Raage Ugaas

**Raage ugaas** oo loo aqoonsanyahay boqorka suugaanta soomaaliyeed, wuxuu oogu jiraa somalida booska uu **Imra’ul Qays** ( إمرؤ ألقيس ) oogu jiro dalalka carbeed.

Raage waxaa dhalay **Ugaas Warfaa Faarax Samatar** oo kamid ahaa Ugaasyadii soo maray beesha Ogade, Dhanka kalena ahaa Aasaasihii Saldanadii Awooda badnayd ee **MAALINGUUR** la magac baxday, waxaa la dhashay Raage 11 wiil uu kamid ahaa Ugaaskii caanka ahaa ee **Ugaas xuseen** si kastaba ha ahaatee, Ugaas Raage wuxuu yaraantiisii ku soo caanbaxay tirinta gabayada iyo helida ereyo aad u dhumuc weyn.

*Raage wuxuu ahaa hogaamiye, [[gabay]]aa, [[halabuur]], dagaalyahan [[Soomaali]]yeed kaasi oo noolaa wakhti lagu qiyaaso bartamihii qarnigii 19aad. Raage Ugaas wuxuu ku dhashay ceelka Sasabane, meel u dhaxaysa magaalada [[Dhagaxbuur|Dhagaxbuur iyo Dhagaxmadaw]], [[Soomaali Galbeed|Gobolka Soomaali Galbeed]].*

Raage wuxuu ahaa hal-beegga gabayga, garashada, geesinimada, iyo gobonimo dhamaanteed lagu cabiro. 

