open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kabriid

. 

**Kabriid** sidoo kale loo yaqaan **Taraq** (; ) waa aalad loo isticmaalo in lagu shido dab. Taraqa wakhtigan casriga ah waa firi yar oo alwaax ah iyo warqad laga shido. Hal dhinac oo firida taraqa ah ayaa leh kimiko marka lagu xoqo warqada kuleyl noqota ka dibna dab biloowda. 

Kabriidka madaxiisa sare wuxuu ka sameeysan yahay isku dhis kimikooyin ooy ka mid tahay Salfar taas oo lagu xoqo warqada taraqa. 

= Taariikhda Kabriidka =

Sida taariikh-yahanadu sheegeen kabriidka - asagoo ka duwan midka aan maanta naqaano - waxaa lagu isticmaali jirey wadanka Shiinaha sanadku markuu ahaa 577, taas oo taraqa ka dhigeeysa mid la yaqaano in ka badan 1500 oo sano. 
= Noocyada Kabriidka =

= Isticmaalka Kabriidka =
= Soo Saarka Kabriidka =
Birta Alkali

**Birta Alkali** 

**Birta Alkali** waa guuto curiyeyaal bir ah kuwaas oo leh astaamo kimiko isku mid ah. 

Guruubka Birta Alkali waa lix curiye ee guruubka 1aad ee Diwaanka Curiye kuwaas oo kala ah: Liithiyaam (Li), Sodhiyaam (Na), Botashiyaam (K), Rubiidhiyaam (Rb), Kaasiyaam (Cs) iyo Faransiyaam (Fr). 

Curiyayaasha safkan guruubka 1aad waxaa loo yaqaanaa s-block sababtoo ah dhammaantood waxay leeyihiin elektaroono qolof-sare u wareega *s* (s-orbital). 

Sidoo kale, curiyeyaasha Birta Alkali waxay leeyihiin dhaqan isku dhow: dhammaantood waa bir iftiimaysa, jilicsan, isla markaana aad u firfircoon oo leh falgal degdeg ah. Dhamaantood waxa lagu kala jari karaa [midi]da jileec darteed, si dhakhso badan ayayna u [daxaleeystaan sababtoo ah waxay la falgalaan Ogsajiin. 

Firfircoonida falgalkooda darteed, ayaa waxa lagu dhex keeydiyaa saliida si looga ilaaliyo hawada, waxaana sida dabiiciga ah la helaa ayagoo isku dhisyo kala duwan ah sida cusbada. 
Sidoo kale, curiyeyaasha birta alkali waa milme si fudud ugu dhex milma biyaha.
Dab

::*Sidoo kale fiiri [[olol]]



*'Dab*' ([[Ingiriis]]: Fire) waa [[falgal]]ka [[Ogsajiin]] iyo kimikooyin kale oo isqabsadey isla markaana bixinaya ololaya. Dabka waxaa keeni kara [[heerkul]]ka oo sare u kaca iyo [[ileys]] aad u [[kul]]ul. 

Ereyga [[Olol]] iyo Dab weey kala duwan yihiin. Ololku waa holac kooban, halka dabku yahay [[olol]] aad u badan.

Walxaha dabka bilaaba waxaa ka mid ah [[Kabriid]]ka. 




= Taariikhda Dabka =



Sida [[taariikh]]-yahanadu sheegeen waxaa la isticmaali jirey tan iyo bilowgii ilbaxnimada bani-aadamka. 

= Noocyada Dabka =
Dunida casriga ah maanta Waxaa jira noocyo badan oo dab ah kuwaasi oo loo isticmaalo siyaabo kala duwan.

Sidoo kale markaan ka hadleeyno dabka caadiga ah Waxaa loo qeeybin karaa dhowr nooc kuwaasi Waxaa ka mid ah:
**Olol*: waa holac ka baxa dabka kaasi oo ah gubashada ogaajiinta walaxda gubanaysa.
**Dhimbiil*: dhimbiiluhu waa biriq ka baxda dabka. Sidoo kale dhimbiishu waaxyo yaryar oo ka mid ah dabka shidmaya.
**Dhamac*: waa qeeybta markasta ugu kulul dabka, halkaasi oo la odhan karo waa bu'da iyo xudunta dabkaasi.
**Huusho'': huunshaha Waxaa loo yaqaanaa marka dabku soo qaboobo laakiin weli dambas noqon.

= Isticmaalka Dabka =
Dabku wuxuu ka mid yahay waxyaabaha dadku ugu horbarteen taasi oo la isticmaali jirey in ka badan 10 kun sano. Isticmaalka koowaad ee aadamaha ugu muhiimsanaa waa in dabka lagu diyaariyo cuntada, la iskaga difaaco bahalada iyo ugaadha iyo in iftiin laga helo wakhtiga dhulku madoowga yahay.

= Faa'iidada & Khasaaraha Dabka =

Dabku waa halis wuxuuna si fudud u burburiyaa wax badan. Ololka dabku waxaa caawisa hawada ogasajiinta wuxuuna si degdeg ah ugu fidaa agagaarkiisa taasi oo waxyeelo iyo khasaaro naf iyo maalba leh ku keeni karta dadka.

= Qoraalo Kale=
*Olol
*Kul
*Heerkul
*Jawi
*Dabayl

=Tixraac=
Olol

= Olol =

 
**Olol** (ingiriis: Flames) waa holac dabka. 

Ololku waa holaca dabka oo ah falgalka Ogsajiin iyo kimikooyin kale oo isqabsadey isla markaana bixinaya ololaya. Dabka waxaa keeni kara heerkulka oo sare u kaca iyo ileys aad u kulul. 

Walxaha dabka bilaaba waxaa ka mid ah Kabriidka. 

Ereyga Olol iyo Dab weey kala duwan yihiin.
Qorax Madoowaad

**Qorax Madoowaad** (Ingiriis: Solar Eclipse) waa marka dayaxu kala dhexgalo dunida iyo qoraxda. 
Qorax Madoowaadku wuxuu dhacaa wakhtiga maalintii taas oo ileyska qoraxdu ka qarsoomo dhulka.
Dayax Madoowaad ayaa lid ku ah Qorax Madoowaadka.

=Noocyada=

* "Guud madoobaad" waxay dhacdaa marka Qoraxda gabi ahaanba laga qariyo dayaxa gadaashiisa.  Hooska madow ee dayaxu wuxuu daboolaa oogada qorraxda ee aad u ifaysa.  Tani waxay fududaynaysaa *[[Corona]]* in la arko.
* Madoobaad-madoobaadku wuxuu dhacaa marka qorraxdu ay si toos ah uga danbeyso dayaxa, laakiin dayaxu wuxuu u muuqdaa mid yar.  Tani waxay ka dhigaysaa Qorraxdu inay u muuqato sida giraan aad u ifaysa ama Dhacdada oo ku saabsan qaabka dayaxa.
* “Madoobaad-madoobaadka isku-dhafka ah” (sidoo kale loo yaqaan “sanadle/guud”) wuxuu dhacaa marka ay u muuqato sida wadarta dayax madoobaad ee qaybo ka mid ah dhulka, iyo qorrax-madoobaadka qaybo kale.  Dayax-madoobaadyada isku-dhafka ahi uma dhacaan marar badan sida qorrax-madoobaadyada kale.
* "Qayb madoobaad" wuxuu yimaadaa marka dayaxu uusan si sax ah u dhexeynin qorraxda iyo dhulka, sidaas darteed gebi ahaanba ma qarinayo qorraxda.  Tan inta badan waxaa laga arki karaa qayb weyn oo ka mid ah Dhulka.

= Taariikhda Qorax Madoowaadka =

= Qorax Madoowaadka Meereyaasha =

----
:Aqoon
Meere Dhul 
Cimiga Xidigaha
----
Dayax Madoowaad

**Dayax Madoowaad** (Ingiriis: Lunar Eclipse) waa marka dhulku kala dhexgalo dayaxa iyo qoraxda taas oo dayaxa ka qarsanta ileyska qoraxda. 
Dayax Madoowaadku wuxuu dhacaa wakhtiga habeen ah taas oo ileyska qoraxdu ka qarsoomo dayax. 
Dayaxu malaha iftiin isaga u gaar ah laakiin wuxuu soo celiyaa falaadhaha ileys ee qoraxda. 

Qorax Madoowaad ayaa lid ku ah Dayax Madoowaadka.

