Cunto

::*Bogani wuxuu ka hadlayaa guud ahaan cuntada. Boga "[[Raashin]]" waxaa laga soo toosiyay halkan.




*'Cunto**, **Raashin*' (; ) waa shay kasta oo la quuto si looga helo nafaqo iyo [[awood]] [[jidh]]ka [[noole|nooluhu]] u baahan yahay si uu u sii noolado. 
Cuntadu waa walax nooluhu quutaan taasi oo [[unug]]yada [[jidh]]ka siisa tamar ay ku shaqeeyaan. 
Sida caadi ah cuntada waxaa laga helaa [[dhir]]ta ama [[xayawaan]]ka (ama labadoodaba); waxayna ka kooban tahay [[nafaqo]], sida [[dux]]da ([[baruur]]), [[borotiin]], [[fiitamiin]], [[macdan]]o iyo noocyo kale oo nafaqo ah kuwaasi oo taageera isla markaana [[shidaal|tamar uu ku socdo]] siiya xubnaha jidhka. Walxaha cuntada waxa inta ugu badan laga qaataa [[af]]ka waxayna tegtaa [[calool|caloosha]] halkaasi oo [[unug]]yada jidhku u sii kala jebiyaan walxo yaryar, isla markaana loo isticmaalo awood ahaan, si noloshu u sii jirto.

Sida badan, cuntada waxaa laga helaa khayraadka dabiiciga ah ee [[Qolof dhul|oogada dhulka]], taas oo inta ugu badan ka timaada midhaha iyo xubnaha kala duwan ee [[dhir]]ta. Sidoo kale, cuntada waxaa keenaa [[noole|jidhka noole]] kale. 
Sida [[taariikh]]du xustay, [[wakhti|wakhtiyadii hore]] [[dad]]ku waxay cuntada ku heli jireen [[ugaadhsi]] iyo [[qadhaabsi]], maantase waxaa taas [[sadex]]eeysay waa wax-[[beer]]asho. 

Amniga iyo nadaafada cuntada waxaa dabagal ku sameeya hay'adaha eey ka mid yihiin *International Association for Food Protection*, *World Resources Institute*, *Programma Alimentare Mondiale*, * Organizzazione delle Nazioni Unite per l'Alimentazione e l'Agricoltura*, iyo *International Food Information Council*, kuwaas oo wax ka sheega helitaanka cuntada, nafaqada cuntada, noocyada cuntada, koritaanka bulshooyinka, dhaqaalaha & cuntada iyo helitaanka [[biyo|biyaha]].
Dunida maanta waxaa la isku afgartey in dhamaan [[dad|aadamuhu]] xaq u leeyahay helitaanka cuntada iyo cabitaanka [[biyo]].

=Ilaha Cuntada=


Guud ahaan cuntadu waxay ku tiirsan tahay dhirta. Cuntada dadku isticmaalaan inta ugu badan waxay si toos ah uga timaadaa [[dhir]]ta; sidoo kale cuntada ka timaada [[xayawaan]]ka waxay iyadna si toos ah ugu tiirsan tahay jiritaanka iyo helitaanka dhirta. Sababto ah hadii xooluhu [[daaqsi]]mo waayaan ma taageerayaan cunto iney u noqdaan dadka. Midhaha firileyda (sida [[bariis]]ka, [[galley]]da, [[heed]]a, [[qamadi]]ga iwm) waa kuwa ugu badan ee quudiya [[dad|shacabka caalamka]]. [[Galley]]da, [[qamadi]]ga iyo [[bariis]]ka oo kali ah waxay noqdaan 87% cuntada firileyda ee dunida laga isticmaalo.  Sidoo kale cuntada firileyda ah waxaa toos ugu tiirsan nolosha [[xoolo|xoolaha]] la dhaqdo ee quudka laga helo.

Waxaa jira xooga yar oo cunto ah oo iyadana laga helo [[fungi]]ga, waxaa ka mid ah geedka mushroomka loo yaqaano. Fungida iyo nooc ka mid ah [[bakteriya]]da waxay suurto-geliyaan in noocyo ka mid ah cuntada la [[khamiir]]iyo si loo helo waxyaalaha ay ka midka tahay yiistida, [[rooti]]da, [[canjeero|canjeerada]], [[khamri]]ga, jiista, kombuujaha iyo [[yogurt]]ka.

