open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Warta xooga

waa degmo katirsan magalada **[[burco]]** una jurta 67km waxa dega beelaha muuse abokor reeryoonis **maxamed yoonis** **allamagan** waxay dhinaca waqooyi bari ka xigtaa magalada burco wa degmo ku haboon xoola dhaqashada iyo beeraha
Bixin

Waa degmo ka tirsan gobolka sanaag ee somaliland waxay caan ku tahay dhul beeredka waxay laga Raraa dalaga sida **kaabshka**, **xabuubta**,  **basasha**, **batruulka**, **saladhka**, sidoo kale hadhudhka **galayda**, iyo **sarenka**, waxana la geeya magalada **[[ceerigaabo]]** sidoo kale **[[ceelafweyn]]'' iyo gobolka **sanaag** oo dhan. Waxa dega **habarjeclo**, **muuse abokor**, **biciide''', Beesha Iidle Biciide.
Jablehe

Waa magaalo kutaala bariga burco waxayna u jirtaa ilaa qiyasti 70km oo dhinaca waqoyi bari ah magalada waxay ka mid tahay degmoyinka gobolka togdheer 
Ee dalka somaliland waxa dega reeryoonis allamagan
Waaqism

**Waaqnimo** waa naanaysta ka tirsan waaqnimo oo ah, diin lagu aasaasay Hornka. Waxaa caabudaa Oroomadda iyo Soomaalidda.
Beerweyso

Beerweyso... waa degmo kutaala koonfurta gobolka sanaag waa degaan ku haboon dhaqashada xoolaha oo leh cows aad u dhaadher sido kale wa dhul beeraha laga beeri karo waxa dega habarjeclo, muuse abokor,  biciide, beesha. **[[baho]]**
Degmada badweyn

Waa degmo ku taala gobolka sool galbedkisa waxa degan beelaha habarjeclo muuse abokor gaar ahaaan biciide.gaar ahaan **cali faarax** waxa koonfur ka xiga Oog galbedna caynaba Oogna u jirta 8km qiyaas ahaan
Lassader

Lassader waa tuulo oo Bakhad Faarax garaad Si'iid Harti ah. Waxay u dhaxeysa Widhwidh iyo Ade Adeye ee ahayd caasimadda saddexaad ee dowladii Diiriye Guure, waqtiga ay isticmaarkii reer Galbeed ku soo duuleen Nugaasha. Waxaa ka horayay ee caasimad u ah Boqortooyada Diiriye Guure waa goob ee ku taalneed Weylahed; oo waxaa ku xigay caasimadda Diiriye Guure ee afaraad goob ee ku taalneed Halin.
Halin

Halin waa tuulo ee ku nool Ugaasyo Bah Nugaal Dulbahante ah. Waxay ku taala Sool oo ahayd caasimadda afaraad ee boqortooyada Diiriye Guure. Waxaa ka horayay caasimadda Garad Diiriye Guure ee saddexaad ee ku taalna Lassader.
Weylahed

Weylahed waa magaalo oo xoolo-dhqato ah oo u dhow Las Anod. Waxay ahayd caasimadda labaad ee Garaadtooyada Diiriye Guure ee sanadka 1901. Dabaqadaas waxay ahayd mid ku xigtay caasimaddii ka horaysay ee ku taalneed Buuhoodle ee Qoob Fardood. Waxaa ku xigay caasimadda Diiriye Guure ee ku taalneed Lassader.
Beesha Bahsanbuur

waa beelaha muuse abokor ( BICIIDE)
Beeesha basanbuur... waa beelaha sida nabada ahu ugu wada nool bartanka magalaada ceerigaabo ee caasimada gobolka sanaag ee somaliland,
Waa mid kamida qabilada habarjeclo
Kuwa ugu waaweyn, sidoo kale waxay degtaa beeshu degmooyinka 
*yufle, 
*gudmo biyocas
*Ceel-dhadhaable 
*Shalcaw
*Kamuuda
*Uur Wayn
*ceeryaan,
*kalsheekh, 
*godcaanod,iyo 
*dagaar.
  *Bixin
 *ilad-Garro
*ilad-dugbax
*Daryale
*Kal-daray
*Durdur
 Oo dhamaantod hoos yimada degmada ceerigaabo sido kale beeshu waxay degtaa magaloyin hoos yimada degmada ceelafweyn... oo  la dagaan walahod axmed faarax(habarjeclo), iyo beesha Baho, oo degan ceelafweyn sido kale gobolka saaxil

## jilibada basanbuur

*samatar biciide(bah sanbuur)
**reer raage
**bah adaraxmaan
**bah muuse
*dhowr biciide(bah sanbuur)
**bah cimraan
**bah habroone
**bah muxumed
***xildiid muxumed
***samatar muxumed
**bah awal (xasan)
***Cali xasan
***jibriil xasan
***maxmed xasan
***ibrahim xasan
***maxamuud xasan

     ****dhunkal ibraahim
     ****saalax ibraahim
     ****cigaal ibraahim
     ****buraale ibraahim
     ****maxamed ibraahim

**'Erigavo sanaag somaliland**.

## Dadka caanka

## 1. Maxamed Aftiir wuxu ahaa hantiile mar ku jiray tijaartii koobnayd ee beelaha habarjeclo ama isaaqba wuxu ahaa ganacsade alle maal aduunyo ku galaday waana ninka uu abwaankii waynaa ee habarjeclo ee Caateeye jugux uu u soo hoyday , ee habeenkii markuu u loogay ee aroornimadiina sii sooryeeyay uu u tiriyey gabayga caanka baxay ee ahaa :
* Waxaan gaajo qabin ina Aftiir gabanadiisii
* Iyo nuuxa geelu ugu dhalay raariyaa guban
* iyo nimuu nabsigu gees maroo loo gadaal dhigay.
*
*2.  Xirsi Aftiir ( Maxamed Aftiir walaalo ahaayeen ) Badmaax iyo turjubaan luuqadaha u turjuma daraawiishta ka hor intii ay dariiqada saxda ah ku taagnayd ciidanka daraawiishtu.
Abwaanka oo qisooyin badan dhex mareen waxa uu misna ku jiray suugaantiisa iyo mar uu xirsi ku jiray wefti Seyidku u diranayey qabiilo soomaaliyeed si uu ciidan u helo.

**Sayidku waxa uu ku yidhi**:

Xirsi maakib laawow,

Mid yar waxad tidhaahdaan,

Murtidiinta Reer Hagar, 

Habar Yoonis madasheed, 

Mariya weedha aan idhi,

**Toljeclaha** muraadkayga ah,

Masafadeyda ula taga,

Maqashiiya uunkaba,

Miyir inuu ku soo galo, 

Mid mid waxow tidhaahdaan 

Nimanka mooradii furey 

Mawaaciidda diinkii 

Ma wax laysku maagaa?  

3.Kornayl Axmed Xaji Xassan: Hogaanka madaafiicda Somalia 1975-1978

Ragan wa kuwi xoreeyay s.alnd gaar ahan ceerigaabo
*muj.Gadhle cirobay
*muj.cabdilahi masyar
*muj.binate samaysane
*muj.sicid salax dibow
*muj.awoowe jirdagal
*Ashraf. Axmed warsame (ina Oriye)
*Ashraf. Axmed cali manne
*siyasi. Aniis saalax x.xasn
*Siyaasi: Ahmed Shire Baandheeye

Sidoo kale mulkilaha **Asli mayid barkhad** 
Ha ilaawin **siyaasi ''cali yufle***. *'Siyaasi Cabdilahi Carey*'Sidoo kale waxan kazoo beesha bahsanbuur maayiradii ugu horeeyay ceerigaabo *
mud:xaaji xasan
Mud: jibriil xaji ducaale
Xil: Cawil siciid ducaale
Xil: Maxamuud cawaale dayuurad
Xil: Ahmed cabdi kariin Walhad(Wakiiladda )

####
Ibaadinimada

**Ibaadinimada** waa kooxaha Islaamka ee taageersan hadiithyaha sidaa Tartib al-Musnad iyo Jami Sahih.

* Islām—The Way to God by Submission (en)
Warbaahinta guud ahaansho

Warbaahinta guud ahaansho (af ingiriis: mainstream media) waa warbaahinta ka mid ah kuwa faafin geliya wax yaabaha caadi ah.
Raaciyaal

**raaciyaal** ama **Dabasocoyaal** waa qaybgalka dadka oo qabitaankooda ka tirsantahay dad kale oo shakhsi gooni lahayn.
Beesha Baho

