Dorëshkrimet në lëvore mështekne

**Dorëshkrimet në lëvore mështekne** janë dokumente të shkruara në pjesën e brendshme të lëvroes së mështeknës, e cila përdorej zakonisht për të shkruar përpara prodhimit në masë të letrës. Dëshmitë për përdorimin e lëvores së mështeknës për të shkruar shkojnë shumë shekuj mbrapa dhe shfaqen në kultura të ndryshme. Dorëshkrimet më të vjetra në lëvore mështekne janë Tekstet e shumta të Budizmit Gandharan, nga afërsisht shekulli I i e.s., nga territori që tani është Afganistani. Ato përmbajnë ndër versionet më të hershme të njohura të shkrimeve domethënëse budiste, duke përfshirë një *Dhammapada*, ligjëratat e Budës që përfshijnë tekstet e *Sutrës së Rinocerontëve*, Avadanat dhe Abhidharmës.

Dorëshkrimet sanskrite në lëvore mështekne të shkruara me shkrimin Brahmi, janë datuar në pak shekujt e para të erës sonë. Mjaft shkrimtarë të hershëm sanskritë, siç është Kalidasas (), Sushrutës () dhe Varahamihirës (shekulli VI) përdorimin përdorimin e lëvoreve të mështeknës për dorëshkrime. Lëvorja e *Betula utilis* (mështekna himalajase) përdoret akoma edhe sot në Indi dhe Nepal për të shkruar mantra të shenjta.

Tekstet ruse të zbuluara në Veliki Novgorod, janë datuar afërsisht nga shekulli XI deri në të XV. Shumica e atyre dokumenteve janë letra të shkruara nga njerëz të ndryshëm në një dialekt vendor, novgorodishten e vjetër. Sistemi vendasi i shkrimit irlandez, Ogham, ndonjëherë i quajtur "alfabeti pemë", tradicionalisht i atribuuohej perëndisë Ogma, që shkroi një ndalim në mështeknë për Lughun, duke e paralajmëruar atë; teksti i këtij ndalimi mund të gjendet në Librin e Ballimotes. Shkronja e parë e Oghamit është *beith*; *beithe* që do të thotë mështeknë  në anglisht.

## Dorëshkrimet Budiste Gandharane 
Dorëshkrimet budiste të shkruara në gjuhën gandhari janë me gjasa tekstet ekzistuese më të vjetra indike, që datojnë afërsisht nga shekulli I i e.s.. Ato u shkruan në lëvre mështekne dhe u depozituan në qypa balte. British Library i bleu atë në vitin 1994. Ato ishin shkruar në shkrimin Kharoshthi dhe besohej se kanë ardhur nga Afganistani, pasi dorëshkrime të ngjashme në lëvore mështekne janë zbuluar në Afganistanin Lindor. Që nga viti 1994, një koleksion i ngjashëm tekstesh gandhari nga e njëjta zonë, të quajtur Koleksioni Senior, është zbuluar.

Dorëshkrimet prej lëvore mështekne të British Library ishin në formën e rrotullave. ATo ishin shumë të brishta dhe tashmë ishin të dëmtuara. Ato kanë përmasa pesë deri në nëntë inç të gjera dhe përbëhen nga rrotulla të mbivendosura dymbëdhjetë deri në tetëmbëdhjetë inç të gjata, që ishin ngjitur bashkë për të formuar rrotulla më të gjata. Një fill i qepur përgjatë skajeve ndihmoi në mbajtjen e tyre bashkë. Shkrimi është shkruar në bojë të zezë. Dorëshkrimet ishin shkruar në të dy anët e rrotullave, duke filluar në krye në një anë, duke vazhduar me kthimin e rrotullës përmbys, në mënyrë që teksti të përfundonte në krye dhe mbrapa rrotullës. Rrotulla më e gjatë e padëmtuar nga koleksioni i British Library është tetëdhjetë e katër inç e gjatë. Koleksioni përfshin një larmi komentarësh dhe sutrash të të njohura, duke përfshirë një *Dhammapada*, ligjëratë e Budës Gautama Shakjamuni, që përfshin tekstet e *Sutrës së Rinocerontëve*, avadanat dhe abhidharmës.

Gjendja e rrotullave tregon se ato tashmë ishin në gjendje të dobët dhe të fragmentuara nga koha që ato ishin të depozituara në poçe balte. Studjuesit konkludojnë se rrotullat e fragmentuara ishte vendosur në një izolim ritual, në mënyrë shumë të ngjashme me tekstet judeje të depozituara në një genizah.

