Diiwaanka Abwaanada Soomaaliyeed

Ku sali Nebbi Maxamed NNKH.

Tan ilaa wakhti aad u horeeyay bulshada Soomaalidu waxay caan ku ahayd halabuurka gabayada, geeraarka iyo noocyada kala duwan ee suugaanta taasi oo qayb ka ahayd nolosha maalinle ee bulshada. Odhaahda, afka iyo xikmaddu waxay ahaayeen nidaam bulshadu iskugu gudbiso fariimaha, dhacdooyinka, sheekada iyo wixii la mid ah. Dadka Soomaalida waxay leeyihiin tiro aad u badan oo abwaano, gabyaa, hal’abuur iyo suugaanyahan ah, kuwaas oo ku nool dhamaan geyiga dadka Soomaalidu ku dhaqan yahay.

Guud ahaan, gabyaaga Soomaalidu aad ayuu u badan yahay waxaase kuwa ugu caansan ka mid ahaa:

* Raage Ugaas ( boqorka gabayga )
* Sayid Maxamed Cabdile Xasan
* Cali Jaamac Haabiil
* Ismaaciil Qoorleex 
* Qamaan bulxan 
* Abwaan Dhoodaan
* Cabdi Gorod
* Axmed Sheekh Cali (Heelaale)
* Arab Jiir
* Abwaan xussen Abdulle (Samaysane)
* abwaan Maxamed Cali kaariye
* abwaan Axmed Xasan dhoolaraar
* abwaan Maxamed Nuur Raabi Cabdi
* abwaan Hire
* Xasan Sulub
* Ugaas Cabdi Cumar (Udub la Aslay)
* Muxumed Kooshin Warfaa
* Muxumed Kooshin Warfaa
* Cabdiqaadir Yamyam
* Cabdule Aadan Cidhibeey
* Macalin Axmed Caynoosh
* Abwaan Xasan Guulwade
* Maxamed Daahir Xasan
* C/nuur Cali Muslim
* Yuusuf Uureey
* Jaamac Dheri
* Maxamed Cabdilahi (Gandaal)
* Maxamuud Cabdilahi Ciise (Singub)
* Maax Dhagoole
* Muxumed cilmi dhagaweyne
* Aw Faarax Jibriil 
* Iimaan Cubeed
* Cali Dhuux Aadan [Gorayo]
* Faarax Xuseen Sharmaarke
*Ugaas Nuur
*Cali Bucul
* Cabdi Galayax
* Ismaaciil Mire Cilmi
* Gabyaa Suusle
* Samatar Baxnaan
* Weerar Bulxan
* Aadan Carab
*Bidde Faarax Gaas
*Barre Cilmi Dable [Barre-Yare]
* Ismaaciil Maxammed Ismaaciil [ Quruxboob]
* Afxakame
* Faarax Afcad
* Garaad Wiil-Waal
* Cismaan Yuusuf Keenadiid
* Cali Duulane
* Koosafaare
* Saahid Qamaan
* Mataan Ciideed
* Jaamac Kadiye
* Halac Dheere
* Cilmi Carab Cabdi
* Aw Jaamac Cumar Ciise
* Aw Daahir Af-Qarshe
* Cumar Cigaal
* Xaaji khaliif Aw Axmed
* Axmed Dirir
* Siciid Qamax Nuur
* Qamaan Bidhiidh
* Cartan Boos
* Carab Sandheere
* Yuusuf dheere Maxammed Sugaal
* Mataan Cabdi Dhoore
* Cambaro Nuux 
* Maxammed Aadan Maaweel
* Geele Cashuur
* Colujoog Daleel
* Ducaale Aboor
* Xareed Duubi deero
* Xuseen Dhiqle
* Maxammed Cumar Dage
* Maxammed Cali beenaley
*ayjeex Cali Beenaley
* Cismaan Baxnaan
* Salaan Carabbey
* Maxamed Sugaal Geele Diiriye
* Maxamed Nuur Fadal
* Xaaji Aadan Afqalooc
* Cabdi iidaan faarax
* Yawle
* Cabdi Gahayr
* Aadam Yuusuf Shabeel(Aflow)
* Gamuute
* Axmed Ismaaciil Diiriye Qaasim
* Abuukar Axmad Fanaxow (Garbadheere)
* Cabdulaahi Suldaan Timacade
* Awmuuse Ismaciil 
* Ismaaciil Looti
* Maxamad Ismaaciil Loot
* khaliif Shiikh Maxamuud
* Cali Cilmi Afyare
* Moxamoud Ilda Nuur Cidlowcarar
* Cumar Awmuuse 
* Nuur Cismaan Cidlowacarar
* Gooni Abdi
* Guuleed Jucfe Samatar
* Cali Sharmaarke
*Maxamed Hussen gacma dheere
*Maxamuud Tukaale
*Cali gurey
* Cabdiraxmaan Cabdiqaadie
* Cali Xildiid Warsame
* Warsame Sugule Warsame
* Cheif caaqil Maxammuud Xoosh
* Maxamed Nuur Laangadhe
* Adan mahad Afdhurbo
* Xasan Shiil gabayawayte
* Mohamed Seleebaan  -Afwaranle 