**Beesha baho** waxay ka mid tahay qabiilka habarjeclo gaar ahaan muuse abokor ee isaaq. beeshu waxay degtaa gobolka sanaag gaar ahaan ceerigaabo iyo ceelafweyn dararwayne iyo guud ahan sanaag sidoo kale waxay khaas ahaan udegaan tuulooyinka, Beerweeso, xamilka, garabcad, karinbiyood, dhadhiinyaxye, bocoolo, boodhlay, galiyoqac,  [s, [magaalodalas, goodcaanod iyo galciidle))

*Jilibada beesha 

**roobsuge faarax
**wacays faarax
**geedi faarax
**faahiye faarax
**cumar faarax
**muuse faarax
**sahal faarax
**Dhamaantood waa Biciide

## Dadaka caanka ee ka dhashay
* Cabdirixin awyusuf oo ah duqa  magalada ceelafweyn
* Boqor cisman aw maxamud buirmadow oo ah mid ka mid ah madax dhaqameedka somaliland.
* Xilldhibaan aadan shire oo kamida golaha guurtida Somaliland  sidoo kale waxaa 

* Boqor maxamed jaamac cumar( guray)
* ugaas cali nuur yuusuf(cali ganle)
* Muumin muuse Yusuf (samo taliska  ugu wayn besha boho faarax)
* xildhibaan cumar jaamac faarax
* Dr Aden mire 
* Aadan saleebaan diiriye (Odayaasha beesha)
 mulkiilaha shirkada Al ikhwa 
* Daahir muuse barre

* maxamuud axmed oogle oo leh( oogle spareparts)

*Taliye gamca yare

* maxamuud saraaf
 
≈=====Dhalinyarada ugu caansan.

* maxamed aadan digaale (maayir)
* Maxamed faarax muumin   (siyasi)
* axmed maxamuud jaamac diidii (madax ka mid ah federaalka)
*Muuse cabdi qasin (muuse koos) (ciyaartooy)
* axmed saalax calaawi(ciyaartooy)
*cabdicase saleeban axmed oogle (ciyaartooy)
*Shacayb maxamed cadho (ciyaartooy)
*maxamed siciid cawed siikaawe ( ciyaartooy)
* cabdikariin xuseen Sandheere (aqoonyahan)
*cabdikariin maxamed ducaale (nuune)(aqoonyahan)
*maxamed saleebaan jaamac (werdi) (aqoonyahan)
*nuux saleebaan yuusuf bulay( aqoonyahan)
*DR cabdishakur guure cashuur(aqoonyahan)
*baashe maxamed diiriye liig (suxufi)
*Maxamed xuseen khayre (Agasiimaha W/G/G Togdheer)
*maxamed suute (suxufi)

•cismaan jaamac xuseen (Abwaan)

• Axmed xuseen khayre (Madoobe)
Beerta Rays

**Beerta Rays** Waxay ku taalaa Magaalada Boosaaso ee Xarunta gobolka Bari Puntland, Soomaaliya. Waa goob nasniino oo laga heli karo adeegyo kala duwan, cuntooyin, hoolalka Shirarka iyo aroosyada iyo deegaan qurux badan oo indhaha u wanaagsan.

Sanadkii 2017 ayaa si rasmi ah Beerta Rays waxaa Xariga Si wada jir ah uga jaray Xurmadle Ugaas Xasan Ugaas Yaasiin Iyo Madaxweyne Maxamed Cabdulaahi Farmaajo. Rays waxay ka mid tahay meelaha ugu quruxda badan ee loo Nasashada tago Magaaalada Boosaaso. 
Inta badan waxay beertu marti gelisaa Shirarka waaweyn, kulamada aqoon is-weydaarsiga (Seminars), bandhigyada, iyo munaasabadaha aroosyada, meherka, dhalashada iyo kuwa la midka ah.

## Cuntooyinka

Waxaad ka heleysaa cunooyin nadiif ah, oo tayo wanaagsan leh, cabitaano diyaarsan kulayl iyo qaboow, Waxaadna heleysaa goobo si khaas ah (special) aad ugu cuntayn karto.

## Jirdhiska (GYM) Iyo Garoomada
Waxaa heli kartaa xarunta jir dhiska oo casri qalab casri ah yaalo. Garoomo lagu ciyaaro kubadda cagta, orodada iyo ciyaaraha jimicsiga.

Guuf ahaan waxaa laga heli karaa Beerta jewi degan oo cidkasta nasniino gelinaya. 

## Tixraac
Deero bridge

Waa brijka weyn ee isku xidha bartamaha iyo bariga magaalada burco sidoo kale wa halka ay kaso galan kawadhigada ka yimada koonfurta somalia waxa dhistay dadka reer burco oo ay ugu horeeyan 
Shirkada DEERO GROUPS ,  

built started 2004
end 2006
Cabdisalaam Bashiir Cabdisalaam

**Cabdisalam Bashiir Cabdisalam** (, ) waa siyaasi Soomaali sweedhish ah. Waa duqa haatan ee Magaalada Boosaaso oo ah Magaalada saddexaad ee Soomaaliya ugu weyn, Xarunta Ganacsiga iyo saqaafada Puntland, Soomaaliya. 6dii Sebteembar  2018 ayaa golaha deegaanku si wada jira ugu doorteen Abdisalaam duqa xiga muddo 5 sano ah. . Ka hor Cabdisalaam wuxuu ahaa Duqa Degmada Waaciye ee Gobolka Bari, Puntland, Soomaaliya.

## Tixraac
Madonna

**Madonna Ciccone** (Bay City, Michigan, 29 agoosto 1958), waa fanaanad oo Maraykan ah.

* Selena
* Los Hermanos Rosario
Axmed Garaad

bahgeri clan is one of the main  sub-clans of larger Ogaden.

They live in Somalia, Kenya and Ethiopia.
Xuduudkii 1908

**Xuduudkii 1908** ee Garaadtooyada Diiriye Guure oo af ingiiriis loo tarjuma "1908 Deria Gure borders" waxaa lagu tilmaami karaa xuduudkii uu Diiriye Guure uu direy isticmaarkii Cordeaux. Tilmaamka xuduudihii waxay ahayd xaggay galbeed Buuhoodle, Badweyn iyo Jidbaale. Xagga waqooye nah, xuduudka waxay ahayd Geel Wayta. Waxaa tilmaamaaya xuduudahaas hadalkan uu Diiriye Guure yiri: "Buuhoodle, fardahaagana ka celi Badweyn iyo dooxada Caymeed ugana yeero jaajuustaada Jidbaale ... haddaba haddaad doonaysid waddanka nabaddiisa, ii daa deganaansho inta dulka u dhexeesa Isaaq iyo Warsangeliye (Geel Wayte)".
Dareemo Caddo

**Dareemo Caddo** waa ceel ku yaalo Buuhoodle ee ahayd caasimadda kowaad ee Suldaan Diiriye Guure. Taariikh ahaan, waa deegaan oo Caraale Mahad ah. Laakiin Caraale Mahad waxay u guureen Dhilaalo.

Besha caraale mahad waxa layirahda asalkooda aadan axmed 
Waxayna walalo yihin 
Wacays adan hagar aadan faarax 
 Waxaana dhalay mahad aadan oo ahaa caraale aabihi saadarteed faarax adan hagar aadan iyo wacays adan caraale  adeer bay uyihiin oo waxay lawalaal yihin mahad
Barkhad

*Barkhad*' waa 5tii Koox ee farax Garaad ee weyn, oo la mid ah Baharsame, Ali Gheri, Ararsame iyo Geshiishe.
Xuduudkii Diiriye Guure ee 1908

**Xuduudkii 1908** ee boqortooyadii Diiriye Guure oo af ingiiriis loo tarjuma "1908 Deria Gure borders" waxaa lugu tilmaami karaa xuduudkii uu Diiriye Guure warqad ahaan u direy General Cordeaux sanadka 1908. Tilmaamka xuduudihii waxay ahayd xagga galbeed Buuhoodle, Badweyn iyo Jidbaale. Xagga waqooye nah, xuduudka waxay ahayd Geel Wayta ee ku taal Sanaag. Waxaa tilmaamaaya xuduudahaas hadalkan uu Diiriye Guure warqadaas ku yiri: "**Buuhoodle**, fardahaagana ka celi, **Badweyn** iyo dooxada Caymeed ugana yeero, jaajuustaada **Jidbaale** ... haddaba haddaad doonaysid waddanka nabaddiisa, ii daa deganaansho inta dhulka u dhexeeya Isaaq iyo Warsangeliye (Geel Wayte)".
Beesha Rikhaaye

Beesha Rikhaaye waa naanaysta qabiilka Ugaadhyahan Siyaad hoos yimaaada ee loo yaqaano Naleeye Axmed. Rikhaaye (ama Naleeye Axmed) waa qeybta ugu weyn ee Ugaadhyahan ah, oo waliba badh gaadheysa.
Khea

Ivo Alfredo Thomas Serue, oo magaciisa la yiraahdo Khea (Mar del Plata, Buenos Aires County, Argentina, Abriil 13, 2000), waa heesaa u dhashay dalka Argentine.

