open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Macdan

::*Kani waa maqaal ku saabsan macdanta guud ahaan.*

**Macdan** (ingiriis: mineral; carabi: معدن) waa adke si dabeeci ah looga helo oogada dhulka isla markaana ka sameeysan atomyo badan oo is-heeysata. 

Macdan badan iyo xoogaa carro ah markeey is-qabsadaan waxaa loo yaqaanaa dhagax.

=Taariikh=
Thiin (cillanaad)

::*Kani waa maqaal ku saabsan tirada xisaabta.*

**Thiin** ama **Tiro** (ingiriis: number; carabi: عدد) waa xuddunta xisaabta aan maalin kasta isticmaalno, taas oo ka bilaabanta eber (0) kuna dhamaata meel aan la aqoon. 

Sida eey isku raaceen khubarada xisaabta ee dunida, tirada la isticmaalo waxaa ugu badan Tiriliyan oo ka sameeysan sadex iyo toban god (hal tiriliyan = 1'000'000'000'000)
Laakiin intaas kuma eeka tiradu oo waa la sii wadi karaa ayadoo la isticmaalayo qaabka loo yaqaan (x10) oo u dhiganta ku dar toban eber.

= Asal Maguurtada Tirada =

Tirada dhamaanteed waxa aasaas u ah toban lambar oo kala ah: 
Eber (0),
kow (1), labo (2), sadex (3), Afar (4), Shan (5), Lix (6), Todoba (7), Sideed (8) iyo Sagaal (9).

= Aasaaska Tirada =

Tiro waxay ka bilaabantaa eber ilaa dhamaad la'aan, waxaanay ku dhisan tahay xeerka ah god oo lambarada eber ilaa sagaal waxa loo yaqaan hal-godleey; toban ilaa sagaashan iyo sagaal (99) waa labo-godleey; boqol ilaa laga gaaro sagaal-boqol-sagaashan-iyo-sagaal (999) waa sadex-godleey. 

Sidaas ayay u sii soconaysaa tiradu oo dhamaad ama meel eey ku eeg tahay ma lahan. 
 
Tusaale ahaan, hal Bilyan oo lambar ahaan u qoranta 1'000'000'000 waa Sadex-iyo-toban-godleey. 

= Qeeybaha Tirada =

Tiradu aad ayay u faro badan tahay, laakiin waxa aas-aas u ah oo mar walba ku sameeysan tahay toban lambar. 
Kuwaas oo kala ah:

* Eber (0)

* Kow (1)

* Labo (2)

* Sadex (3) 

* Afar (4) 

* Shan (5) 

* Lix (6)

* Todoba (7) 

* Sideed (8) 

* Sagaal (9)

Markaa tirooyinkan markasta oo la isku daro ama la mataaneeyo waxay sameeyaan tiro cusub. 

Tusaale ahaan marka tirooyinka kow iyo labo la mideeyo waxay noqdaan tiro cusub - labo-godleey - oo ah toban-iyo-labo (12). 

Sidaas ayay tiradu u sii soconeeysaa.
Bilyan

:*Sidoo kale eeg: [[Milyan]]*
Bilyan (af-ingiriis: Billion, af-carabi مليار) waa tiro xisaabeed oo ka kooban toban god. Tusaale ahaan, hal Bilyan waa 1'000'000'000.
Tiroda Bilyan waxa ka sareeya ama ka badan Tiriliyan oo ka sameeysan sadex-iyo-toban god (hal tiriliyan = 1'000'000'000'000) waxaana ka hooseeya Bilyanka tirada loo yaqaano Milyan oo ah todoba god (hal milyan = 1'000'000).
Tiriliyan

basbasa

= Tiriliyan =

**Tiriliyan** (ingiriis: Trillion) waa tiro ka mid ah xisaabta oo ka sameeysan toban-iyo-sadex  god. 

Tiroda tiriliyan waxaa ka hooseeya ama ka yar bilyan iyo milyan. 

Sida eey isku raaceen khubarada xisaabta ee dunida, tirada waxaa ugu badan Tiriliyan oo ka sameeysan toban -iyo- sadex god (hal tiriliyan = 1'000'000'000'000)
Milyan

**Malyan** (1,000,000) waa tiro Tiro tirsiimo wuxuuna u dhigmaa kun kun (6 eber) wuxuuna ku xigaa 999,999 waxaana ku xiga 1,000,001

Malyan wuxay ka dhigantahay Habdhis tiro ee kala duwan:

* Labaale: 11110100001001000000
* Sideedle: 3641100
* Tobanaale: 1000000
* Habka tirada lix iyo tobanaale: F4240

Qormo sayniska ahaan Sidaan baa loo qoraa: 1×106 أو 106 Kaliya. waxaana loo qaadan karaa ee Horgale Fiisikis adeegsiga Halbeeg **[[Mega]]**. matalan: 1 MegaWaat = Malyan Waat.

Qofka waxaa lagu magacaabaa Malyuuneer hadii ay hantidiisa ay ka sara marto malyan ahna mid ka mid ah lacagta.

Soomaalida waxay adeegsan jireen oraahda ah Kun kun taasoo ka dhigan **Malyan** laakiin hadda waxay adeegsadaan oraahda ah **Malyan** waana kalimad sahlan.

## Sidoo kale eeg

* Tirooyinka carabta
* Mega
* Malyuuneer
* 1000 (tiro)
* Bilyan
Boqol

= Boqol =

**Boqol** (ingiriis: Hundred) waa tiro xisaabta ka mid ah oo u qoranta **100** taas oo ah godka boqol-iyo-kowaad ee tiroda. 

Tiroda boqol waa meesha ay ka bilaabanto godadka tirada ee Sadex-godleey.
Hal-god

= Goddadka Xisaabta =

**God-xisaabeed** waa hab ama qaab ka mid ah cilmiga xisaabta lagu kala saaro godadka tirooyinka. 

Tusaale ahaan tiroda todoba waxay ka mid tahay tobanka lambar ee la isku yidhaahdo **Hal-godleey**. Halka tirada konton-iyo-shan ka tirsan yahay Labo-godleeyda oo ugu dambeeyso sagaashan-iyo-sagaal. 

= Qeeybaha Goddadka Tirada =

Goddadka tiroda lama soo koobi karo, laakiin waxaa u muhiimsan oo ugu horeeya kuwan hoos ku xusan:

* *Hal-godleey* = 0 - 9 oo loo yaqaano Kowaad. 

* *Labo-godleey* = 10 - 99 oo loo yaqaano Tobanaad. 

* *Sadex-godleey* = 100 - 999 oo loo yaqaano Boqolaad. 

* *Afar-godleey* = 1'000 - 9'999 oo loo yaqaano Kunaad. 

* *Shan-godleey* = 10'000 - 99'999 oo loo yaqaano Toban-Kunaad. 

* *Lix-godleey* = 100'000 - 999'999 oo loo yaqaano Boqol-Kunaad. 

* *Todoba-godleey* = 1'000'000 - 9'999'999 oo loo yaqaano Milyan. 

* *Sideed-godleey* 10'000'000 - 99'999'999 oo loo yaqaano Toban-Milyanaad. 

* *Sagaal-godleey* 100'000'000 - 999'999'999 oo loo yaqaano Boqol-Milyanaad. 

* *Toban-godleey* 1'000'000'000 - 9'999'999'999 Bilyanaad. 

* *Toban-iyo-kow-godleey* 10'000'000'000 - 99'999'999'999 oo loo yaqaano Toban-Bilyanaad. 

* *Toban-iyo-labo-godleey* 100'000'000'000 - 999'999'999'999 oo loo yaqaano Boqol-Bilyanaad. 

* *Toban-iyo-sadex-godleey* 1'000'000'000'000 - 9'000'000'000'000 oo loo yaqaano Tiriliyan. 

* *Toban-iyo-Afar-godleey* 10'000'000'000'000 - 99'999'999'999'999 oo loo yaqaano Toban-Tiriliyanaad

* *Toban-iyo-shan-godleey* 100'000'000'000'000 - 999'999'999'999'999 oo lagu magacaabo Boqol-Tiriliyanaad.
Mataan

= Mataan =

**Mataan** (Ingiriis: Twin) waa labo qof, sheey, walax ama wax kasta oo isku eeg ama iskuba mid ah oo sida lagu kala garto adag tahay. 

Sidoo kale, ereyga Mataan waxaa loo isticmaalaa marka labo shey (thing) la isku xidho ama la isku soo dhoweeyo.
Aqoon

**Aqoon** sidoo kale loo yaqaano **Cilmi** (Ingiriis: Knowledge) waa habka ama nidaamka waxbarasho ee qof ama xayawaan lagu barayo ama fahansiinayo wax aanu aqoon u lahayn. 

