Awdal

**Awdal**(Soomaali: Awdal, Carabi: أودَل)  waa gobol ku yaalo Galbeed ka dalka Somalia. Awdal waxay ka go'day gobolka Woqooyi Galbeed ayna noqotay gobol 1984.  . Dhinaca bariga waxay xuduud la leedahay  Maroodi Jeex iyo saaxil Dhinaca GalbeedKa waxay xuduud la leedahay Jabuuti , koonfurta waxay xuduud la leedahay Itoobiya iyo Dhinaca woqooyiga neh Gacanka Cadmeed. Gobolka waxaa ku nool dad lagu qiyaasey 673,263 oo qof. Gobolku wuxuu ka kooban yahay lix degmo Boorama oo ah xarunta gobolka,  Gebiley Wajaale Baki ,Lughaya , iyo Saylac.

## Hordhac
Gobolkan waa gobol taariikh dheer leh oo xadaarad suldaanimo, boqortooyo iyo ismaamul dheer soo lahaa mudo aad u dheer. Boqortooyada Adal waxay ka mid tahay awooodihii ugu caansanaa ee ka soo talin jirey gobolka Awdal. 
Awdal waxaa magaalo madax u ah caasimada Boorama, oo ah magaalada ugu weyn gobolka. Gobolkan waa gobolada ugu horumarsan woqooyiga gaar ahaan woqooyi galbeed, xag dhaqaale, waxbarsho, diineed iyo isgaadhsiineedba.
## Sharaxaada

Awdal (أودل) waxa ay magaceeda ka soo qaadatay Adal Sultanate (عَدَل) dhexe oo asalkeedu ahaa Saylac . Dhulka ku teedsan xuduudka Itoobiya waa magaalo aad u badan oo burbursan, taasoo uu ku tilmaamay sahamiye Ingiriis ah Richard F. Burton .  Geology ahaan, inta badan gobolka Awdal waxay ku yaalliin saxanka Carabta .
## Tirakoobka dadweynaha
Gobolka Awdal waxa dega inta badan beesha Gadabuursi oo ka mid ah beelaha Dir kuwaas oo si gaar ah u matala oo loo tixgeliyo inay yihiin beesha ugu badan ee gobolka. 
Federico Battera (2005) wuxuu ka sheegay Gobolka Awdal:
"Awdal waxa dega inta badan ururka Gadabuursi ee beelaha." 
Warbixin ay soo saartay Qaramada Midoobay oo ay daabacday Canada: Immigration and Refugee Board of Canada (1999), ayaa ku sheegtay Awdal:
"Beesha Gadabuursi ayaa ka talisa gobolka Awdal, taasina waxay keentay in siyaasadda gobolka Awdal ay ku dhowdahay inay la mid tahay arrimaha beelaha Gadabuursi." 
Roland Marchal (1997) wuxuu sheegay in tiro ahaan, Gadabuursigu ay yihiin dadka ugu badan ee deggan Gobolka Awdal:
"Tirada Gadabuursi ee Awdal waxay hubaal ka dhigaysaa in danaha Gadabuursi ay wadaan siyaasadda gobolka." 
Marleen Renders iyo Ulf Terlinden (2010) labaduba waxay sheegeen in Gadabuursigu ay si gaar ah u deggan yihiin Gobolka Awdal:
“Awdal ee galbeedka Somaliland waxay u dhaxaysaa Jabuuti, Itoobiya iyo dhulweynaha Somaliland ee Isaaqu degan yahay, waxa deggen ugu horrayn saddexda beelood ee beesha Gadabuursi ka kooban tahay, kuwaas oo hay’adoodii dhaqanku ka badbaadeen gumaysigii, dawladnimadii Soomaaliya iyo dagaalladii ka dhacayna si wanaagsan bay u socdaan, welina si habsami ah u shaqaynaya, aadna ugu xidhan nabadgelyada guud. 
Waxa kale oo jira tiro aad u tiro yar oo ka tirsan beesha Ciise ee Dir oo inta badan degta degmada Saylac.

