Shariif Nuur

**Shariif Nuur bin Shamsuddiin Axmed** (Carabi: شريف نور بن شمس الدين أحمد) waa awowga ay ku abtirsato mid ka mid ah faracyada Asharaafta ee ugu faca-weyn Soomaaliya. Wuxuu ahaa caalim, hoggaamiye diimeed iyo sarkaal Muslim ah oo ka qayb qaatay dagaalladii u dhexeeyay Saldanaddii Adal iyo Boqortooyadii Xabashida qarnigii 16-aad. Waxaa lagu xusay buugga taariikhiga ah ee Futuux Al-Xabasha ee uu qoray Shihaab al-Diin Axmed bin Cabdulqaadir (Arab Faqih), kaas oo ka mid ah ilaha aasaasiga ah ee taariikhda Geeska Afrika.

## Asal iyo Nasab
Sida ku xusan diiwaanno nasab-dhaqameed iyo qoraallo casri ah oo laga qoray Asharaafta Itoobiya iyo Bariga Afrika, Shariif Nuur waxaa loo aqoonsadaa inuu ka mid ahaa Asharaafta Xasaniyiinta ah (Hasani), kuwaas oo uu nasabkoodu ku xirmo Xasan bin Cali bin Abii Daalib, wiilka uu awowga u ahaa Nabi Muxammad (NNKH).  

Nasabkan waxaa si gaar ah buug uu qoray ugu diiwaangeliyay Sayyid Abul Qaasim Xuseen al-Calawi. Buugga oo lagu magacaabo al-Sacyi wal-Cadash li Tacriīf Asharaaf al-Xabash (2006), wuxuu ku ururiyay nasabyada Asharaafta ku nool Itoobiya (Habasha) iyo deegaannada u dhow.  

## Silsiladda Nasabka (sida lagu xusay diiwaannada qoyska)
Shariif Nuur 

bin Shamsuddiin 

bin Cabdisalaam 

bin Maxamed 

bin Cali-Xaydar 

bin Cabdullaahi 

bin Abuubakar 

bin Cumar 

bin Cali-Cafiif 

bin Zayn al-Caabiddiin 

bin Yaxye 

bin Ibraahim 

bin Zayn al-Caarifiin 

bin Nuuraddiin 

bin Idris 

bin Nuux 

bin Ibraahim 

bin Cabdalla al-Muxdi 

bin Xasan al-Muthanna 

bin Xasan al-Sibdi 

bin Cali bin Abii Daalib 

## Imaanshadii Shariif Nuur ee Geeska Afrika
Buugga "Al-Sacyi wal Cadash (السعي والعطش لتعريف أشراف الحبش)" wuxuu Shariif Nuur ku darayaa **jiil Asharaaf ah oo ka soo hijrooday Hijaz (Sacuudiga) iyo Yemen una soo guuray Bariga Afrika** intii lagu jiray qarniyadii 15-aad – 16-aad. Socdaalkooda waxaa sabab u ahaa dhowr arrin oo waaweyn:

* baahida loo qabo faafinta Diinta Islaamka,
* taageeridda bulshooyinka Muslimiinta ah ee Geeska Afrika,
* iyo ka-qaybgalka ololeyaashii difaaca diinta ee ka dhanka ahaa boqortooyadii Masiixiga ee Xabashida.

Qoraaga buugga wuxuu Shariif Nuur ku tilmaamay in uusan keliya ahayn dagaalyahan, balse uu ka mid ahaa **culimada hijradaas** **ay u wehelisay aqoon diimeed iyo masuuliyad ruuxi ah**. Sida uu qoraagu muujinayo, imaanshihiisa Geeska Afrika waxay la jaan-qaadday **kororka awoodda Saldanadda Adal** iyo baahida loo qabay culimo taageerta hoggaanka jihaadka.

Xilligaas waxaa Shariif Nuur loo arkayay **marjac diini ah** (tixraac cilmiyeed), gaar ahaan xaaladaha adag ee dagaalka, halkaas oo go’aannada militari loo baahnaa in lagu saleeyo shareeco. Waxay kaloo tani ka dhigaysaa Shariif Nuur inuu ahaa nin isku darsatay **cilmi, tasawuf iyo jihaad.**

## Doorkii Shariif Nuur ee Dagaalladii Adal ee Imaam Axmed Gurey
Buugga Futuux Al-Xabasha waxaa Shariif Nuur lagu xusay dhowr jeer, iyadoo lagu tilmaamay inuu ahaa: caalim diimeed, la-taliye ciidan, hoggaamiye, iyo inuu ka mid ahaa saaxiibbadii u dhowaa Imaam Axmed bin Ibraahim al-Ghazi (Axmed Gurey).