Një fragment i një rrotulle lëvoreje mështekne në sanskritisht, në shkrimin brahmi, ishte pjesë e koleksionit të rrotullave gandharane të British Library. Mendohet se ajo i përket Indisë Veriore, duke datuar dikur gjatë shkujt e parë të erës sonë. Dorëshkrime lëvoreje mështekne në shkrimin brahmi u zbuluan në manastirin e lashtë budist në Jaulian, afër Taksilës në Punxhabin Pakistanez dhe të datuara nga shekulli V i e.s.

)]]
Dorëshkrimi Bakhshali përbëhet nga mjaft fragmente lëvoresh mështekne të shkruara në sanskritisht dhe prakritisht, në shkrimin Sharada. Mbështetur te gjuha dhe përmbajtja, është vlerësuar se duhet të jetë midis shekullit të II dhe të III të e.s.. Teksti diskuton teknika të ndryshme matematike.

Një koleksion i madh rrotullash lëvoresh mështekne u zbuluan në Afganistan gjatë luftës civile në shekullin e XX dhe fillimin e shekullit të XXI, me gjasa në Shpellat e Bamijanit. Afërsisht 3,000 fragmente rrotullash janë në sanskritisht ose sanskritishten budiste, në shkrimin brahmi dhe datojnë nga një periudhë nga shekulli II deri në shekullin e VIII.

Dorëshkrimet e Gilgitit janë tekste budiste të zbuluara në Zonën e Gilgitit në Pakistan në vitin 1931 që përfshijnë sutra të ndryshme, duke përfshirë Sutrën e Zambakut, bashkë me përralla, mjekësi dhe filozofi. Ato janë datuar afërsisht nga shekulli V-VI dhe janë shkruar në sanskritishten budiste në shkrimin sharada.

Dorëshkrimet e Gilgitit përmbanjë tekste të Devikavakës, një himn që lëvdon hyjneshën Durga, që mendohej se mbronin personin që i mbante ato nga ndikimet e këqija si një hajmali ose magji mbrojtëse. Një shembull i këtyre teksteve në shkrimin devanagari nga Nepali mbahet në Cambridge University Library (MS Add. 1578).

[parapamje|358px|Një faqe e Samghata Sutras, porositura nga Devashirika dhe Atthokasimgha, [627-628. Pjesë e Dorëshkrimeve të Gilgitit]]
Korpusi i dorëshkrimeve të Gilgitit përfshijnë vepra kanonike dhe jo kanonike të Budizmit, që hedhin dritë mbi evoluimin e letërsisë fetare dhe filozofike sanskrite, kineze, koreane, japoneze, mongole, mançu dhe tibetiane. Ato janë përfshirë në rregjistrina e Kujtesës Botërore të UNESCO-s në vitin 2017. Shumë nga dorëshkrimet origjinale nga Gilgiti mund të gjenden në National Archives of India dhe Pratap Singh Museum në Srinagar. Dy dorëshkrime të koleksionuar nga orientalisti Sir Aurel Stein ndodhen në British Library në Londër. Ata përfshijnë një version të rrallë në letër të Sutrës së Zambakut.

Lëvorja e mështeknës përdoret akoma në disa pjesë të Indisë dhe Nepalit për të shkruar mantrat e shenjta. Kjo praktikë përmendet për herë të parë rreth shekullit të VIII ose të IX, te Lakshmi Tantra. Në skulpturën indiane, një dorëshkrim në lëvore mështekne është lehtësisht i identifikueshëm nga varja. Ndërsa një dorëshkrim në gjethe palme është i ngurtë.

## Dorëshkrimet e sllavishtes lindore 
[parapamje|majtas|487px|Dokumenti nr. 531 prej lëvoreje mështekne nga dokumentet e Novgorodit, [1200-1220, Rusi]]
Më 26 korrik 1951, gjatë gërmimeve në Novgorod, Nina Fyodorovna Akulova zbuloi dorëshkrimin e parë rus në lëvore mështekne në një shtresën stratigrafike të datuar rreth vitit 1400. Deri në vitin 2018, u zbulua një tërësi prej 1,222 sendesh në 12 qytete, nga të cilat 1,113 u zbuluan në Novgorod. Në Rusi, jashtë Novgorodit, të tjerët u gjetën në Staraja Rusa (49), Torzhok (19), Smolensk (16), Pskov (8), Tver (5), Moskë (4), Rjazan (1) dhe Vologda (1). Jashtë Rusisë, pjesa tjetër u zbulua në Mstsislav (2) dhe Vitebsk (1) në Bjellorusi dhe në Zvenihorod (3) në Ukrahinë. Nga dokumentet në lëvore mështekne të zbuluara në Rusi, 90% u gjetën në Novgorod dhe 97% u gjetën në të njëjtin rajon historik të Novgorodit.

