Hyjnitë antike në bregdetin kroat

[parapamje|250x250px| Kur në vitin 117 p.e.s. [Nezakciumi dhe disa qytete tjera ranë nën sundimin romak, zhvillimi i pavarur i Ilirisë dhe Delmacisë u ndërpre. Që atëherë, zona është kontrolluar nga një marrëveshje e ndërsjellë midis romakëve dhe komuniteteve ilire, dhe pa dyshim, në atë kohë Iliria nuk ishte tërësisht romake, por romakët arritën të siguronin kontrollin mbi pjesën më të madhe të saj.]]
**Hyjnitë antike në zonën e bregdetit kroat** dhe sidomos ato në zonën e HIstrias, filluan të respektohen në kohët e lashta, kur ilirët banonin nëpër Istria, dhe romakët u vendosën ngadalë dhe hynë në çdo fazë të jetës në gadishullin e Istrias, në një kohë kur Jupiteri, i rrethuar nga panteoni, ishte perëndia supreme, Iliria kishte hyjnitë e veta. Të mistershme dhe ende të panjohura deri më sot, rrënjët e tyre datojnë në një epokë të kaluar të gjatë, një epokë kur letrat nuk ekzistonin për të regjistruar ekzistencën dhe fuqinë e tyre.

Para ardhjes së romakëve në zonën e bregdetit të Kroacisë së sotme, ajo sundohej nga ilirët dhe hyjnitë e tyre të fuqishme, një popull me kulturë dhe traditë të pasur, me një panteon të dominuar nga hyjnitë femra në krahasim me ato meshkuj. Edhe sot e kësaj dite, të mbuluara me misterin e lashtësisë, kryesisht për shkak të monumenteve të pakta, hyjnitë ilire janë ende shumë interesante.

Hyjnitë ilire me origjinë nga njerëzit indigjenë patën një ndikim të rëndësishëm në fenë romake, me të cilën ranë në kontakt romakët, por edhe grekët. Krahas hyjnive origjinale romake, të cilat nën ndikimin e mitologjisë dhe ikonografisë greke morën disa karakteristika të perëndive greke, romakët respektuan edhe disa hyjni orientale, si dhe disa nga ato autoktone, kultet e të cilëve u ndeshën në provincat e pushtuara. të tilla si ishte p.sh. Istria. 

## Histrët në Istria 
Istria përcaktohet gjeografikisht sipas pjesës kontinentale nga gjiri i Prelukës në lindje, masivi Ćićarije në veri dhe gjiri i Miljes *(lat.* *Muggia)* . Duke folur për zonën etnike të Histrës, nuk i referohet të gjithë gadishullit. Të dhënat e përpunuara deri në vitin 2013. thonë se zona e tyre kufizohej në perëndim nga lumi Rižana *(lat.* *Formio)*, në veri dhe verilindje nga masivi Ćićarija dhe shpatet e Uçkës, në lindje nga lumi Rasha *(lat.* *Arsia)*, që ishte edhe kufiri etnik sipas Liburnit . 

Ndryshimet që ndodhën gjatë shekullit XII p.e.s. jo. tregojnë për shfaqjen e Histrës në këto zona. Në atë kohë, vendasit e Istrias në epokën e bronzit dhe themeluesit e kështjellave të fortifikuara u zhdukën papritur. Në një numër të madh kodrinash, jeta thjesht u shua, ndërsa në të tjera vazhdon dhe supozohet se u themeluan vendbanime të reja të të njëjtit lloj. Ndryshimi më i madh dhe më i theksuar është mënyra e varrimit me inhumacion, pra me djegie të të ndjerit, e cila shtrihet gjatë gjithë shekullit I para Krishtit. n. e. Ndërsa banorët e epokës së bronzit mund të quhen indo- evropianë, banorët e fortesave në epokën e hekurit janë etnikisht më specifikë.

Histrët u shfaq në gadishullin e Istrias në shekullin e 11 para Krishtit. n. e. të bashkuar në një bashkësi politike që nuk përkonte me organizimin e fiseve parahistorike. Mbreti ishte në krye të aleancës dhe aleancat përbëheshin nga klane të kryesuara nga krerët. 

