open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aleksander ee Samarooney

**Aleksander ee majiidka ah** (ingiriis: Alexander the Great), **Aleksander ee Samaroon**, **Aleksander ee halqooq** ama **Iskander ee Majiid ah** wuxuu ahaa nin reer Masedooniya ah, wuxuu na ku dhashay 356 BC magaalada Pella, oo ahayd caasimadda Masedooniya, wuxuuna ahaa wiilka Boqor Philip II iyo Boqoradda Olympias. Kadib dilkii aabihiis ee 336 BCE, Iskander ee Majiid wuxuu noqday boqor da'da yar ee 20 jir ah. Xilkiisa waxaa loo yqaana guulihiisa milatari ee layaabka iyo wacdaraha lahaa iyo abuurista mid ka mid ah boqortooyinka ugu weyn taariikhda.

Qodobbada ugu horreeya ee Iskander ee Majiid wuxuu ku bilaabay mideynta Giriigga, kadibna wuxuu ballaariyay boqortooyadiisa ilaa Masar, Faaris iyo xitaa qeybaha Hindiya. Tabkiisa iyo xeeladahiisa ciidameed iyo hoggaamintiisa waxay ahaayeen kuwo aan wacdaro ah, taasoo siisay sumcad weyn oo uu ku noqday mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha ciidan ee ugu caansan taariikhda. Dagaallada sida Dagaalkii Granicus, Dagaalkii Issus, iyo Dagaalkii Gaugamela waxay muujinayeen kaska iyo xeeladiisa dagaal.

Marka laga soo tago guulihiisa milatari, Iskander ee Majiid wuxuu sidoo kale faafiyey dhaqanka Giriiga ee dhulka uu qabsaday, isagoo hortibiyay fikradda ah Hellenization (nashiraynta dhaqanka Giriigga). Magaalooyinka sida Alexandria waxay noqdeen xarumo dhaqameed iyo waxbarasho oo firfircoon, kuwaasoo saameyn ku yeeshay farshaxanka, falsafadda, iyo dhismaha jiilalka soo socda.

Iskander oo Majiid wuxuu ku geeriyooday 323 BCE isagoo jira 32 sano, iyadoo sababta dhimashadiisa ilaa hadda laga doodayo – waxaa laga yaabaa inay ahayd cudur ama sun lagu soo daadiyey. Geeridiisu waxay keentay in boqortooyadiisa la qaybsamo, iyadoo guud ahaan hogaamiyaasha milatarigiisa, oo loo yaqaan Diadochi, ay isku dheceen si ay u helaan xukunka dhulalka ballaaran ee uu dhisay.

## Marjac
Af Fongbe

**Af Fongbe** ama **Af Fon** waa luqad lagu hadlo Benin, Nayjeeriya iyo Togo.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Acɛ, susu kpo sisi ɖokpo ɔ kpo wɛ gbɛtɔ bi ɖo ɖò gbɛwiwa tɔn hwenu; ye ɖo linkpɔn bɔ ayi yetɔn mɛ kpe lo bɔ ye ɖo na do alɔ yeɖee ɖi nɔvinɔvi ɖɔhun.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Dinka

**Af Dinka** waa luqad lagu hadlo Koonfur Suudaan. Af Dinka waa lagu hadlaa Wabiga Niilka agtiis. Jang ama Jieng ama Muonjieng waa magacyo loo isticmalo dhammaan lahjaddaha Af Dinka.

=Lahjadaha=
### Waqooyi Bari iyo Galbeed
* Padaŋ de Ayuël jiel (Abiliang, Nyiël, Ageer, Döŋjɔl).
* Luäc (Akook, Wieu, Aguer)
* Ŋɔŋ de Jok (Niilka Kore)
* Rut
* Thoi

### Galbeed
* Ŋɔŋ de Jok Athuorkok (Abiei)
* Ŋɔŋ de Jok de Awet
* Kuel de Ruweeng (Panaru, Aloor ku Paweny)

### Koonfur Dhexe
* Aliap
* Ciëc (Jang)
* Gɔ̈k
* Agaar
* Apääk de Yirol west.

### Koonfur Bari
* Bor
* Twic (Twi)
* Nyarweng
* Hol

### Koonfur Galbeed
* Malual-Jiɛrnyaaŋ (Abiëm, Paliëët, Aroyo, Paliëupiny ku Pajok)
* Luänyjäŋ
* Twic Bol

### Rek
* Aguɔɔk
* Apuk
* Awan Cän ku Awan Mɔ̈u
* Kuac Ayɔɔk
* Abiëm Mayar
* Abiɔŋ Ayɔɔm
* Nöi Ayii
* Nyaŋ Aköc
* Atok Buk
* Ler Akën
* Awan Parek
* Lɔn Ariik
* Lɔn Paɣer
* Kɔŋgör Arop
* Apuk Padɔc
* Muɔk Aköt Wut
* Yär Ayiɛɛi
* Apuk Jurwïïr
* Thɔny Amɔ̈u
* Luäny Malek
* Aköök Deŋ
* Thïïk/Thïŋ Majɔk
* Kɔŋ-ŋör Akuëcbɛ̈ny
* Pakɔɔr
* Adöör Mabior
* Bäc

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Raan thök eben aye dhëëth ka lau nhöm kua thöŋ nhiim eyithiic, kua thɛ̈kic, kua ci yëknhiethku puou, ku bik cëŋ ka ke ye mith etik.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Madaxkuti cidhif

**Madaxkuti cidhif** (; ;) nooca ugu weyn ee madaxkuti ah oo ku nool goobta cidhif (Arctic), gaar ahaan agagaarka Cirifka waqooyi. Madaxkuti cidhif waxay si gaar ah ugu habboon yihiin inay ku noolaadaan deegaan qabow oo baraf leh. Furuugooda dhumucdiisuna waxay bixisaa diiranaysi ka dhan ah qabowga daran, waxaana hoostiisa jirkooda ku yaal maqaarka madow ee ka caawiya inuu nuugo oo ilaaliyo kulaylka qorraxda. In kasta oo furuugoodu muuqdo caddaan, taasoo ka caawisa inay ku milmaan barafka, dhab ahaantii waa mid aan midab lahayn. Madaxkutiga cidhifka waa hilibcunaha ugu waaweyn ee dhulka ku nool, iyadoo labadooda ragga weyn ay miisaankoodu gaarayo ilaa 1,500 rodol (680 kg) iyo dhererka ay gaaraan qiyaastii 3 meter marka ay taagan yihiin lugahooda dambe.

Cuntohoodu waxay inta badan ka koobantahay seal-ka, gaar ahaan noocyada ringed iyo "bearded seals", kuwaas oo ay ku qabsadaan iyadoo ay sugaan meelaha ay sealku ka soo baxaan si ay neefsadaan. Waa dabaal-qaboojiye aad u xirfad leh waxayna awoodaan inay masaafoyin dheer ku dabaalan karaan badda furan marka barafka badda uu yaraado. Madaxkutiga cidhifka  waxay inta badan ku tiirsan yihiin barafka badda ee ay ku ugaarsadaan, safraan, isla markaana ku tarmaan. Si kastaba ha ahaatee, isbeddelka cimiladu wuxuu khatar weyn ku yahay badbaadadooda, maadaama kulaylka sareeya uu keeno in barafka Arctic uu dhaco, taasoo ku qasbaysa madaxkutiga cidhifka badeedka inay safar dheer sameeyaan oo saameyn ku yeelaneyso awooddooda inay ugaarsadaan iyo tarmaan. Dhibaatooyinkan awgood, madaxkutiga cidhifka badeedka waxaa loo tixgeliyaa kuwo nugul, waxaana socda dadaallo lagu ilaalinayo deegaanadooda iyo yareynta saameynta isbeddelka cimilada ee ku saabsan badbaadadooda.