Sida caadiga ah in badan oo qeybaha dhirta ah ayaa dadku cunaan; kaga biloow [[midho|midhaha]], [[caleen|caleemaha]], [[jirid]]a, [[laan|laamaha]] iyo [[xidid]]ada. Waxaa dadku [[beer]]taan ilaa 2,000 oo nooc oo dhir ah, kuwaasi oo dhamaantood loo isticmaalo cunto ahaan kaliya. 
Firida dhirtu waa tan ugu badan ee dadka iyo xayawaanku quutaan, sababtoo ah waxay leedahay nafaqo aad u badan oo muhiim u ah jiritaanka, koritaanka iyo caafimaadka noolaha. Nafaqooyinkaasi waxaa ka mid ah [[dux|duxda omega]], [[fiitamiin]]o, [[borotiin]]o, kaarboonhaydarate iyo kuwo kale oo badan.

=Sharaxaad=

Cuntada laga helo [[dhir]]ta iyo [[xayawaan]]ka waxay ka kooban tahay nafaqo, sida dux, fiitamiino, kaarboonhaydaraytis, borotiin iyo [[macdan]]o kala duwan oo jidhu u baahan yahay. 

Cuntada waxaa laga qaataa [[af]]ka, waxay sii dhexmarkaa hunguriga ama dhuunta ilaa [[calool|caloosha]] oo burburisa eey ka gaadho, ka dib ku darta qulqulka [[dhiig]]a oo gaadhsiiya [[unug]]yada jidhka.

=Wakhtiyada Cuntada=
==Quraac==
[[Quraac]], Qureec (; ) waa [[cunto|cuntada]] ugu horeeysa ee dadku cunaan aroortii marka laga soo tooso hurdada.
Sida caadiga ah, quraacdu waa raashinka aroorti dadku cunaan. 
In kastoo dadku ku kala duwan yihiin wakhtiyada iyo nooca cunto ay ku quraacdaan. Guud ahaan dadku waxay quraacdaan [[qorax|qorax soo baxa]] aroortii ilaa laga gaadho qiyaastii 10ka subaxnimo, mararka qaar la gaadhsiiyo ilaa 11ka subaxnimo.
Habeenkii marka dadku seexdaan waxay qaataan saacado badan oo bilaa cunto ah, markaas quraacu waa cuntada koowaad ee dadku ku bilaabaan markay soo toosaan taasi oo ku xidhan wakhtiga qof kasta ka tooso hurdada. Hadaba waxaa jira dadka qaar aan waxba cunin saacado badan xataa aya oon waxba ku mashquul ahayn. 

==Qado==

[[Qado]] (; ) waa [[cunto|cuntada]] la cuno badhtamaha maalinta taasi oo ka kooban noocyo badan oo [[raashin]] ah. Marka la tixraaco dhaqanka dadka [[Soomaali]]da, qadadu waa cuntada ugu muhiimsan sadexda wakhti ee dadku wax cuno. Wakhtigani waxaa inta badan dadku cunaan cuntada ugu culus, badan ee ugu fiican ee la heli karo. Cuntada qadada Soomaalida waxaa ka mid ah: [[hilib]], [[kaluun]], [[bariis]], [[baasto]], [[khudaar]], [[midho]], [[maraq]] iyo noocyo kale. 
Si taasi ka duwan taasi meelo badan oo caalamka ah qadadu muhiim uma aha sida [[casho|cashada]] wakhtigaasi oo la cuno raashinka ugu fiican ee la heli karo.

Guud ahaan, qadadu waa cuntada labaad ee dadku cunaan maalintii (waxay ku xigtaa [[quraac]]a); waxaana inta ugu badan la isticmaalaa [[wakhti|wakhtiga duhurkii]] ee 12ka P.M wixii ka dambeeya. 

==Casho==
[[Casho]] (; ) waa [[cunto|cuntada]] sadexaad ee dadku cunaan habeenkii ka hor intaanay seexan. Sida caadiga ah cashadu waa cuntada ka dambeysa [[qado|qadada]] taasi oo dadku cunaan wakhtiga ka dambeeya [[qorax]] dhaca ilaa habeen badhka. Wadanada qaar waxaa caan ah in dadku casheeyaan 5ta galabnimo, ka hor intaanay qoraxdu dhicin, taasi oo dhakhaatiirta iyo cunto yaqaanadu ku sharaxeen ineey tahay mid u fiican caafimaadka.
Wadanka [[Soomaaliya]] iyo guud ahaan dadka [[Soomaali]]du waxay inta ugu badan casheeyaan [[salaad|salaada cishaa'i]] wixii ka dambeeya. Sidoo kale, cuntooyinka ugu caansan ee dadka Soomaaliyeed ku casheeyaan waxaa ka mid ah: [[canjeero|canjeerada]], [[rooti]]da, [[sabaayad]]a, [[malawax]], [[baasto|baastda]], fadiirada, [[garow]]ga, [[digir]]ta, cambuulada, [[qamadi]]ga, [[misir]]ka, [[khudaar]], [[midho|midhaha]] iyo noocyo badan oo halkan lagu soo koobi karin.

