open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Warshad

**Warshad**  waa waa dhismo wayn oo qalab wax lagu sameeyo iyo dad aqoon u leh ka shaqeeyaan, taas oo soo saarta alaab badan. 
Warshaduhu waa furaha koboca dhaqaalaha wadan ama qaarad. 

Noocyada warshaduhu way kala duwan yihiin, kala wayn yihiin, kala shaqaale badan yihiin, oo waxsoosaar kala badan yihiin. Warshadihii ugu horeeyay dunida waxay ahaayeen warshadaha dhuxul dhagaxa iyo warshadaha birta, laakiin mudo ka dib, teknoolojiyada oo horumartey darteed waxaa samaysmay warshado badan, sida warshadaha gaadiidka, kuwa maacuunta, kuwa alaabaha elektarooniga iwm. 

Ayadoo la tixraacayo alaabta eeys soo saarto ayaa warshadaha loo kala saari karaa noocyo badan, tusaale ahaan warshadaha dharka, warshadaha shidaalka, warshadaha kaluunka & kheyraadka biyaha, warshadaha elektarooniga, warshadaha softwarka, warshadaha cuntada, warshadaha waraaqaha, warshadaha madadaalada]] iwm. 

= Warshadaha iyo Dhaqaalaha =
Warshaduhu waa illo dhaqaale oo muhiim ah. Wadanka warshado badan leh dhaqaalihiisu wuu sareeysaa, sababtoo ah dadkiisa inta u badan weey shaqeeyaan dhaqaale fiicana helaan. Taasi waxay keentaa in Dawladda wadanku hesho canshuur badan oo dhaqaaleheeda aad u dhista. 

Wadanada reer galbeedku waxay leeyihiin warshadaha ugu badan dunida, taasi ayaa keentay ineey hogaan u noqdaan dhaqaalaha iyo Siyaasadda dunida. 
= Warshadaha Soomaaliya =

Wadanka Soomaaliya inkastuu ka mid yahay dalalka dunida 3aad ee soo koraya, ka hor burburkii dowladii hore ee *Siyaad Barre* wadanku wuxuu lahaa warshado badan oo waxsoosaara laakiin la bililiqeeystay ama burburey wakhtigii dagaalada. 

Sidaas ay tahay maanta majiraan wax warshado ah oo dalka gudihiisa kashaqeeya  laakiin kuwii hore waxaa kamid ah 

* Warshada kaluunka ee Laasqoray oo aan hadda shaqeynin

* Warshada Hilibka ee Kismaayo oo aan hadda shaqeynin

* Warshada Dharka ee Balcad oo aan hada shaqanin. 

* Warshada Caanaha ee Xamar oo aan hadda shaqeynin

* Warshada Sonkorta ee Jowhar oo aan hada shaqaynin.

by Abdiaziz
Dhuxul

**Dhuxul**

**Dhuxul** (ingiriis: Charcoal) waa hadhaaga marka qidcad dhir ama xayawaan ka timid la gubo ka hor intaanay dambas noqon. Dhuxusha midabkeedu waa cowlaan madoow ah, waana maxsuulka ka soo baxa marka alwaax ama qori la gubo ka dib la demiyo intaanu dambas noqon. 
Heerkulka dabka lagu shidayo geedaha markuu gaadho 220 °C (428&nbsp;°F) waxa soo baxa *Dhuxusha Cowlan* (Brown Charcoal), haddii lagu sii wado dabka marka 280 °C (536&nbsp;°F) wakhti ka dib waxaa soo baxa *Dhuxusha Madow* (Black Charcoal), ugu dambayn haddii 310 °C la gaadhsiiyo waxaa soo baxa *Dhuxusha Jilicsan*. 
 
Dhuxushu waxay ka samaysan tahay kaarboon qalalan oo wax biyo ah lahayn. Sababto ah kulka dabka lagu shiday qoryaha dhuxushu ka timid ayaa ka uumi bixiya biyaha.

* Charcoal

## Waddanamha Dhuxul Dunida

*  3,700,000,000,000 Ton
*  728,000,000,000 Tons
*  31,500,000 Tons
*  2,100,000,000 Tons
*  50,000,000 Tons
*  80,432,000,000 Tons
*  1,923,000,000 Tons

Dhuxusha waxay ka mid tahay waxyaabaha qadiimiga ah ee dadku isticmaali jirey tan iyo qarniyo hore. 

Guud ahaan, dhuxusha waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo dab wax lagu karsado ama laga helo kuleyl. 

Maadaama dhuxushu ka timaado geedaha, waxay halis iyo khatar badan ku heeysaa jiritaanka dhirta. 
Si loo helo jawaan dhuxul ah waxaa la jaraa labo ama sadex geed, taas oo keenaysa in dhirtu si dhakhso badan u tafiir go'do.

= Isticmaalka Dhuxusha =

Inta ugu badan Dhuxusha waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo dab lagu karsado cuntada, shaaha iwm. Sidoo kale, waxaa loo isticmaalaa in laga helo kuleyl la diirsado. 

Dhuxushu waxay ka timaada geedaha, qeybo ka mid ah dhirta ayaa la gubaa ka dib la damiyaa intaanay dambas noqon. Waa la jajabiyaa qoryaha dhuxusha ka dib, lagu cabeeyaa jawaano iyo baco loogu talo galay in lagu iib-geeyo. 

Noocyo ka mid ah dhuxusha, sida *Dhuxusha Jilicsan* waxaa loo isticmaalaa in lagu shito **Badeecada** ama **Shiishada**.

ÁȘ= Khatarta Deegaanka =
úúÙŘŘǖǚäò

Dhuxushu waxay halis iyo khatar badan ku heeysaa jiritaanka dhirta, sababtoo ah tiro badan oo geedo ah ayaa la jaraa si looga sameeyo dhuxul. 
Wakhti yar gudaheed, tani waxay keenaysaa tafiir go'a dhirta iyo nabaad-guur ku yimaada carada. 
 
Sidoo kale, marka la samaynayo dhuxusha qiiq badan ayaa oo ka kooban kaarboon-labo-ogsaydh iyo kimikooyin sun ah ayaa hawada gala taas oo keenaysa *Wasakhowga Hawada*.
  
In ka badan 90% qoysaska wadanka Soomaaliya waxay maalin kasta isticmaalaan tiro badan oo dhuxul ah taas oo lagu kariyo cuntada iyo waxyaabaha kale. Midani waxay khatar badan ku heeysaa dhirta dhulka oo wakhti dhow laga baqayo ineey dhamaato. 

Guud ahaan, dunida mamnuuc ayay ka tahay gooynta dhirta sababtoo ah nolosha dhamaanteed ayaa si toos ah ugu tiirsan dhirta.
Tamaashiir

**Tamaashiir**

**Tamaashiir** mararka qaar loo qoro **Tabaashiir** (ingiriis: Chalk) waa shay cad, jilicsan, oo ka samaysan macdanta nuurada.
Dambas

**Dambas**

**Dambas** (ingiriis: Ash) waa budo cad, khafiif ah oo ka soo hadhay dab wakhti shidnaa. 
Dambasku waa hadhaaga ugu dambeeya wax kasta oo la gubo. 

Dambasku wuxuu ka kooban yahay kimikooyin badan. Dambaska duxusha waxay ka samaysan tahay Isku dhisyada kaalshiyaam-kaarboonayt iyo kaalshiyaam-ogsaydh. 

Waxaa jira noocyo badan oo kala duwan oo *dambas* ah taas oo ku xidhan shayga la gubey. 
Tusaale ahaan, dambaska sigaarka, dambaska dhuxusha iwm. 

Guud ahaan, dambaska dhuxusha dhirta waxaa loo isticmaalaa in carada beeraha lagu daadiyo si loogu nafaqeeyo. 

Wadanka Soomaaliya dhexdiisa, dambaska waxaa lagu dhex daraa buuriga afka la gashado si dhadhanka u bedelo. 

* Ash
Qiiq

**Qiiq**

**Qiiq** (ingiriis: Smoke) waa neef midabo badan leh, ha u bato midabka cadaanka, kaas oo yimaada marka shay dab la qabadsiiyo.
Waxaa jira noocyo badan oo qiiq ah dhamaantoodna waxaa keena dab, kul iyo koronto shidan. 

Qiiqa aan maalin kasta aragno waxaa ka mid ah: qiiqa sigaarka, qiiqa dhuxusha iyo qiiqa wax kasta oo dab ku shidhan yahay.
Bac

**Bac** (ingiriis: Bag) waa shay khafiif ah oo fudud lagana sameeyo hadhaaga shidaalka taas oo loo isticmaalo in wax lagu rito ama lagu xafido. 

