Godknows Igali

**Godknows Boladei Igali** waa adeege guud oo reer Nigeria ah, diblumaasi, qoraa iyo aqoonyahan. Waxa uu Madaxweyne Umaru Musa Yar'Adua u magacaabay Sebtembar 2007 inuu noqdo safiir u fadhiya dalalka Scandinavian -ka – Sweden, Denmark iyo Norway jagadaas oo uu hayey ilaa laga magacaabay Xoghayaha Joogtada ah ee Federaalka ee Wasaaradda Kheyraadka Biyaha 4 May 2010.
## Taariikh nololeedka
Igali waxa uu ku dhashay magaalada Oporoma, oo xarun u ah Ismaamulka Koonfurta Ijaw , Gobolka Bayelsa , Nigeria 4-tii April 1960. Waxa uu ka soo jeedaa magaalada Eniwari, ee koonfurta Ijaw, ee gobolka Bayelsa. Waxa uu shahaadada Ph.D. ee daraasadaha siyaasadeed iyo kuwa caalamiga ah ee Jaamacadda Venezuela, Masters ee sharciga caalamiga ah iyo diblomaasiyadda (MILD) ee Jaamacadda Lagos iyo BA (Hons) taariikhda Jaamacadda Port Harcourt . Waxa kale oo uu shahaado jaamacadeed ka qaatay xidhiidhka caalamiga ah oo uu wax-barasho xirfadeed ka qaatay Akadeemiyada Adeegga Dibadda ee Nigeria iyo Akadeemiyada Adeegga Dibadda , Islamabad, Pakistan. Waa qoraa iyo khabiir ku takhasusay gorgortanka, xalinta khilaafaadka, maamul u samaynta, isdhexgalka qaranka iyo horumarka waara. 2005 waxa uu helay maamuuska qaranka ee Sarkaalka Amarka ee Niger , (OON). Wuxuu guursaday Tokoni Igali waxayna u dhashay afar gabdhood iyo wiil. Waxa uu haystaa ciwaanka madaxnimada Ibetariwei "ilaaliyaha danaha" ee Izon. Waxa uu ku qaatay daraasado fiqi ahaaneed oo ka hoos baxay dabayaaqadii Bishop Harford Iloputaife ee Xarunta Tababbarka rumaysadka Kitaabka Quduuska ah ee Lagos ee 1989
### Balamo
Diblomaasi xirfadeed, waxa uu dunida oo dhan ka soo shaqeeyay tan iyo markii uu ku soo biiray waaxda arrimaha dibadda ee 1982. Intii uu joogay xarunta, waxa uu isku soo taagay khabiir ku takhasusay dublamaasiyadda dhaqaalaha, waxaanu xoghaye ka noqday ilaa toban (10) ergada dhaqaalaha Nigeria ee dibadda intii u dhaxaysay 1986 iyo 1991. Waxa kale oo uu si gaar ah u soo noqday xoghaye, guddiga u dhoofinta Afrikada Galbeed iyo kaaliyaha gaarka ah ee wasiirro sharaf leh. Waxaa loo magacaabay qunsulka guud ee Nigeria ee Cameroon (1999-2005). Igali waxa uu ahaa kaaliyaha gaarka ah (waajibaadka gaarka ah) ee Villa Madaxtooyada Nigeria (2005-2006) ee hoos timaada maamulka Madaxweyne Olusegun Obasanjo Inta lagu jiro muddadaas, wuxuu sidoo kale ahaa xoghayihii guddiga madaxweynaha ee lacagaha la dhaqay iyo dambiyada maaliyadeed. Waxa kale oo uu xoghaye u noqday guddi-hoosaadka madaxtooyada ee dib-u-eegista xeerarka shaqaalaha dawladda (2005). Ka dib waxaa loo magacaabay xoghayaha dawlada goboleedka Bayelsa Janaayo 2006 waxaana isla markaaba loo magacaabay la taliye sharafeed iyo ergeyga nabada ee Madaxweynaha Niger Delta (2006-2007). Waxa uu ugu danbeyn noqday danjiraha Nigeria ee wadamada Scandinavian-ka, Sweden, Denmark, Finland iyo Norway (laga bilaabo 2008 ilaa 2010). Waxaa loo magacaabay 2010 inuu noqdo Xoghayaha Joogtada ah ee Federaalka ee Kheyraadka Biyaha ka dibna waxaa dib loogu celiyay Wasaaradda Awoodda Federaalka Madaxweyne Goodluck Jonathan 2013
Muddadii uu ahaa Xoghayaha Joogtada ah ee Wasaaradda Khayraadka Biyaha, waxa uu qabtay siyaasadda dib-u-habaynta qaybta biyaha oo ay ka mid tahay hirgelinta Iskaashiga Dawladeed ee Gaarka loo leeyahay (PPP) ee bixinta biyaha taas oo noqotay mareegta qaybta biyaha ee Nigeria maanta. Waxa uu sidoo kale door weyn ka qaatay isku xirka biyaha, tamarta iyo beeraha iyada oo loo marayo dhismaha biyo-xireenno badan oo Nigeria ah. Biyo-xireennadan oo ay ka mid yihiin Gurara (oo bixiya biyaha la qaadi karo, 30 megawatt oo koronto ah iyo 3,000 oo hektar oo waraabka beeraha ah) iyo Kashimbila (oo bixiya biyaha la qaadan karo, 40 megawatts oo koronto ah iyo 4,000 oo hektar oo waraabin dhul beereed ah) kuwaas oo la dhammeeyey.

