Arsimi në Poloni

[parapamje|250px|*Liceum Ogólnokształcące*, [Białystok]]
**Arsimi në Poloni** është i detyrueshëm; çdo fëmijë duhet të arsimohet që nga mosha 6 vjeç deri në moshën 18 vjeç. Është gjithashtu e detyrueshme që fëmijët 6-vjeçarë të marrin një arsim në kopsht (polonisht: *przedszkole*, fjalë për fjalë parashkollor), përpara se të fillojnë shkollën fillore (polonisht: *szkoła podstawowa*) në moshën 6 vjeçare. Shkolla fillore zgjat tetë vjet (klasat 1-8), dhe nxënësit duhet të japin një provim përfundimtar në fund të klasës së tetë. Pas mbarimit të shkollës fillore, njerëzit zakonisht vazhdojnë shkollën e mesme (polonisht: *szkoła średnia*), e cila zgjat 4 ose 5 vjet. Ata gjithashtu mund të zgjedhin të edukohen për një profesion të caktuar dhe të marrin përvojë pune dhe kualifikime përmes praktikave. Pas mbarimit të shkollës së mesme dhe dhënies së provimit përfundimtar, të quajtur *matura*, mund të ndiqet arsimi i lartë në universitet, kolegj etj.

Ministria Polake e Arsimit e themeluar nga Mbreti Stanisław August Poniatowski në 1773 ishte ministria e parë e arsimit në botë, dhe traditat vazhdojnë. Në vitin 2012, PISA vlerësoi përparimet e arritura nga arsimi polak në matematikë, shkencë dhe shkrim-lexim; numri i performuesve më të mirë është rritur që nga viti 2003, ndërsa numri i atyre me performancë të ulët është ulur përsëri. Në vitin 2014, Njësia e Inteligjencës Pearson/Economist e vlerësoi arsimin polak si të pestën më të mirë në Evropë dhe të dhjetën më të mirën në botë.

Ka disa alternativa për arsimin e mesëm të lartë më vonë, më të zakonshmet janë katër (tre deri në vitin 2017) vitet e *liceum* ose pesë (katër deri në 2017) vitet në një *technikum*. Të dyja përfundojnë me një provim maturimi (*matura*, e ngjashme me baccalauréat franceze), dhe mund të pasohen nga disa forma të arsimit të lartë, që çojnë në Bachelor: *licencjat* ose *inżynier* (kualifikimi i ciklit të parë të Procesit të Bolonjës polake), Master: magjistër (kualifikimi i ciklit të dytë të Procesit të Bolonjës polake) dhe përfundimisht PhD: *doktor* (kualifikimi i ciklit të tretë të Procesit të Bolonjës polake). Sistemi i arsimit në Poloni lejon 22 vjet shkollim të vazhdueshëm e të pandërprerë.

## Arsimi i detyruar
### Shkolla fillore
Fëmijët zakonisht fillojnë të ndjekin shkollën fillore (*szkoła podstawowa*, i njohur gjithashtu në gjuhën e folur si *podstawówka*) në moshën shtatë vjeçare. Shkolla fillore zakonisht merr tetë vjet për të përfunduar (klasat 1-8). Para vitit 2017, shkollës fillore iu deshën vetëm gjashtë vjet për të përfunduar (klasat 1-6), pas së cilës nxënësit do të ndiqnin *gimnazjum* (shkollën e mesme) gjithashtu të detyrueshme, e cila zgjati 3 vjet. Megjithatë, kjo ndryshoi kur akti "Ligji për arsimin shkollor" të vitit 2016 u prezantua nga ministrja e atëhershme e Arsimit, Anna Zalewska. *Gimnazjum* u shfuqizua dhe u zëvendësua me shkollën fillore 8-vjeçare (në krahasim me 6 vitet e mëparshme të shkollës fillore + 3 vjet sistem *gimnazjum*). Ndryshimet filluan të hyjnë në fuqi më 1 shtator 2017.