## Noocyada kala duwan ee Bacda

*Bacda qashinka
*Bacda Jirka
*boorsada lagu seexdo
*Boorsada garabka
*boorsada safarka
Habka Samayska Cuntada

**Habka Samayska Cuntada** (Qaamuuska Af-Soomaaliga 2012: Footoosintasis; Ingiriis: Photosynthesis) Dhirtu waa noolaha kali ah ee cuntadiisa diyaarsada ayagoo isticmaalaya nidaam loo yaqaano Habka Samayska Cuntada. 

Geedku wuxuu u baahan yahay ileys - inta badan ileyska dabiiciga ah ee qoraxda, biyo ay xididadu ka soo nuugaan dhulka iyo hawo - gaar ahaan kaarboon-labo-ogsaydh (C2O) si uu u samaysto cunto asagoo isticmaalaya Habka Samayska cuntooyinka 

Inta u badan dhirta, habka samayska cuntada ee geedku wuxuu ka dhex dhacaa caleemaha iyo laamaha geedka, halkaas oo biyaha, awooda ileyska iyo kaarboon-labo-ogsaydhku ku falgalaan. Isku dhiska halkaas ka dhaca waxaa ka soo baxa Ogsajiin caleemuhu cirka ku sii daayaan. Taasi oo ah faa'iidada koowaad ee dhirtu u leedahay deegaanka dhulka. 

Qaacidada Habka Samayska Cuntada ee dhirtu waa sidan:

2n CO2 + 2n DH2 + Ileyska Qoraxda →
2(CH2O)n + 2n DO

Kaarboon-labo-ogsaydh + deeq elektaron + awooda iftiinka →
Kaarbohaydarate + deeq elektaron ogsajiin

Habkan cunto samayska dhirtu wuxuu dhacaa wakhtiga maalintii sababtoo ah iftiinka falaadhaha qoraxda waa lagama maarmaan. Sidoo kale, habkani waxaa lagu sameeyn karaa nidaam loo yaqaano *greenhouse* oo iftiin fiican siin kara geedka.

Habka samayska cuntada dhirta waa deeqaha koowaad ee Ogsajiinta ku dara hawoda. Markasta oo geedku cunto sameeysto ogsajiin ayuu sii daayaa, taasi oo dadka iyo xayawaanka kale neefsadaan.

=Tixraacyada=
* Qorraxdu waxay geedaha siisaa awoodda ay ku soo saaraan caleemo, ubax, khudaar, midho iyo abuur…

* Amazing Photosynthesis
Caleen

**Caleen**

**Caleen** wadar ahaan **Caleemo** (ingiriis: Leaf) waa xubin midab cagaaran leh oo ku taala laamaha geedaha. 
Caleentu waa xubin yar oo balaadhan, khafiif ah, kuna taala qeeybaha sare ee laamaha geedka, taas oo shaqadeedu tahay ineey sameeyso cuntada dhirtu u baahan tahay si eey u korto iyo noolaato. 
 
Inta u badan dhirta, Habka Samayska Cuntada ee geedku wuxuu ka dhex dhacaa caleemaha iyo laamaha geedka, halkaas oo biyaha, awooda ileyska iyo kaarboon-labo-ogsaydhku ku falgalaan. Isku dhiska halkaas ka dhaca waxaa ka soo baxa Ogsajiin caleemuhu cirka ku sii daayaan. Taasi oo ah faa'iidada koowaad ee dhirtu u leedahay deegaanka dhulka.
Jirid

**Jirid**

**Jirid** (ingiriis: Trunk ama Stem) waa tiirka geedka ku haya dhulka isla markaana caleemaha kor u qaada si eey ileyska qoraxda u helaan. Sidoo kale, Jiridu waxay u qaabilsan tahay ineey kala safriso biyaha iyo nafaqada xididadu ka soo nuugaan carada; isla markaana gaadhsiiso cuntada qaybaha kala duwan ee geedka. 

Jirida waxaa ku dhex jira tuunbooyin kala gudbiya cuntada, biyaha iyo macdanta geedku u baahan yahay. Tuunbooyinkan waxaa ku dahaadhan qolof adag oo ka samaysan unugyo dhintey, kuwaas oo ka difaaca xanuunada, kulka, qabowga, xasharaadka iyo waxyeelada kale. 

Geedaha qaar malaha jirid adag oo kor u taagan, laakiin waxay leeyihiin maqaar ku dahaaran jidhka tuunbooyinka biyaha, cuntada iyo macdanta u kala gudbiya qeybaha geedahaas. 

Maqaarka sare ee adag, waxaa ku xiga xadhko yaryar oo loo yaqaano Maydhax (xylem), kuwaas oo ayaguna ka cuntada, biyaha iyo nafaqada kale gaadhsiiya unugyada jirida. 

* Can a Cut-Down Tree Sprout Again?
Laan

**Laan**

**Laan** wadar ahaan ah **Laamo** (ingiriis: Branch) waa faro dhaadheer oo ka baxa jirida geedaha, kuwaas oo dusha ay kaga xidhan yihiin caleemaha dhirta. 
Laamuhu waxay isku xidhaan caleemaha, ubaxa iyo inta kale ee geedka ayagoo kala gudbinaaya cuntada caleemuhu sameeyaan iyo biyaha iyo macdanta ka timaada xididada geedka. 

Laamuhu waxay ka baxaan dhinacyada jirida ayagoo u jeeda dhinac ka duwan jihada jirida. Sidoo kale, dhererka iyo miisaanka laamuhu way kala duwan yihiin. Qaar ayaa aad u yar oo leh dhowr caleemood, halka kuwo kale aad u dhaadheer yihiin isla markaana sii bixiyaan laamo kale oo ayaga ku xidhan. 

Inkastoo caleentu u badan tahay, laamaha naftoodu way ka qayb qaataan Habka Samayska Cuntada ee dhirta.
 

* Branch
Shiishad

**Shiishad** sidoo kale loo yaqaano **Badeecad** (; ) waa dhalo biyo ku jiraan oo dusha sare buuri iyo dab lagaga shido isla markaana leh gacan tuunbo dheer oo la nuugo. 
Badeecada qiiqeega ayaa afka laga qaataa taas oo tegta sambabada. 

Buuriga shiishadu wuu ka duwan yahay buuriga kale sababtoo ah waxaa lagu dhex daraa midho kala duwan kuwaas oo bedela dhadhanka iyo urta qiiqa badeecada. 

Waxaa jira labo nooc oo badeecad ah, shiishada dabka iyo shiishada korontoda. 

Dunida maanta wadano badan ayaa shiishada laga isticmaalaa waxaana ugu badan dalalka bariga dhexe, sida Sacuudi Carabiya, Imaaraadka, Masar, Yementa, Marooko, Iiraan, Hindiya, Bangaladhesh, Jabuuti, Soomaaliya, Koonfur Afrika iyo wadano badan oo kale. 
Shiishadu waxay cadaw ku tahay caafimaadka qofka cabaya weliba si xad dhaaf ah bay u dhaawacaysaa caafimaadka qofka cabaya wayna ka saameyn badan tahay sigaarka, waxyaabah ay ka kooban tahay shiishada ayaa ah waxyaabo kala duwan sida rinjiga la mariyo darbiga guriga kaasoo colour looga dhigo shiishada, rinjigaasi wuxuu dhaawac u geystaa xididada dhuunta oo qaaca jiida iyo qanjirada, ugu dambeyntiina wuxuu sababaa qanjiro xanuun iyo qofka oo candhuufta ceshan waaye.

Waxyaabah kale ee aan aadka uga naxay markii aan dawaday video ka hadlaya dhibaatooyinka shiishada waxaa ka mid ahaa in tubada dheer ee qaaca soo jiida ay dhexdeeda ku jiraan jeermis aad u fara badan kaasoo aan marnaba laga nadiifinin, jeermiskaas wuxuu ka dhashaa dadka kala duwan ee dhuuqay tubadaas. (video ka hadlaya baaritaanka tubadaas waan soo bandhigi doonaa insha allah).

Waxyaabaha kale ee dhaawaca caafimaadka qofka shiishada caba waxaa ka mid ah aluminiumka yar ee dabka dusha laga saaro kaasoo markii uu gubto sii deynayo hawada lagu magacaabo carbon 2 oxide taasina maahan hawo loogu tala galay in la dhuuqo ee waa hawada bani aadanka sii daayo marka uu neefsado , bani aadamkana waxaa loogu tala galay inuu jiido oxygen sida caadiga ah.

