Matjet elektrike

## Matja e rezistencës 
Materialet sipas vetive elektrike ndahen në përçues,gjysmëperçues  dhe izolator. Përçuesit ndahen në përçues te klasës se parë dhe përçues të klasës se dytë.
Ne klasën e parë marrin pjesë përçuesit në të cilët nuk ndikon (nuk I ndryshon karakteristikat  kimike) kalimi I rrymës se vazhduar.
Ne ketë grup hyjnë:
*Metalet
*Legurat e tyre dhe
*Karboni.
Në klasën e dytë bëjnë pjesë përçuesit te të cilët kalimi I rrymës se vazhduar shkakton zbërthime kimike,e ato janë tretjet e:
*kripërave
*bazave dhe të
*thartirave në ujë
Nga pikëpamja e matjes rezistoret ndahen në:
*rezistorë me rezistence te vogël deri ne 1 Ω
*rezistorë me rezistence te mesme prej 1 Ω  deri ne 100 k Ω dhe
* rezistorë me rezistence te madhe me shume se  100 k Ω
Për matjen e rezistencave te vogla përdoret ura e dyfishte e Tomsonit,kurse për rezistenca te mesme përdoren :
*Metoda e ampermetrit dhe e voltmetrit ,
*Metoda e voltmetrit dhe te rezistorit te njohur.
*Metoda e ampermetrit dhe e rezistorit te njohur,
*Ommetri etj.
Për matjen e rezistoreve me rezistence me te madhe se 100 k Ω përdoren këto metoda:
*Metoda e Voltmetrit ,
*Megometri,
*Megometri me bobina te kryqëzuara
*Megometri elektronik etj.
Gjate matjes se rezistencës se rezistoreve me rezistencë te vogël dhe te mesme duhet pasur parasysh ndryshimin e rezistencës me ndërrimin e temperaturës .Te metalet dhe legurat e tyre(te përçuesit) me rritjen e temperaturës zvogëlohet përçueshmëria,pra rritet  rezistenca ,kurse te  gjysmëperçueist  me rritjen e temperaturës rritet përçueshmëria ,pra zvogëlohet rezistenca. Mirëpo ndryshimi I rezistencës me temperature te rezistorët e mesëm dhe te vegjël është relativisht I vogël,prandaj vlera mund të llogaritet si konstante.
Ne grupin e rezistorëve me rezistence te madhe marrin pjesë kryesisht izolatorët .Edhe pse izolatorët  shërbejnë për të bërë izolimin e ndonjë përçuesi apo për  izolimin e  një pllake te kondensatorit prej pllakës tjetër  (dielektriku)  etj., prapëseprapë ne izolatorë do të ketë sasi sado te vogël te rrymës ,pra nuk kemi izolator te përkryer.
Vlera e rezistencës ne përçues ,pak a shume është konstante,kurse te izolatorët  vlera e rezistencës varet prej metodës matëse dhe kushteve ne te cilat është ber matja ,pra kjo vlere varet  prej substancave te jashtme (lagështia,thartirat etj.)
## Matja e rrymës dhe tensionit 
**Ampermetër** quhet instrumenti për matjen e rrymës ose edhe madhësitë tjera matëse te cilat mund te shndërrohen ne forme te rrymës. Ampermetri ka rezistence të brendshme te vogël (në rastin ideal zero) dhe duhet të lidhet në seri me qarkun elektrik. Tregimi I vlerës se matur në të jepet me njësin e matjes se rrymës  **AMPER** ose me nënfishat e tij (si mA , µA), kështu qe mere edhe prefiksin “mili” ose “mikro” varësisht nga brezi në të cilin matë.

**Voltmetër**  quhet instrumenti për  matjen e tensionit (diferencës se potencialit) ose edhe madhësit tjera matëse te cilat mund të shndërrohen ne forme te tensionit. Voltmetri ka rezistencë  të brendshme të madhe (ne rastin ideal infinit ) dhe duhet të lidhet paralel me qarkun ku duhet të matet diferenca e potencialit .Tregimi I vlerës se matur ne te jepet me njësinë e matjes se tensionit **VOLT** ose  me nënfishat e tij (si mV,µV,nV ), kështu që merr edhe prefiksin “mili ,mikro dhe nano” varësisht nga brezi ne te cilin matë.

Janë edhe disa metoda të cilat përdoren për matjen e rrymës  dhe tensionit ,te cilat bazohen ne matjen e njërës  prej këtyre  madhësive ,por njëkohësisht  ne mënyrë indirekte matet edhe madhësia tjetër (duke përdorur  ligjin e Ohmit). Këto metoda janë:

*Metoda  kompensuese apo potenciometrike,
*Aparate me qark të mbyllur  dhe
*Aparate me qark të hapur.

## Matja e fuqisë dhe energjisë 
**Matja e fuqise**

Në rastin e përgjithshëm ,fuqia elektrike matet me anë të aparatit përkatës për  matjen e fuqisë  që quhet Vatmetër . Megjithatë ,fuqia elektrike mund të matet edhe në  mënyra  të  tjera,si p.sh me anë  të ampermetrit dhe të  voltmetrit, me anë  të tre voltmetrave ,me anë të  tre ampermetrave etj.