 Sidoo kale jiilasha dambe waxaa ka mid ah Xasan Sheekh Muumin (Gaafane) https://so.m.wikipedia.org/wiki/Xasan_Sheekh_Mumin[Maxamed Ibraahim Warsame(Hadraawi), Cabdiqaadir Xirsi (YAM YAM)(aadan tarabbi jaamac) (ABWAAN GAARIYE) (Ayaanle Maxammed Ismaaciil (Dubad), [Cabdiqaadir Xirsi Siyaad [Jaamac Kadiye], Maxamuud Cabdilaahi Ciise (Sangub), Maxamed Xaji Xuseen (sheeko Xariir), Axmed Faarax Cali [Idaajaa], Shimiraaye.shire

## Hordhac
Aduunka suugaanta daabacan, gaar ahaan maansada; Carab ayaa leh suugaanta ugu fac wayn aduunka iyada oo noocyo badan oo kala duwan ay jirto suugaanta Carbeed. 

Soomaalida dhulkeeda qariirad ahaan dhaca dariska qariirada Carabta, ayaa waxaa jirta in Soomaalida ay sida Carabta qiimo badan suugaantu u leedahay iyada oo dhaqanka iyo hidaha soo jireenka ah ee ab' ka soo gaadhka ah ay in badan ku dheehantahay qadarinta suugaanta. Waxyaabaha kale ee dhaqanka Soomaalida lagu yaqaan waa gaare, bulshada Soomaali waxay ku caan tahay suugaanta iyo sooyaal odhaaheed iyada oo loogu magac daray **Qarankii Gabayada**.

Gabayaa wadana gabayaa  halgamaa ah suugaanyahanka soomaaliyeed  ala ha u naxariistee xaaji aadan afqalooc wuxuu noolaa kudhawaad qarni iyo rubuc wuxuu ku dashay deegaanka ceeri gaabo gaar ahaan meesha loo yaqaan hal dhaagan ee toga midhisho sida lagu xuso taariikhda 1871 wuxuu noolaa ilaa =1986= hadaan yar DULMARO SUUgaanta XAAJIGA TUSAALE OBANIMO  GAbaygan waxuu tiriyay 1943 wuxuu yidhi   samaan laguma doonee xornimo waa sanga ufuule  salax dakharleh mayd soobiriyo  seedo waran gooyo soofkoo lakala qaadiyo siigo uduusha haweenkoo ganbada saydha iyo sabi agoomooba iyo libintu waxay saarantahay iyo libintu suluf colaaleede saliga iyo alaahu akbartay siri ka buuxdaaye sawaariikhda waxaa noogadhigan suuratu ikhlaase naftuna saacad bayleedahoon abidna seegayne siyaado iyo nusqaan lagumadaro suu ilaayidhiye kuwa saymihii nabadgalaa seexday oo go aye saxarba waa dilaa nimaan waqtiga sed uga laabnayne geesiga sinaad wayn leh iyo fulaha seeraara geerina usiman sharafna way kalasareeyaane safka ninkii kabaqa ee warmaha sugi aqoon waaya saldhigiisu waa sakhara naareede gobanimo sunbaa kaa xigtoo laysma siin karo e waa sarac kubaxa dhiig rag oo lagu sadqeeyaaye sarakaca kufrigu waa sasabo suu naleeyahaye=wat  Waayaha Suugaanta Soomaaliyeed ==
Qarniyo badan muddo laga joogo ilaa iyo haatan, waxay suugaanta Soomaaliyeed door lixaad leh ka qaadatay kobaca dhaqanka iyo waxa mideeya bulshada.