Ugu dambeyntii waxaa jira dhallinyaro badan oo u haysata in shiishadu xalaal tahay maadaama carabta inteeda badani ay cabaan, hadaba waad qaldan tahay hadii aad carabta u haysato inay diinta kaaga aqoon badan yihiin, wax kasta oo ay carab sameeyaane xalaal maahan.

Diinta islaamka waxay u soo degtay carab iyo cajam, qofkii illah wadada toosan tusiya ayaana toosnaada, wax kasta oo xalaal ah waa cad yihiin wax kasta oo xaaraan ahna waa cad yihiin.

Shiishada oo la cabo waxay waxyeello u geysan kartaa caafimaadkaaga marka loo eego sigaarka. Sigaar cabka wuxuu muujiyaa ixtiraamdarrada
nolosha loo qabo. Qaar ka mid ah bulshooyinka diinta (sida Markhaatiyaasha Yehowah) waxaa saaran waajibaad ah inay si cad uga fogaadaan cabista sigaarka iyo isticmaalka tubaakada..
Rubad

**Naf**

**Rubad** (ingiriis: Soul; Carabi: روح) ruuxda ku jirta Noolaha. 
Naftu waa ruux Ilaahay geliyo noolaha, taas oon la arki karin, lana taaban karin. 

rubad waa furaha nolosha dhamaan xayawaanka, taas oo markuu dhasho ilaa inta uu ka dhimanayo ku jirta. 

Rubad markey ka baxdo dadka waxaa soo baxa mayd. 

Markaan dhimanno rubaddeena jidhka kama baxdo. Dhoobo baa binuʼaadanka laga sameeyay. Markuu jidhkeennu dhinto waxba naga ma sii noolaado. Ma nihin naf ku dhex nool jidh. Markaynu dhimanno maskaxdeennuna way dhimataa oo fekradaheenna way baabbaʼaan.
Bacarimin

**Bacarimin**

**Bacarimin** (ingiriis: Plant Reproduction) waa habka tafiiranka dhirta ayadoo firi-tafiir ka timid ubaxa lab la gaadhsiinayo ubaxa dhedig. 

Inkastoo qaabka iyo dhismaha dhirtu kala duwan tahay, gebi ahaan geeduhu waxay u tarmaan qaab isku mid ah. 

In badan oo dhirta ka mid ah dabeeysha ayaa ka qeyb qaadata habka bacariminta, halka qaar kale soo jiitaan xasharaadka yaryar ka dibna lugaha ku qaadaan geed ilaa geed kale. 

Geedo badan waxay leeyihiin ubax lab iyo dhedig ah oo ku kala yaala laamaha kala duwan ee geed isku mid ah, isla markaana ayaga ayaa isbacarimiya. Halka geedaha qaar leeyihiin ubax lab ah ama mid dhedig ah isla markaana isdhaafsadaan. 

Ubaxa lab wuxuu ku yaalaa laamaha sare ee geedaha, halka kan dhedig ku sameeysan yahay laamo hooseeya. Taasi waxay suurto gelisaa in firida-tafiirtu (pollen) si fudud u gaadho ubaxa dhedig ayagoo hawada dhex maraya. 

Sida caadiga ah, ubaxa dhirtu waxay sameeyaan tiro badan oo firida-tafiirta ah (pollen), sababtoo ah lama hubo midka ku hagaagaya ubaxa dhedig. 
Dhirta dabayshu bacarimiso ma lahan ubax qurux badan iyo macmacaanka soo jiita xasharaadka. 
Si ka duwan taas, ayaa dhirta cayayaanku u kala qaado firida-tafiirta (pollen) waxay leeyihiin ubax waawayn oo midab qurux badan leh, isla markaasna badhtanka ayay ku leeyihiin dareere macaan; kuwaas oo soo jiita xasharaadka. 
Firida-tafiirtu waa mid qoyaan leh oo ku dhegta lugaha xasharaadka iyo meel kasta ooy gaadhaan. 
Sidoo kale, qaar kale waxay leeyihiin baadad u suurto gelisa ineey hawada dhex sabeeyaan, taas oo qaarkood safraan masaafo dhan ilaa 800km.
Dabeyl

::*Kani waa maqaal ku saabsan "dabeysha".*

**Dabayl** (ingiriis: wind; carabi: ريح) waa socodka hawada ayadoo baaxad weyn leh.

* Wind
*  Man’s Quest to Harness the  Wind
Cadaab

::*Kani waa maqaal ku saabsan cadaabt. Bogag kale fiiri [[Aakhiro]], [[Janno]]

*'Cadaab** ([[ingiriis]]: Hell; [[carabi]]: جحيم) (sidoo kale loo yaqaano **"Naar"**) waa hooyga [[aakhiro]] la gelin doono [[dad]]ka iyo [[jini|jinka]] intooda dambiilayaasha ah iyo guud ahaan inta Alle (s.w.t) u qorsheeyay ineey galaan. 

Cadaabtu waa [[dab]] ololaaya oo si daran u gubi [[jidh]]ka la geliyo taas oo weligiis qofkaasi ku jiri doono cadaabta, ilaa [[Alle]] u naxariisto. 

Sida kitaabka [[Quraan]]ku inoo sheegay, waxaa jira [[todoba|todoba Cadaabood]] oo kala hooseeya isla markaana kala ciqaab iyo [[kul]]ely badan. 

Dadka cadaabta gala waxaa loo yaqaanaa **Ehlu Naar'''. 

Cadaabtu waxaa lid ku ah janoda. 
waxaad ogtihiin ina janada laguwaaraayo.. 
hanoqon aakhiro seeg.. 
hamoogaan janada iyo quruxdeeeda
Kuwa dhinto jiritaankooda wuu dhammaadaa. Naar weligeed ah lagu ma cadaabo.
Aakhiro

**Aakhiro**

**Aakhiradu** (ingiriis: Hereafter ama Afterlife) waa hooyga dadka iyo jinku tegaan markeey dhintaan. Qaab kale hadii loo dhigo, aakhiro waa meel Alle (s.w.t) ogyahay oo noolaha dhamaantii la iskugu keeni geerida ka dib. 

Aakhiro waxay leedahay Jano aad u raaxo badan, iyo cadaab aad u kuleyl iyo dhib badan. 

Sida kitaabka Quraanku inoo sheegay, aakhiradu waa meel lagu noolaan doono daa'in abid, oo nolol iyo dhimasho ka dambeeysa malahan. 

### Maxaa dadka ku dhaco dhimashada kaddib?
“Kuwa noolu way og yihiin inay dhiman doonaan, laakiinse kuwa dhintay waxba ma oga.” Sidaas daraaddeed markaannu dhimanno, jiritaankeenna wuu dhammaadaa. Kuwii dhintay ma fekeri karaan, wax ma sameyn karaan oo waxna ma dareemi karaan. Markaan dhimanno nafteenna jidhka kama baxdo.
Marka qofka dhinto waxaa la waydiinaaya saddex su'aalood
1, waa kuma rabbigaa
2, waa kuma rasuulkaaga
3, waa tee diintaada

Haddii uu Garto saddex daas su'aal
Waxa uu galaaya jannada
Haddii uu garan waayo
Waxa uu galaaya naarta
Ilaahay hanaga badbaadiyo.

* Dhimashada Kaddib Maxaa Dhaco?
Dhesibel

**Dhesibel** (Ingiriis: Decibel) waa halbeega lagu cabiro qiyaasta maqalka. 
Astaanta halbeegani waa **[[dB HL]]**.
Cabirka Dhesibelku wuxuu sheegaa qiyaasta dhegoculeyska qofka. 
Sida xaqiiqda ah, maqalka dadku wuu kala duwan yahay. Maqalka qofka qaangaadhka caadiga ah wuxuu u dhexeeyaa 26 iyo 40 dB HL.
Waxa la isticmaalaa qalab lagu cabiro heerka maqalka oo loo yaqaano *Audiometric* taas oo lagu qiyaaso halbeeg lagu magacaabo Dhesibel (Decibel).
Ayadoo la tixraacayo da'da qofka ayaa maqalka dadka loo kala saaraa dhowr nooc:
* **Maqal Caadi ah**:
** dadka qaangaadhka ah maqalkoodu wuxuu u dhexeeyaa 26 iyo 40 dB HL.
** caruurta caadiga ah maqalkoodu wuxuu u dhexeeyaa 20 iyo 40 dB HL.