Markaan tix-raacno Af-Soomaaliga saxda ah ereyga Aqoon ayaa ah kalmada ugu haboon isticmaalka, halka ereyga Cilmi tahay mid af-Carabi ah inta badana loo isticmaalo magac qofeed. 

Aqoontu waa furaha nololsha oo qofka ama xayawaanka aqoonta lehi aad ayuu uga maskax, fahan iyo karti badan yahay midka aan waxba aqoon. 

Ereyga jaahil ayaa lid ku ah aqoonta.

= Qeeybaha Aqoonta =
Aqoontu waxa ay leedahay qaybo kala Duwan marka laga eegayo dhinacyo kala duwan. 
Hadii aynu ka istaagno dhinaca aqoonta ay inta badan u naqaano ta ah seeska iyo aasaaska nolosha ee marka uu ilmuhu yaryahay u bilaabanta ayaa waxa ay soo martaa heerar kala duwan oo isdaba taxan. Kuwaas oo kala ah aqoonta lagu barto dugsiga Quraanka, Dugsiga Hoose, Dugsiga dhexe, Dugsiga sarre iyo weliba heerarka jamacada oo kala danbeeya.

= Faa'iidada Aqoonta = 
Aqoon English (knowledge) carabi (cilmi)aqoontu waa mid Muhiim u ah umadaha aduunka waana ukunta umadi ka hormarto ama ka dhib dhacdo aqoon hadii si kale hadii loo qeexo waxay noqonaysaa in qofku uu barto waxa uusan aqoon buuxda u lahayn sida sayniska xisaabaadka IWM

= Dunida iyo Aqoonta =

Wax barashadu waafuraHa Nolosha 

Aqoon hadii aad maqasho waa habka aad ku kala garan karto waxa Kuu wanaagsan iyo waxa Kuu xunba, aqoon hadii aysan jirin lahayna maanta aduunyadan aad arkayso daarahan dhaadheer iyo gawaadhidan kala socota  diyaaradahan lama hindiseen hadii aysan aqooni jirin, aqoon waa tii bulsho kala Hagta, aqoon waa tii dad isku keenta,aqoon waa tii hormar lagu gaadho. aqoon waa tii diinta ina fahamsiisey
Ma Noole

= Ma Noole =

**Ma Noole** (Ingiriis: Non-Living Thing) waa wax walba oo billaa naf ah, aan xarakaad samayn karin isla markaasna laga hello oogada dhulka ama meere kale. 

Ma Noole waxa lid ama ka soo horjeed ku ah kalmada Noole oo lagu qeexo dhamaan wixii naf ku jirto. 

= Qeeybaha Ma Noolaha =

* Dhagax
* Hawo
* Biyo

= Kala Duwanaanta Ma Noolaha =
Aramka

dhegmada xaramka waa degmo kamid ah gobolka jubbada dhexe waxaa degmo loo magacaabay 2012 dowladii kumeel garka ahazd ee sheekh shariif axmed degmada waxay leedhay dhul beereed baxad wayn degmada dadka ku nool waa dad beelaraley ah waxay kaloo dhaqdaan sida mesinka lo.da degmada waxaa iska leh beelwaynta loobage Fiqi Cumar.
Cufisjiidad

**Cufisjiidad** (; ) waa awooda dabiiciga ee isku heeysa meereyaasha iyo xidigaha ay ku wareegaan. Cufisjiidadka lama arki karo lamana maqli karo laakiin waa la dareemi karaa. Awooda *cufisjiidadka* waa tan suurto galisay inaan dhulka dul socono.

qoraxda oo ah Xidig aad u wayn isla markaana leh awood cufisjiidad aad u badan ayaa isku heeysa meereyaasha iyo dayaxyadooda iyo duniyaha kale ee Bahda Midaysay Qoraxdu oo dhulku ka mid yahay.
 meerayaasha iyo xidigaha. ay ku wareegaan
Cufisjiidadku waa awoodda u yeesha sheyadda miisaan oona ku heysa Oogada dhulka. Tusaale ahaan haddii aad shey kor u tuurtid hoos ayuu u soo dhacayaa. Waxa sababa in shey walba oo kor loo tuuro uu hoos ugu soo dhaco waa awooda la yiraahdo garaafiti ayaa hoos u soo jiidata. Meereyaasha waaweyn ee dabiiciga ah sida dhulka, dayaxa, qoraxda iyo xiddigaha waxey leeyihiin awood cufisjiidad isku heeysa dhamaantood oo wixii u soo dhawaada wey soo jiitaan. 

Meereyaashan dabiiciga ah sida way kala awood cufisjiidad badan yihiin. Mid ba' midka uu ka weyn yahay wuu ka garaafiti badan yahay. Tusaale ahaan awooda garaafitiga ee uu dhulka leeyahay waxey ka xoog badan tahay awooda garaafitiga ee uu dayaxa leeyahay sababtoo ah dhulka ayaa ka weyn dayaxa. Awooda garaafitiga ee ay qorraxda leedahay waxay ka xoog badan tahay tan dhulka uu leeyahay sababtoo ah qorraxda waxay ka weyn tahay dhulka.

Dayaxa oo ah duni yar wuxuu ku wareegaa dhulka oo waxaa soo jiita cufisjiidadka dhulka. Dhulka wuxuu ku meereystaa qorraxda oo waxaa soo jiita garaafitiga qorraxda.

= Awooda Cufisjiidadka =
= Saamaynta Cufisjiidadka =

=Tixraac=
* How Science Affects Your Life
* Behold the Doer of Wonderful Things!
* How Did Our Universe Get Here?—The Controversy
Cadaadis

= Cadaadis =

**Cadaadis** (Ingiriis: Pressure)

cadaadis waxa lagucabiraa (PASCAKL)
qaacida cadaadis waaa P=F/A
Heerkul

::*Kani waa maqaal ku saabsan "Heerkulka". Qoraalo kale fiiri [[kuleyl]] iyo [[halbeeg]].*

**Heerkul** (Ingiriis: temperature) waa xaalada ama darajada kulka iyo qabowga uu ku jiro shay, curiye, walax ama wax kale. 

Heerkulka waxaa lagu qiyaasaa Salsiyas (celsius) iyo Kelfin (kelvin) iyo halbeegyo kale. Sidoo kale heerkulka waxaa lagu cabiraa markasta degree. 

Heerkulku wuxuu ka mid yahay Nidaamka Caalamiga ee Halbeega oo loo soo gaabiyo **[[SI]]**. 

= Halbeegyada Heerkulka =
Halbeegyada heerkulka lagu cabiro waxaa ka mid ah:

* Kelfin
* Salsiyas
* Fahrenhayt
* Rankine
* **Delisle**
* **Newton**
Cidhif

**Cidhif** (Ingiriis: Polar) waa geesaha ugu shisheeya ee meere. Dunida aan ku nool nahay ee dhulka waxay leedahay labo cidhif oo kala ah Cidhifka Waqooyi iyo Cidhifka Koonfur ee dhulka. 

*  Measuring the Earth With a Stick

Meere Dhul
Curiye

**Curiye** (; ) wuxuu noqon karaa:

=Saynis=
*Curiye kimiko, walxo saafi ah oo ka samaysan macdan.
*Curiye DNA, iskudhisyo ku jira bu'da DNA-da.

=Xisaab=
*Curiye Xisaab, nooc ka mid ah xisaabta

=Filosofiga=
*Curiye hore, wakhtiyadii hore waxaa la aaminsanaa in aduunyadu ka samaysan tahay shan curiye: dab, hawo, biyo, dhul iyo noole
*Mahābhūta, shanta curiye aasaaska diinta budhaha.

=Meelo=
*Curiye, Hong Kong, suuq weyn oo ku yaala magaaladaasi.

= Xigasho =
Nitrojiin

**Nitrojiin**

 
**Nitrojiin** (Ingiriis: Nitrogen «Element») calaamad (N) waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay todoba. 
Nitrojiinku waa neef bilaa ur iyo bilaa midab. Sidoo kale waa curiye guud ahaan Koonka laga wada helaayo. 

Sida dabeeciga ah, curiyehan dhulka waxa la helaa isagoo kali ah waana 80% hawoda cirka. 

Nitrojiinta waxaa markii ugu horeeysay helay saynisyahanka reer Scotland ee Daniel Rutherford sanadkii 1772.

