Kirenea, Libi

**Kirenea** (; ) ka qenë një qytet antik grek dhe romak pranë qytetit të sotëm Shahhat, Libi. Ai ishte qyteti më i vjetër dhe më i rëndësishëm nga pesë qytetet greke në rajon. Ai i dha Libisë lindore emrin klasik *Cyrenaica* që ajo ka ruajtur deri në kohët moderne.

Kirenea ndodhet në një luginë të harlisur në kodrat e Jebel Akhdar. Qyteti u emërua sipas emrit të një pranvere, Kire, që grekët i shenjtëruan Apollonit. Kjo ishte edhe selia e Cyrenaics, një shkollës e famshme e filozofisë në shekullin e VI pes, e themeluar nga Aristippus, një dishepull i Sokratit. Ajo më pas kishte marrë nofkën "Athina e Afrikës".

## Historia 
### Përmbledhje e themelimit të Kireneas, siç thuhet në Herodotus 
Grinus, biri i Aesanius-it një pasardhës i Theras, dhe mbret i ishullit Thera, kishte vizituar orakullin dhe i ofroi atij një hektomb në orakull për çështje të ndryshme. Orakulli kishte ofruar këshilla për të gjetur një qytet të ri në Libi. Pasi kaluan shumë vite dhe këshilla nuk ishte marrë, Thera ishte dorëzuar nga një thatësirë e tmerrshme dhe të gjitha kulturat dhe pemët ishin prishur. Ata përsëri dërguan në Delfi dhe u kujtoi se oraku kishte thënë disa vite më parë për t'u vendosur në vendin e Libisë, por këtë herë ajo tha në mënyrë specifike për të gjetur një vendbanim në tokën e Kireneas. Duke mos ditur se si të shkonin në Libi, ata dërguan një lajmëtar në Kretë për të gjetur dikë që i udhëhiqte për udhëtimin e tyre. Ata gjetën një tregtari në ngjyra vjollce me emrin Corobius. Ai kishte udhëtuar një herë në një ishull nga Libia i quajtur Platea. Grinus dhe Corobius lundruan në Platea, kur arritën në destinacionin e tyre ata e lanë Corobiusin me furnizime për disa muaj dhe Grinus u kthye në Thera për të mbledhur njerëz që ti vendosë në koloninë e sapokrijuar. Pas dy vitesh të vendosjes së kolonisë ata patën pak sukses dhe u kthyen në orakulli për të marrë këshilla. Orakulli kishte përsëritur këshillën e saj për të lëvizur drejtpërdrejt në tokën e Libisë, dhe jo në ishullin përball Libisë. Kështu ata u zhvendosën në një vend të quajtur Aziris. Ata u vendosën atje për gjashtë vjet dhe ishin shumë të suksesshëm derisa libianët vizituan vendbanimin e Aziris për ti bindur njerëzit që të lëviznin më tej në brendësi. Ata u lëkundën nga libianët për të lëvizur dhe për t'u vendosur në atë që tani është Kirenea. Mbreti i atëhershëm Battus mbretëroi për 40 vite, deri kur vdiq dhe më pas biri i tij, Arcesilaus, mori udhëheqjen dhe mbretëroi për 16 vite, me jo më shumë ose më pak ndryshim të popullsisë deri kur Orakulli i kishte treguar mbretit të tretë, një Battus tjetër, të sjellë më shumë grekë në vendbanim dhe me atë zgjerim libianët kishin humbur shumë tokë rreth Kireneas.
### Periudha greke 
Sipas traditës greke, Kirenea u themelua në vitin 631 pes si një vendbanim i grekëve nga ishulli Thera, tradicionalisht e udhëhequr nga Battus I, në një vend  larg nga porti i saj Apollonia (Marsa Sousa). Detajet tradicionale lidhur me themelimin e qytetit gjenden në *"Historitë e Herodotit IV"*. Kirenea menjëherë u bë kryeqyteti i Libisë së lashtë dhe krijoi marrëdhënie tregtare me të gjitha qytetet greke, duke arritur kulmin e prosperitetit të saj nën mbretërit e vet në shekullin e V-të pes. Menjëherë pas vitit 460 pes u bë republikë. Në vitin 413 pes, gjatë Luftës së Peloponezit, Kirenea furnizoi forcat spartane me dy triremë dhe pilotë. Pas vdekjes së Aleksandrit të Madh të Maqedonisë (323 pes), republika Kireneane iu nënshtrua dinastisë Ptolemaike.

### Periudha romake 
Banorët e Kireneas në kohën e Sullit (rreth vitit 85 pas Krishtit) u ndanë në katër klasa: qytetarë, fermerë, banorë të huaj, dhe një popullsi pakicë e hebrenjve. Udhëheqësi i qytetit, Ptolemeu Apioni, ua dorëzoi romakëve, por mbajti vetëqeverisjen. Në vitin 74 pes Kirenea u krijua një provincë romake; por, ndërkohë që nën Ptolemeun banorët hebrenj kishin gëzuar të drejta të barabarta, ata thuhet se u shtypën gjithnjë e më shumë nga popullata tani autonome dhe shumë më e madhe greke. Tensionet arritën kulmin gjatë një kryengritjeje të hebrenjve nga Kirenea nën Vespasian (73 pes, Lufta e Parë romako-hebreje) dhe veçanërisht Trajan (117 es, Lufta e Kitos). Kjo revoltë u hodh poshtë nga Marcius Turbo, por jo para se një numër i madh civilësh të ishin masakruar brutalisht nga rebelët hebrenj.  Sipas Eusebit të Cezaresë, rebelimi hebraik e la Libinë kaq të shpopulluar, në atë masë saqë disa vjet më vonë koloni të reja duhej të themeloheshin atje nga perandori Hadrian vetëm për të ruajtur qëndrueshmërinë e vazhdueshme të marrëveshjes.

