Bovidët

**Bovidae** përbën një familje biologjike thundrake, ripërtypës vertebrorë që përfshin bizonët , buajt afrikan , buallicat , antilopat , delet , dhitë , buajt e myshqeve , dhe lopët . Një anëtar i kësaj familje quhet bovid . Me 143 specie ekzistuese dhe 300 lloje të njohura të zhdukura, familja Bovidae përbëhet nga tetë nënfamiljet kryesore përveç Peleinae dhe Pantholopinae të diskutueshme. Familja evoluoi 20 milion vjet më parë, në Miocenin e hershme .

Foshnjat tregojnë një ndryshim të madh në madhësi dhe gëzof nga të rriturit. Me përjashtim të disa formave shtëpiake , të gjithë bovidët meshkulljt kanë dy ose më shumë brirë , dhe në shumë specie, femrat gjithashtu posedojnë brirë. Madhësia dhe forma e brirëve ndryshojnë shumë, por struktura themelore është gjithmonë një ose më shumë çifte të zgjatjeve të thjeshta të eshtrave pa degë, shpesh që kanë një formë spirale, të përdredhur ose të drejta, secila e mbuluar në një këllëf të përhershëm të keratinës . Shumica e gjedhëve kanë 30 deri në 32 dhëmbë.

Shumica e gjedhëve janë lloje ditore . Aktiviteti shoqëror dhe ushqyerja zakonisht arrijnë kulmin gjatë agimit dhe muzgut. Bovidët zakonisht pushojnë para agimit, gjatë mesditës dhe pas errësirës. Ato kanë metoda të ndryshme të organizimit shoqëror dhe sjelljes shoqërore , të cilat klasifikohen në sjellje të vetmuar. Bovidët përdorin forma të ndryshme të komunikimit vokal, nuhatës dhe të prekjes. Shumica e specieve ushqehen dhe piqen në mënyrë alternative gjatë gjithë ditës. Ndërsa bovidët e vegjël ushqehen në një habitat të dendur dhe të mbyllur, speciet më të mëdha ushqehen me bimësi me fibra të lartë në kullota të hapura. Shumica e bovidëve janë poligjen. Bovidët e pjekur bashkohen të paktën një herë në vit dhe speciet më të vogla mund të bashkohen edhe dy herë. Në disa lloje, gjinjtë e posalindur mbeten të fshehur për një javë deri në dy muaj, duke u kujdesur rregullisht nga nënat e tyre.

Shumëllojshmëria më e madhe e bovidëve ndodhen në Afrikë . Përqendrimi maksimal i specieve është në savanat e Afrikës Lindore. Lloje të tjera të bovidëve gjithashtu ndodhen në Evropë, Azi dhe Amerikën e Veriut. Bovidae përfshin tre nga pesë gjitarët shtëpiak , përdorimi i të cilave është përhapur jashtë kufijve të tyre origjinal, përkatësisht lopët, dele dhe dhi. Produktet e bulmetit si qumështi , gjalpi dhe djathi prodhohen kryesisht nga lopët. Bovidët gjithashtu sigurojnë lëkurë , mish dhe gëzof .

## Etimologjia 
Emri "Bovidae" u dha nga zoologu britanik John Edward Grey në 1821.  Fjala "Bovidae" është ndërthurja e parashtesës *bov-* (me origjinë nga fjala latine *bos* ,"dem" ) dhe prapashtesa *-idae* .

## Takaonomia 
Familja Bovidae është vendosur në rendin Artiodaktila (i cili përfshin dythundrakët ). Ai përfshin 143 specie të gjalla, që përbëjnë gati 55% të thundrakëve , dhe 300 specie të njohura të zhdukura.

Studimet molekulare kanë mbështetur në mënyrë monofile në familjen Bovidae (një grup i organizmave përfshin një specie stërgjyshore dhe të gjithë pasardhësit e tyre). Numri i nënfamiljeve tek Bovidae është i diskutueshëm, me sugjerime të më shumë se dhjetë dhe sa më pak si dy nënfamilje.

