Bagëtitë në fe dhe mitologji

[alt=cow and a calf|parapamje|300x300px| Një [Zebu|lopë indiane dhe viçi i saj - një skulpturë e fundit të shekullit të 7-të nga Uttar Pradeshi, Indi]]
Ka besime të ndryshme për **bagëtitë** në shoqëri dhe **fe** .

Bagëtitë konsiderohen të shenjta në fetë indiane si hinduizmi, xhainizmi dhe budizmi, si dhe në paganizmin afrikan . Bagëtitë luajtën role të tjera kryesore në shumë fe, duke përfshirë ato të Egjiptit të lashtë, Greqisë së lashtë, Izraelit të lashtë, Romës së lashtë .

Në disa rajone, veçanërisht në shumicën e shteteve të Indisë, therja e bagëtive është e ndaluar dhe mishi i tyre ( viçi ) mund të jetë tabu .

Ky artikull u referohet më saktësisht *bagëtivë të trasha* (lopa, bualli, kau) me termin *bagëti.*

## Në fetë indiane 
Legjislacioni kundër therjes së bagëtive është në fuqi në shumicën e shteteve të Indisë, përveç Keralës dhe pjesëve të verilindjes.

### Hinduizëm 
[parapamje|150x150px| Një basoreliev demi, [Mamallapuram]]
Hinduizmi e konsideron veçanërisht zebun ( *Bos indicus* ) si të shenjtë. Respekti për jetën e kafshëve duke përfshirë bagëtinë, dietën në hinduizëm dhe vegjetarianizmin në Indi bazohen në etikën hindu . Etika hindu udhëhiqet nga koncepti thelbësor i Ahimsës, dmth. jodhuna ndaj të gjitha qenieve, siç përmendet në Upanishadin Chandogya (~ 800 pes).  Nga mesi i mijëvjeçarit të parë pes, të tre fetë kryesore – Budizmi, Hinduizmi dhe Xhainizmi – po përkrahnin jo-dhunën si një vlerë etike dhe diçka që ndikon në rilindjen e dikujt. Sipas Harrisit, rreth vitit 200 të erës sonë, ushqimi dhe gostitë me therjen e kafshëve konsideroheshin gjerësisht si një formë e dhunës ndaj formave të jetës dhe u bënë një tabu fetare dhe shoqërore. India, e cila ka 79,80% popullsi hindu që nga ( regjistrimi i vitit 2011 ), kishte shkallën më të ulët të konsumit të mishit në botë sipas statistikave të FAO -s të OKB -së 2007, dhe India ka më shumë vegjetarianë se pjesa tjetër e botës vënë së bashku.

Sipas Ludwig Alsdorf, "vegjetarianizmi indian bazohet pa mëdyshje tek *ahimsa* (jo dhuna)", siç dëshmohet nga *smritit* e lashtë dhe tekste të tjera të lashta të hinduizmit. Ai shton se dashuria dhe respekti për bagëtinë në hinduizëm është më shumë se një angazhim ndaj vegjetarianizmit dhe është bërë pjesë përbërëse e teologjisë së tij. Për shumicën e indianëve modernë, thotë Alsdorf, respekti për bagëtinë dhe mosrespektimi për therjen është një pjesë e etikës së tyre dhe nuk ka " *ahimsa* pa hequr dorë nga konsumimi i mishit".

Disa studiues shpjegojnë nderimin për lopët midis hinduve në aspektin ekonomik, duke përfshirë rëndësinë e qumështit në dietë, përdorimin e bajgës së lopës si lëndë djegëse dhe pleh, dhe rëndësinë që bagëtitë kanë luajtur historikisht në bujqësi. Tekstet e lashta si Rig Veda, Puranat theksojnë rëndësinë e bagëtive. Një *Gryhasutra* rekomandon që viçi të hahet nga vajtuesit pas një ceremonie funerali si një rit ritual kalimi.  Në të kundërt, sipas Marvin Harrisit, literatura Vedike është kontradiktore, me disa që sugjerojnë therje rituale dhe konsum të mishit, ndërsa të tjerë sugjerojnë një tabu mbi ngrënien e mishit. 