Maanta curiyehan waxuu muhiim u yahay shirkadaha ayadoo laga sameeyo isku dhisyada ammonia, asiidha nitric, walxaha nitrateska
(Midabeeye iyo waxyaabo qarxa), iyo waxyaabo kale oo badan.

= Taariikhda Nitroojiinta = markii ugu horeysay ee la fahno waxaa baaray professor germalka u dhashay sanadii 1687

= Atomka Nitroojiinta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =
NETROGEN WAA CURIYE AY FUDUDAHAY IN OOW LA FAF GALO CURIYAASHA KALE EE JIRA, NETROGEEN MARKA OOW LA FAR GALO CURIYAASHA WAXA SAMAYSMA ISKU DHISYO CUSUB OO KIMISTIRI AH, ISKU DHIS YADAAS WAXA AY MUHIIM U YIHIIN NOOLAHA IYO DEEGAANKA AY KUNOOLYIHIIN IYO SIDOO KALE WAXAA KA SAMEESMI KARA ISKU DHISYO SUN AH, OO WAX YEELI KARA DEEGAAN KA IYO DADKA.

= Isticmaalka Nitroojiinta =
#Beeraha: Nitrojiinku waa qayb muhiim ah oo ka mid ah bacriminta kuwaas oo loo isticmaalo kor u qaadista koritaanka dhirta iyo kordhinta wax-soo-saarka dalagga.
#Warshadaha Cuntada iyo Cabbitaannada: Nitrojiinka waxaa loo isticmaalaa in lagu ilaaliyo oo lagu baakado alaabada cuntada, sida kafeega, jajabyada, iyo biirka.
#Warshadaha caafimaadka: nitrojiin dareere ah waxaa loo isticmaalaa daaweynta *cryotherapy* si loo daweeyo nabarrada maqaarka, burooyinka, iyo unugyada kansarka.
#Warshadaha Elektarooniga ah: Nitrojiin waxaa loo isticmaalaa soo saarista qaybaha elektaroonigga ah si looga hortago  oksaydhka iyo hagaajinta waxtarka habka wax soo saarka.
#Warshadaha Kiimikada: Nitrojiin waxaa loo isticmaalaa sida walxo ceeriin ah oo soo saarta ammonia, taas oo loo isticmaalo samaynta bacriminta, walxaha qarxa, iyo kiimikooyin kale.
#Warshadaha hawada sare: Nitrojiin waxa loo isticmaalaa hababka cadaadiska ee taayirada diyaaradaha iyo matoorada gantaalada.
#Warshadaha Saliida iyo Gaaska: Nitrojiinka waxaa loo isticmaalaa soo kabashada saliida ee la xoojiyey, duridda nitrogen ee dayactirka cadaadiska ee kaydadka gaaska iyo in la yareeyo khatarta qaraxa ee hawlaha qodista.
Ogsajiin

**Ogsajiin** «**O<sub>2</sub>**» (Ingiriis: Oxygen) waa curiye kimikeed uu astaankiisuna yahay 8 tirada atam kiisuna tahay 8, taasina waxay u dhigantaa inay bu'diisu haysato 8 borotoon. Tirada niyuutaroon-nadu waxay ku xirantahay aysotoob: kan aysotoobka dagani wuxuu leeyahay 8, 9, ama 10 niyuutaroon. Ogsajiinku wuxuu ka tirsan yahay ururka-chalcogan marka la fiirsho tusaha kalgalka, kuwaas oo ah birma-ahe falgal sarreeya, iyo ogsidheeye u nugul la samaynta ogsaydh curiyaasha iyo iskudhisyada kale. Markii la eego cufka, ogsijiinku waa curiyaha saddex-aad ee ugu badan koonka, goortii laga reebo haydarojiin iyo hiiliyam. Beegaalka heerkul iyo cadaadis, labo atam ayaa is-gunta oo sameeya ogsijiin-labaale (dioxygen), kaas oo ah neef (gas) aan midab iyo ur toonna lahayn oo la yiraahdo neef laba atamle (diatomic gas) oo leh naaneysta (formula) O2. Ogsijiin- labo atamle (diatomic oxygen) wuxuu ka kooban yahay 20.8% ee gibilka dhulka. Madaama ay iskudhisyadiisa ay ka midyihiin ogsiidhyo, oogada dhulka badhkeed ayaa ka sameysan curiyaha.

= Taariikhda Ogsajiinta =

= Atomka Ogsajiinta =

= Isticmaalka Ogsajiinta =
                                
**Oxygen**
Waxa uu ka mid yahay qaybaha ugu muhiimsan ee kimikada waxaana loo soo gaabiyaa xarafka ah "O" Atam kiisuna waa 8 waana gaaska aduunka ugu badan.
=Tixraac=
Kaarboon

::*Kaarboon ku jira juquraafiga taariikhiga ah, eeg [[Kaarboon (da'da)]]*

**Kaarboon** (Ingiriis: Carbon)  waa curiye kimikeed oo astaankiisu yahay C tiro atameedkiisuna yahay 6. Waa Birma-ahe afar-kaaftoome ah— adeegsadana afar elektoroon si uu u sameeyo dabarwadaag kimikeed. Wuxuu ka  mid yahay tusaha kalgalka ururkiisa 14-aad. 
Saddex aysatoob waxay u dhacaan si dabiici ah, 12C iyo 13C waa deganyihiin meesha uu 14C uu yahay Raadiyo-bu'le (Radionuclide), kuna mataataxa cimri-badh da'diisu tahay 5,730 sano. Kaarboonku waa mid ka mid ah curiye-yashii la ogaa waayadii hore.

Kaarboonku waa curiya 15aad ee ugu badan kuwa dhulka ogadiisa laga helo, waana kan 4-aad ee ugu badan dhanka cufka markii la eego koonka kadib haydarojiin, Hiiliyam iyo ogsajiin.

Kaarboonku markuu la mataanoowo curiye kale waxaa soo baxa macdan aad u qaali ah, sida isku dhiska dheemanta, graphite-ka iyo amorphous.

= Taariikhda Kaarboonka =

Noocyada ugu badan ee Kaarboon ee naqaano waxaa ka mid ah kuwa sida dabiiciga ah looga helo oogada dhulka sida Nuurada, Dhuxul Dhagaxa, Saliida dhulka. Maadaama Kaarboonku la fal-galo curiyeyaal badan, waxaa aad u badan *Isku-dhisyada* (compounds) uu leeyahay oo waa curiyaha ugu isku-dhiska badan dhamaan. Sidoo kale kaarboonku waa curiyaha toban-iyo-shanaad ee ugu badan, iyo midka afaraad ee ugu cufka weyn leh.

= Atomka Kaarboonka =

= Fal-galka Kaarboonka =

= Isticmaalka Kaarboonka =
Daqiiqad

**Daqiiqad**

**Daqiiqad** (Ingiriis: Minute) waa cabir ka mid ah halbeega lagu qiyaaso wakhtiga. Sidoo kale daqiiqad waxay ka mid tahay Nidaamka Caalamiga ee Halbeega taas oo lagu tiriyo wakhtiga.

Hal daqiiqo waxay u dhigantaa lixdan (60) ilbiriqsi.

= Cabirka Daqiiqad =

* 1 daqiiqo = 60 Ilbiriqsi

* 1 daqiiqo = 0.01666667 saac

* 1 daqiiqo = 0.00069444 maalin

* 1 daqiiqo = 0.0000019 sanad
Saac

**Saacad** (ingiriis: hour; carabi: ساعة ama وحدة) waa halbeeg lagu cabiro wakhtiga taas oo astaanteeda waafaqsan Nidaamka Caalamiga ee Halbeega tahay (**[[h]]**). Sida caadiga ah, cabirka hal saac waa 60 daqiiqo, ama 3600 ilbiriqsi. Sidoo kale *hal* saac waa mid ka mid ah 24ka saacadood ee maalinta iyo habeenka.  

Iskugeynta maalinta iyo habeenku waa 24 saacadood.

= Halbeega Saacad =
Saacad oo ah cabir lagu qiyaaso wakhtiga ayaa ka sameeysan halbeegyo ka sii yar cabirka, kuwaas oo ah daqiiqad iyo ilbiriqsi. 

