Java e Shenjtë e Eparkisë së Ungrës

**Java e Shenjtë e Eparkisë së Ungrës** e njohur edhe si *Java e Madhe dhe e Shejte*, edhe *Pashkët Arbëreshe*  ose "Pashkët Shqiptare", përfshin një sërë kremtimesh të krishtere katolike të ritit bizantin . ato zhvillohen gjatë Javës së Shenjtë në të gjitha qendrat shqiptare të Kalabrisë, Bazilikatës, Abruzzo-s dhe Pulias, të grupuara në mënyrë kishtare në Eparkinë e Ungras, një zonë elektorale e Kishës Katolike Italo-Shqiptare .

Në Ungra, selia e dioqezës, festimet dhe ceremonitë më domethënëse të Pashkëve zhvillohen në katedralen e San Nicola di Mira , ndërsa në qendrat e tjera italo-shqiptare ato zhvillohen në kishat mëmë të ritit lindor, në Kozencë në d. Kisha e Santissimo Salvatore, në Lecce në kishën e San Niccolò dei Greci dhe në Bari në kishën e San Giovanni Crisostomo.

Java festive përfaqëson festën e festave, ritet e së cilës të Mundimeve, vdekjes dhe Ngjalljes së Jezusit jetohen sipas simbolikës së pasur të krishterë lindore. Pashkët shqiptare, për shkak të kompleksitetit të riteve të shenjta, lulëzimit dhe rafinimit të veshjeve tradicionale të grave, të ndërthurura me ngjarjet folklorike, përbën përvjetorin qendror të komunitetit shqiptar në Itali, nga data e të cilit varen festat e tjera. Është festa më e përzemërt për italo-shqiptarët, një ngjarje liturgjike me përmbajtje të lartë fetare, historike dhe tradicionale, unike dhe tejet simbolike, në të cilën çdo *arbëreshë* gjen rrënjët e veta të besimit dhe identitetit. Me këtë rast vërshojnë besimtarë dhe vizitorë nga shumë vende të Italisë dhe botës.  

## Historia 
parapamje| Stema e Eparkisë së Ungrës
parapamje|Murg italo-shqiptar i ritit greko-bizantin ( *kallogjer* )
Ceremonitë e Javës së Shenjtë të Eparkisë së Ungrës kanë, për rajone të veçanta historiko-kulturore, karakteristika krejtësisht të ndryshme nga ato të ceremonive të tjera në Itali. Në fakt, ato i atribuohen drejtpërdrejt traditës liturgjike bizantine të importuar në Kalabri dhe në të gjithë Italinë e Jugut nga shekulli i 15-të nga kolonistët shqiptarë të ardhur si të mërguar nga Shqipëria dhe nga territoret shqiptare të Gadishullit Ballkanik (tani Mali i Zi, Maqedonia, Epiri, Morea, Atikë, etj.).
### Origjina 
Të njëjtat rite mund të gjenden edhe në komunitetet e tjera shqipfolëse, apo ato me origjinë shqiptare, të Eparkisë së Piana degli Albanesi në Siçili, ku e njëjta lidhje me ritet e tyre dhe solemnitetin e festimeve bizantine ruhet edhe tek italianët. shqiptarët.

## Pashkët italo-shqiptare 
### Periudha e kreshmës 
[parapamje|266x266px| Famullia italo-shqiptare e San Giovanni Crisostomo në [Bari (Itali)|Bari, Pulia]]
[parapamje| Liturgji në [Strigari|San Cosmo Albanese (CS) në Kalabri]]
Sipas traditës bizantine, liturgjia eukaristike në Kreshmë kremtohet vetëm të shtunave dhe të dielave dhe në festën e Ungjillit, ndërsa ditët e tjera janë liturgjike. Periudha e Kreshmës karakterizohet nga funksionet e liturgjisë së të Parashenjtëruarit, *Proghiasmèna* (e mërkurë dhe e premte) dhe  *Akàthistos* për Nënën e Zotit (e premte).

Mëngjesi recitohet në të gjitha ditët liturgjike dhe të gjitha të dielave të Kreshmës, me përjashtim të të Dielës së Palmave, kremtohet Liturgjia e Shën Vasilit të Madh .

### E shtuna e Llazarit 
Kjo e shtunë ( *dhe Shtuna dhe Laxariti* ) shënon kalimin nga Kreshma në Javën e Shenjtë . Gjatë ditës së Shabatit kujtohet mrekullia e Jezusit duke ringjallur Llazarin ( *Ngjallja dhe Laxarit* ).

