kësaj periudhe konsiderohen fitues nga të dy organizatat. Pas vitit 2011, UEFA krijoi Çmimin UEFA Lojtari më i mirë në Evropë për të ruajtur traditën e Topit të Artë origjinal të nderimit në mënyrë specifike të një futbollisti nga Evropa. Në vitin 2020, Groupe Amaury, e cila është pronar e France Football, vendosi që asnjë çmim nuk do të jepej për vitin për shkak të ndikimit të pandemisë COVID-19 në futboll. Opinioni i përhapur publik ishte se Topi i Artë i vitit 2020 duhej t'i jepej Robert Lewandowskit.

France Football ndryshoi rregullat për Topin e Artë në vitin 2022. Ata ndryshuan kohën në mënyrë që çmimet të mos jepeshin për arritjet gjatë një viti kalendarik, por për një sezon futbolli. U vendos gjithashtu që një juri ndërkombëtare gazetarësh të specializuar, me një përfaqësues për çdo vend, nga 100 më të mirët në renditjen më të fundit botërore të FIFA-s, do të përcaktonte fituesin e çmimit; votimi kishte qenë më parë i hapur për të gjitha vendet që nga viti 2007. UEFA bashkëorganizon galan e Topit të Artë që nga viti 2024, me France Football që mban sistemin e votimit dhe emrin e Topit të Artë.

### Kriteret
Topi i Artë bazohet në tre kritere kryesore:

:1) Performanca individuale, të qënit vendimtar dhe karakteri mbreslënës;
:2) Performanca e ekipit dhe arritjet;
:3) Klasi dhe fair play.

Megjithatë, kritikët e kanë përshkruar herë pas here çmimin si një "garë popullariteti", duke kritikuar procesin e votimit, favorizimin e sulmuesve, si dhe idenë e veçimit sistematik të një individi në një sport ekipor.

## Fituesit
;Shënime

### Lojtarët me më shumë çmime
[parapamje|upright|[Cristiano Ronaldo (majtas) dhe Lionel Messi (djathtas) fituan 13 Topa të Artë sëbashku nga viti 2008 e deri në 2023.]]
[parapamje|upright|[Karl-Heinz Rummenigge fitoi Topin e Artë në vitet 1980 dhe 1981.]]
[parapamje|upright|[Michel Platini e fitoi trofeun tre vite rresht nga viti 1983 e deri në 1985.]]

### Fitoret sipas shtetit
[parapamje|Fituesit e Topit të Artë (nga e majta në të djathtë) [Andriy Shevchenko, Oleg Blokhin, dhe Igor Belanov.]]

### Fitoret sipas klubit
[parapamje|Një nga Topat e Artë të [Lionel Messit të shfaqur në muzeun e Barcelonës.]]
[parapamje|[Marco van Basten (majtas) dhe Ruud Gullit (djathtas), shok skuadre te Milani dhe kombëtarja holandeze, fituan Topin e Artë rresht në vitet 1987, 1988 dhe 1989.]]

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Football'' Faqja zyrtare Ballon d'Or