Khilaafada Islaamka

**khilaafada islaamka** afka carabiga; **الخلافة** **إلاسلامية,** waa Nadaam xukun oo islaamka qabo, kaas oo umada islaamka ay hal dawlad oo shareecada ku dhaqanto hoos timaado, Hogaamiyaha dawladaas waxaa loogu yeeraa khaliif (kii badalay) maxaa yeealay wuxuu badalay booskii Nabi muxamad scw ee ahaa hogaaminta muslimiinta، dhaqan galinta shareecada iyo faafinta dacwada Islaamka.

= Afarta Khulafo Raashidiinta =
**Khulafo Raashidiin**  (; (sidoo kale loo yaaqaano: **[[Rashidiinta]]**, **[[Afarta Khulafo]]**) waa afartii asxaabi ee ku xigtey Nebi Muxamed (n.n.k.h) maamulka iyo hogaanka dawladii Islaamka, kuwaasi oo kala ah:

* Abu Bakr Sadiiq - **ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺍﻟﺼﺪﻳﻖ**
* Cumar (Cumar bin Khataab) - **ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﺨﻄﺎﺏ**
* Cusmaan binu Cafaan - **ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ** iyo
* Cali (Cali binu abi Dalib) - **ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺃﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ**

Ereyga Khaliif (Caliph; ﺍﻟﺨﻼﻓﺔ) waa khaliifyadii hogaaminayay maamulka diinta Islaamka.

Khulafo al-Rashiidiintu waa afarta asxaabi ee hogaanka iyo talada maamulka Dawladda Islaamka la waday Nebi Muxamed SCW intii uu noolaa isla markaana gacanta ku dhigay ayagoo iskaga dambeeyay hogaaminta dowladii Islaamka. Wakhtigii Khulafo al Raashidiinta Dawladda Islaamku aad ayay u balaadhatay waxayna gaadhay meelo badan oo ka mid ah Bariga Dhexe, galbeedka qaarada Yurub, waqooyiga Afrika, bariga fog iyo wadano aad u badan oo kale. 

Wakhtigani maamulka Dawladda Islaamka ee Afarta Khulafo wuxuu bilaabmey 8dii Juune sanadkii 632 C.D; wuxuuna dhamaadaa 28 Luuliyo sanadkii 661 C.D taasi oo ku beegan goortii la dilay Cali binu Abi Dalib ee xilka iyo hogaanka Dawladda Islaamka uu la wareegay Mucaawiya binu Abi Sufyaan. 
Intii Afarta Khulafo talada Dawladda Islaamka hayeen waxay qabsadeen dhu aad u baaxad weynt taasi oo lagu qiyaaso 9,000,000 km² (sagaal milyan mitir laba-laaban)
(3,474,919 sq mi). 
Tirada dadka ku hoos jirey maamulka iyo hogaanka Khulafo al-Raashidiinta waxaa lagu sheegaa 40,300,000 (qiyaas dhan 40 milyan oo qof).

## Abu Bakar Sadiiq

**Abu Bakr** **[[Abu Bakr Sadiiq]]** (ingiriis: Abu Bakr; carabi: أبو بكر الصديق; magaca dhamaystiran Cabdullah ibn Abi Quhafa "عبد الله بن أبي قحافة") dhashay Oktoobar 573 C.D magaalada Makka ee dhulka Carabta, isla markaana dhintey 23 Ogosto 634 C.D, waa saaxiibka koowaad ee Dawladda Islaamka, asxaabi ka mid ah Kulafo Raashidiinta iyo mid ka mid ah asxaabta rasuulka CS.** **

Abu Bakr wuxuu ahaa hogaamiye sare ee maamulka Dawladda Islaamka intii uu Nebigu SCW noolaa iyo markii uu geeriyoodayba. Sidoo kale wuxuu ahaa sodoga iyo saaxiibka koowaad ee Khulafada Rashiidiinta hayay ka soo biloow 632–634 C.D markaasi oo uu noqday hogaamihii kowaad Muslimiinta iyo khaliifyada ka dib markii Nebi Maxamed geeriyooday. 

