Ateizmi gnostik

**Ateizmi gnostik** është një pozicion filozofik sipas të cilit mosekzistenca e të mbinatyrshmes, e vullnetit të lirë dhe e personitetit kozmologjik (*personhood*) nuk është thjesht bindje e fortë, por njohuri e bazuar në kritere logjikoprocedurale dhe fizikaliste. Ai dallon qartë nga ateizmi i fortë, i cili përkufizohet si bindje e fortë se Zoti nuk ekziston, pa domosdoshmërisht një themelim të detajuar ontologjik.

Dallimi midis bindjes së fortë dhe njohurisë konsiderohet thelbësor. Njohuria nënkupton refuzim të argumentuar dhe të sistemuar, ndërsa bindja e fortë mund të ekzistojë edhe pa strukturim të plotë teorik.

Në diskutimet publike dhe filozofike konstatohet shpesh se ateizmi gnostik ngatërrohet me ateizmin e fortë ose paraqitet në mënyrë reduktuese, pa analizë të argumenteve të tij specifike ontologjike dhe logjikoprocedurale. Kjo ngatërresë çon në keqkuptime lidhur me përmbajtjen dhe shkallën e zhvillimit teorik të pozicionit.

## Dallimi nga ateizmi i fortë 
* Ateizmi i fortë: bindje e fortë se nuk ekziston Zot.
* Ateizmi gnostik: pretendim njohurie se e mbinatyrshmja, vullneti i lirë dhe personiteti kozmologjik janë ontologjikisht të pamundura.

Ateizmi gnostik nuk kufizohet në mohimin e një hyjnie të caktuar, por shtrihet në pamundësinë strukturore të çdo shkaku mbinatyrore ose agjencie jashtë-sistemore.

## Argumentet kryesore 
### Pamundësia e të mbinatyrshmes 
Sipas këtij pozicioni, “e mbinatyrshmja” është ekzologjike (jashtë çdo sistemi koherent logjik) dhe atautotike (pa kritere identiteti). Doktrinat mbinatyrore përbëhen nga pohime gjuhësore që nuk përshkruajnë mekanizma themelorë rigorozë, por rezultate të dëshiruara. Boshllëqet logjike shpjegohen më mirë përmes psikologjisë dhe neuroshkencës sesa përmes hipotezave mbinatyrore.

Brenda natyralizmit racionalist, truri i njeriut ndikohet nga mjedisi dhe nga boshti zorrë–tru. Këto ndikime janë plotësisht fizike dhe pjesë e sistemit jo-mbinatyrore. Ato nuk përbëjnë përjashtime nga rendi natyror, por mekanizma biologjikë të integruar në të.

### Mungesa e mekanizmit të ndërveprimit 
Margaret Cavendish argumentonte se nuk ekziston mekanizëm ndërveprimi midis natyrores dhe mbinatyrshmes. Në kuadrin e ateizmit gnostik, realiteti është logjikoprocedural: përbëhet nga procese dhe rregulla, jo nga ndërhyrje jashtë-procedurale.

### Parimi i Landauer dhe fizikaliteti i informacionit 
Rolf Landauer formuloi parimin sipas të cilit fshirja e një biti informacioni kërkon shpërndarje minimale energjie si nxehtësi. Informacioni është fizik. Një “mendje hyjnore” që përpunon informacion pa kufizime entropike do të binte ndesh me termodinamikën dhe teorinë e informacionit. Llogaritja plotësisht e kthyeshme konsiderohet ontologjikisht e parealizueshme, sepse edhe simulimet e saj prodhojnë entropi.

### Mohimi i vullnetit të lirë 
Çdo sistem logjik ose fizik operon me rregulla dhe shkallë lirie të përcaktuara. Nuk lejohet agjenci ekzologjike që shkel ligjet e sistemit. Gabimet ose çrregullimet mendore nuk përbëjnë thyerje të kauzalitetit fizik. Vullneti i lirë si ndërhyrje jashtë-sistemore konsiderohet i pamundur.

