Vendet arkeologjike në Glasinac

djathtas|parapamje| Glasinac në hartën e faqes nga periudha e shekullit të 6-të p.e.s.
**Vendet arkeologjike në Glasinac** ndodhen në komunat Sokolac, Rogatica, Pale, Pale-Praça, Bosnje dhe Hercegovinë. Nga koha parahistorike, nga koha e neolitit, por në radhë të parë nga epoka e ilirëve dhe e fisit Autarijatëve, ka një numër të madh kodrinash dhe mijëra tuma varresh. Sipas numrit të madh të gjetjeve nga këto vende, grupi më i veçantë i epokës së bronzit dhe hekurit, i cili u përhap në Bosnjën dhe Hercegovinën lindore, Serbinë jugperëndimore dhe pjesët veriore të Malit të Zi, quhej kultura e Glasinës .  Bartës të kulturës së Glasinacit janë pjesëtarët e fisit ilir Autarijati . 

Zona e Glasinacit është 22 km 2, në një lartësi mbi 800 metra. Rrafshnalta përbëhet nga livadhe dhe kullota të gjera, karakteristike për pjesën lindore të Bosnjës, pjesa e poshtme e së cilës përbëhet kryesisht nga shkëmbinj të fortë të papërshkueshëm. Ajo është e rrethuar nga pyje halore dhe majat e Romanija, Bogovićka Planina, Gradina, Rabra, Crno vrh, Kopit, Kratelje.

## Gradinat 
Lista e parë e kështjellave u bë nga Ćiro Truhelka, dhe më vonë lista u zgjerua me zbulime të reja.

**Kodra Klisura-Kadiça** është një vend arkeologjik me një fortesë të periudhës së hershme të hekurit, gjysmërrethore 77x32 m. Ajo u zbulua në vitin 1880, kur u eksplorua për herë të parë. Gjatë viteve 1980 dhe 1988, ai u gërmua përsëri  Gjetjet nga ky vend janë domethënëse për të kuptuar ekonominë e rajonit malor të Glasinacit nga periudha e kulturës së Glasinacit. Këtu janë gjetur një numër i konsiderueshëm gjetjesh arkeozoologjike të ruajtura mirë të mbledhura gjatë gërmimeve të vitit 1988, kështu që mbetjet e eshtrave të kafshëve mund të përdoren për rindërtimin e ekonomisë parahistorike të këtij vendbanimi.

Duke parë përqindjen, pjesa e gjahut është e papërfillshme. Janë befasuese gjetjet që tregojnë për ekzistencën e peshkimit në këtë vendbanim në lartësi. Qëllimi i rritjes së kafshëve shtëpiake ndryshonte nga specia në specie.

Rëndësia e prodhimit të leshit dhe qumështit konfirmohet nga numri i madh i rruazave thurëse (të madhësive dhe formave të ndryshme) që gjenden në vend. Prania e tyre padyshim tregon procesin e tjerrjes dhe thurjes së leshit. Disa nga format e qeramikës (si kulluesit) ndoshta janë përdorur në prodhimin e produkteve të qumështit. 

Nga analiza rezulton qartë se bagëtia e imët rritej në mënyrë nomade. Gjatë dimrit këto kafshë zhvendoseshin në kullota fushore që mbroheshin nga kushtet e vështira të motit të kësaj zone me lartësi të madhe.
djathtas|parapamje| Karroca e Gllacinacit

## Tuma 
Tumat shfaqen në tre forma: të mbuluara me dhe, të mbuluara me gurë dhe të rrafshuara dhe në prerje tërthore rrethore ose eliptike.

Gërmimet e para të tumës u kryen në vitin 1880 nga togeri austro-hungarez Johan Leksa, kur gjeti karrocën e famshme (1055 gr.), e cila ndodhet ende në Muzeun e Historisë Natyrore në Vjenë. Ato përbëhen nga një zog më i madh, mbi të cilin ka një zog më të vogël si mbulesë, i vendosur në katër rrota. Hulumtimi u vazhdua nga Ćiro Truhelka, Gjorgje Stratimirović dhe Franjo Fiala . Gjithsej 1234 tuma u gërmuan në shekullin e 19-të, rreth 250 prej të cilave ishin bosh. 

Në tuma ka edhe varre me skelet dhe djegie, në të cilat janë gjetur sende të shumta varresh (vegla metalike, armë dhe bizhuteri, qeramikë).  Ato gatime anësore janë kryesisht produkte vendase me karakteristika vendase.

### Tuma në Iliac 
Tumat në Ilijak janë një grup tumash pranë kalasë ilire të Ilijakut, 3 km larg. nga Hrenovica, komuna e Praçës, Bosnje dhe Hercegovinë . Në literaturën profesionale përdoret emri Ilijak, ndërsa popullata vendase emrin Vinograd-Gornja Vinča.

Zhvillimi i shpejtë social i komunitetit të autariatëve gjatë shekullit VIII. dhe veçanërisht në shekullin VII.para erës sonë reflektohet kryesisht në forcimin e fuqisë dhe stabilizimin e pozitës dhe autoritetit të disa *dinastive lokale, princërore*,  të cilat imponojnë autoritetin e tyre në zona të caktuara. Dëshmia më e mirë e këtij procesi jepet nga varret princërore të njohura në shkencë, me materialin e pasur dhe të larmishëm që gjendet në to. 