Abu Bakr waxaa loo yaqaaney *Al-Siddiq* (run sheege) sababtoo ah wuxuu ahaa ninkii ugu horeeyay ee rumeeya Nebiga iyo qofkii labaad ee ugu hor rumeeyay diinta Islaamka, waxa ka horeeyay xaaskii Nebiga waa Khaddiijo
 
### Xidhiidhka Nebiga & Abuu Bakr
Marka laga yimaado saaxiibnimada nebiga, Abu Bakr wuxuu ahaa sodoga Nebi Muxamed. Sanadkii 623 C.D ayaa Abu Bakr al-Sadiiq gabadhiisa Caisha u aroosiyay nebiga (wakhtigaasi oo Caisha ay jirtey 9 sano); midani waxay sii adkeeysay xidhiidhka iyo isku-xidhnaanta labadooda.
Intii nebigu noolaa, Abu Bakr sadiiq wuxuu ahaa saaxiibka iyo la-taliyaha kowaad ee Nebi Muxamed asagoo kala qeyb galay arimo aad u badan. 

### Hogaanka Abu Bakr

Goortii nebigu SCW u hijroonayay magaalada Madina Abu Bakr wuxuu ahaa qofka kali ah ee rasuulka SCW la galay safarkaasi. Wuxuuna ka garab dagaalamay Nebi Muxamed SCW qaswado aad u badan ooy ka mid yihiin Dagaalkii Beder, Dagaalkii Uxud, Dagaalkii Dhufeysyada, qabsashaddii magaalada Makka, Dagaalkii Kheybar, Dagaalkii Xunayn, go'doomintii Daa'if iyo Dagaalkii Tabuk.
Dagaaladani wuxuu Abu Bakr ku kharash gareeyay in badan oo dhaqaalihiisa ka mid ah. 

Si kastaba ha ahaatee, goortii khulafo Raashidiintu si waafaqsan dardaarankii nebiga isla garteen in Abu Bakr lagu wareejiyo hogaanka iyo talada maamulka dowladii Islaamka. Wakhtigani waxaa dhacday khilaaf aad u wayn oo dad badan ayaa diinta Islaamka dib uga noqdey maadaama nebigii SCW waxyigu ku soo dagayay geeriyooday. 
Abu Bakr sadiiq wuxuu hogaanka Dawladda Islaamka hayay labo sano iyo xoogaa (27 bilood) taasi oo uu isku duba ridey maamulka Dawladdaasi.

## Cumar bin Khadaab

**Cumar** **[[Amiir al-Mu'miniin]]** (ingiriis: 'Umar; carabi: ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﺨﻄﺎﺏ; magaca dhamaystiran Cumar ibn Al-Khattab "ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﺨﻄﺎﺏ") dhashay 579 C.D magaalada Makka ee dhulka Carabta, isla markaana dhintey 03 Nofember 644 C.D (26 Dulhijjah 23 Hijri), wuxuu ahaa saaxiibka labaad ee Nebi Muxamed, hogaamiyihii sadexaad ee Dawladda Islaamka, asxaabi ka mid ah Kulafo Raashidiinta iyo mid ka mid ah asxaabta rasuulka.** 

=== Xidhiidhka Cumar & Nebiga ===

Cumar bin Khattab wuxuu ahaa hogaamiyihii ugu awooda badnaa [[Khaliif|khulafo al-Raashidiinta]] kaasi oo meel sare kaga jirey maamulka [[Islaam|Dawladda Islaamka]] intii uu Nebigu noolaa iyo markii uu geeriyoodayba. 
=== Hogaamintii Cumar ===


[[Sanad|23 Ogosto 634]] ka dib markuu dhintey [[Abu Bakr]] ayuu hogaanka iyo talada kala wareegay hogaamiyehii kowaad ee [[Rashidiinta|Khulafada Rashiidiinta]] waa [[Abu Bakr]] oo talada hayay ka soo biloow 632–634 C.D. 

Intii [[nebi]]gu noolaa, Cumar bin Khattab wuxuu ahaa saaxiibka iyo la-taliyaha labaad ee Nebi Muxamed asagoo kala qeyb galay arimo aad u badan. Wuxuuna ka garab dagaalamay Nebi Muxamed qaswado aad u badan ooy ka mid yihiin [[Dagaalkii Beder]], [[Dagaalkii Uxud]], [[Dagaalkii Dhufeysyada]], qabsashaddii magaalada [[Makka]], [[Dagaalkii Kheybar]], [[Dagaalkii Xunayn]], go'doomintii Daa'if iyo [[Dagaalkii Tabuk]].
Dagaaladani wuxuu Abu Bakr ku kharash gareeyay in badan oo dhaqaalihiisa ka mid ah. 

Si kastaba ha ahaatee, goortii [[Nebi Muxamed]] geeriyooday waxaa [[Rashidiinta|khulafo Raashidiintu]] si waafaqsan dardaarankii nebiga isla garteen in [[Abu Bakr]] lagu wareejiyo hogaanka iyo talada maamulka dowladii Islaamka.