#### Statusi i shenjtë i lopës 
parapamje| Zoti hindu Krishna shfaqet shpesh me lopë që dëgjojnë muzikën e tij.
[parapamje| [Viçi krahasohet me agimin, në hinduizëm . Këtu, me një sad'hu .]]
Shumë tekste të lashta dhe mesjetare hindu debatojnë arsyetimin e ndalimit vullnetar të therjes së lopëve dhe ndjekjen e vegjetarianizmit si pjesë e një abstenimi të përgjithshëm nga dhuna ndaj të tjerëve dhe çdo vrasje e kafshëve.

Ndalimi i mishit të lopës si ushqim u konsiderua si hapi i parë drejt vegjetarianizmit total.  Lopët qumështore quhen *aghnya* "ato që nuk mund të theren" në Rigveda . Yaska, komentatori i hershëm i Rigvedës, jep nëntë emra për lopën, i pari "aghnya". Sipas Harrisit, literatura në lidhje me nderimin e lopëve u bë e zakonshme në mijëvjeçarin e parë të erës sonë, dhe rreth vitit 1000 të es vegjetarianizmi, së bashku me një tabu kundër mishit të viçit, u bënë një traditë e mirëpranuar hinduiste.  Kjo praktikë u frymëzua nga besimet në hinduizëm se një shpirt është i pranishëm në të gjitha qeniet e gjalla, jeta në të gjitha format e saj është e ndërlidhur dhe jo dhuna ndaj të gjitha krijesave është vlera më e lartë etike. Nanditha Krishna deklaroi se himni 8.3.25 i shkrimit hindu *Atharvaveda* (~ 1200–1500 pes) dënon të gjitha vrasjet e njerëzve, bagëtive dhe kuajve dhe i lutet zotit Agni që të ndëshkojë ata që vrasin.
[parapamje| [Pertu|Prithu duke ndjekur Prithvin, i cili është në formën e një lope. Prithu milte lopën për të prodhuar të korra për njerëzit.]]
Në Purana, të cilat janë pjesë e teksteve hindu, perëndesha e tokës Prithvi ishte në formën e një lope, e mjelur vazhdimisht për substancat e dobishme për të mirën e njerëzve, nga hyjnitë duke filluar me sovranin e parë: Prithu milte lopën për të prodhuar të korra që njerëzit t'i jepnin fund zisë së bukës. Kamadhenu, "lopa e bollëkut" e mrekullueshme dhe "nëna e lopëve" në disa versione të mitologjisë hindu, besohet se përfaqëson lopën e shenjtë të përgjithshme, që konsiderohet si burimi i gjithë prosperitetit. Në shekullin e 19-të, një formë e Kamadhenut u përshkrua në poster-art që përshkruante të gjithë perënditë dhe perëndeshat kryesore në të. Govatsa Dwadashi që shënon ditën e parë të festimeve Diwali, është festivali kryesor i lidhur me nderimin dhe adhurimin e lopëve si burimi kryesor i jetesës dhe shenjtërisë fetare në Indi, ku simbolika e amësisë është më e dukshme me lopët e shenjta Kamahenu dhe vajzën e saj. Nandini.