U daabulidda Igali ee Wasaaradda Korontada ee Dowladda Federaalka ayaa ku soo beegantay xilli ay shirkadaha Korontada si gaar ah loo leeyahay. Isaga oo ah Guddoomiyaha Guddiga Farsamada ee Hirgelinta Farsamada ee Ganacsiga Gaarka ah, waxa uu kormeeray mid ka mid ah mashaariicda ugu hanka weyn ee aan waligood dhicin dawlad kasta oo adduunka ka mid ah si guul leh loogu soo gabagabeeyo wareejinta hantida qaybta korontada ee milkiilayaasha cusub ee gaarka loo leeyahay ee Noofambar, 2013. Tani waa marka laga reebo fulinta wada-xaajoodyo isdaba-joog ah oo lala yeeshay ururka shaqaalaha korontada taasoo keentay in si habsami leh loo bixiyo mushaharka shaqaalaha korontada 4. habka gaarka loo leeyahay. Siyaasado iyo mashaariic kale oo dhowr ah oo la bilaabay ilaaladiisa waxaa ka mid ah: Bilawga dhismaha 700MW Zungeru Hydro Power Plant; dhamaystirka naqshadaynta 3,030MW Mambilla Hydro Power Plant; abuurista jawi awood u leh in lagu duro raasamaalka ganacsiga gaarka loo leeyahay ee qaybta korontada; kala-duwanaanta isku dhafka tamarta Nigeria si looga faa'iidaysto kheyraadka dabiiciga ah ee badan ee dalka; 3,600 oo dhallinyaro ah oo lagu tababaray xirfado kala duwan oo xagga tamarta ah oo hoos imaanaya Qorshaha Tababarka Korontada ee Qaranka (NAPSAS), iyo dhowr kale. Waxa uu sidoo kale bilaabay 'Operation Light-Up Rural Nigeria Project' isaga oo ka sameeyay mashaariic tijaabo ah oo dalka oo dhan ah isaga oo isticmaalaya tamarta la cusboonaysiin karo. Toddoba Warshad Koronto oo Isku-dhafan oo Qaran ayaa sidoo kale lagu dhammeeyey maamulkiisa Alaoji (961MW), Olorunsogo II (675MW), Omotosho II (450MW), Geregu II (434.1MW), Ihovbor (450MW), Ogorode (450MW), iyo Calabar (562.5).

