Wabiga Jubba

**Jubba River** (Soomaali: Webiga Jubba , Talyaani: fiume Giuba ) waa webi ku yaalla koonfurta Soomaaliya kaas oo dhex mara maamul goboleedka Jubaland . Waxay ka bilaabataa xuduudka Itoobiya, halkaas oo ay ku kulmaan webiyada Daawa iyo Ganale Doorya , waxayna si toos ah ugu qulqulaan dhanka koonfureed ilaa badda Soomaaliya, halkaas oo ay maraan dhanka isgoyska Goobweyn Dooxada Jubba waxa ay ku fadhidaa dhul dhan 749,000 km2 ( 289,000 sq mi).  Dawlad-goboleedka Soomaaliyeed ee Jubaland, oo hore loo odhan jiray Trans-Juba , waxa loogu magac daray wabiga.
## Taariikhda
### Ajuran Empire
Wabiga Jubba waxa uu leeyahay taariikh qani ah oo ku saabsan xadaarad xadaarad iyo isku xidh ganacsi oo hore u soo korodhay oo ay wadaan Soomaalidii xoogga badnayd ee gacanta ku haysay webiga Jubba.
Xilligii dhexe webiga Jubba waxa uu hoos iman jiray Boqortooyadii Ajuuraan ee Geeska Afrika oo ka faa’iidaysan jirtay beero-beereedka webiga Jubba oo ahaa boqortooyadii keliya ee ka jirtay Afrika. Imbaraadooriyad biyo-diid ah oo kacay qarnigii 13-aad ee miilaadiga, Ajuran ayaa keli ku ahaa kheyraadka biyaha webiga Jubba iyo Shabeelle . Iyada oo loo marayo injineernimada haydarooliga , waxay sidoo kale dhistay qaar badan oo ka mid ah ceelasha dhagaxa limestone iyo ceelasha gobolka ee weli shaqeeya oo maanta la isticmaalo. Madaxdeedu waxay soo saareen habab cusub oo beeraha iyo cashuuraha ah, kuwaas oo laga sii isticmaali jiray qaybo ka mid ah Geeska Afrika dabayaaqadii qarnigii 19aad. 
Iyaga oo maamulaya ceelasha gobolka, taliyayaashii Garen waxay si wax ku ool ah u haysteen keli-talis ay ku hayaan dadka reer guuraaga ah maadaama ay ahaayeen mid ka mid ah dhawrka boqortooyood ee Afrika. Ceelal waaweyn oo ka sameysan dhagax nuurad ah ayaa laga dhisay guud ahaan gobolka, kuwaas oo soo jiitay reer guuraaga Soomaaliyeed ee xoolahooda. Xeerarka dhexe ee ceelasha ayaa dadka reer guuraaga ah u fududeeyay in ay xaliyaan khilaafaadyada iyaga oo u gudbinaya su’aalahooda masuuliyiinta dawladda ee dhexdhexaadin doona. Ganacsiga safarrada fogfog, oo muddo dheer ku dhaqmi jiray Geeska Afrika, ayaa isbeddel la'aan ku socday wakhtiyadii Ajuuraan. Maanta, burbur badan iyo magaalooyin la dayacay oo ku yaalla gudaha Soomaaliya iyo Geeska Afrika ayaa daliil u ah isku xirka ganacsiga gudaha ee berigii hore oo kobcayay laga soo bilaabo xilligii dhexe. 
Iyada oo kormeerka dhexe ee Ajuuraanku, beeraha Afgooye , Baardheere iyo degaannada kale ee dooxooyinka Jubba iyo Shebelle ay kordhiyeen wax soo saarkooda. Nidaam biyo-mareen ah oo deegaanka loo yaqaan Kelliyo ayaa si toos ah looga quudin jiray webiga Shabeelle iyo webiga Jubba oo la geyn jiray beerihii ay ka bixi jireen hadhuudhka , galleyda , digirta, badarka iyo cudbiga xilliyadii Gu'ga iyo xagaa ( Xagaaga ee Soomaaliga) ee taariikhda Soomaaliya . Nidaamkan waraabka waxaa taageeray biyo -xireenno badan. Si loo go'aamiyo celceliska cabbirka beerta, nidaamka cabbirka dhulka ayaa sidoo kale la alifay oo leh moos , tarab iyo guldeed ay ahaayeen ereyada la isticmaalay.
Magaalooyinka Muqdisho , Marka , Baraawe , Kismaayo iyo Hobyo iyo dekedaha kale waxay noqdeen goobo ganacsi oo faa'iido u leh badeecadaha ka yimaada gudaha dalka. Beeraleyda Soomaaliyeed ee ku dhaqan dhulka dhinka ah ee Dooxooyinka Jubba iyo Shabeelada ayaa dalaggoodii keenay magaalooyinka xeebaha Soomaaliya , halkaas oo ay ka iibin jireen ganacsatadii dalka u dhalatay oo dhaqaale badan ka heli jiray maraakiibta u kala goosha dalalka Carabta , Faaris , Hindiya , Venice , Masar , Portugal iyo ilaa Java iyo Shiinaha .
### Muddada Casriga ah
In ka badan laba qarni ayaa ka soo wareegtay ilaa sahamiye Jarmal ah oo lagu magacaabo Baron Karl Klaus von der Decken uu fuulay cidhifka hoose ee wabiga oo ku yaala maraxashka yar ee Welf sanadkii 1863. Waxa uu burburiyay uumigii maraxa sare ee Baardheere , halkaas oo xisbiga ay weerareen Soomaali deegaanka ah, halkaas oo uu ku dhamaaday dhimashada Baron iyo saddex kale oo xisbigiisa ah. Reer Yurub kii ugu horeeyey ee si balaadhan u sahamiyo oo dhamaystiray koorsada wabiga waxa uu ahaa sahamiye Talyaani ah Vittorio Bottego oo uu ka soo qayb galay Taliyaha FG Dundas ee Ciidanka Badda Ingiriiska. Bottego iyo socdaalkiisu waxa ay ka shiraacdeen 640 km (400 mayl) ee wabiga 1891. Intii uu ku guda jiray sahaminta Bottego waxa uu bedelay magaca maalqabeenka ugu muhiimsan ee Jubba - webiga Ganale - ee Ganale Doria ka dib markii uu caan ku ahaa dabiiciga Talyaaniga Giacomo Doria .
## Dulmar

