Muuse Biixi

**Muuse Biixi** () waa madaxweynaha 5aad ee Jamhuuriyadda iskeed madaxbannaanidda ugu dhawaaqdey ee Somaliland isagoo ah madaxweynaha tan iyo markii uu ku guuleystay doorashoyinka sanadka 2017.

## Taariikh
Muuse Biixi Cabdi wuxuu uu dhashay taarikhdu sanadkii 1948, waxa uu ku dhashay galbeedka Hargeysa tuullo yar oo u taal agaas.

Xiligii barbaaritaankiisi wax-barasho waxa uu u soo-wareegay magaalada Hargeysa oo uu ka bilaabay dugsigii Sheekh-Baraawe oo markaa ku yaalay dooxa-Hargeysa agagaarkiisa markii danbena usoo wareegay jeelka-weyn ee Hargeysa dhankiisa galbeed. Wax-barashadiisi hoose dhexe waxa uu ka bilaabay dugsiga hoose dhexe ee Biyo-dhacay ku-sinaan taarikhdu markii ay ahayd 1959-kii isago wax-barashadiisi kalena ku soo qaatay Camuud.

### Tobabarkii
Taarikhda waxii intaas ka danbeyey 1970-kii waxa uu ka midnoqday ardeydii loo-qaatay in loo-soo tababaro carbiska saraakiisha oo uu ku soo-qaatay Midowga Sofiyet Akadammiyada-barashada cilmiga duulimaadka diyaaradaha gaar ahaan nooca dagaalka (Fighter-bomber aircraft-M28). Soo-noqadkiisi waxa uu ka midnoqday Ciidamadii-cirka ee Soomaaliya kuwoodii ugu cad-cadaa xaga ciidamada Militeriga ee cirka wakhtigii dagaalkii u dhexeeyey Soomaaliya iyo Itoobiya 1977-kii. 

Muuse Biixi markale waxa uu aqoontiisa dhanka ciidanka cirka ku soo-qaatay waddanka Maraykanka kuliyadii Virginia Military Institute -(VMI) Kooras kooban oo-ahaa mudo hal-sano iyo badh.

## SNM
Muuse Biixi intaasi waxi ka danbeyey waxa-uu-u xuubsiibtay dhankii kacdoonkii xaq u dirirka ee SNM. Xiligii uu qaatay go’aankii SNM waxa-uu ku guda jiray waxbarashadii u-markaa u joogay waddanka maraykaynka oo bil-keliyi uga hadhsantahay in uu dhameeyo soona afjaro.Muuse-Biixi intii uu maraykanka ku sugnaa waxa ay xidhiidh hoose lahaayeen Raximullah Maxamed Xaashi-Lixle oo ay balan hoose lahaayeen.Taarikhda Soomaalida waxa had iyo jeer marka geel la-kala qaado waxa ay ku tawaawacaan si geelaas loo-soo dhiciyo odhaahda,(Yaa-maali-jirayeey) oo ahayd ninkii maalijirayoow geelaagii la- dhacye soo-dhacso.Sida oo kale raggii Smn weedhii ay isu-adeegsan jireen marka ay damcaan ninka ay maalintiisa gaadho-in uu madax-madax isu-soo shubo-tuuro wax ay ku tiraabi jireen,Hebeloow waa maalintaadii ee soo-taloow.Hadaba waxa dhacay dagaalkii uu ku dhintay Raximullah Muj Maxamed Xaashi-lixle.Geeridii Muj Lixle markii ay dhacday sarakaashii SNM ee markaa joogay furinta waxa ay la-soo xidhiidheen Muj Muuse-Biixi oo ku sugan maraykanka kuna jira kooraskii wax-barasho ee uu halkaas u joogay.Ragga qaylo-dhaantaas Muuse Biixi usoo-daray waxa ka mid ahaa,Muj Aadan Shiine,Cabdi Qadir Koosar iyo Aadan Saleebaan Raximullah dhamaantood.Odhaahdii ay u adeegsadeen Muuse Biixi waxa ay hayd tii-ay isku guubaabin jireen Muusow waa maalintaaddii.Muuse-Biixi waxa uu ka soo duulay waddanka maraykan isaga oo u-soo-duulay waddanka Sucuudiga-arabiya Magaalada Jeddah.23-cisho markii uu ku sugnaa jiddah waxa soo-dhacday waraaq dacwad ah oo ay soo-dirtay safaaradii Soomaliya amarna ku siinayso dawlada Sucuudiga in ay qabtaan Muuse-Biixi oo ah sarkaal ka soo-baxsanaaya dawladiisii Soomaliya.Nasiib-wanaag Muuse-Biixi marka waxa uu sitaa-labba fiise(visa).Muuse-Biixi markii uu maqlay arrintaasi lagu raad-joogo qabashadiisa waxa uu markiiba isku dayey qaabkii iyo sifihii uu uga bixi-lahaa Sucuudi Aribiya.Markiiba meel dheer arrintaasi kamuu-deyin oo waxa uu-ahaa nin kasoo diyaar garoobay lana odhan karo waxa uu nin sii fahansan qaabka dawlad looga baxsan karo. Si dhibyaraan ah waxa uu Muusa-Biixi ugga-soo-dhoofay Fiisahii-visa-hii labbaad ee keydka u ahaa.Waxa uu ka soo-degay Waddanka Jabuuti.Arrintii waxa ay noqotay cirka dabka kaa raac ka dib markii uu-ugu yimi Jabuuti lafteeda oo ay ka taalo dacwad ay sii-dhigtay Dawladii Soomaaliya.Dacwadaasi waxa ay la xidhiidhsanayd tii-laga dhigay Sucuudi-arabiya.Muuse markiiba waxa loo-taxaabay jeelka Jabuuti oo ay isku helleeleen rag jaan-daarrankii ciidamada ahaa kuwaasi oo sii-jeed iyo soo-jeedba sawiro uga qaaday dacwadna uga qoray.