## Marjac
Af Fuula

**Af Fuula** ama **Af Fulani** ama **Af Pulaar** waa luqad laga hadlo galbeedka iyo dhexedha qaarada Afrika. Luqadda Wolof way isku dhaw yihiin.

Af Fuula waa lagu qoraa Far-Adlam, Far-Latiin iyo Far-Carabi. Far-Adlam waa loo akhriyaa midig ilaa bidix.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Innama aadeeji fof poti, ndimɗidi e jibinannde to bannge hakkeeji. Eɓe ngoodi miijo e hakkilantaagal ete eɓe poti huufo ndirde e nder ɓ iynguyummaagu.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Ga

**Af Ga** waa luqad laga hadlo Gaana, Togo, Benin iyo Galbeedka Nayjeeriya. Af Dangme way isku dhow yihiin.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Afɔ gbɔmɔ fɛɛ gbɔmɔ yɛ agbojee mli, kɛ hegbɛ ko ni damɔ ŋɛlɛ koome nɔ. Gbɔmɛi fɛɛ yɛ jwɛŋmɔ kɛ henilee, ni no hewɔ lɛ esa akɛ amɛhe ahi shi yɛ nyɛmi suɔmɔ mli.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Jarmal

**Af Jarmal** waa luqad laga hadlo Jarmalka, Iswisarland, Awstriya, Yurubta Dhexe iyo meelo kale uu Jarmalka guumeystey iyo meelo qoxooti Jarmal u qaxeen.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Igbo

**Af Igbo** waa luqad laga hadlo Koonfur-Bariga Nayjeeriya.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

A mụrụ mmadụ nile n'ohere nakwa nha anya ugwu na ikike. E nyere ha uche na mmụọ ime ihe ziri ezi nke na ha kwesiri ịkpaso ibe ha agwa n'obi nwanne na nwanne.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Koykoy

**Af Koykoy** waa luqad laga hadlo Namibia iyo Koonfur Afrika.

=Qoraal Tusaale=
#### Af Koykoy

ǂKam ǃũi-aob gye ǁẽib di gūna ǃhomi ǃna gye ǃũi hã i. ǀGui tsēb gye ǃgare-ǀuiï di ǃkhareï ei heiï di somi ǃna gye ǂnõa i, tsĩb gye ǁom tsĩ sĩgurase gye ǃgan-tana, tanaba ra ǃhororose. Ob gye ǁẽib ǁgūse gyere ǃũ beiraba ǃũi-aob ta ǃkamsa ǁgoa bi, ti gye ǂẽi. ǁNatib gye ǂnirase gye ǂhomisen, tsĩb gye ǁhei-ǂnu ei bi nĩse ǃgũṅ tsĩ ǀnĩ dā-ǃharoroti gose gye ǂgai-ǃoa-ǃoasen, tsĩb gye ǃũi-aob ei ǁhei-ǂnũ tsĩ ǁkhōse gye ǃkhā bi.

#### [[Af-Ingiriisi|Af Ingiriis]]
One day a young shepherd was watching his sheep on a mountainside. While he was sitting on a rock in the shade of a tree, his head nodded forward and fell asleep. A ram grazing nearby, seeing the shepherd lower his head, thought he was threatening to fight. So he got ready, and drawing himself back a few paces he launched himself at the shepherd and butted him severely.

#### Tarjumad
Maalin maalmaha ka mid ah arijir dhallinyaro ah ayuu idihiisii ​​ku daajinayay meel buur ah. Markuu ku kor fadhiistay dhagax uu ku jiro harka geed, ayuu madaxisi hore u lulay iyo seexday. Markuu wan agtiisa ku daajinaya arkay arijirka oo madaxiisa hoos u dhigay, wuxuu mooday inuu dagaal la hanjabayo. Wanka wuu isdiyaariyey, dhawr tallaabo uu gadaal u socday, dabadeed arijirkii wuu ku kor booday iyo madaxa si xun ugu dhuftay. 

=Tixraac=
Af Kimbundu

**Af Kimbundu** ama **Mbunduga waqooyiga** waa luqad laga hadlo Angola.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

O athu woso avwala abhuluka ni kusokela mu kijingu ni mu itekelu. Ene ala ni ulungilu ni kilunji ni atokala kulaya kumoxi nya akwa mu mixima ya undandu.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Kirundi

**Af Kirundi** ama **Af Rundi** waa luqad laga hadlo Burundi, Ruwanda, Tansaaniya, Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo, Yugandha iyo Kenya. Af Kinyarwanda way isku dhow yihiin. 

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Abantu bose bavuka bishira bakizana kandi bangana mu gateka no mu ngingo zibubahiriza. Bafise ubwenge n'umutima kandi bategerezwa kwubahana nk'abavandimwe.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Kituba

**Af Kituba** ama **Kikongo ya leta** (oo macnaheedu yahay Af Kongoga dowladda) waa luqad laga hadlo Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo iyo Jamhuuriyadda Kongo. Af Kituba waa kreol Af Kongo ku salaysan.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Bantu nyonso, na mbutukulu kevwandaka na kimpwanza ya bawu, ngenda mpe baluve ya mutindu mosi. Mayela na mbanzulu je na bawu, ni yawu yina bafwana kusalasana na bumpangi.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Kongo

**Af Kongo** ama **Kikongo** waa luqad laga hadlo Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo, Jamhuuriyadda Kongo, Angola iyo Gabon. Kreolga Af Kituba wuu ku salaysanyahay Af Kongo.

=Maalmaha=
Magacyada maalmaha ee Lahjadaha Af Kongo

=Tirooyinka=

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Bizingi bioso bisiwu ti batu bambutukanga mu kidedi ki buzitu ayi kibumswa. Bizingi-bene, batu, badi diela ayi tsi-ntima, bafwene kuzingila mbatzi-na-mbatzi-yandi mu mtima bukhomba.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Lingala

**Af Lingala** ama **Ngala** ama **Lingála** waa luqad laga hadlo Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo,
Jamhuuriyadda Kongo, Angola iyo Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Bato nyonso na mbotama bazali nzomi pe bakokani na limemya pe makoki. Bazali na mayele pe base, geli kofanda na bondeko okati na bango.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Gandha

**Af Gandha** waa luqad laga hadlo Yugandha.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Abantu bazaalibwa nga balina eddembe n'obuyinza ebyenkanankana, batondebwa nga balina amagezi era nga basobola okwawula ekirungi n'ekibi bwebatyo, buli omu agwana okuyisa munne nga muganda we.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Moore

**Af Moore** waa luqad laga hadlo Burkina Faso, Benin, Xeebta Foolmaroodi, Gaana, Mali, Togo, Nayjar iyo Senegaal.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Ninsaalbã fãa sã n doge, ned fãa so a menga, ned pa rogd n yaa yamb ye, nebã fãa zema taab b yel-egdɩ la b burkĩndlem wɛɛngẽ. Nebã fãa tara yam la tagsgo, ned fãa togame n vɩɩnd ne a to saam-biir pʋgẽ.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Nuwar

**Af Nuwar** ama **Thok Naath** (oo macnaheedu yahay luqadda dadka) waa luqad laga hadlo Koonfur Suudaan iyo Itoobiya. Af Nuwar, Af Dinka iyo Atuot way isku dhow yihiin.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Naath dial diethɛ kɛ a lɔr kä päärkɛ kɛ ciaŋ malä a mäni cuŋkiɛn. Tekɛ kɛ car kɛnɛ nhok ti de lät kɛ raan kɛ dämaan a gɔa.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Swati