**Matja e energjise**

Matja e energjisë  elektrike hynë  në  grumbullin e matjeve mv me rendësi dhe më të shumta qe bëhen në  prodhimin ,bartjen, distribuimin dhe harxhimin e energjisë  elektrike. Shkëmbimi I energjisë  elektrike në mes të  prodhuesit dhe të  shpenzuesit bëhet duke matur energjinë  për  një  periodë  të caktuar.
Energjia elektrike mund te matet në mënyre  indirekte duke e matur fuqinë  aktive  dhe kohen me orë.
Në realitetin e perditshëm, fuqia nuk është  konstante ,por ka vlera të  ndryshme gjate kohës   t . Prandaj duhet ndërtuar  aparat te tillë  që  në intervalin t të  kohës benë  integrimin e energjisë .Aparati I tillë quhet njehsor induktiv  elektrik . 
Njehsorët  elektrik mund te ndërtohen :
*Për  rryme të  vazhduar (njëhsori elektrolitik,elektromagnetik etj) 
*Për  rryme alternative (njehsori induktiv,elektrodinamik etj)
## Senzoret dhe termoçiftet 
**SENZORI**  është  një  pajisje e cila e detekton ose e mate  madhësinë  fizike ,dhe  e shndërron atë  në madhësi  elektrike (sinjal  elektrik).Pajisja e cila e kryen veprimin e kundërt   quhet  **AKTUATOR** (konverton sinjalin elek trik në  një veprim mekanik).**TRANSDUKTORET**- (lat. Transducere-konvertim-shndërrim) është  pajisje e cila e konverton energjinë nga një formë  në  formën tjetër  . Rrjedhimisht  senzoret dhe aktuatoret janë  forma te transduktorëve. Karakteristikat e senzorëve janë:
***Saktësia** –është  diferenca maksimale midis vlerës  së  vërtete  dhe vlerës  së  matur ,
***OFSETI** – quhet sinjali në  dalje të  senzorit I cili ekziston kur ai duhet të jetë  zero .
***GABIMI I LINEARITETIT**  është  devijimi gjere kur lakorja e fituar me  matje ndryshon nga lakorja teorike ideale.
***HISTEREZA**- është diferenca në  reaksion-përgjigje  për  vlerat rritëse  dhe zbritëse  të  parametrit të aplikuar.
***KOHA E REFLEKTIMIT** (reaksionit) quhet koha e nevojshme  që  sinjali në  dalje të  arrin vlerën përfundimtare  brenda një  brezi të caktuar të tolerancës.
***GABIMI I SENZORIT**  I ngjashëm me atë të  sistemit matës: duke e përfshire  edhe gabimin dinamik.
Transduktoret  klasifikohen në : 
*modulues (pasiv) ku nevojitet një burim I jashtëm  I energjisë
*vete-gjenerues (aktiv) ku nuk nevojitet burimi I jashtëm I energjisë.
**TERMOÇIFTET**Termoçifti është bashkimi  i  formuar nga dy metale ose aliazhe të ndryshme pra është çift I bashkimeve. Njëri  nga këto çifte gjendet në temperaturë  referente (siç është 0 C), ndërsa  bashkimi tjetër  gjendet  në  temperature e cila duhet të  matet .Diferenca e temperaturës  midis skajeve te nxehta dhe atyre të ftohta do të  shkakton forcën  termo-elektromotore e cila zhvillohet  në  varësi  të  temperaturës.
Termoçiftet përdoren  gjerësisht për matjen e temperaturës  sepse kanë  kosto te ulët,janë  të  thjeshtë dhe të përshtatshëm  për  përdorim   në një brez  shumë  të  gjërë të  temperaturës.
## Gabimet ne matje 
Përformancat e instrumentit varen  nga karakteristikat e tij statike dhe dinamike. Performansa përcaktohet  me saktësinë e tij,që  e përshkruan  se sa I afrohet vlera e matur vlerës  reale te variables.
Instrumenti perfekt ose ideal duhet ti ketë  perfektë : ndjeshmërinë,përseritshmërin pa shpërndarje  të vlerave dhe duhet të jetë brenda standardeve të  aplikueshme. Megjithatë në shumicën  e matjeve do të kemi pasaktësi  në rezultate si rezultat I faktorëve  të  brendshëm  dhe të  jashtëm. Devijimi nga perfeksioni I pritu quhet GABIM.
Në  sistemin instrumental gabimet mund të klasifikohen si:
*Gabime sistematike,
*Gabime te rastit dhe
*Gabime te mëdha.
**Gabimi absolute**—Ne formën  me të  thjeshtë ,gabimi I matjes mund të jepet me:

**Δ X= Xm - Xs**

Δ X—gabimi absolut,
Xm—vlera e matur,
Xs—vlera e saktë (korrekte).

**Gabimi relativ**--   Llogaritet me ketë  formulë:

**G = Δ X /  Xs**

**Gabimi I shkalles së plotë**:

**Gn= Δ Xmax / Xn**

Δ Xmax--- është vlera maksimale e gabimit absolute në shkallën e plotë Xn për  të cilen definohet klasa e saktësisë së instrumentit.

**Gabimet  sistematike** –janë gabime  instrumentale(te brendshme te instrumentit) dhe të ambientit (temperatura dhe lagështia).

**Gabimet e rastit**—shfaqen për shkak të rrumbullakimit  të vlerave .zhurmave, interferencës ndikimit te ambientit etj. 
Numri I shifrave që duhet të shënohen në rezultatin e majtës  –Me shifra ose decimale të  konsiderueshme nënkuptojmë shifrat e veçanta në një numër. Quhen të  konsiderueshme vetëm ato shifra apo decimale që janë  rezultat i matjes aktuale.
Ne instrumentet analoge gjatë leximit shfaqet edhe gabimi I paralaskës. Ky gabim ulet me vendosjen e pasqyrës në shkallë  ku gjatë  leximit treguesi duhet ta mbulon pasqyrimin e tij në pasqyrë.
## Referime