## Taariikh
Laga soo bilaabo da 'yaraa wuxuu soo saaray dhadhankiisa muusigga, sidaa darteed wuxuu go'aansaday inuu naftiisa u hibeeyo muusikada. Tallaabada ugu horeysa ee warshadaha muusikada ee Khea waxay ahayd inay ka qayb gasho xaflado muusig oo dhowr ah waxayna qabatay shaqooyin yaryar qaab firfircoon oo u horseeday inuu si qoto dheer oo qoto dheer ula galo wejigan horumar dhammaystiran.

Bishii Maajo 2019, waxay gaartay tirada 14 milyan dhagaystayaasha bil kasta ah ee ku saabsan barnaamijka 'Spotify', iyagoo iska dhigaya 180. Inta badan adduunka ayaa laga dhageystaa.

## Tixraacyada
Ludvika

**Ludvika**  waa degmo magaalo madaxbanaan iyo xarunta degmada Ludvika, Gobolka Dalarna ee kuyaal dalka Iswiidan, oo ay ku nool yihiin 14,498 qof sanadkii 2010.  

## Dulmar guud
Degmooyinka Ludvika waxaa lagu balaariyay waxaa ka mid ah degmada Smedjebacken, halkaas oo ku dhawaad 400 ay ku nool yihiin. 

Ludvika waxay ku taal harada Väsman oo ku taal qaybta koonfur-bari ee degmada. 

Dadweynaha Ludvika ilaa 2005 oo ay u kala qaybiyeen degmooyinka: 

## Dhaqaalaha
Loo shaqeeyaha ugu weyn ee Ludvika waa injineerinka korontada ee conglomerate-ka ABB, kaasoo howlihiisa magaalada ay ka mid yihiin koronto- dhaliyeyaal, koronto-dhaliyeyaal, agab-jabiyayaal iyo qalab loogu talagay koronto-dhalinta tooska ah ee hadda jirta . 

## Dadka caanka ah

* Stefan Anderson 
* Dan Andersson 
* Munaafaqnimo (band) 
* Kee Marcello 
* Christina Lampe-Önnerud 
* Charlie Norman 
* Birgit Ridderstedt 
* Fredrik Söderström 
* Anders Wendin 
* Anders Winroth 
* Anders Ilar 

## Ciyaaraha
Naadiyada isboortiga ee soo socdaa waxay ku yaalliin Ludvika: 

* Ludvika FK 
* Östansbo IS 

## Iskuulada

* Lorensberga 

## Tixraacyada
Conkor, Sanaag

Conkor waa meel Sanaag ku yaal oo ahaan jirtay xarunti galbeed ee xuduudkii garaad Diiriye Guure ee sanadka 1915.
Qoriley

**Qoriley** waa magaalo Baharsame ah oo ku yaalo gobolka Sool, oo ka tirsan jirtay xarunta boqortooyada Garad Diiriye Guure.
Dabataag

magalada Dabtaag waxay Ka tiran tahay Gobolka sooL waxay qiyaaste uu jirtaa 40km waxaay dhanka Koonfured ka xigtaaa caasimaad gobolka SooL ee laas-Canood waxaa Degeta beelka mid ah Beelah SSC khaatumo waxa ku NooL dad lahu Qiyaaso 2400 qoys degmada Debataag waa magaalo taariikhi ah waxay saldhigiyo uu ahaad ciidamadi kale duwaned ee soomaray dalka Somalia
Saaxdheer

**Saaxdheer** waa magaalo Baharsame ah oo ku yaalo gobolka Sool, oo ka tirsan jirtay xarunta Daraawiish.
Hinjiile

Hinjiile waa qabiil  beelaha reer-Darawiish ka mid ah kana sii mid ah gashaanburta Bah Nugaaleed , oo ku nool sool iyo sanaag.
Gaar ahaa degmada xuddun, toosan ee g.sool (  **ugaaska harti woqooyi)sharmarke maxamed jamac**
Baran

Baran waa tuulo oo ku yaal Sool oo dhaxal u leh udub-dhexaadnimo ee ku wajahan adeecnimada ay u qabaan jireen halyeeygii weynaa garaad Diiriye Guure ee dhamaadka qarniga 19aad iyo bilowga qarniga 20aad. Waxaa ku nool dad xoolo-dhaqato ah.
Medishe

Medishe waa tuulo ku taal Gobolka Sabaag waxana Dega Beelaha Muuse Ismaaciil Carre gaar ahaan Cabdalle Xaamud
Fardhiddin

Fardhiddin waa tuulo oo ku yaal Sool ee weliba ahaan jirtay caasimada boqortooyada Diiriye Guure 1900yadii. Qarnigan, beelaha ee xagaa ku nool waa Ebirar ama Ugaasyo oo Bah Nugaal ee beelaha Ciid-Nugaal, ama Si'iid Harti ama reer darawiish ah.
Beratableh

Beratableh waa tuulo oo ku yaal Sool oo ahayd caasimada dowladdii Diiriye Guure 1901kii. Waxa qarniga 21aad ku nool Ebirar ama Ugaasyo oo Bah Nugaal ee beelaha Ciid-Nugaal, ama Si'iid Harti ama reer darawiish ah.
Dareema caddo

**Dareema Caddo** waa xaafad ku yaalo Buuhoodle ee ahayd caasimadda kowaad uu lahaa Garad Diiriye Guure iyo garadtooyadiisa. Taariikh ahaan, waxay ahayd caasimadda Shiikhyaale.
Midhishe

Midhisho waa tuulo oo ku taal Sanaag  waxaa ku nool Muuse Ismaaciil gaar ahaan Cabdalle Xaamud waxay Ceerigaabo dhinaca bari kaga beegajtahat 30 km
Daraawiishnimada

Daraawiishnimada waa fikradda ee baahsanna wakhtiga gumeysiga marka uu garad Diiriye Guure isu xilqaamay boqor.
Geeljire

Geela waa meesiga ay ugu dhaqashada badan yihiin Soomaalida xoola dhaqatada ah ee ku nool jasiirad la mooda dhulka Soomaalida. 

Qofka geela dhaqo ayaa loo yaqaan **Geeljire**. 

Geeljiruhu waa qof ku dhaxnool geela, sidoo kalena qabta hawlaha aas-aasiga ah ee geel dhaqashada sida raacidda, lisidda, ooddida, dugaag-ka-celinta iyo hawlaha kale. 

Geeljiraha waa dhalinyaro xoog ah, oo geela la jirta, kumana noola halka reeruhu daganyihiin.
Caasimadaha Garaad Diiriye Guure

Boggan wuxuu kuu tusaya caasimadaha Qaranka Diiriye Guure sanadka 1896 ilaa 1920.