Soomaalidu waxa ay tidhaahda laabbi-labba-ulla. Muuse-Biixi markii howshaasi lasoo-gudboonaatay arrinkiisi waxa uu noqday-hankaygoow kaama hadho kol-aan caddaab kugu galana. Markiiba Muuse waxa uu hoosta kala soo baxay warraaqo keyd u-ahaa oo-uu-lahaa abbihii-Xuseen.Biixi-waa-naannaystii Muuse Aabihii. Hadaba Xuseen Cabdi raximullah,waxa uu lahaa waraaqo jabuutiyaan ah kuwaaso-sharcigii jabuuti ah.Muuse laftiisu waxa uu lahaa kaadhka-aqoonsiga jinsiyada ee jabuuti.Intaas Muuse markii uu-isla helay waxa dhaq-dhaqaajiyey odayaashii meesha joogay oo ay kamid ahayeen-Guhaad oo markaa wasiir ka ahaa jabuuti,Ciise Gaboobe,Dhawaaye iyo rag kaleba.Raggaasi waxa ay u tageen,Madaxweynihii jabuuti ee xiligaas Xasan Guuleed.Waxa ay u sheegeen kana dhaadhiciyeen in Ninkan Kiiska loo-heystaa yahay nin reer jabuuti ah waa-Muuse’e.Xasan Guuleed waxa-uu markiiba gartay Xuusen-Cabdi(X-Biixi) oo ahaa Muuse Aabihii.Nasiib-wanaag Xasan Guuleed waxa uu ogalaaday in Muuse Xuseen Cabdi (M-Biixi) xoriyadiisa loo-soo celiyo farahana laga qaaddo si dhakhso ahna loo-siiyo sharcigiisa jabuutiyanka ah.Arritii Muuse-Biixi iyo niyadiisi yara doorsanayd Waxa ay noqotay niyad rajo fiican leh.Meel-aan rabbay roob ma iggu helay”,Waxa uu markiiba niyada gashaday in uu marka uu sharciga jabuuti u-soo baxo uu-raadiyo xal kale oo uu-ku-bixi karo.Muuse Xuseen Cabdi(M-Biixi), Xasan Guuleed iyo raggii kale ee odayaasha ahaa-ee galay arrinkii soo deyntii Muuse waxa ay wadda-galeen axdi ah in aannu muuse mar danbe faraha la gelin arrimaha jabhada SNM iyo badaheeda.Waxa ay ugu caqli celiyeen in uu-sharcigiisa jabuutina iska qaato waddankiisa jabuutina iska joogo.
Laakin soomaalidu waxa ay ku maahmaahda (Nin ay meeli u-caday meeli-ka Madow) sida oo kalena Muuse waxa ka go’an mawqifka uu qaatay ee ahaa ku biiri-taanka jabhadii SNM.Muuse dharaaro yar ka dib waxa uu-u-duullay dalka Sucuudi-arabiya oo uu-ku galay billaa-visa/fiise maadama oo jabuuti iyo Sucuudigu billaa-fiise loogu kala baxo.Nin arrinni la-gudboontay waayahiisi waa-uu hawl badan yahay ee markii uu Muuse,Sucuudi-arabiya ka degay waxa la-ogaaday in hadana Muuse rabo inuu sii-taalaabo oo dacwadiisii ayaaba sii-balaadhatay.Muuse Xuseen Cabdi(M-Biixi) waxa uu ahaa nin dhegtu taagantahay oo meel looga dhawaaqayo marmarka qaarna waxaaba la-odhan karaa dareenkiisa askarinimo oo heegan ku jira daraadeed waxa-uu kaga il-horeynaayey ciidamada Sucuudiga.Muuse waxa uu ogaaday oo warkeeda helay in Ciidamadii Sucuudi-arabiya ku raad-joogaan.Muuse oo-aan weli ciidamada Sucuudigu gacanta ku dhigin waxa xaga jabuuti laga calaamadiyey 10-sharci-passports-kii oo uu ku jiro kii-Muuse oo-uu isaggu galaaftay in la-cancel-gareeyo dhamaanba sharciyadaas. Laakin xiliga la-calaamadiyey sharciyada,Muuse waxa uu ku suganyey Waddanka-Ethiopia oo Muuse markiiba waa-uu-ka soo duullay Dalka Sucuudiga maadama uu ka il-horeyey ogaana in lagu dabba-jiro.Muuse, Sucuudi-arabiya waxa uu-ka soo-raacay diyaaraddii (Ethiopian air-line) oo lafteeda bilaa-fiise lagu raaci jiray.
Halka aan wax yar ka iftiimino ee xiligaas uu-Muuse gelaayey Waddanka Ethiopia wax niyad wanaag ah kamuu-qabin.Sababto oo ah xiligii dagaalkii-1977-kii Muse iyo Raggii lamidka ahaa waxa ay ahaayeen raggii diyaaradaha ku garaacay buurihii-Kaara-mardha iyo meelihii fadhiisanadii Ciidamada-ethiopia ee dhufayska ku soo-jiray.Muuse waxa uu-ahaa raggii wakhtigaasi aadka u gumaaday ciidamada-Ethiopia si-ba’anna ugu garaacay gantaalaha maadama uu ahaa qaybtii ciidamada cirka ee soomaliya.Arrinku marka uu halkaas-maraayo waa xasaasi oo Muuse iyo Ethiopia arxan badan uma-yaalo.