Vendbanimet urbane të Histrës, të njohura edhe sot e kësaj dite, përcaktohen pikërisht nga nekropolet e djegura, të cilat zakonisht ndodhen në afërsi të fortifikimeve ose brenda zonës së vendbanimeve të rrethuara me mure guri.
parapamje|250x250px| Mbetje materiale nga nekropoli histrian
Histrianët merreshin kryesisht me blegtori, bujqësi, gjueti, peshkim dhe zeje të ndryshme . Ata përpunonin eshtra dhe brirë, bënin prej tyre vegla të ndryshme dhe bizhuteri. Ata merreshin me thurje, gjë që duket në aksesorët e varreve të grave (rruaza qeramike për patkonjtë, bobina për mbështjelljen e fijeve, pesha për thurjen e tezgjahut, krehër për ngjeshjen e fijeve gjatë thurjes dhe sende të tjera). Ata përpunonin metalin duke derdhur në kallëpe dhe duke farkëtuar hekurin,  por edhe duke riparuar enët prej bronzi dhe arnimet, çarçafët dhe thumbat.  Përveç metalit, ata përpunonin edhe gurin, të cilin e përdornin për të ndërtuar vendbanime, nekropole dhe statuja hyjnish. Shkathtësia e veçantë e Histrës u pa në formësimin e skulpturave dhe relieveve gjeometrike në pllakat dhe altarët nga Nezakci. 

Pozita e mirë gjeografike ndikoi në takimet e Histranit me kultura të ndryshme. Këtë e tregojnë objekte të shumta me origjinë jashtë shtetit, të gjetura ngjitur me varret e historianëve më të pasur, të cilët merreshin me aktivitete detare. 

### Histria në periudhën antike 
Tashmë në shekullin III para Krishtit. n. e. Romakët tregojnë interes për bregdetin kroat për arsye ekonomike dhe politike. Në vitin 221 para Krishtit n. e., fiset ilire filluan të humbnin pavarësinë e tyre dhe territori i tyre u pushtua nga ushtria romake me qëllim të ndëshkimit të piratëve histrianë që sulmuan anijet romake. Kjo do të çojë në prishjen e vendbanimit Histra përgjatë bregdetit të Istrias. Në shkrimet e tij, Titus Livius përmend Hystran gjatë fushatës vendimtare romake - dhe në to përmend dy mbretër nga II. shekulli para Krishtit gjë që çon në përfundimin se Histrët ishin në fazën e formimit të shtetit të tyre. 

Për shkak të konflikteve të vazhdueshme me Histrët dhe fiset tjera ilire, romakët në 181 p.e.s. n. e. ata vendosin Aquileia si një bazë ushtarake. Kur është 177. vjet para Krishtit Nezaktius ra nën pushtimin romak, zhvillimi i pavarur i Hystrës u ndërpre. Që atëherë, zona është kontrolluar nga një marrëveshje e ndërsjellë midis romakëve dhe komuniteteve ilire - pa dyshim, në atë kohë Istria nuk ishte tërësisht romake, por romakët arritën të siguronin kontrollin e duhur mbi pjesën më të madhe të saj. Po ashtu, popullatës autoktone që banohej nga popullsia e kolonizuar, ia morën një pjesë të madhe të tokës dhe mbi to organizuan prona të mëdha. Toka e mbetur i përkiste popullatës autoktone, por me kushte të caktuara, vetëm për gjueti dhe/ose kullotje. 

Bregdeti kroat dhe sidomos Histria u kufizua nga ngushtimi i autonomisë së tyre ekonomike dhe politike, dhe ata gjithashtu kishin një ndalim të piraterisë, hyrjen në ushtrinë romake dhe një ndalim të shkëmbimit të mallrave me fiset fqinje, me të cilët shkëmbenin sendet bazë për jetën. Në 1. shekulli para Krishtit n. e., gjatë kohës së Cezarit, shumë koloni romake me deri në treqind banorë u themeluan në vende tashmë të banuara. 

