Qabiilka iyo Qabyaalada

**Qabiilka iyo Qabyaalada**

 Maqaalkaan waxa kuu midyahay doodiihii uu Mohamed Mire Salad kusoo jeediyay buugiisii Soomaalida iyo Soomaalinimada markii uu isku dayay in uu kala saaro waxa ay kala yihiin qabiilka iyo qabyaaladda.

Marka qofka uu yahay unuga ugu yar ee bulshada, qabiilka iyo xirmooyinka kale ee abtirka ah yihiin dad shaqsiyaad ahaa ee wiilal batay, qabiilku wuxuu noqonayaa wax kasoo faracmay qofka iyadoo isla mar ahaantaana qofku ahaanaayo unug kasoo faracmay qabiilka.Qabiilku waa dad, dadkuna waa qabiil. Magacyo iyo wajiyo ayuu leeyahay. Deegaamo loo tiriyo iyo dano ayuu leeyahay. 
Dareen iyo cadiifado ayuu leeyahay. Balse aragti ma yeesho! Waayo dadka isku dareen iyo doonis wey noqdaan ileen wexey ku xirantahay hadba waxa ka maqan ama sida wax loo tusiyo laakin, dad badan isku aragti ma noqon karaan ileen isku fakar, fahan iyo caqliba maahane. Qofba si buu u fakaraa maskaxdiisuna u shaqeysaa. Dadku weey kala aqoon badanyihiin wacyigoodana taas baa kala duweysa.Qabiilku asagoo ah dad isku tagay, aragti ma yeelan karayo qof walbana asagoo qabiilka kamid ah ayuu aragti gaar ah leeyahay. Hadii qabiilka awooda aragtida uu waayayna, wuxuu luminayaa awooda rabitaanka waayo danta laga mideesanyahay oo aan kusoo tilmaamnay in uu qabiilka yeelan karo ayaa hadana siyaabo kala duwan loo kala rabi karaa oo loo kala dooni karaa iyadoo aragtida qofka saamayn ku leedahay damaca iyo rabitaanka. Tusaale, qabiil daga deegaan u gaar ah ayaa amni daro haysataa, dantooda koobaad waa in ay amni helaan. Hase ahaatee, dadka ka dhashay qabiilkaas, siyaabo kala duwan ayay u kala rabaan in amnigaas lagu gaaro, qaarbaa qaba in xasilooni siyaasadeed marka hore la dhaliyo iyagoo amni darada u sababeenaya jahwareerka siyaasadeed ee deegaankooda kajira, qaar kale wexey qabaan tuugada iyo qas-wadeyaasha in dagaal lagu qaado lana cirib tiro halka kuwa kasoo horjeedana aaminsanyihiin in qas-wadeyaashaas wiilashooda yihiin sidaas daraadeed lala xaajoodo bulshadana lagu soo dhex daro, shaqo abuurna loo sameeyo si ay uga maarmaan nolosha dembiga ah. Macnaha waad haleeshay baan filayaa. 