= Taariikhda Dayax Madoowaadka =

= Dayax Madoowaadka Meereyaasha =
### Akhrin dheeraad ah
* Astronomical Calculations
* A Shadow on the Moon

----
Meere Dhul 
Cimiga Xidigaha
----
Diyaarad

**Diyaarad** ama **Dayuurad** () waa nooc ka mid ah gaadiidka cirka, kaas oo ah aalad labo garab oo marwaxado ku xidhan yihiin kana samaysan bir, jaandi, muraayad iyo walxo kale taas oo dad ama alaab u qaada goobo kala duwan oo dunida ah.
 
Diyaaraduhu waxay leeyihiin naqshado, xajmi, garbo iyo qaab dhismeed kala duwan. Qaar aad ayay u waaweyn yihiin, halka qaar xajmi yar yihiin. Kuwo kale aad ayay u dheereeyaan, qaarna xawaarahoodu wuu hooseeyaa. 

Diyaaradaha inta ugu badan waxay leeyihiin Darawal (pilot), kaas oo ah qofka hogaaminaya diyaarada. Laakiin waxaa jira noocyo laga hago kombuyuutarka oo aanay cidi wadin. 

Diyaaradu waxay ka mid tahay gaadiidka bani-adamku isticmaalo tan ugu dheereeysa ama socodka badan, sidoo kale waxay ka mid tahay kuwa ugu halista iyo khatarta badan.

## Taariikhda

Fikrada ah in hawoda lagu dhex safro ma ahan mid wakhti dhow bilaabantey. Waxaa taariikhdu sheegtaa in qiyaastii 400 sanno (Nebi Ciise hortii) oo ah wakhti hada laga joogo in ka badan 2400 oo sanno la sameeyay aalad duuli karta hawoda taas oo u qaab eekayd Shimbirta.

Sidoo kale qarnigii sagaalaad ayaa dowladii Islamka ee **Cabaasiyiinta** isku dayeen ineey sameeyaan aalad hawoda dhex mari karta. 

Isku soo wada duubo, Diyaarad rakaab iyo bagaash qaada isla markaana la maamuli karo una naqshad dhow nooca aan naqaano maanta, ayaa dadaalo badan iyo isku-day badan ka dib, sanadkii 1896 ayaa farsamo-yaqaan Jarmal ah Otto Lilienthal wuxuu sameeyay diyaarad dhamaystiran oo u qaab dhow nooca aan maanta naqaano. 

## Liiska Diyaaradaha Soomaaliya
Halkan waxaa jira **liiska diyaaradaha ka howlgala [[Soomaaliya]]**.

## Sidoo kale fiiri
*Gego Diyaarad
*Socdaalka Soomaaliya
*Liiska Diyaaradaha Soomaaliya
*
*Liiska Gegooyinka Diyaaradaha Soomaaliya

## Tixraac
Xamag

**Xamag** 

Xamag (Ingiriis: Glue) waa dareere isjiidanaya oo meesha la mariyo iskula dhejisa wixii taabta. Xamagtu waxay awood u leedahay in labo shey isku-qabato isla markaana isku xajiso in mudo ah. 
Xamagtu waxay ka sameeysan tahay isku dhis kimikooyin ah, waxaana la ikhtiraacan horaantii 1900.
Ilbaxaysi

**Ilbaxaysi** (ingiriis: Civilization) waa xadaarad ama heerka eey bulsho gaadho ayadoo la fiirinayo dhinaca aqoonta iyo cilmiga, hubka, dhaqaalaha, waxbarashada IWM. 

= Ilbaxnimadii Hore =
ilbaxnimo ama xadaarad waxa la yidhaahdaa wax kasto oo ummad meel ku nooli soo kordhiso haday noqoto xagga waxbarashda , farshaxanka iyo culuumta kale.

meelihii ugu horeeyay ee ay dunida ilbaxnimadu ka bilaabantay inta la ogyahay waa dhulka u dhaxeeya labada webi ee dajla iyo furaat oo hadda ah dhulka ciraaq .

xadaaradaha halkaa ka bilaabmay waxaa ka mid ah xadaaradii mesopatamia  sida xadaaradii babaliyooniinta , sumariyaan , iyo asayriyaan.

mudada xadaaradahaasi jireen waxa lagu qiyaasaa inay ahaayeen dhawr kun oo sanno ciise hortii .

waxa ugu wayn ee keenay inay xadaaradahani samaysmaan waxaa ka mid ahaa kacdoonkii beeraha ama agricultural revolution kaas oo keenay in dadkii ugaadhsataa ahaa ay samaystaan magaalooyin ay dagaan sidoo kale ay yeeshaan xirfado kala duwan iyo shaqooyin kala duwan halkaan waxa ka dhashay ilbaxnimo aad u wayn
Hab Neefsi

**Hab Neefsi**

**Hab Neefsi** (Ingiriis: Respiratory System) waa habka neefsiga xayawaanka - bani-aadamku ka mid yahay - iyo shaqada sambabadada. 

Habka Neefsigu waa qaabka neefta ama hawoda ogsajiinta ku jirta cirka ayadoo soo dhex maraysa sanka iyo afka, ka dib dhuunta ilaa sambabada oo u sii gubiya xididdada dhiiga qaada ilaa dhamaan unugyada jidhka. Sidoo kale, dib u soo bixida hawada eey isticmaaleen unugyadu ee kaarboon-labo-ogsaydh.
Gantaal

## Gantaal

**Gantaal** (Ingiriis: Missile) waa nooc ka mid ah hubka dheereeya ee ka duula goobta laga riday ilaa meesha lala rabo asagoo sii dhex maraya cirka, kaas oo ujeedadiisu tahay in wax lagu burburiyo.
Qaab dhismeedka Gantaaladu waa afar: bar-tilmaadeedka iyo hagitaanka, duulimaadka, nooca mashiinka saaran, iyo nooca madax-hub ee uu wado. 

Inkastoo ay jiraan Gantaalo ayagu ismaamula, inta u badan waa mid la hago ilaa uu ka gaadhayo bar-tilmaameedkii lala rabay. 

= Taariikhda Gantaalada =

= Isticmaalka Gantaalada =

= Khatarta Gantaalada =

Gantaalada waxaa ka dhalan karta khatar aad u ballaaran taasoo laga yaabo in lagu rakibo hubka wax gumaada ee nuclier-ka meeshii lagu dhufto la iskuma hayo inay ka dhacayso burburkii ka dhacay jaban oo kale.

= Saamaynta Gantaalada =
Gantalada xanbaara hubka nuclier-ka wa hubka ugu culus e casrigan laga isticmaalo caalamka.
Waxana lagu tilmama dawladii hesha hubkan inay la gor-gortami karto USA xataa aan la isku dayi karin in la weeraro oo loga baqayo hubkan
Warqad

:*Haku khaldin [[warqad (fariin)]]*

**Warqad** (Ingiriis: Paper) (sidoo kale loo yaqaano "Xaansho") waa shey ama walax khafiif ah oo fidsan lagana sameeyo alwaax, cows iyo qeeybo kale oo dhirta ah. Waraaqdu waa sheey fidsan khafiifna ah oo loogu talo galay in wax lagu qoro. 

Isticmaalka ugu badan ee Warqaduhu waa wax qoris, sidoo kale waxaa jira qaabab kale oo loo isticmaalo sida in wax lagu rito. 

Warqada iyo xamagta waxaa la sheegaa in qarnigii labaad - qiyaas ahaan 115 (Nebi Ciise dabadii) - laga soo gaadhay boqortooyadii *Han* ee wadanka Shiinaha.

= Taariikhda Warqada =

= Isticmaalka Warqada =

= Noocyada Warqada =

**Xaashi** ama **warqad**, waa shay balaaran oo wax lagu qorto.
sida Joornaalka ama Xaanshida musqusha. waxaana laga sameeyaa, safiito ama alwaax.

* ICFPA

* Paper
* A Unique Paper City
Nuurad

**Nuurad** (Ingiriis: Lime) waa isku dhis macdan ka samaysan malakuyuulada curiyeha Kaalshiyaam, Kaarboon, Haydarojiin iyo Ogsajiin isla-falgaley. Inta ugu badan waa isku dhisyo *KaalshiyaamOgsaaydhis* iyo *KaalshiyaamHaydarOgsaadhis* (CaO). 

Nuuradu waa hadhaaga Dhuxul Dhagaxa. 

Inta ugu badan Nuurada waxaa loo isticmaalaa dhismaha iyo midabeeynta aqalada. 
Sidoo kale Nuurada waxaa laga sameeyaa Tamaashiirta. 

Badanaaba Nuurada waxaa laga helaa oogada dhulka ayadoo ku dhex milan walxo kale. Si loo helo Nuurad saafi ah waxaa loo baahan yahay heerkul sareeya oo gaadha ilaa 1000&nbsp;°C. 

Shaxda falgalka isku dhiskaasi wuxuu u dhacaa sida tan:

CaCO3 + kul → CaO + CO2.