Igali sidoo kale wuxuu ku fadhiyaa guddiga dhowr hay'adood oo samafal oo heer qaran ah iyo kuwo caalami ah iyo machadyo tacliimeed, oo ay ku jiraan Guddoomiyaha Guddiga Maamulka, Foundation for Vocational Education Development Int'l, Guddoomiyaha Guddiga Maamulka, Machadka Kheyraadka Dabiiciga ah, Deegaanka iyo Horumarinta Joogtada ah (INRES), Jaamacadda Port Harcourt, Xubin ka tirsan Golaha Maamulka, Jaamacadda Caafimaadka Gobolka Bayelsa, Yenagoa, Guddoomiyaha Golaha Sare ee Jaamacadda Edgbowin, Guddoomiyaha Jaamacadda Edgbowin. Guddiga, Jaamacadda Federaalka, Lokoja. Waxaa loo magacaabay Guddoomiyaha Golaha iyo Pro Chancellor, Jaamacadda Farsamada ee Federaalka, Akure bishii Luulyo 2021.
### Diiwaanka dublamaasiyadda
Igali waxa uu shaqadiisa ka bilaabay shaqada arrimaha dibadda ee Nayjeeriya 1982kii, waxaana loo diray Czechoslovakia halkaas oo uu ku sugnaa ilaa 1986. Waxa uu dib uga bilaabay xarunta arrimaha dibadda ka dib markii uu dhajiyay oo uu ku biiray waaxda cusub ee ganacsiga iyo maalgashiga ee wasaaradda si uu u wado barnaamijka hagaajinta qaabdhismeedka ee uu soo bandhigay madaxa dawladda General Ibrahim Babangida 1986 ee hore ee caalamiga ah ee 1986. Waxa uu kala soocay khabiir ku takhasusay dibloomaasiyadda dhaqaalaha waxa uu xoghaye ka noqday ilaa 10 xafiis oo dhaqaale oo Nayjeeriya ah oo dibadda ah intii u dhaxaysay 1986 iyo 1991. Waxa kale oo uu noqday xoghaye, guddida dhoofinta Afrikada Galbeed iyo kaaliye gaar ah oo wasiirro sharaf leh oo arrimaha dibadda ah. Waxaa loo magacaabay qunsulka guud ee Nigeria ee Cameroon (1999-2005).

Cameroon, waxa uu door muhiim ah ka ciyaaray dadaalka nabadda ee Bakassi Peninsular ka dib muran xuduudeed oo u dhexeeya Nigeria iyo Cameroon iyo xukunkii Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda ee 2002. 2004-2005, wuxuu si guul leh u bilaabay, gorgortanka iyo iyada oo ay weheliso Hay'adda Qaramada Midoobay ee Qaxootiga, (UNHCR) waxay kormeeraysay soo celinta qaxootiga 60,000 ee reer Nigeria ka dib markii ay soo barakiciyeen qaxootiga 60,000 ee reer Cameroon. Mambilla Plateau . Mid ka mid ah guulihiisa la taaban karo ayaa ah habaynta waraaqaha socdaalka ee dadka reer Nigeria ee ku nool Cameroon.