Në vitin 1992, Alan W. Gentry i Muzeut të Historisë Natyrore, Londër, ndau tetë nënfamiljet kryesore të Bovidae në dy kada kryesore mbi bazën e historisë së tyre evolucionare: Boodontia, e cila përbënte vetëm Bovinae, dhe Aegodontia, e cila përbëhej nga pjesa tjetër e nënfamiljeve. Boodontët kanë dhëmbë disi primitivë , të ngjashëm me ato të lopëve, ndërsa aegodonët kanë dhëmbë më të përparuar si ato të dhive.

Kundërshtimi ekziston për njohjen e Peleinae dhe Patholopinae, që përmban përgjithshmë *Pelea* dhe *Pantholops* , siç nënfamilje. Në vitin 2000, biologu amerikan George Schaller dhe paleontologjisti Elisabeth Vrba sugjeroi përfshirjen e *Pelea* në Reduncinae, sepse kobi gri, është specie e vetme e *Pelea* , është shumë i ndryshëm nga kobët në morfologji.   *Pantholops* , ishte klasifikuar më parë në Antilopina, por u vendos më vonë në nënfamiljen e vet, Pantholopinae. Sidoqoftë, analiza molekulare dhe morfologjike mbështet përfshirjen e *Pantholops* në Caprinae.

Më poshtë është një kladogrami bazuar nga Gatesy et al. (1997) dhe Gentry et al. (1997)

## Evolucioni 
### Miocenei i hershëm 
parapamje|Kafka e *Eotragus sansaniensis* , një specie e gjinisë së lashtë  *Eotragus*
Në fillim të Miocenit, bovidët filluan divergjencën e tyre nga cervidët (drerët) dhe girafidët . Bovidët më të hershme, ishin në Afrikë dhe Euroazi në pjesën e fundit të Miocenit të hershëm (20 Milion ) është konstatuar,duke treguar se ishin kafshë të vogla, disi të ngjashme me gazelat moderne , dhe me siguri jetonin në mjedise pyjore .  Fiset Bovini dhe Tragelaphini ndryshuan në Miocenin e hershëm.  Boselafini u zhduk në Afrikë në fillimin e poliocenit; fosilet e tyre të fundit u gërmuan brenda Langebaanweg (Afrika e Jugut) dhe Lothagam (Kenia).  Fosilet e hershme të antilopinëve janë nga Mioceni i mesëm, megjithëse studimet tregojnë ekzistencën e nënfamiljes nga Mioceni i hershëm. Specifikimi ka ndodhur në fisin Antilopini gjatë Miocenit të mesëm ose të vonë, kryesisht në Euroazi. Fisi Neotragini duket se janë shfaqur në Afrikë deri në fund të Miocenit, dhe ishte bërë e përhapur nga plioceni.

### Mioceni i vonë 
Në fund të Miocenit, rreth 10 milion vite më parë, bovidët u diversifikuan me shpejtësi , duke çuar në krijimin e 70 gjinive të reja. Kjo shumllojshmëri i miocenit të vonë ishte pjesërisht sepse shumë bovidët u bënë përshtatje për habitatet më të hapura, me barishte.  Aepycerotinae së pari u shfaq në Miocenin e vonë, dhe nuk është vërejtur ndonjë ndryshim i rëndësishëm në madhësitë e impalës primitive dhe moderne.  Fosilet e ovibovinëve, një fis i Caprinae, në Afrikë datojnë nga Mioceni i vonë. Reduncinae and Peleinae probably diverged in the mid-Miocene. Shumica e bovidët shfaqin dimorfizëm seksual , me meshkuj zakonisht më të mëdhenj, si dhe më të rëndë se femrat. Dimorfizmi seksual është më i spikatur tek bovidët me madhësi mesatare dhe të mëdha. Të gjithë bovidët kanë katër gishtërinj në secilën këmbë - ato ecin me dy qendroret ( thundrat ), ndërsa dy pjesët e jashtme ( rrobat e vesë ) janë shumë më të vogla dhe rrallë prekin tokën.  Buallica mund të jetë më i rëndi i bovidëve, dhe peshon 1.200 kg , edhe pse ajo është më e shkurtër se sa Gauri, duke qenë 2 m i gjatë. Antilopë mbretërore , në kontrast të mprehtë, është vetëm 25 cm i gjatë dhe peshon më së shumti 3 kg . Klipspringeri , një antilopë e vogël, qëndron 45-60 cm në shpatullën dhe peshon vetëm 10-20 kg .