### Personiteti si kompleks mereologjik (anglisht: mereological complex) 
Ndërgjegjja kërkon një tru mereologjikisht kompleks me shumë modalitete funksionale, siç përshkruhen në ndarjet kortikale të Korbinian Brodmann. Truri përfshin pluralizëm intelektual (shumë lloje të të dhënave):

# polilojshmëri mnemonike: Lloje të ndryshme të kujtesës dhe kujtime të shumta në çdo kategori.
# pluralizëm procedural (modalitete matematikore, emocionale, shqisore etj., me nënmodalitete të shumta).

Personiteti nuk është themel kozmologjik, por rezultat i proceseve më themelore fizike. Proceset bazë janë më themelore se universet e plota ose se vetëdija e plotë si sistem.

### Kritikë e fondamentalizmit statik 
Fondamentalizmi filozofik pretendon një shtresë të fundit statike të realitetit. Ateizmi gnostik mbron se themelet janë logjikoprocedurale dhe jo statike. Ekzistenca është procesuale; një bazë joprocedurale nuk prodhon realizim ontologjik.

### Matematika dhe ontologjia 
Matematika është sistem prove, jo univers ontologjik vetë-instancues. Ndërtimi i numrave natyrorë nga bashkësia boshe sipas John von Neumann është konstrukt formal dhe jo provë ontologjike e ekzistencës. Marrëdhëniet logjikoprocedurale kanë përparësi ndaj elementeve simbolike.

### Mos-ekzistenca e “gjithçkaje” si sistem unik funksional 
Racionalizmi rigoroz dhe shkenca argumentojnë se “gjithçka” nuk ekziston si një sistem unik funksional, i unifikuar dhe plotësisht i angazhuar. Matematika lejon pafund sisteme aksiomatike, shumë prej tyre reciprokisht të papajtueshme. Megjithatë, jo çdo sistem logjik është ontologjik (pra fizikisht ekzistues). Ekzistenca fizike kërkon kushte të rrepta koherence, vetë-referencialitet procedural dhe rregulla të ndërlidhura që funksionojnë si proces, jo thjesht si përshkrim abstrakt.

Nëse “gjithçka” përkufizohet si përfshirja e të gjitha sistemeve të mundshme – përfshirë universe me ligje krejtësisht të ndryshme dhe të papajtueshme – atëherë kemi një bashkësi strukturash që nuk mund të formojnë një kernel të vetëm funksional. Universet reciprokisht përjashtuese nuk kanë mekanizëm ndërveprimi dhe nuk mund të paralelizohen proceduralisht. Ato përbëjnë vazhdimësi të ndara, pa kod të përbashkët ekzekutimi. Një sistem unik do të kërkonte që të gjitha këto baza të ndryshme logjike të ishin të dekodueshme brenda një procedure të vetme, gjë që është e pamundur për shkak të papajtueshmërive aksiomatike.

Hipoteza e një “gjeneratori zhurme” që në kohë të pafund prodhon çdo konfigurim të mundshëm dështon, sepse koha e pafundme e realizuar nuk materializohet dhe përpunimi i informacionit të pafund është logjikisht i papërfundueshëm. Do të duheshin kode dekodimi të pafundme për ta bërë informacionin të lexueshëm; procese që nuk ndalen, gabime procedurale, cikle të përjetshme, viruse logjike dhe papajtueshmëri do ta bënin sistemin funksionalisht të paaftë. Heqja e këtyre elementeve do të nënkuptonte se nuk kemi më “gjithçkën”, por një nën-bashkësi të filtruar.

Edhe një “libër i pafund” që përmban çdo përshkrim të mundshëm nuk do të ishte vetë sistem ontologjik. Jo çdo konstrukt logjik ka atributet e nevojshme për identitet substancial dhe ekzistencë fizike. Pa rregulla logjike të brendshme që garantojnë koherencë, funksionim procedural dhe qëndrueshmëri strukturore, një përshkrim mbetet abstrakt dhe nuk fiton status ekzistence. Refuzimi i logjikës (ekzologjikë: pa karakteristika logjike) nuk ofron alternativë, sepse pa kritere aksiomatike dhe pa rregulla dhe mekanizma të saktë nuk mund të ketë identitet apo substancë.