### E Diela e Palmës 
Në mëngjesin e së Dielës së Palmave (*e Diella e Dhafnis* ) kremtohet Liturgjia Hyjnore dhe hyrja e lavdishme në Jerusalem nga Jezusi është përcjellë; në fund të liturgjisë besimtarët mbajnë në një kortezh të shkurtër degë dafine dhe ulliri, të bekuara gjatë funksionit.

Nga mbrëmja hyjmë në solemnitetin e lutjes liturgjike me kremtimin deri të mërkurën në mbrëmje të  *e orthros* që merr emrin " *Ninfìos* ", tropari që këndon temën e Dhëndrit ose Zotit që i thërret shpirtrat të jenë vigjilentë. për ardhjen e tij. Kremtimet liturgjike në ritualin bizantin karakterizohen gjithashtu nga gjerësia e ceremonive dhe ashpërsia e fortë e agjërimit  .

### E hëna e madhe dhe e shenjtë 
Në mëngjesin e së hënës së shenjtë (*e Hëna e Madhe dhe e Shejtë* ), për të përfunduar të mërkurën në mëngjes kremtohet *Proghiasmèna* (Liturgjia e të Parashenjtëruarve). Të hënën kujtojmë fikun e mallkuar të tharë nga Jezusi .

### E marta e madhe dhe e shenjtë 
Të Martën *e* Madhe kujtohet shëmbëlltyra e dhjetë virgjëreshave që i fton besimtarët të tregohen të matur.

### E Mërkura e Madhe dhe e Shenjtë 
Të Mërkurën e Madhe ( *e Mirkura e Madhe dhe e Shejtë* ) liturgjia prezanton gruan mëkatare që vajosi këmbët e Zotit (që fillon rrugën e kthimit). Zoti tregon se do ta sigurojë atë për faljen e mëkateve të saj të shumta.

Në Ungra, ashtu si në komunitetet e tjera arbëreshe, është tradicionale ngritja e një altari në kishë të rrethuar nga tabaka me drithëra të përgatitura gjatë Kreshmës . Ky vend merr emrin e " *Varrit* " (s *umbullkun)* dhe në Katedralen e San Nicola di Mira është vendosur në kapelën e Shatërvanit të Pagëzimit *.*

### E Enjte e Madhe dhe e Madhe 
Përkujtojmë të Enjten e Madhe (*e Intje e Madhe dhe Shejtë* ), larjen e këmbëve, darkën e fundit, lutjen e Jezusit në kopsht dhe tradhtinë e Judës . Të enjten e Madhe bien këmbanat në festë; Mbahet Mbrëmja dhe Liturgjia Solemne e Shën Vasilit të Madh . Festa e sotme quhet nga Etërit e Shenjtë të Kishës Lindore "Pashkë e Vogël", sepse Zoti është vërtet i pranishëm në Eukaristinë, i ringjallur lavdishëm. Në Katedralen e Ungrës në fund të liturgjisë Sakramenti i Bekuar bartet në procesion drejt varrit, që nga ai moment këmbanat “lidhen” ( *kumborët* ) dhe ne hyjmë në zemrën e mundimeve të Krishtit . Që nga momenti i vendosjes së Sakramentit të Bekuar në "Varrin" ( *sumbullkun* ) përpara tij një varg lutjesh dhe "kalimere" të kënduara me zë të ulët deri në mbrëmjen e së premtes.

Pasdite, festuesit nuk vishen më, por përdorin veshje zie të kuqe. Mësimi i Pasionit të Krishtit kremtohet me leximin e 12 ungjijve ku, pas leximit të ungjillit të pestë, procesioni zhvillohet në një *katedrale* të errët me vetëm dritat e qirinjve, ikonën e kryqëzimit dhe më pas Ekspozita e Kryqit.

Në Ungra, në fund besimtarët mblidhen para Kryqit dhe recitohet kalimere e Pasionit (kryesisht kompozuar nga Giulio Variboba, San Giorgio Albanese 1725 - Romë 1788, prift dhe poet arbëresh ). Në mbrëmje, veshja e Zojës së Dhimbjeve, një statujë që daton në shekullin e 18-të, bëhet nga gratë me fustane të qëndisura me ar. Statuja nuk do të largohet nga sakristia deri në mbrëmjen e së premtes në shenjë pikëllimi, ndërsa shumë besimtarë do ta vizitojnë atë ditën e nesërme.
[parapamje| Famullia e San Costantino i Madh, [Shën Kostandini Arbëresh|San Costantino Albanese, Basilicata]]
Në San Demetrio Corone, të enjten e Madhe, Papa, pasi lexon Dymbëdhjetë Hapat e Ungjillit, vazhdon me ritualin e larjes së këmbëve të dymbëdhjetë njerëzve nga qyteti që përfaqësojnë apostujt, të ulur rreth një tavoline të madhe mbi të cilën dymbëdhjetë bukë të bekuara. janë rregulluar (kuleçët) të cilët më pas do të priten dhe do t'u shpërndahen besimtarëve. Gjatë kortezhit të Kryqit besimtarët këndojnë “ *E keqja penë* ” kompozuar nga poeti Giulio Variboba dhe “ *E gjegjni e mirrni vesh* ”  .

