Kacdoonkii 1961 ee Soomaaliya

**Isku-daygii afgambi ee 1961 ee Soomaaliya** wuxuu ahaa isku-day afgambi oo fashilmay oo ka dhacay gobollada waqooyi ee Jamhuuriyadda Soomaaliyeed bishii Diseembar 1961. Qorsheeyayaashii afgambiga, oo ahaa koox sarkaal dhexe ah oo ka socday waqooyiga, waxay ujeedadoodu ahayd inay dib u soo celiyaan madax-bannaanida Dowladda Somaliland.
## Asalkii hore
1960-kii ka dib markii ay Somaliland la midowday Dawladnimada Somaliland 1960kii, waxaa la ogaaday in labadaas siyaasad ay ku midoobeen Xeerar kala duwan oo Midnimo. Baarlamaankii Jamhuuriyadda Soomaaliya ee dhawaan la midoobay ayaa isla markiiba sameeyay xeer cusub oo ay ku midoobeen dhammaan Soomaaliya, balse xeerkan cusub ayaa si weyn looga diiday maamulkii hore ee Somaliland. Si kastaba ha ahaatee, baarlamaanka koonfurta u badan ayaa amar ku bixiyay in afti laga qaado dalka oo dhan si loo xaqiijiyo sharciga Midowga. Inta badan dadka waqooyiga ayaa qaadacay aftida, waxaana gabi ahaanba codeeyay 100,000 oo reer waqooyi ah. Kuwaas, in ka badan 60% kuwaas ayaa ka soo horjeeda ururka shaqaalaha sida uu dhigayo sharciga cusub. Aftidii wali way dhacday. Sidoo kale , beesha Isaaq ee ka talinaysay woqooyiga waxay caado ahaan col ku ahaayeen Hawiye iyo Daarood oo ka soo jeeda koonfurta kuwaas oo ku sii xoogaysanayay siyaasadda jamhuuriyadda oo dhan. Taageerada waqooyi ee midowga ayaa sidaa awgeed bilowday inay sii xumaato 
Qalalaasaha iyo diidmada midawga ayaa sii kordhay ka dib markii ay siyaasiyiintii reer koonfureedku bilaabeen in ay qabtaan inta badan jagooyinka siyaasadeed ee Jamhuuriyaddii Soomaaliya ee la midoobay. Taasi waxay keentay cabsi laga qabo in Qarankii hore ee Somaliland uu noqdo meel la dayacay Dhanka kale, saraakiil badan oo ka tirsan maamulka waqooyi iyo saraakiil ayaa loo raray koonfurta si loo qaboojiyo xiisadda gobolka. 
Marka laga soo tago xiisadahaas, waxaa sidoo kale jiray cabashooyin shakhsi ah oo ka dhashay dhowr sarkaal oo ka soo jeeda waqooyiga Waxay dareemeen in saraakiisha konfureed ee loo magacaabay madaxdooda ka dib midnimadii ay aqoontoodu liidatay oo aan u qalmin taliyenimo                                         Wax yar ka hor xornimada Jamhuuriyadda Soomaaliya, qaar badan oo ka mid ah booliiska koonfurta ayaa la dalacsiiyay oo loo magacaabay saraakiil ciidan. Taasina waxay keentay in taliyayaal badan oo koofureed ah "aan lahayn khibrad ciidan iyo tababarba". Taas bedelkeeda, askarta waqooyiga tiro badan laguma dallacin xornimada ka hor ama ka dib, inkastoo qaar badan ay ka soo qalin jabiyeen akadeemiyada militariga ee Great Britain iyo Masar Guud ahaan, waxaa la tuhunsanaa in dowladdu ay ka door bidday saraakiisha uu talyaanigu soo tababaray ee koonfurta ka yimid, kana door biday saraakiil uu Ingiriisku tababaray oo ka yimid waqooyiga Koox ka tirsan ciidamada waqooyi ayaa la kulmay Jeneraal Daa’uud Cabdulle Xirsi oo ahaa taliyaha ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed , waxayna u faah faahiyeen arrimahaas 1960-kii. Hase yeeshee, welwelkooda waa la iska indhatiray.
Koox ka kooban ugu yaraan 23 sarkaal oo hoose , oo ay ku jiraan qaar badan oo lagu soo tababaray Great Britain, ayaa aakhirkii isku dayay inay joojiyaan midowgii Soomaaliya iyo Somaliland. Waxay ka faa'iidaysteen in guumaysigii hore ee woqooyiga, Somaliland Scouts , uu ahaado mid aan fiicneyn ka dib midnimadii Soomaaliya  Inqilaabkii afgambiga soo maleegay waxa ka mid ahaa Hassan Abdillahi Walanwal (oo loo yaqaan "Xasan Kayd"), Cabdillaahi Maxamed Aadan, Muxumed Cabdillaahi Roobleh, Cabdillaahi Siciid Abby, Siciid Cali Ghir, Maxamed Maxamuud Siciid 'Bidihleh, Maxamed Cabdiraxmaan Xaaji Jaamac, Faysal Xaaji Jaamac Geeddi Xuseen Cali Ducaale , Cabdi Faarax Daa'uud, Xuseen Cali Daa'uud . Abdillahi Ahmed Kibar, Mohamed Warsame, Mohamed Mohamoud Raghe, Abdi Yusuf, Mohamed Sh Muse, Ahmed Haji Deria, Ali Harun, Said Oogle, Abdi Dhala Abdi, Abdikarim Ashur, and Abdi Ali Hussein. Waxay ka tirsanaan jireen qabaa'ilka kala duwan ee waqooyiga, iyagoo ku midoobay mucaaradnimadooda guud ee ka soo horjeeda haykalka awoodeed ee jira Faysal A. Rooble oo falanqeeya siyaasadda ayaa Xasan Kayd ku tilmaamay hoggaamiyihii ugu weynaa ee afgambiga  Dhagar qabayaashu waxay aaminsanaayeen inay ku naaloonayeen taageerada General Daa’uud Cabdulle Xirsi.
## Kacdoon