Qytetet në bregdetin ilir ishin gjithmonë besnikë ndaj administratës romake dhe nuk morën pjesë në luftëra civile. Gjatë kohës së Oktavianit u ndërtuan monumente të famshme si harku i triumfit i Sergius, amfiteatri në Pula dhe tempulli i Augustit, përmes të cilëve mund të gjurmojmë lulëzimin e urbanizmit romak dhe ndërtimet edhe në koloni. 
Skeda:Templo de Augusto, Pula, Croacia, 2017-04-17, DD 71-73 HDR.jpg|
Skeda:Nesactium basilica.JPG|Nezakci
Skeda:Anfiteatro de Pula, Croacia, 2017-04-17, DD 13-18 HDR PAN.jpg|Amfiteatri
Në atë periudhë kryesisht paqësore, kjo zonë përjetoi prosperitet ekonomik dhe social. Perandori August zgjeroi territorin e Italisë duke aneksuar një pjesë të madhe të gadishullit të Istrias në provincën veriore italiane të Venedikut, duke krijuar kështu rajonin e dhjetë italian - Venetia et Histria. Istria është e ndarë në tre pjesë sipas qyteteve koloniale Pula, Poreč dhe Trieste. 

Procesi i romanizimit në rajonet ilre, i cili kulmoi me pranimin e alfabetit latin, artit dhe kulturës, u përhap jo vetëm nga pronat e sapokrijuara në brendësi të Istrias, por edhe në zona tjera bregdetare ku pronarët ishin perandorë dhe anëtarë të familjeve perandorake. Gjatë sundimit romak, ekonomia ilire bazohej në kultivimin e grurit, ullinjve dhe hardhive, dhe përgjatë bregdetit në peshkimin dhe kultivimin e butakëve, siç përmendet nga shkrimtarët e lashtë Plini dhe Kasiodori. 

Jeta shoqërore dhe publike zhvillohej në forume, si në pjesën tjetër të botës së lashtë, dhe në vilat fshatare dhe vilat më të vogla kishte varre dhe vende të shenjta shtëpiake ku u gjetën altarë kushtues për hyjnitë greke, italike, orientale dhe indigjene.

Romanizimi preku gradualisht popullsinë indigjene dhe ndërpreu zhvillimin e kulturës tradicionale autoktone dhe u bashkua me gjurmët e qytetërimit romak. Fillimisht përparoi përgjatë brigjeve të Istrias, por me Augusta u përhap edhe në brendësi të territorit.

Një numër i madh altarësh votues që përmendin hyjnitë indigjene u zbuluan në zonën e agerit të Pulës. Shumica e këtyre altarëve u krijuan nga vendasit që besonin më shumë në fuqinë e kulteve indigjene sesa në hyjnitë zyrtare romake. Popullsia autoktone ruajti zakonin e djegies (djegjes së të ndjerit) dhe futjes së hirit direkt në gropë pa asnjë urnë. 

Nën perandorët e tjerë, Iliria nuk ndryshoi shumë. Në kohën e Hadrianit në shekullin II, Istria u nda në katër zona administrative të qeverisura nga konsujt. Pas vitit 395 vite pas futjes së krishterimit intolerant si fe shtetërore, ndau fatin e provincave perëndimore të Perandorisë, kur filloi një dekadencë e papritur ekonomike dhe sociale, e cila u ndikua nga inkursionet dhe shkatërrimet e fiseve bavareze, duke përfshirë edhe sllavët. 

## Vështrim i pergjithshem 
Gurët e varreve dhe monumentet publike me emra të gdhendur hyjnish tregojnë se si dhe në çfarë mase romanizimi u përhap në zonën e Istrias dhe rajonet tjera ilire. Megjithëse tradita romake ishte e pranishme, hyjnitë dhe besimet e shumta historike pararomake u ruajtën në monumentet epigrafike romake.  Nuk është vetëm numri që ka tërhequr vëmendjen e studiuesve për kultet autoktone të ilirëve dhe hyjnitë që ata nderonin, por edhe fakti që të gjitha, përveç njërit, u kushtohen hyjnive femërore.