**Af Swati** ama **siSwati** waa luqad laga hadlo Eswatini, Koonfur Afrika, Lesotho iyo Musanbiig. Af Zulu way isku dhow yihiin.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Bonkhe bantfu batalwa bakhululekile balingana ngalokufananako ngesitfunti nangemalungelo. Baphiwe ingcondvo nekucondza kanye nanembeza ngakoke bafanele batiphatse nekutsi baphatse nalabanye ngemoya webuzalwane.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Bortaqiis

**Af Bortaqiis** waa luqad laga hadlo Burtuqaal iyo meelaha u guumeystey.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Todos os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Sotoga Waqooyiga

**Af Sotoga Waqooyiga** waa luqad laga hadlo Koonfur Afrika.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Batho ka moka ba belegwe ba lokologile le gona ba na le seriti sa go lekana le ditokelo. Ba filwe monagano le letswalo mme ba swanete go swarana ka moya wa bana ba mpa.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Sotoga Koonfurta

**Af Sotoga Koonfurta** waa luqad laga hadlo Lesotho, Koonfur Afrika iyo Simbaabwi.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Batho bohle ba tswetswe ba lokolohile mme ba lekana ka botho le ditokelo. Ba tswetswe le monahano le letswalo mme ba tlamehile ho phedisana le ba bang ka moya wa boena.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Af Shona

**Af Shona** waa luqad laga hadlo Simbaabwi iyo Musanbiig. 

=Luqadaha u dhow Af Shona=

Af Shona wuxu ku dhowyahay Ndau iyo Af Kalanga. Wuxu kale xidhiidh la leeyahay Tonga, Af Cheewa, Tumbuka, Tsonga iyo Venda. Af Shona wuxu isku ekaan la qabaa Af-Sawaaxili iyo Tswana.

=Qoraal Tusaale=
#### Laga soo qaaday [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha]]

Vanhu vese vanoberekwa vakasununguka uyewo vakaenzana pahunhu nekodzero dzavo. Vanhu vese vanechipo chokufunga nekuziva chakaipa nechakanaka saka vanofanira kubatana nomweya wohusahwira.

#### Tarjumad
Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.

=Tixraac=
Qolo tirasaqiir

**Qolo tiro-saqiir** (ingiriis: ethnic minority) waa koox dad ah oo wadaagaya dhaxal dhaqameed, luuqadeed, ama asal ah, kuwaasoo xubnahoodu ka tiro yar yihiin tirada dadka ku badan ama kuwa tirabbuur ah ee bulshada dhexdeeda. Qolo tironaaqus badanaa waxay leeyihiin caadooyin, dhaqamo, luuqado, ama diimo u gaar ah kuwaasoo ka soocaya bulshada weyn ee tirabbuurka leh. Kooxahani waxay inta badan wajahaan caqabado ku saabsan mid bulshadeed, mid dhaqaalaha, ama mid siyaasadda, waxaana badanaa ay u ololeeyaan aqoonsiga xuquuqahooda iyo ilaalinta hiddahooda.

Haybta qolooyinka tiranaaquska ah, waxay ku saleysnaan kartaa arrimo sida jinsiyadda, qoomiyadda, ama isirka. Tusaalooyin ee xambaarsan qolo tiranaaqus waxaa ka mid ah dadka madoow ee  Mareykanka, ama dadka Roma-da ee degan qaarada Yurub.

## Marjac
Gaafabbax

**Gaafabbax** (ingiriis: leaving the nest) waa marka qof dhalinyaro ah, uu noqda hebel madax-bannaan oo ka guura gurigiisa ama qoyska si uu noloshiisa u bilaabo. Dunida o dhan, gaafabbaxa wuxuu summad u yahay hanaqaadka iyo qaangaadhnimada. Tani badanaa waxay tilmaamaysaa isbeddelka laga soo bilaabo caruurnimo ama dhalinyownimo ilaa qaangaarnimo, iyadoo qofku qaadayo mas'uuliyado badan. Tani waxay ka mid noqon kartaa in qofku guriga waalidkiisa ka baxo si uu kaligiis u noolaado, shaqo cusub bilaabo, ama waxbarasho dheeri ah raadsado. Erayga Ingiriisi ee "leave the nest" wuxuu sawir ka bixinayaa shimbir da'yar ah oo ka tagta hoyga buulka si ay u duusho kaligeed.

## marjac
Tirabbuur badnaansho

**tirabbuur badnaansho** (; ) ee dhinaca siyaasada, waa nidaam codbixin ah oo uu guuleysto musharraxa helay codadka ugu tirabbuur ah, xataa haddii aysan helin inta badan codadka (in ka badan 50% codadka, ama in ka badan baaxadsooraha codbixinta). Nidaamkan, dadka codbixiya ayaa dooranaya musharrixooda ay jecel yihiin, kadibna musharraxa helay tirabbuurka ee codadka ayaa ku guuleysta doorashada, iyadoon loo eegin haddii uu ka badanayo boqolkiiba 50. Nidaamkan waxaa si ballaaran looga isticmaalaa doorashooyinka qaar, sida doorashooyinka golaha Congress-ka ee Maraykanka. Tani waa mid ka duwan codbixinta boqolkiiba badan, halkaas oo musharrax ku guuleysan karo kaliya haddii uu helo in ka badan 50% codadka.

## Tixraac
Naasacelin-la'aan

Naasacelin la'aan (Ingiriis : braless, bralessness, ) waa marka naag ama gabadh aanan lahayn rajebeeto. 

Go'aanka in la nqdo naasacelin-la'aan waa doorasho shaqsiyeed waxaana ku xirnaan karta doorashooyinka gaarka ah ee qofka. Qaarkood waxay u dooranayaan inay naasacelin-la'aan noqdaan sababo la xiriira istareexsanaan ama sabaalinimo, maadaama ay u arkaan in naasacelin aanay sabaali ama istareex ku qabin kadib markii ay muddo dheer xirtaan. Kuwo kale waxay doorbidaan inay naasacelin-la'aan noqdaan si ay ugu muujiyaan dhugmo togan ku beegan jirka iyo inay ka hor istaagaan filashooyinka nashiran ama habmaamuska ee bulshada ee ku saabsan jirka dumarku. Waxa kale oo jira dumar sidan u labisan,  dulucda ka dambeeya na tahay sababo la xiriira xarrago, dookh, shaacbixid, ama quruxda, si ay ugu raaxaystaan ra'yiga moodada / xarragada. Ugu dambeyntiina, qaarka dumarka waxay doorbidaan naasacelin-la'aan dulucdeeda tahay sababo la wadaaga suuroobka, suurtagalka iyo hufnaanta.

## marjac
Cabbirka naasacelinta

Cabbirka naasacelinta (Ingiriis : bust size, bra size, brassiere measurement) waa falanwayn lagu cabbirayo inta ay leegtahay naaska dumarka sii weynaanta rajabeeto lo qiyaaso. 

Cabbirka naasacelinta wuxuu tixraacayaa cabbirka hareeraha laabta ee haweeneyda, guud ahaan ka sareeya feeraha, waxaana loo isticmaalaa in lagu go'aamiyo cabbirka saxda ah ee naaska ama dharka kale. Waxay ka kooban tahay laba qayb oo muhiim ah: cabbirka band-ka, kaasoo ah cabbirka hareeraha laabta ee hoos ka soo horjeeda naasaha, iyo cabbirka fijaanka, kaasoo matalaya farqiga u dhexeeya cabbirka fijaanka iyo cabbirka xarriga ku hareeraysan feeraha. Cabbirka fijaanka waxaa lagu muujiyey xarafyo (A, B, C, D, iwm.), iyadoo xaraf kasta uu tilmaamayo mugga naasaha marka loo eego cabbirka band-ka / xarriga, taasoo ka caawisa in la helo dhar ama naasyo si fiican ugu habboon.