Gobolka Dooxada Jubba ayaa ugu horrayn u ah savanna , marka loo eego deegaan ahaan, waa qaybta ugu qanisan dalka waxaana ugu wacan dhul-beereedkiisa oo barwaaqo ah. Duurjoogta waddaniga ah waxa ka mid ah Geriga , Haramcadka , Libaaxyada , Shabeelka , Waraabaha , Biyiga , Hilibka , Yaxaasyada , Laranka , Cawska , Geela , Gorayada , Dawacooyinka , iyo dameerrada Soomaaliyeed .

Wabiga Jubba wuxuu magacan ku bixiyaa gobolada maamulka Soomaaliyeed ee kala ah Jubbada Sare ( Gedo , Baay , Bakool ) Jubbada Dhexe iyo Jubbada Hoose , iyo sidoo kale gobolka weyn ee taariikhiga ah ee Jubaland . Magaalooyinka waaweyn ee uu maro webiga Jubba waxaa ka mid ah Doolow , Luuq , Buurdhuubo , Baladxaawo , Baardheere , Bu’aale , iyo Goobweyn oo ku dhow magaalada Kismaayo 

## Baaxadda
Waxaa uu ka soo bilaawdaa wadanka Itoobiya sida wabiga kale ee Shabeele, wabigaan waxoo dalka ka soo galaa magaalada Doolow wuxuuna gaaraa ilaa iyo Deegaanka Goobweyn ee Gobolka Jubada Hoose, Wabiga jubba dhirikiisa waa 800 km. 533km waxu ka maraa gobolka Gedo 277km waxu ka maraa gobolka Jubada dhexe iyo jubdada Hoose. meelaha uu marana waa meelaha ogu taajirsan wadanka Somalia waana dhul beereedyo ah.

## Magaalooyinka uu maro wabigaan
* Doolow 
* Luuq 
*Burdhubo
* Bardhere 
* Bu'aale 
* Jilib 
* Jamaame

Wabigaan Wuxuu ku dhamaadaa oo uu badda kaga darsoomaa meel la yiraahdo (Goobweyn) oo Kismaayo u jirta 25km. Biyaha webiga ee ku qulqulayo waxay quud iyo nasteexo u yihiin naflayda Badwaynta Hindiya oo uu webiga biyaha cas ku daro kuwa buluuga ah ee badda.

## Xusuusin
* https://reliefweb.int/map/somalia/somalia-juba-river-flooding-flood-extent-10-november-2019
* https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-au-forces-enter-bardera-town-after-heavy-fighting
* https://allafrica.com/stories/201511121506.html

## sido kale fiiri

Geeska afrika

## Tixraac
"Hydrography cusub oo caalami ah oo laga soo qaatay xogta sareynta hawada sare"

Maareynta Dooxooyinka la wadaago ee Geeska Afrika – Mashaariicda Itoobiya ee Wabiyada Jubba iyo Shabeelle iyo Saamaynta Hoosaadka ee Soomaaliya

Qaabaynta Bulshada Soomaaliyeed: Dib-u-dhiska Taariikhda Dadka Xoolo-dhaqatada ah, 1600-1900

* Map of the Jubba River basin at Water Resources eAtlas 


Khariidadda dooxada webiga Jubba ee ilaha biyaha eAtlas