Julian Medini vuri re se në mesin e dedikantëve që ngritën këta altarë historikë, kishte më shumë kolonë dhe më pak indigjenë. Ata ishin kryesisht grekë, italianë dhe orientalë, me status të ndryshëm shoqëror, por kryesisht qytetarë dhe skllevër të liruar. Mes të diplomuarve ka njëlloj gra dhe burra. Megjithëse monumentet janë të përhapura në të gjithë bregdetin kroat, bollëku i gjetjeve mund të shihet në qendrat e qyteteve të bregdetit lindor të Adriatikut, si Pula dhe Nezakci.

## Hyjnitë historike indigjene 
Jeta e pasur shpirtërore e popullsisë autoktone të Adriatikut lindor në kohën e lashtë ishte një pasqyrim i kulturës dhe jetës së tyre shoqërore që u zhvillua gjatë shekujve. Falë trashëgimisë shpirtërore, disa pjesë të jetës së përditshme të popullsisë vendase mund të bashkohen. Kultet autoktone në tokën ilire në kohën romake ishin të njohura dhe të respektuara në të njëjtën kohë me kultet perandorake, pra kultet autoktone dhe perandorake kishin të njëjtin kuptim. Kjo u ndikua nga toleranca e romakëve ndaj fesë jo-romake. Kolonistët, të liruarit apo skllevërit pranuan shpejt fenë vendase së bashku me fenë shtetërore romake dhe u vunë nën mbrojtjen e saj, me shumë gjasa për të siguruar kushte më të mira jetese në zonat e reja të jetesës.
parapamje|333x333px| Monument i hyjnisë autoktone historike, Nezakci
parapamje|333x333px| Monument i hyjnisë autoktone historike, Nezakci
parapamje|333x333px| Monument i hyjnisë autoktone historike, Nezakci
Deri në epokën e vonë romake, hyjnitë autoktone historike respektoheshin. Nga perëndeshat, ka dymbëdhjetë prej tyre:

* '*Histrija *(Histria)***, monumentet e së cilës u gjetën në disa vende në bregdetin kroat (altari votues nga Poreč, Nezakcium dhe Pula dhe Rovinj). Kjo hyjni ishte e nderuar në zonën e gjerë të Istrias.
* **Eja ( *Eia)***, gjetjet e së cilës ekzistojnë në disa lokacione: dy altarë votues nga Nezakci, një tempull i vogël në Slemenja gjithashtu nga i njëjti vend, një altar kushtimor nga Pula dhe një altar kushtimor nga Dvigrad .
* **Boria *(Borias)***, altari votues i të cilit u gjet në Pula, është hyjnia origjinale e Histras, supozohet se ajo është perëndeshë e erës që frynte nga veriu (etimologjikisht e lidhur me perëndinë e lashtë greke të erës së veriut ), që është ndoshta rrënja e fjalës emri i sotëm erë veriore - stuhi. 
* **Iria *(Iria)'''*, monumenti kushtimor i të cilit me emrin sinkretik Iria Venus u gjet në vendbanimin Jesenovik, ndodhet në një fushë mbishkrimi me germa të gdhendura në reliev konveks në katër rreshta. Mbishkrimi thotë: *"Për Iria Venus Felicula, vajza e Gaius Valerius Optatus përmbush një betim të përzemërt të meritës."* Nuk dihet se ku ndodhet sot monumenti. 

Karakteristikat e tjera dhe pamja e saj nuk dihen, pasi nuk ka përshkrime të ruajtura në reliev apo skulpturë. Duke i krahasuar me disa perëndesha romake, disa studiues kanë arritur në disa përfundime interesante, si p.sh.

Një numër i madh monumentesh në zonën e Poreçit, Pulës, Rovinjit, ku nuk u gjetën gjurmë hyjnish autoktone, me përjashtim të Perëndeshës Histriae të përmendur më herët, dëshmojnë në mbështetje të tezës se të gjithë dedikuesit ishin me origjinë italiane, me përjashtim të njërit, që ishte skllav ose me origjinë greke, që ngriti një monument për nder të pronarëve të saj.