## Liiska
*1896 - 1898 Dareemo Caddo, Buuhoodle
*1899 - 1900 Sacmadeeqa, Qoob-fardood - Buuhoodle
*1901 (qaybtii hore) Samala (guumeys), Baran (Sool) Afbakayle (Sool), Weylahed (Sool)
*1901 (qaybtii dhexe) Ano Harigli/Caanoxadighle (kalabaydh), Beretable (Boocame)
*1901 (qaybtii dambe) Fardhiddin + Yahelli (Sool), Docmo/Damot (Bookh)
*1902 - Laasader/Laasadhaar (Shulux), Baran (Sool)
*1903 - Halin (Sool), Gumburka Cagaare (degmo: Bookh)
*1904 (hore) Halin (Sanaag), Xudun + Jidali
*1904 (dambe) Kheman (Sanaag), Kalgaraf (Sanaag)
*1905 - 1907 Eyl & Illig (Puntland)
*1908 - 1909 Halin (Sool)
*1909 - 1910 Qawlo/Gaulo + Goriasan (degmo: Taleex)
*1919, Jiidaali (Sanaag)
*1910 - 1920, Taleh (Sool)
Hilaalee dynasty

Boqorkii ugu horreeyay ee Maldivian-ta Hilaalee wuxuu ahaa Xasan I oo reer Maldives ah, isagana waxaa lagu dhawaaqay boqornimada sanadkii 1388 AD. Dawladdii Hilali waxay ahayd Dawladdii Somaalida . Qoraallada taariikhiga ah iyo taariikh-dhaqameedyada qaarkood waxay muujinayaan in Daroodkan uu ka soo jeedo soomalida . Waxay u muuqataa inay ahaayeen safar iyo ganacsadeyaal Ajuran Empire halkaas oo ay gumeysi ka sameeyeen jasiiradaha Maldive . Waxay degeen Hlhule 'lab' atoll. Qaar ka mid dukumiintiyada taariikhiga ah waxay muujinayaan in Hilali Kalo Hassan uu xukunka ka tuuray King Uthman Rasgefaan, kaasoo ahaa boqorka xukunka wakhtigaas isla markaana ay ka caroodeen isaga iyo wasiirradiisa oo dhan. Kadib Hilai Kalo Hassan waxay bilaabatay Dawladii Hilai. Dawladdii Hilaalee waxay ahayd mid ka hooseysa boqortooyadii Garen Dynasty .   

Markii Ibnu Battuta booqday jasiiradahaas, gudoomiyaha jasiiradda waagaas wuxuu ahaa Cabdicasiis Al Mogadishawi, oo Soomaali ah .  oo ka mid ahaa xubnaha ugu caansan ka mid ah guri ammaan Hilaalee, Oo isna wuxuu ahaa taliyihii ah oo ka mid ah jasiiradaha Maldives. Abd al-Aziz sidoo kale wuxuu ku caanbaxay soo dhaweyntiisii Ibnu Battuta ee maxkamaddiisa, wuu u hibeeyay ka hor intuusan siin caqabad uu ku sii wado safarkiisa.  

Jiritaanka iyo mowqifka sare ee Abd al-Aziz waxa uu carrabka ku adkeeyay isku xirnaanta dhow ee u dhaxaysa Maldive-ta Maldives iyo Soomaalidii ka timid Muqdisho ee ka shiraacday Badweynta Hindiya . 

Maldives waxay noqotay middii ugu weyneyd ee addoomo loo diro Koonfurta Aasiya dhammaadkii qarnigii 16aad. Addoommada Maldivian waxaa loo diray Pasai markab Gujarati.  Qaar ka mid ah ganacsatada sida kuwa ka yimid Banten ayaa doorbiday inay naftooda u safraan Maldives si ay u iibsadaan addoomo.  

Dukaamada Cowrie ee Maldives waxay ahaan jireen lacagta ugu weyn galbeedka Afrika qarniyo, waxayna ahayd dhoofinta ugu weyn ee dhoofinta muddada-dhexe inta lagu gudajiray ganacsiga  .  

## references

* Liistada Sultans of Maldives 
* Liiska magacyada Sunnida Muslimka
Geshiisha

**Geshiisha** (ama **bahgeri dhulbahante**) waa qabiil oo bah Ali Gheri Dhulbahante ah. Geshiishe (bahgeri dhulbahante), oo sii kale loo yaqaana bahgheri dhulbahante, waxaa ku jira Odala, Egal, Warfa, Cigaal naleeye, Adanyo iyo Xassan A Garaad oo hoos yimaada bah Ali Gheri.

*Dhulbahante
**Farax Garaad
*** Bah Ali Gheri
****Geshiisha (Bahgeri Dhulbahante) 
***** Odala, Cigaal Naleeye, Warfa Axmed, Xassan Axmed
Guuroow

* **GUUROW**

Waa maxay Guurowgu?

Guurow:- guurowgu waa gabay ama godka gabayga ayuu soo galayaa. Meeriska iyo habdhacaba way isku dhawyihiin, laakiin sida loogu luuqeeyo ayuu kaga duwanyahay gabayga. Waxana inta badan laga isticmaalaa koonfurta soomaaliya.

Tusaale:                       ( **Shamso Cali Macallin )**

Soomaaliyay toos su’aashayda dhegansada

Sarbeebtiyo tusaalaha waa inaad la socotiin

Sokeeyiyo xigaaliyo wiil iyo seediyaa nahay

Sodoh iyo igaarkeed

Soomaaliyoo idil kala soocmimaysee xarig soohanaa nahay

Sidii hore si dhaanteey umaddaan sugaysee horta ma u samaynaa

Sacabkoo la tuma iyo ayidaa saxiixee qalin ma isa saarnaa

Soomliyeey toos hawsha saas halagu wadeey…

Eng Ali-Arif
Gumburka Cagaare

**Gumburka Cagaare : waa tuulo ku taal gobol ka dooló ee DDS waxayna degmada gal xamudh u jirtaa 50km wxayna ahyd xiligii hore dhul daaq simeed uwacan geela waxaana dagi jiray majaarteen yo madhibaan** Lkn hadeer waxaa daga beeshu dhulbahante garaad ahaan jifida reer naalaye oo kamida beel weynta faarax garaad
Bookh

**Bookh** waa degmo ku ku taalo gobolka Doollo ee dalka Itoobiya.magaladaan waa magaalo qadiimi ah, waxaana dega beelaha daarood gaar ahaan majeerteen, Reer-Darawiish iyo beesha madhibaan  

bookh waxaa aas aasay nin la oran jirey cabdi cawad oo ahaa beesha madhibaan, inkasta oo ay maanta ku yaryihiin lkn taariikhda bookh lixaad weyn bay ku leeyihiin.

Tuulooyinka u dhow degmada Bookh waxaa ka mid ah:

*Docmo
*Marqaan wayne
*Qaawane
*Jiracle
*Maaneed
*Gaxandhale
*Gumburka Cagaare
  Santarka burburis 
Santarka marqaan

Qabiil ahaan waxaa daga Reer khalaf, maxamuud ibraahiim iyo Reer biciidyahan.
Docmo

Docmo ama 'damo wa degmo ku taal gobolka doollo gaar ahan degmada Bookh degankan waxa dagan rer darwiish o ah besha kheyr cabdi qayaad
Duubcaddii

**Duubcaddii** waa naanaysta bulshada Garad Diiriye Guure iliga gumeysiga. Gabayaaga oo ereyga isticmaaley waxaa ka mid ah:

Emiirka Diiriye Guure oo la hadlaayo Boqorka Warsangeli:
**Oo aan dunjiga Cali Garaad (boqorkii Dhulbahante), duub cad wada saaray* (Somali)
**That made the land of Ali Garaad (i.e. the Dhulbahante lands), one of white turbans (i.e. Daraawiish)* (English)

Gabayaa kale oo tilmaamkaas isticmaalay waa Qamaan Bulxan oo la hadlaaya Ali Dhuux baa yiri reer Hagar waa rag Daraawiish ah:
**Dagaallama nindoorkii la laa duubcaddii Hagare* (Somali)
**Go Fight! Your best men were also killed, the white turbanned (i.e. Daraawiish) Reer Hagar* (English)
Degmada madaxyaweyn

Madaxya weyn waa degmo katirsan magalada burco waxayna ka xigtaa bariga dhinaca wqoyi waxay magalada u jirtaa 50km dadka degaanku waa xooli dhaqato sidoo kale beero ayay ledahay waana dhul biyo badan leh 
country somaliland degmo togdheer
**Qabiilla dega**

Waxa degan beelaweynta **[[reeryoonis]]**
Ee, muuse abokor
Aw Obsiiye Seed Magan

**Aw Obsiiye Seed Magan** wuxuu ka mid ahaa adeecaha boqor Diiriye Guure ee horayd. Adeecaha curdin ah ee ku adeeca boqor Diiriye Guure ee kale waa Maxamuud Dheri iyo Aadan Seed Magan iyo Aw Cabbaas Xuseen Muse.
Aadan Seed Magan

**Aadan Seed Magan Udaweyne** wuxuu ka mid ahaa adeecaha ugu horeeyay ee taageera boqortooyada Diiriye Guure. Waxa isga la mid ah shaacbixinta hore ee adeecnimo u muujiyay boqor Diiriye Guure waa waa Maxamuud Dheri iyo Aw Obsiiye Seed Magan iyo Aw Cabbaas Xuseen Muse.
Aw Cabbaas Xuseen Muse

**Aw Cabbaas Xuseen Muse** wuxuu ka mid ahaa adeecaha ugu horayay ee u adeecay Boqortooyada Diiriye Guure. wuxuuna ahaa raysalwasaarihii ama gidoomiyihii ugu horeeyay uu Diiriye Guure dalaco.