Dallimet ndodhin në ngjyrimin e gëzofit, duke filluar nga një zbehje të bardhë (si oriksi arab ) në të zezë (si antilopa e zezë afrikane ).   Sidoqoftë, zakonisht vërehen vetëm nuancat e ndërmjetme, si e murrmja dhe kafeja e kuqërremtë.  Në disa lloje, femrat dhe të miturit shfaqin një pallto me ngjyra të lehta, ndërsa ato të meshkujve errësohen me moshën. Si tek antilopat afrikane , palltot mund të jetë e shënuar me vija të spikatura ose të zbehta. Në disa lloje të tilla si adaksi , ngjyra e palltos mund të ndryshojë sipas stinës.  Gjëndra aromatike dhe gjëndra dhjamore janë shpesh të pranishme.  Skicat e shumë bovidëve janë të ndara me ngjyrosje të guximshme përçarëse, modele fort të kundërta që ndihmojnë për të vonuar njohjen nga grabitqarët. Sidoqoftë, të gjithë Hippotraginae (përfshirë gemsboku) kanë trupa të zbehtë dhe fytyra me shenja të dukshme. Zoologu Tim Caroe përshkruan këtë si të vështirë për tu shpjeguar, por duke pasur parasysh që speciet janë ditore, ai sugjeron që shenjat mund të funksionojnë në komunikim. Ngjyrosja e fortë e kundërt e këmbëve është e zakonshme vetëm tek Bovidae, ku për shembull *Bos* , *Ovis* , bonteboku dhe gemsboku kanë këmbë të bardha. Përsëri, komunikimi është funksioni i mundshëm. 

Me përjashtim të disa formave primitive, të gjitha specie e bovidëve meshkujt kanë brirë, dhe në shumë specie, edhe femrat, posedojnë brirë. Madhësia dhe forma e brirëve ndryshojnë shumë, por struktura themelore është një çift zgjatimesh të thjeshta të eshtrave pa degë, shpesh që kanë një formë spirale, të shtrembëruar ose të rrjedhshme, secila e mbuluar në një këllëf të përhershëm të keratinës. Megjithëse brirët ndodhen në një çift të vetëm në pothuajse të gjitha llojet e bovidëve, ka përjashtime të tilla si antilopë me katër brirë   dhe delet e Jakobit . Struktura unike e brirëve është e vetmja veçori morfologjike e paqartë e gjedhëve që i dallon ato nga pekoranët e tjerë . Një lidhje e lartë ekziston midis morfologjisë së bririt dhe sjelljes luftarake të individit.  Për shembull, brirët e gjata janë të destinuara për mundje, ndërsa brirët e lakuar përdoren në mbrotje. Meshkujt me brirë të drejtuar nga brenda janë monogamë dhe vetmuar, ndërsa ata me brirë të drejtuar nga jashtë kanë tendencë të jenë poligjen . Këto rezultate ishin të pavarura nga madhësia e trupit.

Zhvillimi i brirëve tek meshkuj ka qenë i lidhur me përzgjedhjen seksuale .  Brirët janë thumba të vogla në duikerët monogamë dhe antilopat e tjera të vogla, ndërsa në poligjen, ato janë të mëdha dhe të formuara hollësisht (për shembull në një strukturë spirale, si tek Elandi gjigant ). Kështu, në një farë mase, brirët përshkruajnë shkallën e konkurrencës midis meshkujve në një specie. Brirët e femrave janë zakonisht më të vogla se ato të meshkujve, dhe ndonjëherë janë të një forme të ndryshme. Brirët e bovidëve femër besohet se kanë evoluar për mbrojtje kundër grabitqarëve ose për të shprehur territorin, pasi femrat jospitimprurëse, të cilat janë në gjendje të përdorin përzierien në naturë për mbrojtjen e grabitqarëve, shpesh nuk kanë brirë. Femrat zotërojnë brirë vetëm në gjysmën e gjinive të bovidëve, dhe femrat në këto gjini janë më të rënda se ato në pjesën tjetër. Femrat përdorin brirët kryesisht për thikë.
parapamje|Skeleti i bizonit amerikan ( Muzeu i Osteologjisë )