### Krishterimi 
Krishtërimi është menduar që nga fillimi që të ketë pasur lidhje me Kirenean. Të tre ungjillet sinoptike përmendin një Simon të Kireneas si të detyruar të ndihmojnë të mbajnë kryqin e Jezusit. Në Veprat e Apostujve përmenden njerëzit nga Kirenea që ndodhen në Jeruzalem në ditën e Rrëshajëve. Sipas traditës së Kishës Ortodokse Koptike, themeluesi i saj, Shën Marku ishte një vendas i Kireneas dhe përcaktoi peshkopin e parë të Kireneas. Martirologjia romake përmend nën 4 Korrik një traditë që në persekutimin e Dioklecianit një peshkop Theodorus i Kireneas u fshikullua dhe u pre gjuha e tij.

### Rënia 
Eksporti kryesor i Kireneas në pjesën më të madhe të historisë së saj të hershme ishte silfumi bimor mjekësor, i përdorur si abortifik; barishtja ishte e vizatuar në shumicën e monedhave Kirenease. Silfimi ishte në një kërkesë të tillë që korrej deri në zhdukje; kjo, në lidhje me konkurrencën tregtare nga Carthage dhe Aleksandria, rezultoi në një reduktim të tregtisë së qytetit. Kirenea, me portin e saj të Apollonisë (Marsa Susa), mbeti një qendër e rëndësishme urbane deri në tërmetin e vitit 262, i cili dëmtoi "Shenjtëroren e Demeter dhe Persefon" në Kirenea. Pas katastrofës, perandori Klaudi Gothicus e rindërtoi Kirenean, duke e quajtur atë *Claudiopolis*, por restaurimet ishin të dobëta dhe të pasigurta. Katastrofat natyrore dhe një rënie e thellë ekonomike, diktonin vdekjen e saj dhe në vitin 365 një tjetër tërmet tërësisht shkatërrues, shkatërroi shpresat tashmë të pakta të rimëkëmbjes. Ammianus Marcellinus e përshkroi atë në shekullin e IV si një qytet i shkretë, dhe Synesius, një vendas i Kireneas, e përshkroi atë në shekullin e ardhshëm si një shkatërrim i madh në mëshirën e nomadëve. Në fund të fundit, qyteti ra nën pushtimin arab në vitin 643, në të cilin kohë kishte mbetur pak nga qytetet romake të Afrikës Veriore; Rrënojat e Kireneas ndodhen pranë fshatit modern Shahhat.

## Periudha moderne 
Kirenea tani është një vend arkeologjik afër fshatit Shahhat. Një nga karakteristikat e saj më të rëndësishme është tempulli i Apollonit i cili ishte ndërtuar fillimisht në fillim të shekullit të VII-të pes. Struktura të tjera të lashta përfshijnë një tempull për Demeter dhe një tempull pjesërisht të pazbuluar për Zeusin. Ka një nekropol të madh rreth 10 km midis Kirenës dhe portit të saj të lashtë të Apollonisë. Që nga viti 1982, ajo ka qenë një Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

## Galeria 

File:Archaeological Site of Cyrene-109021.jpg|Tempulli i Zeusit
File:Archaeological Site of Cyrene-109022.jpg|
File:Archaeological Site of Cyrene-109023.jpg|
File:Archaeological Site of Cyrene-109024.jpg|Tempulli i Zeusit
File:Archaeological Site of Cyrene-109025.jpg|Tempulli i Apollonit
File:Archaeological Site of Cyrene-109026.jpg|
File:Archaeological Site of Cyrene-109027.jpg|
File:Archaeological Site of Cyrene-109028.jpg|Tempulli i Apollonit
File:Archaeological Site of Cyrene-109029.jpg| Monument i fitores së Agorës

## Njerëz të njohur 
* Aristippus (c. 435 - c. 356 PES), filozof dhe themeluesi i Shkollës Kirenease.
* Callimachus (310/305 - 240 PES), poet, kritik dhe studiues në Bibliotekën e Aleksandrisë
* Eratosthenes (276 - 194 PES), matematikan, gjeograf, astronom; bibliotekar në Bibliotekën e Aleksandrisë. 
* Eugammon (fl. 6 shekullit PES), poet epik
* Lacydes (3-të të shekullit BC), filozof
* Theodorus (c. 5 shekullit BC), matematikan

## Referime 
## Lidhje të jashtme 
* Cyrene project summary at Global Heritage Fund
* Explore Cyrene with Google Earth on Global Heritage Network
* Cyrene and the Cyrenaica by Jona Lendering
* University of Pennsylvania Museum excavations at Cyrene