KaalshiyaamKaarboonayt + kul → KaalshiyaamOgsaadh + KaarboonOgsaaydh.

=Akhrin dheeraad ah=
* Limestone​—Commonplace but Precious

= Taariikhda Nuurada =

= Isticmaalka Nuurada =

= Noocyada Nuurada =

= Samaynta Nuurada =
Nuurada waxa laga sameeya dhagaxa la yidhaahdo gibsan stone Kaas oo ah mid jilicsan oo badanaa laga helo ciida hoosteeda dhulka didibka ah Kaas oo midabkiisu yahay cadaan.

Waxa la qodaa markaa hore god Wayn oo cabirkiisu yahay badanaa 10m oo balac ah iyo 10m oo hoose kadib godka waxa lagu shubaa xaabo badan oo qori Wayn u badan kadib waxa lagu shubaa dhagaxa marka aad buuxiso ayaa dushana lagu shubaa xaabo kale iyo petrol ama gaas hadba kaad heshid inta si wacan jiingad loogu daboolaa illaa 7 cisho markuu baxo ayaa loo yimaadaa dhagaxii oo danbas noqday sidaana waa lagu gurtaa .waxa qoray aqoonyahan Jeesweer Cooraaf
Dhuxul Dhagax

**Dhuxul Dhagax**

**Dhuxul Dhagax** (Ingiriis: Coal) waa isku dhis macdan ka samaysan malakuyuulada curiyeha Kaarboon, Haydarojiin, Salfar, Nitrojiin iyo Ogsajiin isla-falgaley cadaadis iyo heerkul sareeya dhexdeeda. 

Qeexid: Dhuxul Dhagaxdu waa macdan kasoo jeeda maatar-dhireed-degaaneed bur-bur kaymo (kaynta) hore oo biyo fadhiisan jireen, sida badanaa laga helo afafka wabiyada.

Dhuxul dhagaxa oo ugu badan yahay Kaarboonka ayaa si dabiici ah laga helaa oogada sare ee dhulka ayadoo u sameeysan qaabka dhagaxa. 

Dhuxul dhagaxdu waa il soosaar shidaal ah, taas oo loo isticmaalo waxyaabo badan. Tan iyo wakhti hore ayaa Dhuxul dhagaxda la qodi jiray ayadoo marka la gubo soo saarta kul fiican.

= Taariikhda Dhuxul Dha gaxa =

= Isticmaalka Dhuxul waa mu  hiim in aan barano Dhagaxanta madoow wexeey faa ido Eey lee yihiin =

= Noocyada Dhuxul Dhagaxa =
Dhuxul dhagaxda somaland

= Samaynta Dhuxul Dhagaxa =

## sido kale fiiri

*Macdanta Somaliland /Somalia
*Gaaska dabiiciga ah ee dareeraha ah
Saliid

**Saliid** ( ,) waa isku dhisyo dareere ah oo laga helo dhirta, xayawaanka iyo dhulka hoostiisa. 

Waxaa jira noocyo badan oo Saliid ah.  Tusaale ahaan, Saliida laga sameeyo dhirta oo loo isticmaalo cuntada IWM. Saliida xoolaha ooy ka mid yihiin **Subaga** iyo **Badhida**. Iyo Saliida dabiiciga ah ee laga helo dhulka hoostiisa taas oo laga sameeyo shidaal IWM. 

## Jaadadka Saliida

### Saliidaha Cuntada
* saliida qumbaha
* saliida geed timireedka
* saliida gabad dayahay
* saliida miraha qaraha iyo bocorka
* saliida saytuunka
* saliida lawska
* saliidagaleyda
*Saliid macasarada 

### Saliida shidaalka
* saliid siyaabo badan loo isticmaalo
* saliid aan la cuni karin shidaal ahaanna loo adeegsado

### saliida aashitada
waa mida laga helo miraha aashitada leh sida liinta burtuqaalka iyo liin dhanaanta waxaa laga sameeya cadarka.
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** (5 Luuliyo 1911 – 2 Abriil 1974), madaxweyne Faransiiska (1969-1974).

* Georges Pompidou (Elysée)
Ubuc Dhul

Ubucda dhulku, loo yaqaano (Earth's Core) waa bu'da ama lakabka dhexe ee meeraha dunida. 
Qaybtani waa dareere aad u kulul oo leh qiyaastii qaro (thick) dhan 2,266 km (1,408 mi) taas oo kooban birta Aayron iyo Nikel. Ubucda dhulku waxay ka hooseysaa lakabka labaad ee mantleka.
 
Bu'da dhulku waxay oogada sare ka hooseeysaa dherer dhan 2,890 km (1,800 mi) oo ah meesha Ubucda dhulku ka bilaabanto, ilaa 5,150 km (3,200 mi) oo ah badhtanka dhulka. 

Heerkulka ubucda dhulku waxa uu ka bilaabmaa 4400&nbsp;°C (8000&nbsp;°F) maqaarka ubucda ilaa 5,430&nbsp;°C oo ah bu'da dhexe iyo meesha ugu kuleylka badan dhulka. Dhinaca kale, cadaadiska (pressure) Ubucda dhulku waa inta u dhexeeysa 330 ilaa 360 gigapascals (3,300,000 to 3,600,000 atm).

Ubucda dhulku waxay ka samaysan tahay isku dhisyo badan oo u badan Nikel iyo Aayron. Sidoo kale, Dahab iyo Balatiiniyaam badan ayaa iyagana laga helaa badhtamaha dhulka. 

Guud ahaan, bu'da dhulka la'aanteed nolosha dunidu waxay noqon lahayd nooc kale, sababtoo ah lakabkani waa sal-dhiga magnetka (magnetic field) dhulka.

Dhulka udub dhexaadkiisu waa inuu ahaado ku dhawaad 90 boqolkiiba birta.

= Tixraac =

= Qoraalo La Mid ah =
* Qolof Dhul
* Lakabka Dhexe e Dhulka
* Meere
* Dhul
Dumar

**Dumar** ama **Haweeney** waa qof weyn oo ah Dhadiga bini aadanka. Ereyga haweenku sidoo kale waxaa laga yaabaa inuu tilmaamo gabar (cunug dumar ah ama aan qaan gaarin).

Caadi ahaan, qofka dumarka ah waxay leedahay labo koromosoomyada X iyo awooda in ee uur qaadi karto. Jirka anatomy, sida looga garto anatomiga labka, waxaa ka mid ah tuubooyinka ugxanta, ugxan sidaha, ilmo galeenka, xubinta taranka dumarka, iyo  naasaha. Simanka dumarka ayaa ka ballaaran kan ragga, haweenkuna aad ayey uga yar yihiin timaha wajiga iyo qeybaha kale ee jirka. Celcelis ahaan, haweenku way ka gaaban yihiin oo ka muruq yar yihiin ragga.

Yehowah wuxuu abuuray Xaawa, naagtii ugu horreysay, iyadana Aadan buu siiyay si ay naagtiisa u noqoto.

* Men and Women​—The Difference
* Women

## Bayoolaji iyo jinsi

## Caafimaadka
## Dhaqanka
## labiska

## tixraac
Qolobaa Calankeed

**Qolobaa Calankeed** waa heesta calanka Soomaaliya. Qoraagu waa Xuseen Aw-Faarax, Laxanka waxaa sameeyay Cabdullaahi Qarshe

## Heeso

::sidoo kale fiiri : *[[Soomaaliyeey toosoo]]*

#### Chorus
*(𝄆)Qolobaa calankeedu,
waa ceynoo,(𝄇)
*Innaga keenu waa,
Cirkoo kala ee,
*aan caadna lahayn,
Ee caashaqaye.

*(𝄆)Xiddigyahay caddi waad,
Naa ciidamisee, (𝄇)
*Carradaa keligaa
adow curadee,
*cadceedda sideeda,
caan noqo ee!

*(𝄆) Cashadaad dhalataa
caloosheennee, (𝄇)
*Sidii culaygii
cidaad marisee,
*Allow ha ku celin,
"Cawooy!" dhahe ee

## Sidoo Kale Fiiri
* Taariikhda Soomaaliya
* Calanka Soomaaliya
* National anthem of Somalia (1960-Present), Heestii calanka 1960 ilaa maanta
* Soomaaliyeey toosoo, Hees wadani ah oo la qoray xiligii gobanimadoonka lala galay gumaysiga. Si kastaba ha ahaatee, waxaa inta badan lagu qaldamaa ama lagu qaldamaa inay tahay heesta calanka Soomaaliya oo ay leeyihiin Soomaalida qaar ama xitaa inta badan.