### Anatomia 
parapamje|Jastëku i dhëmbëve i një lope: Vini re mungesën e dhëmbëve të sipërm dhe qenëve dhe projeksionin e jashtëm të dhëmbëve të poshtëm.
Tek bovidët, metapodialët e tretë dhe të katërt kombinohen në kockën e topave . Ulna dhe kërci duke reduktuar, dhe të perziera me rrezen dhe këmbët, respektivisht. Skapula të gjata janë të pranishme, ndërsa klavikulat mungojnë. Duke qenë ripërtypës , stomaku përbëhet nga katër dhoma: rumen (80%), omasum , retikul dhe aboma . Ciliatët dhe bakteriet e rumenit fermenton komplekset e celulozë duke e kthyer në acide yndyrore, të cilat më pas thithen përmes murit të stomakut. Bovidët kanë një zorrë të gjatë të vogël ; gjatësia e zorrëve të lopëve është 29–49 m . Temperatura e trupit luhatet gjatë ditës; për shembull, tek dhitë temperatura mund të ndryshojë pak nga afro 37 ° C në mëngjes herët në 40 ° C pasdite. Temperatura rregullohet përmes djersitjes tek bagëtitë. Mushkëria e djathtë , e përbërë nga katër deri në pesë lobe , është rreth 1.5 herë më e madhe se e majta, e cila ka tre lobe. Ashtu si ripërtypësit e tjerë, bovidët kanë stomakë me katër koka, të cilat i lejojnë ata të tretin materialin bimor, siç është bari , që nuk mund të përdoret nga shumë kafshë të tjera. Ruminantët (dhe disa të tjerë si kangurët , lepujt dhe termitët ) janë në gjendje të përdorin mikroorganizma që jetojnë në zorrët e tyre për të shkatërruar celulozën nga fermentimi . Ata mbajnë territore të vogla në të cilat anëtarët e tjerë të specieve nuk lejohen të hyjnë. Këto antilopa formojnë çifte monogame . Shumë lloje të tilla si dik-diku përdorin sekrecione feromone nga gjëndrat preorbital dhe nganjëherë jashtëshqitje, si dhe, për të shënuar territoret e tyre. Pasardhësit shpërndahen në kohën e adoleshencës dhe meshkujt duhet të fitojnë territore para bashkimit.Tragelafi është i vetmi bovid që është edhe i vetmuar dhe jo territorial. Kjo antilopë vështirë se tregon agresivitetin, dhe ka tendencë të izolohet ose të formojë tufa të lirshme, megjithëse në një habitat të favorshëm, disa tragelaf mund të gjenden mjaft afër njëri-tjetrit. 

Duke përjashtuar cefalofinatët (duikerët), tragelafinat (antilopat me brirë spirale) dhe neotraginat, shumica e bovidëve afrikanë janë territorial. Meshkujt detyrohen të shpërndahen kur arrijnë pjekurinë seksuale dhe duhet të formojnë territoret e tyre, ndërsa femrat nuk u kërkohet ta bëjnë këtë. Meshkujt që nuk mbajnë territore formojnë tufat universitare. Konkurrenca zhvillohet midis meshkujve për të fituar mbizotërim, dhe luftimet kanë tendencë të jenë më rigoroze në sezonet e kufizuara të ndeshjeve . Me përjashtim të meshkujve migratorë, meshkujt zakonisht mbajnë të njëjtin territor gjatë gjithë jetës së tyre. Disa individë meshkuj, të njohur si "meshkuj satelitorë", mund të lejohen në territoret e meshkujve të tjerë dhe duhet të presin derisa mashkulli kryesor të plaket, në mënyrë që ata të fitojnë territorin e tij.  Sezoni i dukjes është ku meshkujt mblidhen së bashku dhe shfaqin konkurrues ndaj bashkëshortëve të mundshëm, dihet se ekziston në mesin e topive dhe kobëve . Tragelafët, bagëtitë, delet dhe dhitë janë gregare dhe jo territoriale. Në këto specie, meshkujt duhet të fitojnë dominim absolut mbi të gjithë meshkujt e tjerë, dhe luftimet nuk kufizohen vetëm në territore. Meshkujt, pra, kalojnë vite në rritjen e trupit.

parapamje|Kërcim nga një Springbok i ri ,sinjale ndershmërie ndaj grabitqarët si gepardët se është një përshtatje dhe të shpejtë individual, nuk ia vlen përpjekje për të kapur.