### Rëndësia historike 
[parapamje| Një pamflet që proteston për masakrën e lopëve, i krijuar për herë të parë në 1893. Një mishngrënës ( *mansahari* ) shfaqet si një demon me shpatë, me një burrë që i thotë "mos vrit, lopa është burim jete për të gjithë". Ajo u interpretua nga muslimanët në [britanik Raj|Raxhin Britanik se i përfaqësonte ata. Rivizatohet Raja Ravi Varma (rreth 1897).]]
Nderimi për lopën luajti një rol në Rebelimin Indian të 1857 kundër Kompanisë Britanike të Indisë Lindore. Sepotët hindu dhe myslimanë në ushtrinë e Kompanisë së Indisë Lindore arritën të besonin se fishekët e tyre të letrës, të cilat mbanin një sasi të matur baruti, ishin lyer me yndyrë lope dhe derri. Konsumimi i derrit është i ndaluar në Islam dhe Judaizëm . Për shkak se mbushja e armës kërkonte kafshimin e fundit të fishekut të letrës, ata arritën në përfundimin se britanikët po i detyronin të thyenin dekretet e fesë së tyre.

Një studim historik i trazirave të mëdha komunale në Indi midis 1717 dhe 1977 zbuloi se 22 nga 167 incidente të trazirave midis hinduve dhe myslimanëve i atribuoheshin drejtpërdrejt therjes së lopëve. 

### Xhainizmi 
Xhainizmi është kundër dhunës ndaj të gjitha qenieve të gjalla, përfshirë bagëtinë. Sipas sutrave xhaine, njerëzit duhet të shmangin çdo vrasje dhe therje, sepse të gjitha qeniet e gjalla e duan jetën, vuajnë, ndjejnë dhimbje, u pëlqen të jetojnë dhe dëshirojnë të jetojnë. Të gjitha qeniet duhet të ndihmojnë njëra-tjetrën të jetojnë dhe të përparojnë, sipas xhainizmit, jo të vrasin dhe therin njëri-tjetrin.

Në traditën fetare Xhaine, as murgjit dhe as laikët nuk duhet t'i bëjnë të tjerët ose t'i lejojnë të tjerët të punojnë në një thertore. Xhainët besojnë se burimet vegjetariane mund të ofrojnë ushqim të përshtatshëm, pa krijuar vuajtje për kafshët si bagëtitë.
[parapamje| Bagëtitë në një tempull, në [Ooty, Indi]]
parapamje| Bagëtitë duke u ambjetuar në një rrugë të qytetit në Jaipur, Rajasthan

### Budizëm 
Tekstet e budizmit thonë se ahimsa është një nga pesë parimet etike, që kërkon nga një budist praktikues të "përmbahet nga vrasja e qenieve të gjalla". Jo vetëm që disa tekste budiste, kryesisht Mahajana, thonë se vrasja ose ngrënia e mishit është e gabuar, por nxit laikët budistë që të mos menaxhojnë/drejtojnë thertore dhe as të tregtojnë mish. Tekstet budiste indiane inkurajojnë një dietë me bazë bimore.

## Fetë abrahamike 
### Judaizmi 
Sipas Biblës,  izraelitët adhuruan një imazh kulti të një viçi të artë kur profeti Moisi u ngjit në malin Sinai . Moisiu e konsideroi këtë një mëkat të madh kundër Zotit. Si rezultat i abstenimit të tyre nga akti, fisi Levit fitoi një rol priftëror. Një kult i viçave të artë shfaqet më vonë gjatë sundimit të Jeroboamit .

Sipas Biblës Hebraike, një lopë e kuqe ishte një pjesë e rëndësishme e ritualeve të lashta hebreje. Lopa u flijua dhe u dogj në një ritual preçiz, dhe hiri u shtua në ujin e përdorur në pastrimin ritual të një personi që kishte rënë në kontakt me një kufomë njeriu. Rituali përshkruhet në Librin e Numrave në Kapitullin 19, vargjet 1–14.

Judaizmi tradicional e konsideron mishin kosher dhe të lejuar si ushqim, për sa kohë që lopa theret në një ritual fetar të quajtur *shechita*, dhe mishi nuk shërbehet në një vakt që përfshin ndonjë ushqim qumështi.

### Islam 
Islami lejon therjen e lopëve dhe konsumimin e mishit të viçit, përderisa lopa theret në një ritual fetar të quajtur  ose  , i ngjashëm me *shechitën* hebraike.