== Cusmaan Bin Caffan ==


**Cusmaan** **Cusmaan binu Caffan** ([[ingiriis]]: ʻUthmān ibn ʻAffān; [[carabi]]: ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ; magaca dhamaystiran Cusmaan ibn Caffan "ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﻦ ﻋﻔﺎﻥ") dhashay 577 [[C.D]] magaalada Daa'if ee dhulka Carabta, isla markaana dhintey 20 June 656 C.D (18kii Dulhijjah
35 Hijrada ka dib), wuxuu ahaa saaxiibka sadexaad ee [[Nebi Muxamed]], hogaamiyihii afaraad ee [[Islam|Dawladda Islaamka]], asxaabi ka mid ah [[Khaliif|Kulafo Raashidiinta]] iyo mid ka mid ah asxaabta rasuulka.** 
### Dhalashaddii & Islaamidii Cusmaan
Cusmaan binu Caffan wuxuu ka dhashay qabiilka Ummayad ee reer Makka kuwaasi oo ahaa reer awood badan oo ka tirsan beel-weynta Quraysh. 
Cusmaan wuxuu ahaa hogaamiye ka mid ah khulafo al-Raashidiinta kaasi oo talada iyo hogaanka maamulka Dawladda Islaamka la wareegay asagoo ah 65 jir, ka dib markii uu Cumar bin Khattab dhintey. 

### Hogaamintii Cusmaan

Wakhtigii uu hogaanka maamulka Dawladda Islaamka hayay Cusmaan wuxuu gaadhsiiyay heer aad u sareeysa isla markaana uu qabsaday dhul aad u badan ooy ka mid yihiin boqortooyadii Beershiya (dhulka maanta loo yaqaano Iiraan), meelo ka mid ah Khorasan (deegaanada maanta lagu magacaabo wadanka Afghanistan) iyo meelo badan oo ka mid ah bariga Yurub. 

Intii nebigu noolaa, Cusmaan bin Caffan wuxuu ahaa saaxiibka iyo la-taliyaha sadexaad ee Nebi Muxamed asagoo kala qeyb galay arimo aad u badan. Wuxuuna ka garab dagaalamay Nebi Muxamed qaswado aad u badan ooy ka mid yihiin Dagaalkii Beder, Dagaalkii Uxud, Dagaalkii Dhufeysyada, qabsashaddii magaalada Makka, Dagaalkii Kheybar, Dagaalkii Xunayn, go'doomintii Daa'if iyo Dagaalkii Tabuk.
Dagaaladani wuxuu Abu Bakr ku kharash gareeyay in badan oo dhaqaalihiisa ka mid ah.

## Cali Bin Abi Dalib

**Cali** **[[Cali binu Abi Dalib]]** (ingiriis: Alī ibn Abī Tālib; carabi: ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺃﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ; magaca dhamaystiran Cali ibn Abi Daalib "ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺃﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ") dhashay 13kii Rajab 22 H.K Sebtembar 20, 601 Kacbada, Makka ee dhulka Carabta, isla markaana dhintey 21kii Ramadaān 40 H.K ≈ Janaayo 27, 661 C.D Masjid Kufa, Kufa, Ciraaq, wuxuu ahaa ina adeerka iyo wiilka sodoga u yahay Nebi Muxamed, hogaamiyihii shanaad ee Dawladda Islaamka, asxaabi ka mid ah Kulafo Raashidiinta iyo mid ka mid ah asxaabta rasuulka.** 

Cali binu abi Daalib wuxuu ka [[wiil]]kii ugu da'da yaraa ee aqbala diinta [[Islaam]]ka kaasi oo dadka raacsan [[Sunni]]gu u yaqaanaan [[Khaliif|Khaliifkii Afaraad]] ee [[Khulafo al-Raashidiinta]]; sidoo kale dadka raacsan [[Shiicada]] waxay u aqoonsan yihiin [[Imaam]]kii kowaad iyo kan xaqa u leh ee ku xiga [[Nebi Muxamed]]. 
Cali wuxuu ahaa hogaamiye ka mid ah [[Khaliif|khulafo al-Raashidiinta]] kaasi oo talada iyo hogaanka maamulka [[Islaam|Dawladda Islaamka]] la wareegay nin yar, ka dib markii uu [[Cusmaan bin Caffan]] dhintey.