Në sezonin e çiftëzimit, meshkujt që lutojnë për t'ua bërë të njohur praninë e tyre grave. Buajt e myshqeve ulërin gjatë luftimeve mashkull me mashkull, dhe saigat meshkuj forcojnë ajrin përmes hundëve, duke prodhuar një zhurmë për të penguar meshkujt rivalë dhe për të tërhequr femrat. Nënat përdorin gjithashtu komunikim vokal për të gjetur viçat e tyre nëse ndahen. Gjatë luftimeve mbi mbizotërimin, meshkujt kanë tendencë të shfaqin veten në një pozicion të ngritur me një surrat të nivelit të lartë.

Teknikat e luftimit ndryshojnë në mesin e familjeve dhe gjithashtu varen nga ndërtimi i tyre. Ndërsa lufta kongoni në gjunjë, të tjerët zakonisht luftojnë në të katër anët. Gazelet e madhësive të ndryshme përdorin metoda të ndryshme luftimi. Meshkujt e dhive dhe deleve qëndrojnë drejt dhe përplasen me njëri-tjetrin poshtë.Antilopat afrikane përdor kokën e fuqishme të kokës në përleshje agresive. Nëse brirët ngatërrohen, kundërshtarët lëvizin në mënyrë rrethore për t'i zhbllokuar ato. Buajt e myshqeve përplasen me njëri-tjetrin me shpejtësi të lartë. Si rregull, vetëm dy gjymtyrë të njëtrajtshme dhe të nivelit të mbrojtjes përfshihen në një luftë, e cila ka për qëllim të përcaktojë eprorin e të dyjave. Individët që janë dukshëm inferiorë ndaj të tjerëve do të largohen më shumë sesa të luftojnë; për shembull, meshkujt e papjekur nuk luftojnë me demat e pjekur. Në përgjithësi, bovidët drejtojnë sulmet e tyre në kokën e kundërshtarit dhe jo në trupin e tij. Brirët në formë S, të tilla si ato të impalës, kanë seksione të ndryshme që ndihmojnë në mbajtjen dhe goditjen me thikë. Luftimet serioze që çojnë në dëmtim janë të rralla.

### Dieta 
majtas|parapamje|Bovidët janë barngrënës, ushqehen me bar, gjeth dhe produkte bimore.
Shumica e gjedhëve ushqehen dhe piqen në mënyrë alternative gjatë gjithë ditës. Ndërsa ato që ushqehen me ushqim të përqendruar dhe treten në interval të shkurtër, ushqyesit e zjarrit zgjasin intervale më të gjata. Vetëm specie të vogla si duikeri ushqehen disa orë gjatë ditës ose natës. Zakonet e të ushqyerit kanë të bëjnë me madhësinë e trupit; ndërsa bovidët e vegjël foragjeren në një habitat të dendur dhe të mbyllur, speciet më të mëdha ushqehen me bimësi me fibra të lartë në kullota të hapura. Nënfamiljet shfaqin strategji të ndryshme të të ushqyerit. Ndërsa speciet Bovina kullosin gjerësisht në bar të freskët dhe foragjere të shpërndarë, speciet Cephalophinae (me përjashtim të *Sylvicapra* ) kryesisht konsumojnë fruta. Speciet Reduncinae dhe Hippotraginae varen nga burimet e paqëndrueshme të ushqimit, por këto të fundit janë përshtatur posaçërisht në zonat e thata. Anëtarët e Caprinae, duke qenë ushqyes fleksibël, ushqejnë edhe në zona me produktivitet të ulët. Fiset Alcelaphini, Hippotragini, dhe Reduncini kanë përmasa të larta të monokotëve në dietat e tyre. Përkundrazi, Tragelaphini dhe Neotragini (me përjashtim të *Ourebia* ) ushqehen gjerësisht me lule .  Asnjë marrëdhënie e dukshme nuk ekziston midis madhësisë së trupit dhe konsumit të monocotëve.