## Degmooyinka Gobolka
Gobolkani waxa uu ka koobanyahay shan degmo oo kala ah 
* Boorama
* Baki
* Lughaya
* Saylac
* Dilla
* Quljeed
* Boon
* Xariirad
* Weeraar
* Jirjir
* Cali Xaydh
* Bus
* Siimodi
* Goroyo cawl
* Abuqees
* Garboraaxo
* Gebilay 
* Wajaale 
* kalabayadh
## Taariikhda
### British Somaliland, Soomaaliya

British Somaliland , Awdal maanta waxa la odhan jiray degmada Saylac-Boorama iyadoo laga duulayo magaaladii ugu weynayd ee gobolka. 
Abbaarihii 1964kii waxa la isku daray degmooyinka Berbera, Boorama iyo Hargeysa oo laga dhigay gobolka Waqooyi-Galbeed (Hargeysa). 
1984kii, dawladdii Soomaaliya ayaa aasaastay gobolka Awdal. 
Laga soo bilaabo dabayaaqadii sideetamaadkii, Soomaaliya waxa ay ku jirtay xaalad dagaal sokeeye. Gobolada Waqooyi Galbeed ee Soomaaliya waxaa hubkii qaatay jabhadii SNM oo ahayd urur siyaasi ah oo beesha Isaaq ka soo horjeeday. Ugu horrayn Maleeshiyo beeleedka Gadabuursi waxay ka barbar dagaalameen dawladdii Soomaaliya ee SNM.  Si kastaba ha ahaatee, SNM ayaa dagaal ku qaaday, waxaana bishii January 1991-kii dagaallo ka dhacay Dilla oo ka tirsan Awdal , SNM-tuna ay ku guulaysatay oo ay soo gaadhay ilaa Boorama . Hase yeeshee, ka dib, beesha Gadabuursi waxay heshiis la gashay SNM, SNM-tuna waxay ka baxday Awdal goor hore. 
### Dib ula soo noqoshada madax-banaanida Somaliland