Tre vitet e para të shkollës fillore janë "të integruara", me një mësues që trajton vetëm të gjitha ose shumicën e lëndëve, ndërsa pesë vitet e ardhshme ligjërohen nga mësues të lëndëve specifike. Gjatë tre viteve të para, fëmijët zakonisht studiojnë vetëm një pjesë të vogël të lëndëve: polonisht, matematikë, gjuhë të huaj (zakonisht anglisht), edukatë fizike (*wychowanie fizyczne*, shpesh i shkurtuar si *WF*) dhe klasa opsionale të fesë (*religia*). Megjithatë, kjo mund të ndryshojë në shkolla të ndryshme. Në pesë vitet e ardhshme, studentët mësojnë edhe disa lëndë shtesë, si biologjia, fizika dhe gjuhë e dytë e huaj (gjermanishtja, spanjishtja, rusishtja janë më të njohurat). Në fund të shkollës fillore, nxënësit i nënshtrohen një provimi të detyrueshëm kombëtar të kompetencës (egzamin ósmoklasisty, fjalë për fjalë një provim për klasën e tetë). Testi në vetvete është i detyrueshëm, megjithatë, ai nuk ka një rezultat kalueshmërie minimale të kërkuar, që do të thotë se është e pamundur të dështosh. Pas dhënies së provimit dhe mbarimit të shkollës fillore, nxënësi zakonisht vazhdon shkollën e mesme.

### Shkolla e mesme e vogël
Deri në vitin 2019, shkolla e mesme e ulët (*gimnazjum*) mbulonte arsimin e mesëm të ulët dhe mbaroi arsimin bazë të përgjithshëm dhe zgjati tre vjet. Lëndët e mësuara ishin: gjuha polake, historia, edukata qytetare, dy gjuhë të huaja, matematika, fizika dhe astronomia, kimia, biologjia, gjeografia, artet e bukura/muzika, teknologjia, teknologjia e informacionit, edukimi fizik dhe feja ose etika. Institucionet ose do të mbylleshin ose do të shndërroheshin në shkolla fillore ose të mesme deri më 1 shtator 2019.

## Arsimi i mesëm i lartë
Arsimi i mesëm i lartë fillon në fund të arsimit të detyrueshëm me kohë të plotë, duke i përgatitur studentët për hyrje direkt në tregun e punës dhe/ose arsimin terciar (d.m.th. të lartë). Arsimi i mesëm i lartë merr shumë forma.

Arsimi i përgjithshëm mund të ndiqet në shkollat e mesme të përgjithshme (*liceum*): pas katër vjetësh, nxënësit mund të kalojnë "Matura", e cila jep qasje në arsimin e lartë. Shkollat profesionale bazë ofrojnë një arsim profesional trevjeçar dhe japin certifikatë aftësie në fusha të ndryshme, ku më të njohurat janë: shitës, kuzhinier, kopshtar, mekanik automobilash, parukeri dhe bukëpjekës.

Sipas reformës arsimore të prezantuar nga ministrja polake e arsimit Katarzyna Hall, nxënësit e shkollave të mesme të ulëta polake duhej të mësonin dy gjuhë të huaja të ndryshme. Gjuha e parë e huaj (zakonisht anglishtja) mësohej tre herë në javë. Gjuha e dytë e huaj mësohej dy herë në javë. Reforma prezantoi dy nivele të ndryshme të provimit – një nivel më të lartë (nëse një nxënës mësonte të njëjtën gjuhë në shkollën fillore) dhe një nivel standard (nëse një nxënës mësonte gjuhën e parë në shkollën e mesme të ulët). Rezultatet e provimeve të gjuhës së shkollës së mesme të ulët kontribuan në kriteret e aplikimit për të hyrë në shkollën e mesme të lartë.