Mar haduu qabiilku yahay unug bulsheed ee jira, wuxuu la sinmayaa qofka oo asagana ah unuga ugu yar ee bulshada. Sida caadada u ah unugyada dhamaantood, qabiilku wuxuu yeelanayaa astaamo lagu qeexi karo, dhaq-dhaqaaqiisana laga daraasayn karo sida qofkaba uu u leeyahay, waxaana ugu weyn Qabyaalada. Farqiga u dhexeeya astaamaha qofka iyo kuwa qabiilka waxaa weeye in qofku aragtiyo iyo rabitaan leeyahay, dadka kalena kaga duwanyahay, halka qabiilku uusan intaba lahayn sida aan soo aragnayba. Tani wexey kadhigantahay in astaamaha dadka kala duwanyihiin halka kuwa qabiilada oo dhanna isku mid yihiin taasoo micnaheedu yahay in qabiil walba ay qabyaaladu ku dhex jirto. 
Qabyaalada waa astaan muujineysa caadifada ay wadaagaan dadka isku qabiilka ah, hadaba soo ma noqoneyso rabitaanka qabiilka? Jawaabtu waa maya, waayo qabyaalada ma muujiso waxa ay rabaan dadka qabiilka kadhashay ileen wayba kala duwanyihiine balse waxa ay muujinaysaa waxa ay wada diidanyihiin. 
Tusaale, reer tiiraanyo waxa ay is tuseen in dantooda ku jirto in ay maamulka wadanka iyaga la wareegaan balse iyaga dhexdooda iskuma waafaqsana cida ay maamulka laraban, waxaa ku dhex jira kooxooyin kala duwan oo tartan hoosaad ka dhexeeyo iyaga oo maamulka niman kala duwan u kala doonaya. Mar hadii qabiilka wax lagu wada dooni waayay, wax baa lagu wada diidi karaa. Qabyaaladda waxay marka noqoneysaa cadiifada indhaha xiran ee wax diidmada uun taqaana oo kasoo faracanta qabiilka. 
Marka ay kursiga tagaanna, qabyaalada ma hor keento rabitaan iyo hadaf kale uu qabiilka riixaayey bal’e qabyaaladu waa ay qanacsantahay waayo xitaa dadyoowga katirsan qabiilka haddii aysan qanacsanayn waxa ay weynayaa awoodii mideysnayd uu qabiilka wax ku diidaayay taasoo ah qabyaalada. Tani waxay kadhigantahay qabyaaladu in ay isku biirsan karaan dhowr qabiilood ileen waa dareen laga wada mideysnaan karo halka qabiilku yahay unug gaar u taagan oo marnaba cid kale ku milmeynin.
Hadaan soo koobo, qabyaaladu waa awooda diidmada“VETO POWER”  ee qabiilka halka qabiilku yahay unugii waxa kasoo hor jeesanaaye oo awoodaas isticmaalaayey balse durbaba kala firdhada kolka ay timaado in uu wax raboodo. Fahanka noocaan ah oo laga qaato qabiilka iyo qabyaalada ayaa ka suulinaya wanaag iyo xumaanba balse wexey noqdaan kuwo kuhaboon ama aanan kuhaboonayn xaalada loo adeegsaday waayo saamayntooda waxaa in badan aad ukala duwi kara xaalada lagu dhex adeegsado iyo xilligaba.
 Qabyaalada micne ahaanteedu diidmada noqotay ayaa hadana dhaqan galkeeda dhabta ah is badali doonaa marka aan saameeynta awooda kudabaqano iyadoo wajiyo kale ku dhaqan galeeysa; Qeybta xigta ayaan si fiican uga hadli doonnaa. Astaamaha kale ee qabiilka waxaa kamid ah sharciyadda aqoonsiga shaqsiyaadka iyo awoodda ceymiska.
Hadii fahanka aan kor kusoo qaadanay ku dabaqno Jabhadihii kacaan diidka  ahaa oo riday maamulkii Madaxweyne Mudane Maxamed Siyaad Barre, waxaa noo muuqaneysa in ay qabyaalad wadaag ahaayeen. Wexey halgan ku jireen muddo dhowr iyo toban sano ah iyagoo si hoose iskula socday aadna u wada shaqeeynaayey. Guushii ka dhalatay halgankoodii ay u arkayeen waddan badbaadinta ayaa kusoo dhiig shubatay 30 sano oo dagaallo sokeeye ah. 
Wuxuu halgankoodii umuliyay dareen gooni goosad ah oo ka dhex dhashay jabhadii SNM oo uu hogaaminaayay *Mudane Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur*  ilaa ay dhiseen wadan aqoonsi raadis ah oo uu hada hogaamiyo Madaxweyne Mudane Muuse Biixi Cabdi. Waxaa dib noogu soo muuqday xaaladdii la-ismari-waaga ahayd ay soomaalidu waligeedba kujirtay oo ay u wacantahay in aan lakala adkaan karin iyo xariirka dabiiciga ah uu dadka la leeyahay adeegsiga quwadda.
Hadii qabyaaladu tahay astaan kamid ah kuwa qabiilka, suurtogal matahay in laga soo xidido siibo qabiilka si loo helo qabiil aanan qabyaalad lahayn?
Hadiise qabiilka lagu guulaysto in astaamihiisii qaar kamid ah laga reebo, wali unug jireedkii qabiilka ahaa masii ahaan karaa mise wax cusub oo is bedelay ayuu noqonayaa?
Tusaale, Dadku waxa uu leeyahay astaamo kadhigaya Aadane waxaana kamid ah in aad leedahay muuqa dadka sida gacmaha iyo lugaha iwm, hadii muuqaaga la badalo ama la baabi’iyo oo aad noqotid wax aanan la arki karin, wali Aadane masii tahay mise wax cusub ayaad noqotay? Si taas la mid ah, hadii qabiilka qabyaalada laga reebo wali qabiil miyuu sii ahaan karaa mise waa xaalad cusub oo abuurantay?