Romanizimi (kulturor)

[parapamje|300px| [Perandoria Romake në kohën e shtrirjes së saj më të madhe]]
**Romanizimi** ose **latinizimi** në kuptimin historik dhe kulturor të të dy termave, tregojnë procese të ndryshme historike, si akulturimi, integrimi dhe asimilimi i popullsive të reja të inkorporuara dhe periferike nga Republika Romake dhe Perandoria e mëvonshme Romake . Historiografia e lashtë romake dhe historiografia italiane deri në periudhën fashiste i quanin proceset e ndryshme " qytetërimi i barbarëve ".

## Karakteristikat 
djathtas|parapamje|300px| Gjuhët romane në Evropë
Akulturimi vazhdoi nga lart-poshtë, me klasat e larta që adoptuan së pari kulturën romake dhe mënyrat e vjetra që zgjatën për një kohë më të gjatë midis fshatarëve në fshatrat periferike dhe zonat rurale.  Pengët luajtën një rol të rëndësishëm në këtë proces, pasi fëmijët elitë, nga Mauretania në Gali, u morën për t'u rritur dhe arsimuar në Romë. 

Historiografia e lashtë romake dhe historiografia tradicionale italiane identifikuan me besim proceset e ndryshme të përfshira në një " qytetërim barbarësh ". Historianët modernë kanë një pikëpamje më të nuancuar: duke bërë paqen e tyre me Romën, elitat lokale mund ta bëjnë pozicionin e tyre më të sigurt dhe të përforcojnë prestigjin e tyre. Temat e reja përfshijnë studimin e vlerave personale dhe grupore dhe ndërtimin e identitetit, që është aspekti personal i etnogjenezës . Tranzicionet funksionuan ndryshe në krahina të ndryshme; siç theksojnë Blagg dhe Millett  edhe një provincë romake mund të jetë një kanavacë shumë e gjerë për t'u përgjithësuar.

Një karakteristikë e romanizimit kulturor ishte krijimi i qindra kolonive romake në territorin e Republikës Romake dhe të Perandorisë Romake pasuese. Deri në kohën e Trajanit, kolonitë u krijuan duke përdorur ushtarë veteranë në pension, kryesisht nga Gadishulli italian, të cilët promovonin zakonet dhe ligjet romake, me përdorimin e latinishtes .

Është vlerësuar se në fillim të perandorisë, rreth 750.000 italianë jetonin në provinca.  Jul Cezari, Mark Anthony dhe Octaviani vendosën shumë nga veteranët e tyre në koloni: në Itali dhe provinca. Kolonitë që u krijuan në Itali deri në vitin 14 pes janë studiuar nga Keppie (1983). Në rrëfimin e tij për arritjet e mbretërimit të tij të gjatë, *Res Gestae Divi Augusti*, Augusti deklaroi se ai kishte vendosur 120,000 ushtarë në njëzet koloni në Itali në vitin 31 pes, pastaj 100,000 burra në koloni në Spanjë dhe në Galinë jugore në vitin 14 pes, e ndjekur nga një tjetër. 96,000 në vitin 2 pes.  Brian Campbell thotë gjithashtu "Nga viti 49 deri në vitin 32 p.e.s. u rekrutuan rreth 420,000 italianë", që do të ishte kështu stoku i veteranëve (qytetarëve) që u dërguan kryesisht në provincat (kolonitë) gjatë Augustit. Lex Calpurnia, megjithatë, lejoi gjithashtu dhënien e shtetësisë për trimëri të shquar. Për shembull, 1000 shoqëritë nga Camerinum pas Vercellae 101 pes (Plutarku Mar. XXXVIII) dhe ndihmësi (më vonë Legio XXII Deiotariana ) pas Zelës, mori nënshtetësinë romake. Në kohën e Augustit, legjionet përbëheshin kryesisht nga latinë etnikë/italikë dhe galë cisalpinë. 

Megjithatë, romanizimi nuk rezultoi gjithmonë në zhdukjen e të gjitha aspekteve të kulturave vendase edhe kur kishte akulturim të gjerë. Shumë gjuhë provinciale jo latine i mbijetuan të gjithë periudhës duke mbajtur një ndikim të konsiderueshëm latin, duke përfshirë gjuhët paraardhëse të Uellsit, shqipes, baskishtes dhe berberit . Aty ku kishte zëvendësim gjuhësor, në disa raste, si në Itali, ai u zhvillua në fazën e hershme perandorake, ndërsa në të tjera, gjuhët amtare iu nënshtruan plotësisht latinishtes vetëm *pas* rënies së Perandorisë, siç ka të ngjarë të ndodhte me galishten. Gjuha galike mendohet se ka mbijetuar deri në shekullin VI në Francë, pavarësisht romanizimit të konsiderueshëm të kulturës materiale vendase.  Regjistrimi i fundit i gjuhës galike të folur që mendohet të jetë mjaft i besueshëm  Duke bashkëjetuar me latinishten, galishtja ndihmoi në formimin e dialekteve latine vulgare që u zhvilluan në frëngjisht, me efekte duke përfshirë fjalët huazuese dhe kalke (përfshirë *oui*,   dhe ndikimet në konjugim dhe rend fjalësh.   
Romanizimi ishte kryesisht efektiv në gjysmën perëndimore të perandorisë, ku qytetërimet vendase ishin më të dobëta. Në lindjen e helenizuar, qytetërimet e lashta si ato të Egjiptit të Lashtë, Anadollit, Ballkanit, Judesë dhe Sirisë, i rezistuan efektivisht të gjitha efekteve të saj, përveç atyre më sipërfaqësore. Kur Perandoria u nda, lindja, me kulturë kryesisht greke, u shënua nga fuqia në rritje e kulturës dhe gjuhës specifike greke në dëm të gjuhës latine dhe ndikimeve të tjera romanizuese, por qytetarët e saj vazhduan ta konsideronin veten romakë.

Ndërsa Britania me siguri ishte romanizuar, përafrimi i saj me kulturën romake duket se ka qenë më i vogël se ai i Galisë. Rajonet më të romanizuara, siç tregohet nga Dott. Bernward Tewes dhe Barbara Woitas nga qendra informatike e Universitetit Katolik Eichstätt-Ingolstadt, ishin Italia, Gadishulli Iberik, Galia, Gjermania jugore dhe Dalmacia . 

## Shih edhe 
* Iliria
* Iliriku
* Romakët
* Gjuha latine
* Iliro-romakët
* Të Drejtat Latine
* Prefektura e Ilirikut
* Perandoria Romake

## Literatura 
* 
* Francisco Marco Simón, "Religion and Religious Practices of the Ancient Celts of the Iberian Peninsula" in *e-Keltoi: The Celts in the Iberian Peninsula*, **6** 287–345 (online) *Interpretatio* and the Romanization of Celtic deities.
* Mommsen, Theodore. *The Provinces of the Roman Empire* Barnes & Noble (re-edition). New York, 2004
* Susanne Pilhofer: "Romanisierung in Kilikien? Das Zeugnis der Inschriften" (*Quellen und Forschungen zur Antiken Welt* 46), Munich 2006.

## Referime