Adeecaha Suldanadii Diiriye Guure oo kale waa Maxamuud Dheri iyo Aw Obsiiye Seed Magan iyo Aadan Seed Magan.
Aasaaska boqortooyada Diiriye Guure

Aasaaska Boqortooyada Diiriye Guure waxay dacday sannadka 1897 ee magaaladda Qoryaweyn. Waxaa aasaasay boqortooyada Diiriye Guure niman oo wadaad ah: oo waxaa ka mid ahaa Maxamuud Dheri, Aw Obsiiye Seed Magan, Aadan Seed Magan, Aw Cabbaas Xuseen Muse iyo Diiriye Guure.

## Caddaynta
Waxaa caddaynaaya aasaasaha boggag oo ka mid ah Diiwaanka Gabayadii emiirka Diiriye Guure ee hordhaca oranaysa:

:"1897kii isaggoo koox wadaaddo ah wata ..." (i.e. Aadan Seed Magan,  Obsiiye Seed Magan,  Aw Cabbaas Xuseen Muuse, Maxamuud Dheri) .... "wuxuu halkaa (Qoryaweyn) ka abuuray ururkii ugu horreeyey dhiskii Daraawiisheed". 

:(translation) "In 1987 him (the Sayyid) and a group of fellow clergymen travellers ..." (i.e. Aadan Magan, Obsiiye Magan, Aw Abbas Xuseen, Mahamuud Dheri) ... "there (at Qoryaweyn) they founded the very first nascent Darwiish group"

## References
USP

**USP** ama **Kooxdii Xaashi** ama United Somali Party ee cusboonayn, waxaa hormuud ka ahaa nin reer Darawiish oo la yidhaahdo Mohamed Abdi Hashi. Tii hore waxay ahayd xisbi sanadka 1959kii dhanka Harti Waqooyi iyo Samaroon, iyo sanadihii 1980yadii iyo 1990yadii waxay ahayd jabhad, dawlad iyo dhaqdhaqaaq oo ujeedadeedu ahayd xorayneed oo ay ababuleen beelaha Harti Galbeed oo ka tirsan Warsangeli iyo reer darawiish. Waxaa ay ku jiraan shaqsiyaad ka mid ah  Mohamed Abdi Hashi oo madaxweynta ka ahaa USP. Mohamed Abdi Hashi wuxuu ahaa madaxa beesha Nugaaled iyo Maakhir xitaa. Jabhadan oo ilaa iminka uu ka sii taaganyahay raaskii guryihii ay dhiseen waxana ka mid ah xisbiga siyaasiga ah ee Khatumo, Maakhir iyo Darwiishland.
Qalalaasaha khaliijka 2019

Qalalaasaha khaliijka 2019

Marcab - Yurub

Iiraan, oo ah dal Aasiya ay doorato joojinta maraakiibta mara wadiiqooyinka maraakiibta waaweyn ee Asia iyada oo wadooyinka maraakiibta laga qaado, iyo maraakiibta la qaado, iyada oo weerarada diyaaradaha aan duuliyaha laheyn ee loo adeegsado iran iyo houthis ee yemen ay mustaqbalka sababaan waxyeelada saliida ayaa tiri maalin walba malaayiin xamuul dooro

## Warka
* https://www.japantimes.co.jp/news/2019/07/20/world/iran-says-seized-british-tanker-strait-hormuz-denies-u-s-brought-drone/
* https://www.japantimes.co.jp/news/2019/07/20/world/iran-says-seized-british-tanker-strait-hormuz-denies-u-s-brought-drone/
* https://www.reuters.com/article/us-mideast-tanker-japan-idUSKCN1TE1DW
Sacmadeeqa

Sacmadeeqa waa sumadda dhulka uu emiirka Diiriye Guure ku dhashay oo reer caraale ahaa. Sumaddaas waxaa ku yaala taallo. Sacmadeeqa wuxuu ku yaala meel u dhow ceelka Qoob Fardood oo Buuhoodle dhawr ama toban kilometer isku jira. Taariikh ahaan, Sacmadeeqa waxaa ugu horeyd socdaalkeyd dadka oo Caraale Mahad iyo Cali Geri ahaa. Ta kale booqashada Sacmadeeqa waxaa ugu badhan Caraale Mahad iyo Cali Geri.

## References
Kob Fardod

Kob Fardod ama Qoob Fardood waa haroo oo ku taala Buuhoodle. Waxay ahayd caasimadda labaad ee dowladii boqor Diiriye Guure 1898 ilaa 1900. Caasimadda ku xigay waxay ahayd Weylahed.
Dhulka Biritishka ee Somaliland

**British Somaliland Protectorate** ama (**Maxmiyada Ingiriis ee Somaliland** ) waxa ay ahayd dawlada kuxigeenka ee Xeebta Soomaaliyeed ee Masar.  Waa na mustacmarad hore oo katirsanayd Midowga boqortooyada Britan waxa ay kutaalay Geeska Afrika. Kadib markii ay madax banaanideeda qaadatay waxa ay lamidawday somalilada qaybtii taliyaanigu gumaysan jiray.
Gobolkani wuxuu madaxbanaanida ka qaatey gumeystihii Ingiriiska 26 Juun 1960kii maalintaasi oo ah **[[Maalinta Xoriyada Soomaaliya|Maalinta Xoriyada Somaliland]]**

## Ilaalinta Xeebta Soomaalidda ee Ingiriis

Qarniyadii dhexe waxa ay ahayd boqortooyo awood aad usaraysa leh oo la odhan jiray Saldanadii Cadal bilawgii qarnigii 19aad ayay ingiriisku qabsadeen xeebaha wadankan.laakiin ingiriisku si fiican gacanta ugumaydhigin ilaa ay kala wareegeen masar oo markaas gacanta kuhaysa dagaalkii labaad ee dunida waxa Dhulka Biritishka ee Soomaaliya ay gacanta u gashay ciidamada taliyaaniga ilaa ingiriisku ay markale dib u qabsadeen.waxa ay madaxbanaanida qaadatay 26-06-1960 maalmo kadib waxa ay lamidawday dadka somaliyeed qaybtii taliyaanigu gumaysan jiray sanadii. 1991 waxa ay dib ulasoo noqotay madaxbanaanideeda (**Eeg** Somaliland)

## Xigasho
* answers.com
* britishsomaliland.blogspot.com
* britannica.com
## Sidoo kale fiiri
* Maalinta Xoriyada Soomaaliya
* 1 Luuliyo 1960kii

## Tixraac
Waylahed

Weylahed waa tuulo oo Baharsame ah oo u dhow Las Anod. Waxay ahayd caasimadda labaad ee Garaadtooyada Diiriye Guure ee sanadka 1901. Waxay ku xigtay caasimadda ku taalneed Buuhoodle ee Qoob Fardood. Waxaa ku xigay caasimadda ku taalneed Lassader.
Yahelli

Yahelli waa tuulo oo Mataano Ararsame ee Farah Garaad ah oo ku yaala Sool, oo Las Anod galbeedka ka xigga. Waxay ahayd caasimadda boqortooyada Diiriye Guure ee 6aad.
Xalin

Halin waxay hoos timaadda Degmada Taleex ee gobolka xaysimo 
Waxaa degta beesha Nuur axmed oo ka mid ah ugaadhyahan/maxud garaad
Kalgaraf

Kalgaraf waa deegaan oo Sanaag ku yaalo oo deegaan Ugaadhyahan ee beelaha Ciid-Nugaal, ama Si'iid Harti ama reer darawiish ah. Sannadka 1904, waxay ahaan jirtey xarunta garaadtooyada Deria Gure.
Ismaaciil ibrahim

**Reer ismaciil**,  waa qabiil ka mid ah Majeerteen Darod Beshani waxa ay inta badan degtaa gobalada Puntland sida mudug iyo bari iyo sidoo kale gobalada konfurta sida kismayo iyo degmada c/casiis ee gobalka banadir , Beeshani waxay ka mid tahay beelaha ugu faca weyn deegaanada soomaalidu ay dagto

## dadka caanka ah

Suldaan ahmed Jama suldaan of north WEST Mudug 1920

Shiikh cismaan shiikh somaliyeed 

Rage warsame Gabayaa somaliyeed 

Iyo dad badan oo aan halkaan lagu soo koobi karin

## Jifooyinka Ismaciil ibrahim

Beshu waxay u kala baxdaa laba jifo oo kala ah reer garaad iyo reer Samakaab labadaa beelna midkasta jifooyin ayaa ka sii baxa

## Meelaha ay aadka u dagaan dagaan ama ku badanyihiin

Ceel Howd

Isqanbuus

Bacaadweyn

Bali Har

Doogsan

Qurac dheer

## Tixraac
http://www.abtirsi.com/view.php?person=6461
Jakarta

* 

Jakarta waa caasimada dalka IndunisiyaWaana magaalo aad u quruxbadan magaladan waxa ay caasimad utahay dalka ay kunoolyihiin muslimiinta ugu badan.
magaalada weyn ee asiya, indonesia, cimilada kulaylaha roobka iyo kulaylaha xagaaga ee caasimada, jakarta aag weyn oo metro ah, indonesia oo ah wadan G20 ah oo ku dhex jira ururo ganacsi, dad badan oo ka badan 6 milyan oo qof ayaa ku nool aaga metro jakarta.