Qarnigii 14aad waayihii uu noolaa ANU Sheekh Cabdiraxmaan Saylici, waayihii dhexe ee Suldaan Diiriye oo ku beegan qarnigii ay noolaayeen aabayaashii Raage Ugaas, Wiilwaal iyo ragii ay isku waqtiga ahaayeen oo haatan laga joogo labo qarni iyo bar ama 1730yadii, ayaa hobolada ku caan baxay suugaanta iyo maansada noocyadeeda kale duwan sida gabay, geeraar oo faraca sare waxaa soo bilowda diiwaanka magacyada la yaqaan hobaladaas ama abwaanadaas caanka ah. 

Mudo 230 sano ah ayaa ka soo wareegtay markii gabay loo adeegsaday meeriksa 'hooyaalayeey' iyada oo uu Raage Ugaas Warfaa lahaa gabaygaas. Taas waxay noo cadaynaysaa in ugu yaraan 5 qarni mudo ka badan suugaanta Soomaaliyeed ay si hufan u jirtay waagaasna soo gaartay heer aad u sareeya

## Hooyaalayeey Hooyaalayey Hooye

Habka ku luuqaynta suugaanta maansada, gaar ahaan **hooyaalayeey** ayaa wuxuu bilowday waayihii abwaanka caanka ah ee Raage Ugaas Warfaa, isuguna noqday qofka habkaas soo caanbixiyay. Ereyada **Hooyaalayeey hooyaalalyey hooye** waxaa lagu furfurtaa maansada hobalo badan oo dhextaal uga dhiga gabayga meelo badana ka geliya ayaa jira. 

Muranka in abwaan Raage Ugaas Warfaa bilabay hooyaalayeey , eeg tixdan hoose cid ka horaysay oo sidan u qeexdayna ma jirto mar hadaanan lahayne, suugaanta qoran wixii ku cad unbaa raadraac ah. Cadii u diidana xujo ayay ku tahay inay cadayn kale keento:

Wuxuu yiri raage ugaas:

* Hooyaalayeey gabayga way ugu horaysaayee
* Halna kuma tarto e maansadaa lagu hagaajaa e

Badiyaa waxaad arkaysaa in ragga un uu adeegsado ereyada 'hooyaalayeey' halka maansada dumarka aan marnaba la adeegsan. 

Suugaanta inta ay ka koobantahay-deeganaada geyiga Soomaaliyeedn, degmo walba waxay leedahay cayaaro hidaha soohdinta dhow ay ku caantahay; galbeed, waqooyi, gobollada dhexe, bari, bartamaha wadanka, koonfur iyo galbeed bari ee Kiinya haysato.

Diiwaanka abwaanada Soomaaliyeed, gaar ahaan kuwa waayihii dhexe, waxay la fac yihiin taariikhda la hayo abwaanada suugaanta Ameerika. Yurub, Afrika iyo Aasiya in yar ayaa ka taariikh dheer ama mudnaan baahsan siiya suugaanta sida aan anaga u siino. 
Bulshada Soomaaliyeed, yar iyo weyn, waxaa suurtagal ah in uu qof xafidiyo maanso qarniyo dhowr ah cimrigeedu yahay.