### Riprodhimi 
parapamje|Qengji pranë nënës së saj
Shumica e bovidëve janë poligjen. Në disa specie, individët janë monogamë, duke rezultuar në agresion minimale mashkull-mashkull dhe zgjedhje të zvogëluar për madhësinë e trupit në meshkuj. Kështu, dimorfizmi seksual pothuajse mungon. Femrat mund të jenë pak më të mëdha se meshkujt, ndoshta për shkak të konkurrencës midis femrave për blerjen e territoreve. Përkundrazi delet barbare femra mund të lindin pasardhës edhe para se të fitojnë pjekurinë seksuale. Vonesa në pjekurinë seksuale tek meshkujve është më e dukshme në speciet seksuale me dimensione seksuale, ndoshta për shkak të konkurrencës midis meshkujve. Për shembull, femrat e antilopës afrikane blu bëhen të afta të riprodhohen brenda një ose dy vitesh nga lindja, ndërsa meshkujt bëhen të pjekur vetëm kur bëhen katër vjeç.  Miftëzimi tek delet preket gjithashtu nga melatonin, që përparon fillimin e sezonit të mbarështimit; dhe tiroksina , që përfundon sezonin e mbarështimit. Estrusi zgjat më së shumti një ditë në gjedhë, me përjashtim të bovinëve dhe tragelafinëve. Me përjashtim të kongonit dhe topit, të gjithë bovidët mund të zbulojnë estrus tek femra duke testuar urinën duke përdorur organin vomeronasal . Pasi mashkulli të sigurohet se femra është në estrus, ai fillon shfaqjet e miqësisë; këto shfaqje ndryshojnë shumë nga marshimet e hollësishme midis specieve gregari deri te shuplaka e zjarrtë e organeve gjenitale femërore midis specieve të vetmuara. Femrat, fillimisht jo pranuese, në fund shoqërohen me mashkullin që ka arritur mbizotërimin ndaj të tjerëve. Receptiviteti shprehet me leje për montim nga mashkulli dhe duke lënë anash bishtin nga femra. Përpilimi në përgjithësi zgjat disa sekonda.

### Jetëgjasia 
Shumica e bovidëve të egër jetojnë për 10 deri në 15 vjet. Speciet më të mëdha kanë tendencë të jetojnë më gjatë; për shembull, bizoni amerikan mund të jetojë deri në 25 vjet dhe gurii deri në 30 vjet. Jetëgjatësia mesatare e individëve shtëpiak është gati dhjetë vjet. Për shembull, dhitë kanë një jetëgjatësi mesatare prej 12 vjet. Zakonisht meshkujt, kryesisht në specie poligjen, kanë jetëgjatësi më të shkurtër se femrat. Kjo mund t'i atribuohet disa arsye: shpërndarje e hershme e meshkujve të rinj, luftime agresive mashkull-mashkull, prekshmëri ndaj grabitqeve (veçanërisht kur meshkujt janë më pak të shkathët, si kudut), dhe kequshqyerja (duke qenë në madhësi të madhe, mashkulli ka ushqye të lartë të kërkesave të cilat mund të mos plotësohen).  Richard Despard Estes sugjeroi që femrat imitojnë karakteristikat sekondare seksuale të mashkullit si brirët për të mbrojtur pasardhësit e tyre nga meshkujt mbizotërues. Kjo veçori duket se është zgjedhur fuqimisht për të parandaluar vdekshmërinë e burrave dhe raportet e pabalancuara të seksit për shkak të sulmeve nga meshkujt agresivë dhe shpërndarjes së detyruar të meshkujve të rinj gjatë adoleshencës .