Prandaj realiteti, në kuptimin më të gjerë të mundshëm, është logjikisht i fragmentuar: një koleksion sistemesh të ndara, jo plotësisht të ndërveprueshme dhe jo të kompresueshme në një formë të vetme të fundme. “Gjithçka” nuk është e riprodhueshme si një njësi koherente, sepse nuk ka gjenerator të fundëm që ta prodhojë në mënyrë të lexueshme dhe pa kontradikta.

Nga kjo ndërtohet një argument i gjatë dhe i kombinuar i ateizmit gnostik (që përfshin kundërshtimin rigoroz të së mbinatyrshmes): një Zot i gjithëditur dhe i gjithëfuqishëm do të kërkonte koherencë të plotë sistemike dhe qasje të pakufizuar mbi një totalitet të menaxhueshëm. Por nëse “gjithçka” nuk formon një sistem unik funksional për shkak të papajtueshmërive logjike dhe pamundësive procedurale, atëherë atributet hyjnore bëhen jo-koherente. Një realitet i fragmentuar nuk lejon ekzistencën e një qenieje me dije dhe fuqi absolute, sepse vetë objekti i asaj dijeje dhe fuqie nuk është një njësi e angazhuar si sistem i vetëm.

= Mos-ekzistenca e “gjithçkaje” si sistem unik funksional =

## Dallimi themelor 
* ontofizika: fizika reale/ontologjike (ligjet që ekzistojnë).  
* scientofizika: ajo që dimë për fizikën (me pasaktësi dhe kufizime njohjeje).  

*“Gjithçka” nuk ekziston si një sistem i vetëm funksional i vetë-koherent.*

## Matematika vs. ontologjia 
Matematika është sistem prove; universi ontologjik (ontofizik) është realizim ekzistues. Janë të mundshme pafund sisteme logjike, por jo të gjitha plotësojnë parakushtet për ekzistencë ontologjike. Parakushtet themelore ndryshojnë ndërmjet sistemeve.

## Aksiomatizimi i fizikës (ontologjike ose teori efektive) 
# Përmbledhjen e të gjitha ligjeve natyrore.
# Mekanizmat e kompatibilitetit ndërmjet ligjeve në shkallë të ndryshme (mikro–makro, etj.).
# Rregullat për krijimin e fizikës së saktë (kritere gjeneruese).

Aksiomatizimi ontologjik nuk është një listë aksiomash si në matematikë, por strukturë programore (logjikoprocedurale). Në logjikën matematike zakonisht shmanget rrethqarkullimi aksiomatik (edhe pse në matematikën e avancuar tolerohen forma të caktuara). Ndërsa aksiomatizimi ontologjik i fizikës kërkon rrethqarkullim procedural (vetë-referencë dinamike), sepse realiteti është proces.

## Fundamentaliteti: i fundëm apo i pafundëm? 
Mbetet e hapur nëse përshkrimi i plotë i ligjeve fizike është fundor apo jo-trivialisht i pafundëm. Disa e konsiderojnë të hapur si matematika (sistem aksiomatik i hapur), duke e lidhur këtë hapje me hipoteza të tipit “vazhdimësi” për ekzistencën logjikoprocedurale. Shumë studiues fokusohen vetëm në pjesë të aksiomatizimit (p.sh. vetëm në kompatibilitetin e coarse-graining) dhe shmangin pyetjen nëse një përshkrim më i plotë është i mundur.

Është e pamundur të ndiqet çdo grimcë individuale, por mbetet e hapur nëse ekziston një njësi ontologjike e plotë me shkallë Everettiane lirie.

## Everettizmi dhe probabiliteti 
Refuzimi i interpretimit të shumë-botëve të Hugh Everett III nënkupton refuzim të themelit probabilistik të realitetit. Çdo ndërveprim (vëzhgim) – nga grimcat e deri te sistemet komplekse – krijon ngatërrime (entanglement) të shumta, shpesh të dobëta e të shpërndara. Kjo quhet gabimisht “fizikë klasike”; në fakt mbetet Everettiane dhe degëzimet do të ri-integrohen në funksionin valor total të universit pas intervaleve shumë të gjata kohore.