## marjac
Sayrus ee Samaroon / Majiid

**Sayrus ee Farsiga ah** (ingiriis: Cyrus the Great)  oo loo yaqaanay **Sayrus ee Samaroon** ama **Sayrus ee Majiid** (qiyaastii 600–530 BCE), wuxuu ahaa aasaasaha Imbiraadooriyada Akaemenid, mid ka mid ah boqortooyooyinka ugu dadabsiga badnaa iyo ugu baaxada weyn taariikhda qadiimiga. Waxa uu ka soo jeeday wadanka Persis (maanta oo ah Iiraan), wuxuuna mideeyay qabiilada Farsiga isaga oo cirib-tiray Boqortooyadii Median, taasoo calaamad u ahayd bilowga boqortooyada Akaemenid. Boqortooyadiisu si dhaqso ah ayey u fidday, iyadoo lagu daray Boqortooyadii Lydian (maanta oo ah Turkiga) iyo Boqortooyadii Neo-Babylonian (maanta oo ah Iiraaq), iyadoo ka dhex fidsanaa qayb weyn oo ka mid ah gudaha raaska Carabta qadiimiga, laga soo bilaabo Anatoliya ilaa Mesopotamiya. Sayrus waxaa lagu xusuustaa kartida dagaal ee xooggan iyo siyaasadaha horumarsan, oo ay ku jirto dulqaadka diimaha iyo ixtiraamka habmaamuuska maxalliga ah, taasoo ka helay qadarin dadkii uu ka xoogroonaaday.

Xukunkii Cyrus wuxuu aasaasay imbiraadooriyad awood badan oo caan ku ahayd maamulkeeda hufnaanta leh iyo kaabayaasha dhaqaalaha, sida nidaamka wadooyinka iyo adeegyada boostada, iyo sidoo kale nidaamka gudoomiyaha (satraps) ee maamuleyaasha gobollada. Dhaxalkiisa waxaa lagu xusay go'aankiisa ku aaddan maamulka iyo xuquuqda aadanaha, taasoo lagu muujiyey Cyrus Cylinder, oo badanaa loo arko inuu yahay bayaanka ugu horreeya ee xuquuqda aadanaha. In kasta oo kuwan xukunka Cyrus kadib ay boqortooyadu sii fidayeen gaar ahaan wiilkiisa Darius I, haddana waa aragtidiisii iyo hoggaankiisii oo dhidibada u taagay awoodda imbiradooriyadda Farsiga ee gudaha Raaska Carabta qadiimiga. Geeridiisii 530 BCE waxay calaamad u ahayd dhammaadkii xukunkiisa, laakiin saameyntiisa waxay sii socotay qarniyo badan.

Kuxigeenkisa saddexaad Kambesys II wuxuu ahaa ninka kaga xoogroonaaday Boqortooyada Faraciinta gaar ahaan Psamtik III sii kaloo loo yaqaanay Waabberi.

## Marjac
Stheven Robles

**Stheven Adán Robles Ruiz** (wuxuu dhashay 10 Noofambar 1995), oo lagu naaneeso **El Pelón** ("Ninka Timaha La'aanta"), waa xirfadle kubbadda cagta Guatemalan kaasoo u ciyaara khadka dhexe ama daafaca midig ee naadiga La Liga Nacional Comunicaciones iyo xulka qaranka Guatemala.
Bacrinta

**bacrinta** (English: fertility) waxay tixraacaysaa awoodda dabiiciga ah ee dhalista iyo soo saarista dhalmo. Bani’aadamka, waxa ay inta badan ku lug leedahay awoodda haweenka iyo ragga inay ka qaybqaataan taranka, iyadoo haweeneyda ay qaadato isla markaana dhalinayso ilmo.

Bacrinta waxaa saameyn ku yeelan kara arrimo kala duwan, oo ay ka mid yihiin da’da, caafimaadka, qaab nololeedka, dheelitirka hormoonada, iyo shaqada xubnaha taranka. Haweenka, bacrinta badanaa waxaa lagu cabbiraa awoodda ay u leeyihiin inay soo saaraan ukumo caafimaad qaba oo ay qaadi karaan uur iyo dhalin karaan ilmo, halka ragga ay badanaa ku xiran tahay tayada iyo tirada shahwada. Bacrinta sidoo kale waxaa saameyn kara xaaladaha caafimaad, arrimo deegaanka, iyo doorashooyinka qaab nololeed.

Bacrinta waa qayb muhiim ah oo ka mid ah caafimaadka taranka, iyo caqabadaha ku yimaada helitaanka uurka waxay keeni karaan uur-beel, taasoo laga yaabo inay u baahato faragelin caafimaad ama tignoolajiyada taranka ee gacan ka geysta sida dhalista ilmo ee caawinta IVF (in vitro fertilization).

## marjac
Silicdil

**Silicdil** ama **jirdil** (ingiriis: torture) waa in sii ujeeddo leh xanuun iyo dhib aad u daran qof loo geysto, badanaa si loogu ciqaabo, looga qaado macluumaad, ama lagu qasbo in uu sameeyo wax gaar ah. Waxaa caadi ahaan loo isticmaalaa qaab su'aalo iyo ciqaab, ama si loo xakameeyo qofka. Silicdil ama jirdil waa dhaqan si guud ahaan loo canaanto maadaama uu yahay xadgudub ku saabsan xuquuqda aadanaha, waxaana mamnuuc ka ah sharciyada caalamiga ah, oo ay ku jirto Heshiiska Qaramada Midoobay ee ka Dhanka ah silicdil ama jirdil. Dhaqankan wuxuu keeni karaa dhaawac muddo dheer ah, ha ahaato mid jirka ah ama maskaxda, wuxuuna si ballaaran looga arkaa mid aan bini'aadamin ahayn oo aan la aqbali karin.

## tixraac
Layn

**laynta** (ingiriis: murder, kill, killing, homicide) waxa uu tixraacayaa falka sababa dhimashada shaqsi kale, ha noqoto bini'aadam ama xayawaan. Waxa uu dhici karaa si ujeedo leh ama si aan ula kac ahayn, iyo xaalado kala duwan. Dilku macnihiisu ma aha in uu had iyo jeer khalad ama sharci-darro yahay, maxaa yeelay waxa uu dhici karaa is-difaac, shilal, ama dagaal iyo xukunno sharciga raacsan.

Laynta denbiga ah ama laynta shirqoolsan, dhanka kale, waxa uu si gaar ah u tixraacayaa dilka sharci-darrada ah ee qof kale oo si ula kac ah loo dilo, iyadoo leh cadho ama dhagar ama shirqool. Waa fal dambiya oo caadi ahaan ku lug leh qorsheyn ama ujeedo ah in loo geysto waxyeelo ama dhimasho. Dhiigbaxu waxa uu ka mid yahay dambiyada ugu culus nidaamyada sharciga ee inta badan, waxaana lagula taliya ciqaabo adag.

