Domatja

**Domatja** (*solanum lycopersicum*) është një bimë njëvjeçare që e ka prejardhjen nga Andet e Amerikës së Jugut. Kur europianët arritën në Amerikë, bima e domates ishte përhapur deri në Amerikën Qendrore dhe Meksikë. Përdorimi i saj si ushqim filloi në Meksikë, dhe u përhap në të gjithë botën pas kolonizimit spanjoll të Amerikës. Varietete të shumta të saj tani kultivohen gjerësisht tashmë, nganjëherë në serra në klimat e ftohta.

Domatja konsumohet në mënyra të ndryshme, e freskët, ose si një përbërës në shumë gjellë, sallata, salca dhe pije. Edhe pse nga ana botanike ajo është një frut, ajo konsiderohet si perime për qëllime gatimi, gjë që shkakton paqartësi dhe ngatërresë. Fruti është i pasur në lycopene, që mund të ketë efekte të dobishme për shëndetin.

Domatja bën pjesë në familjen Solanaceae. Bimët zakonisht rriten 1-3 metra në lartësi dhe kanë një kërcell të dobët që shpesh mbështetet mbi tokë ose mbi bimë të tjera. Një kokër domate mesatare e zakonshme peshon rreth 100 gram.

## Historia 
### Etimologjia 
Fjala domate vjen nga fjala spanjisht *tomate*, që nga ana e saj vjen nga fjala në gjuhën Nahuatl *tomatotl*, të një popullsie indigjene të Meksikës qendrore.
left|thumb|270px|Fruti i bimës/perimes së domates dhe një prerje tërthore e tij.
### Mesoamerika 
Aztec-et dhe popujt e tjerë në Mesoamerikë përdornin frutin në gatimet e tyre. Data e saktë e fillimit të përdorimit të domates është e panjohur: deri në vitin 500 para Krishtit, ajo ishte tashmë kultivuar në Meksikën jugore dhe ndoshta në zona të tjera. Popullsia Pueblo mendohet të kenë besuar se ata të cilët dëshmonin gëlltitjen e farave të domates ishin të bekuar me kompetencat e profecisë. Varieteti i madh me forme të çrregullt i domates (domatja e vendit), i krijuar nga një frut më i vogël, e ka origjinën në Mesoamerikë, dhe mund të jetë paraardhësi i drejtpërdrejtë i disa domateve moderne të kultivuara.

### Përhapja nga spanjollët 
Pushtuesi spanjoll Hernán Cortés mund të ketë qenë i pari që transferoi domaten e vogël të verdhë në Evropë pas pushtoi qytetin Aztec të Tenochtitlanit, tani Mexico City, në vitin 1521, edhe pse Kristofor Kolombi, një gjenovez që punonte për monarkinë spanjolle, mund ti ketë sjellë ato në fillim të vitit 1493.

Pas kolonizimit spanjoll të Amerikave, spanjollët  shpërndanë domaten në gjithë kolonitë e tyre në Karaibe. Ata gjithashtu e çuan atë në Filipine, nga ku ajo u përhap në Azinë juglindore dhe pastaj të gjithë kontinentin aziatik. Spanjollët gjithashtu e sollën domate në Evropë. Ajo u rrit lehtë në klimat e Mesdheut, dhe kultivimi filloi në 1540-n. Ajo ndoshta filloi të hahej menjëherë pasi ai u prezantua, dhe ishte me siguri duke u përdorur si ushqim nga fillim të shekullit të 17 në Spanjë. Libri më i hershëm gatimi i zbuluar me receta me domate u botua në Napoli në 1692, edhe pse autori i kishte marrë me sa duket këto receta nga burime spanjolle. Në zona të caktuara të Italisë, të tilla si Firence, megjithatë, domatja është përdorur vetëm si një dekorim tavoline para se ajo të përfshihej në kuzhinën lokale në fund të shekullit të 17-të ose në fillim të shekullit të 18-të.

Domatja është vendase në zonën e Amerikës Jugore qendrore dhe pjesën jugore të Amerikës së Veriut, zonë sot midis vendeve të Meksikës dhe Peruse. Azeket e quajten atë xitomatl, termi treguar tomat fruta të ndryshme të ngjashme me njëra-tjetrën, zakonisht lëng. Salca e domateve u bë një pjesë integrale e kuzhinë Azteke. Disa thonë se ishte një domate përforcuese, kjo do të jetë arsyeja pse frëngjisht një herë e përshkroi atë si pomme d'amour, "mollë e dashurisë.  Është thënë se pas futjes  se saj në Evropë zyra e Sir Walter Raleigh kishte dhene pjeset e këtij plani për të realizuar në pallatin e  Mbretëreshës Elizabeth, pagëzuar si mollë e dashurisë (mollë dashurie). Data e mbërritjes së tij në Evropë është e vitit 1540, kur spanjoll Hernán Cortés u kthye në shtëpi dhe e çuan mostrave, por kultivimin dhe shpërndarjen e saj ka pritur deri gjysmën e dytë të shekullit të shtatëmbëdhjetë.

## Kultivimi 
Domatja rritet tashmë në mbarë botën për frutat e saj ushqimore. Domatet e kultivuara ndryshojnë në madhësi, nga kokrrat më të vogla, rreth 5&nbsp;mm në diametër, deri tek domatet më të mëdha 10&nbsp;cm ose më shumë në diametër. Shumica e varieteteve prodhojnë fruta të kuq, por një numër i variteteve kanë fruta të verdhë, portokalli, rozë, vjollcë e të gjelbër. Ka gjithashtu edhe varietete me kokrra të zeza ose të bardha. Frutat me ngjyra dhe shirita mund të jenë mjaft interresante. Domatet e prodhuara për konservim dhe salca shpesh janë me formë të zgjatur, 7–9&nbsp;cm  të gjata dhe 4–5&nbsp;cm në diametër. Ato njihen si domate italiane, dhe kanë një përmbajtje të ulët të ujit. 
## Klasifikimi botanik 
## Referime dhe shënime