Hadaba waxa aynu guda gelaynaa taariikhdii iyo wacdarahii uu la-kulmay Muuse markii uu ka degay diyaaradii Itoobiya. Muuse waxa ku qaabilay Bole-airport wafti Saraakiil-Ethiopian-ah oo-uu ku jiro nin sarkaal sare ka ah Ciidamadda-Itoobiya.Muuse markii uu arkay saraakiishaas waxa ay ahayd xiligii ugu naxdinta badnayd noloshiisa sababta oo ah waxa niyadiisa ku jirtay in qoorta loo-dheeraynaayo maadama oo Xiligaas itoobiya xoog-looga nebcaa ama godob loogu hayey.Muuse halkaas waxa ay isku weydaarsadeen raggii meesha ku sugaayey hadalo aanno-sheegasho kasoo yeedhayey ragga saraakiisha Ethiopian-ka ah. Hadaladaasi waxa ka mid ahaa oo ay yidhaahdeen raggaasi-Muusow ma ogtahay in aad tahay raggii maalintii u danbeysay aggaas iyo aggaas garaacay ee sida xun u gumaaday dadkii iyo ciidamadii.Waxa ay indhaha u saareen file-dheer oo ay kiisas-kaasi ku qoranyihiin.Muuse xiligaasi waxa ay naftu kaga gurmeysay naxdin daraadeed sara-joogga waayo waxa uu-aaminsanaa in aakhiro loolla-caraabinaayo ama allam-baqa lagu tuuraayo xabsi-daayim ah.Muuse markii danbe waxa lagu farxad geliyey in xiligan danbiyadaas oo dhan laga dhaafaayo lanna bilaabayo saaxiibtinimo cusub oo heer fiican leh maadama uu hada halgan waddanimo u diyaar yahay halkana u yimi Ethiopia si-uu dagaal ugala hortago dawladii uu markii hore difaacayey. Muuse raggii waxa ay ku qaadeen gaadhi iyaga oo suuqa addis-ababa kusoo wareejiyey ilaa ay ka geeyeen gurigii Saraakiisha-SNM-deganaayeen.Ragga halkaasi joogay waxa ka mid ahaa.Axmed Maxamed Maxamuud-Siilaanyo.Aadan-Shiine.Cabdiqaadir-Koosar.Muj-Gabax,Yuusuf-Kirix iyo Maxamed Cabdi-Macalin oo ay labadooda si-gaara isku Galaas/fasal ahaayeen wakhtigii wax-barashada.Kadib Muuse waxa amar lagu siiyey oo la-yidhi hore-ka gal halganka oo jiida hore ee ciidamada jabhada SNM-gal. Muuse waxa uu markiiba kasoo-laa-laabtay allaabtiisi Itoobiya oo waxa isku-soo-tuuray furintii hore ee dagaalka. Waxa uu kasoo-galay dhanka Hawdka aggaagaarkii Dibiile. Shirwac h.rashiid hussien

   La socoo ninka laga sheekaynayo waa muraayadda Qarankani ku socdo  muj: muuse biixi Cabdi 
W/Q: Siciid Ahmed dahir
Mineapolis USA.........