Edhe pse therja e bagëtive luan një rol në një festë të madhe myslimane, Kurban Bajram, shumë sundimtarë të Perandorisë Mogule kishin vendosur një ndalim për therjen e lopëve për shkak të popullatave të mëdha hinduiste dhe xhainiste që jetonin nën sundimin e tyre.

### krishterimi 
Qetë janë një nga kafshët e flijuara nga besimtarët ortodoksë grekë në disa fshatra të Greqisë. Ajo lidhet veçanërisht me festën e Shën Harallambit . Kjo praktikë e kurbanisë është kritikuar vazhdimisht nga autoritetet kishtare.

Kau është simboli i Lukës Ungjilltar .

## Ditët moderne 
parapamje| Një strehë për lopë ( *goshala* ) në Guntur, Indi
parapamje| Një lopë duke ecur në Delhi
Sot, në vendet me shumicë hindu si India dhe Nepali, qumështi i gjedhit mban një pjesë kyçe të ritualeve fetare. Për disa, është zakon të ziejnë qumështin në një sobë ose të çojnë një lopë nëpër shtëpi si pjesë e një ceremonie të ngrohjes së shtëpisë. &#x5B; '''' &#x5D;

### Në Indi 
Kushtetuta e Indisë mandaton mbrojtjen e lopëve në Indi. Therja e bagëtive lejohet me kufizime (si një certifikatë 'e përshtatshme për therje' e cila mund të lëshohet në varësi të faktorëve si mosha dhe gjinia e bagëtisë, qëndrueshmëria e vazhdueshme ekonomike, etj.), por vetëm për demat dhe buajt dhe jo lopët në 14 shtete. Ndalohet plotësisht në gjashtë shtete me proces gjyqësor në pritje në gjykatën e lartë për të rrëzuar ndalimin, ndërsa në shumë shtete nuk ka asnjë kufizim.

Gopastami, një festë e festuar nga hindutë një herë në vit, është një nga rastet e pakta ku lopët marrin lutje në Indinë moderne. Ndërsa lopa ende respektohet dhe nderohet nga shumica e popullsisë indiane, ka pasur polemika mbi trajtimin e lopëve gjatë festës.

### Në Nepal 
Në Nepal, një vend me shumicë hindu, therja e lopëve dhe demave është plotësisht e ndaluar. Lopët konsiderohen si perëndeshë Lakshmi (perëndeshë e pasurisë dhe prosperitetit). Nepalezët kanë një festë të quajtur Tihar (Diwali) gjatë së cilës, në një ditë të quajtur Gaipuja, ata kryejnë lutjet për lopët.

### Në Sri Lanka 
Në Sri Lanka, në maj 2013, murgu budist 30-vjeçar Bowatte Indrarathana Thera u vetëdogj për të protestuar ndaj qeverisë që lejonte pakicat fetare të therin lopë.

### Kinë 
Një tabu e mishit të viçit në Kinën e Lashtë ishte historikisht një kufizim dietik, veçanërisht në mesin e kinezëve Han, pasi qetë dhe buajt (gjedhët) janë të dobishëm në bujqësi dhe respektohen. Gjatë dinastisë Zhou, ato nuk haheshin shpesh, madje edhe nga perandorët. Disa perandorë ndaluan vrasjen e lopëve.  Mishi i viçit nuk rekomandohet në mjekësinë kineze, pasi konsiderohet si një ushqim i nxehtë dhe mendohet se prish ekuilibrin e brendshëm të trupit.

### Indonezi 
Në Kudus, Indonezi, muslimanët vazhdojnë të ruajnë traditën e mos therjes ose ngrënies së lopëve, nga respekti për paraardhësit e tyre, disa prej të cilëve ishin hindu, gjoja duke imituar Sunan Kudus i cili gjithashtu vepronte si të tillë.

## Referime