## Xogta

## Tixraac

* Federal Republic of Somalia - Provisional Constitution 
* Worldstatesmen - Somalia

*Listen to Qoloba Calankeeda 
## Xiriirinta dibadda
* Worldstatesmen - Somalia
Badweyn

**Badweyn** (ingiriis: Ocean) waa biyo dhanaan oo aad u baaxad wayn isla markaana qariya 2/3 oogada dhulka. 
Badweyn waa bad aad u baaxad weyn. Webiyada iyo ilaha biyaha waxaa quudiyo biyo ka uumi baxay badaha iyo meelo kale oo kaddibna dib ugu soo noqday dhulka iyagoo ah roob, baraf ama roobdhagaxyaale

Guud ahaan waxa jira shan badwayn dunidan aan ku nool nahay, kuwaas oo kala ah:
* Badweynta Baasifig
* Badweynta Atlantika 
* Badweynta Hindiya
* Badweynta Koonfuredhttps://www.worldatlas.com/articles/the-oceans-of-the-world-by-size.html
* Badweynta Antaraktika

Sidoo kale, waxaa jira tiro badan oo bado yaryar ah, sida: 
* Bada Midatareeniyan 
* Badda Marmara
* Badda Madow
* Badacas 

=Qoraalo Kale=

= Xigasho =
* Water
*  The Ocean Floor—Its Secrets Revealed
Saacadda Afrikada Bari

**Saacadda Afrikada Bari**, ama **SAB**, waa time zone used in eastern Africa. aaggu waa saddex saacadood ka hor UTC (UTC + 3),iyo sidoo kale isla sida Eastern European Time Time taas oo la mid ah Arabia Standard Time,ref> 
w:es:Tiempo de África Oriental
Maaddaama Waqtigan Soontani uu inta badan ku yaal gobolka equator, ma jiro isbeddel weyn oo dhererka maalinlaha ah ee sanadka oo dhan, sidaas darteed [wakhtiga badbaadinta wakhtiga] lama arag. 

[w:it:UTC+3
East Africa Time is used by the following countries:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ==Sido kale fiiri==
* 
* * Dunida aag saacad
* * Somalia
* * Somaliland
* 
* == References ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Salsiyas

**Salsiyas**

**Salsiyas** (ingiriis: Celsius) waa halbeeg lagu xisaabiyo ama cabiro heerkulka. 
Ereyga *Celsius* waxaa loogu magac daray Xidigis yahanka reer Swidhan Anders Celsius (1701–1744). 

Astaanta halbeegan waxaa loo soo gaabiyaa (**[[°C]]**) (digrii Salsiyas). 

= Taariikhda Salsiyas =
=Isbarbardhiga Halbeegyada=
Marka la barbar dhigaayo halbeegyo kale, sida Kelfin, halbeega Salsiyas wuxuu sida tan:

1 Salsiyas (°C) = 273.16 °K

= Halbeegyo Kale =
* What Do You Know About Temperature?

* Kelfin
* Fahrenhayt
* Rankine
* **Delisle**
* **Newton**
SI

**SI**

**SI** oo laga soo gaabiyey kalmad Fransiis ah (Le Système
international d'unités) waa nidaamka la iskugu geeyo dhamaan halbeegyada taas oo loo yaqaano **Nidaamka Caalamiga ee Halbeega** (The International System of Units [loo soo gaabiyo SI oo laga soo xigtay erayga Faransiiska ah: Le Système
international d'unités)
Dhudhun

**Dhudhun** waa halbeeg cabir oo Soomaalidii hore isticmaali jirtey. 
Dhudhun waxaa loo isticmaalaa cabirka dhererka. 

**Dhudhun** waxay u dhiganta 0.050 mitir.
Tilaabo

**Tilaabo** () waa halbeeg cabir oo Soomaalidii hore isticmaali jirtey. 
Tilaabo waa dhererka u dhaxaysa labo lugood ee bani'aadamka markuu socdo, waxaa loo isticmaalaa cabirka dhererka. 

**Tilaabada** saxda ah waxay u dhiganta 0.75 mitir.
Dherer

**Dherer**

**Dherer** (ingiriis: Length) waa masaafada iyo fogaanta u dhexeysa labo meelood. 
Dhererku wuu ka duwan yahay **[[Joog]]a** kaas oo ah halbeeg lagu cabiro dhererka sara-jooga ama masaafada labo bar isku jiraan marka laga xisaabinayo dhulka ilaa cirka. 

= Halbeegyada Dhererka =
Dhererka waxyaabo badan lagu xisaabiyaa, halbeegyada ugu caansan ee ka midka ah Halbeega Caalamiga e Dunida ee lagu cabiro dhererka waxaa ka mid ah:

* Sentimitir
* Desimitir
* Mitir
* Kilometer

Iyo kuwo kale oo badan.
Joog

**Joog**

**Jooga** (ingiriis: Height) waa cabirka dhererka jooga ee masaafada iyo fogaanta u dhexeysa labo barood. 
Joogu wuu ka duwan yahay **[[Dherer]]ka** oo ah halbeeg lagu cabiro dhererka masaafada labo bar isku jiraan. 

= Halbeegyada Jooga =
Si la mid ah Dhererka, ayaa Jooga waxyaabo badan ayaa lagu xisaabiyaa, halbeegyada ugu caansan ee ka midka ah Halbeega Caalamiga e Dunida ee lagu cabiro dhererka Jooga waxaa ka mid ah:

* Sentimitir
* Desimitir
* Mitir
* Kilomitir

Iyo kuwo kale oo badan.
Fahrenhayt

**Fahrenhayt** (ingiriis: Fahrenheit) waa halbeeg lagu xisaabiyo heerkulka. 
Ereyga *Fahrenhayt* waxaa loogu magac daray Saynisyahan Daniel Gabriel Fahrenheit (1686–1736) kaas oo sameeyay *Halbeeg* cabir dhamaystiran. 

Halbeegan calaamadiisu waa **°F** (degree Fahrenhayt). 

Qiyaasta halbeegan jabjab ahaan waa x 9/5 + 32. Cabirkan oo inta badan lagu qiyaaso kuleylka iyo qaboowga ayaa wuxuu ka mid yahay **Halbeegyada Caalamiga ah** ee dunida. 

Marka halbeega Fahrenhayt loo bedelaayo Salsiyas waa x 9/5 + 32.

Tusaale ahaan haddii heerkulka maanta yahay 30&nbsp;°C markaad Fahrenhayt u bedelayso waa 30 x 9/5 + 32 taas oo u dhiganta 86&nbsp;°F.

= Taariikhda Fahrenhayt =
=Isbarbardhiga Halbeegyada=
= Halbeegyo Kale =
* What Do You Know About Temperature?

* Salsiyas
* Kelfin
* Rankine
* **Delisle**
* **Newton**
Halbeeg

**Halbeeg** (ingiriis: Unit) waa cabir lagu xisaabiyo dhamaan qiyaasaha ganacsiga iyo sayniska; sida heerkulka, dhererka, xawaaraha, wakhtiga, muga, cufka IWM. 

Dunida waxaa jira nidaam la iskugu geeyo dhamaan halbeegyada kaas oo loo yaqaano **Nidaamka Caalamiga ee Halbeega** (The International System of Units [loo soo gaabiyo SI oo laga soo xigtay erayga Faransiiska ah: Le Système
international d'unités) 

Guud ahaan waxaa jira tiro badan oo halbeegyo ah loona isticmaalo noocyo kala duwan, laakiin waxaa aasaas u ah dhamaantood Todoba Halbeeg kuwaas oo kala ah: 

* Halbeega Heerkulka, sida Salsiyas, Kelfin iyo Fahrenhayt. 

* Halbeega Wakhtiga, sida Ilbiriqsi, Daqiiqad, Saacad, Maalin, Sanad iyo Qarni. 

* Halbeega Dhererka, sida Sentimitir, Mitir, Kilomitir, iyo Hektomitir. 

* Halbeega Miisaanka sida Kilo, Kilogiram, 

* Halbeega **Kandhela** 

* Halbeega **Mole** lagu qiyaaso Walaxda, iyo 

* Halbeega Ambiyer oo lagu cabiro Korontada.

= Taariikhda Halbeega =

= Qeybaha Halbeega =

## Halbeega Miisaanka
Halbeega Miisaanka waxaa ka mid ah Garaam Kilo, Kilogaraam. 
## Halbeega Dhererka
Halbeega Dhererka waxaa ka mid ah Sentimitir, Mitir, Kilomitir, iyo Hektomitir. 

## Halbeega Korontada
## Halbeega Wakhtiga
Halbeega Wakhtiga waxaa ka mid ah Ilbiriqsi, Daqiiqad, Saacad, Maalin, Todobaad, Sanad iyo Qarni. 