### E Premte e Madhe dhe e Shenjtë 
Gjatë ditës së të Premtes së Madhe ( *e Prëmtja e Madhe dhe e Shejtë* ) besimtarët në festimet e gjata i shoqërojnë një agjërim të rreptë. Në mëngjes shumë herët lexohen Orët e Mëdha (I^, III^ dhe VI^), ndërsa gratë përgatisin *tafos* ose *kuvuklion* me lule. Më vonë Ora IX dhe Mbrëmja e Deponimit dhe Adhurimit të Kryqit. Gjatë darkës, në leximin e Ungjillit, kremtori e mbulon me qefin kryqin e ekspozuar një mbrëmje më parë dhe e vendos brenda në vima, ndërsa në fund të shërbesës kremtori mban epitafin , një pëlhurë, në procesion drejt Katedrales, i qëndisur në ar dhe argjend, mbi të cilin është pikturuar ikona e depozitimit, me Nënën e Zotit, miroforat, Gjonin dhe Jozefin e Arimateas, të përulur dhe duke qarë. Pasditja është një kalim i vazhdueshëm i besimtarëve që vizitojnë Varrin ( *sumbullkun* ) dhe rrëfimtarët.
parapamje| Ikona e Krishtit të kryqëzuar, Kisha e Santa Maria Assunta në Frascineto
parapamje| *Epitafi*, Kisha e Shën Vasilit të Madh, Ejaninë
Në orët e vona të pasdites, kur muzgu ka zbehur dritat e ditës, zhvillohet  Akoluthinia *e Epitàfios Thrinos* (vajtimet funerale). Pasi ka filluar liturgjia, kremtuesit mblidhen para tafos (urna në të cilën është vendosur epitàfioni, i mbuluar me lule dhe parfume) dhe këndohet *enkòmia*, e ndarë në tre *staza* (këngë që datojnë në shekullin e 12-të ). *"Ato konsiderohen ndër më të bukurat nga të gjitha himnografitë orientale dhe integrohen në mënyrë të admirueshme me ceremonitë bizantine, ku dhimbja dhe shpresa bashkohen në pritje të ringjalljes."*  . Në rrugën e kthimit, në dyert e Katedrales, ngrihet tafosi për të lejuar fillimisht Madonën dhe më pas besimtarët të kalojnë poshtë.
parapamje| Pamja e jashtme e Katedrales së San Nicola di Mira, gjatë natës
Në Ungra, në fund të procesionit, Adolorata kthehet në sakristi ndërsa fillon predikimi i Pasionit. Në përfundim, Zoja e Dhimbjeve largohet nga sakristia dhe transportohet para foltores ku predikuesi vendos kryqin në duar dhe ky është momenti në të cilin Nënën e Zotit e bartin triumfues në procesion drejt varrit.

### E Shtuna e Madhe dhe e Shenjtë 
[parapamje| [Dafina (bimë)|Dafina largohet në Katedralen e San Nicola di Mira në Ungra gjatë shërbimit të mëngjesit të së shtunës]]
Gjatë të Shtunës së Madhe ( *e Shtuna e Madhe dhe e Shejtë* ) kremtohet varrimi i trupit hyjnor të Krishtit dhe zbritja e Zotit në Hades . Liturgjia është ajo e Shën Vasilit dhe pas këndimit të Letrës, kremtori spërkat të gjithë kishën me gjethe dafine. Besimtarët këndojnë himnin e ringjalljes *Anasta o Theòs* “(Çohu o Zot!) dhe këngën e “ *Tre Fëmijëve* ”, në katedrale shkojnë të spërkasin arat si një ogur i mirë për të korrat.

Në San Demetrio qytetarët të shtunën në mbrëmje drejtohen drejt “Fontanës së Kolegjit” për të “vjedhur ujin”. Gjatë rrugës “djajtë tundues”, njerëz që e kanë kryer tashmë ritualin, përpiqen t'i bëjnë të flasin dhe, nëse ia dalin, kthehen prapa. Në fakt, ju duhet të arrini në shatërvan në heshtje absolute. Mund të flasim vetëm më vonë.

