Cabdil Casiis al-Amawi

**Abd al-‘Azīz al-Amawī**  1838–  1896)
Waa culumo Soomaaliyeed oo raacay madhabka Shāfi‘ī ee fiqhiga iyo madhabka Ash'arite ee cilmiga tawxiidka, sidoo kale wuxuu ahaa sheikh Sufi oo ka tirsan tareenka Qādiryya, halkaasoo uu laftiisu ku aasaasay laan u gaar ah. Waxa kale oo uu ahaa lataliye dhowr sultan oo ka talin jiray Zanzibar.
## Taariikh nololeedka
Al-Amawī waxa uu ku dhashay magaalada Barawa, wuxuuna u dhashay qabiilka Ra Macalimu halkaas oo uu wax ka bartay culimaa’udiin badan oo caan ah, sida Sayid Abuu Bakar al-Miḥḍār al-Xaḍramii, Xaj 'Ali b. 'Abd al-Raḥman, iyo aqoonyahankii Waqooyiga Afrika Sayid Axmed al-Maghribi. Al-Amawyi waxa uu ka tagay Barawa oo u aaday Sansibaar isaga oo kuray ah si uu wax ugu barto Muhyi al-Din al-Qahtani, oo ahaa madaxii Shaafici qadi ee Sanzibaar. Al-Qahtani waxa uu is baray suldaankii Sensibaar, Sayid Saciid bin Suldaan. Sannadkii 1854kii, al-Amawī, oo markaas jiray lix iyo toban jir, waxa uu Suldaan u magacaabay Qaaddi ( xaakimka) ee Kilwa Al-Amawī waxa dhawaan loo bedelay Zanzibar, halkaas oo uu ka shaqaynayay ilaa 1891, markaasoo wiilkiisa Burhaan uu xilka qabtay.
Cabdallah Saalix Farsy waxa uu qoray in al-Amawī uu noqday ra’iisal wasaare macmal ah xilligii Sayid Khaliifa (r. 1888-90).
### Qoraallo
Al-Amawī waxa uu wax ka qoray cilmiga fiqiga, sharciga, suufiyada, naxwaha, aftahanimada, iyo taariikhda, waxaanu curiyay qaamuus Sawaaxili-Carabi ah oo aan dhamaan. Waxa kale oo uu la taliye siyaasadeed, safiir iyo dublamaasi ka soo noqday Soomaaliya, jasiiradaha Comoro, gobolka Rovuma River, iyo meelo kala duwan oo ka mid ah dhul weynaha Afrika, isagoo ka wakiil ah laba suldaannada Zanzibar, Sayid Majid (r. 1856–70) iyo Sayid Barghash (r. 1870–88). Inkasta oo Farsy uu sheegay in dhammaan qoraalladiisa ay maqan yihiin, tan iyo 2000 oo qaybo ka mid ah qoraalladiisa, dhammaantoodna aan la daabicin, waxay ku yaalliin Dar Es Salaam (nuqullada kuwaas oo laga heli karo Kaydka Qaranka ee Zanzibar) iyo maktabadda Sayid Muhammad Āl Bū Sa'īdī ee Seeb, Cumaan. Waxay ka mid yihiin qaybo ka mid ah xusuus-qorkiisa oo ka yimid laba ka mid ah lixdii safar ee uu ku maray gobolka Rovuma, taariikhdii boqortooyadii Bu Sa'īdī, Suufiyada iyo qoraallada cibaadada, shaqo ku saabsan aftahannimada, iyo gabay fiqi ahaaneed oo raacaya caqiidooyinka Ashcarite ee Islaamka Sunniga, 'Iqd al-la'āli (Necklace), Tafsiirka Pearlys al-lacali ila fahm al-atfaali . Gabaygan waxa loo tiriyey jawaab u ah gabaygii fiqi ee qarnigii laba iyo tobnaad, Bad' al-āmal , oo uu tiriyey Sirāj al-Dīn 'Ali b.'Uthman al-Ūshī al-Farghani, isaga oo raacaya caqiidada mad-habka Maaturidida ee Islaamka Sunniga ah.
### Iska hor imaad Sayid Bargash
Randall Pouwels waxa uu qoray in guusha al-Amawī ee sheekh suufi ah ay keentay in dad badan oo Ibāḍī Islam ah (oo ay ka tirsanaayeen kooxda xukumaysay Zanzibar) ee Islaamka Sunniga ah, taas oo ceeb ku ah Sayid Barghash, kaas oo ka mamnuucay inuu soo xaadiro salaadda Jimcaha ee masaajidka. Sida laga soo xigtay Pouwels, al-Amawī ayaa ka horyimid isagoo soo bandhigay masaajidka isagoo hubaysan, isaga iyo taageerayaashiisa, taas oo ku qasabtay suldaanku inuu ka laabto - laakiin maaha iyada oo aan marka hore la xidhin al-Amawī, inkastoo al-Amawī caannimadiisa ay ku qasabtay Barghash inuu xadido xadhigiisa. [ 4 ] Si kastaba ha ahaatee, halka Pouwels uu u soo bandhigo al-Amawī sidii qodax dhinaca Barghash ah iyo cayayaanka guud ahaan suldanada, marka laga reebo Khalīfa, qayb ka mid ah qoraalkiisa oo laga helay Dar Es Salaam, al-Amawī wuxuu isu soo bandhigay si joogto ah inuu yahay lataliye dhow iyo kalsoonida suldaanka. Sidoo kale, qaybo ka mid ah qaybaha xisaabaadka ee uu ku tagay gobolka Rovuma River isaga oo ka wakiil ah Sayid Barghash, oo laga helay Bu Sacidi ee Cumaan, wuxuu had iyo jeer isku tilmaamaa inuu yahay "addoon u ah Rabbigeenna Sayidka," isagoo waligiis u halgamaya danaha dawladda.
### Xidhiidhada fiqiga Masiixiyiinta
In kasta oo Farsy uu sheegay in dhammaan sheekhyada Muslimiinta ee xeebta, al-Amawī uu ahaa kan ugu xirfadda badan oo ku lug lahaa doodda adeegayaasha Masiixiyiinta ah si kastaba ha ahaatee waa run sidoo kale inuu caawiyay Bishop Edward Steere, oo ka soo shaqeeyay Zanzibar laga bilaabo 1864 ilaa dhimashadiisa 1882, isagoo ka caawinaya tarjumaadda qaar ka mid ah Sabuurrada iyo Injiilka 8 Steere1884: vi–vii; Mojola 2001: 514) Steere waxa kale oo uu qoray in uu kulammo toddobaadle ah la yeesho shaykhiinta muslimiinta ee gurigiisa, waxayna u badan tahay in al-Amawī uu ka qaybqaatay. Hal warqad ayuu ku qoray, “Cabduul Casiis wuu wacay, wuxuuna weydiiyey inuu sharraxaad ka bixiyo odhaahda ah in nin lagu sameeyey ‘sawirka Eebbe’, taas oo aad uga naxay, aniguna waxaan ku qoray oo aan sharraxaad ugu diray luqadda sawaaxiliga.” Mid ka mid ah jajabyada Dar es Salaam, al-Amawī wuxuu ku sheegay dood uu dhexdhexaadinayey Sir Arthur Hardinge oo uu kula yeeshay Bishop Chauncy Maples ee kaniisadda Anglican ee Zanzibar. Al-Amawī waxa uu sheegay in uu Maples yaqaanay tan iyo waagii Bishop Steere, oo uu sii waday in uu sheego saacadda saxda ah ee dhimashadii Steere - calaamad, laga yaabee, xiriir dhow oo ka dhexeeya.
## Tixraac