## Halbeega Heerkulka

Halbeegyada heerkulka waxaa ka mid a Fahrenhayt, Salsiyas, Kelfin , Rankine, Delisle iyo Newton.

## Halbeegyo Kale
Halbeegyada kale waxaa ka mid ah halbeega Rikter oo ah halbeega lagu cabiro Dhulgariirka; halbeega Dhado oo lagu qiyaaso qoyaanka, uumiga iyo huurka. 

= Isticmaalka Halbeega =
Mayl

**Mayl**
 

**Mayl** (ingiriis: Mile) waa halbeeg lagu cabiro dhererka labo meelood u dhexeeya. 

Mileka astaantiisu waa mi, hal mile ayaa wuxuu u dhigmaa 1.6093444 Kilomitir. 
Sidoo kale, hal Kilometer wuxuu u dhigmaa 0.62137 Mayl.
= Halbeega Maylka =

* 1 mi = 1,621 mitir

* 1 mi = 1.621 Kilometer 

* 1 mi = 1482.2424 Yaardi 

* 1 mi = 5278.6483 Cag (Feet)

* 1 mi = 0.86742576 Mayl badeed 

* 1 mi = 10.750418 × 109 Cabirka cilmi dayaxeed 

* 1 mi = 1.7010766 × 1013 Ileys sanadeed 

* 1 mi = 5.2142746 × 1014 Isu socodka meerayaasha
Cag

**Cag**
 

**Cag** (ingiriis: Foot) waa halbeeg lagu cabiro dhererka. 

Astaanta Cag waa ft. 

= Halbeega Maylka =

* 1 ft = 0.3048 mitir

* 1 ft = 0.0003048 Kilometer
Miligaraam

**Miligaraam** (ingiriis: Milligram) waa halbeeg lagu cabiro muga iyo miisaanka walax ama shay leeyahay. 
Hal miligaraam waxay la mid tahay 1×10−6 kiilogaraam. 

Haku khaldin halbeega Milimitir oo lagu cabiro dhererka. 

Halbeegan *Miligaraam* astaantiisu waa mg. 

= Halbeega Miligaraam =
Milimitir

**Milimitir**

**Milimitir** (ingiriis: Millimeter) waa halbeeg lagu cabiro dhererka iyo masaafada labo bar isku jiraan. 
Hal Milimitir waxay la mid tahay 1×10−3 mitir. 

Halbeegan astaantiisu waa mm. 

Haku khaldin halbeega Miligaraam oo lagu cabiro dhererka. 

= Halbeega Milimitir =
Willis Tower

**Willis Tower** oona horay loo dhihi jiray (Chicago), waa dabaqa aduunka uugu dheer, oo dhirirkiisu yahay 527 meter . Waxoona ku yaalaa magaalada Chicago ee dalka United States. Burj khalifa waxaa la bilaabay, 1970.
waxaana la dhameeyay 1973 oona la 1974.
Cabirka Guud ee Culeyska iyo Miisaanka

**Cabirka Guud ee Culayska**

Halbeegyada la isla gartey in lala isticmaalo Nidaamka Caalamiga ee Halbeega dunida waxaa ka mid ah kuwan hoos ku xusan. 

= Xigasho =
Hektar

**Hektar**

**Hektar** (ingiriis: Hectare) waa halbeeg lagu cabiro iskuwareega dhererka iyo baaxada dhulka. 
Hektar waxaa lagu qeexaa 10,000 mitir isku wareeg (square meter) oo la mid ah (100 m dherer lagu dhuftey 100 m balac). 

Astaanta Hektarku waa ha. 

= Halbeega Hektarka =

Pakistan and Bangladesh have faced each other in total of 1000 football matches. Pakistan have won 995 football matches against Bangladesh whereas Bangladesh have only won 5 football matches against Pakistan.
Litir

**Litir** (ingiriis: Liter ama Litre) waa halbeeg lagu cabiro muga iyo miisaanka walax ama shay meel madhan buuxin kara. 
Halbeegan astaantiisu waa l. 

Litir waxaa inta badan lagu cabiraa dhamaan walxaha dareeraha ah. 

Hal litir waxay la mid tahay 1 desimitir sadex-laaban (cubic decimetre), ama 1,000 sentimitir sadex-laaban (cubic centimeter), ama 1/1,000 mitir sadex-laaban (cubic meter). 
Sidoo kale, hal litir (ama desimitir sadex-laaban [cubic decimetre]) waxay la mid tahay 10×10×10 sentimitir. 

Halbeegan *litir* kama mid ahan Nidaamka Caalamiga ee Halbeega Dunida, laakiin wuxuu xubin ka yahay halbeegyada loo yaqaano Cabirka Guud ee Culeyska iyo Miisaanka (General Conference on Weights and Measures) oo loo soo gaabiyo (CGPM). 
= Halbeega Litir =
Degree (angle)

**Degree**

**Degree** (ingiriis: Degree) waa halbeeg leh astaanta (**[[°]]**) oo lagu cabiro qiyaaso ka mid ah xisaabta, juquraafiga, heerkulka iyo sayniska. 

Marka xisaabta lagu isticmaalayo degreegu (**°**) waa qiyaasta xagal toosan (plane angle) oo wuxuu u dhigmaa 1/360 goobo dhamaystiran. 
Tusaale ahaan xagasha 90° waa rubuc goobo dhamaystiran. 

Maadaama wareega goobo dhamaystiran la mid yahay 2π gacmood (radius), hal degree wuxuu la mid yahay π/180 gacan. 

Dhinaca kale, juquraafiga dhexdiisa degreega waxaa loo isticmaalaa in lagu calaamadeeyo loolasha, dhigaha iyo saacada. 
Tusaale ahaan, dhigta 34° galbeed 86° koonfur. 

Sidoo kale, marka laga hadlayo heerkulka waxaa la isticmaalaa degree salsiyas (°C) iyo degree kelfin (°K). 

= Halbeega Degreega =
Xawaare

**Xawaare** (; ) waa halbeegga lagu ogaado orodka awoodda socota ee shay, aalad ama walax ku socoto waqti kooban gudaheed. 
Si la mid ah halbeegyada dhererka, balaca iyo jooga ayaa masaafada xawaaraha loo qeybiyaa waqtiga. 

Astaanta Nidaamka Caalamiga ee Halbeega Dunida ee xawaaruhu waa mitir/ilbiriqsi ama (m/s). 
Sidoo kale waxaa la isticmaalaa kilomitir/saacad ama (**km/h**), iyo dalalka qaar sida Maraykanka waa mayl/saacad (**mi/h**). 

Inta la ogyahay, xawaaraha ugu dheereeya ee awood ama shay kale ku socon karo waa Xawaaraha Ileyska kaas oo la mid ah 299,792,458 mitir ilbiriqsigiiba (m/s), taas oo qiyaas ahaan u dhiganta 1079 milyan
kilomitir saacadiiba ama (671,000,000 mph).

= Halbeega Degreega =
Xagal

Xisaabta Joomitirigu, ee ah **Xagal** waa qaab joometeri ee ka dhalata kulanka Xarriiq barta ka billaabata waxaa lagu magacaabaa geeska xagasha. 

## Cabbirka Xagasha

Si loo cabbiro xagasha θ, waxaa loo sariraa qaanso ee qabsanaysa geeska Xagasha adeegsiga jiheeyaha. Qeybinta dhererka qaansada s gacanka r ku dhufashada si loo weyneeyo k waxa uu ku tiirsanyahay halbeegga qiyaasta ee loo adeegsado waxaa noo soo baxaysaا:

: \theta = \frac{s}{r}(k). 

## Halbeegga qiyaasta xaglaha
Si xagal loo cabiro waxaa la qiyaasaa dhererka qaansada Goobo bartamaha ee barta isgoska geeska goobo ee koobaysa inta u dhexeysa geeska xagsha waxaa loo qeybinayaa ee wareegga  goobada haddii la isku dhufto jawaabta marka loo eego 2\pi waxa uu ahaanayaa cabbirka xagasha qiyaasta goobo. Xisaabinta qiyaasta xagasha si digrii ah, waxaa lagu dhifanayaa saamiga u dhexeeya qaansada ee buuxisay inta u dhexeeysa dhinacyada xagasha iyo Meeris taas oo xuddunteedu tahay barta isgoyska ee tirada 360. Waxaa loo suntaa darajada goobo yer summad cabbirka ugu sarreeya ee xagal waa 360°. 
* Digrii waa 1/360 xagasha goobo dhan.
* Daqiiqad, u dhiganta 1/60 digrii.
* Seken, u dhigma 1/60 ee daqiiqo.
* Gacansin, waxa ay ka dhigantahay cabbiridda xagasha Goobo dhammeystiran 2π Radian. Ssidaa dareedeed 1 gacansin wuxuu u dhigmaa 57.2958 darajo ama digrii.
* Xagal qumman, waxa ay u dhigantaa 90 darajo ama π/2 Gacansin.