*  Protect Your Hearing!
Malag

::*Kani waa maqaal ku saabsan Malaa'igta.*
::*Halkan waxaa laga soo toosiyay [[Malaa'ig]].*

**Malag** wadar **Malaa'ig** (ingiriis: angel; carabi: ملاك) waa qaar ka mid ah makhluuqaadka Alle (s.w.t). 

Malaa'igta oo tiradooda Ilaahay uun yaqaano, waa nooleyaal aad u awood badan, isla markaana isha dadku arki karin. 

Malaa'igu waxay u adeegaan Rabbi Yehowah kor ahaayee, ayagoon seexanin, wax cunin mar ahaantaana aan daalin waligood. 

Malaaʼigaha waxay ka mid yihiin qaybta samada ee ururka Ilaahay. Malaaʼigo badan baa jiro. Ilaahay baa malaaʼigaha abuuray. Malaaʼigaha ayaa addoommada Ilaahay khatarta ka dhawri karo. Malaaʼigaha qaarkood way xumaadeen.

Laga soo bilaabo af Cibraaniga mal·ʼakhʹ iyo kan Giriigga agʹge·los. Labada erayba macno ahaan waxa ay macnahoodu yihiin “Rasuul” laakiin waxa loo tarjumay “malaa’ig” marka la tixraacayo rasuullada ruuxa. Malaa'igtu waa makhluuqyo xoog badan, oo Ilaah abuuray waa hore ka hor abuurista aadanaha.

* Who or What Are Angels? (en)
* Ma Ilaahay Baa Ibliiska Abuuray
* Angels
Jano

**Janno** (; ) waa hooyga aakhiro la gelin doono dadka iyo jinka Alle (s.w.t) la doono. 

Janadu waa meel raaxo badan, cunto iyo cabitaan badan leh, dumar qurux badan joogaan, amaan ah, oo aan waligeed la gababoobayn. 

Sida kitaabka Quraanku inoo sheegay, waxaa jira todoba Jano oo kala sareeya isla markaana kala wanaagsan. 

Dadka janada gala waxaa loo yaqaanaa **Ehlu Jano**. Janada waxaa laga helaa webiyaal caano,malab,qamro iyo kuwa kale oo lamid ah ee ruuxii cabta dhadhan heerkiisu sareeyo oo macaan dhadhan saneyso mida kale webiyaasha janadu halmeel ayeey kasoo burqadaan 
Caano,malab,qamro iskumana darsamaan ilaahey qaatimadeena ha wanaajiyo aamiin 

Janada waxaa lid ku ah cadaabta. 

## Dhowaan dunida jannay noqon doontaa

Beerta Ceeden waxaa loo maleeyaa inay ku taallay meel maanta ah bariga Turki. Runtii, beerta Ceeden adduunka bay ku taallay. Jannadii waxaa lagu magacaabay Beerta Ceeden. Jannada waxay ku taallay dhulka. Jannada kuma oolin samada. Ilaahay ulajeeddadiisa waxay ahayd inay Aadan iyo Xaawa adduunkoo dhan janno ka dhigaan. 
Binuʼaadanka nabad bay weligood ku raaxaysan doonaan. Dadku waxay jannada ku heli doonaan nolol qanciso. Ilaahay wuxuu ballanqaaday inuu dunida janno ka dhigi doono. Jannada qofna ma xanuunsan doono. 
Dhimasho iyo duqoobid jannada ma jiri doonaan. Ilaahay doonistiisa waa binu'aadanku inay weligood dunida ku noolaadaan.

* Dhowaan dunida jannay noqon doontaa
Keyn

**Keyn**

**Keyn** wadarteeda loo yaqaano **Keymo** (ingiriis: Forest) waa dhul baaxad balaadhan leh oo geedo badan iyo cows badan leh, kuwaas oo dabiici ama dad-beer ah. 
Tiro badan oo dhir nooceeda, dhererkeeda iyo qaradeedu kala duwan tahay ayaa noqonaysa Keyn. 

Oogada sare ee dhulka waxaa ku yaala keymo aad u badan kuwaas oo ku fadhiya 9.4% dhulka dunida. Si kale hadaan u dhigno keymuhu waxay qariyaan 30% dhulka qalalan ee dunida. 

Intaas uun kuma koobna ee waxaa jira keymo biyaha ku dhex yaala. Waxaa ka mid ah keynta kelp. 

Keymaha dunida ugu weyn waxaa ka mid ah Keynta Tayga ee ku fidsan labo qaaradood, taas oo ka soo bilaabanta Kanada kuna fidsan dhamaan wadanka Ruushka, iyo Rainforest oo ku taala wadanka Brasil ee Koonfur Ameerika. 

= Qeybaha Keymaha =

Ayadoo la tixraacayo qaab-dhismeedka, dhererka, caleenta, alwaaxa, deegaanka iyo cimilada geedka ayaa Keymaha waxaa loo kala saaraa 28 qeybood. 

* 1. Keymaha leh Caleenta cagaaran ee qodaxda. 
* 2. Keymaha leh Caleen-qodaxeedka
* 3. Keymaha isku dhexjirka caleemo balaadhan iyo caleen-qodax. 
* 4. Keymaha caleenta balaadhan ee waligeed cagaarka ah. 
* 5. Keymaha Caleenta balaadhan. 

* Forest
Dhar

**Dhar** (; ) waa shay dabacsan oo ka samaysan dun la xardhay. Dharka waxaa laga sameeyaa dun ka timaada haraga xoolaha, xayawaanka iyo cudbiga iyo noocyo aartifishal ah. 

Marka dharka la samaynayo waxa la isticmaalaa habab badan oo kala duwan, waxaa ugu caansan tolida, mareegida, iyo isku xidhxidhka dunta. 
## Hordhac

God ku yaala galbeedka wadanka Joorjiya ee bariga Yurub ayaa waxa laga helay qidcad harag oo lagu wado in dhar ahaan loo isticmaali jirey wakhti hada laga joogo 34,000 oo sano. 
## Qeybaha
Dharka guud ahaan waxaa la isku yidhaahdaa **Hu**; kaasi oo u kala baxa noocyo badan. Kugu ugu muhiimsan ee dadku isticmaalaan maalin kasta waxaa ka mid ah: surwaalka, shaadhka, diraca, shalmada, goonada, koodhka, kabaha iyo kuwo kale oo badan.
## Muuqaalo
 
File:Otavalo_Artisan_Market_-_Andes_Mountains_-_South_America_-_photograph_001.JPG|Shalmado iyo go'yaal.
File:Tablecloth_romanian_1full_view.jpg|Cowda guryaha.
File:Womens_Wear_(5282720403).jpg
File:Laugh Out Loud.jpg
File:Tuerkfrauen.jpg

## Sidoo kale fiiri
* Surwaal
* Shaadh

## Tixraac
Lo'

**Lo**' (Ingiriis: Cattle) ama **sac** waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. Si la mid ah noolaha kale, **lo'du** waxay u kala baxdaa dibi oo ah lab la xardhay, yoc oo ah lab la xardhin, iyo sac oo ah dhedig. 
Sidoo kale, **lo'du** waa xayawaan naasley ah. Taas micnaheedu waa in **sacu** nuujiyo ilmahiisa. 

**Lo'da** dhedig waxay leeyihiin 4 naasoo oo caano fiican laga helo. **Sacaha** waxa laga maalaa caano la cabo, mar ahaantaana laga sameeyo subag, burcad, yoghurt iyo waxyaabo kale. 

Dhinaca kale, lo' labeed oo ah dibida waxaa loo isticmaalaa in beeraha lagu qoto, wax lagu jiito iwm. 

Isku soo duuboo, lo'du waxay quudisaa shacabka aduunka ayadoo hilibkooda oo la cuno. 

Wakhti laga joogo 10,500 oo sano, ayaa **lo'da** lagu dhaqan jirey koonfurbari dalka Turkiga. Intaas oo qarni oo ka dambeeysay **lo'du** waxay ku faafeysay dunida. In ka badan 1.3 bilyan oo **lo**' ah ayaa maanta ku nool daafaha dunida. 

Guud ahaan, **lo'du** waa xoolo muhiim u ah aadamaha ayagoo laga helo hilib uu nafaqo ka helo jidhka dadku, dhogor laga sameeyo dharka, xadhkaha iwm. 
Intaas waxaa dheer, saxarada xoolaha laga helo waxaa lagu nafaqeeyaa carada.
Dibi

**Dibi** (   Amxaari: በሬ}) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. Dibigu waa labka lo'da, halka sacu yahay dhediga. Dibigu waa lo'da la xardhay, halka yocda uu yahay dibi la xardhin.