Hyjnitë e ngjashme, pra të njëjtat perëndesha me emra të ndryshëm, nderoheshin edhe në rajone të tjera, me synimin për të mbrojtur zonën dhe popullsinë që jetonte atje. Në zonën e bregdetit kroat janë ruajtur vetëm katër mbishkrime votive të hyjnisë Epikoriane, e cila mban emrin e rajonit, *Deciorum Terrae Histriae* . Ajo ka qenë ndoshta dikur mbrojtëse e të gjithë zonës gjeografike të Histrisë dhe banorëve të saj Histri.

Kulti shfaqet edhe më vonë në epokën romake, më së shpeshti në shekullin III, por më pas u shkrua në një formë thjesht romake si Istria.

Perëndesha romake *Terra Matre* ose *Tellus* ishte nëna hyjnore e tokës dhe pjellorisë së saj, analoge me perëndeshën greke Gaia . Origjina e emrit të perëndeshës *Tellus* (Telura) vjen nga fjala e vjetër italiane talam, që do të thotë sipërfaqe (rrafshinë). Përveç faktit që Tellura është kryesisht perëndeshë e bimësisë, sepse ajo mbron mbirjen, rritjen dhe zhvillimin e bimësisë, ajo është edhe perëndeshë e pjellorisë njerëzore dhe kafshëve sepse mbron zhvillimin e tyre nga vetë frutat. Si një hyjni bujqësore, Tellura kishte dy festa të mbjelljes dhe punës në fushë. Konsiderohet të jetë me datë të përhershme 5. prill. . Pra, Tellura ishte më shumë si perëndeshë Ceres (Gr. Demetra ). Meqenëse *Tellus* filloi të identifikohej me hyjninë e *Terra Matra*, ajo nuk u shfaq më në një çift hyjnor me hyjninë më të ulët *Tellumno* . Që atëherë, *Tellus* ende nderohet si hyjnia e pjellorisë së tokës dhe qenieve të gjalla, por nën ndikimin grek, si *Terra Matre*, mori një element tokësor - nëntokësor të lidhur me kultin e të vdekurve. Nga 1. shekulli para Krishtit n. e. Shfaqen mbishkrimet e përbashkëta votive *Terrae Matri* dhe Manima, dhe një gjarpër shfaqet si simbol.

### Perëndesha Ika Augusta 
Dy arie i kushtohen perëndeshës Iki Augusta, e cila është e periudhës pararomake: një vjen nga Pula (perëndeshë *Iki Aug(usti))* dhe ara nga Plomina me mbishkrimin *Ica Aug (usta)* që ishte vendosur sipër. burimi, kështu që mund të supozoni se është një mbrojtës i burimeve ujore. Përveç Nënës së Madhe, perëndeshat që lidhen me pjellorinë janë Ica dhe Ajtika e përmendur tashmë, relievet e të cilave në monumente tregojnë këtë lidhje.

### Perëndesha Aitika 
Ajtika përmendet vetëm në një are, të zbuluar në Rabac191. Kulti autokton i Aytikës në mbishkrim nuk ruhet në të njëjtin formë emri, por në formë sinkretike. Mund të thuhet me siguri se kulti i Ajtikës së bashku me kultet e Sentonës, Ikes dhe Jutosikës pasqyrojnë dominimin e kulteve femërore në popullsinë autoktone të Labinshtinës. Shtimi i epitetit Augusta në perëndeshë autoktone është vetëm një nga mënyrat me të cilat romanizimi donte të qartësonte pastërtinë etnike të popullsisë epikoriane në fushën e fesë dhe kulturës193.

Aytika është paraqitur si një perëndeshë e ulur në një fron me një skeptër në dorë, ndërsa Ica nuk has në një paraqitje kaq të detajuar, megjithëse në një nga monumentet shihet një gjarpër.