## Noocyada xaglaha

## Qodobbo ku saabsan
* Gacansin
* Digrii (xagal)
* Xagal qumman
* Xaglo isqummiye
* Xaglo istoosiya
* Xagal dhex meeran
Mililitir

**Mililitir**

**Mililitir** (ingiriis: Milliliter) waa halbeeg lagu cabiro muga iyo miisaanka walax ama shay meel madhan buuxin kara. 

Hal Mililitir waxay la mid tahay 1×10−4 litir. 

Haku khaldin halbeega Miligaraam oo lagu cabiro miisaanka, iyo Milimitir oo lagu cabiro dhererka. 

Halbeegan astaantiisu waa ml. 

= Halbeega Mililitir =
Xawaare Ileys

**Xawaaraha Ileyska**

**Xawaaraha Ileyska** ama **Xawaaraha Iftiinka** (ingiriis: Speed of Light) waa halbeega lagu cabiro orodka awooda iftiinka ama ileysku ku socdo wakhti kooban gudaheed. 

Inta la ogyahay, xawaaraha ugu dheereeya ee awood ama shay kale ku socon karo waa Xawaaraha Ileyska kaas oo la mid ah 299,792,458 mitir ilbiriqsigiiba (m/s), taas oo qiyaas ahaan u dhiganta 1079 milyan
kilomitir saacadiiba ama (671,000,000 mph).
Lool

**Lool** (; ) oo wadarteedu tahay **Loolal** waa nidaamka isku-xidhka xaglaha siman cabirka juquraafiga oogada dhulka.
Xaglaha Loolasha waxaa lagu cabiraa degree. 

Lool waa xariijimaha xagasha 0° oo ah dhulbadhaha ka bilaabma ilaa 90° cidhifka waqooyi iyo 90° kale dhanka cidhifka koonfureed. Xariijimaha loolashu waa kuwo isgarab socda oo ka yimaada bari ilaa galbeed ayagoo ku wareegaya goobada dhulka. 

Cabirka **loolasha** iyo **[[dhig]]uhu** waa halbeega lagu calaamadeeyo oogada dhulka ayagoo tilmaamaya barta saxda ah ee meeshaas. 

Tusaale ahaan, barta ay dhacdo magaalada **Muqdisho** waa Loolka 02°02′W (waqooyi) iyo dhigta 45°21′B (bari).
 
= Halbeega Loolasha =
=Isticmaalka Loolasha=

Dhigaha iyo loolasha waxaa loo isticmaalaa in lagu calaamadeeyo bar ama meel oogada dhulka ka mid ah.
Tusaale ahaan, barta ay dhacdo magaalada Muqdisho waa Loolka 02°02′W (waqooyi) iyo dhigta 45°21′B (bari).

=Sidoo Kale Fiiri=
*Dhig
*Dhulbadhe

=Tixraac=
Dhig

**Dhig** (; ) oo wadarteedu tahay **Dhigo** waa nidaamka isku-xidhka xaglaha siman cabirka juquraafiga oogada dhulka.
Xaglaha dhigaha waxaa lagu cabiraa degree.
 
Xariijimaha dhiguhu waxay ka yimaadaan cidhifka waqooyi ilaa cidhifka koonfureed, waxaana ka mid ah xariijinta **Prime Meridian** taas oo dhex marta *Royal Observatory, Greenwich* ee dalka Ingiriiska; midaas oo laga dhigay **Dhigta Eber degree** ee ay ka bilaabmaan dhiguhu. Sidoo kale dhigtan waa tan soonaha saacada aduunka saldhiga u ah. 

Dhigaha meelaha kala duwan ee dunida waxaa lagu cabiraa xagasha bari iyo xagasha galbeed eey Prime Meridianka u jiraan, ayadoo la isticmaalayo in dhigta Prime Meridianku tahay 0° ilaa laga gaadhayo dhigta +180° xaga bari iyo dhigta −180° ee dhanka galbeed. 

= Halbeega Dhigaha =
Degree

=Isticmaalka Dhigaha=

Dhigaha iyo loolasha waxaa loo isticmaalaa in lagu calaamadeeyo bar ama meel oogada dhulka ka mid ah. 

Tusaale ahaan, barta ay dhacdo magaalada **Muqdisho** waa Loolka 02°02′W (waqooyi) iyo dhigta 45°21′B (bari).
 
=Sidoo Kale Fiiri=
*Lool
*Dhulbadhe
*Cidhif

=Tixraac=
Saac (faah faahin)

**Saacad** ama **Goorshee** (ingiriis: Clock ama watch) waa aalad ama shay aadame samee ah oo lagu cabiro wakhtiga. 

Waxaa jira noocyo badan oo Saacada ah, sida **saacada gacanta**, **saacada gidaarka**, **[[saacad|saacada gaadiidka]]** iyo kuwo kale oo badan. 

Guud ahaan saacadu waxay sheegtaa wakhtiga.
28 Diseembar

**Diseember 28** waa maalinta 362aad ee sanadka (marka la tixraacayo Jadwalka Miilaadiga). Sidoo kale, waxaa sanadka dhamaadkiisa ka dhiman sadex casho (maalin) oo kali ah.

* Diseembar
Cod

**Cod**

**Cod** ama **Shanqadh** (ingiriis: Sound) waa mowjado awood gariireysa taas oo la maqli karo.
Shanqadhu waa mowjado iskucufan oo dhexmari kara hawada iyo biyaha ilaa dhegaha wax laga maqlo. 
Codka iyo shanqadha bani-aadamku maqli karo waxay u dhexaysaa mowjadaha 20 Hz ilaa 20,000 Hz.
Juul

**Juul**

**Juul** (ingiriis: Joule) waa halbeega lagu cabiro guud ahaan awooda. Juul oo astaantiisu tahay (j), waa halbeega lagu qiyaaso awooda shaqo ee shay leeyahay. 

Juulku wuxuu ka mid yahay halbeegyada Nidaamka Caalamiga ee Halbeega, waxaana loogu magac daray fisigisyahanka ingiriiska ahaa James Prescott
Joule (1818–1889). 

Qaacidada lagu xisaabiyo Juulka waa:

J = kg • m2/s2 = N • m = Pa • m3 = W • s = C • V.

(N waxay u taagan tahay *Newton*, kg waa kilogiram, m waa mitir, s waa ilbiriqsi, Pa waa Pascal, W waa Watt, C waa Coulumb, iyo V oo u taagan Volt.)
Maqal

::*Maqaalkani maaha mid ku saabsan [[Maqaal]].*

**Maqal** (  ) waa awooda qabashada iyo bedelka mowjado gariir cod ama shanqadh oo hawada ama biyaha dhex socda. Maqalka waxaa suurto geliya xubnaha maqalka ee dhegtu ugu horeeyso. 

Maqalku wuxuu ka mid yahay shanta laxaad ee dareenka noolaha. Qofka iyo xayawaanka aan wax maqli karin waxaa loo yaqaanaa dhagool.
Laxaad

**Laxaad**

**Laxaad** waa dareen noolaha dhamaantii leeyahay. Bani-aadamku wuxuu leeyahay shan laxaad oo kala ah: 

* Maqalka,
* Araga,
* Dhadhanka,
* Urta, iyo 
* Taabashoda.
Arag

**Arag** (ingiriis: Vision ama Sight) waa awooda qabashada iyo bedelka mowjado ileyska iyo iftiinka muuqda ee indhaha. Qeybo ka mid ah maskaxda ayaa suurto gelisa in wax la arko. 

Aragu wuxuu ka mid yahay shanta laxaad ee dareenka noolaha. Qofka iyo xayawaanka aan wax arki karin waxaa loo yaqaanaa Indhoole (blindness). 

* Appreciate Your Special Gifts
* Why We Have Faith in . . . God’s Existence
Indhoole

**Indhoole**

**Indhoole** (Ingiriis: blindness) waa qof ama xayawaan aan wax arki karin. indhaha oo ah xubinta ugu muhiimsan ee araga ayaa haddii ey wax gaaraan keenta indhoolenimada. Sidoo kale qaybta maskaxda ee u qaabilsan araga ayaa indhoolenimo keenta haday wax gaaraan. 