## sido Kale fiiri

Sunda Degaanka tectonic
Sarajevo

**Sarajevo**
Bosniya

Sarajevo waa casimada bosniya iyo magaalada ugu weyn ee Bosnia iyo Herzegovina , oo leh 275,524 dadweyne oo xadka u dhigan xaddidan. Deegaanka Sarajevo magaalo weyn , oo ay kujirto Sarajevo Canton ,Bariga Sarajevo iyo degmooyinka ku dhow, waxay hoy u yihiin 555,210 degane. Waxaa lagu hayaa dooxada weyn ee Sarajevo ee Bosnia , waxaa ku wareegsan Dinaric Alps oo ku yaal hareeraha Wabiga Miljacka oo ku yaal bartamaha Balkans
Sarajevo waa caasimada iyo xarunta dhaqanka ee Bosnia iyo Herzegovina .Waxay ku taal dooxada cidhiidhiga ah ee Webiga Miljacka ee hoosta Mount Trebević. Magaalada ayaa leh dabeecad adag oo muslimiin ah, oo leh masaajiddo fara badan, guryo alwaax leh oo leh alwaaxyo qurxoon, iyo suuqdii qadiimiga ahayd ee Turkiga (Baščaršija); inbadan oo kamid ah dadku waa muslim. Masaajidada ugu waaweyn magaalada waa Masjidka Gazi Husreff-Bey , ama Begova Džamija (1530), iyo Masjidka Cali Pasha (1560-66). Husreff-Bey wuxuu kaloo dhisay medrese (madrasah), oo ah iskuul muslimiin ah oo cilmiga fiqiga; the Imaret, oo ah jikada bilaashka ah ee loogu talagalay saboolka; iyo hamam , musqulaha dadweynaha. Dhamaadkii saacaddii qarnigii 16aad ayaa ku xigailaa Begova Džamija. Madxafyada waxaa ka mid ah "Mlada Bosna" ("Da'da yar ee Bosnia"), oo ah liistada matxafka magaalada; Matxafka Kacaanka, oo soo afjaraya taariikhda Bosnia iyo Herzegovina ilaa 1878; iyo madxafka Yuhuudda. Sarajevo waxay leedahay jaamacad (1949) oo ay ku jiraan kulliyadaha macdanta iyo teknolojiyada, akadeemiyada cilmiga sayniska, kulliyada farshaxanka, iyo isbitaallo dhowr ah. Wadooyin dhowr ah oo loogu magacdaray ganacsatada ayaa ka badbaaday asal ahaan 37, iyo Kazandžviluk (baaraha wax daabaca) ayaa lagu keydiyay qaabkeedii asalka ahaa. 

## Sido Kale fiiri
* Yurub
* Bosniya
## Tixraac
Inistigaram

**Instagram** waa adeeg la wadaaga sawir iyo muuqaal Maraykan ah oo adeega xidhiidhka bulshada ee ay aasaaseen Kevin Systrom iyo Mike Krieger. Bishii Abriil 2012, Meta, Inc. (ka dibna *Facebook Inc*.) waxay ku heshay adeegga qiyaastii US$1 bilyan oo caddaan ah iyo kayd. Wuxuu u oggolaanayaa isticmaaleyaasha inay soo galiyaan warbaahin lagu tafatiran karo filtarrada oo lagu habeeyo hashtag-ka iyo sumadeynta juqraafiyeed.  Qoraalada waxaa lala wadaagi karaa si guud ama kuwa raacsan horay loo ansixiyay.  Isticmaalayaashu waxay ku baadhi karaan macluumaadka isticmaalayaasha kale iyagoo isticmaalaya calaamado iyo goobo oo waxay ku eegi karaan macluumaadka isbeddelaya. Isticmaalayaashu way jeclaan karaan sawirada oo waxay raaci karaan isticmaalayaasha kale si ay ugu daraan nuxurkooda quudinta shakhsi ahaaneed.

Adeeggu waxa kale oo uu ku daray sifada fariimaha, awoodda in lagu daro sawiro badan ama muuqaalo hal boosto ah, iyo muuqaal 'sheekooyin'—ah oo la mid ah mucaaradka ugu weyn ee Snapchat—kaas oo u oggolaanaya isticmaalayaasha in ay ku dhejiyaan sawirro iyo fiidiyowyo quudin isdaba-joog ah, boosto kasta  ay heli karaan kuwa kale 24 saacadood midkiiba. Laga bilaabo Janaayo 2019, sifada Sheekooyinka waxaa isticmaala 500  milyan oo isticmaale maalin kasta.

Asal ahaan waxaa loo soo saaray iOS Oktoobar 2010, Instagram si degdeg ah ayuu caan u helay, iyada oo hal milyan oo isticmaaleyaal ah la diiwaan geliyay laba bilood gudahood, 10 milyan sannadkii, iyo 1 bilyan laga bilaabo Juun 2018. Nooca Android waxa la sii daayay Abriil 2012. Laga bilaabo Oktoobar 2015, in ka badan 40 bilyan sawir ayaa la sameeyay  uploaded.  In kasta oo lagu ammaanay saamayntiisa, Instagram ayaa noqotay mawduuca dhaleecaynta, gaar ahaan saamaynta xun ee caafimaadka maskaxda ee dhallinta, isbeddellada siyaasadda iyo is-dhexgalka, eedaha faafreebka, iyo macluumaadka sharci-darrada ah ama aan habboonayn ee isticmaalayaashu soo geliyaan.

Laga bilaabo Juun 2021, qofka ugu badan ee raacaa waa xirfadle kubbadda cagta Burtuqaal Cristiano Ronaldo oo leh in ka badan 300 milyan oo taageerayaal ah.

Laga bilaabo Janaayo 14, 2019, sawirka aadka loogu jeclaa Instagram waa sawirka ukun, oo lagu dhejiyay akoontada @world_record_egg, oo loo sameeyay ujeedada kaliya ee lagu dhaafinayo rikoorkii hore ee 18 milyan oo jeclaan ee boostada Kylie Jenner.  Sawirku hadda waxa uu leeyahay in ka badan 55 million oo jeclaan. Sawirka labaad ee aadka loo jeclaan yahay waa sawirka arooska oo Ariana Grande iyo ninkeeda Dalton Gomez. Instagramku waxa uu ahaa abka afraad ee ugu badan ee la soo dejiyo 2010-kii.

## Xusuusin


## Tix
* Technology​—Your Master or Your Servant?
Qabiilada Soomaalida

**Qabiilada Soomaali**,ugu waaweyn waa labo jareer iyo jileec
Kuwa yar-yarna waa jiraan. Sida kuwa  waayadaan dambe. Waxaa jira qabiilo oo naaneys lagu bixiyo, tusaale ahaan, Digil & Mirifle waxaa lagu magac daraa Rahanweyn, iyo reer darawiish waxaa lagu magac daraa  beelaha Ciid-Nugaal, ama Si'iid Harti ama reer darawiish.
Cabdi Bile

**Cabdi Bile Cabdi** (*عبدالله بله عبدالله*; Abdi Bile; * 28.12.1962,wuxuu ku dhashay magaalada Laascaanood ee gobalka sool. cabdi waa oradyahan caan ah oo umada somaliyeed aad u jeceshahay wuxuuna somali gaarsiyay guul ayna waliged gaarin. wuxuu noqday Somaligii ugu horeeyay ee ku guulaysta oradka aduunka ee 1500 mitir oo ka dhacay magaalada Rooma sanadkii 1987 kuna guulaystay bilada dahabka. cabdi wuxuu kaloo kaalinta sadexaad ka galay oradka aduunka sanadkii 1993 dii oo ku guulaysta bilada naxaasta. wuxuu kakloo cabdi ka galay ciyaaraha fudud ee afrika kaalinta sedexaad wuxuuna ku guulaystay bilada silferka. sanadka 1995 cabdi waxaa la soo daristay guul daradii ugu wayanayd wuxuuna ciyaaraha aduunka ka galay kaalinta lixaad kaas ayaana ahaa ciyaarihii olombikada ee ugu dambeeyay ee uu ka qayb galo.Halyayga Cabdi Bile waxaa lagu sharfay inuu calanka usido orodyahana Somalia umatalaya ciyaaraha olombikada ee London ka dhacay sanadkii 2012. Bile oo ah halyay somalidu si fiican u jeceshahay waxaa uu kunool yahay wadanka maraykanka. Cabdi Bile yaraan tiisii wuxuu ku ordi jirey buurta Diiriye Guure oo kutaala magaalada laascaanood.