Ngjashmëria e emrave Ika, Aytika dhe Jutosika çon në përfundimin se këto tre perëndesha ishin të lidhura me njëra-tjetrën, por edhe me rolet e tyre.

### Perëndesha Jutosika 
Kulti i Jutosikës njihet vetëm nga një mbishkrim në zonën e Istrias. Makau votive nga Albona, Lucius Granius Rufus ia kushton Jutossicae, e cila konsiderohet të jetë me shumë gjasa një nimfë e nderuar në vend (si personifikimi i ujit).194

Ky epigraf ishte i njohur qysh në fillim të P. Sticoti njësoj si për  A. Mayer, Jutosika ishte një hyjni krejtësisht e panjohur. Është interesant fakti se ky kult i ujit epihorian nuk shfaqet në formë sinkretike me emërtimin August. Asnjë skulpturë apo reliev i vetëm që përshkruan Yutosika në formë pikture nuk është gjetur.

### Perëndeshat Boria dhe Nebra 
Boria dhe Nebra bëjnë pjesë në grupin e perëndeshave të dukurive natyrore. Boria ka shumë të ngjarë të jetë personifikimi i stuhisë, siç tregohet nga emri i saj, ndërsa Nebra ishte perëndeshë e mjegullës dhe stuhisë, e cila tregohet edhe nga emri i tyre.195

Informacioni për hyjninë Nebres është shumë i pakët. Njihet vetëm një makau kushtimor nga Pula, kushtuar Nebrës nga skllavi perandorak Tercia. Ka një formë fshatare dhe daton në shekullin 1-2. Opinionet ndryshojnë në lidhje me origjinën e emrit të perëndeshës Nebra. Mayer beson se Nebris është një emër bokan i Istrias (si Ica), megjithatë është konfirmuar në Dalmaci, në një mbishkrim nga Zadari dhe një nga Solin. Momsen kërkon prejardhjen e fjalës Nebris në greqisht dhe supozon se është emri i lëkurës së drerit me të cilën ishin veshur Bacchantes.196 Degrassi nuk e konsideron këtë supozim të saktë dhe citon mendimin e E. Polascheka se Nebres është një emër i zakonshëm për nimfat lokale të lidhura me një kult mistik. Zoti. Alföldy mendon se ky emër i zakonshëm nuk është ilir, që të mos jenë nimfa *vendase* . V. Jurkić, nga ana tjetër, përfshin perëndeshën Nebres si një nga hyjnitë femërore epikoriane të fenomeneve natyrore, duke e renditur atë në njëjës si perëndeshë e stuhive. Megjithatë, forma Nebribus, e cila shfaqet në mbishkrimin e përmendur, tregon qartë se është në shumës dhe se bëhet fjalë për perëndesha të stuhisë.

### Perëndesha Trita 
Për shkak të vendit ku u gjet monumenti i saj në zonën e banjove romake, perëndesha Trita ishte e lidhur me ujin, megjithëse disa arkeologë besojnë se ajo ishte një nimfë e shëndetit.

### Perëndesha Iria 
Iria shfaqet në versionin romak si *Iria Venus*, ose si një perëndeshë lokale e njohur në hyjninë romake Venus.  Nga Flanona vijnë dy mbishkrime (CIL III 3032; CIL III 3033) në të cilat përmendet perëndesha Iria. Në të parën, përmendet si Iria Augusta, dhe në të dytën si Iria Venus.

Aeja dhe Iria identifikohen me perëndeshat romake: Aeja me Bona Dea dhe Iria me Venusin. Ata besohet se janë indigjenë, megjithëse shfaqin disa tipare të ngjashme me ato të perëndeshave romake.
### Perëndesha Sexomnia Leuticita 
Një monument i gjetur pranë Karojbës (fshati Rovinj) përmend *Seixomnia Leucitica* 198, e cila supozohet të ketë përfaqësuar një hyjni femërore vendase ilire. Ky monument është mbishkrimi më i vjetër i njohur deri më tani, i cili tregon për ekzistencën e kultit të kësaj hyjnie ilire në epokën e kolonisë Polae. 

