Skandali Susurluk

**Skandali Susurluk** (Turqisht: *Susurluk kazası*) ishte një skandal që përfshin marrëdhëniet e ngushta midis qeverisë turke, forcave të armatosura dhe krimit të organizuar. Ajo u zhvillua gjatë pikut të konfliktit kurdo-turk, në mesin e viteve 1990. Marrëdhënia erdhi në ekzistencë pasi Këshilli i Sigurisë Kombëtare (MGK) shtroi nevojën për marshimin e burimeve të kombit për të luftuar Partinë e Punëtorëve të Kurdistanit (PKK).

Skandali u shfaq me një përplasje kamionë me makinë në 3 nëntor 1996, afër Susurluk, në provincën e Balëkesir. Viktimat përfshinin nënkryetarin e Departamentit të Policisë së Stambollit, një anëtar i Parlamentit dhe Abdullah Çatlı, drejtuesi i Ujqërit gri (i cili ishte një vrasës i kontratës në listën e kuqe të Interpolit).

Shteti ishte angazhuar në një konflikt të përshkallëzuar me intensitet të ulët me PKK që nga viti 1984. Konflikti arriti kulmin kur PKK planifikoi të shpallte pavarësinë e tyre deri në vitin 1994. Drejt fundit të 1992, një debat i ashpër në NSC për mënyrën se si të vazhdohej ishte duke u zhvilluar. Presidenti Turgut Özal dhe gjenerali Eşref Bitlis favorizuan një zgjidhje jo ushtarake. Sidoqoftë, të dy vdiqën në vitin 1993. Vdekja e Bitlisit, i cili ishte Komandanti i Përgjithshëm i Xhandarmërisë Turke në atë kohë, në një rrëzim aeroplan mbetet ende i diskutueshëm. Në të njëjtin vit, NSC përcaktoi një fushatë të koordinuar të operacioneve të zeza duke përdorur forca speciale. Dega turke e Operacionit “Gladio”, "Counter-Guerrilla", kontribuoi shumë nga këto forca speciale.

Zëvendëskryeministri Tansu Çiller ngarkoi me forcë policinë, më pas nën udhëheqjen e Mehmet Ağar, me prishjen e PKK-së dhe vrasjen e liderit të saj, Abdullah Oxhalan. Njësia policore përgjegjëse për këtë punë ishte Departamenti i Operacioneve Speciale. Mori pjesë edhe Abdullah Çatlı. Kjo shkaktoi komplot në Organizatën Kombëtare e Inteligjencës (MİT), e cila më parë kishte llogaritur në Çatlı për të ndërmarrë hakmarrje kundër organizatës militante armene, ASALA. Sidomos i shqetësuar ishte Mehmet Eymür i Departamentit të Operacioneve / Kundër-Terrorizmit të MİT, i cili kishte dallime të pakonkurueshme me Ağar. Skandali është përshkruar më keq si "beteja e dy Mehmeteve".

Autoritetet turke kishin pohuar se ata oficerë të sigurimit, politikanë dhe autoritete të tjera që kishin qenë të përfshirë në trafik droge fillimisht ishin punësuar për të parandaluar mafien turke dhe PKK që të përfitonin nga llojet e tjera të aktiviteteve të pretenduara të paligjshme, të tilla si kontrabanda e drogës, por këto fraksione u kapën biznesi dhe luftoi se kush do të zinte vendin e vet. Eksperti i inteligjencës Mahir Kaynak e përshkroi kampin e policisë si "pro-evropian", dhe kampin MİT si "pro-amerikan". Autoritetet kapën miliarda dollarë fitime nga kontrabanda e drogës. Kjo veprimtari e paligjshme nga ana e shtetit ishte pjesërisht e motivuar, ose të paktën e justifikuar si e tillë, nga dhjetëra miliarda dollarë në humbje të tregtisë me Irakun për shkak të Luftës së Gjirit. Për ta parë këtë në perspektivë, tregtia turke e heroinës, e cila në atë kohë ishte 50 miliardë dollarë, tejkaloi buxhetin e shtetit prej 48 miliardë dollarë.