* 1 saac = 3600 ilbiriqsi

* 1 saac = 60 daqiiqo 

* 1 saac = 0.04166667 maalin
Cimilo

::*Kani waa maqaal ku saabsan Cimilada [[Dhul]]ka. Isbedelka cimilada fiiri "Isbedelka Cimilada".
::*Haku khaldin Jawiga (weather)

**Cimilo** (ingiriis: climate; carabi: مناخ) waa isbedelka ku yimaada marxaladaha kuleylka, qaboowga, huurka, cadaadiska cirka, dabeylaha iyo roobka ee deegaan ka mid ah dhulku yeesho mudo aad u dheer. Sida caadiga ah, Cimiladu way ka duwan tahay jawiga, sababtoo ah jawigu waa marxalada isbedel ee waxyaabaha aan kor ku soo xusnay ee wakhti gaaban, sida todobaad, bil ama sanad oo kale.
Jooga dherer, loolasha iyo deegaanka ayaa saameyn ku leh cimilada ay meeli leedahay. Sidoo kale waxaa saameyn xoogan keena biyaha badaha iyo noocyada kale ee biyo ah (sida harooyinka, webiyada IWM) deegaan leeyahay. Tusaale ahaan, dhulka jooga sareeya ee buuroleyda ah weey ka qaboow iyo dabayl badan yihiin deegaanada xeebaha ah ee joogoodu hooseeyo. Taasi waxay ku xidhan tahay cimilada .xariirqaha dhigaha iyo waqtiga 
Inter bay ku qaadaneysaa dhulka in uu isrog ku sameeyo udub dhaxaad kiisa ?waxay ku qaadaneysaa 24saacadood
Habeen

**Habeen** () waa toban-iyo-labo saacadood oo ka mid ah wakhtiga taas oo ku beegan wakhti gees ka mid ah dhulku ka sii jeedo qoraxda. 

Habeenku waa waa goorta ileyska qoraxdu ka maqan yahay qeeyb ka mid ah dunida. 

Habeen waxaa lid ku ah ama ka soo horjeeda maalin. 

## sidoo kale eeg
* Dharaar
* Galab
* Habeen
* Saq Dhexe
* Barqo
* Aroor

## Tixraac
Dayax Gacmeed

**Dayax Gacmeed**, **Dayaxgacmeed** () waa aalad gaadiid dad-samee ah oo loo isticmaalo in loogu safro cirka, dayaxa, meereyaasha kale iyo dhamaan meelo ka baxsan dhulka. 

Markii ugu horeeysay taariikhda bani-aadamka, sanadkii 1959kii ayaa Dayax Gacmeed Ruushku leeyahay tagay dayaxa. Ka dib, 1968dii ayaa qofkii ugu horeeyay cagaha saaray dayaxa kaas oo ka socday Dawladda Maraykanka. 

= Sameeyta Dayax Gacmeedka =
Dayax gacmeedku wuxuu ka samaysan yahay 
Aalado laysku geeyay 
Haba ubadnaade xaga masska

= Qeeybaha Dayax Gacmeed =

= NASA =
=Qoraalo La Mid ah=
* Dusaa
* Docay
* Raage
* Farraare
* Cirjeex
* Uraano
* Bluto
* Waxaraxir
* Meere
* Dhul
* Cir
* Meere Dhagaxley
* Dayax
* Dayaxa meere
* Qorax
* Xidig
* Meere 
* Dhul badhe 
* Cilmiga Xidigaha
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Qorax
* Koon

= Xigasho =
Oogo Cir

= Oogo Cir =

**Oogo Cir** (Ingiriis: Atmosphere) waa lakabka ugu sareeya cirka kaas oo ku dahaaran dunidan aan ku nool nahay ee dhulka. 

= Sameysanka Oogada Cirka =

= Qeeybaha Oogo Cir =

= Faa'iidada Oogo Cir u Leedahay Noolaha =

= Wasakhoowga Hawada =

Meere Dhul 
Cilmiga Xidigaha
Cir
Har

= Har =

**Har** (Ingiriis: Lake) waa biyo macaan oo fadhiya meel ka mid ah oogada sare ee dhulka. 

= Sameysanka Harrooyinka =

= Noocyada Harrooyinka =

= Faa'iidada Harro =

= Wasakhoowga Harroda =

Dhul 
Cilmiga Macdanta
Biyo
Cilmiga dhulka

**Cilmiga dhulka** (Ingiriis: Geology) waa barashada aqoonta sida oogada sare ee dhulka loo baadho macdanta iyo ka faa'iideeysigeeda. 

cilmiga macadantu waa cilmiga lagu barto qaabka sere ee uu samaysanyahay macdanku iyo isasaarke Hood's ee habaysan ee atomeed ee u leeyahay-___crystul system__
iyo sifooyinka uu leeyahay ee dabiiciga ah iyo kuwa chimcul ee uu leeyahay iyo qaabka uu u samaysmo
Wakhti

::*Kani waa maqaal ku saabsan "Wakhtiga". Maqaalo kale oo la xidhiidha noocyada kala duwan ee wakhtiga ka fiiri Wakhti isticmaal kale.*

**Wakhti** (Ingiriis: Time; carabi: زمن) waa cabirka iyo xisaabinta mudada u dhaxeysa laba goor kala duwan midaasi oo ka soo bilaabanta wax la soo dhaafay, imika (hada), iyo goor soo socota oon weli la gaadhin. Sidoo kale wakhtigu waa tirinta isbedelka saacada, habeenka iyo maalinta; maalmaha todobaadka, billaha, sanadka, qarniga iyo wixii ka badan intaas.

Wakhtigu wuxuu wax badan ahaa qodob ka mid ah diimaha, sayniska, taariikhda iyo filoosafi taasi oo si kala duwan loogu xusay dhamaantood.

In kastoo qodobka ah "wakhti" uu ku fadhiyo micno aad u weyn oo saameyn ku leh qodobo badan oo kala duwan, waxaa wakhtiga inta ugu badan loo isticmaalaa qiyaasta, la socoshada iyo xisaabinta in mudo ah oo noqon karta wax la soo dhaafay, mid hada la joogo ama mid soo socda. Waxaa wakhtigu leeyahay halbeegyo lagu xisaabiyo oo lagula socdo, kuwaasi oo loo isticmalo siyaabo kala duwan. Halbeegyada wakhtiga lagu cabiro waxaa ka mid ah saacada (Ilbiriqsi, Daqiiqad), maalinta iyo habeenka, Todobaadka, bisha, sanadka, qarniga iyo wixii la halmaala ee intaas ka badan.

Intaas waxaa dheer, wakhtiga waxaa lagu xisaabiyaa dhamaan ficilada iyo dhacdooyinka Sayniska. Tusaale ahaa, cilmiga Fisikiska marka la baarayo xawaaraha sheey ku socdo waxaa muhiim u ah wakhtiga. Sidoo kale, cilmga Filoosofiga ah waxaa rukun weyn u ah wakhtiga ayadoo loo cuskanayo marka laga soo bilaabo horaantii iyo dhismihii ugu horeeyey ee Koonka.

Diimuha dhamaantood waxay in badan ka waramaan wakhtiga; ayadoo laga soo bilaabo *horaantii wakhtiga*, wakhtiyada soo socda sida aakhiro, qiyaamaha iwm. Cilmi Fallagu wuxuu in badan ka waramaa socdaalka meereyaasha Koonka iyo wakhtiga, sidii uu ku bilaabmey dhamaan koonku ayadoo la tixraacayo wakhtiga, sidoo kale waxay isticmaalaan halbeeg ku salaysan wakhtiga. Sidoo kale waxaa jirta firkad wakhtiyadan dambe aad u caan ah, Safarka Wakhtiga oo ah in qof ama shey loo safriyo wakhti ka duwan midka uu ku jirey ayadoo wakhtiga dib loo celinayo ama horey loo aadayo. Waa fikrad ku saleeysan in, tusaale ahaan, qof ku noqdo wakhti ka horeeyay midka uu hada ku jiro ama u safri karo mustaqbalka. Ilaa hada ma jirto cid ay u suurto gashay in ay wakhtiga ku dhex safarto oo tegto wakhti kale. 

Xisaabinta wakhtiga waxaa ka mid ah saacadaha taas oo loo isticmaalo si loola socdo kolba wakhtiga lagu jiro. taas oo ah lixdan (60) ilbiriqsi.

= Qeeybaha Wakhtiga =
Qeeybo badan ayaa loo kala saaraa wakhtiga taas oo ku xidhan hadba meesha la joogo. Dunidan aan ku nool nahay waxaa la isku raacay qeeybahan hoos ku qoran:
* Ilbiriqsi oo ah midka ugu yar. 
* Daqiiqad oo u dhiganta lixdan (60) ilbiriqsi,
* Saacad waxay la mid tahay lixdan (60) daqiiqad,
* 24 saac oo ah habeen iyo maalin. 
* Todobaad sidoo kale loo yaqaan *Usbuuc* waa todoba maalin. 
* Bil waa sodon (30) maalmood. 
* Sanad oo ah marka dhulku hal mar ku soo wareegto qoraxda. Sanad waa 365.4 maalmood. 
* Qarni waa boqol (100) sanno oo wakhtiga dunidan aan ku nool nahay ah. 

