James Moriarty

**Profesor James Moriarty** është një personazh imagjinar dhe organizator kriminal i krijuar nga Sir Arthur Conan Doyle për të qenë një armik i frikshëm për detektivin imagjinar të autorit Sherlock Holmes. Ai u krijua kryesisht si një pajisje me të cilën Doyle mund të vriste Holmes dhe t'i jepte fund historive të heroit. Profesor Moriarty shfaqet për herë të parë në tregimin e shkurtër "The Adventure of the Final Problem", botuar për herë të parë në *The Strand Magazine* në dhjetor 1893. Ai gjithashtu luan një rol në romanin e fundit të Sherlock Holmes *The Valley of Fear*, por pa një paraqitje të drejtpërdrejtë. Holmes përmend Moriarty në pesë tregime të tjera: "The Adventure of the Empty House", "The Adventure of the Norwood Builder", "The Adventure of the Missing Three-Quarter", "The Adventure of the Illustrious Client", dhe "His Last Bow".

Moriarty është një organizator kriminal që përdor inteligjencën dhe burimet e tij për t'u ofruar kriminelëve strategji krimi dhe ndonjëherë mbrojtje nga ligji, të gjitha në këmbim të një tarife ose një uljeje fitimi. Holmes e krahason Moriarty me një merimangë në qendër të rrjetës dhe e quan atë "Napoleoni i krimit", një frazë që Doyle e hoqi nga një inspektor i Scotland Yard duke iu referuar Adam Worth, një organizator kriminal në jetën reale dhe një nga individët mbi të cilët karakteri i Moriarty u bazua. Pavarësisht se u shfaqën vetëm dy herë në tregimet origjinale të Doyle, përshtatjet dhe pastiçet e mëvonshme shpesh i kanë dhënë Moriarty një rëndësi më të madhe dhe e kanë trajtuar atë si armikun kryesor të Sherlock Holmes.

## Paraqitjet në punë
Paraqitja e parë e profesor Moriarty ndodhi në tregimin e shkurtër të vitit 1893  "The Adventure of the Final Problem" (vendosur më 1891). Historia paraqet detektivin këshillues Sherlock Holmes duke i zbuluar mikut dhe biografit të tij Doktor Watson se për vite me radhë ai ka dyshuar për shumë krime në dukje të izoluara që në fakt të gjitha janë makinacione të një organizate të vetme kriminale, të madhe dhe delikate. Pas hetimit, ai ka zbuluar profesor Moriarty si një organizator që u ofron strategji dhe mbrojtje kriminelëve në këmbim të bindjes dhe një pjesë në fitimet e tyre. Moriarty kupton që Holmes është në dijeni të operacionit të tij dhe përballet me të personalisht, duke kërcënuar me vdekje nëse bëhet ndërhyrje e mëtejshme.

Holmes i përshkruan Watson pamjen fizike të Moriarty, duke thënë se profesori është jashtëzakonisht i gjatë dhe i hollë, i rruar pastër, i zbehtë dhe me pamje asketike. Ai ka një ballë që "shfaqet në një kthesë të bardhë", sy të zhytur thellë dhe shpatulla "të rrumbullakosura nga shumë studime". Fytyra e tij del përpara dhe gjithmonë po lëkundet ngadalë nga njëra anë në tjetrën "në një mënyrë kureshtare reptiliane". të cilën disa komentatorë e kanë përshkruar si lojë fjalësh nga Doyle në një pikturë të famshme të Thomas Gainsborough, *Portrait of Georgiana, Duchess of Devonshire*, e cila ishte marrë nga galeria e artit Thomas Agnew and Sons. Galeria besonte se Adam Worth (krimineli që ndihmoi në frymëzimin e Doyle për të krijuar Moriarty) ishte përgjegjës, por nuk ishte në gjendje të provonte pretendimin. Moriarty kategorizohet nga Holmes si një organizator kriminal jashtëzakonisht i fuqishëm, i aftë për të kryer çdo mizori deri në përsosmëri, pa humbur asnjë gjumë mbi të. Në “The Final Problem” thuhet se Moriarty nuk merr pjesë drejtpërdrejt në aktivitetet që planifikon, por vetëm orkestron ngjarjet ose ofron planet që do të çojnë në një krim të suksesshëm. Ajo që e bën Moriarty-n kaq të rrezikshëm është intelekti i tij jashtëzakonisht dinak:

Holmes i bën jehonë dhe e shpjegon këtë ndjenjë në *The Valley of Fear*, duke thënë:

Moriarty respekton inteligjencën e Holmes, duke thënë: "Ka qenë një kënaqësi intelektuale për mua të shoh mënyrën se si ju [Holmes] jeni përballur me këtë rast." Megjithatë, ai bën përpjekje të shumta për jetën e Holmes përmes agjentëve të tij. Ai tregon një prirje të zjarrtë, tërbohet kur planet e tij prishen, duke rezultuar në vendosjen e tij "në rrezik pozitiv për të humbur lirinë time". Ndërsa ndiqte personalisht Holmes në një stacion treni, ai me tërbim lë mënjanë pasagjerët, pa marrë parasysh nëse kjo tërheq vëmendjen te vetja.