Vëzhguesit (edhe grimcat) nuk janë universi total, prandaj përjetimi i tyre është probabilistik. Ndërsa tërësia e multiversit valor është deterministe dhe përfshin të gjitha zgjidhjet e arritshme logjikisht.

## Energjia dhe arritshmëria logjikoprocedurale 
Degëzimi i funksionit valor nuk kërkon energji të pafundme. Transferet energjetike janë më pak themelore sesa arritshmëria logjikoprocedurale. Kjo arritshmëri parapërfshin të gjitha rezultatet e sakta pa krijim nga asgjëja absolute (nihilogonia – krijimi nga asgjë e vërtetë – është i pamundur). Ontologji të ndryshme mund të ekzistojnë në kontinua të veçanta me fizika të ndryshme, por jo si një “gjithçka” unike.

## Argumenti i gjeneratorit të zhurmës (kundër “gjithçkaje” absolute) 
Nëse një gjenerator zhurme funksionon në kohë të pafundme, ai do të prodhonte të gjitha sistemet aksiomatike të mundshme (logjike dhe eksperimentale). Por:

* Koha e pafundme nuk materializohet ontologjikisht.  
* Asnjë kompjuter lokal nuk mund të përpunojë informacion të pafund.  
* Nuk ekziston memorie e pafundme; ruajtja statike nuk është sistem aktiv, endo-koherent dhe i pa-fragmentuar.  
* Sistemet logjike kërkojnë programe leximi/dekodimi; për pafund sisteme duhen pafund dekodues.  
* Gjeneratori nuk garanton tranzicione të lëmuara ndërmjet renditjeve të dekodimit.  
* Shumë sisteme do të jenë të pakuptueshme (jo-dekodueshme).  
* Do të prodhohen pafund “bug”-e dhe renditje që ndalojnë (halting).

Prandaj “gjithçka” e pafundme nuk formon një sistem të vetëm koherent dhe funksional me angazhim real ndërmjet pjesëve të saj.

## Përfundim ontologjik 
Një Zot apo forcë mbinatyrore, edhe po të supozohej, nuk do të kishte akses në një “gjithçka” të tillë, sepse ajo nuk është një tërësi funksionale unike. Duke qenë logjikisht e fragmentuar, nuk përbën ontologji. Rrjedhimisht, Zoti ose forca mbinatyrore nuk ekziston. Ky përbën një refutim specifik (ndër shumë të tjerë) të mbinatyrshmes.

## Çështje të hapura në ateizmin gnostik 
Argumentet bazë dallohen qartë nga pyetjet shkencore të hapura.

### Vazhdueshmëria ontologjike dhe kozmologjia 
Koncepti i nulllindjes (*nihilogony*; kozmogoni nga asgjëja / nga mosqenia e mirëfilltë) konsiderohet i papajisur me mekanizëm realizimi. “Asgjëja” absolute nuk identifikohet me boshllëkun fizik.

Si alternativa diskutohen:

* interpretimi i shumë botëve i Hugh Everett III;
* modele ciklike si Big Bounce;
* debatet mbi rolin e vëzhguesit në mekanikën kuantike, përfshirë qasjen e Niels Bohr.

Këto përbëjnë çështje të hapura shkencore dhe nuk janë pjesë e domosdoshme e bërthamës argumentuese të ateizmit gnostik.

### Aksiomatizimi i fizikës 
Problemi i gjashtë i David Hilbert kërkon aksiomatizimin e fizikës. Për disa fusha (p.sh. termodinamika e fluideve) janë arritur forma të pjesshme, por nuk ekziston një formulim përfundimtar i plotë për të gjithë fizikën. Mbetet e hapur nëse themelet fizike janë të përshkruara nga një strukturë përfundimtare apo nga një bazë programore e hapur dhe potencialisht e pafund.

## Shiko edhe 
* Ateizmi

## Burime