“Pasi u vodh uji”, nisemi drejt kishës së Nënës ku Sandemetresit kanë rregulluar drutë për të ndezur një zjarr të madh, përgatitjet për të cilën nisin tashmë në orët e vona të pasdites. Gjatë gjithë natës qytetarët qëndrojnë para zjarrit duke kërcyer, duke kënduar e luajtur dhe duke pirë verë të mirë.

### E Diela e Madhe dhe e Shenjtë e Pashkëve 
Të dielën *e* Pashkëve në Ungra festohet në agim riti i *Christòs Anèsti* “( *Krisht u ngjall* ), ndërsa në komunitetet e tjera sillet në mesnatë. Këmbanat bien në festë, Katedralja është e errët, ka vetëm një flakë të vogël të ndezur gjithmonë në të cilën kremtori ndez qiriun e Pashkëve nga i cili të gjithë besimtarët do të ndezin qirinjtë e tyre. Në procesion largohen nga kisha dhe drejtohen drejt oborrit të kishës, kremtori i afrohet derës së madhe të mbyllur, ndërsa me agim hapet një ditë e re. Pas lutjeve të shumta dhe leximeve të teksteve të shenjta, me kryqin procesionar në dorë , kremtori troket tre herë në derë me kryq dhe fillon dialogun me lexuesin që nga brenda kishës përfaqëson forcat e së keqes. . Me ftesën e tretë, dyert hapen, kisha ndizet dhe besimtarët hyjnë duke kënduar këngën e Pashkëve të "Christòs Anèsti": " *Krishti u ringjall prej së vdekurish dhe me vdekjen e tij mposhti vdekjen dhe atyre që shtriheshin në varre. ai i ka kthyer jetën* ”. Shërbimet vazhdojnë me Papnorin Solemn në mëngjes dhe në mbrëmje Mbrëmjen Solemne me lexim të Ungjillit të Ngjalljes në shumë gjuhë.

Të shumtë janë turistët besimtarë dhe të huaj që shkojnë në Ungra për të marrë pjesë në liturgjinë hyjnore të Pashkëve.

### E hënë pas Pashkëve 
Të hënën në San Demetrio festimet e Pashkëve përfundojnë në Kishën e Sant'Adriano me kortezhin për nder të Krahut të Shenjtë (“ *Krahu i Shën Drianit* ”).

### E martë pas Pashkëve 
#### Valljet 
Në kohët e lashta valla bëhej pothuajse në të gjitha qytetet arbëreshe pasdite të së dielës së Pashkëve, të hënën dhe të martën. Aktualisht zhvillohet vetëm të martën pas Pashkëve (Vallja e martës së Pashkëve), kryesisht në komunitetet shqiptare të Calabria di Barile, Cervicati, Civita, San Benedetto Ullano, San Demetrio Corone, Santa Sofia d'Epiro dhe pjesërisht Ejanina, Firmo., Frascineto dhe San Basile, ndërkohë që nuk është tradicional në Ungra . Disa valle u morën dhe u interpretuan nga gratë me kostume të Piana degli Albanesi në mesin e shekullit të kaluar.

Vitet e fundit me manifestimin " *Bukuria Arbëreshe* " (Bukuria Shqiptare e Italisë) propozohen edhe vallet në muajin maj në qytetin e Kozencës, me grupe të mëdha folklorike italo-shqiptare që vijnë nga lokalitete të ndryshme të Arbërisë dhe është kujdesur organizimi nga Seminari Eparkial dhe Kisha e Santissimo Salvatore (Cosenza) .

## Galeria 

Villa_Vadessa_Interno_chiesa02.jpg|Besimtarë italo-shqiptarë të Villa Badessa (PE) në Abruco]]
Chiesa_Santissimo_Salvatore_(Cosenza)15.png|Ikona e hyrjes së Krishtit në Jerusalem, famulli italo-shqiptare e ritit bizantin të Kozencës]]
Chiesa_di_Sant'Adriano_e_Natalia01.jpg|Kisha e Shën Adrianit, Shën Mitri (Itali)]]
Bukuria_Arbëreshe_costume_(Lungro)03.jpg|Këngët dhe traditat shqipe të Ungras, *Bukuria Arbëreshe*, Kozencë]]
Typical_Arbëreshë_female_costumes.jpg|Gratë *arbëreshe* me kostume tipike gjatë *Valljes* në San Basile (CS)]]
Civita_(Çifti)_(CS),_Le_Vallje_2009._(5).jpg|Vallja tradicionale në Civita (CS)]]

## Shih edhe 
* Arbëreshët
* Liturgjia bizantine
* Eparkia e Ungrës
* Kisha Bizantine Italo-Arbëreshe
* Java e Shenjtë e Eparkisë së Horës së Arbëreshëve

## Referime