Si kooban, dhammaan dhiigbaxu waa dil, laakiin dhammaan dilalka ma ahan dhiigba

## marjac
Qalalab

**Qalalab** (; ) waxay tilmaamaysaa xaalad bulsho oo aan dowlad ama awood jirin, halkaas oo shakhsiyaadka is-maamulaan iyagoo aan sharciyo ama qaab-dhismeedyo rasmiga ah oo awood dhexe lagu soo rogin. Dhanka malo-awaal siyaasadeed, waxay ka dhigan tahay maqnaanshaha machad ama hay'ad dowladeed, taasoo keenta bulsho ku salaysan iskaashi doonid, caawimaad waydaarsi ah, iyo is-maamul. Qalalab badanaa waxaa loola jeedaa diidmada qaab-dhismeedyada kalasarraynta sida dowlada, raasamaalnimo, ama xukunka kormeerka, iyo rabitaanka in la abuuro bulsho ay shakhsiyaadka iyo bulshooyinka si xor ah u habayn karaan iyagoo ku saleynaya qiimaha iyo baahiyaha wadaaga.

Si kastaba ha ahaatee, qalalab waxaa mararka qaar lagu fahmaa khald ahaan inay tahay fowdo ama khalkhal, laakiin dadka qalalabka ah ayaa doodaya in aragtidooda ay tahay mid nidaamsan oo ku saleysan iskaashi iyo ixtiraam is-daba-joog ah halkii laga heli lahaa sharciyo ama awood ee faroorsan.

## Sidoo Kale Fiiri
*Dastuurka Soomaaliya

## Tixraac
Xukun bandow

**Xukun bandow** (; ) waa sharci iyo qaanuun ciidan ee waa na xaalad birmad oo deg-deg ah oo ku-meel-gaadh ah oo ay ciidamada milatariga qaataan mas'uuliyadda fulinta hawlaha rayidka iyo dhaqan-gelinta sharciyada, iyadoo si caadi ah lagu beddelayo ama lagu kordhinayo nidaamyada garsoorka iyo booliska ee caadiga ah. Waxaa badanaa la soo rogaa xaaladaha dagaal, kacdoon rayid, musiibooyin dabiici ah, ama dhibaatooyin kale oo khatar ku ah amniga qaranka ama nidaamka guud.

Marka sharciga bandow la soo rogo, ciidamada milatariga waxay awood u yeelan karaan inay dadka gacanta ku soo dhigaan oo aysan adeegsan karin habka sharciga ee caadiga ah, inay ku soo rogaan waqtiyo xannibaya dhaqdhaqaaqa (curfew), inay xakameeyaan warbaahinta, iyo inay kormeeraan dhaq-dhaqaaqyada gudaha dalka. Xuquuqda muwaadiniinta sida xorriyadda isu imaatinka, hadalka, iyo asturnaanta ayaa laga yaabaa in la xaddido. Sharciga bandow waxaa soo rogi kara dowlad ama hoggaamiye ciidameed, waxaana ballaca iyo muddada uu socdo ay ku xiran tahay xaaladda.

## Sidoo Kale Fiiri
*Dastuurka Soomaaliya

## Tixraac
Say Wallahi

**Hooyo mataalo**, ama **Say Wallahi** (;)  (;) (;) waa erey ku saleysan baaqa "nidar-bixinta", micnaheedu tahay "wallaahi dheh", ee loogu magacdaro qof qurbaha ku barbaaray. Qofkaa waxaa sidoo kale lagu tilmaami karaa "af-soomaali fiican laakiin aan ahayn asaloow" si loo sharaxo qof si wanaagsan ugu hadla luuqad, laakiin aan lagu korin luuqaddaas. Codka iyo duruufaha erayadan lagu isticmaalo waxay saameyn ku yeelan karaan sida loo fahmo, sidaa darteed waxaa muhiim ah in la tixgeliyo. Haddii oraahyo guud ahaan lo isticmaalo hooro mataalo, ereygaas  waxaa badanaa loo isticmaalaa si taban si loo sharraxo dabeecado, dhadhan dhar, iyo hab-dhaqameed gaar ah, sida in la xirto dhar isboorti oo qaali ah, koofiyadaha, iyo dahab. Waxaa kale oo lagu xiriiriyaa dabeecadaha af-suuq iyo inay farac xayrta dhalin xaafada ugu dhaqmaan halka ay diiradda saari lahaayeen waxbarashada ama shaqada xirfadeed.

Ereyga "hooy mataalo" wuxuu leeyahay macne taban wuxuuna inta badan loo isticmaalaa in lagu muujiyo xeerar bulshada iyo in lagu dhiso fikrado xun oo ku saabsan dadka, taasoo saameyn ku yeelan karta kalsoonida dadka. Si kastaba ha ahaatee, isticmaalka ereyadan waxay noqon kartaa mid xadgudub ah oo xun, sababtoo ah waxay dadku u keenaysaa in lagu qiimeeyo oo lagu miisaamo hal dhinac oo aan si fiican loo fahmin. 

## Tixraac
Facaysnayn

**Muddo aan facaysnayn** ama **Taxriifka sebenka** ama **gefka sebeneed** (;) waa seben, xili, waqti ama taariikh ama dhacdo oo la isku qasayo inkastoo ay laba xili ee kala duwan yihiin hab aanan ku habboonayn, ha ahaato mid ka yimid waqti dambe ama waqti hore marka loo eego xilliga la matalayo. Tani waxay khusaysaa shay, dhaqan, ama xitaa dad. Tusaale ahaan, haddii hebel la farshaxanayo oo ah qof qadiimi ah isagoo lagu rinjiyeynayoisagoo saacad casri gashan, taasi waa anachronism ama gef sebeneed. Sidoo kale, waxa ay ku jiri kartaa tixraacyo, fikrado, ama dhaqamo aan ku habboonayn xilli ama dhaqanka taariikhiga ah ee la matalayo

## Sidoo kale fiiri
*Buti
*Sayrus ee Majiid
*Aleksander ee Majiidka ah

## marjac
Wareysi

**Wareysi** () waa wada hadal habeysan oo uu mid ka mid ah ka qaybgalayaasha su'aalo weydiiyo, halka kan kale uu bixiyo jawaabo. Erayga "wareysi" guud ahaan wuxuu tilmaamayaa wada hadal hal-hal ah oo ka dhexeeya wareystaha iyo wareysiga. Wareystuhu wuxuu weydiiyaa su'aalo, waxaana wareysigu jawaabo ka bixiya, badanaa isagoo bixiya macluumaad. Macluumaadkan waxaa loo isticmaali karaa ama loo siin karaa dad kale isla markiiba ama goor dambe. Astaantan waa mid caadi ah oo ku jirta noocyo badan oo wareysiyo ah – wareysiga shaqada ama wareysiga markhaati ee dhacdo ayaa laga yaabaa in aysan jirin dad kale oo goobta joogta waqtigaas, laakiin jawaabaha waxaa markii dambe la siin doonaa dadka kale ee ku lug leh habka shaqada ama baaritaanka. Wareysigu sidoo kale wuxuu u gudbin karaa macluumaadka labada jihaba.

Wareysiyadu badanaa waxay dhacaan waji-ka-waji, shakhsi ahaan, laakiin dhinacyadu waxaa laga yaabaa in ay gooni ku kala jiraan goob ahaan, sida wareysiyada muuqaal-is-dhexgalka ama telefoonka. Wareysiyadu inta badan waxay ku lug leeyihiin wada hadal afka ah oo ka dhexeeya laba ama ka badan oo dhinac, laakiin sidoo kale waxay dhici kartaa in laba qof ay su'aalahooda iyo jawaabahooda ku qoraan.

## Sidoo kale fiiri
* Howl
* Shaqaale
* Shaqo la'aan
* Qeybaha bulshada

## tixraac
Typing-ka indho-la'aanta

**Typing-ka indho-la'aanta** waa mid degdeg ah oo sax ah kumbuyuutarka, badanaaba tobanka farood isku mar iyada oo aan haba yaraatee eegin kumbuyuutarka. Waxay kuu ogolaaneysaa inaad ka fogaato xakamaynta muuqaalka ee furayaasha sababtoo ah faraha ayaa si toos ah u helaya xarfaha saxda ah, taas oo si weyn u dedejisa oo hagaajinaysa waxtarka.