May 1991, SNM waxay ku dhawaaqday dib ula soo noqoshada madax-banaanida Qaranka Somaliland . Beesha Gabadulsi ma aysan rabin arinkaas, balse waxay la kaashadeen gooni isu taagga Somaliland, iyagoo ka duulaya rabitaankooda nabadda iyo in SNM ay ka sarreyso ciidan ahaan. Intaa ka dib, beesha Gabadulshi waxay iska kaashadeen xasilinta Somaliland, waxayna u dhaqmeen sidii gacan saddexaad oo dhex dhexaadin ah oo dhex dhexaadin ah beelaha Isaaq. Shirweynihii 1993-kii ee dib-u-heshiisiinta qaranka ayaa lagu qabtay magaalada Boorama ee gobolka Awdal. 
Sannadkii 2000 waxa la xidhay madaarka Boorama . 
2002 ilaa 2010, Madaxweynaha Somaliland wuxuu ahaa Daahir Riyaale Kaahin , oo ka soo jeeda beesha Gadabuursi.
Bishii March 2008, Madaxweynaha Somaliland waxa uu ku dhawaaqay in deegaanka Saylac ee gobolka Awdal ka tirsan la kala saari doono si loo sameeyo gobolka Salal.  Hase yeeshee, ma ansixin golaha wakiilada Somaliland, waxaana dib loo xaqiijiyey in Saylac ay ku sugan tahay gobolka Awdal iyada oo laga dhaqangelinayo “Xeerkii Dawladaha Hoose ee 2019” January 2020.
Bishii February 2009, waxa dagaal ku dhex maray beesha Reer Xareed ee degmada Gabiley iyo beesha Reer Nuur ee gobolka Awdal, waxaana ku dhintay laba qof. Colaadda labada beelood waxay soo bilaabatay 1998. 
Bishii Luulyo 2009, magaalada Boorama ee Awdal waxaa ka dhacay rabshado ka dhashay dagaal beeleed, waxaana ku dhintay afar qof. 
Bishii Sebtembar 2010, ciidan ka kooban 300 oo askari oo loo malaynayo inay ka tirsan yihiin Jabhadda Waddaniga Xoraynta Ogaadeenya , ayaa ku soo duulay aagga u dhexeeya Lughaya iyo Saylac ee Awdal, balse waxa ku hareeraysan ciidanka Somaliland. 
June 2012, Rashid Hersi, oo ku nool magaalada Barrhaven , Ottawa, Canada, ayaa ku dhawaaqay in Awdal ay xorowday, isla markaana loo magacaabay madaxweyne.
Bishii February 2013, Suldaan Ibraahim Jaamac Samatar oo ka mid ah Madax-dhaqameedka Awdal, ayaa Maxamed Nuur Carraale , Wasiirka Arrimaha Gudaha Somaliland ku dhaliilay inuu faro-gelin ku hayo doorashadii Golaha Deegaanka Saylac, isla markaana uu ammaanka bulshada ka sii daray.
Bishii April 2013, Badhasaabka Awdal waxa uu dhaliilay dhalinyarada tirada badan ee ka tahriibaysa Somaliland ee u tahriibaya dalalka kale, waxaanu xusay in loo baahan yahay in la xakameeyo.
### Jabhada Suldaan Wabar
Bishii Agoosto 2013, Suldaan Abubakar Wabar, oo ah Ugaaska beesha Jibriil Yoonis ee beesha Gadabuursi, ayaa xukuumadda Somaliland ku dhaliilay inay khalkhal gelinayso nabadgelyada guud ee Awdal iyo Salal, Somaliland. 
In March 2014, Suldaan Ciise Suldaan C/laahi Suldaan Cumar was inaugurated as one of the Gadabuursi clan chiefs in Hayayaabe, west of Borama . 
On December 5th 2014, the Jibriil Yoonis clan leader Suldaan Abuubakar Wabar ayaa hogaaminaya ciidan galay buuraha kuna dhawaaqay in ay ka madax banaan yihiin dawlada Somaliland. Dhinaca kale Suldaan Saleebaan Cali Ismaaciil oo isna ka mid ah salaadiinta beelaha Awdal ayaa dhaliilay tallaabada Wabar uu qaaday, isagoo sheegay in maamulka Awdal loo daayo Madaxweyne ku xigeenka Somaliland oo isagu ka soo jeeda Awdal.  Dhanka kale, golaha guurtida Awdal ayaa booqasho ku tagay magaalada Hargeysa ee xarunta Somaliland, waxayna codsadeen in Awdal laga siiyo matalaad cadaalad ah . 
March 18,2015, Waxgarad,Ganacsato,Siyaasiyiin ayaa isugu yimi guriga Suldaan Wabar,waxayna ku dhawaaqeen inay Somaliland ka xoraynayaan Gobolka Awdal, kuna biirayaan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
March 28, 2015 dhawr maleeshiyo ah oo ka damqaday Suldaan Abiikar Waaberi ayaa isu soo dhiibay maamulka gobolka Awdal ee Somaliland. 
Bishii April 2015, xukuumadda Somaliland waxay xidhay lix ka mid ah 40-kii xubnood ee guddida uu dhisay Suldaan Abiikar Waaberi. 
Bishii Oktoobar 2015, rabshado ayaa ka dhacay garoonka kubadda cagta ee Boorama, waxaana ku dhintay hal qof oo rayid ah markii ay isku dhaceen ciidamada booliska. Maalintii xigtay ayaa guriga taliyaha booliska Boorama la weeraray oo dab la qabadsiiyay, dabadeedna wuu gubtay. 
Bishii Oktoobar 2015, labada Itoobiya iyo Somaliland waxay bilaabeen hawlgallo ay kaga soo saarayaan malleeshiyada raacsan Suldaan Abiikar Waaberi, oo fadhigoodu yahay meel u dhow xuduudka. 
Bishii November 2015, Suldaan Wabar ayaa ka baxay Somaliland, wuxuuna dib ugu laabtay Waqooyiga Ameerika, iyadoo ku dhawaad ​​70-kii maleeshiyo ee raacay Wabar lagu daray ciidamada Somaliland. 
Bishii December 2016, waxa Awdal ka dhacay khasaare abaareed oo ka dhashay roob la’aan xilli roobaadkii. 
December 27, 2016 waxaa la sheegay in Suldaan Abuubakar Wabar oo ah ugaaska beesha Jibriil Yoonis uu gudaha u galay saldhigga jabhadda Itoobiya, ciidamada Somaliland ayaa heegan buuxa la geliyay magaalada Boorama.
### Intaa ka dib