Edhe pse Ağar dhe Çiller dhanë dorëheqjen pas skandalit, askush nuk mori dënime ndëshkuese. Ağar u rizgjodh përfundimisht në Parlament (si një drejtues i Partisë së Rrugës së Vërtetë, DYP) dhe i vetmi i mbijetuar i rrëzimit, kryeplaku Sedat Bucak, u la i lirë.

## Ngjarjet
### Vrasja e Uğur Mumcu
Uğur Mumcu ishte një gazetar turk hetues për të përditshmen Cumhuriyet. Në artikullin e tij të 8 janarit Cumhuriyet, të titulluar Ültimatom, Mumcu theksoi me ngulm se ai së shpejti do të zbulojë në një libër të ri lidhjet midis nacionalistëve kurdë dhe disa organizatave të inteligjencës (d.m.th., Abdullah Oxhalan dhe Organizatës Kombëtare të Inteligjencës). Në mëngjesin e 24 janarit 1993, Mumcu u largua nga shtëpia e tij dhe u vra nga një bombë plastike C-4 kur filloi makinën e tij, një Renault 12. Ekzistojnë hipoteza të shumta se kush ishte përgjegjës për vrasjen e tij. Duke pasur parasysh lidhjet e ndryshme (në nivelin organizativ dhe personal) midis shtetit të thellë turk dhe forcave të armatosura turke, Counter-Guerilla, forcave kurde dhe CIA dhe Mossad, hipotezat nuk janë domosdoshmërisht reciproke ekskluzive, veçanërisht pasi Mumcu po hetonte disa nga këto lidhje.

### Vdekja e gjeneralit Eşref Bitlis
Njëzet e pesë ditë pas vdekjes së Mumcu, gjenerali Eşref Bitlis, i cili kishte qenë duke hetuar të njëjtën çështje, vdiq në një aksident avioni, që besohet të jetë për shkak të sabotimit. Beechcraft Super King Air B-200  u rrëzua minuta pasi u ngrit nga baza ajrore. Bitlisi, ndihmësi i tij i kampit Fahir Işık, tekniku Emir Öner dhe pilotët, të cilët kishin vërtetimin e kartës jeshile për përsosmëri në fluturim, vdiqën në përplasje. Shefi i shtabit, gjeneral Doğan Güreş, tha se aksidenti ishte për shkak të kremësimit atmosferik, por kjo është mohuar nga prodhuesi dhe ekspertët nga Universiteti Teknik i Stambollit dhe Universiteti Teknik i Lindjes së Mesme. Sipas raportit të motit të Departamentit të Motit të Etimesgut të Bazës së Ajrit për atë ditë, nuk kishte akumulime të akullit: "Qetë, me erë, 1500 metra dukshmëri, me dëborë dhe vranësira të ulëta të prekura .Niveli i reve 243 metra, maja 2,438 metra. Moti është tërësisht i vranësuar. Temperatura është -4 gradë dhe presioni është 1.018 milibarë."" Prokurori ushtarak i cili fillimisht hetoi incidentin, kolonel Hasan Tüysüzoğlu, mbeti i bindur njëzet vjet më vonë se përplasja ishte për shkak të sabotimit, dhe tha se dosja u mor prej tij dhe asnjë hetim i mëtejshëm nuk konsiderohej i nevojshëm.

### Vrasja e spiunit iranian
Sipas Eymür, Susurluk u vu në lëvizje nga vrasja e lidhur me lëndët narkotike të dy kurdëve, Askar Simitko dhe Lazım Esmaeili në vitin 1995. Simitko dhe Esmaeili ishin nishan që punonin për MİT brenda SAVAMA. Sidoqoftë, MİT nuk ishte në dijeni të kontrabandës së tyre të drogës, e cila rezultoi në vdekjen e tyre për shkak të mos pagimit të një "haraçi".