=Braille =
Waa hab qoraal oo taabasho ah oo ay adeegsadaan dadka aragga naafada ka ah. Waxaa dhaqan ahaan lagu qoraa warqad la huwiyey.
Awood Socota

**Awooda Socota** (ingiriis: Kinetic Energy) awooda socota ee shay ama walax waa awooda uu leeyahay socodkiisa darteed. Waxa lagu qeexaa awooda socota in eey tahay shaqada ka dhaqaajineeysa shay leh cuf meel ilaa meel kale. 

Guud ahaan, noocyada awooda intooda u badan waa la isku bedeli karaa ayadoo la isticmaalayo habab kala duwan. Awooda korontada waxaa loo bedli karaa *awood kul*, *awood cod* iyo *awood iftiin* iyo noocyo kale oo badan. Laakiin waxaa jira noocyo badan oo awooda ka mid ah oon la bedeli karin, sida awooda awooda cufisjiidadka lama bedeli karo.
 
Si waafaqsan heshiiska Nidaamka Caalamiga ee
Halbeega ee loo yaqaano SI, magaca halbeega lagu cabiro awooda dhamaanteed waa Juul oo astaantiisu tahay j; inkastoo qeybaha kala duwan ee awooda loo isticmaalo cabir halbeegyo kala duwan. Tusaale ahaan, dhererka waxaa lagu cabiraa mitir, awooda socota ee dhererka waxaa lagu cabiri mitir-juul.

## Tixraac
* Spectacular Sky-Shows
* The Thunderstorm—Awesome King of the Clouds
* Lightning
* Natural Forces
Il

**Il**

**Il** oo wadarteedu tahay **Indho** (ingiriis: Eye) waa xubinta araga ee dhamaan noolaha. Falaadhaha Iftiinku markay shay ku dhacaan dib ayay uga soo noqdaan taas oo markay isha soo gaadho neerfo u gudbiyaan maskaxda oo ugu dambayn muujisa sawirka shegyaas. 

Araga oo ah awooda qabashada iyo bedelka mowjado ileyska iyo iftiinka muuqda ayaa ah mid bilaabma *indhaha*.
Sidoo kale, aragu wuxuu ka mid yahay Shanta
Laxaad ee dareenka noolaha. Qofka iyo xayawaanka aan wax arki karin waxaa loo yaqaanaa Indhoole (blindness).

* Your Mysterious Tears
* Appreciate Your Special Gifts
Ur

**Ur**

**Ur** (ingiriis: Smell ama Olfaction) waa habka dareenka urinta neef ama hawo soo gaadhay sanka dadka ama xayawaanka. Inta u badan xayawaanka **laf-dhabarleeyda** - oo dadku ka mid yahay - waxay leeyihiin labo dalool oo badhtamaha ama qeybta hore ee wejiga ku yaala. Kaasi ayaa marka ur soo gaarto u gudbiya unugyada urta ee jidhka. 

Sidoo kale, urtu waxay ka mid yahay Shanta
Laxaad ee dareenka noolaha. 

* The Dog’s Sense of Smell
Taabasho

**Taabasho**

**Taabasho** (ingiriis: Touch) waa dareenka marka xubin ka mid ah jidhka noole gaadho ama taabto shay ama noole kale taas oo loo gudbiyo maskaxda. 
Guud ahaan, jidhku wuxuu leeyahay xidido iyo neerfo ku dahaadhan kuwaas oo maskaxda u gudbiya wixii eey istaabtaan. 

Sidoo kale, Taabashadu waxay ka mid tahay Shanta
Laxaad ee dareenka noolaha.
Jidh

**Jidh** () waa qaab-dhismeedka guud ee dadka iyo xayawaanka. 
Jidhku waa xubno badan oo is-heysta isla markaana si buuxda u wada shaqeeynaya. 

Ereyga *jidh* waxaa loo isticmaalaa waxyaabo badan, Juquraafiga waxaad arki *jidhka dhulka* iyo *jidhka meeraha* IWM. Laakiin inta ugu badan jidh waxaa loo yaqaanaa kan dadka iyo xayawaanka. 

Guud ahaan, jidhka bani-adamku wuxuu ka samaysan yahay madax, qoor, ubuc (waa lakabka dhexe ee jidhka oo ka kooban laab, calool iyo wixii ku dhex jira), labo gacmood iyo labo lugood. 

=Tixraac=
* The Human Body’s Ability to Repair Wounds

* Body
Qoor

**Qoor** (ingiriis: Neck, af-carabi **العنق**) waa qeyb ka mid ah qaab-dhismeedka guud ee jidhka dadka iyo xayawaanka. Qoortu waa xubinta isku xidha madaxa iyo jidhka intiisa kale. 

Qoortu waxay ka samaysan tahay lafo, hunguri, dhuumo, carjoow, jiidh, xidido, hilib iyo xubno kale. 

### Lafaha qoorta
lafaha qoorta ayaa ka kooban 7 qayb oo kana mid lafaha dhabarka, labo walba oo lafahaas ka mida waxaa u dhexeeya carjaw

## Tixraac dibadeed
* Neck
* American head and neck
* anatomywiz.com
Ubuc

**Ubuc**

**Ubuc** (ingiriis: Torso) waa qeybta dhexe ee qaab-dhismeedka guud ee dadka iyo xayawaanka. 
Ubucdu waa lakabka dhexe ee jidhka taas oo ka kooban laab, calool iyo wixii ku dhex jira intaas.

Ubucdu waa mashiinka kala wada shaqada unugyada iyo xubnaha jidhka, sababtoo ah waxaa waaxdan ku yaalaha xubno aad muhiim u ah, sida: wadnaha, sambabada, caloosha, dhabarka iyo dhamaan xubnaha la mataanka ah intaas. 

Dhabarku kuma jiro laabta, laakiin wuxuu ka mid yahay ubucda.
Lug

**Lug**

**Lug** oo wadarteedu tahay **Luggo** (ingiriis: Leg) waa qaab-dhismeedka xubnaha hoose ee dadka iyo xayawaanka. 
Inkastoo guud ahaan nooluhu leeyahay tiro luggo ah oo kala duwan - dadku waa labo lugoodle, xayawaanka intii badan waxay leeyihiin afar lugood. 

Luguhu waa xubnaha socodka, orodka, boodida iyo istaaga u suurto geliya noolaha. 
Luguhu waxay ka kooban yihiin dhowr xubnood oo kala ah: cag, faro, taf, bowdo, qoob, mijin iyo xubno kale. 

Qaab-dhismeedka lugtu waxay ka samaysan tahay lafo, hilib, muruqyo, xidido, seedo iyo kuwo kale. 

*Leg

* Cillad lugaha aan degganayn
Laab

**Laab** () waa waaxda dhexe ee qaab-dhismeedka ubucda jidhka ee dadka iyo xayawaanka. Laabtu waa lakabka dhexe ee jidhka taas oo ka kooban feedho, sambabo, wadne iyo wixii ku dhex jira intaas.

Dhabarku kuma jiro laabta, laakiin wuxuu ka mid yahay ubucda. 
## Tixraac
Naasley

**Naasley** (; ) waa qayb ka mid ah xayawaanka oo ka duwan noocyada kale ee noolaha sida shimbiraha iyo xamaarato sababtoo waxay leeyihiin timo, sadex lafood dhegaha dhexdooda, naaso dhedigu leeyahay, iyo unugyo maskaxda ku yaala oo loo yaqaano *neocortex*.

Maskaxda Naasleydu waxay maamushaa heerkulka jidhka iyo isku-wareega dhiiga ee ka yimaada wadnaha. 

Naasleyda waxaa ka mid ah xayawaanka ugu wayn dunida, sida Nibiriga, iyo xayawaanka ugu caqliga badan dhulka, sida dadka iyo maroodiga. 

Qaab-dhismeedka Naasleydu intooda u badan waa jidh leh afar lugood iyo lafdhabar, inkastoo kuwa ku nool biyaha iyo hawada ka duwan yihiin. 
Dadku waa Naasley leh labo lugood iyo lafdhabar dheer oo isku xidha waaxyaha jidhka. 

Xajmiga jidhka naasleydu wuu kala duwan yahay, tan ugu yar oo ah Fiidmeerta 40 mm (1.2–1.6 in) ilaa kan ugu wayn Nibiriga 33 mitir (108 ft). 

Naasleyda Dhedig waxay leedahay tiro kala duwan oo naaso ah, kuwaas ooy nuujiyaan ilmahooda. 

Sanadkii 2006dii noocyada naasleyda dunida waxaa lagu sheegay ineey yihiin 5,416 species. 