= Khilafaadii Umawiyiinta =



**Khulafadii Umawiyiinta** ([[ingiriis]]: Umayyad Caliphate; [[carabi]]: ﺍﻟﺨﻼﻓﺔ ﺍﻷﻣﻮﻳﺔ ama ﺍﻷﻣﻮﻳﻮﻥ) waa waa dowladii [[Islaam]]ka ee maamulka kala wareegtay [[Afarta Khulafo]] taasi oo uu aasaasay [[Khaliifka 5aad]] ee ku xigay [[Khulafo Raashidiinta]]. Boqortooyada Dawladdani waxaa sameeyay asxaabiga weyn ee [[Mucaawiya]] wakhti ka dambeeysay dhimashaddii [[Nebi]] [[Muxamed]] (c.s.w). [[Boqor]]tooyada waxaa aasaasey [[Mucawiya]] (af-[[carabi]]: ﺍﻷﻣﻮﻳﻮﻥ, ama ʾUmawiyyūn, sidoo kale ﺑﻨﻮ ﺃﻣﻴﺔ, Banū ʾUmayya) taasi oo saldhig u ahayd magaalada barakeysan ee [[Makka]]. 
Ka dib maamulkii [[Cusmaan binu Cafaan]] (644–656), waxaa hogaanka dowladii [[Islaam]]ka la wareegay [[Mucawiya|Mucawiya binu Sufyaan]] oo si xoog ah ku qabsaday maamulka isla markaana ka dhigay hogaanka Islaamiyiinta mid dhaxaltooyo ah. Mucawiya wuxuu wakhti dheer masuul ka ahaa gobolada dalka [[Suuriya]], markuu la wareegay maamulka dowladii Islaamkana wuxuu magaalo madax ka dhigtey caasimada [[Dimishiq]]. 

Si kastaba ha ahaatee, wakhtigii Umawiyiintu haysay hogaanka boqortooyadii Islaamka waxay gaadhsiiyeen dhul aad u balaadhan ayagoo qabsadey [[Afrika|waqooyiga Afrika]], dhamaan deegaanada [[Bari|Bariga dhexe]], meelo ka mid ah [[Aasiya|Aasiyada kore]] ilaa meelo badan oo [[Yurub|koonfurta Yurub]] ah sida wadanada [[Isbania|Isbayn]], [[Giriig]] iyo gasiiradaha u dhow. Markey Dawladda Umawiyiintu mareysay meeshii ugu sareeysay waxay heeysatay [[dhul]] aad u balaadhan oo dhan [[milyan|5.79]] [[mayl|mayl labalaaban]] (15,000,000 km<sup>2</sup>), taasi oo ah [[boqor]]tooyadii ugu balaadhneyd ee [[duni]]du aragto iyo mida shanaad ee ugu weyn waligeed. 

== Mucaawiye bin abii sufyaan ==






**Mucaawiya''' (ingiriis: Muawiyah I; carabi: معاوية ابن أبي سفيان, loogu dhawaaqo: Muʿāwiyah ibn ʾAbī Sufyān; 602 – April 29 or May 1, 680) waa asxaabiga dhisay boqortooyadii Umawiyiinta ee ku xigtey maamulkii Khulafada ee Dawladda Islaamka. Sidoo kale, wuxuu ahaa ninkii labaad ee khaliif noqda kaas oo ka soo jeeda qabiilka Umawiyiinta. 

Wakhtigii uu noolaa Nebi Muxamed (n.n.k.h) Mucaawiya wuxuu xoghaye u ahaa nebiga, taas oo xataa markuu dhintey uu jagadaasi u sii hayay khulafadii la wareegtay hogaanka dowladii Islaamka sida Abu Bakar iyo Cumar (Cumar bin Khataab). Intaas waxaa dheer, Mucaawiya wuxuu ka qayb galay dagaalo badan iyo qaswado xoog leh, waxaana tusaale fiican inoo ah dagaalkii lagu furtey Suuriya ee lagaga guuleystay boqortooyadii Baaysantiin, deegaankaasi oo markii dambe lagu wareejiyay hogaanka Mucaawiya.
Waxa DiYaariyey Suldaan sudaysi cumar

= Khulaafadii Cabaasiyiinta =

=Khulafadii Cusmaaniyiinta=

= Qoraalo La Mid Ah =

* Khulafo Raashidiin
* Cumar bin Khadaab
* Abu Bakr al-Sadiiq
* Cusmaan binu Cafaan
* Cali bin Abi-Dalib 
* Umawiyiin
* Mucawiye
* Khulafadii Umawiyiinta
* Khulafadii Cabaasiyiinta
* Khulafadii Cusmaaniyiinta
* Islaam

= Xigasho =