### Vrasja e Ömer Lütfü Topal
Mbreti i kazinosë Ömer Lütfü Topal u vra më 28 korrik. Ai kishte dënime për kontrabandë droge dhe u quajt "mbreti i kazinosë" për sipërmarrjet e lojërave të fatit që i bënë fatin e tij të mëvonshëm, i cili arriti në rreth 1 miliard dollarë në kohën e vrasjes së tij.

Topalit iu dha gjithashtu një mbulim i gjatë në raportin e Bordit të Inspektimit. Autori i saj, Kutlu Savaş, ka shkruar se Topal do të ishte bërë një mbret i drogës që përbën një kërcënim për qeverinë nëse nuk ndalet. Në vitin 1995, ai bëri përpjekje të caktuara për të marrë përsipër menaxhimin e disa hoteleve dhe kazinove në Ashgabat në Turkmenistan.

Topali u qëllua për vdekje më 28 korrik 1996 me një pushkë kallashnikov. Filluan të shfaqen lidhje me qeverinë, të cilat më vonë do të futeshin në skandalin e Susurlukit. Gjurmët e gishtave të Abdullah Çatlı thuhet se u gjetën në njërën prej mitralozëve të përdorur. Ayhan Çarkın dhe dy policë të tjerë u liruan nga akuza për mungesë provash; në vitin 2008 gjykatësi gjyqësor pretendoi se kjo ishte për shkak të sabotazhit të hetimit.

### Përplasja me makinë
Skandali filloi pasi një Mercedes 600 SEL në pronësi të deputetit Sedat Bucak u përplas me një kamion afër Çatalceviz, Susurluk në provincën Balëkesir në Turqi. Përplasja ndodhi në 3 nëntor 1996 rreth orës 19:25. Ishte një atentat i një numri individësh që udhëtonin së bashku; një nga katër viktimat që i mbijetoi përplasjes. Abdullah Çatlı, një ish militant ultra-djathtas i kërkuar nga policia për vrasje të shumta dhe trafik droge; Huseyin Kocadağ, një zyrtar i lartë i policisë; dhe mbretëresha e bukurisë Gonca Us (e dashura e Çatlı) u vranë. Vetë Bucak shpëtoi me një këmbë të thyer dhe kafkë të thyer. Viktimat e përplasjes, plus Ministri i Brendshëm, Mehmet Ağar, kishin qëndruar në Hotelin Onura në Kuşadası. Raporti i Prokurorit thoshte se pasagjerët në makinë ishin vetë në rrugën e tyre për të kryer një atentat.

Ağar fillimisht mohoi çdo lidhje, por nën presionin e mediave dhe opozitës politike dha dorëheqjen në 8 nëntor.

## Pasojat
Dhjetë vjet pas skandalit, një bandë tjetër e quajtur "Ergenekon" u zbulua dhe u gjykua. Kryetari i komisionit të Susurluk, Mehmet Elkatmış, tha që të dy organizatat ishin identike përveç në emër. Një nga figurat kryesore të saj, Tuncay Güney, doli të ishte në varësi të Eymürit. Nënkryetari i Departamentit të Operacioneve Speciale İbrahim Şahin u arrestua në janar 2009. Tre harta në posedimin e tij çuan në rikuperimin e armëve të shumta nga arkat e shpërndara të armëve në Ankara. Ata rezultuan se nuk ishin armët e humbura nga Susurluk.

Oxhalan e shmangu vrasjen pasi një reporter televiziv, Yalçın Küçük, publikoi planin në kanalin televiziv të PKK, MED TV. Küçük u ndalua gjithashtu në hetimin e Ergenekon.

### Të arrestuarit dhe të dënuarit
* Oğuz Yorulmaz. u arrestua më 13 janar 1997 dh u dënua me 4 vite burg.
* Sami Hoştan. u arrestua më 6 shkurt 1998, u lirua më 4 maj 1998.
* İbrahim Şahin. U dënua më 12 shkurt 2001 me 6 vite burg.
* Korkut Eken. U dënua më 12 shkurt 2001 me 6 vite burg.
* Alaattin Çakıcı. u arrestua më 16 gusht 1998; ka ikur.

## Referime