=Sidoo kale fiiri=

*Xayawaan
*Naasley
*Shimbiro
*Beribiyood
*Xamaarato
*Kaluun
* Xamaarato

=Tixraac=
Weji

**Weji**

**Weji** (ingiriis: Face) waa xubinta saldhiga u ah laxaadka iyo dareenka dhamaan noolaha. Wejigu wuxuu ka mid yahay meelaha ugu muhiimsan jidhka dadka. Sababtoo ah wejiga waxaa ku yaala indhaha, sanka, dhegaha iyo afka. 

Wejiga oo ah qeybta hore ee madaxa ayaa wuxuu astaan iyo calaamad gaar ah u yahay xubin kasta oo ka tirsan dadka iyo xayawaanka. 

* Face
Madax

**Madax** (; ) waa waaxda saldhiga u ah maamulka jidhka dadka iyo xayawaanka. Madaxa waa qeybta ugu muhiimsan noolaha, sababtoo ah waxaa ku taala xubno lagama maarmaan u ah jiritaanka noolaha sida: camaamka, maskaxda, afka, sanka, indhaha, dhegaha iyo neerfo iyo xididido badan. 

Afar ka mid ah shanta laxaad ee dareenka dadka waxaa laga helaa wejiga iyo madaxa.
Feedh

**Feedh**

**Feedh** oo wadarteedu tahay **Feedho** (ingiriis: Rib) waa qaab-dhismeedka lafaha ku wareegsan sambabada, wadnaha iyo inta ku dhexjirta laabta ubucda jidhka dadka iyo xayawaanka. 
Feedhaha waxaa leh xayawaanka lafdhabarleeyda ah, sida dadka, libaax IWM. 

Feedhuhu waxay kaalin lixaad leh ka qaataan habka neefsiga ayagoo marna kala baxiya laabta hadana isku soo celiya.
Sidoo kale, Feedhuhu difaac ayay u yihiin xubnaha muhiimka ah ee sambabada, wadnaha xubnaha kale ee laabta kuwaas ooy ku dahaaran yihiin. 
Xayawaanada qaar, sida maska oo kale, feedhuhu difaac ayay u yihiin gebi ahaan jidhka.
Xidid

**Xidid**

**Xidid** oo wadarteedu tahay **Xidido** (ingiriis: Vessels) marka ga laga hadlayo Xididadu waa xadhko unugyo yaryar ah oo dhiiga ku dhex wareejiya jidhka dadka iyo xayawaanka. 

Guud ahaan, waxaa jira sadex nooc oo xidido ah:
* **Xididada Arteris** (Arteries) oo ah kuwa wadnaha ka qaada dhiiga ilaa unugyada jidhka. 
* **Xididada Kaabilaris** (capillaries) oo ah xididada u kala bedela biyaha iyo kimikooyinka dhiiga iyo xubnaha; iyo
* **Xididada Faynska** (veins) kuwaas oo ka soo qaada dhiiga *xididada kaabilariska* una soo celiya wadnaha.
 

* The Human Body’s Ability to Repair Wounds
Shidaal

**Shidaal**

**Shidaal** sidoo kale loo yaqaano **Saliida Dhulka** (ingiriis: Petroleum) waa dareere ka mid ah kheyraadka dabiiciga ah, ur badan, midab huruud ilaa madoow ah leh, ka samaysan isku dhisyo haydarokaarboon ah, oo laga helo oogada dhulka hoosteeda. 

Ereyga shidaal waxaa la isku yidhaadhaa, saliida dabiiciga ee qayriin ee dhulka laga helo (crude oil) iyo betroolka la sifeeyay ee la isticmaalo. 

Shidaalku wuxuu ka samaysmay markii tiro badan oo noole dhintay ah - u badan dhir iyo algea - ku aasmeen dhagaxa sedimentary hoostiisa, halkaas oo cadaadis iyo kul badan ku helay malaayiin sano ka hor. 

Marka la derso deegaanka iyo qaabdhismeedkiisa jiyooloji, ayaa shidaalka la qodaa, ka dib saliida qaydhiin la warshadeeyaa ayadoo kul badan la isticmaalayo. Waxaana soo baxa shidaalka *gasoline* (petrol), kerosene, Naafto, Gaaska faysnuska lagu shido, gaamur ilaa laga gaadho asphalt iyo kimikooyink kale oo laga sameeyo bacaha iyo sheyo kale. 

Isticmaalka warshadaha, gaadiidka, diyaaradaha, tareennada iwm ka sokoow, Shidaalka waxaa laga sameeyaa sheeyo aad u badan, waxaana lagu qiyaasaa in dunidu cunto 90 milyan oo foosto maalin kasta. 

Shidaalku si fudud ayuu ula falgalaa dabka taas oo keenta in qiiq badan oo sun ah ku sii deeyso cirka isla markaana keenta hawo wasakhoow.

Qalinkii: Fadxi Garaad Ciise

= Sifeynta Shidaalka Qaydhiin =

Marka la soo saaro saliida shidaalka qaydhiin waxa la geeyaa warshadadaha lagu sifeeyo shidaalka kuwaas oo ku sii daaya kul heerkulkiisu sii kacayo marba marka ka dambeeysa. Nidaamkan oo loo yaqaano **Habka Sifeynta Shidaalka** (distillation fractions of petroleum) ayaa waxa ku soo baxa noocyo badan oo kala duwan oo shidaal ah. Sida, shidaalka dareere-neefta ah (liquefied petroleum gas) (LPG), Butane, Butane, shidaalka diyaaradah xawaaraha dheer (Jet fuel), Kerosene, saliida shidaalka (fuel oil), iyo Naafto. 
Intaasi kuma koobna ee waxyaalo kale ayaa ka soo baxa sifaynta shidaalka, sida Gaaska aan faynuuska u isticmaalno, Gaamurka iyo sheeyo kale. 

* Oil—How It Affects You
Gaamur

**Gaamur**

**Gaamur** (ingiriis: Tar) waa waa dareere jaamud ah oo ka mid ah kheyraadka dabiiciga ah, midabkiisu madoow yahay, ka samaysan isku dhisyo haydarokaarboon ah, oo laga helo oogada dhulka hoosteeda.

Gaamurku wuxuu ka mid yahay saliida dabiiciga ee dhulka, waana hadhaaga marka la sifeeyo shidaalka. 

Gaamurka oo ka mid ah Shidaalka ayaa wuxuu ka samaysmay markii tiro badan oo noole dhintay ah - u badan dhir iyo algea - ku aasmeen dhagaxa sedimentary hoostiisa, halkaas oo cadaadis iyo kul badan ku helay malaayiin sano ka hor. 

## Shirkad Gaamur
* Sanjack
* Borets
* Halliburton
* schlumberger

Marka la derso deegaanka iyo qaabdhismeedkiisa jiyooloji, ayaa shidaalka la qodaa, ka dib saliida qaydhiin la warshadeeyaa ayadoo kul badan la isticmaalayo. Waxaana soo baxa shidaalka *gasoline* (petrol), kerosene, Naafto, Gaaska faysnuska lagu shido, gaamur ilaa laga gaadho asphalt iyo kimikooyink kale oo laga sameeyo bacaha iyo sheyo kale. 

Guud ahaan, Gaamurka waxaa loo isticmaalaa in lagu dhiso laamiyada. 

Sababtoo ah sifooyinka biyo-xireenka, faa iidada bitumenku u leedahay dadka ayaa ka horraysay Daadka, waayo, Nuux, markii la faray inuu dhiso doonnida, waxaa loo sheegay inuu “ku daboolo gudaha iyo dibaddaba daamur.” Mar qudha dooxadii Siddiim, oo ku taal meel u dhow Sodom iyo Gomora oo ku taal aagga Badda Dhimatay, ayaa lagu tilmaamaa inay tahay “godad ku yaal godad dhoobo ah”

* How did ancient shipbuilders waterproof their vessels?
* BITUMEN
* A Sea of Superlatives—But Dead! /Asphalt From the Sea/
Foosto

**Foosto** **Fuusto** ama **Barmiil** ( ) waa shay ka samaysan bir oo leh balac wareegsan iyo joog u sameysan sida dhululuboda.
Waayadii hore waxaa jiray foostooyin ka samaysan alwaax gudahana ku leh dheeh, taasoo loo adeegsan jiray in lagu safriyo khamrada.
## Adeegsiga
Sameeyska hore ee foostooyinka waxa loo isticmaalaa in lagu keydiyo dareere sida saliid, shidaalka, Naaftoda iwm. 
Sidoo kale, waxaa jira foostooyin ka samaysan bac adag ama caag. 
Soomaalida ayaa waxay u adeegsadaan foostooyinka biyaha iyo raashinka.
Birta foostada markii la fidiyo waxay u adeegsadaan ka samynta albaabada guryaha.
Dadka qaar ayaa higaadsha fuusto, qaarna waxay u yaqaanaa. Barmiil.