Afgambiga waxa la bilaabay ka hor jadwalkii la qorsheeyay 10-kii December 1961-kii, iyadoo ay ka shakiyeen in qorshahooda ay ogaadeen saraakiil taageersan dawladda Markii kooxihii afgambiga soo maleegay ay bilaabeen kacdoonkoodii, waxay damceen inay la wareegaan magaalooyinka waaweyn ee Somaliland Cilmi baadhe Ken Menkhaus ayaa ku dooday in isku daygii afgambiga uusan lahayn "fursad guul" laga bilaabo bilawgii maadaama kuwii afgambiga sameeyay aysan ku helin taageerada aqlabiyadda dadka waqooyiga ama ciidamada maxalliga ah
Koox ka mid ah saraakiisha da’da yar ee uu hoos tagaayo Gaashaanle Maxamed Maxamuud Raage ayaa la wareegay idaacaddii Hargeysa , iyagoo ku dhawaaqay waxa ay damacsan yihiin, isla markaana ay taageersan yihiin Jeneraal Xirsi Koox kale oo ka amar qaata Gaashaanle Cabdillaahi Cabdi Faarax (Deyr) ayaa lagu dhejiyay saldhigga dhexe si ay u sugaan Jabhaddu waxay ku guulaysatay inay xabsiga u taxaabto Gaashaanle Sare Maxamed Caynaanshe iyo Kornayl Cabdillaahi Yuusuf oo ka mid ahaa taliyayaasha sare ee Hargeysa. Markii hore jabhaddu waxay qorshaynaysay in taliyayaasha la qabto la geeyo meel ammaan ah oo ku taal buuraha Gacanlibaax , hase yeeshee kuwii ilaalada u ahaa ee-Gaashaanle Cabdillaahi Siciid Abby iyo Cabdillaahi Cali Xuseen oo gaar ah, waxay maxaabiista ku hayeen guri ku yaalla magaalada Hargeysa Koox kale oo afgambiga samaysay ayaa isku dayay inay xidhxidho saraakiil sarsare oo ka soo jeeda koonfurta magaalada Burco , balse way ku guuldaraysteen
Dowladda Muqdisho ayaa la yaabtay kacdoonka balse si degdeg ah ayay uga jawaabtay. Jeneral Xirsi waxa uu Radio Muqdisho ka sheegay in aanu ku lug lahayn kacdoonka, kadibna saraakiil xigeeno ah oo ka soo jeeda woqooyiga ay ku dhaqaaqeen inqilaabkii Hargeysa Inta badan ciidankii Hargeysa waxay doonayeen inay soo daayaan taliyayaashooda la xidhay. Ciidamada daacada u ah ayaa markii ay ogaadeen gurigii ay ku jireen waxa ay la galeen dagaal fool ka fool ah oo ay ku dileen laba ka mid ah jabhadaasi, maxaabiistiina ay soo furteen. Xasan Kayd waxa uu dhaawac soo gaadhay ka dib markii ay askartu ku toogteen agagaarka Xarunta Ciidanka Birjeex Ciidamada daacadda u ah ayaa sidoo kale dib ula wareegay Radio Hargeysa , iyagoo halkaas ku dilay hal xubin oo ka tirsaneyd afgambiga Kacdoonkii ayaa lagu riday saacado gudahood Dhammaan xubnihii afgambiga ka badbaaday waa la xidhay. 