Dibida waxaa loo isticmaalaa in beeraha lagu qoto, wax lagu jiito, iyo hilibkooda oo la cuno. 

Wakhti laga joogo 10,500 oo sano, ayaa lo'da lagu dhaqan jirey koonfurbari dalka Turkiga. Intaas oo qarni oo ka dambeeysay lo'du waxay ku faafeysay dunida. In ka badan 1.3 bilyan oo lo' ah ayaa maanta ku nool daafaha dunida.
 
Somaliya marka loo eego waa xoolaha sadexaad ee ugu muhiimsan marka laga soo tago geela iyo arriga 

Guud ahaan, lo'du waa xoolo muhiim u ah aadamaha ayagoo laga helo hilib uu nafaqo ka helo jidhka dadku, dhogor laga sameeyo dharka, xadhkaha iwm. 
Intaas waxaa dheer, saxarada xoolaha laga helo waxaa lagu nafaqeeyaa carada.

* Bull
Kaymaha roobka

**Kaymaha roobka**  (ingiriis: Rainforest Forest) waa keymo baaxad balaadhan leh oo geedo badan iyo cows badan leh, kuwaas oo si dabiici ah uga baxa meelo badan oo Koonfur Ameerika, Afrika, Aasiya iyo Ustaraaliya. 

Keymahan waxa ** loogu bixiyey waa xadiga roob eey helaan oo aad u badan. Isku celcelis keymahan waxaa ku da'a roob qadarkiisu u dhexeeyo 250 sentimetre (98 in) ilaa 450 cm. 
Isku-celceliska heerkulka keeymahan waa 18&nbsp;°C (64&nbsp;°F) sanadka oo dhan.

Qaab-dhismeedka dhirta Keymahan oo ah geed caleen balaadhan ayaa waxay suurtogelisay in 28% Ogsajiinta hawadu ka timaado keymaha Rainforest. Sidoo kale, 40% daawooyinka dunida waxaa laga sameeyaa dhir ka timid keymahan. 

Intaas waxaa dheer, waxa la aaminsan yahay in 45% ilaa 75% noolaha tirada yar eey ku nool yihiin keymahan. Sidoo kale, in ka badan malaayiin nooc oo dhir ah, xasharaad, cayayaan iyo mikrorganism ah ayay keymaha roobka  hooy u tahay, kuwaas oo in badan wali dadku aqoon u lahayn. 
=Tixraacyada=
*Who Is Killing the Rain Forests?
Tayga

**Keynta Tayga** (ingiriis: taiga forest) waa keymo baaxad balaadhan leh oo geedo badan iyo cows badan leh, kuwaas oo si dabiici ah uga baxa Waqooyiga Ameerika gaar ahaan dalka Kanada ilaa baladhka qaarada Ruushka. 

Dhirta keymaha Tayga waxay ku fidsan yidhiin loolasha 50°Waqooyi ilaa laga gaadho 70°Waqooyi. 

 

Keymaha Tayga ee ku fidsan labo qaaradood waa keynta kowaad ee dunida ugu weyn, taas oo ka soo bilaabanta Kanada kuna fidsan dhamaan wadanka Ruushka. 

Sidoo kale, keynta Rainforest oo ku taala wadanka Brasil ee Koonfur Ameerika, ayaa ka mid ah keymaha dhulka ugu wayn. 

*  Baikal​—The World’s Largest Lake
Subag

**Subag** (  ) waa dareere huruud ah oo caanaha xoolaha laga sameeyo. 

Subagu wuxuu u qaab dhow yahay saliida, laakiin wuu ka nafaqo badan yahay urtiisana wey ka caraf badan tahay. 

* Butter
Naas

**Naas** (ingiriis: breast) waa cad hilib, baruur, carjow iyo xidido ka samaysan dadka kaga taala laabta; xoolaha iyo xayawaankana kaga taala qeeybta hoose ee ubucda jidhka. 

Noolaha naasaha leh waxaa loo yaqaanaa Naasley, sababto ah ilmahooda caano ayay nuujiyaan. 

Tirada naaso ee xayawaanku wuu kala duwan yahay. Dadku wuxuu leeyahay labo naas, halka xooluhu leeyihiin afar naas. 

Guud ahaan, dhediga naasleyda ayaa naasahooda laga helaa caano.
Dhogor

::*Kani waa maqaal ku saabsan dhogorta xoolaha iyo xayawaanka. Qoraalo u dhow fiiri [[Timo]]. Haku khaldin [[Suuf]]ka*

**Dhogor** (  ) waa timaha ku dhegan haraga jidhka xoolaha iyo xayawaanka. Dhogorta waxaa laga sameeyaa noocyo badan dharka, gogosha, rooga, bustayaasha iyo alaabaha dadku isticmaalaan. Dhogortu way ka duwan tahay Suufka iyo timaha dadka, waxayna leedahay tayo fiican oo ka dhigtey mid qaali ah.
Guud ahaan, dadku waxay isticmaali jireen dhogorta tan iyo wakhti aad u horeeyay. Maanta dhogorta ugu badan waxaa laga soo xiiraa xoolaha adhiga ee lagu dhaqdo qaarado badan oo dunida ah.


File:Colored Angora Goat.jpg|Dhogorta Riyaha
File:EnglishAngoraRabbit.jpg|Dhogorta Bakeyleha
File:Unshorn alpaca grazing.jpg|
File:Vicunacrop.jpg|
File:Llama de Bolivia (pixinn.net).jpg|
File:Camel portrait.jpg|Dhogorta Geela
File:Sheep pair at trough.jpg|Dhogorta Idaha
File:Sheep eating grass edit02.jpg|


* Wool
Gurijoog

**Gurijoog** (ingiriis: domestic livestock) waa xayawaanka iyo xoolaha la dhaqdo ee dadku manaafacaadsado.

Xoolaha gurijoogta ah waxaa ka mid ah bisadaha, eyda, lo'da, adhiga, daanyeerka, geela, fardaha, dameeraha, idaha iyo mararka qaar oo lagu daro digaaga iyo shimbiraha kale la dhaqdo.

Guud ahaan xoolaha gurijoogta ah waa xayawaanka aadamuhu
dhaqdaan, ee qaarkood la cuno hilibkooda lana cabo caanahooda.

Xayawaanka aan la dhaqanin ee khatarta ah waxaa loo yaqaanaa Duurjoog, waxaana ka mid libaaxa, waraabaha, shabeelka, harimacadka, yeyga, butida, masaska, iyo kuwo kale oo badan.

* ANIMALS
Digaagad

**Digaagad** (  ) waa shimbir gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Digaagadu waa dhediga digaaga, waxaanay ka mid tahay xoolaha dadku leeyihiin, taas oo la cuno hilibkooda iyo ukuntooda.

Digaaga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa diig, halka mida dhedig lagu magacaabo Digaagad.

Wakhti imika laga joogo 30 qarni (3,000) oo sano ka hor, ayaa wadanka Hindiya lagu dhaqan jirey digaaga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey digaaga. 

Dhinaca kale, tirokoob la sameeyay sanadkii 2003da waxaa lagu ogaaday in tiro dhan 24 bilyan digaag ah ku nool yihiin daafaha dunida.
Timo

**Timo** waa wadarta tin.

## Jaad
*Timaha saxaaxda waxaa la dhahaa shuunka
*Timaha wejiga waxaa la dhahaa garka
*timaha maqaarka xayawaanada waxaa la dhahaa saan

## Sidoo kale fiiri
*san
*indho

## tixraac
Saxaro

**Saxaro** sidoo kale loo yaqaano **Xaar** (  ) waa qashinka ka soo baxa dadka, xoolaha iyo gebi ahaanba xayawaanka noocyadiisa kala duwan. 

Saxaradu waa hadhaaga cuntada, midaas oo marka calooshu shiido loo kala saaro nafaqo jidhku awood ka helo iyo qashin xaga dambe laga soo saaro. 

Saxarada xoolaha iyo xayawaanka waxaa loo yaqaanaa **Digo**. 

