Dëmtimi nga rrezatimi

**Dëmtimi nga rrezatimi** është efekti i rrezatimit jonizues në objektet fizike, duke përfshirë materialet strukturore jo të gjalla. Mund të jetë ose i dëmshëm ose i dobishëm për materialet.

Radiobiologjia është studimi i veprimit të rrezatimit jonizues në gjallesat, duke përfshirë efektet shëndetësore të rrezatimit tek njerëzit. Doza të larta të rrezatimit jonizues mund të shkaktojnë dëmtime në indet e gjalla, siç është djegia nga rrezatimi dhe mutacionet e dëmshme, siç është shkaktimi i qelizave që të bëhen kancerogjene, dhe mund të çojnë në probleme shëndetësore, siç është helmimi nga rrezatimi.

## Shkaqet 
Ky rrezatim mund të marrë disa forma:

* Rrezet kozmike dhe grimcat energjike pasuese të shkaktuara nga përplasja e tyre me atmosferën dhe materiale të tjera.
* Produktet bijë radioaktive (radioizotopet) të shkaktuara nga përplasja e rrezeve kozmike me atmosferën dhe materiale të tjera, duke përfshirë indet e gjalla.
* Rrezet e grimcave energjike nga një përshpejtues grimcash.
* Grimca energjike ose rrezatimi elektromagnetik (rrezet X) të lëshuara nga përplasjet e grimcave të tilla me një objektiv, si në një makinë me rreze X ose rastësisht në përdorimin e një përshpejtuesi grimcash.
* Grimca ose lloje të ndryshme rrezesh të lëshuara nga zbërthimi radioaktiv i elementeve, të cilat mund të ndodhin natyrshëm, të krijuara nga përplasjet e përshpejtuesve ose të krijuara në një reaktor bërthamor. Ato mund të prodhohen për përdorim terapeutik ose industrial ose të lirohen aksidentalisht nga aksidenti bërthamor, ose të lirohen qëllimisht nga një bombë e ndyrë, ose të lirohen në atmosferë, tokë ose oqean si pasojë e shpërthimit të një arme bërthamore për luftë ose testime bërthamore.

## Efektet në materiale dhe pajisje 
Rrezatimi mund të ndikojë në materiale dhe pajisje në mënyra të dëmshme dhe të dobishme:

* Duke bërë që materialet të bëhen radioaktive (kryesisht nga aktivizimi i neutroneve, ose në prani të rrezatimit gama me energji të lartë nga fotodezintegrimi).
* Me anë të transmutacionit bërthamor të elementëve brenda materialit, duke përfshirë, për shembull, prodhimin e Hidrogjenit dhe Heliumit, të cilët nga ana tjetër mund të ndryshojnë vetitë mekanike të materialeve dhe të shkaktojnë ënjtje dhe brishtësi.
* Me anë të radiolizës (prishja e lidhjeve kimike) brenda materialit, e cila mund ta dobësojë atë, të shkaktojë ënjtje, polimerizim, të nxisë korrozionin, të shkaktojë nënvlerësime, të nxisë çarje ose të ndryshojë ndryshe vetitë e tij të dëshirueshme mekanike, optike ose elektronike. Nga ana tjetër, radioliza mund të përdoret gjithashtu për të nxitur lidhjen e polimereve, të cilat mund t'i ngurtësojnë ato ose t'i bëjnë ato më rezistente ndaj ujitjes.
* Me anë të formimit të komponimeve reaktive, duke ndikuar në materiale të tjera (p.sh. çarja e ozonit nga ozoni i formuar nga jonizimi i ajrit).
* Me anë të jonizimit, duke shkaktuar prishje elektrike, veçanërisht në gjysmëpërçuesit e përdorur në pajisjet elektronike, me rryma pasuese që sjellin gabime funksionimi ose madje dëmtojnë përgjithmonë pajisjet. Pajisjet e destinuara për mjedise me rrezatim të lartë, siç është industria bërthamore dhe aplikimet jashtë-atmosferike (hapësinore), mund të bëhen të vështira për t'i rezistuar rrezatimit efekteve të tilla përmes projektimit, përzgjedhjes së materialit dhe metodave të prodhimit.
* Duke futur dopantë ose defekte me anë të implantimit të joneve për të modifikuar funksionalitetin e tyre elektrik në mënyrat e dëshiruara.
* Për të trajtuar kancerin me anë të rrezatimit të elektroneve, gamave ose joneve ose nëpërmjet terapisë së kapjes së neutroneve të borit.

Shumë nga efektet e rrezatimit në materiale prodhohen nga kaskadat e përplasjes dhe mbulohen nga kimia e rrezatimit.

## Shiko edhe 
* Rrezatimi

## Burime