 Father of somali poetry Raage Ugaas

## Abwaanada Somaliyeed sida ay oogu qireen Raage ugaas Inuu boqorka suugaanta yahay

**Abwan dhago dheere ( Leelkase )**

Inuu gabaygu ceeboobay oo ciida lagu tuuray 

Cizi iyo inuu sharaf ka tagay Cidi ma moogayne 

Goortii cidlada laga helay bahal cunsiiyeene 

Ninkii curiyay **<u>Raaguu</u>** ahaa caalimkii qoray 

Aniguna codkiisii ayaan ka cabir qaataaa 

————-

**Yuusuf dheere** **Sugaal( Wayteen Absame)**

Isir buu gabaygu leeyihiyo, ab iyo maytaade

Iska hadal ma fiicniyo hadhoow, saa anaa idhiye

Waxaa laguu aroorshaa kobtuu, jiray awoowgiiye

Asalkiisa **<u>Raagaa</u>** lahaa, kii Abaabulaye

Asagaa orkiisiyo la yimid, ururta luuqeede

Amba qaadkii Qoorleex ma lumin, aayaduu dhigaye

___________________

**Xirsi Amaan ( Isaaq Garxajis)**

Hada Raage oday buu noqdee ka Amar waynaaday 

halka ina Jadeer ka unkadaa awrka loo rariye 

Aan Ardaayo wada oodanee waa inoo idhanka 

———————-

**Abwaan Cabdullahi hoolaal ( Ogaden Makahil )**

asalkaba ninkii soo askumy aabihii gabayga 

abwaan **Raage** waa tuu ahaa saynu ku ogayne 

intaan ina ugaas dhihin horteed lama aqoonayne 

isagaa asteeyoo wadada noo agasimaye 

irid kuu ulaan gooyay baa lagu aroo raaye  

aduun laguma waaree intuba waa dad aakhara e  

ilaahay albaab kii janada haw albaab fura e

——————

**Faarax Shuuriye ( Hawiye Habargidir )**

Hadii kalima gabay la ii ogaa karrina ii fuuley

Kabiirkiyo sidii macalinkaan ugu kalaamaaye

Sidii **Raage** kaan odhan lahaa Kaaha aan ka cadeeyo

——————————

**Qamaan bulxan (ogaadeen reer cabdille)**

Maansadu ged bay leedahee ma an guraac deeyay

Galsha lama qodee ceel miyaan gorof ka miideeyay

Geddii Raage iyo weerar soo uma galaal xoorin

——————-

**Xaashi kaahin (ogaadeen reer cabdille )**

Ma agloolay oo maanso gabay maydin aragsiiyay 

sida ooda reer Samatar tahay irida ma uyeelay 

ow faarax iyo raage sow uma ekay siinin

**Abwaan maydhax** **( Ogaden re Cowlyahan )**

Salka gabayga **<u>raagihii</u>** lahaa amase suureyey

Suugaanta siiqdiyo ninkii laxanka noo saaray

Ee suri ma seegtiyo murtida sawd xun ka illaashay

Nimankii naxwaha saafi jiray waa saf aakhiro’e

—————

**Dharbaaxo jin ( Dir Isaaq )**

Adduunyada minjaha loo rogee maduxu hooseeyo

Addunyadan majeerteen Isaaq gabay ku maagaayo

waa maan-barrey iyo maan-Bilaal mahadhadoodiiye

Raggiise aan la maansoon lahaa aakharo u meerye

* **Raagihii** mudnaa iyo Qamaan mawdki baa helay'e
* Seyidkii murtida sheegi jirey meel fog buu tegaye

**Maxamed dahir (** **Ogaden Re Cabdille** **)**
* Ga’da gabayga **Raagaa** gingimay, gulucyadiisiiye
* Isagaa gardaadshoo ebyoo, geeyey meel kore e
* Googooska loo hooriyiyo, goobta lagu joojin
* Waa garwaaqsiguu noogu dhigay, yaan la geesmarine
* Gegiduu banneeyey ku taal, gudumo raadkeede
* Goobaabintuu noo xardhaan, ganato shiishnaaye