 

Waxaa qoray Hussein omar
Afarta Xili

**Afarta Xilli** (Ingiriis: Four Seasons) waa afarta wakhti ee sanadka dunidu ka kooban yahay. Afarta xilli oo kal cimilo duwan ayaa waxa keena wareega dhulku ku sameeynayo qoraxda. 

**Afarta Xilli** waxay kala yihiin  
* Gu' 
* Dayr 
* Xagaa 
* Jiilaal (diraac)

Si kooban afartan xili waa afarta xili ee aduunka laga isticmaalo si loo ogaado xaalada kolba lagu jiro sida heerkulka, xilli roobaadka, iyo maalinka waxana ay yihiin sidan,

# Jiilaal ama diraac, (Winter). Jiilaalku waa mid ka mid ah xiliyadda ugu qabow ee aduunyada ka jira gaar ahaana deegaanada somaalida, waa xiliga u imaad inta badan qalayl, maalmuhu way gaaban yihiin, habeenaduna way dheer yihiin, waxana ay ka biliaabmaan (Janaury, Febraury, iyo March).
# Gu', (Spring). Gugu waa xili roobaad ay roobabka curashadu ka da'aan degaanada somalida, waxa ay ka bilaabmaan (April, May, iyo June).
# Xagaa, (Summer). Xagaagu waa xilli ka mida xiliyada ay soomaalidu isticmaasho, waa xilli kuleyl, waana xiliga ay gabaabsiga galaan xilli roobaadku, waxa ay ka bilaabantaa billaha (July, August, iyo September).
# Dayr, (Autumn). Dayrtu waa xilli ka mid ah xiliyada ay soomaalidu adeegsato waana xiliga ay dhirto bedesho midibkeeda, caleemuhuna daataan, waxa da'a roobab kooban, waxana ay ka bilaabmataa billaha (October, November, iyo December).
Dhufeeyska Mariana

= Dhufeeyska Mariyana =

**Dhufeeyska Mariyana** (ingiriis: Mariana Trench) waa barta ugu hooseeysa oogada sare ee dhulka. Godkan wuxuu ka hooseeyaa oogada sare ee biyaha badda tiro dhan 10,911 mitir. 

Dhul 
Cilmiga Macdanta
Gu'

= Gu' =
**Gu** (ingiriis: Summer) waa wakhti ka mid ah Afarta Xili ee sanadku ka kooban yahay. 

Gu'gu waa wakhtiga roobku da'o ee cimilodu noqoto mid fiican taas oo qorax badan soo gaadho oogada sare ee dhulka. 

* ‘Summer and Winter Will Never Cease’
Silikoon

= Silikoon =

**Silikoon** (Ingiriis: silicon «Element») calaamad Si waa curiyeha toban-iyo-afaraad ee Diwaanka Curiyeha. Waxaanu ka mid yahay diwaanka Bir La Moodka. 

= Taariikhda Silikoon =

= Noocyada Silikoon =

= Isku Dhisyada Dabiiciga =

= Fal-galka Curiyeha =

= Isticmaalka Silikoon =
= Soo Saarka Silikoon =
Qolof Dhul

**Qolofta Dhulka** () waa lakabka ugu sareeya jidhka dhulka, midaas oo ka kooban dhagaxaan, caro iyo macdano kale. Qolofka sare ee dhulku oo ah maqaarka dunida waa mid aad u adag oo heerkulkeedu markuu ugu hooseeyo gaadho 184 K ama −89.2&nbsp;°C ugu badnaan wuxuu gaadhaa 56.7&nbsp;°C ama 330 K.
## Hordhac
Xadiga curiyeyaasha iyo isku dhisyada macdantu weey ku kala badan yihiin oogada dhulka waxaaney u kala baxaan sidan:csilica (SiO2) waa 60.2%; alumina (Al2O3) waa 15.2%; Nuurad (CaO) waa 5.5%; magnesiya (MgO) 3.1%; Aayron(II)Ogsaydh (FeO) waa 3.8%; sodhiyam Ogsaydh (Na2O) waa 3.0%; Botashiyaam Ogsaydh (K2O) waa qadar dhan 2.8%; Aayron (III) Ogsaydh (Fe2O3) waa 2.5%; Biyo (H2O) ku dhexjira caroda waa 1.4%; Kaarboon-labo-Ogsaydh (CO2) waa 1.2%; Tiitaniyaam-labo-Ogsaydh (TiO2) waa qadar dhan 0.7%; iyo Fosforos-pentOgsaydh (P2O2) oo ah qadar dhan 0.2%. 
## Shaxda Iskudhiska
Isku-xidhka curiyeyaashan waxay noqonayaan 99.6% qolofta sare ee dhulka, tirada yar ee kale waa hawooyin iyo neefo ku dhex jira. 

## Qoraalo La Mid ah
* Ubuc Dhul
* Lakabka Dhexe e Dhulka
* Meere
* Dhul
*Lakab dhul
## Tixraac
**Qolofta kore ee Dhulka** waa Qolofta kore ee Dhulka. qoloft dhulka waxee ka koobantahay 13 caleemaha dhulka, waa 13
Magniisiyaam

**Magniisiyaam**

**Magniisiyaam** (Ingiriis: Magnesium «Element») calaamad Mg waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-labo. 

Magniisiyaam waa curiye afar ee ugu caansan Diwaanka Curiyeha, waxa ka horeeya Birta, Ogsajiinta iyo Silikoonta, waana qiyaastii 13% cufka Lakabka Dhexe ee dhulka. 

Magniisiyaam waxay ka mid tahay guruubka 2aad ee Birta Alkalineta Dhulka.

= Taariikhda Magniisiyaam =
= Atomka Magniisiyaam =
= Fal-galka Curiyeha Kale =
= Isticmaalka Magniisiyaamta =
Nikel

= Nikel =

**Nikel** (Ingiriis: Nickel) calaamad Ni waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay labaatan-iyo-sideed. 

Nikel waa curiye bir oo leh midabka naxaasta oo wax yar cad. 

Curiyehan wuxuu ku jiraa birta Diwaanka Curiyeha waxaana laga helaa oogada sare ee dhulka.
Kaalshiyaam

**Kaalshiyaam**
Haku khaldin curiyeha Kaasiyaam ee Birta Alkali.

**Kaalshiyaam** (Ingiriis: Calcium) calaamad Ca waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay labaatan. 

Kaalshiyaam waa curiye bir ka mid ah guruubka 2aad ee loo yaqaano Birta Alkalineta Dhulka, sidoo kale waa curiyeha shanaad ee ugu jilicsan Diwaanka Curiyeha. 

Kaalshiyaamtu muhiim ayay u tahay nooleha ayadoo ka qeeyb qaadata dhismaha jidhka iyo lafaha. 

= Taariikhda Kaalshiyaamta =
= Atomka Kaalshiyaamta =
= Fal-galka Curiyeha Kale =
= Isticmaalka Kaalshiyaamta =

.
Alumiiniyaam

= Alumiiniyaam =

**Alumiiniyaam** (Ingiriis: Aluminium) calaamad Al waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-sadex. 

Alumiiniyaam waa curiye bir ah, iyo curiyeha sadexaad ee ugu badan dhulka, waxa ka horeeya Ogsajiin iyo Silikoon. 

= Taariikhda Alumiiniyaamta =
1808

= Atamka Alumiiniyaamta =
= Fal-galka Curiyeha Kale =
= Isticmaalka Alumiiniyaamta =
Lakabka Dhexe

= Lakabka Dhexe =

**Lakabka Dhexe** ee dhulka oo ingiriis lagu yiraahdo (Earth's Mantle) waa larka labaad ee qeeybaha dhulka, waxa ka sareeya lakabka oogada sare ee Qolof Dhul. 

Dhul 
Cilmiga Macdanta
Buurta Everest

**Buurta Everest** (Nebali: *Sagarmatha* ; Tibetik: *Chomolungma* ; Shiinees: *Zhumulangma* ) micnaha: *everest* waa "meesha ugu dheer") waa buurta ugu qwga dheer oogada dhulka. Buurtan waxay ka sareeysaa oogada badda 8,842 kilomitir. Waxayna ku taalaa qaarada Aasiya gaar ahaan dalka Nebal. 