## Qoraalo la xidhiidha
* Mo Faarax
* Henry William Carr

## Tixraac
Xasuuqii rayidka Diiriye Guure

ayidka Diiriye Guure waxaa la xasuuqay wakhtiga xilka Garad Diiriye Guure. Waxaa xasuuqay Dhulbahante dawladdaha Xabashka, Ingiriiska, Talyaaniga iyo dadka raaci jirey. Qarnigga 19ka, tiradda Dhulbahante waxay ahaan Somali qabiilka ugu badaan qaranigaa Waan qabiilka uhu horeyy Ee Somaliyeed Ee laa,dagalmaa gumayste Dunida qaybo ka mida ah Soo gumaystay 

Waxaa sii khaas  ah ugu Jabay darwiishtaa Laboo jifiyood Waa -khair abdi Qayaad-Iyo Cali gari - Abaandullshii Labadaa Jifiyod waxay ahaayen Ismail  mire iyo Mohamuud  macalin  cag-dhiig-Abaandullkii  Koonfureed -,iyo kii waaqooyi
Iidoor

Iidoor wa eray micnihiisu yhy badalasho taaso loogu magac darey qabiilka isaaq sababtuna tahey waxay ganacsi la sameyn jireen masaridi hore, iyo gancsatadi Bariga Dhow.

Sidaa si la mid ah waxaa jirta Erayo kale taas oo loogu magac daray qabiilo somaliyeed Sida Erayga Darawiish oo loogu mgacadaray qabiilka dhulbahante, Ilkayar oo loogu magac daray mareexaan, Mr(mareexaan) sidoo kale waxaa la dhahaa cidda villada ama cida filiada maadaama ay xukunka qabteen, cida waraabaha waa murursadaha, cida suuraha waa mj ka, cagdheer waa og ka, cidda isbaarada waa hg, cida geela Gaaljecel, 
way jiraan magac Edeb dara ah oo qabiiladu isugu caayaan balse Akhlaqda uma wanaagsana.

Almuhim Waxaa qoray fariintan aniga o kasoo jeeda state ka puntland Gobolka mudug Somalia.
Awale Liberation Front

**Awale Liberation Front** ama **Cawaale** waa jabhad xorayneed oo ay ababuleen beelaha Awdal ee ku jiraan shaqsiyaad ka mid ah maamul goboleed-doon ama mideynta dadk Soomaalidda.
Qaaradhoosaad

Qaaradhoosaad, oo af-ingiriis loo yaqaano **subcontinent** waa dhul oo qaarad uu eeg, laaking ka yar qaarad.
Faanyahan

Faanyahanka Afrika, ama **faanyahan**, oo af-ingiriis loo yaqaano **Horner** ama **Horn African**, waa qof ka soo jeedo faanka Afrika.
Dhul-hoos Bari Kushiitik

Dhulhoos Bari Kushiitik waa dadka ee ku hadla afafka Dhulhoos Bari Kushiitik ah. Afafka Dhulhoos Bari Kushiitik, guud ahaan, waxaa lagu hadla beesha Faanka Afrika.
Jaamac Guled Abdi Blue

Jaamac Guled Abdi Blue, wuxuu ahaa taliyaha dareewalada dayuuradda wakhtiga la burburay Hargeisa 1988kii.
Shavkat Mirziyoyev

**Shavkat Miromonovich Mirziyoyev** ( dhashay 24-kii Luulyo 1957) waa madaxweynaha dalka Usbekistan iyo Taliyaha Guud ee Ciidamada Qalabka sida ee Usbekistan laga soo bilaabo sanadkii 2016. Wuxuu soo noqday Raiisel Wasaaraha Usbekistan sanadkii 2003 illaa 2016. Bishii Oktoobar 2021, Shavkat Mirziyoyev ayaa mar labaad loo doortay Madaxweynaha Uzbekistan.

## Taariikh nololeedkiisa

## tixraac
Abdulla Aripov

**Abdulla Nigmatovich Aripov** (, ; ku dhashay Tashkent 24 May 1961) Waa rasiilwasaaraha dalka usbekistan.

## Xigasho
Badhtamaha Aasiya

Badhtamaha aasiya waa gobol ay kamid yihiin dalal badan oo hoos ka muuqda

Badhtamaha Aasiya waa gobol ka bilaabmaya Badda Casbiyanka ee dhinaca galbeed ilaa Shiinaha xagga bari, iyo Afghanistan iyo Iran xagga koonfureed ilaa Ruushka xagga woqooyi.  Gobolku wuxuu ka kooban yahay jamhuuriyadihii Soviet ee hore ee Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, iyo Uzbekistan. [1]  Waxaa sidoo kale loogu yeeraa "stans" sida wadamada guud ahaan loo tixgeliyo inay ku dhex jiraan gobolka dhammaantood waxay leeyihiin magacyo ku dhammaanaya dabaysha Faaris "-stan", oo macnaheedu yahay "dhul". [2]

Xilliyadii ka horaysay Islaamka iyo wakhtiyadii hore ee islaamka, badhtamaha Aasiya waxaay badanaaba Iran ahaayeen,  Kadib fiditaanka dadka Turkida, Bartamaha Aasiya waxay kaloo noqotay wadankii loogu talagalay Kazakhs, Uzbeks, Tatars, Turkmen, Kyrgyz, iyo Uyghurs;  Luqadaha Turkic-ga ayaa si weyn u beddelay afafka Iiraan ee aagga looga hadlo.

Badhtamaha Aasiya taariikh ahaan waxay xidhiidh dhow la leedahay dadkeeda reer guuraaga ah iyo Wadada Xariir. [5]  Waxay u dhaqaaqday sidii marin loogu talagay dhaq dhaqaaqa dadka, alaabada, iyo fikradaha u dhexeeya Yurub, Galbeedka Aasiya, Koonfurta Aasiya, iyo Bariga Aasiya. [6]  Jidku wuxuu xiraa dhulal muslimiin ah dadka reer Yurub, Hindiya iyo Shiinaha. [7]  Mowqifkan isgoysyada ayaa sii xoojiyay isku dhaca u dhexeeya qabyaaladda iyo dhaqanka iyo casriyeynta. [8]

Laga soo bilaabo bartamihii qarnigii 19-naad ilaa ku dhowaad dhammaadkii qarnigii 20aad, badiyaa badhtamaha Aasiya waxay qayb ka ahaayeen Boqortooyadii Ruushka iyo markii dambe Midowgii Soofiyeeti, labadaba waddammada Slavic-ka badan, iyo shanta hore ee Soofiyeeti “-stans” wali waxay hoy u yihiin  qiyaastii 7 milyan oo qoomiyada Russia iyo 500,000 Yukreeniyaan ah. [9] [10] [11]

Bartamaha Aasiya (2019) waxaa ku nool dad gaaraya 72 milyan, oo ka kooban shan jamhuuriyadood: Kazakhstan (pop. Khaladaad Muujin ah: Astaamaha astaamaha ee loo yaqaan "[million.)", Kyrgyzstan

## List dalalka badhtamaha aasiya
Taloreally

**taloreally** ama
**talo**
Waa TV ama muqaal baahiye madaxbanan oo baahiya muqaalo isugu jira noocyo badan, sida, cafimaadka, arimaha bulshada dhiirigalin, tariikhaha ,latalinta ardayda , iwm

### TARIIKH

taloreally waa waxa markii uhoraysay aas aasay abdirashiid maxamed cismaan
Oo ah oo ah khabiir somaliyeed
Waxayna ahayd 2015

Lakiin markasi hawada ma soogalin oo waxa ay ahayd markii fikradu ku dhalatay 
Abdirashiid