Maadaama saxaradu ka samaysan tahay macdan kala duwan oo u badan isku dhisyo kaarboon ah, waxay nafaqo fiican siisaa carada.
Digaag

* The Chicken—Popular and Plentiful

**Digaag**

## Waddnamha Digaag Tiroka

* . 5 Billion
*  3.7 billion
*  1.1 Billion
*  100 Million 
*  580 million
*  1.1 Million
*  3.9 Million
*  1.4 Billion
*  124 Million
*  3 million
*  110 Million
*  100 million

## Warka
* https://www.alamy.com/a-worker-at-the-somali-poultry-farm-in-mogadishu-somalia-collects-recently-laid-eggs-in-one-of-the-farms-chicken-coops-on-15-april-2018-the-poultry-farm-one-of-the-first-of-its-kind-in-mogadishu-has-over-30000-chickens-and-is-capable-of-producing-up-to-12000-eggs-a-day-image378640795.html
* https://www.alamy.com/chickens-at-the-somali-poultry-farm-in-mogadishu-somalia-eat-their-feed-on-15-april-2018-the-poultry-farm-one-of-the-first-of-its-kind-in-mogadishu-has-over-30000-chickens-and-is-capable-of-producing-up-to-12000-eggs-a-day-image378640807.html
*
Orgi

**Orgi**' ( ) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Orgidu waa labka adhiga, waxaanay ka mid yihiin xoolaha dadku dhaqdaan ee laga helo cunto, hilib, dhogor iyo digo.

Orgiga adhigu waa neefka rimiya ri'yaha, kuwaas oo ilmo yar oo adhi ah. 

Adhiga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa Orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo Ri'. Adhigu markuu yaryahay labka waxaa loo yaqaanaa neyl, mida dhedigna waa waxar. 

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ah idaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 

Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah. 

* Goat
Xamaal

**Xamaal**

**Xamaal** (ingiriis: Porter) waa qof ama xayawaan dhabarka iyo duudka ku qaada shey ama qof. 

Xamaali waa noole dusha saarta shey asagoo geeynaya meel.
Dhircun

**Dhircun** (  ) waa xoolaha, dadka, xayawaank iyo dhamaan noolaha daaqa ama cuna dhirta. 

Dadka iyo xoolaha qaar, sida adhiga, iyo eyda, waxay cunaan dhirta iyo hilibk waxaana loo yaqaanaa waxwalbacune. 
Xayawaanka cuna hilibka iyo dhiiga oo kale ah waxaa loo yaqaanaa hilibcun.
Bakeyle

**Bakeyle** (   ) waa xoolo duurjoog iyo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Bakayluhu waa xayawaan naasley ah kaas inta badan duurka ku nool, laakiin la dhaqan karo oo carbis noqda. 

Bakaylaha waxaa loo dhaqdaa in hilib laga helo iyo in wehel iyo qurux ahaan loo heysto.
Cilmi Baaris

**Cilmibaadhis** sidoo kale loo qoro **Cilmibaaris** (  ) waa hab cilmiga ka mid ah oo tijaabo la sameeynayo ah. 

Cilmibaadhistu waa tijaabo iyo imtixaan lagu sameeynayo shey aan wali aqoon fiican loo lahayn. 

Juquraafi ahaan, inta badan cilmibaadhista waxaa lagu sameeyaa meelaha aan wali la tegin ama aqoonta fiican laga heynin. 

Dhinaca kale, marka cilmibaadhis Baayooloji ah la sameeynayo waxay noqon kartaa tijaabada xanuuno aan weli daawo loo helin. 

Guud ahaan, tijaabada cilmibaadhista waxaa lagu sameeyaa xoolaha, sida daanyeerka iyo bakeyleha. 

* How Science Affects Your Life

بحث علمي
Research
Recherche scientifique
Tibet

**Tibet** (Tibetan: བོད, Lhasa dialect IPA: / pʰøː˨˧˩ /; Shiinaha: 西藏; Pinyin: Xīzàng) waa gobol taariikheed oo ka kooban meelo badan oo ka mid ah Meelaha Tibetan ee gudaha Aasiyada Aasiya. Waa waddanka dhaqanka ee dadka Tibetan iyo sidoo kale qaar ka mid ah kooxaha qowmiyadaha sida Monpa, Tamang, Qiang, Sherpa, iyo Lhoba iyo hadda waxay ku nool yihiin dad badan oo ka tirsan Hanjiga Shiinaha iyo Hui. Tibet waa gobolka ugu sareeya ee dunida, iyadoo celcelis ahaan sarreeya 4,900 mitir (16,000 ft). Weynaanta ugu sareysa ee Tibet waa Buurta Everest, buuraha ugu sareeya dunida, oo kor u kacda 8,848 m (29,029 ft) oo ka sarreeya heerka badda.

Boqortooyada Tibetaan waxay soo baxday qarnigii 7aad, laakiin xilligii dayrta ee boqortooyadii gobolka ee ugu dambaysay waxay u qaybsantay dhulal kala duwan. Inta badan galbeedka iyo bartamaha Tibet (Ü-Tsang) waxaa badanaa ugu yaraan la magacaabay iyadoo hoos imanaysa taxane dowlado Tibet ah oo ku yaalla Lhasa, Shigatse, ama meelo u dhow; dawladahani waxay ahaayeen waqtiyo kala duwan oo hoos yimaada Mongol iyo Shiinaha. Sidaa awgeed, Tibet waxa uu ahaa munaasabadda Mucaaradka iyo hoggaamiyayaashii Shiinaha ee ku sugnaa Nanjing iyo Beijing, oo leh madaxbannaan macquul ah oo loo siiyay hoggaamiyayaasha Tibetaan. Gobollada bari ee Kham iyo Amdo waxay inta badan joogaan nidaam siyaasadeed oo baahsan, oo u kala qaybsan tiro badan oo ka mid ah maamulayaasha yaryar iyo kooxaha qabaa'ilka, iyada oo inta badan ay si toos ah hoos ugu dhacdo xukunka Shiinaha ka dib Dagaalkii Chamdo; badi degaankan ayaa ugu dambeyntii lagu daray gobollada Shiinaha ee Sichuan iyo Qinghai. Xuduudaha hadda ee Tibet ayaa guud ahaan lagu aasaasay qarnigii 18aad.

Ka dib kacdoonka Xinhai ee ka dhanka ah xayiraadda Qing ee 1912, askariga Qing ayaa hubka laga saaray oo ka baxsaday aagga Tibet (Ü-Tsang). Gobolka ayaa markii dambe ku dhawaaqay xorniyaddeedii 1913-kii iyada oo aan aqoonsan xukuumadda Shiinaha ee soo socota.  Markii dambe, Lhasa waxay gacanta ku haysay qaybta galbeedka ee Xikang, Shiinaha. Gobolku wuxuu ku sugnaaday madax-bannaanidii 1951-kii, ka dib Dagaalkii Chamdo, Tibet waxa uu ku biiray Jamhuuriyadda Dadka Shiinaha, dawlad hore oo Tibetaan ah ayaa la baabi'iyey 1959-kii kadib markii uu dhacay kacdoonkii fashilmay Maanta, Shiinaha waxay xukumaan galbeedka iyo bartamaha Tibet sida gobolka Tibet-ga gobolka halka bariga bari ay hadda yihiin kuwo inta badan degmooyinka gobollada hoose ee Sichuan, Qinghai iyo gobollada kale ee deriska ah. Waxaa jira xiisado la xiriira xaaladda siyaasadeed ee Tibet iyo kooxaha mucaaradka ah ee ka shaqeeya dibedda. Dhaqdhaqaaqayaasha Tibetaan ee Tibet ayaa la soo wariyay in la xiray ama la jirdilay.
=Akhris dheeraad ah=
*Tibet
=Tixraacyada=
Neebaal

**Neebaal**

**Neebaal** (ingiriis: Nepal) waa wadan ku yaala qaarada Aasiya. 

* A Glimpse of Nepal’s Treasured Animals
* Ascending a Mountain Higher Than the Himalayas
* Af-Neebaal
Anatooliya

DIYAARIYE ABDIRAHIIM MUSTAFE CAYDIID 

Anatolia  Juquraafi ahaan waa gobolka Anatoliya waxa xad ka leh badda Mediterranean-ka koonfur, badda Aegean  galbeed, marin-biyoodka Turkiga  waqooyi-galbeed, iyo ba’ madow .  Soohdinta bari iyo koonfur-bari waa ama xudduudaha koonfur-bari iyo bari ee Turkiga,[1] ama xariiq aan sax ahayn laga bilaabo Gacanka #Iskenderun ilaa Badda Madow.[2]  Muuqaal ahaan, badda Marmara waxay isku xidhaa #Badda Madow iyo Badda Aegean iyadoo sii maraysa marin biyoodka #Bosporus iyo marinka #Dardanelles, waxayna ka soocaa #Anatolia iyo Thrace ee jasiiradda Balkan ee Koonfur-bari Yurub.