## Historia
Edukimi i shoqërisë polake ishte një synim i sundimtarëve që në shekullin e 12-të, dhe Polonia shpejt u bë një nga vendet më të arsimuara në Evropë. Katalogu i bibliotekës së Kapitullit të Katedrales së Kraków që daton në vitin 1110 tregon se në fillim të shekullit të 12-të intelektualët polakë kishin qasje në literaturën evropiane. Universiteti Jagiellonian, i themeluar në vitin 1364 nga Mbreti Casimir III në Kraków, është një nga universitetet më të vjetra të Evropës. Në vitin 1773 Mbreti Stanisław August Poniatowski themeloi Komisionin e Arsimit Kombëtar (*Komisja Edukacji Narodowej*), ministria e parë shtetërore e arsimit në botë.
[parapamje|upright|Peshkopi i Vilnisit, [Ignacy Massalski, ishte kryetari i parë i Komisionin e Arsimit Kombëtar]]
Universiteti i parë në Poloni, Universiteti Jagiellonian i Kraków, u themelua më 1364 nga Casimir III i Madh në Kraków. Është universiteti më i vjetër në Poloni. Është universiteti i dytë më i vjetër në Evropën Qendrore (pas Universitetit të Pragës) dhe një nga universitetet më të vjetra në botë. Casimir III e kuptoi se kombi kishte nevojë për një klasë njerëzish të arsimuar, veçanërisht juristë, të cilët mund të kodifikonin ligjet e vendit dhe të administronin gjykatat dhe zyrat. Përpjekjet e tij për të themeluar një institucion të arsimit të lartë në Poloni u shpërblyen më në fund kur Papa Urban V i dha lejen për të hapur Universitetin e Krakovës.

Në shekullin e 16-të, 90% e të gjitha famullive në Poloninë e Vogël dhe Poloninë e Madhe kishin shkolla ku mësoheshin gramatika dhe latinishtja në nivelin bazë, ndërsa arsimi i mesëm ishte i disponueshëm në qytete dhe qyteza më të mëdha. Në Universitetin Jagiellonian, 65% e studentëve vinin nga prejardhje urbane, 25% nga fisnikëria dhe 10% nga familjet fshatare.

Ideja e arsimit të detyrueshëm u paraqit nga Andrzej Frycz Modrzewski më 1555. Pas ndarjeve të Polonisë, arsimi i detyrueshëm u prezantua nga autoritetet prusiane në provincat polake që i përkisnin Prusisë (1825), dhe autoritetet austriake në Galicia (1873). Në Perandorinë Ruse arsimi i detyrueshëm nuk ekzistonte. Si rezultat, në vitin 1921, pasi Polonia rifitoi pavarësinë, një e treta e popullsisë së Republikës së Dytë Polake ishte analfabete. Analfabetizmi ishte shumë i lartë në lindje, por pothuajse nuk ekzistonte në provincat perëndimore. Arsimi i detyrueshëm në Poloni u prezantua me një dekret në shkurt 1919. Kjo mbulonte të gjithë fëmijët e moshës 7 deri në 14 vjeç. Megjithatë, në fillim, shteti polak i sapokrijuar u përball me disa probleme zbatimi - mungesë mësuesish të kualifikuar, ndërtesash dhe fondesh. Pas Luftës së Dytë Botërore, arsimi i detyrueshëm mbeti si një nga prioritetet e shtetit. Deri në vitin 1978, vetëm 1.2 për qind e popullsisë polake ishte analfabete. Në Poloni, arsimi i detyrueshëm përfundon në moshën 18 vjeç. Zakonisht fillon kur fëmijët janë 6 vjeç dhe përfundon pas 12 vjetësh mësimi (zakonisht në një shkollë të mesme). Ligji bashkëkohor polak bën dallimin midis shkollës së detyrueshme (obowiązek szkolny) dhe arsimit të detyrueshëm (*obowiązek nauki*).

## Referime