Igali ayaa intii uu safiirka ka ahaa dalalka Scandinavian-ka waxa uu ka walaacsanaa qul-qulka muhaajiriinta Nigeria ee ka imaanaya Talyaaniga ee ku soo qulqulaya gobolka ka dib markii ay cadaadis xooggan kala kulmeen madaxda Talyaaniga, wuxuuna u ololeeyay barnaamij dhaqan celin ah. Wuxuu mas'uul ka ahaa beddelka laba iyo toban (12) Ergo dhaqaale, oo saameyn muuqata ku leh maalgashiga shisheeye ee Nigeria. Waxa kale oo uu si guul leh u martigeliyay wefti ka kooban 500 oo nin oo Nigeria ah oo ka qayb galay shirwaynaha COP 15 ee Isbeddelka Cimilada bishii Disembar, 2009
Waxa uu sidoo kale fududeeyay iskaashiga maalgashiga ee dhinacyada tamarta kale, isgaarsiinta iyo ICT. Wuxu fududeeyey wefti maalgashi. wadamada Waqooyiga Yurub oo uu hogaaminayey Madaxweyne ku-xigeenka, Goodluck Jonathan bishii Maajo 2009. Waxa kale oo uu soo qabanqaabiyey booqashadii golaha maalgashiga ee dawladda Bayelsa ee Finland oo uu hoggaaminayey Guddoomiyaha Timipre Sylva iyo iyada oo lala kaashanayo laba hay'adood oo maalgashi oo Finland ah oo Finpro iyo Finnfund ah.
### Niger Delta
Igali wuxuu si firfircoon ugu lug leeyahay arrimaha Niger Delta. Madaxweyne Obasanjo ayaa u magacaabay kaaliyaha gaarka ah ee waajibaadka gaarka ah iyo la-taliye sharafeed iyo ergey nabadeed ee Niger Delta markii ugu sarreysay xiisadda xagjirnimada Inta lagu jiro muddadan, Igali waxaa lagu meeleeyay mas'uul ka ah wada xaajoodyada xeryaha kala duwan ee xagjiriinta ka dib markii ay soo baxday Dhaqdhaqaaqa Xoraynta Niger Delta, MEND. Isaga oo la kaashanaya dagaalyahanada iyo daneeyayaasha kale, doorashadii Guud ee Nigeria ee 2007 waxa ay awooday in ay qabato in kasta oo ay jiraan hanjabaado dhowr ah iyo tobanaan dibad-joog ah oo la afduubay ayaa lagu sii daayay Niger Delta Waxa uu u soo shaqeeyay sidii xoghaye Golaha Madaxtooyada ee Gobollada Xeebta ee Niger Delta ee hoos yimaada maamulka Madaxweyne Obasanjo, waxaanu soo jeediyay barnaamijka Cafiska ee 27 Febraayo 2007 shirkii golaha. Waxa loo magacaabay la-taliyaha dhabta ah ee Niger Delta Madaxweyne Umaru Musa Yar'Adua bishii Juun 2007. Waxay ahayd muddadii uu lataliyaha madaxweynaha ahaa in la horumariyo qaab dhismeedka barnaamijka cafiska Niger Delta. Igali wuxuu weli ku hawlan yahay arrimaha Niger Delta isagoo ka mid ah hoggaamiyeyaasha ee Pan-Niger Delta Forum kaas oo gacan ka geystay fududeynta wadahadal dhexmara Dowladda Federaalka iyo Niger Delta Avengers - koox xagjiriin ah oo dib u soo kacday oo xayiray wax soo saarka Saliidda Nigeria ilaa 900,000 oo foosto maalintii laga soo bilaabo miisaaniyada 2.3 milyan oo foosto maalintii
Igali ayaa waxaa dhawaan u magacaabay barasaabka gobolka Bayelsa Seriake Dickson inuu xubin ka noqdo golaha ganacsiga ee Bayelsa. 
### Daabacaada
Igali waa daabacaade iyo qoraa saddex buug oo ay ka mid yihiin; Aragtida Ku Saabsan Samaynta Qaran-Goboleed ee Afrika Casriga ah - buug ka hadlaya caqabadaha maamul-samaynta iyo is-dhexgalka qaranka ee Afrika; Isbeddellada Caalamiga ah ee Dhismaha Dawlad-goboleedyada - soo if-baxa nidaamka dawladnimo ee casriga ah, burburka dawlad-goboleedyada, iyo talooyin keeni kara xasillooni iyo nabad ku wada-noolaansho; iyo Calaamadaha Guusha - hage dhiirigelin ah halkaas oo uu ku falanqeeyay xisaabaadka Boqorka Kitaabka Qudduuska ah ee Daa'uud iyo shakhsiyaadka kale ee ku guulaystay taariikhda.
## Tixraac
"Liiska safiirrada la magacaabay (Sebtembar 2007)"

"Nigeria: Ku-simaha Madaxweynaha Oo Dhaariyay Xoghayaha Joogtada Ah Ee Cusub"

"Nigeria: Madaxweyne Obasanjo oo la taliye u ah Niger Delta

MOU oo u dhaxaysa Nigeria iyo wadamada Waqooyiga Yurub

"Madaxweyne Obasanjo Oo Lataliye Ka Helay Niger Delta 

"PANDEF oo wadahadal kula jirta Avengers si loo joojiyo colaadaha la qorsheeyay"

"Dickson oo furay golaha ganacsiga ee Bayelsa