**Anatooliya** waa dalka Turkiga qaybta ku taalo qaarada Aasiya. 

Dadyowgii hore ee Anatoliyaanka ah waxa ay ku hadli jireen luqadaha Anatolia ee hadda dabar go'ay ee qoyska Luqadda Indo-Yurub, kuwaas oo inta badan lagu beddelay luqadda Giriigga xilliyadii qadiimiga ahaa iyo sidoo kale xilliyadii Hellenistic, Roomaanka iyo Byzantine.  Luuqadaha waaweyn ee Anatolia waxa ka mid ahaa Hittite, Luwian, iyo Ludiyaan, halka luqadaha kale, ee sida liidata loo caddeeyey ay ku jiraan Phrygian iyo Mysian.  Luuqadaha Hurro-Urartiyan waxaa lagaga hadli jiray boqortooyadii Mitanni ee koonfur-bari, halka Galatiya, luqadda Celtic, lagaga hadlo Galatiya, badhtamaha Anatolia.  Dadyowgii hore ee gobolka waxaa ka mid ahaa Glatiya, Hurrians, Asiiriyaan, Hattian, Cimmeriyiin, iyo sidoo kale Ionian, Dorian, iyo Giriig Aeolic ah.  Turkida Anatolia waxa ay ku bilaabatay xukunkii Boqortooyada Seljuk dhamaadki qarnigii 11aad, waxa ay ku sii hoos jirtay boqortooyadii Cusmaaniyiinta intii u dhaxeysay dabayaaqadii 13-aad iyo horraantii qarniyadii 20-aad, waxayna maanta ku sii socotaa Jamhuuriyadda Turkiga.  Si kastaba ha noqotee, luqado kala duwan oo aan turkik ah ayaa lagu hayaa in lagala hadlo dadka laga tirada badan yahay ee anatolia, oo ay ku jiraan Kurdiyiinta, Neo-Arafasian, Lua Arameean, Laz, Giriig, iyo Griig

* From Earth Mother to Fertility Goddesses
Khudaar

**Khudaar** (  ) waa midho ka baxa dhirta kuwaas oo lagu darsado cuntada. 

Khudaartu way ka duwan tahay midhaha, sababtoo ah midhuhu waa cunto bisil oo in la kariyo u baahnayn, laakiin inta u badan khudaarta waa in la kariyo ka hor intaan la cunin. 

Khudaarta maalin walba dadku isticmaalaan waxaa ka mid ah: basasha, tamaandhada, barandhaha, saladhka, toonta, kaarootka, besbaaska, iyo kuwo kale oo badan. 

Midhaha firileeyda ah ee yaryar, sida bariiska iyo qamadiga lama odhan karo waa khudaar, sababtoo ah waxaa loo yaqaanaa **firileey**. 

* Eat Your Vegetables!
Bariga Dhow

**Bariga Dhow** (ingiriis: Near East) waa erey bixin ay adeegsadaan culumada dhulka iyo juqraafiga markay ka hadlayaan jasiirada turkiga oo ah wadanka turkiga.

Sidoo kale waxaa loo yaqanaa wax aan xiligisii la gaadhin wakhti soo socda taana waa Erey bixin ka timi Af-Soomaali.
Neyl

**Neyl**' wadar ahaan noqonaysa **Neylo** (Ingiriis: billy kid) waa xoolo gurijoog ah oo dadku dhaqdaan. 
Neyluhu waa labka adhiga yariiska ah, waxaanay ka mid yihiin xoolaha dadku dhaqdaan ee laga helo cunto, hilib, dhogor iyo digo.

Adhiga kiisa lab waxaa loo yaqaanaa orgi, halka mida dhedig lagu magacaabo ri'. Adhigu markuu yaryahay labka waxaa loo yaqaanaa neyl, mida dhedigna waa waxar. 

Neyluhu waxay qaangaadh ku noqdaan 15 bilood markaas ooy noqdaan orgiyo.
 
Deegaanada qaar ee dalka Soomaaliya neyl waxaa looga yaqaanaa ilmaha idaha.

Inkastoo ay jiraan in ka badan 300 oo nooc oo adhi ah, hadana xoolaha ugu dhow adhiga ee qaraabada dhow yihiin waxa ka mid ahidaha, adhiga duurjoogta ah iyo sagaarada. 

Wakhti imika laga joogo 10,000 oo sano ka hor, ayaa wadanka Iiraan lagu dhaqan jirey adhiga, laakiin waxaa la aaminsan yahay in wakhti intaas ka badan ka hor dadku dhaqan jirey adhiga. 

Sida la sheego, dadkii ugu hooreeyay wax beerida ayaa carbistey adhigii ugu horeeyay sababtoo ah caanaha, hilibka, dhogorta iyo timaha hargaha oo laga sameeyo dhar, lafaha ooy u isticmaali jireen adeeygeeda, digada oo carada lagu nafaqeeyo ayaa muhiim u ahaa dadkaas beeraleyda ah. 

*Goat
Besbaas

::*Boga "[[Basbaas]]" iyo "[[Qaji]]" halkan ayaa laga soo toosiyay



*'Besbaas**, **Basbaas** ama **Qaji*' (; ) waa [[midho]] ka mid ah [[khudaar]]ta taas oo ka baxda [[dhir]]ta oo lagu darsado [[cunto|cuntada]]. 
Midhaha geedka basbaaska waxaa lagu yaqaanaa [[kul]]eyl, dhanaan iyo dhadhan diiran shida qofka cunaya. Aalada kimiko ee ku jirta midhaha basbaaska waxaa loo yaqaana *"Kabsaysin"* (capsaicin) taasi oo leh qaacido noocan ah: *8-methyl-*N*-vanillyl-6-nonenamide''.

Basbaasku wuxuu asal ahaan ka yimid qaaradaha Ameerika. Waxaana markii ugu horeeysay lagu arkay wadanka Kolombiya, halkaasi oo ilaa maanta si dabiici ah uga baxo. Geedka basbaaska waxaa dunida inteeda kale soo gaadhsiiyay gumeystihii Bortuqiiska kaasi oo ka soo qaaday deegaanada Bartamaha Ameerika qarnigii 16aad.

Dunida maanta waxaa ugu soo saaris badan basbaaska waa wadanka Hindiya, sidoo kale wadankani waa kan ugu isticmaalka badan basbaaska aduunka. 
Deegaanka Guntur ee koonfurta Hindiya waxay soo saartaa 30% dhammaan basbaaska aduunka. 

Khudaarta besbaasku waa midho dhuuban oo leh midb casaan ah, Besbaaska cas, iyo mid cagaar ah waxaanay ka baxaan geedo yaryar oo gaaban. 

Basbaaska waxa lagu yaqaanaa kuleylkiisa, taas oo lagu darsado cuntada ama sidiisa lagu cuno asagoo qaydhiin ah. 

=Taariikh=

Geedka basbaasku wuxuu ka mid ahaa cuntada dadka tan iyo ilaa 7,500 Ciise Hortii. Cilmibaadhis kale waxaa lagu ogaaday in geedka basbaaska lagu dhaqan jirey wadanka Meksiko in ka badan 6,000 taasi oo lagu sharaxay inuu ku fiday deegaanada ka hooseeya ee Bartamaha Ameerika.

Sahamiyihii reer Yurub ee Kiristofer Kolumbus ayaa ahaa ninkii ugu horeeyay ee reer Yurub ah ee ku arkey basbaaska meelo ka mid ah gasiiradaha Kaaribiyaanka. Ninkan Kolumbus ayaa bixiyey magaca basbaaska ee luuqada ingiriiska "pepper", wuxuuna keenay qaarada Yurub sanadihii ku xigay.

Qarnigii 15aad wixii ka dambeeyay caan ayuu ka ahaa wadanada Yurub, waxayna sanadihii xigay gaadhsiiyeen dhammaan wadanadii ay gumeeysanayeen ee qaarada Afrika iyo qaarada Aasiya. Geedka basbaasku wuxuu aad ugu fiday oo si fiican looga beertay wadanka Hindiya.