Nderimi i kultit të saj ndoshta daton që nga koha e Histrit. Aedicula iu kushtua fillimisht asaj nga qytetarët e kolonisë Polae. Elementet që tregojnë moshën e mbishkrimit janë: shkrimi, polatët më të vjetër etnikë (në vend të polenëve më të rinj) dhe emri i perëndeshës në rasën dhanore që mbaron me -ai në vend të *-ae (Seixomni **ai** Leucitic **ai** )* . 

Disa autorë mendojnë se kjo perëndeshë është me origjinë kelte (su-exs-obn-ia), që do të thotë "shumë e patrembur" dhe se Leucitica është vetëm shtojca e saj. Për shkak të pamjes së izoluar të kësaj perëndeshë vendase me një emër dypjesësh në pjesën perëndimore të Istrias, është shumë e vështirë të përcaktohet karakteri dhe rëndësia e saj hyjnore.

### Perëndeshat Senton dhe Trita Augustus 
Mbishkrime kushtuar Sentonës dhe Trita Augustës u gjetën në zonën lindore të bregdetit, disi më shpesh në zonën e Liburnisë. Përveç kësaj, ato përfaqësojnë emra ilirë, ndaj me siguri edhe vetë hyjnitë janë me origjinë ilire. Ndërsa Sentona u zbulua vetëm në një monument në zonën e gadishullit të Istrias, ajo shfaqet tetë herë në zonën e Liburnisë. Përmendet se Sentona është e ngjashme me perëndeshën greke Hera, Girardi Jurkić, 1979-1981, pra me Juno romake, gjë që nuk konfirmohet në gjetjet që lidhen me perëndeshën. Disa autorë besojnë se emri i saj vjen nga emri kelt për rrugën.  

Sentona ishte një hyjni vendase ilire, ndoshta një personifikimi i ndonjë burimi. Disa mendojnë se emri Sentona (si edhe Matrona dhe Epona) është me origjinë kelte, sepse prapashtesa -ona është karakteristike për emrat e femrave ilire. Šašel beson, duke përmendur mbishkrimin nga Katuni (afër Pazinit) se nderimi i kultit të Sentonës është kryesisht në bregun lindor, në zonën e Labinit të sotëm, ndërsa D. Rendić-Miočević, i cili përmend, së bashku me Sentonën, një numër nimfash të nderuara në vend ose personifikime uji, si Eja, Jutosika, Ika, Trita dhe Latra, në zonën e lartpërmendur liburno-istriane. Edhe V. Jurkiq ka të njëjtin mendim, i cili e numëron Sentonën ndër hyjnitë autoktone femërore nga zona bregdetare dhe i daton të gjitha mbishkrimet e saj votive në tranzicionin midis shekujve I dhe II.

### Hyji Melosok 
parapamje|Monument për një hyjni autoktone, shekulli 1-2, Istria
Njihet vetëm një hyjni mashkullore me origjinë pararomake, *Melosocus*, të cilit kushtimi shfaqet si *Melosoco Augusto* dhe si *Melosoco* 205 Dy mbishkrime u gjetën pranë Kishës së Shën Theodorit në Raklje - Krnicë. Një altar me mbishkrimin grek ΘΕΩ ΜΕΛΙΣΩΚΩ u zbulua në shpellën Golubinčina, jo shumë larg Raklje-Krnicës. Kushtuesi i këtij altari mban një emër latin, të shkruar me alfabetin grek ΣΙΛΟΥΕΣΤΕΛ *(lat.* *Silvester).*

*Melosocus* konfirmohet si emër personal edhe në Istria, ku mbaresa - *ocus'' del në shumë emra vetjakë. Në Nezaktion janë gjetur një sërë mbishkrimesh të lashta në altarë të vegjël, me dedikime hyjnive lokale historike në formë romane, gjë që tregon se jeta në qytet ishte shumë aktive dhe u ruajt edhe pas sundimit romak, duke ruajtur disa elementë autoktone. 

## Shih edhe 
* Istria
* Nezakci
* Liburnia
* Ilirologjia
* Mitologjia ilire

## Referime