## Muuqaalo

File:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|
File:Tibet and surrounding areas topographic map.png
File:The World’s Tallest Mountain (15473492788).jpg

## Xigasho

Dhul 
Cilmiga Macdanta
Sinki

= Sinki =

**Sinki** (Ingiriis: Zinc) calaamad Zn waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay sodon. 
Sinki waa bir ka tirsan *guruubka 12aad* ee Diwaanka Curiye. 

Sinki wuxuu aad ugu astaamo dhow yahay curiyaha Magniisiyaam, waana curiyaha labaatan-iyo-afaraad (24) ee ugu baaxada badan dhamaan curiyeyaasha. 

Sinkigu waa macdan muhiim u ah nafaqada jidha, laakiin u baahan taxadir balaadhan, sabatoo ah asaga ayaa keena xanuuno fara badan markuu la fal-galo curiye kale. 
Ku yaraanshaha **Sinki**ga jidhka bani-aademka wuxuu keenaa infakshano, fuuq-bax iyo xataa dhimasho.

= Taariikhda Sinki =

= Atomka Sinki =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Sinkiga =
Dahab

**Dahab**

**Dahab** (Ingiriis: Gold) calaamad Au waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay todobaatan-iyo-sagaal. 
Jileeciisa, cufkiisa iyo midabka huruuda ee dhalaalaya ayaa Dahabka ka dhigey mid ka mid ah waxyaabaha ugu qaalisan taariikhda aademaha. 
Dahabku waa mid kimiko ahaan aan firfircoonayn taasina waa sababta aanu la daxaleeysan waligii. 

Sida ay sheegtay Shirkada Dahab Qodida Dunida ee loo yaqaan (GFMS), xisaabta dahabka ee la qoday waa biloowgii ilaa 2012 waa 174,100 tan oo dahab ah. Taas oo u dhiganta mug dhan 9361 mitir-kuyuubik (m3) (meter cubic). 
Midaas oo loo kala isticmaalay 50% is-qurxin, 40% maal-gashi iyo 10% warshadaha. 

= Taariikhda Dahabka =
dahabku waxa uu kamid yahay waxyaabihii qarniyadii hore uu aadanuhu isticmaali jirin uuna uisticmaali jirey sida lacagta,qurxinta taajajka boqorada:IWL

= Atomka Dahabka =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Dahabka =

= Xeerka Dahabka ah =

= Xigasho =
* Gold
* Gold—The Mystique of It
* Seek Something Much Better Than Gold
Maar

**Naxaas**

**Naxaas** (ingiriis: Silver) astaanta (Ag) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay afartan-iyo-todoba (47).
Curiyaha Naxaastu waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 11aad ee Diwaanka Curiye. 

Naxaastu waa bir jilicsan, leh midab cad oo iftiimaya, taas oo leh gudbinta ugu fiican ee kulka iyo korontada dhamaan 118 Curiye ee dhulka, cirka iyo badaha laga helo. 
Naxaasta waxaa si dabiici ah looga helaa oogada sare ee dhulka, ayadoo isku dhisyo jaandi ah inta badan ku ladhan dahabka, Sinkiga, Koberta iyo biro kale. 

Naxaasta waxaa la isticmaali jirey tan iyo wakhti hore, ayadoo laga samayn jirey shilimaanta iyo sheeyada la isku qurxiyo. Maantana waxaa ugu badan ee loo isticmaalaa waa xadhgaha korontoda, taleefanada, fiidhiyowyada, gaadiidka, filimka sawirka, milano lagula dagaalamo baakteeriyada, iyo maalgashi warshadaha ayadoo shilinka naxaasta ah. 

* Silver
Salfar

= Salfar =

**Salfar** (Ingiriis: Sulfur ama Sulphur) calaamad S waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-lix. 
Marka heerkulku dhexdhexaad yahay curiyaha Salfar waa adke leh midab huruud xoogaa cadaan ahi ku jiro, waxayna u sameeysan tahay malakuyuul sideed-gees ah oo loo qoro S8.
Waxay la fal-gashaa dhamaan birta iyo xoogaa Bir Ma Ahe ah, sida Kaarboonka. 

Salfarta waxa la helaa ayadoo dabiici ah iyo ayadoo isku-dhis loo yaqaabo *salfayt* ah. 

Salfarta waxaa isticmaali jirey wakhtiyo hore wadanada Hindiya, Shiinaha, Masar iyo giriiga. 

Curiyehan wuxuu leeyahay faa'iido badan, oo inta u badan waxaa loo isticmaalaa in lagu *bacarimiyo* caroda iyo beeraha. Sidoo kale waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo taraqa, sunta Xasharaadka iyo sunta fangaha. 

Curiyahan meel dhexe ayuu kaga jiraa Diwaanka Curiyeha. 

= Taariikhda Salfarta =

= Atomka Salfarta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Salfarta =
Koloriin

= Koloriin =

**Koloriin** (Ingiriis: Chlorine) calaamad Cl waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-todoba. 
Koloriin waxay ka mid tahay **Guruubka Neefaha Halogen** loo yaqaano, waana curiyaha ugu fudud ama khafiifsan 118 Curiye ee Diwaanka Curiye

Koloriin waa neef midabkeedu yahay huruud iyo cagaar isku dhafan, inta badana waxay u sameeysantahay labo atom oo isku xidhan. 

Isku-xidhka ugu caansan ee curiyehan oo ah mid ilaa wakhti hore la yaqaanay ayaa ah fal-galka eey la sameeyso curiyaha Sodhiyaamka kaas oo noqda Sodhiyaam-koloraydh ama Cusboda ama Milixda aan maalin walba isticmaalno.

= Taariikhda Koloriinta =

= Atomka Koloriinta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Koloriinta =
Hiliyaam

**Hiliyaam** (Ingiriis: Helium) calaamad He waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay labo. 
Hiliyaam waa Neef bilaa ur, dhadhan iyo midab ah isla markaana wuxuu ka mid tahay neefaha aan sunta ahayn. 
Curiyahan oo safka hore kaga jira Diwaanka Curiye ayaa leh barta ugu hooseeysa ee kululeeynta iyo dhalaalinta curiye. 

Hiliyaam waa curiyaha labaad ee ugu fudud hawoda isla markaana ugu badan Koonka, waxa ka horeeya Haydarojiin oo kaliya. 

Hiliyaamta waxa la bartey Qorax Madoowaadkii sanadkii 1868 waxaana helay aqoonyahan Cilmi Fallag *Faransiis* ahaa oo lagu magacaabi jirey Jules Janssen.

= Taariikhda Hiliyaamta =
Hiliyaam waxaa daahfuray cirbixiyeenkii Faransiiska ahaa ee Pierre Janssen bishii Ogosto 18, 1868, isagoo ah khad huruud ah oo dhalaalaya oo ka mid ah sbegterum koromosfeer ee Qoraxda. Khadka waxaa loo maleeyay inuu yahay sodium. Isla sanadkaas, cirbixiyeen Ingiriisi, Norman Lockyer, ayaa isna u kuurgalay oo ogaaday in ay sababtay curiye cusub. Lockyer iyo Ingiriisi farmashiistaha Edward Frankland ayaa u magacaabay curiyaha helium, oo ka yimid ereyga Giriigga ee Qoraxda, ἥλιος (*helios*).

= Atomka Hiliyaamta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Hiliyaamta =
=Tixraac=
Haaydarojiin

**Hydrogen ama Haaydarojiin**
Waa qayb ka mid ah curiye yaasha Kimikada Waxaana loo soo gaabiyaa "H" Atam kiisuna waa 1 madab iyo dhadhan toona maleh.

= Haaydarojiin =

**Haaydarojiin** (Ingiriis: Hydrogen) calaamad H waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay kow. 
Haaydarojiintu waa curiyeha ugu fudud dhamaan curiyeyaasha, taasina waa sababta looga dhigay lambar kow liiska Diwaanka Curiye. 

Meereyaal iyo Xidigyo badan ayaa ka intooda u badan ka sameeysan curiyan Haydarojiinta. 
Sidoo kale Haydarojiintu waa Neef bilaa ur, dhadhan iyo midab ah isla markaana firfircooni uu kula falgalo curiye kale.

Dhinaca kale waa curiye aad muhiim ugu ah nolosha dhulka, sababtoo ah marka labo atom ama hal malakuyuul oo Haydarojiin la fal-gasho Ogsajiin waxaa soo baxa biyo. 

Fal-galkaas waxaa uu u dhacaa sidan:

2H + 1O = H2O. 