Intii lagu jiray dagaalladii ka dhacay **Bali** (dhanka koonfur-bari ee Itoobiyada maanta), Shariif Nuur waxaa qabtay ciidamada Xabashida kaddib markii uu ku dhaawacmay **mindi caloosha laga geliyay**. Sida uu qoray Arab Faqih, dhaawacaas wuu ka bogsaday kaddib markii la daweeyay, wuxuuna mar kale ku biiray ciidamada Muslimiinta. Dhacdadan waxay muujinaysaa ka-qaybgal toos ah oo uu ku lahaa dagaalka, kana baxsan doorkiisa culimo ahaan.

Macluumaadkan waxaa laga heli karaa Juska Koowaad ee Buugga Futuh_al-Habasha

### Weerarkii Amba iyo talo-bixintii Shariif Nuur
Shariif Nuur wuxuu ka mid ahaa culimada iyo hoggaamiyeyaasha la socday **Garad Ahmusa** oo ahaa taliye ciidan, intii lagu jiray go’doomintii **[[:en:Battle_of_Amba_Sel|Amba]]** (buur qalcad ah oo caan ka ahayd dhulka Xabashida). 

Markii la qorsheynayay, Shariif Nuur wuxuu ka digay weerarkaas, isagoo yiri: “Amba waa meel adag, waxay leedahay buuro dhaadheer, dooxooyin, iyo qalcado si xooggan loo ilaaliyo. Dariiqa keliya ee lagu fuuli karo waa jaranjarooyin.”

Shariif Nuur wuxuu kaloo yiri, “Imaamku naguma amrin inaan u dhaqaaqno Amba. Intii aan weerari lahayn, aan u noqono Imaamka.” 

Inkastoo taladiisa la diiday, haddana ujeeddada Shariif Nuur waxay ahayd inuu ku taliyo **xeelad dagaal oo taxadar leh,** taas oo ahayd in la sugo Imaam Axmed Gurey halkii si toos ah loo weerari lahaa qalcad aad u adag.

**Amba** waxay ahayd **buur dheer oo dusha sare ku leh barxado waaweyn (plateau)** oo lagu dhisi jiray **qalcado iyo xarumo difaac**. Buurahan waxaa gaar ahaan caan ka dhigay Boqortooyadii Xabash (Ethiopia) xilligii dhexe.

Dusha sare ee buurta waxaa ku yaallay in ka badan **kun guri** oo ay ku noolaayeen carruurta boqorrada. Waxay lahayd guryo ay hanti badan taallay (keydad dahab ah iyo lacag), waxaana ku sugneyd carruurtii boqorka.

### Doorkii Shariif Nuur ee weerarka habeennimo ee Amba
Intii lagu jiray isku-day xilli habeennimo ah lagu doonayay in lagu jebiyo difaacyada Amba, Shariif Nuur wuxuu ka mid ahaa **toddobo mujaahid** oo isku dayay inay si qarsoodi ah u fuulaan qalcadda. 

Toddobadaas nin waxay kala ahaayeen: 

# Cabdullaahi bin Nasr ad-Diin al-Hamwi,
# Nasr bin Dalan,
# Shariif Nuur
# Admas (oo ahaa ninkii dilay Takla Iyasus),
# Saciid (oo ahaa waardiyaha Garad Ahmusa),
# Anas (oo ka mid ahaa adeegayaasha imaamka),
# Cabdullaahi as-Soomaali.

Daal awgii ayuu qufacay Shariif Nuur, waxayna sababtay in uu waardiyihii u tooso si lama filaan ah, taas oo fashilisay weerarka. Waardiyeyaashii oo ku sasay ayaa dhagaxyo waaweyn ku soo dil-dilleeyay, raggii weerarka ahaana dib u garasho ayay sameeyeen marka laga reebo Shariif Nuur oo awoodi waayay inuu baxsado. Habeenkii oo dhan wuxuu keligiis ku dhuumaaleysayay buurta hoosteeda, waaberigii ayuuna dib ugu biiray asxaabtiisa. Dhacdadan waxaa loo arkaa mid ka mid ah qisooyinka ugu faahfaahsan ee buugga *Futuux al-Xabasha* uu ku xustay Shariif Nuur.