Motivi origjinal i Doyle në krijimin e Moriarty ishte padyshim qëllimi i tij për të vrarë Holmes. "The Final Problem" synohej të ishte pikërisht ajo që thotë titulli i tij; Doyle u përpoq të ëmbëlsonte pilulën duke e lënë Holmes të largohej në një flakë lavdie, pasi kishte hequr qafe botën nga një kriminel aq i fuqishëm dhe i rrezikshëm sa çdo detyrë e mëtejshme do të ishte e parëndësishme në krahasim (siç thotë Holmes në vetë histori). Përfundimisht, megjithatë, presioni publik dhe problemet financiare e detyruan Doyle të kthente Holmes. Ndërsa Doyle pranoi të zbulonte se Holmes nuk vdiq gjatë "The Final Problem" (siç përfundon gabimisht Watson), ai zgjodhi të mos zhbënte vdekjen e Moriarty në një mënyrë të ngjashme. Për këtë arsye, romani i mëvonshëm "The Valley of Fear" paraqet Moriarty si një zuzar aktiv, por është specifikuar se zhvillohet përpara ngjarjeve të "The Final Problem".

## Biografia e personazhit
Siç përcaktohet në kanunin e Doyle, Moriarty së pari fiton njohjen në moshën 21-vjeçare për shkrimin e "A Treatise on the Binomial Theorem", gjë që çon në marrjen e katedrës së matematikës në një nga universitetet më të vogla të Anglisë. Moriarty më vonë autori një vepër shumë të respektuar të titulluar *The Dynamics of an Asteroid*. Pasi ai bëhet objekt i "thashethemeve të errëta" të paspecifikuara në qytetin universitar, ai detyrohet të japë dorëheqjen nga posti i tij i mësimdhënies dhe të largohet nga zona. Ai zhvendoset në Londër, ku vendoset si "trajneri i ushtrisë", një mësues privat i oficerëve që përgatiten për provime. Romani pastiche i vitit 2005  *Sherlock Holmes: The Unauthorized Biography* gjithashtu raporton se Moriarty ka lindur në Irlandë dhe thotë se ai ishte i punësuar si profesor nga Universiteti Durham. Sipas dramës audio 2020 *Sherlock Holmes: The Voice of Treason*, shkruar nga George Mann and Cavan Scott, Moriarty ishte profesor në Stonyhurst College (ku u arsimua Arthur Conan Doyle dhe njihte dy studentë me mbiemrin Moriarty).

### Familja
Historitë japin indikacione kontradiktore për familjen e Moriarty. Në paraqitjen e tij të parë në "The Final Problem" (1893), zuzari përmendet vetëm si "Profesor Moriarty". Watson nuk përmend asnjë emër, por i referohet emrit të një anëtari tjetër të familjes kur shkruan për "letrat e fundit në të cilat koloneli James Moriarty mbron kujtimin e vëllait të tij". Në "The Adventure of the Empty House" (1903), Holmes i referohet Moriarty si "Profesor James Moriarty". Kjo është e vetmja herë që Moriarty i jepet një emër i parë, dhe çuditërisht, është i njëjtë me atë të vëllait të tij të supozuar. Në romanin e vitit 1914 *The Valley of Fear* (i shkruar pas dy tregimeve të mëparshme, por i vendosur më herët), Holmes thotë për profesor Moriarty: "Ai është i pamartuar. Vëllai i tij më i vogël është një mjeshtër stacioni në perëndim të Anglisë." Në *Sherlock Holmes: A Drama in Four Acts*, një shfaqje skenike e vitit 1899, bashkëautor i së cilës Doyle ishte, zuzari quhet Profesor Robert Moriarty.

Shkrimtari Vincent Starrett sugjeroi që Moriarty mund të kishte një vëlla (i cili është edhe kolonel edhe master stacioni) ose dy vëllezër (një kolonel dhe tjetri master stacion); ai shtoi se e konsideronte më të mundshme praninë e dy vëllezërve dhe motrave dhe sugjeroi që të tre vëllezërit të quheshin James. ndërsa sherlockiani John Bennett Shaw sugjeroi, si Starrett, se kishte tre vëllezër Moriarty, të gjithë të quajtur James. Premisa se profesori James Moriarty ka dy vëllezër të quajtur gjithashtu James u përdor në serialin radiofonik *The Further Adventures of Sherlock Holmes*, në seritë manga dhe anime *Moriarty the Patriot* dhe në romanin e Kim Newman Moriarty ''Moriarty: The Hound of the D'Urbervilles*.