## Ka dib
In kasta oo kacdoonku aanu taageero ka helin dadka reer woqooyiga, haddana dadka deegaanka ayaa weli la dhacsan xubnihii inqilaabka sameeyey. Dawladdu waxay markaa u janjeedhsatay inay doorato daaweyn dabacsan Dhagar qabayaasha ayaa la soo taagay maxkamad, garsooraha Ingiriiskana wuu sii daayay, isagoo ku sababeeyay inaysan jirin wax sharci ah oo sharci ah oo Midowga. Sidaas awgeed, askarta laguma xukumi karo sharciga, iyadoo dhammaan joogitaanka koonfurta ee woqooyiga noqday sharci ahaan su'aalo la iska weydiinayo. Saamaynta ballaaran ee xukunkaas ayaa Soomaaliya waagaas la iska indho-tiray, balse markii dambe wuxuu noqday mid muhiim u ah dadka reer Waqooyi ee doonaya inay marmarsiiyo ka dhigtaan in Somaliland ay ka go’do Soomaaliya. Si kastaba ha ahaatee , dowladda Soomaaliya ayaa aqbashay xukunka, waxayna sii daysay saraakiisha hoose
Tobannaankii sano ee ka dambeeyay midnimadii, ku qanacsanaan la'aanta la dareemayo in la takooray ayaa weli sareeysay waqooyiga. Iyadoo taasi jirto ayaa qaar ka mid ah siyaasiyiinta Somaliland waxay ku guulaysteen inay xilal sare ka helaan ciidamada iyo dawladda Xataa qaar ka mid ah saraakiishii ka qayb qaadatay kacdoonkii 1961-kii, sida Ducaale, ayaa xilal sare ka soo qabtay Taasi ma xalin xiisadii, gooni-goosadka waqooyina aakhirkii waxay gadoodeen 1981-kii, iyagoo gacan ka geystay jabhaddii Soomaaliyeed . 1991kii, Somaliland waxay qaadatay xornimo dhab ah Mid ka mid ah ragii asalka ahaa ee afgambiga sameeyey, Xuseen Cali Ducaale, waxa uu noqday siyaasi hormood u ah gooni-u-goosadka Somaliland. 
## Xusuusin
**Sida uu qabo cilmi** - baare Xuseen M Nuur, guud ahaan xubnaha inqilaabku waxay ahaayeen 23 xubnood Hase yeeshee 23 xubnood oo afgambiga ka tirsan ayaa markii dambe maxkamad la soo taagay,  inkastoo saddex fallaago la sheegay in la dilay intii lagu jiray kacdoonka. 

## Tixraac
"SSC, Somaliland: Siday Soomaaliya u Tahay Waayihii Loolanka Shiinaha iyo Maraykanka"

“Dib-u-dhalashada Somaliland (4): Inqilaabkii Milatari ee 1961-kii

Fahamka Dawlad Dhisidda: Dawlad-Dhaqameed iyo Dawladnimada Casriga ah ee Somaliland

Buug-gacmeedka Aagga Soomaaliya. Cadadkii 550aad, cadadkii 86aad

Soomaaliya: Burbur Dawladeed, Faragelin dhinacyo badan leh, iyo Xeeladaha Dib-u-dhiska Siyaasadda

"Deenaansho inta u dhaxaysa duufaannada? Qaababka rabshadaha siyaasadeed ee Soomaaliya, 1950-1980"

"Deenaansho inta u dhaxaysa duufaannada? Qaababka rabshadaha siyaasadeed ee Soomaaliya, 1950-1980"