## Magacyada
Diiwaanka Abwaanada Soomaaliyeed ee aadka loo yaqaan, walow diiwaano qoraal jiraan taxa ilaa 70 hobal oo caanah, waxaa safka hore kaga jira raga ay ka midka yihiin Garaad Faarax Garaad oo loo yaqaan Wiilwaal iyo dadkii isku waqtiga ay ahaayeen sida abwaanka caanka ah ee:

*Ugaas Cabdi Cumar (Udub la Aslay)
*Arab Jiir
* Xasan Sulub
*Cali-Dhuux Aadan
*Qamaan Bulxan
*Koosafaare
*Samatar Baxnaan
* Raage Ugaas Warfaa
* Ismaaciil Mire
* Sayid Maxamed Cabdulle Xasan 
* Cilmi Carab Cabdi
* Aadan Yuusuf Axmed (Aadan Carab)
* Qamaan Bidhiidh
* Siciid Qamax Nuur
*Ugaas Nuur
*Cali Bucul
* Axmed Dirir
* Maxammed Aadan maaweel
* Khaliif Wallah
* Yuusuf Dheere
* Cali Duulane
* Afxakame
* Mataan Cabdi dhoore
* Jaamac Kadiye
* Kayd Maxamed cabdalla 
* Cartan Boos
* Ducaale Aboor
* Geele Cashuur
* Col ujoog Daleel
* Suusle
* Carab sandheere
* Xuseem dhiqle
* Cabdulaahi Macalim axmed ( Dhoodaan)
Diiwaanka abwaanada Soomaaliyeed hobalada ku jira waxay ku caan yihiin maansada nooceeda culus ee gabayga ah. Geeraar ayaa ku xiga gabayga. Noocyada kale ee lagu luuqeeyo, xulashada erayga ilaa habka tixida haduu khalad ku yimaado waa 'deelqaaf' ama darajo hoose oo aan gabay ahayn ayaa la siin. Hobalada dumarka Soomaaliyeed waxay soo caan baxeen kontankaan sano wixii ka dambeeyay laga soo bilaabo waayihii gobonimo doonka.

## A
*abwaan axmed maxamed cali kaariye
*abwaan axmed xan dhoola raaaar
* abwaan maxmed nuur raabi cabdi
* abwaan hire 
*Abdi qaadir Xisri (Yam Yam)
* Aw Faarax Jibriil
* Ahmed ismaciil diriye ( Qaasim )
* Aadan Yuusuf Axmed (Aadan Carab)
* Abshir Nuur Faarax (Abshir Bacadle, alle ha unaxariistee)
* Axmadey Cabdi Gaashaan
* Abuukar Axmad Fanaxow (Garbadheere)
* Aadan Muudeey
* Axmad Awgeeddi dheeraad
* Aadan Shire Faarax (Laba go'le)
* Abwaan A/raxmaan mulac Adiibi
*Axmadeey Cabdi Gaanshaan

## Maxamuud Maxamed Caydiid
* Cali Sharmaake
*Cali Cilmi Xasan ( Cali Maanso )
* Cabdi Gahayr
* Cabdi Galayax Maxamed Aw Magan (Cabdi Galayax)
* Cabdiqaadir Xirsi Siyaad (Yamyam) 
* Cabdi Sheekh Biixi (alle haw naxariistee)
* Cabdullaahi Macalin Dhoodaan(alle haw naxariistee)
* Cabdullaahi Suldaan Tima Cadde
* Camaje (Xuseen) Yogol Furre
* Cali Cilmi Afyare
* Cali Jaamac Haabiil
*Cabdillaahi Maxamed Xirsi (Salaan Carrabey)
* Cabdi Aadan Axmed (Aadan Yare) ama (Toosi-luquntaada)
*cabdullahi cusman guure
* Cabdi Muxumad Amiin
* Cabdi Dhuux Yuusuf
* Cabdi Xasan Ducaale (Hilaacdheere)
*Cabdi Xandule Axmed=dawdar
*Cal Dhuux Aadan 
*Cilmi Carab Cabdi 
*Cabdi IIdan Faarax
* cilmi barrow cilmi hiiraan
*Cabdille Xuseen (Samaysane)
* cali sugule duncarbeed
*Cali Bucul
*Cali Gunburi
*Cali Faadhigo
*Cabdi casayr
*Cabdulqaadir Cali Cigaal
*Cumar Xaaji Xuseen (Austrelia)
*Cige Jaamac (Cige Dameer)
* Cabdi Kaamil Cawaale (Naftiihure)

