Denarius

parapamje|Denar i Mark Antonit dhe Oktavianit, i prerë në Efes në vitin 41 p.e.s. Monedha përkujtonte mposhtjen e Brutit dhe Kasit nga dy burrat një vit më parë, si dhe festonte Triumviratin e Dytë të ri.
**Denarius** (latinisht: [deːˈnaːriʊs]; shumës: ***dēnāriī***, latinisht: [deːˈnaːriiː]) ishte monedha standarde romake prej argjendi që nga futja e saj në Luftën e Dytë Punike rreth vitit 211 p.e.s. deri në mbretërimin e Gordianit III (238–244 pas Krishtit), kur u zëvendësua gradualisht nga antoninianus. Vazhdoi të shtypej në sasi shumë të vogla, ndoshta për qëllime ceremoniale, deri dhe gjatë Tetrarkisë (293–313).

Fjala dēnārius rrjedh nga latinishtja dēnī "që përmban dhjetë", pasi vlera e saj fillimisht ishte 10 assēs. Fjala për "para" rrjedh prej saj në italisht (denaro), sllovenisht (denar), portugalisht (dinheiro) dhe spanjisht (dinero). Emri i saj mbijeton edhe në monedhën dinar.

Simboli i tij përfaqësohet në Unicode si 𐆖 (U+10196), një monogram numerik që shfaqej në anën e përparme në periudhën Republikane, duke treguar kursin e konvertimit të 10 aseve ("X") në 1 denar ("I"). Megjithatë, mund të përfaqësohet edhe si X̶ (shkronja e madhe X me mbivendosje të kombinuar me vijë të gjatë).
parapamje|Rreshti i sipërm (nga e majta në të djathtë): 157 para Krishtit Republika Romake, 73 pas Krishtit Vespasian, 161 pas Krishtit Marcus Aurelius, 194 pas Krishtit Septimius Severus; Rreshti i dytë (nga e majta në të djathtë): 199 pas Krishtit Caracalla, 200 pas Krishtit Julia Domna, 219 pas Krishtit Elagabalus, 236 pas Krishtit Maximinus Thrax.

## Historia 
Një paraardhës i denarit u prodhua për herë të parë në vitin 269 ose 268 para Krishtit, pesë vjet para Luftës së Parë Punike, me një peshë mesatare prej 6.81 gramësh, ose 1⁄48 të një paundi romak. Kontakti me grekët kishte nxitur nevojën për monedha argjendi përveç monedhës prej bronzi që romakët përdornin në atë kohë. Ky paraardhës i denarit ishte një monedhë argjendi në stilin grek me peshë didrahmi, e cila u prodhua në Neapolis dhe qytete të tjera greke në Italinë jugore. Këto monedha ishin të gdhendura me një legjendë që tregonte se ato ishin prodhuar për Romën, por në stil ato ngjanin shumë me homologët e tyre grekë. Ato shiheshin rrallë në Romë, duke gjykuar nga gjetjet dhe thesaret, dhe ndoshta përdoreshin ose për të blerë furnizime ose për të paguar ushtarët.

Monedha e parë dalluese romake prej argjendi u shfaq rreth vitit 226 para Krishtit. Historianët klasikë ndonjëherë i kanë quajtur këto monedha "denarë të rëndë", por ato klasifikohen nga numizmatët modernë si kuadrigat, një term që mbijeton në një ose dy tekste të lashta dhe rrjedh nga kuadriga, ose karroca me katër kuaj, në anën e pasme. Kjo, me një karrocë me dy kuaj ose biga që përdorej si një lloj i pasmë për disa denarë të hershëm, ishte prototipi për modelet më të zakonshme të përdorura në monedhat romake të argjendta për një numër vitesh.

Roma e rishikoi monedhën e saj pak para vitit 211 para Krishtit dhe prezantoi denarin së bashku me një prerje jetëshkurtër të quajtur victoriatus. Denari përmbante mesatarisht 4.5 gramë, ose 1⁄72 të një paundi romak, argjend, dhe në fillim tarifohej me dhjetë gomarë, prandaj edhe emri i tij, që do të thotë 'dhjetëshe'. Ai formoi shtyllën kurrizore të monedhës romake në të gjithë Republikën Romake dhe Perandorinë e hershme.

Denari filloi të pësonte një zhvlerësim të ngadaltë drejt fundit të periudhës republikane. Nën sundimin e Augustit (27 p.e.s. – 14 pas Krishtit) pesha e saj ra në 3.9 gramë (një peshë teorike prej 1⁄84 të një paundi romak). Mbeti pothuajse në këtë peshë deri në kohën e Neronit (37–68 pas Krishtit), kur u ul në 1⁄96 të një paundi, ose 3.4 gramë. Zhvlerësimi i përmbajtjes së argjendit në monedhë vazhdoi edhe pas Neronit. Perandorët romakë të mëvonshëm gjithashtu e ulën peshën e saj në 3 gramë rreth fundit të shekullit të 3-të.

Vlera në momentin e futjes së saj ishte 10 asa, duke i dhënë denarit emrin e tij, që përkthehet si "që përmban dhjetë". Rreth vitit 141 para Krishtit, ajo u ritarifua në 16 asa, për të pasqyruar rënien e peshës së asit. Denari vazhdoi të ishte monedha kryesore e Perandorisë Romake derisa u zëvendësua nga antoninianus në fillim të shekullit të 3-të pas Krishtit. Monedha u emetua për herë të fundit, në bronz, nën Aurelianin midis viteve 270 dhe 275 pas Krishtit, dhe në vitet e para të mbretërimit të Dioklecianit.

## Shiko edhe 
* Dinari

## Referime