Haydarojiintu waa curiyaha kowaad ee hawoda ugu badan Koonka waa qiyaas dhan 75%, waxa ku xigaOgsajiin iyo Hiliyaam.

= Taariikhda Haydarojiinta =
Haaydarojiin waxaa markii ugu horreysay kala saaray 1671-kii Robert Boyle. Sannadkii 1776-kii, Henry Cavendish waxa uu u aqoonsaday inay tahay qaybteeda wuxuuna ugu yeedhay "hawo gubanaysa".  Waxa uu xaqiiqsaday 1781 in gubideeda ay biyo samaysay.

Antoine Lavoisier wuxuu u bixiyay Haaydarojiin magaceeda, laga soo bilaabo erayga Giriigga ee biyaha, 'υδορ'.
= Atomka Haydarojiinta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Haydarojiinta =
Haaydarojiin waxaa inta badan loo isticmaalaa isku dhafka nukliyeerka iyo warshadaha batroolka.
=Tixraac=
Titaaniyaam

= Titaaniyaam =

**Titaaniyaam** (Ingiriis: Titanium) calaamad Ti waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay labaatan-iyo-labo. 
Curiyehan waa bir leh midabka Naxaasta oo leh cuf hooseeya iyo awood adag leh, isla markaasna u leh adkeeysi fiican daxalaysiga biyoha bada. 

Titaaniyaamka waxaa markii ugu horeeysay helay saynisyahanka Ingiriiska ah William Gregor sanadkii 1791 asagoo ugu magac-daray sheekooyinkii Giriiga ee dagaalyahanadii **Titanska**. 

Curiyahan waxaa laga helaa Oogo Dhulka ayadoo ah isku dhisyo macdan, sidoo kale waxaa laga helaa jidhka nooleha, biyoha, dhagaxaanta iyo caroda. 

Maadaama Titaaniyaamtu leedahay isku dhis fal-gal firfircoon waxaa laga sameeyaa **Jaandiga** adayg badan oo miisaankiisu fudud yahay kaas oo loo isticmaalo dhisida Dayax Gacmeedka, Diyaaradaha dheereeya iyo gantaalada. 
Isku dhisyo badan oo curiyehan ah waxaa laga sameeyaa alaab badan sida: xamagta, warqadaha, qalabka dhismaha, gaadiidka, Telefonka gacanta IWM.

= Taariikhda Titaaniyaamta =

= Atomka Titaaniyaamta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Titaaniyaamta =
Fosforos

**Fosforos** () calaamad P waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-shan. 

Fosforos waa curiye *Bir ma ahe* macdanta ka mid ah oo laga helo dhagaxa Oogo Dhulka. 

Curiyahan marnaba lamaga helo dhulka korkiisa asagoo kali ah, mar kasta wuxuu ka mid yahay isku dhis kala duwan. Fosforosta waxay u sameeysan tahay labo qaab oo kala ah: 
* Fosforosta cas iyo 
* Fosforosta cad 

Curiyeha Fosforos oo la helay sanadkii 1669kii ayaa markuu la fal-galo Ogsajiinta waxaa soo baxa isku dhis loo yaqaan *Fosforos Ogsaaydh* kaas oo bixiya iftiin - midani waa Fosforosta Cad. 

Fosforosta inta ugu badan waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo **Caro Nafaqeeyaha**; sidoo kale waxaa laga sameeyaa isku dhisyada laga helo saabuunta, taraqa ama kabriidka iyo sunta cayayaanka.

*Y


Mwjajasw

*= Taariikhda Fosforosta =

= Atomka Fosforosta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Fosforosta =
Botashiyaam

= Botashiyaam =

**Botashiyaam** (Ingiriis: Potassium) calaamad K waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-sagaal. 
Botashiyaam waxay ka tirsan tahay juffoda Birta Alkali waxaanay leedahay midabka Naxaasta oo cad. 

Curiyehan oo aad u jilicsan ayaa si dhakhso ah ula fal-gala hawo iyo dhammaan noocyada kale ee curiyeha milma. 

Sida dabeeciga ah, Botashiyaamta waxaa laga helaa dhulka ayadoo u sameeysan sadex qaab oo ka mid tahay isotope-ka 40K kaas oo ah **radioactive** aad u khatar badan. 

Dhinaca kale, Botashiyaam waxay aad ugu qaab-samays dhowdahay curiyeha Sodhiyaam, taas darteed waagii hore lama kala aqoonin isku-dhisyada cusbo (milix) eey sameeyso. 

Botashiyaam waxaa loo isticmaalaa kimikooyinka warshadaha iyo waxyaabo kale sida saabuunta. 

= Taariikhda Aaydhiinta =

= Atomka Aaydhiinta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Aaydhiinta =
Meerkuri

= Meerkuri =

**Meerkuri** (Ingiriis: Mercury) calaamad Hg waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay sideetan. 
Curiyehan waa bir culus oo aad ugu midab eeg Naxaasta. Si ka duwan curiyeha kale Meerkuri waa dareere heerkulka caadi ah waxaanay adke ku noqotaa marka heerkulku gaadho -38.81&nbsp;°C.
 
Curiyehan markuu la falgalo biyoha wuxuu isku bedelaa isku dhis sun halis ah oo qofka waxyeelayn karta. Sidoo kale, neefsiga Meerkuri ama cunista waxyaabo eey ku jirto ayaa keeni kara dhimasho ama xaalad halis ah. 

Meerkurida waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo kimikooyinka warshadaha, korontoda iyo waxyabaha electronics ka ah. 

= Taariikhda Meerkurida =

= Atomka Meerkurida =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Meerkurida =
Aaydhiin

= Aaydhiin =

**Aaydhiin** (Ingiriis: Iodine) calaamad I waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay konton-iyo-sadex. Aaydhiin waa curiye Neef ah oo ka tirsan juffada Neefaha Halogenka. 
Aaydhiinta iyo isku dhisyada eey ka midka tahay waxaa inta ugu badan loo isticmaalaa *Nafaqo* ahaan, iyo warshadaha oo ka sameeysta **Acetic Acid**. 
Sidoo kale, maadaama atamka Aaydhiin aad u sareeyo isla markaana suntu ku yartahay ayaa curiyahan waxuu ka mid yahay isku-dhisyada Raajoda (x-ray compounds). 

= Taariikhda Aaydhiinta =

= Atomka Aaydhiinta =

= Fal-galka Curiyeha Kale =

= Isticmaalka Aaydhiinta =
Falgal

**Falgal** (Ingiriis: Chemical Reaction) waa habka isdhex-galka ama mataanowga labo ama in badan oo atomka curiye ah, kuwaas oo soo saara Isku dhis cusub. 

Falgaladu waa kuwo labo gees ah oo marka tiro atomyo ah isdhex-galaan dib ayaa loo kala saari karaa haddii loo baahdo. 

Tusaale ahaan:

Ayadoo la isticmaalayo Heerkul qiyaasan ayaa 
labo atom oo Haydarojiin iyo hal atom oo Ogsajiin ah la isla falgalin, waxana soo baxaya *Isku dhiska* biyo. 

2H + 1O = H2O

= Taariikhda Falgalka =

= Qeybaha Falgalka =

= Isku Dhisyada Dabiiciga =

= Fal-galka Curiyeha =

= Isticmaalka Falgalka =
H2O

**<span lang="en-gb" dir="ltr">H2O</span>** waa astaanta ama calaamada Isku dhiska biyoha. 

H2O waa habka Kimisteri ee loo qoro maxsuulka falgalka Haydarojiin iyo Ogsajiin. 

H2O waa qaaciddada kiimikada ee biyaha, taasoo macnaheedu yahay in mid kasta oo ka mid ah maaddooyinkiisa uu ka kooban yahay hal oksijiin iyo laba atam oo haydarojiin ah.

H2O ama H2O sidoo kale waxaa laga yaabaa inay tixraacaan

## Xigasho

* Abuureheenna Jacaylka Badan Wuu Ina Daneeyaa

* The Wonders of Creation Reveal God's Glory—Water (en)
Kul

::*Kani waa maqaal ku saabsan Kuleylka. Qoraalo kale fiiri "Kulul".
::*Boga Kuleyl halkan ayaa laga soo toosiyay.*


*'Kul** ama **Kuleyl*' ([[Ingiriis]]: heat; [[carabi]]: حرارة) waa [[heerkul]]ka shay, [[curiye]], [[walax]] ama wax kasta leeyahay. Cilmiga [[Fisikis]]ku wuxuu kulka ku sharaxay [[awood]] socota oo u kala gudbeeysa labo walxood oo [[heerkul]]koodu kala sareeyo.