## F
* Faarax Goleleey
* Faarax Xasan Cali (Faarax Afcad)
* Faarax Xuseen Sharmaarke
* Faarax Nuur Wacays
*faarax gabay
*Faarax gaas
*Faarax Shuuriye

## I
* Ismaaciil Mire Cilmi
* Ismaaciil Qoorleex 
* Igarre Yaasiin Xaaji
* Islaaw Nuur Abiikar Cilmi
* Ismaaciil Xirsi Farxaan
* Ismaciil Cigaal Bulaale
* Gaashaan Cali Tacab
* jaamac shalaqbeen
* jaamac kediye cilmi
*Jaamac Dayuurad
*Jaamac Daad Bulaale cawke

Ka'leyda
* Kayd Maxamed Cabdalla
*Khaliif shiikh Maxamuud 
*khaliif xasan walah
*Khaliif Xarbi Ismaaciil
*khaliif Aw Axmed
* Khadiija Ciise Faracadde

## M

* Maxamed  Cali kaariye

* Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)
* Maxamed maxamuud fidhin
* Maxamed ismaaciil barkhad cas maxamuud cali beenalay iyo maax dhagoole
* Maxamed nuur laangadhe
* Mustafe Sh Cilmi
* Maxamed Axmednuur Xirsi " Afcadde"
* Maxamed Guuleeto
*Maxamuud Yuusuf yeey (Shire quube)
*Maxamed fiin
* Maxamad Xaashi Dhamac (Gaariye)
* Maxamed Aadan Caws (YAWLE)
*Maxamuud Faarax guure (Quryo guban)
* Maxamed Cali Ilwayn
*Maxamed Cismaan Awcali (Ganey)
*Maxamed Cali walash (Kaba cune)
*Maxamuud Jaamac Nuux (Maxamuud Daallin)
*Maymuun Xasan Biyow Jowhar
*Magaay Garaare Cili     Jowhar
*Makka  Xaaji Banaadir Buurfuule
*Samatar Khadar Saleban

## N

* Nuur Cismaan Cidlowcarar
* Nuur faruur buur
* Nuur Bucul
## S
* Sayid Maxamed Cabdile Xasan
* Salaan-carabey
* Suufi Aw Cali
*Samatar Baxnaan
*Shire yuusuf yeey 'Shire Quube'
*Sugule dun'carbeed
*Samatar Khadar Saleban

## U

* Ugaas Nuur

## X
*Xasan Sheekh Muumin Gaafane
*Xassan Tarabi
* Xassan Abdi haji 
* Xasan xayle
* Xussen Abdulle (Samaysane)
* Xuseen Aw-faarax Dubbad
*Xasan Maxamuud Baaruud
*Xaaji Khaliif Aw Axmed
* Xayo galaydh
* Xaaji Aadan Af Qalooc
* Xaliimo Soofe
* Xasan Cilmi Dirieh
* Xasan ganay
* Xuseen Xasan
*Xasan daahir Khalaf
*xasan kaafi abdi sheikhdoon
* Aadan cabdi Aadan (Kulmiye)

## W

* Warsame (Qoob Adhiile)

## Y
Yamyam - Cabdiqaadir Xirsi Yamyam
Yusuf Osman Abdalle (Shaacir)

Yaxye Qurac

## Sidoo kale fiiri
* Fanka Soomaalida
* Dhaqan Soomaali
* Gabay

## Tixraac