—————

**Makayte olol reema (Ogaden Re isaaq )**

War gabaygu waa awow iyo ab iyo, oday kasoo gaadhe

Ninkii ila-qalwayn moodayayow, waa umuur culuse   

Ilaha Faafaneed buu ka helay , aarkii duudsadaye   

Kolkuu **<u>Raage</u>** uugaamiyuu, Maaxna oogsaday

————————

**Qowdhan ducaale suldaan ( Isaaq )**

Shir duda ah, hadii laysu tago dagalka gaaroodi 

Oo raydabtii loo dugsiyay, dahab la waayeeray

Da‘ roon muranta baanaha markii, laysku wada daaray 

Halkii **<u>Raage</u>** loo dooni jiray, daabicii ficilkaaa

Dirac buu ahaayoo warsame, loo danbaabiraye 

————————-

**Cabdi Galayax (Mareexaan):-**

 Waddamadaba **<u>Raageba</u>** mar buu ugu wardheeraaye

 Anna wiilashaa haatan kacay wawgu weynahahaye

————————————————————

**Cabdi Galayax (Mareexaan):-**

 Macne gabay masalo toosan iyo, marinka loo doodo

 Rag badan baan maniistar u ahaa, moogaggii hora e

 Anigase lay muday intii, **<u>Raage</u>** mawd helay’e

 ————————————————————

**Yuusuf Dheere (Dhulbahante )**

 Ra'da gabay nin ruum uga dhashoo raa'ibaan ahaye

 Kuwa felega ii roganayee ramalku ii sheegay

 Nin sidayda raakubay ma jiro **<u>Raage</u>** dabadiiye

————————————————————

**Faarax-Nuur Wacays (Isaaq ):-**

 Goortaan gabay rijaalka u galeen ruugaga u aasto

 **<u>Raage</u>** kolay ku tahay ma jiro nin iga riixaaye

————————————————————

**Cabdille labo-maar ( Mareexaan )**

 Riti weyn ridmada qaalin waa raran gubyoodaaye

 Raxantana maroodiga u weyn yaa u ridi geede

 Hadduu Aar wax reydalo dugaag soo ma raadsado'e

 **<u>Raagena</u>** rujaal buu ahaa reebay gabayaale

 Aniguna rankii soo xigaan  riixay gaadhada'e

————————————————————

**Cabdi iidaan faarax ( Isaaq )**

 Ana gabayga goortaan tahleen tix aan ku luuqeeyo

 Meeshay ujeedadu tihiyo ararta tooxdeeda

 Tabtii faaraxnuur iyo gahayr tuducyadii qawdhan

 Tixihii ina dubiyo xaashi iyo toogtii cali jaamac

 Sayid maxamed tuu marin jiriyo tuducyaduu baanay

 Tabtii **<u>Raage</u>** heerkaan ku taxo loogu tagi waaye

 Bal aan tiriyo waa muuqataa taawishaan rabaye

————————————————————

**Abwaan dhoodaan  (ogaadeen makaakiiL)**

Sidii koranki iyo koorta iyo kolo lo' dii Raage

**Hussein hudle (ogaaden reer cabdille)**

Afartaa xogteed lama galee maysku wada xeeray

Sida xaaji baydkii ma yimid xarafkii may daayay

Xusnigeeda unkii fadhiyay maw xaraarooday

Xarbi iyo geddii raage saw xaafad uma yeelim

**Aw faarax jibriil** ( Ogaden re Cabdille)

Reesin buu gabaygu noo fadhiyay rugaha fooljeexe

Ra‘sigeeda anigaa lahaa **raage** dabadiii 

Inta kale ra‘dii loo dhigay rabin taqaanaa

**Abwaan C/qaadir xirsi yamyam**

☆**Raagoow** hadaad  bari aheyd gabey nin loo reebo.

Gadashaa rag soo baxayna waysii Roog rogayaane 

halkii lagugu ridey iyo Qabriga waan rumeysnahey 

Anaa waan usoo rucleynayaa daarta Raagmade

-Maahmaah la raadshiyo adaa raad kasii tageye

Ana qalinku ima raacaye Araarta maan reebo.

—————-

**Yuusuf Maxamed Sugaal (Yuusuf-dheere):**

Kuwa faca danbeeta a murtida, way fushuqayaane Fa'da gabayga Raagihii unkee, fidiyay luuqdiisa.

**Cali-nuur Muxumed Gaas:**

Aw Muxumed siduu Raage yidhi, wow ekoon tahaye.

**Cabdi Gorod:**

Qudhi Maxamed qawlkii Salaan, godobbadii Raage

Qarnigii horeetaan ka hadhay, qoonki gabaygliye.

**Abwaan Hadraawi:**

Sheekada ged iyo xeel

Raagaa sar-gooyoo

Af-gobaadsi weeye' e.

## Gabayadii Raage Ugaas

### Gabayga Alleyl dumay
Raage Ugaas oo ku maqnaa fulintii xujooyinkii loo diray ayaa markuu dul yimaaday reerkii uu gabadha ka doontey Ogaadey in gabadhii nin kale la siiyay kadib asagoo arintaas diidan buu tiriyay gabaygan                        