Në rusisht, studimi i letrave në lëvore mështekne është i njohur informalisht si *berestologija*, nga fjala *berjosta* për lëvoren e jashtme të mështeknës. Më pak se 3% e Novgorodit mesjetar është studjuar në mënyrë sistematike dje Valentin Janin, kreu i Ekspeditës Arkeologjike të Novgorodit, vlerëson se më shumë sesa 20,000 mbeten për tu zbuluar vetëm në Novgorod. Megjithëse letrat në lëvore mështekne nuk përmbajnë data eksplicite, arkeologët kanë qenë të aftë ti datojnë ato me një saktësi prej 10 deri në 15 vjetë duke përdorur metoda që përfshijnë stratigrafinë dhe dendrokronologjinë. Ato mund të madje edhe më saktësisht nëse përmenden emra ose ngjarje historike.

[parapamje|345px|Letra nr. 109 prej lëvoreje mështekne,  [shekulli XII, Veliki Novgorod, Rusi]]
Zbulimi i fundit i dokumenteve prej mështekne, ashtu si dhe gjendja e tyre mirë e ruajtjes, shpjegohet nga një shtresë e thellë kulturore në Novgorod (deri në tetë metra, ose 25 këmbë) dhe terreni baltor i deltinës, i cili e pengon veprimin e oksigjenit. Gërmimet serioze në Novgorod filluan vetëm në vitin 1932, megjithëse disa përpjekje ishin bërë në shekullin e XIX. Megjithëse ekzistenca e tyre përmendej në disa dorëshkrime të sllavishtes lindore (bashkë me një përmendje të shkrimit të sllavëve në "dru të bardhë" nga Ibn al-Nadim), Janë zbuluar gjithashtu mbi dyqintë stiluse, kryesisht prej hekuri, disa prej kocke ose bronxi.

Andrej Zaliznjak i dallon dorëshkrimet në Novgorod nga "rusishtja e vjetër mbidialektore". Dorëshkrime të tjera në Novgorod tregojnë gjithashtu forma të veçanta të dialektit verior të rusishtes. Pasi sllavishtja kishtare përdorej në shkrimet liturgjike dhe fetare, ndërsa një varietet mbi-rajonal përdorej për tregtinë, është e paqartë deri në çfarë shtrirje novgorodianët në atë kohë do ti kenë konsideruar ato gjuhë të ndryshme apo rregjistra të veçantë të një gjuhe të vetme. Gjithashtu, ka disa variacione në letrat në lëvore mështekne për shkak të mungesës së standardizimit, që shihet me gjuhët letrare moderne. Disa tekste janë shkruar gjithashtu në një përzierje të sllavishtes kishtare dhe novgorodishtes së vjetër, por të tjerat janë shkruar në një gjuhë të pastër popullore. Gjuha e zbuluar në dorëshkrimet në lëvore mështekne përfaqësojnë të folurën më të afërt me gjuhën e vjetër popullore ruse.]]
Sipas Janinit dhe Zaliznjakut, shumica e dokumenteve janë letra të zakonshme nga njerëz të ndryshëm të shkruara në atë që konsiderohet si një dialekt vernakular. Letrat kanë një natyrë personale ose sipërmarrëse. Pak dokumentë përfshijnë shprehje lapërdhare të përpunuara. Shumë pak dokumente janë shkruar në sllavishten kishtare dhe vetëm një në norsishten e vjetër. Ushtrimet shkollore dhe vizatimet nga një djalë i vogël i quajtur Onfim kanë tërhequr shumë vëmendje.

Meqë dorëshkrimet janë shkruar nga njerëz laik dhe përbëhen nga shënime të rastësishme, është sugjeruar se kishte arsimim të hapur përgjatë pjesëve të mëdha të shoqërisë urbane në Rusinë mesjetare; sipas një vlerësimi, 20% e popullsisë mashkullore urbane në qytet-shtetet ruse dinin shkrim dhe lexim rreth mesit të shekullit të XIII.

[parapamje|347px|Letër në lëvore mështekne nga Novgorodi, [1100-1120]]
Përmbajtja e shkrimeve në lëvore mështekne përfshinte jo vetëm shkrime fetare, por edhe dokumente të vdekjes së princave, përfundime paqeje, mbërritje dinjitarësh, vargje popullore dhe proverba vendore, madje edhe budallalëqe. Ndërsa çështjet ligjore përfshinin akuzime, dëshmi dhe proçedura dëshmie, pagesa dhe gjoba, vjedhje, mashtrime ashtu si dhe rrahje të gruas. Një shkrim personal mundan shkruan "Shite shtëpinë dhe eja në Smolensk ose Kiev; buka është lirë; nëse nuk mund të vish, më shkruaj rreth shëndetit tënd".