## Frymëzimi
[parapamje|upright=.8|left|[Simon Newcomb (rreth 1905), një frymëzim për Moriarty]]

"Moriarty" është një emër i lashtë irlandez siç është Moran, mbiemri i ndihmësit të Moriarty, Sebastian Moran. Vetë Doyle ishte me prejardhje katolike irlandeze, i shkolluar në Stonyhurst College, megjithëse braktisi traditën fetare të familjes së tij, duke mos u martuar dhe as duke mos i rritur fëmijët e tij në besimin katolik, as duke u kapur pas ndonjë politike që mund të supozonte prejardhja e tij etnike. Doyle dihet se ka përdorur përvojat e tij në Stonyhurst si frymëzim për detajet e serisë Holmes; mes bashkëkohësve të tij në shkollë ishin dy djem me mbiemrin Moriarty.

Përveç kryekriminelit Adam Worth, ka pasur shumë spekulime midis astronomëve dhe entuziastëve të Sherlock Holmes se Doyle e bazoi personazhin e tij imagjinar Moriarty në astronomin kanadezo-amerikan Simon Newcomb. Newcomb u nderua si një gjeni shumë i talentuar, me një mjeshtëri të veçantë të matematikës dhe ai ishte bërë i famshëm ndërkombëtarisht në vitet para se Doyle të fillonte të shkruante tregimet e tij. Për më tepër, Newcomb kishte fituar një reputacion për inat dhe keqdashje, me sa duket duke kërkuar të shkatërronte karrierën dhe reputacionin e shkencëtarëve rivalë.

[parapamje|upright=.9|[George Boole (rreth 1860), një frymëzim tjetër për Moriarty]]
Moriarty mund të jetë frymëzuar pjesërisht nga dy matematikanë të botës së vërtetë. Nëse karakteristikat e punimeve akademike të Moriarty janë të kundërta, ato përshkruajnë ngjarje të vërteta matematikore. Carl Friedrich Gauss shkroi një punim të famshëm mbi dinamikën e një asteroidi në fillim të të 20-tave dhe u emërua në një karrige pjesërisht për shkak të këtij rezultati. Srinivasa Ramanujan shkroi për përgjithësimet e teoremës së binomit, dhe fitoi një reputacion si një gjeni duke shkruar artikuj që ngatërronin matematikanët më të mirë ekzistues. Historia e Gauss ishte e njohur mirë në kohën e Doyle dhe historia e Ramanujan u shpalos në Kembrixh nga fillimi i vitit 1913 deri në mesin e 1914; *The Valley of Fear'', e cila përmban komentin rreth matematikës aq abstrues sa askush nuk mund ta kritikonte atë, u botua në shtator 1914. Matematikani irlandez Des MacHale ka sugjeruar që George Boole mund të ketë qenë një model për Moriarty.

Jane Stanford, në Ai irlandez, sugjeron që Doyle huazoi disa nga tiparet dhe sfondin e Fenianit John O'Connor Power për portretizimin e tij të Moriarty. Në *Moriarty Unmasked: Conan Doyle and an Anglo-Irish Quarrel*, 2017, Stanford eksploron marrëdhëniet e Doyle me komunitetin letrar dhe politik irlandez në Londër. Ajo sugjeron që Moriarty, Napoleoni i Irlandës, përfaqëson kërcënimin fenian në zemër të Perandorisë Britanike. O'Connor Power studioi në Kolegjin Dioqezan të St Jarlath në Tuam, County Galway. Në vitin e tretë dhe të fundit ishte profesor i Shkencave Humane. Si një ish-profesor, udhëheqësi Fenian bëri me sukses një ofertë për një vend në Westminster në County Mayo.

Besohet se priftërinjtë e mbijetuar jezuitë në shkollën përgatitore Hodder Place, Stonyhurst, e njohën menjëherë përshkrimin fizik të Moriarty si ai i Rev. Thomas Kay, SJ, Prefekt i Disiplinës, nën autoritetin e të cilit Doyle ra si një nxënës i pabindur. Sipas kësaj hipoteze, Doyle si një shaka private e ka inspektorin MacDonald që të përshkruajë Moriarty: "Ai do të kishte bërë një meenister madhështor me fytyrën e tij të hollë dhe flokët gri dhe mënyrën e tij solemne të të folurit."

Modeli që citoi vetë Doyle (përmes Sherlock Holmes) në *The Valley of Fear* është kryekrimineli londinez i shekullit të 18-të, Jonathan Wild. Ai e përmend këtë kur kërkon të krahasojë Moriarty me një personazh të botës reale që mund ta njohë inspektori Alec MacDonald, por është e kotë pasi MacDonald nuk lexohet aq mirë sa Holmes.

## Referime
## Lidhje të jashtme
* The Final Problem
* The Valley of Fear
* Sherlock Holmes Public Library