**Alleyl Dumay**.                        

*• Alleyl dumay albaabadoo laxidhay, uunkoo wada seexday*                        

*• Onkad yeedhay uugaama roob, alif banaadiikh ah*

*• lihdayda bixi baa libaax iman lamoodaaye*

*• Raggase adhaxda iyo ooftu waa udub dhexaadkliye*

*• Labadii wax laga eegi jiray waan ka awdnahaye*

*• Halkaan aah ka leeyahay Illaah kaliya uun baa og* 

*• Aboodigu malalo garab haduu iin ku leeyahaye*

*• Orod uma holado ooglihii adhaxda beelaaye*

*• Ma aarsado il iyo oof nimay iimi kaga taale* 

*• Usha ma uu qaadan karo sheybihii arag darreeyaaye*

*• Aroos Uma galbado nimuu wadnaha arami jiifaaye*

*• Geeluba markuu oomo wuu ollol badnaadaaye* 

*• Sidii inan yar oo hooyadeed aakhiro u hoyatay* 

*• Oo aabeheed aqal midkale meel illina seexshay*

*• Hadba waxaan la urugoonayaa uurkutaalada’e*

*• Ninkaa ila xidhkiisii Nin kale eegay baan ahaye* 

*• Ninka illo biyaleh soo maree ooman baan ahaye* 

*• Ninka ooridiisii nin kale loo igdhaan ahaye*

*• Amba Qaadka geediga kobtaan awrka marinaayo* 

*• Orod kulama boodiyo anoo soo argaagaxaye*

*• Ilaalada halkaan ka arda dhigi waan odorosaayaa*

*• Nin abkii Ogaadeen yahoo aarsan baan ahaye*

*• Afdhabaandhow aayar ninkaa aamusaan ahaye*

*• Alle Gooyey oo nabi inkiray oo islaam ma ihi* 

*• Ninkaa oorideydii qabaa ubad haduu yeesho*

                        
 **Gabayga Geeluba Ugaasooy**

kadib geeridii xaaskiisii uu libaaxu ka cunay wuxuu Raage ugaas dib ka bilaabay haasaawe uu la wadaagay gabadh re ciideed ahayd oo la odhan jirey **Ugaaso Nuuriye**  