## Xilkii Maamulka Dokono (Eritrea)
Ilo-taariikheed ayaa sheegaya in Shariif Nuur loo magacaabay Guddoomiyaha Gobolka Dokono, oo ah magacii hore ee magaalada Arkiko ee dalka Eritrea. Goobtan waxay ahayd deked istaraatiiji ah oo muhiim u ahayd sahayda iyo xiriirka Badda Cas. Si kastaba ha ahaatee, isla Futuux Al-Xabasha ayaa qoraya in maamulkaas laga qaaday mar dambe, loona wareejiyay Suldaan Axmed bin Ismaaciil oo ka yimid jasiiradaha Dahlak ee isla Eritrea, taas oo ku timid isku-shaandheyn iyo isbeddel istiraatiiji ah oo uu sameeyay Imaam Axmed Gurey. 
https://everything.explained.today/Abyssinian-Adal_war

## Faraca Shariif Nuur (Reer Shariif Nuur)
Shariif Nuur iyo aabbihiis Shariif Axmed (Shamsuddiin) waxay labaduba ka tirsanaayeen culimadii uu heellaneyd faafinta cilmiga diinta Islaamka. 

Reer Shariif Nuur ama faracii Shariif Nuur waxay noqdeen macallimiin diimeed, qaaddiyo (garsooreyaal), iyo ganacsato ku nool Geeska Afrika.

Waxay kaalin muuqata oo weyn ka qaateen faafinta Islaamka ee deegaannada xeebaha, iyagoo adeegsanaya ganacsi, isdhexgal guur iyo faafinta cilmiga diinta.

Waxaa jirta xog sheegaysa in qoyska uu ka soo jeedo Shariif Nuur uu deggenaa magaalada Tarim ee dalka Yemen, halka hijradiisii kaddib uu farcankiisu ku faafay Bariga Afrika (Soomaaliya, Itoobiya, Kenya).

Xusuusta iyo magaca Shariif Nuur waa mid weli jirta qarniyo kaddib. Waxaa hadda la heli karaa oo jooga faraciisa oo ku kala abtirsada wiilashiisa kala ah: Shariif Cumar,  Shariif Axmed, Shariif Sadiiq iyo Shariif Yaxye. Dadka ku abtirsada afartaas Shariif waxay joogaan magaalooyin kala duwan oo ku yaalla Soomaaliya, Itoobiya iyo Kenya. Waxaa kaloo jira jaaliyado qurbajoog ah oo deggan dalal ku yaalla qaaradaha Afrika, Yurub, Ameerika, iyo Australia.

Dadka ku abtirsada Reer Shariif Nuur waxay ku hadlaan afafka kala ah Soomaali, Carabi, Amxaari, Oromo, Swahili iyo English.

## Halkee buu ku aasan yahay Shariif Nuur?
Qabriga Shariif Nuur waxaa la sheegay inuu ku yaallo bariga magaalada Harar. Ma hayno ilo sugan oo sheegaya taariikhda dhalashadiisa iyo meesha uu ku dhashay.

## Qiimeyn Taariikheed
Taariikh-yahannadu waxay isku raacsan yihiin in Shariif Nuur uu ahaa shakhsi taariikh ahaan la xaqiijiyay, maaddaama lagu xusay Daabacaaddii koowaad ee buugga Futuux Al-Xabasha.

## Tixraacyo
•	Shihaab al-Diin Axmed bin Cabdulqaadir (Arab Faqih), Futūḥ al-Ḥabasha, qarnigii 16aad. 

•	Sayyid Abul Qaasim Xuseen al-Calawi, al-Saʿy wa-l-ʿAṭash li-Taʿrīf Ashrāf al-Ḥabash, 2006. 

•	✅ Futuh al-Habasha (as main historical reference on Adal context)
👉 https://en.wikipedia.org/wiki/Futuh_al-Habasha Wikipedia

•	✅ Background info on wars of Imam Ahmed ibn Ibrahim al-Ghazi
👉 https://everything.explained.today/Abyssinian-Adal_war/ Everything Explained Today

•	✅ Wikipedia articles on major battles to situate era
👉 https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Antukyah Wikipedia
👉 https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Shimbra_

## References
* Arab Faqih (16th century). *Futūḥ al-Habasha*. *Conquest of Abyssinia* (English translation by Paul Stenhouse & Richard Pankhurst). Tsehai Publishers & Distributors. ISBN … [Use citation template]
* *Ethiopian–Adal War*. Everything Explained Today. https://everything.explained.today/Abyssinian-Adal_war/
* *Futuh al-Habasha*. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Futuh_al-Habasha
* *Battle of Antukyah*. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Antukyah
* *Battle of Shimbra Kure*. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Shimbra_Kure