=Sawiro=

File:Thai peppers.jpg|Geedka basbaaska
File:Chili_pepper_01.JPG|Basbaas la shiiday ee loo yaqaano Shigniga
File:Chili pepper.jpg|Midhaha basbaaska oo wali bislaan
File:Black pearl cultivar.jpg|nooc ka mid ah basbaaska
File:Cubanelle Peppers.jpg|basbaaska kubanelle 
File:Habanero closeup edit2.jpg|dhadhanka iyo kulka basbaaska
File:HotPeppersinMarket.jpg|nooc ka mid ah basbaaska
File:Chillies drying in Kathmandu.jpg|basbaas la qalajiyey, Nepal
File:Mujer chiles 3.JPG|dumar ka shaqeeynaya habynta basbaaska, Mexico City
File:2014 Dried chilli flakes.jpg|basbaas la qalajiyey
File:Chili pepper 01.JPG|Basbaas diyaar ah magaalada Camman, Jordan
File:Phrik haeng.jpg|basbaas la qalajieyey Thailand
File:Aesthetic green Chillies.JPG|basbaaska cagaaran
File:Andhra_Chillies.jpg|Baasbaaska caanka ku ah wadanka Hindiya


=Khudaarta=
Khudaarta maalin walba dadku isticmaalaan waxaa ka mid ah kuwo la kariyo iyo kuwo bisil oo sideeda lagu cuno. Isku soo wada duub hoos waxaad ku arki qaar ka mid ah guud ahaan khudaarta.

=Tixraac=
Toon

**Tuun**, **Toon** (; ; ; ; ) waa midho ka mid ah khudaarta taas oo ka baxda dhirta oo lagu darsado cuntada. 

Khudaarta tuuntu waa midho wareegsan oo leh qolof midab cad iyo mid casuus ah gudaha, waxaanay ka baxaan geedo yaryar oo gaaban. 

Tuunta waxa lagu yaqaanaa kuleylkeeda, taas oo lagu darsado cuntada ama sideeda lagu cuno ayadoo qaydhiin ah. 
Midhaha toontu waxay ka baxdaa carada dhulka dhexdeeda. 

Khudaarta maalin walba dadku isticmaalaan waxaa ka mid ah: basasha, tamaandhada, barandhaha, saladhka, toonta, kaarootka, besbaaska, iyo kuwo kale oo badan.

=Qoraalo Kale=
*Noocyada Toonta ee Atlas
Saladh

**Ansalaato**' sidoo kale loo yaqaano **Salar** (  ) waa miro ka mid ah khudaarta taas oo ka baxda dhirta oo lagu darsado cuntada. 

Khudaarta salarku waa caleemo balaaran oo cagaar ah kaas oo ka baxa carada dhulka hoosteeda. 
Salarku uma baahna in la kariyo ee sidiisa ayaa lagu cunaa. 

Khudaarta maalin walba dadku isticmaalaan waxaa ka mid ah: basasha, yaanyadu, baradhaha, salarka, toonta, kaarootka, besbaaska, iyo kuwo kale oo badan.
Saytuun

::*Saytuun kale, eeg [[Olea europaea]]*

**Saytuun** (Ingiriis: Guava, af-carabi **الجوافة**) waa midho ka mid ah khudaarta taas oo ka baxda dhirta oo siday tahay lagu cuno. 

Midhaha Saytuunku waa kuwo wareegsan oo leh midab casuus ah iyo dhibco badan oo korka kaga yaala. Sidoo kale, midhaha saytuunku waa cunto bisil oo sidiisa ayaa lagu cunaa.  

saytuunka ayaa u kala baxa 100 jaad oo ka kala baxa wadamada dhulbaraha dhaca ee ku yaala afrika, laatiin ameerika, wada kariibiyanka, iyo waliba bariga dhexe.

=Tilmaanta saytuunka=

## Wax tarka cunto ee saytuunka

## Wax tarka xag daawo

## Cudurada ku dhaca geedka saytuunka

## Tixraac
Cabitaan

**Cabitaan** (carabi: مشروب taliyaani: bevanda ingiriis: drink) waa dareere dhadhan macaan, dhanaan, qadhaadh ama dhexdhexaad ah leh oo qabow ama kulul oo dadku cabaan. 

Waxa jira noocyo badan oo cabitaanka ah, kuwaas oo lagu kala sooco darajada heerkulkooda, sida qaboow iyo kuleyl. Waxaa ka mid ah cabitaanka kulul: shaah, koofiga iwm. 

Dhanka kale, cabitaanka qaboow waxaa la mid ah: Koka-kolada, khudaarta shiidan iwm. 

* Are You Drinking Enough Water?
Daawo

**Daawo**'

**Daawo**' ama **Dawo** (Ingiriis: Medicine ama Pharmaceutical Drug) waa walax kimiko ka samaysan isku dhisyo dhowr nooc ah, taas oo loogu talo galay ineey la dagaalanto xanuun. 

Dawada waxa laga qaataa afka, qaar kale waa la isku mudaa, kuwo kalena waaba la ismariyaa. 

Guud ahaan, dawadu waxay u kala baxdaa labo nooc: mid dareere ah, sida sharoobooyinka; iyo mid adke yaryar ah sida kiniinka. 

Intaas waxaa dheer, daawada waxa laga sameeyaa dhirta, macdanta, xoolaha, kimikooyin la isku darey iyo xataa waxyaabo laga keeno badaha. Sida shayyadda kale loo barto ayaa dawadana loo bartaa iyadoo ay jiraan xirfadlayaal ku takhasusay

* Medicine and Surgery  
* Medicine
Jannaayo

* Sanadka Miilaadiga bishiisa koowaad. Bisha janaayo waxay ka koobantahay 31 maalmood, waxaana loo soo gaabiyaa **Jan**.
Rabi' al-awwal

**Rabi' al-awwal** waa bisha saddexaad Sano dayax ama Hijriyad 
waxaa ku jirta **12 Rabi' al-awwal** ama soomaalidu u taqaan (Moowliid) waa maalin ay culumada suufiyadu xusaan dhalashada nabi maxamed scw.
2014

2013 - 2014 - 2015

__TOC__

Sanadka 2014 waa meel gaar ah oo waqti ah oo ku jirta qarniga 21-aad iyo milenniyumka 3-aad. Waxa uu ka dambeeyaa 2013 kuna soo horeeyaa 2015. Marka loo eego kalandarka Gregorian-ka, waa sanad caadi ah oo ka kooban 365 maalin. Sida magaca lambariga, 2014 waxay matalaysaa hal sanadka socodka joogtada ah ee waqtiga.

## Dhacdooyin
*Ruushka ayaa dhul balaarsi ku samaystey Krimea oo ka tirsan Ukraine.
*Faafidda cudurka Ebola ayaa ku ifbaxay Galbeedka Afrika.
*Diyaaradda MH370 ee Malaysia Airlines ayaa luntay isagoo duulaya.
*Jabhada Daacish ayaa ku dhawaaqday khilaafad sheegato wadamada Iraq iyo Suuriya.
*Koobka Adduunka ayaa lagu qabtay Brazil, iyadoo Jarmalku ku guuleystay.

## Dhalashooyin

## Dhimashooyin
Aniga wey irontahay in dhimashada rayidka wayo waxan rabaa in xasan aan kala warego xilka madaxweynimo wayo dhimasha al shabab ma wadan ee wayo anakaa ayaa qarash gareno.

* Dagaalka Russka-Ukraine 2014

## Madaxda Aduunka
Somaliya aad ayaa uu jeclahay laakin waxaan xasuusinayaa somalida in ay mid nimada ilaaliyaan iyo wada jirka qaran. Waa guul midnimada iyo isku duubnida halaga fogaado qabyaalada meel dheer hala fiiriyo.
Bahda Bisada

**Bahda Bisada** (carabi: سنوريات laatiin: felidae) waa qoys xayawaanka duurjoogta ka mid ah kuwaas oo u eeg bisada.

Bahda Bisada waxaa la isku yidhaahdaa xayawaano badan oo duurjoog ah kuwaas oo dhammaantood leh qaabdhismeed jidhka bisada. 
Waxaana ka mid ah: bisada, shabeelka, libaaxa (aarka iyo goosha), harimacadka, guduudanaha iyo kuwo kale oo leh qaabdhismeedka bisada.
Duurjoog

::*Kani waa maqaal ku saabsan xayawaanka duurjoog ah. Maqaalo u micno dhow fiiri [[xayawaan]], [[gurijoog]] iyo [[xoolo]]







*'Duurjoog''' (ingiriis: wild animal) waa Xayawaanka aan la dhaqanin ee khatarta ah. Duurjoogtu waa dhamaan xayawaanka ku nool duurka, keymaha, buuraha, iyo deegaanada ka fog magaalooyinka. 

Duurjoogta waxaana ka mid libaaxa, waraabaha, shabeelka, harimacadka, yeyga, butida, masaska, iyo kuwo kale oo badan.