## Faa'iidooyinka ugu muhiimsan
* Xawaaraha ka weyn: Waad ku mahadsan tahay helista furaha tooska ah, habka qorida indhoolaha ayaa kuu ogolaanaya inaad si dhakhso leh u riixdo furayaasha isticmaalka hababka kale.
* Daalka oo yaraada: uma baahnid inaad si joogto ah u eegto kiiboodhka. Tani waxay yaraynaysaa daalka indhaha iyo gacanta, taas oo si gaar ah muhiim ugu ah dadka waqti badan ku qaata kombiyuutarka.
* Saxnaanta la hagaajiyay: Ku-dhaqanka joogtada ah ee qorista indhoolaha waxay si weyn u wanaajisaa saxnaanta qorista, taas oo si gaar ah muhiim u ah marka la shaqeynayo dukumentiyada muhiimka ah.

## Barashada habka qorida indhoolaha
Si aad u barato habka wax u qorida indho la'aanta, waxaa jira koorsooyin badan oo online ah, codsiyo iyo macalimiin ka caawiya helitaanka xirfadan. Waxaa muhiim ah in la xasuusto in dhaqanka joogtada ah iyo dulqaadku ay lagama maarmaan tahay si loo gaaro natiijooyin sare.
Fekerka muhiimka ah

**Fikirka muhiimka** ah waa habka lagu falanqeeyo xaqiiqooyinka la heli karo, caddaynta, indha-indhaynta iyo doodaha si loo sameeyo gabagabo sax ah ama doorasho xog leh. Waxay ku lug leedahay garashada malo-awaalka hoose, bixinta qiil u yeelida fikradaha iyo ficilada, qiimaynta qiiladahaas iyada oo la barbardhigayo aragtiyo kala duwan, iyo qiimaynta caqli-galnimadooda iyo cawaaqibka suurtagalka ah.

Fikirka muhiimka ah wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa qaybaha kala duwan ee hawlaha u baahan falanqaynta macluumaadka, samaynta go'aamo xog ogaal ah iyo xalinta xaaladaha adag. Dhanka waxbarashada, waxay gacan ka geysataa habaynta agabka waxbarashada iyo doorashada ilo xogeed oo lagu kalsoonaan karo. Nolol maalmeedka, fikirka muhiimka ah wuxuu kaa caawinayaa inaad samayso go'aamo xog-ogaal ah adoo falanqeynaya faa'iidooyinka iyo khasaarooyinka ikhtiyaarrada kala duwan.
Webiga Kongo (Zaire)

**Webiga Kongo** (ingiriis: Congo River;) oo horey loogu yiqiin Webiga Zaire, waa webiga labaad ee ugu dheer Afrika, iyadoo kaliya Webiga Nile uu ka dheer yahay, sidoo kale waa webiga saddexaad ee ugu weyn caalamka marka loo eego qaddarka biyaha uu daadiyo, iyadoo kaddib Webiyada Amazon iyo Ganges. Waa webiga ugu qoto dheer ee la diiwaangeliyey ee adduunka, iyadoo qoto dheeraha lagu cabbiray ay tahay ilaa 220 mitir (720 cagood). Nidaamka Webiyada Congo–Lualaba–Luvua–Luapula–Chambeshi wuxuu leeyahay dherer guud oo ah 4,700 km (2,900 mayl), taasoo ka dhigeysa webiga ugu sagaalaad ee ugu dheer caalamka. Chambeshi waa laamiga Webiga Lualaba, iyadoo Lualaba uu magaca Webiga Congo ee agagaarka Biyo-xireenka Boyoma, oo dhererkiisu yahay 1,800 km (1,100 mayl).

Marka laga cabbiro iyada oo la raacayo Lualaba, oo ah laamiga ugu weyn, Webiga Congo wuxuu leeyahay dherer guud oo ah 4,370 km (2,720 mayl). Waa webiga kaliya ee waaweyn ee laba jeer ka gudba isku-xirnaanta xadka geeska dhulka. Dhul-biyoodka Congo wuxuu leeyahay aag guud oo ah qiyaastii 4,000,000 km² (1,500,000 mayl²), ama 13% dhammaan dhulka Afrika.

## Tixraac
Maxamed Daoud

Beesha **Maxamed Daa'uud** (, ) waa beel ka mid ah beelaha Ciidagale , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya.  Beesha Maxamed Da’uud waxa laga hela  oo ay deegaan ku tahay magalda Odwayne ee Gobalka Togdheer.Sidoo Kale Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.

## Hordhac
Beesha Maxamed Da’uud waa farac ka tirsan beel-weynta Eidagale. Maxamed Da’uud waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada Soomaaliyeed, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya .
Beeshani waxay si gaar ah ugu badan yihiin gobolka Togdheer, gaar ahaan magaaladda Oodweyne, halkaasoo ay ka mid yihiin beelaha ugu xooggan ee deegaanka. Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa, bariga Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Deegaanka Soomaalida Itoobiya. Intaa waxaa dheer, qayb ka mid ah beesha Maxamed Da’uud ayaa degan magaaladda xeebta ku taalla ee Berbera, taasoo ah xarun dhaqaale oo muhiim ah oo ku taalla Somaliland iyo deganada ku xeeran.

## Abtirsiin
*Daoud (Eidagalle)

Mohamed Daoud 

Egal Mohamed (Rer Cigal)

Abokor Egal

Osman Egal

Ali Mohamed (Rer Afwayne) 

Shiekhdon Ali

Warfa Ali

Yusuf Ali

Roble Ali

Hassan Ali

Fahiye Ali

Deria Ali

Urkurag Mohamed

Ali Urkurag

Fiqi Sa'ad Ali

Mahamoud Ali

Ahmed Ali

Ismail Ali 

Ali Ismail

Osman Ali (Rer Cisman )

Mohamed Osman 

Wais Osman 

Omar Osman 

Fahiye Osman

Hassan Osman

Jama Ali

Geedi Ali (Rer Aw)

Mohamoud Geedi

Ali Geedi 

Mohamed Ali

Hassan Ali

Yonis Ali

Ileiye Ali

Hagga Ali

Nuh Ali (Rer Nuuh)

Ali Nuh

Hersi Nuh

Ahmed Nuh

Aden Ali (Rer Adan)

Guled Aden

Ali Aden

Roble Ali

Hassan Roble

Jibril Hassan 

Aden Jibril 

Mohamed Jibril 

Deria Hassan 

Mohamed 

Hussein Deria

Ali Roble

Warfa Ali

Farah Ali

Hassan Farah

Abdalle Ali

Abdalle Ali

Geedi Abdalle (Rer Geedi)

Ainanshe Geedi

Alaydh Geedi

Warfa Geedi

Mohamed Geedi

Samter Mohamed 

Hassan Mohamed 

Wais Mohamed 

Mahamed Abdalle

Hamaud Mohamed (Rer Hamud)

Mohamoud Hamud

Abdalle Hamud

Hildiid Abdalle

Abdi Abdalle 

Ibrahim Abdalle

Ammar Mohamed

Warsame Ammar

Abdalle Ammar

Ahmed Mohamed

Yasin Mohamed (Rer Yasin)

Yusuf Mohamed (Rer Yusuf)

Hassan Mohamed (Rer Hassan)

## Dadka Caanka Ah
*Abwan Mohamed Mahamoud Yasin (Dheeg) – Somali Peot oo aad loo yaqaan
*Kol Ibraahim Ismaaciil Koodbuur
*Xaaji Kaysar Afdiille
*Abwaan Qawdhan Ducaale – Somali caan ah oo tiriyey gabayo heersare ah
*Suldaan Sakariye Suldan Maxamed 
*S.C/laahi (Galaal) – Suldaanka Guud ee Beesha Maxamed Daa'uud..
*Sh- Khadar Badeed 
*Suldaan Aadan Hassan
*Hussein Asker Jama 
*Mohamed Jamac Koodbuur
*Ahmed Karama – Writer and Activist

## Tixraac
Imaaradkii Herer

Imaarada Harar waxa ay ahayd boqortooyo Muslimiin ah oo la aas aasay 1647 markii reer Harari ay diideen imaam 'Cumardin Aadan in uu ka taliyo oo ay ka go'aan imaamkii Awsa si ay u dhistaan ​​dawlad iyaga u gaar ah oo uu hogaamiyo Cali ibnu Daa'uud.