[[Heerkul]]ka waxaa lagu qiyaasaa *Salsiyas* (celsius) ama *Kelfin'' (kelvin).
Yuraaniyaam

= Yuraaniyam =

**Yuraaniyam** (Ingiriis: Uranium) calaamad U waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay sagaashan-iyo-lix. 
Yuraaniyam waa bir leh 92 elektaroon iyo 92 borotoon, taas oo leh radioactive daciif ah maadaama isotopeskeedu aanay daganeeyn. Curiyahan wuxuu leeyahay miisaanka atomka ugu culus ee Diwaanka Curiye, waxa ka miisaan weeyn kaliya Bulutooniyaamka. 

Ayadoo Isku dhis ah ayaa laga helaa dhulka hal meel milyankii qidcadood ee caro, dhagax ama biyo ah. 
Yuraaniyam-239 waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo hubka khatarta badan ee Nukliyeerka. 

= Taariikhda Yuraaniyamta =
Yuraaniyamta waa macdan laga helo carrada Taas oo leh faa'iido waxtar badan waxaana laga sameeya hubka khatarta badan ee nukliyeerka
= Noocyada Yuraaniyamta =

= Isku Dhisyada Dabiiciga =

= Fal-galka Curiyeha =

= Isticmaalka Yuraaniyamta =
Sodhiyaam

**Sodhiyaam**

**Sodhiyaam** (Ingiriis: Sodium) calaamad Na waa curiye kimiko bir ah oo tiroda atomkiisu tahay toban-iyo-kow. 
Sodhiyaam waa bir jilicsan oo leh midab silfar cadaan xiga markeey saafiga tahay. Curiyehan oo leh falgal aad u firfircoon ayaa waxay xubin ka tahay juffada **Birta Alkali**. 

Sodhiyaam ma ahan curiye la helo kaligiis laakiin waxaa laga soo dhex saaraa Isku dhisyada eey ku jirto, waxaan helay markii ugu horeeysay saynis-yahan Humphry Davy sanadkii 1807. 

Sodhiyaam waa curiyeha lixaad ee ugu badan Qolof Dhulka, ayadoo u sameeysan isku dhisyo macdan ah sida cusbo-dhagaxeedka *SodhiyaamKoloraydh* (NaCl). 
Isku dhisyada Sodhiyaam aad ayay u faa'iido badan yihiin waxaana loo isticmaalaa in laga diyaariyo saabuunta (sodhiyaamhaydarogsaadh) (lye) iyo nafaqooyin sida Milixda (sodhiyamkoloraydh). 
Sidoo kale curiyahan aad ayuu muhiim yahay jidhka Xayawaanka iyo dhirtaba.

= Taariikhda Sodhiyaam =

= Noocyada Sodhiyaam =

= Isku Dhisyada Dabiiciga =

= Fal-galka Curiyeha =

= Isticmaalka Sodhiyaam =

Isku dhisyada Sodhiyaam waxa laga sameeyaa waxyaabo badan; kan ugu caansan ee ilaa wakhti hore bani-aadamku yaqaaneen waa falgalka Sodhiyaam la sameeyso Koloriinta oo lagu magaabo (SodhiyaamKoloraydh) ama (NaCl) oo ah Milixda ama *cusbada* aan maalin kasta isticmaalno.
Milix

**Milix** ama **Cusbo** (  ) waa Isku dhis macdan quruurax ah oo laga helo biyoha dhanaan e badaha. Cusbadu waxay ka samaysan tahay curiyeha Sodhiyaam iyo Koloriin, waa isku dhiska *SodhiyaamKoloraydh* (NaCl).

Si dabiici ah ayaa Milixda looga helaa biyaha badaha taas oo halkii litir ee biyaha bada ah 35g ayaa Cusbo ah una dhiganta 3.5%.

Cusbadu aad ayay muhiim ugu tahay dhismaha jidhka bani-aadamka, waana billowga dhadhanka ee wax walba. Guud aahaan qadarka cusbo ee ku jirta jidhka xayawaanka ayaa ka badan xadiga laga heli karo jidhka dhirta.

In ka badan 6000 oo sanno ka hor ayaa Milixda la isticmaali jiray, waxaanay ka mid tahay waxyaabaha ugu da'da weeyn ee Aadamuhu aqoonta u leeyihiin.

Sida caadiga ah Cusbada waxaa laga keenaa ayadoo la uumi-bixinayo biyaha bada ama laga qodayo godad eey ku qalshay. 
Sidoo kale warshaduhu waxay ka sameeystaan falgalka Sodhiyaam iyo Koloriin.

Marka laga yimaado ku darsiga cuntada iyo cabitaanka, isku dhisyada Milixda waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo kimiko warshaduhu isticmaalaan, bacaha, waraaqadaha xamagta iyo waxyaabo kale oo badan.

* Salt—A Precious Commodity
*  Solar Salt​—Harvest of the Sun, Sea, and Wind

## Waddanamaha Milix Dundia

*  62,000,000 tons
*  40,000,000 tons
*  6,000,000 tons
*  6,000,000 tons
*  16,000 tons
*   24,000 tons
*  30,000 tons
*  10,000 tons

= Taariikhda Milixda =
= Noocyada Milixda =

= **cusbadu waxay ukala baxdaa qaybo kala duwan** =
= Fal-galka Curiyeha Milixda =
= Isticmaalka Milixda =
= Soo Saarka Milixda =

=Sido Kale fiiri=

=Tixraac=
Malakuyuul

= Malakuyuul =

**Malakuyuul** (Ingiriis: Molecule) waa walax aad u yar oo ah Isku dhis labo atom. Malakuyuul waa dhismaha ugu yar ee curiyeha qaarkood sida Haydarojiin oo markay kali tahay u sameeysan Malakuyuul. 

= Noocyada Malakuyuulda =

= Isku Dhisyada Dabiiciga =

= Fal-galka Malakuyuulda =

= Isticmaalka Malakuyuulda =
= Soo Saarka Malakuyuulda =
Bir Ma Ahe

**Bir Ma Ahe**

**Bir Ma Ahe** (ingiriis: Nonmetal) waa curiye kimiko kuwaas oo leh calaamado iyo astaamo ka duwan kuwa birta. 
Sida caadiga ah, curiyaha bir ma ahe waxaa lagu yaqaanaa waa kuwo si fudud u uumi baxa, si fudud loo kala jabin karo, iyo in aanay gudbinin kulka iyo korontada.
Waxa sidoo kale lagu yaqaanaa curiyaha bir ma ahe markuu la falgalo walax kale inuu soo sii daayo awood ion aad u sareeysa, isla markaana ku daro ama la wadaago elektaroono curiyaha kale ama isku dhiska uu la falgalaayo. 
  
Si kastaba ha ahaatee, toban-iyo-todoba (17) curiye ayaa loo aqoonsadey bir ma ahe kuwaas oo inta ugu badan tahay neefo kala ah: Haydarojiin (H),Hiliyaam (He), Nitrojiin (N), Ogsajiin (O), Foloriin (F), Niyoon (Ne), Koloriin (Cl), Aargon (Ar), Kiribtoon (Kr), Siinoon (Xe) iyo curiyaha radioactiveka ah Raadhoon (Rn); hal curiye oo bir ma ahe ahi waa dareere Boromiin (Br); iyo xoogaa curiye adke ah sida Kaarboon (K), Fosforos (P), Salfar (S), Seleniyaam (Se), iyo Aaydhiin (I). 

Curiyayaasha Bir ma ahe waxay inta u badan ku kala jiraa khaanado ka mid ah guruubka 14aad, guruubka 15aad ama Biniktojiin (Pnictogen), Jaalkojiin (Chalcogen), Guruubka 17aad ama Halogens, iyo Guruubka 18aad ama Neefta Gobta. 

In kastoo curiyaha birta shan-jeer laab ka badan yahay curiyaha bir ma ahe, labo ka mid ah bir ma ahe - Haydarojiin iyo Ogsajiinta - ayaa waxay yihiin boqolkiiba sagaal-iyo-sagaashan (99%) Koonka muuqda; iyo hal curiye bir ma ahe ah, waa Ogsajiinta, ayaa waxay tahay in ku dhow 50% samayska qolofka dhulka, badaha iyo cirka dhulka. 
Intaas waxaa dheer, jidhka noolaha dhammaantiis wuxuu ka samaysan yahay bir ma ahe iyo isku dhisyo ka samaysan bir ma ahe.