Një nga letrat më të vogla prej lëvore mështekne të gjetura është letra nr. 79, e cila nuk është më e madhe sesa 6 x 1.5 cm, ndërsa nr. 397 është 4.6 x 2.6 cm. Nga ana tjetër, nr. 519 është 47.2 x 16 cm. Nga ato ku tekstet janë ruajtur në tërësinë e tyre, shumica janë më shumë se 20 fjalë të gjata, me pak që i tejkalojnë 50 fjalë. Më e gjata, e gjetur në Moskë (Moska 3), përmban 52 rreshta dhe rreth 370 fjalë. E dyta më e gjatë, nr. 531, është 166 fjalë. Shumica e letrave prej lëvoreje mështekne kanë tekst që mungon, me vetëm një të katërtën e gjithë korpusit që ka tekste të plota.

## Dorëshkrimet finike 
[parapamje|358px|Letra prej lëvoreje mështekne nr. 292, teksti më i vjetër i njohur në [Gjuha finlandeze|gjuhën finike (gjysma e parë e shek. të XIII)]]
Letra nr. 292 prej lëvoreje mështekne nga gërmimet e Novgorodit (e zbuluar në vitin 1957) është dokumenti më i vjetër i njohur në ndonjë gjuhe finike. Është datuar nga fillimi i shekullit të XIII. Gjuha e përdorur në dokument mendohet se është një formë arkaike e gjuhës së folur në Olonets Karelia, një dialekt i gjuhës karele.

## Shkrimet e bëra në Bashkimin Sovjetik 
[parapamje|majtas|291px|Letër prej lëvoreje mështekne nga [Siberia e Kārlis Roberts Kalevics (1877–1945)]]
Ka letra prej lëvoreje mështekne të shkruara në shekullin e XX, në mënyrë më të shquar nga viktimat e shtypjes së Regjimit Stalinist të Bashkimit Sovjetik. Njerëzit në vendbanimet e detyruara sovjetike dhe kampet e Gulagut në Siberi përdornin rripa lëvoreje mështekne për të shkruar letra për të dashurit e tyre në shtëpi, për shkak të mungesës së letrës. Në vitin 2023, letrat prej lëvoreje mështekne nga Siberia, u kandiduan nga Estonia,  Letonia, Lituania, Polonia dhe Ukraina për tu përfshirë në rregjistrin e "Kujtesës së Botës" të UNESCO-s si Letrat prej lëvoreje mështekne nga Siberia (1945–1965).

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, gazetat dhe fletushkat propagandistike të publikuara nga luftëtarët guerilë ndonjëherë shtypeshin mbi lëvore mështekne, për shkak të mungesës së letrës.

## Shiko gjithashtu 
* Dorëshkrimet në gjethe palme
* Dorëshkrimet e librave të palosshëm
* Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri
* Rrotullat e varura
* Papirusi
* Letra
* Makimono
* Emakimono
* Kakemono
* Miniatura Indiane
* Historia e miniaturës
* Betula
* Rusi i Kievit
* Rus
* Dinastia Rurik
* Historia e librit
* Paleografia
* Paleografia latine
* Dorëshkrimi i librave
* Kodikologjia
* Kodiku
* Rrotulla e shkrimit
* Tangka
* Indologjia
* Mahabharata
* Ramajana
* Feja historike vedike
* Periudha Vedike
* Vedat
* Letërsia sanskrite
* Valmiki
* Manusmriti
* Fetë darmike
* Hinduizmi
* Mitologjia hindu
* Puranat
* Vastu shastra
* Shilpa shastra
* Xhainizmi
* Budizmi
* Theravada
* Mahajana
* Zen
* Budizmi tibetian
* Budizmi kinez
* Mantra

## Citime fundore 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lidhje të jashtme 
* Gandhari.org Complete Corpus, Catalog, Bibliography and Dictionary of Gāndhārī texts
* British Library Gandharan Scrolls 
* The Early Buddhist Manuscripts Project at University of Washington
* University of Chicago Novgorodian Scrolls 
* 956 Russian birch bark documents with modern translations (rusisht)
* Devīkavaca at Cambridge University Library
* *Stemmen op Boombast* , monografi nga Jos Schaeken mbi *beretsy* i Novgorodit (shkarkimi i lirë)