Magaalada Harar Gey waxay u ahayd caasimad keliya.  Kahor duulaanka ciidamada Shewan ee Menelik II, Ururka Jamaacada waxay xuseen in Imaaraatka Herer ay ka sameysteen inta u dhaxaysa wabiyaasha Awash iyo Shebelle iyadoo Ogadenya ay ahayd dawlad qaybeed.  Asal ahaan si kastaba ha ahaatee Imaaraatka Harar wuxuu ka kooban yahay Soomaaliya maanta, Karanle iyo koonfurta bari ee Itoobiya oo uu ku jiro gobolka Arsi .  Qowmiyada Oromada iyo Soomaalida oo tiro badan ayaa ilaa qarnigii 18-aad waxay Imaaraatka siiyeen canshuur, inkastoo ay si tartiib-tartiib ah ula wareegeen dhulalka gobolka Harari.   Harar ayaa sidoo kale gacanta ku haysay ganacsiga Shewa .

Saamaynta Harar waxay bilawday inay sii yaraanayso qarnigii 19-aad iyadoo ay suuro gal tahay dhaqaale la'aan iyo macaluul awgeed.   Sida dhammaan dawladaha Muslimka ah ee degaankaas, Imaarada Harar waxa ay si farsamaysan u ilaalinaysay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta . Masar waxay la wareegtay Imaaraatka 1875kii. Boqortooyadii Ingriiska waxay jabisay Khedivate waxayna qabsatay dhulkeeda 1882 oo ay Harar ku jirto, balse Ingiriisku wuxuu ogolaaday inuu ka baxo Harar wuxuuna si dhab ah magaalada u wareejiyay awooda Imbaraadooriyadda Xabashida si uu u caawiyo ciidamadii Mahdiga ee Suudaan . Sida ku cad heshiiskii Hewett, Ingiriisku waxa uu ka baxay Harar 1884kii, isaga oo magaaladii uga tagay wiil uu dhalay amiirkii hore ee Harar dhawr boqol oo qori, qaar madfac ah iyo qaar fara ku tiris ah oo uu Ingiriisku tababaray. Imaarada waxaa ugu dambayntii la baabi'in doona oo lagu dari lahaa ciidamadii Negus Sahle Maryam ee Shewa (Mustaqbalka Imbaraadoor Menelik II) 1887 ka dib jabkii imaaraadku ka soo gaadhay Dagaalkii Chelenqo.

(Af Ingiriis: Established = Dhistay, Disestablished = way burburtay)

## Amiirrada Harar (Dawuud)

## Gudoomiyaasha Masar ee Harar

## Tixraacyo
Naaso-saayid

Naasaha saayid (ingiriis: breast hypertrophy) oo sidoo kale loo yaqaan macromastia, waa kordhin ba'an aan caadiga ahayn ee naasaha iyadoo ay sabab u tahay kordhinta tirada unugyada xinjirta iyo dufanka. Xaaladdan waxay keeni kartaa in naasuhu noqdaan kuwo si aan caadi ahayn u weyn marka loo eego cabirka jirka qofka. Saayidnaanta naasaha wuxuu dhici karaa inta lagu jiro da’da dhalashada, xilliga uurka, ama sababo la xiriira dheelitir la'aanta hormoonnada, waxaana mararka qaarkood loo sababeyn karaa hiddo-sideed. Xaaladdan waxay noqon kartaa mid hal dhinac ah (naaska hal dhinac oo weyn) ama labada dhinacba (labada naasba oo waaweyn), waxaana heerka ay xaaladdu ku leedahay ay si weyn u kala duwan tahay, laga bilaabo saayidnaan fudud ilaa saayidnaan xoogan.

Kordhinta naasaha ee naasaha saayid waxay keeni kartaa calaamado kala duwan oo jireed, sida xanuunada dhabarka, garbaha, iyo qoorta, iyo sidoo kale dhibaatooyin ku saabsan jidh-dhiska. Haweenka qaba xaaladdan waxay sidoo kale la kulmi karaan finan maqaarka, daal ama xanuun ka yimaada xadhkaha suudhka. Miisaanka naasaha ayaa saameyn ku yeelan kara laabta, taasoo keeni karta dhibaatooyin marka la sameynayo hawlaha jireed ama xanuun ku yimaada hawlaha maalinlaha ah. Sidoo kale, waxay keeni kartaa dhibco nafsaani ah, taasoo saameyn karta sawirka jirka iyo nafsadda qofka, iyo sidoo kale dhibaatooyin maskaxeed oo la xiriira cadaadiska bulsho ee ku saabsan muuqaalka.

Xulashooyinka daaweynta ee naasaha saayid waxay ku xiran tahay heerka xaaladda iyo calaamadaha qofku dareemayo. Daaweynta aan qalliin ahayn waxaa ka mid ah daaweynta jirka si loo yareeyo xanuunka ama isticmaalka suudhka si gaar ah loogu talagalay taageero. Xaaladaha uu xaaladdu sababo dhibaatooyin jireed ama nafsi ah oo weyn, qalliin dhimista naasaha ayaa badanaa loo tixgeliyaa. Qalliinkan wuxuu ku lug leeyahay ka saarista unugyada naaska iyo maqaarka xad-dhaafka ah si loo yareeyo cabirka naasaha, taasoo kor u qaadaysa raaxada iyo tayada nolosha. Si kastaba ha ahaatee, sida qalliin kasta, waxaa jira khataro suurtagal ah, waxaana muhiim ah in qofku la tashado bixiye caafimaad si loo go'aamiyo tallaabada ugu habboon.

## tixraac
Axalka siilka

**Axalka Siilka** (ingiriis: vaginal discharge), waa isku-darka dareere, unugyo, iyo bakteeriyada ka caawiya dhaashiga iyo ilaalinta siilka. Isku-darkan waxaa si joogto ah u soo saara unugyada siilka iyo ilmosideenka, wuxuuna ka baxaa jirka iyada oo loo marayo gedefta siilka. Qaybaha, tayada, iyo mugta axalka ayaa ku kala duwan shakhsiyaadka, waxaana sidoo kale ku kala duwanaan kara wareegga xaylka iyo marxaladaha horumarka saxaaxda, baaluqnimada iyo taranka. Axalka siilka ee caadiga ah wuxuu lahaan karaa cumur khafiif oo biyaha camal ah ama cumur adag  ama mid dhegdheg iyo mandhareer ah, wuxuuna noqon karaa mid xalliiban ama cadaan. Axalka siilka ee caadiga ah waxaa laga yaabaa inuu noqdo mid badan, laakiin badanaa ma laha ur xoog leh, sidoo kalena ma ahan mid la xiriira cuncun ama xanuun.