#### Hulumtimi 
Gjatë viteve 1893 dhe 1894, Franjo Fiala eksploroi 36 varre, disa prej të cilave ishin varre princërore, në zonën përreth Ilijakut dhe në kodrën e Rajës.

Një grup prej pesë tumash, të vendosura shumë afër hyrjes së kalasë, dhanë më shumë gjetje. Në atë grup u gërmuan dy varre princërore (Iliak II, 1 dhe III, 9), krijimi i të cilave daton në gjysmën e dytë të shek. rr. para Krishtit

Në varrin II, 1, u gjetën një numër i madh tokash prej bronzi, knemide bronzi, një shpatë hekuri me dy tehe me një dorezë bronzi të dekoruar bukur, shtiza të shumta hekuri, një skeptër, një gjerdan qelibar, byzylykë, kopsa brezi. Janë gjetur enë bronzi të importuara nga Italia e Jugut, nga të cilat është veçanërisht interesante një tas me brinjë, i cili ndoshta është përdorur për qëllime kulti, si enë për derdhjen e kurbaneve të lëngshme.

Në varrin e dytë III, 9, u varros një individ i cili duhet të ketë qenë në marrëdhënie shumë të ngushta me të ndjerin nga varri II, 1. Në këtë varr, në vend të skeptrave, u gjetën dy sëpata luftarake, dy shpata hekuri me dy tehe dhe knemidet e famshme prej bronzi me përshkrime të anijeve. Krahas pajisjeve luftarake në III, gjenden 9 një shtrëngim brezi, 2 gota të vogla dheu për pije dhe shumë pak bizhuteri (diademë dhe byzylykë). Tetë persona të tjerë u varrosën në të njëjtën tumë, nga të cilët 2 ishin gra me varre mjaft të pasura, të përbërë nga bizhuteri dhe 1 fëmijë.

Në kodrën e Rajës, varri i dukës u gjet në një tumë që Fiala e identifikoi si Iliak XIII,1 dhe krijimi i tij daton në fund të shekullit të VII. në VI. rr. para Krishtit Dhe varri i këtij duka, përveç sendeve të pasura të bizhuterive, armëve sulmuese (një shpatë me dy tehe, një shtizë e gjatë dhe disa fragmente shtize dhe një thike), armët mbrojtëse (knemida bronzi me përshkrime të drerëve) dhe enë bronzi gjithashtu. përmbante një skeptër, në formë të ngjashme me atë të gjetur në nekropolin Iliakut.

Zona përreth Iliakut në literaturë quhet paraprakisht *principata Iliac*, klasa sunduese e *dinastisë Iliac* . Kishte shtatë principata në të gjithë zonën e kulturës Mati-Drilon-Glasinac (ose fisit të autariatëve).

### Tuma e Arares 
Tuma ilire e Ararës në Glasinac është një tumë me përmasa të konsiderueshme dhe përmbajtje të pasur, e gjetur pranë Çavarinit. Emri rrjedh nga fjala *arar*, e cila është ruajtur në gjuhën shqipe dhe do të thotë tumë. Gromila u zbulua nga Ćiro Truhelka në 1890. Para tij, rrënojat u gërmuan nga gjuetarët e thesarit. Diametri i tij është 22 metra, lartësia 1.8 metra.

Sipas përmbajtjes së gjetur, u konstatua se ishte varri i një fisniku (varre princërore, tuma sundimtari).  U gjetën shumë objekte bronzi, të rreshtuara përgjatë skajit jugor të tumës në një thellësi prej 0,5 metrash. Fundi lindor ishte i mbushur me copa qymyr dhe hi. Kockat ishin gjysmë të djegura. Kjo do të thotë se trupi i pajetë është djegur në një pirë dhe më pas është ndërtuar një varr prej guri.

Pranë këtij vendi u gjetën një skelet i ruajtur, disa bizhuteri më të thjeshta dhe armë hekuri: një shtizë e ngushtë e gjatë, një shtizë tjetër më e vogël, një sëpatë lufte me teh në të dyja anët. Ndër bizhuteritë e gjetura: 10 kopsa në formë kryqi të dyfishtë, disa kopsa të rrumbullakëta me dorezë të gjatë dhe disa bomba. Supozohet se ky është një ushtar që vdiq së bashku me udhëheqësin e tij, kështu që ai u varros pranë tij, ose ndoshta një shërbëtor që ndoqi zotërinë e tij për t'i shërbyer atij në botën tjetër dhe për të mbajtur armët e tij.

Tuma e varrimit të Arares nuk është pjesë e ndonjë nekropoli më të madh tumash, edhe nëse ka disa në afërsi të tij. Kjo tregon se në kohën e krijimit të këtij varri, sundimtarët filluan të ndaheshin nga princat e zakonshëm dhe se varret e tyre ishin në një vend të veçantë dhe të izoluar. Përmbajtja e varrit flet për pasurinë dhe izolimin e tyre nga pjesa tjetër e popullsisë. 

Ngjashëm, me më pak përmbajtje, është edhe në gromilat në Osovo, Brezje, Čitluci, Pilatovići . Lokalitete të tjera janë: Taline, Vratnice, Laze, Crvena Lokva, Kusače, Luburić polje, Kovačev do, Hrelji grad, Duboki do, Hrastovača, Vrlazije, Pljeshevica, Zagorica. . .

## Shih edhe 
* Ilirologjia
* Kultura ilire
* Tuma ilire e Ararës
* Kultura Mati Drilon Glasinac

## Referime