"*Alayl dhexe ilayskii i maray, ababa'daan mooday.*

*Ma Ugaaso Nuur baa qalbiga, waan ka oogsadaye.*

*Ina abtay nin araggaaaga jecel, kuuna iman waayay.*

*Oo eed sokeeyiyo ka baqay, uubatiyo qaylo*

*Oo oodi kaga meersan tahay, aqalka aad joogto.*

*Arrin sidaad u kala laasataan, adi uun baa og.*

*Geeluba ugaasoy hadduu, ayda miranaayo*

*Abeertiisa naaxdiiyo hadduu, aaranku is waayo*

*Isaguba ma kala aamuusee, waa isu ololaaye*

ilmadiid ma fiicnee maxaad iigu Iman wayday 

sida igadhka oo kale ayaan Kuu ah taagnahaye 

*Haddaan ina adeereey ku idhi, soo ma urugootid*

*Waan kugu adkeeyaye, haddaad iga ajiibeyso*

*Ogoobay aduunyada ma jiro, edeb wax dhaamaaye"*

### Raage Ugaas iyo Garaad Wiilwaal
Raage markuu gabaygaa mariyay, ayuu odaygii gabadha dhalay siin iyo meher isugu daray da'dii ka yarayd gabadha oo aan ayadu waxba ka liidanin tan weyn. Si kastaba ha ahaatee, Raage iyo Faarax waxay inalayaal u noqdeen reerkii ay gabdhaha kaqabeen. Maalin maalmaha kamid ah ayuu Faarax Wiil-waal haweenaydiisa usheegay inay sifiican usoo labisato, soona kaxayso walaasheeda ka yar oo ah xaaska Raage, dabadeed ku soo agmaraan dulleed ka reerka. Faarax intuu u yimid Raage ayuu ku yidhi war inakeen aan duleedka shax kusoo ciyaaree, kadibna waa laysraacay. Ayagoo shaxaya ayaa dumarkoodii soo kor mareen, dabadeed waxaa la'is waydaarsaday tixahan  halgaada ah:
::;Garaad faarax ~
::;
::;Tunbul nimana oo meel fadhiya, rag isu tookhaaya   ~ Tol kaftamay midbaa lagu tunsiin, hadalki taagnaaye  ~ Tiiraanyo nimay hayso iyo, faraxu kuu taabtay   ~Ninba taawadiisuu hadlaa, ama tilmaamaaye  ~ Tanaan dagay, tanaan dagihayaa, tanina ii laaban  ~Ta kaleeto een dagihayana, waa tusmo aan dooran.  Kanaan dagay!  Raage ugaas  ~ Shil ma waydo meeshuu ibliis, oog ka shidayaaye  ~ Waa shuquladiisii khalqiga, inu shiddeeyaaye  ~ Sharaf iyo wanaag ma leh ninkay, shir isla qaataane  ~ Kol haddii ay shawr wada dhigtaan, la isla shuurawye  ~Garaadoow shar baa ina dhexyaal, madaxyo shaydaane  ~ Shaxda dhigitinkeedaan ka garan, inaan shisheeyownay.  Kanaan dagay  Garaad faarax  ~ jigta kabaha iyo laafyahay, jagac ka siinayso  ~ Dhexda jilicsan iyo qoorta iyo, suuniyaha jiidan  ~ Khaylida jilbaha loo dhigiyo, jaaha wilicdiisa  ~ Jawaabtay ku siinayso iyo, jimica sawdkeeda  ~ jidhka loo abuuriyo, quruxda loo joojay  ~ Ha jalleecin wiil bawga dhacay, jalanqa haadeed'e  Kanaan dagay  Raage ugaas  ~ Sengahaan jaraysnayn col buu, kula galaaa jeer'e  ~ Hadhuub buuxa waa eedi jiray, wiil jabsday xoor'e  ~ Nimuu kibir sanqada jeexayaa, joogsan kari waaye  ~ Hadmaad jalanqeyaal jiidhayood, dhaafatay jabadiina?   Kanaan dagay   Garaad faarax  ~ Geenyada ninlihi qoofashee, qolqolka meeraysa  ~ Qayd lahaan fuuli jiray shalay qodkaan dhaafshay  ~ Qiyaas li'i ninikii ugu tagoow, qoomamaa xigiye.  Kanaan dagay.  Raage ugaas  ~Geenyada nin lihi qoofashee, qarrida maaxaysa  ~ Ee quruxda badan ee farduhu, qiimo le ekaynin  ~ Ee qalabka saarani dhanyahay, qoorta iyo duudka  ~ Ee loo qushuucee khalqiga, lagaga qoofaayo  ~ Ee qaali lagu doonayeen, la isla quudhaynin  ~ Ma la qoonsanaayaa hadday, fuulmo noo qabato?  Kanaan dagay   garaad faarax  ~ Faska khaatumeed baan ihiyo, fidhin an liicaynin  ~ Furaashyada carbeed carbeed baan ihiyo, wiil falaa'il ahe  ~ Raggu kala fariidsane ninkaa, faaraxaan ahaye  Kanaan dagay   Raage ugaas  ~ Faska khaatumeed waa waxay, fariba qaaddaaye  ~Fidhinkii an liicayn birbaa, lagu fashaaqaaye  ~ Furaashyada carbeed waa wuxuu, dumar fadhiistaaye  ~ Aniguna ninkaa faaraxaan, fuul isleeyahaye.  Raage Ugaas   Qab qab dhaafay waa waxay laba qabiil qaran ku waydaaye.  Qaabiilba haabiil intuu qoonsaduu dilaye.  Qar ha dummo qiyaamana hadhaco qoysna yu hadhine.  Qacda waaga labadeena qolo ha isu qaateene.  Wale Faarax qooqaan ku dilay qmamayn  mahayo  XIGASHO/ Buugga gabayadii raage ugaas

Raage intuu ablaydii iska gooyey ayuu Faarax laba u kala gooyey, dabadeed gabadhuu jeclaa ee xilaha u ahayd Faarax ayuu faras  kiisa ku ritay, lana tagay oo reerkoodii la aaday.

## Gabayada Raage Ugaas
Sidaan horay u soo sheegnay, Raage Ugaas wuxuu leeyahay tiro badan oo gabayo, maanso iyo halabuur ah; kuwaasi waxaa ka mid ah:
*  *Geela
* *Bi'i Waaye
* *Bishu waa 30
* *Garaad
* *Soo Raadi...
* *Hami
* *Walhad
* *Alleyl Dumay
* *Sarsar Igu Banaanaa
* *Ardaal Nacas ah
* *Siwaaqroon
* *Duusho
* *Awood iyo xoog
* *Siddii Koortii Yucub
## Sidoo kale fiiri
* Fanka Soomaalida
* Gabay
* Garaad Wiilwaal
## Xigasho
* www.doollo.com
* www.xaajo.com
## Tixraac