## Sii eeg
*Naasacelin-la'aan
Ciise Muuse

deerayahan 
## Ciise Muuse
***** Aadan Ciise
****** Jibriil Aadan
******* Mohamoud Jibril
******* Xasan Jibriil
******* Ibraahim Jibriil
******* Ismaaciil Jibriil
***** Abokor Ciise
******Cumar abokor
******cismaan abokor
*******Samane cismaan 
********Cali cismaan 
***** Idarys Ciise
****** cabdi waadhor
******* reer daahir
******* reer hayaan
****** Cali waadhor
***** Maxamed Ciise
****** Xasan Maxamed (Curadka)
******* Jibriil Maxamed
******** Cumar Jibriil
******** Abokor Jibriil
******** Yoonis Jibriil
******** Muuse Jibril
********* Cali Muuse
********** Iidle Ali (Rer Iidle)
********** Sahal Ali (Reer Sahal)
********** Wacays Cali (Reer Wacays)
********** Abane Ali (Reer Abane)
********** Had Cali  (Reer Had)
********** Xildid Cali (Reer Hildid)
******* Cabdiraxmaan Muuse
******* Abdulle Muuse
******** Cabdalle Cabdulle (Cabdalle Qoyan)
******** Xasan Cabdulle
********* Axmed Xasan (Dhogori)
********* Deriyahan Xasan
Heshiiska israel iyo Hamas 2025

Heshinka israel iyo Hamas 2025»

* 
* 

Heshiis nabadeed oo dhex maray Israa'iil iyo Xamaas si loo sii daayo maxaabiista la haysto tan iyo weerarradii hmas ee Israa'iil ee codbixinta Aasiya Oktoobar 2023, waxay joojisay dagaalladii u dhexeeyay waddanka iyo 6 toddobaad oo uu hakad ku jiray dagaalka gobolka Aasiya

## warka
* https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-hamas-ceasefire-war-palestinians-01-17-25
* https://www.japantimes.co.jp/news/2025/01/16/world/israel-hamas-ceasefire-deal/
* https://mainichi.jp/english/articles/20250120/p2g/00m/0in/013000c
* https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20250116_N03/
Caanaqub

**Caanaqubada** ( )  waa jiiro weyn oo leh saan cirbadaysan, kuwaas oo ka difaaca hororka. Eraygaas wuxuu ku saabsan yahay laba qoys oo xayawaan ah: caanaqubka Dunida Qadiimiga ah ee qoyska Hystricidae, iyo caanaqubka Dunida Cusub ee qoyska Erethizontidae. Labada qoys waxay ka tirsan yihiin infraorder Hystricognathi ee ka mid ah qoyska xayawaanka Rodentia, waxaana ay leeyihiin jaakado isku mid ah oo laga sameeyey saanad cirbado leh, kuwaas oo ah timaha loo beddelay keratin. Inkastoo ay isku mid u muuqdaan, labada kooxood waa kuwo kala duwan oo aan si dhow u xiriir la ahayn midba midka kale ee Hystricognathi. Nooca ugu weyn ee caanaqubka waa kan saddexaad ee ugu weyn xayawaanka jiirka ee ku nool aduunka, kadib kapybara iyo beaver.

Caanaqubka Dunida Qadiimiga ah (Hystricidae) waxay ku nool yihiin Talyaaniga, Aasiya (galbeed iyo koonfur), iyo inta badan Afrika. Waa waaweyn, dhul-mareen ah, oo habeenkii kaliya nool.

Caanaqubka Dunida Cusub (Erethizontidae) waxay asal ahaan ka jiraan Waqooyiga Ameerika iyo Koonfurta Ameerika waqooyiga. Waxay ku noolyihiin meelaha geedaha leh oo waxay awoodaan inay fuulaan geedaha, halkaas oo qaar ka mid ah noocyadooda ay ku qaataan noloshooda oo dhan. Si ka yar habeenkii kaliya ayay u nool yihiin marka loo eego kuwa Dunida Qadiimiga ah, waxayna guud ahaan ka yaryihiin.

Inta badan caanaqubka waxay leeyihiin dherer dhan 60–90 cm (25–36 inji), iyagoo leh dab 20–25 cm (8–10 inji) ah. Culeyskoodu waa 5–16 kg (12–35 lb), waxayna yihiin kuwo wareegsan, waaweyn, oo gaabis ah, waxayna isticmaalaan istiraatiijiyad difaac ah oo muuqata. Midabka caanaqubka waxaa ka mid ah jaallaha, cawlka iyo caddaan. Difaaca thorn-ka ee caanaqubka ayaa u eg midka kaliya ee si fog ula xiriira hedgehogs-ka erinaceomorph iyo echidnas-ka monotreme-ka ee Australia, iyo sidoo kale tenrecs-ka tenrecid.

## Tixraac
Lo'gesi

**Lo'gesi** ama **lo'gisi** ( ) ama lo'geesi waa xayawaan weyn oo ka tirsan qoyska lo’da ee ku nool Bariga Afrika iyo Koonfurta Saxaraha. Waxaa jira shan nooc oo la aqoonsan yahay, kuwaas oo inta badan hoggansidaha sayniska ansixiyeen:

Syncerus caffer caffer, Lo'gisi Kayp, waa nooca caadiga ah, sidoo kale waa nooca ugu weyn, oo laga helo Koonfurta iyo Bariga Afrika.
S. c. nanus, lo'gisiga kaynta, waa nooca ugu yar, oo inta badan ku nool aagagga kaymaha ee Afrika Dhexe iyo Galbeed.
S. c. brachyceros, lo'gisiga Sudan, waa jaadka ee tiranaaquska ah ee lo'gisiga Kayp, waxaana laga helaa aagagga ka qalalan ee waqooyiga Afrika Dhexe iyo Galbeed.
S. c. aequinoctialis, lo'gisiga Niil, oo mararka qaar loo arko inuu la mid yahay lo'gisiga Sudan, waxaana laga helaa aagagga ka qalalan ee waqooyiga Bariga iyo Afrika Dhexe.
S. c. mathewsi, lo'gisiga buuraha, waa nooc khilaaf badan ka taagan yahay oo laga helay Buuraha Virunga ee Afrika Dhexe.
Cabbirka faruuryaha lo'gisgiga Afrikaanka waa astaantiisa ugu muhiimsan: waxay leeyihiin saldhigyo isku xidhan, taasoo samaysa gaashaamo laf ah oo ku wareegsan madaxda, oo loo yaqaan "boss."

Lo'gisiga Afrikaanka ayaa si dhow ula xiriira noocyada kale ee lo'gisiga marka loo eego noocyada kale ee lo’da sida bison-ka Ameerika ama lo’da la dhaqdo, iyadoo xiriirka ugu dhow ee nool ee uu leeyahay uu yahay lo'gisiga biyaha ee Aasiya. Dabeecaddiisa aan la saadaalin karin ayaa noqon karta sababta lo'gisiga Afrikaanka aan weli loo dhaqangelin, taasoo sidoo kale sharxaysa sababta aysan u lahayn farac la dhaqangeliyay, sida yak-ka duurjoogta ah iyo lo'gisiga biyaha duurjoogta ah oo ah awooweyaasha yak-ga iyo lo'gisiga biyaha ee la dhaqdo. Xayawaanka dabiiciga ah ee ugaarsada lo'gisiga Afrikaanka ee waaweyn waxaa ka mid ah libaaxyada, eeyaha duurjoogta ah ee Afrika, hyenas-ka dhibcaha leh, iyo timiraha Nile. Sida mid ka mid ah shanta xayawaan ee ugu weyn ee ciyaaraha, lo'gisiga Cape waa mid ka mid ah trofees-ka ugu doonista badan ee ugaarsiga.

## Tixraac