Waxa si rasmi ah hawada usoo gashay ama social media 2017 waxa ayna hada shaqaynaysaa 3 sano 

Taloreally waxay rajaynaysaa in uu kusoobiiro qofkasta oo dadka wax usoogudbin kara waxa nagala sooxariiri kartaa email taloreally@gmail.com
Wayteen

**Wayteen Absame**.ama ويتين ابسما Waa Qabiil Kamida Qaba ilada Somaliyeed dhalashadoodana  waa sidan waxa la dhaha weyteen absame kuumade kablalax daarood ismail waxay leeyihiin Saldanada Soomaliyed ee Sayid Nimada Waxay dagan Ethiopia, Soomalia, Kenya, meelaha somalia ay ka dagaan waxaa ka mid ah jubooyinka Konfur galbeed waxay Ku Hadlaan Luuqada Somaliga iyo Carabiga, waxayna caan ku yihiin Faafinta Diinta Islaamka.
Magaaloyinka ay dagaan waxa ka mida magaalada birqod iyo higlaleey ee gobolka jarar magalada dhanaan ee gobolka shabeele iyo magalada burqayar isla gobolkaas iyo shiniile, horushagax iyo meelo kale oo farabadan 
Waxaa kamid ah dadka caan ka ah ee kamid ah Qabiil ka Wayteen sida abdi abdullahi oo ahaa golihii dhexe ee jabhada xoreynta ogaadeniya jwxo iyo Lutinent Colonel  Yusuf Dheere, iyo Korneyl abdullahi sh muhumed(abdullahi qurbac oo ahaa taliyihii magalada burco ee gobolka togdheer allah ha u naxariiste iyo Maxamuud Abdullahi (Waafeer)allah ha unaxariste o aha hogaankii nabad galyada gobolka jarar dhinaca Culumada oo reerku uu caanka ku yahayna waxaa kamid ah Sida SAYID MUXUMED oo ah aasaasaha Dariiqada Al-Ciin ee Birqod iyo sheikh muhumed sagal sheikh abdi (Timamadobe) 

dhamaan sayid dada ka dambeeyay sida SAYID XASSAN, SAYID CABDULLAAHI, SAYID NUURE, iyo  SAYID LUQMAAN oo ah sayid ka hadda hogaamiya diinta iyo culumada dariiqada Alciin ee Birqod ama caalimka salafiga ah ee soomaliyeed ee caanka ah ee Qarnigan casriga 21aad sida Sheekh maxamuud Shibli

Beeshan waa beel culimo u badan oo akhyaar ka ah bulsho weynta somaliyeed dhexdeeda kook
Elman Ali

**Elman Ali Ahmed** (, ) wuxuu ahaa ganacsade Soomaaliyeed iyo u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada.

## TARIIKH
Taariikh Kooban Ee Elman Ali 

Elman Ali Ahmed wuxuu ahaa nin mar kasta jecel horumarka dalkiisa, wuxuu ahaa ganacsade, aqoonyahan iyo dhaqdhaqaaqe dhalinyar mar kastana u heellanaa nabadda iyo bilicda dalkiisa, waxaa lagu xasuustaa Somaliya oo dowlad ah inuu iskiis isku xilqaami jirey iftiiminta caasimadda umadda Somaliyed isagoo ka faa'iideysanaya khibradiisa iyo dukaamadiisii Elman Electronics ayuu maalmaha Ciidda iyo maalmaha xoriyadda nalal ku wada xiri jirey goobaha ugu caansan magaalada si uu ula tartansiiyo caasimadaha caalamka.

Burburki markuu dhacay oo qabiil loo kala baxay, dalkii oo dhana noqday qof iyo qori wuxuu Elman iska diidey inuu ku biiro ama qeyb ka noqdo burburinta dalkiisa iyo dilka dadkiisa, wuxuu soo aruuriyey boqolaal dhalinyaro hubeysan kuna dhiiri geliyey iney dhigaan qoriga oo ay qalinka qaataan.

In badan oo kamid ahaa dhalinyaradii la marin habaabinayey ayuu quluubtooda hantiyey waxeyna iska dhigeen qoryihii iyagoo helay waxbarasho iyo mustaqbal iftiimaya, balse nasiib darro.........

Waxaa la dilay halyeygii iyo geesigii dhexda u xirtey la dagaalanka jahliga iyo qabyaaladda, waxaa lagu dilay magaaladii iyo dalkii uu aduunka ugu jeclaa iskana diiday inuu ka qaxo oo naftiisa la cararo, waxaana cadowgii ku guuleysteen iney damiyaan shumacii iftiimayey, waxaana qax iyo kala haad ku dhacay dhalinyaradii iyo xataa qoyskiisii.

Ilwaad, Iimaan , Almaas iyo Gesia  3 gabdhood ee hore waxay  kamid noqday caruurtii loola cararey qurbaha si ay u badbaadaan waxaana dhalay Halyeey Elman, balse ma noqon caruur hilmaantey halkii ay ka yimaadeen mana noqon caruur hareer martey hankii iyo hiilkii aabahood si kastoo loo baqdin geliyey in Muqdisho tahey goobtii ay ku waayeen geesigii dhalay, markii ay wax barteen ayey go'aansadeen iney dib u shidaan shumacii Aabe Elman iyagoo kusoo laabtey dalkooda.

Waxey isku qeybiyeen mid raadisa ama u doodda xuquuqda dhibanaayasha, mid meel kasta oo dunida cirifyadeeda u taagan in dadkeeda iyo dalkeedu dib usoo laabteen iskana iloobeen sanadihii xanuunka badnaa iyo mid ku biirta ciidanka xoogga dalka si ay gacanteeda ugu hiiliso dib u xoreynta dalka iyo dib u yagleelidda ciidan xoogga

Ugu danbaytii walal aan uwada ducayno in uu ilahay u naxariisto elman
Xerada xabsiga Guantanamo Bay

***xabsiga gountanamo***    

*Xerada xabsiga Guantanamo Bay*
Waa xabsi arxan daran oo ku yaal dalka cuba waxaana iskale ama mamula *maraykanka*



**xerada Guantanamo Bay** ( Spanish : *Centro de detención de Guantanamo* ) waa a Maraykanka xabsi ciidan ku yaalaan Guantanamo Bay Naval Base ,  ayaa sidoo kale loo yaqaan **Guantanamo** , **G-Bay** , **GTMO** , iyo **Gitmo** ( / ɡ ɪ t m oʊ / ), oo ku taal xeebta Guantánamo Bay ee Cuba. Xiritaan aan xadidneyn iyada oo aan maxkamad la soo taagin iyo jir dilayaa keentay hawlaha xerada si loo tixgeliyo jebinta weyn ee xuquuqda aadanaha by Amnesty International oo xadgudub ku ah Sababo la faqradda Geeddi-socodka ah shanaad iyo afar iyo tobnaadna wuxuu ka beddelka ka mid ah Dastuurka United States . 
Xerada waxaa aasaasey maamulka Madaxweyne George W. Bush 2002 markii uu socday Dagaalkii Argagixisada . Ku-xigeenkiisa, Madaxweyne Barack Obama , wuxuu ballanqaaday inuu xiri doono, laakiin wuxuu la kulmay mucaaradad xoog leh oo ka timid Golaha Kongareeska, kaasoo meel mariyey sharciyo ka mamnuucaya maxaabiista Guantanamo in lagu xidho gudaha Mareykanka intii uu socday maamulka Obama, tirada maxaabiista ayaa laga yareeyay 245  ilaa 41;  inta badan maxaabiistii hore ayaa la sii daayay oo loo wareejiyay dalal kale. 
Bishii Janaayo 2018, Madaxweyne Donald Trump wuxuu saxeexay amar fulineed oo lagu sii hayo xeraynta xabsiga si aan xad lahayn. Bishii Meey 2018, Maxbuuskii ugu horreeyay ayaa la wareejiyay muddadii Trump; Tani waxay hoos u dhigtay tirada maxaabiista 40.

## Waddnmaha
* 
* 
*
Abdulah Skaka

**Abdulah Skaka**  (wuxuu dhashey 5 Disember 1983) waa siyaasi reer Bosnian ah, dhaqaaleyahan ah iyo Duqa magaalada Sarajevo ilaa 6 Febraayo 2017.
Dhalasho

Dhalasho waa bixitaanka uurjiifka oo ka yimaada ilmogaleenka, ku-xigeenka na siilka.

*The Amazing Process of Childbirth