Deegaano badan oo caalamka ah cashadu waa cuntada ugu muhiimsan maalinta oo dhan, taasi oo dadku isticmalaan raashinka ugu muhiimsan ee la heli karo. Sidoo kale, cashadu waxaa lagu fasiri karaa micnayaal badan taasi oo ku xidhan dhaqanka iyo deegaanka.

==Wakhtiyo Kale==
===Cuwaaf===
[[Cuwaaf]] () waa nooc kasta oo [[cunto|cuntada]] u dhaxaysa [[casho|sadexda wakhti ee wax la cuno]] taasi oo inta badan ah cunto fudud. Cuwaaftu waxay noqon karta cunto aad u fudud oo la iskaga reebo gaajada isla markaana lagu sugo wakhtiga cuntada. Sidoo kale waxaa cuwaaf noqon karta cuntooyinka degdega ah ee lagu soo dhaweeyo marti ama loo isticmaalo raaxaysi iyo baashaal.

Deegaano badan oo ka mid ah dhulka [[Soomaali]]da waxaa caan ka ah [[shaah]]a la cabo galabtii ee loo yaqaano *Shaadaliga*, kaasi oo laftiisu ka mid ah cuwaafta. Sidoo kale, meelo badan oo [[Somaliland|Waqooyiga Soomaaliya]] ka mid ah waxaa caan ku ah cuntada [[qado|qadada]] wixii ka soo hadhay in dib loo cuno wakhtiga galabtii ka hor intaanay [[qorax]]du dhicin taasi oo loo yaqaano *cuwaaf*.

Wadanada reer galbeedku aad ayay u isticmaalaan cuwaafta, waxaana [[dhakhtar]]ku dadka in badan ku dhiiri geliyaa in la cuno cuwaafta fudud dhowrkii saacadood hal mar wakhtiga maalinta oo dhan. Waxaa sidoo kale aad wadanada reer galbeedka looga isticmaalaa [[midho|midhaha khudaarta]], [[buskud]]ka, [[cabitaan]]ka, cunto fudud iyo jibsiga kuwaasi oo loo dhaxaysiiyo wakhtiyada cuntada muhiimka ah.

In kastoo ay kala duwan tahay nooca iyo xajmiga cuwaaftu guud ahaan waa cunto u dhaxaysa wakhtiyada rasmiga ah ee la raashimiyo. Sidoo kale waa cunto ka fudud cuntooyinka sadexda ah ee la cuno maalintii iyo habeenkii. Waxaanay ka koobnaan kartaa [[macaan|macmacaan]] sida [[buskud]], xalwad, keeg, [[rooti]], [[shaah]], [[bun]]; [[dhanaan|dhandhanaa]] sida baagiye, qureebaad, [[shigni]], [[basbaas]], hambeegur iyo wixii la mid ah. Dhakhaatiirtu aad ayay u dhiirigeliyaan cuwaafta, waxayna ku sheegtaa ineey jidhka ka ilaaliso xanuuno ay ka mid tahay *macaanka* iyo dhiig-karka.
===Shaadali===
Shaadali sidoo kale loo yaqaano *casariye'' waa shaaha dadku cabaan wakhtiga galabtii.

=Muuqaalka=


File:Cosy, Fitzrovia, London (6287816875).jpg
File:NCI Visuals Food Meal Breakfast.jpg
File:Palestine breakfast.jpg
File:Sofregit.gif
File:Scotch bonnet and one stop sauce (1028145092).jpg
File:Vepřová kýta, papriková omáčka, těstoviny.jpg
File:Salsa al pomodoro con piselli.jpg
File:Chili mac prepared with spaghetti.jpg
File:Chilli parota.JPG
File:A- SOUTH INDIAN FOOD AFTER SERVING.jpg
File:NCI Visuals Food Meal Lunch.jpg
File:Floris Claesz. van Dyck 001.jpg
File:Barack Obama & Stephen Harper at lunch in Ottawa 2-19-09.JPG
File:Beef Prime Rib Dinner.jpg
File:Bento (2407784014).jpg
File:Byblos Harbour, Millwall, London (3639283205).jpg
File:Byblos Harbour, Millwall, London (3639284871).jpg
File:Cheese naan with tomatoes.jpg
File:Dinnermealicon.JPG



=Qoraalo La Xidhiidha=

=Tixraac=
* Seven Keys to Food Safety and a Healthy Diet