## Gama 
parapamje|Elandi ndodhet në kullotat e Afrikës.
Shumica e specieve të larmishme të bovidëve ndodhin në Afrikë. Përqendrimi maksimal është në savanat e Afrikës Lindore. Në varësi të zakoneve të tyre të ushqyerjes, disa lloje kanë rrezatuar në një pjesë të madhe toke, dhe kështu vërehen disa ndryshime në morfologjinë e dhëmbëve dhe të gjymtyrëve. Duikerët banojnë në pyjet ekuatoriale të shiut, sitatunga ndodhen afër kënetave, kullotat e elandëve banojnë, springboku dhe oriksi ndodhen në shkretëtira, bongo dhe anoa jetojnë në pyje të dendura, dhe dhitë malore dhe takin jetojnë në lartësi të larta. Disa specie bovidësh ndodhen edhe në Evropë, Azi dhe Amerikën e Veriut. Delet dhe dhitë gjenden kryesisht në Euroazi, megjithëse delet barbare dhe stampekët përbëjnë një pjesë të faunës afrikane. Bualli i  myshkut kufizohet në tundrën arktike . Disa lloje të bovidëve janë zbutur nga njerëzit. Zbutja i dhive dhe deleve filloi 10 mijë vjet më parë, ndërsa lopët ishin zbutur rreth 7.5 mijë vjet më parë.  Disa antilopat janë zbutur përfshirë oriksin , adaksit , elandët dhe konglonkët bubal të zhdukur  . Oriksët e Egjiptit të Lashtë, adaksët dhe konglokët bubal përshkruhen në mure të gdhendura.

Dëshmia më e hershme e zbutjes së bovidëve është që nga viti 8000 para Krishtit, duke sugjeruar që procesi filloi në Qipro dhe pellgun e Eufratit .

### Produktet e kafshëve 
majtas|parapamje|Gëzofi Merino është më i vlerësuari, me shkëlqim dhe butësi të madhe.
Produktet e bulmetit të tilla si qumështi, gjalpi, gjiza, kos, dhalla dhe djathi prodhohen kryesisht nga lopët, megjithëse qumështi i deleve, dhisë, jakut dhe buallicës përdoret gjithashtu në disa pjesë të botës dhe për produktet e shijshme. Për shembull, qumështi i buallicës përdoret për të bërë mocarela në Itali dhe ëmbëlsirë gulab jamun në Indi, ndërsa qumështi i deleve përdoret për të bërë djathë blu Roquefort në Francë. Mishi i viçit është një burim i shkëlqyeshëm i zinkut, selenit, fosforit, hekurit dhe vitaminës B.  Mishi i bizonit është më i ulët në yndyrë dhe kolesterol sesa viçi, por ka një përmbajtje më të lartë të proteinave.

Lëkura e bovidëve është e ashpër dhe të qëndrueshme, me avantazhin shtesë se ajo mund të bëhet në lëkure të trashësi të ndryshme - nga lëkurë e butë veshje me lëkure këpuce. Ndërsa dhia dhe lëkura e lopës kanë një larmi të gjerë të përdorimit, lëkura e deleve është e përshtatshme vetëm për qëllime të veshjeve. Leshi nga delja e Merino është më i miri dhe më i vlefshmi . Leshi i Merino është 3-5 i gjatë dhe shumë i butë. Leshi i trashë, duke qenë i qëndrueshëm dhe rezistent ndaj pilulave , përdoren për të bërë rroba të ashpra  dhe qilima.

parapamje|Gotë-brir i bërë nga Brynjólfur Jónsson e Skarð, Islandë , 1598

Vakti i kockave është një pleh i rëndësishëm i pasur me kalcium, fosfor dhe azot , i efektshëm në heqjen e aciditetit të tokës . Brirët e bovidëve janë përdorur si anije të pijshëm që nga lashtësia.

### Në kultutë 
Bovidae kanë paraqitur në histori që të paktën nga koha e fabulave të Aesopit nga Greqia e Lashtë rreth 600 pes. Përrallat nga Aesop përfshijnë *Lopën dhe Dele*n , *Frogun dhe kaun* , dhe *Ujku dhe Qengji* . Krijesa mitologjike Kimera, e përshkruar si një luan, me kokën e një dhie që buronte nga shpina, dhe një bisht që mund të mbaronte me kokën e gjarprit, ishte një nga pasardhësit e Typhon dhe Echidna dhe një motër e përbindësh të tillë si Cerberus dhe Hydra Lernaean . 

## External links 
## Referime