Bishii August 2017, Badhasaabkii Awdal waxa xilka ka qaaday Madaxweyne ku xigeenka Somaliland oo khaladaad badan sameeyay. 
Bishii May 2018, duufaantii Sagar ayaa ku dhufatay Awdal, taas oo adkeysay in taageero loo fidiyo dhulka miyiga ah fatahaadda awgeed. 
June 2018 arday reer Awdal ah ayaa ku guulaystey kaalmaha labaad iyo afraad ee tartanka xifdiga qur’aanka kariimka ah ee uu madaxweynuhu qabtay, waxaana abaal-marin gudoonsiiyey ardaydii reer Awdal.
Bishii Luulyo 2018, Wasiirka Wasaaradda Maaliyadda Somaliland, ayaa ku dhawaaqay in Gobolka Awdal uu ka sarre maray Gobolka Togdheer oo noqday ka ugu sarreeya dakhliga cashuuraha ee qaranka. 
Bishii Oktoobar 2019, baabuur ay dawladdu leedahay ayaa ciidamo hubaysan oo aan haybtooda la aqoonsani ku rasaaseeyeen gobolka Awdal. Taasi waxay keentay in mid ka mid ah taliyayaasha ciidamada Somaliland uu booqdo magaalada Boorama ee gobolka Awdal, isla markaana uu kulamo ka dhan ah la qaatay dawladda hoose iyo madax-dhaqameedka. 
Bishii Nofembar 2019, muuqaal ayaa loo diray warbaahinta oo muujinaya ku dhawaad ​​30 nin oo hubaysan oo sheegay inay "xoreeyeen" deegaanka bariga Boorama, Awdal. 
December 2019, Suldaan Maxamed Abshir Ducaale, oo ka mid ah madax dhaqameedka gobolka Awdal, ayay xukuumadda Somaliland xabsiga dhigtay. Waxaa loo malaynayaa in ay taasi sabab u tahay in uu ka soo horjeestay qorshayaasha macdan baadhista ee dawladda ee gobolka. Mudaaharaad ay dhigayeen dhalinyaro ayaa ka dhacay magaalada Boorama, waxaana ku dhaawacmay hal qof oo ka tirsan ciidamada Booliska. 
August 19, 2020, Suldaan Cabdiraxmaan Dhawal, oo ka mid ah madax dhaqameedka beelaha Gadabuursi, ayaa ku dooday in saami-qaybsiga Awdal ee 82-ka xubnood ee golaha wakiillada Somaliland laga dhigo 40% halka ay hadda taagan yihiin (13 kursi, 16%). 
August 27th 2020 Ughaz Abdirashiid Ugaas Rooble oo ah Ugaaska Beesha Gadabuursi, isla markaana dhaliila siyaasadda Awdal ee Somaliland, ayaa ka dhoofay dalka Itoobiya, kuna sii jeeday magaalada Boorama, balse waxa ka hor istaagay ciidanka Somaliland.      isla maalintaas waxa Boorama ka dhacay mudaharaad rabshado wata, waxaana sida la sheegay ka qayb qaatay dhawr boqol oo dhalinyaro ah. 
Waxa jira warar sheegaya dhacdooyin ay ka mid yihiin iska hor imaad hubaysan oo bishii March 2022 ku dhex maray dabley hubaysan iyo booliska Somaliland goob dahab laga qodo oo u dhaw Boorama, iyo saddex qof oo rayid ah oo lagu dilay magaalada Boorama bishii May 2022 iyada oo ay taagan tahay xiisado beeleed. 
May 2023, Madaxweyne ku xigeenka Somaliland , Cabdiraxmaan Saylici , oo ka soo jeeda Awdal, ayaa xukuumadda Somaliland ku dhaliilay askar booliis ah oo ku xad-gudbay dhallinyaro mudaaharaad ka dhigayay Boorama. 
Bishii Sebtembar 2023, shir ay isugu yimaadeen beesha Gadabuursi ayaa ka dhacay magaalada Ottawa ee dalka Canada, waxaana ka soo qayb galay 100 qof oo uu ku jiro Ugaaska beesha Ugaas Cabdirashiid Ugaas Rooble si loo dhiso Awdal State Movement (ASM), kaas oo ujeedadiisu ahayd in Awdal dib loogu soo celiyo Soomaaliya. Si kastaba ha ahaatee, saamaynta Ugaaska beesha Gadabuursi ee Awdal ayaan la garanayn ilaa 2023. 
Bishii Oktoobar 2023, Madaxweyne ku xigeenka Somaliland, Cabdiraxmaan Saylici , oo ka soo jeeda Awdal, ayaa booqasho ku yimid Boorama, waxaanu ku dhaliilay ASM inay ka hawlgasho meel ka baxsan Somaliland, isagoo sheegay in Awdal ay hubaal tahay inay ka tirsan tahay Somaliland. 
January 2024, waxa heshiis is-faham dhex maray Somaliland iyo Itoobiya. Si rasmi ah looma oga, balse waxa jirta aragti ah in haddii ay Somaliland ogolaato ay Itoobiya kiraysato qayb aan la cayimin oo ka mid ah xeebaha Somaliland oo ay ka samaysanayso deked iyo saldhig ciidan. Mudaharaad lagaga soo horjeedo arrintan ayaa ka dhacay magaalooyinka Boorama iyo Lughaya .  Bishii Febraayo, xildhibaanada Somaliland, oo uu ku jiro wakiilka Awdal, ayaa muujiyay sida ay uga soo horjeedaan Is-afgaradka. 
## Dadka deegaanka oo xusid mudan
*Daahir Riyaale Kaahin — Madaxweynihii hore ee Somaliland

*Xaaji Ibraahim Nuur — siyaasi ku sugan British Somaliland

*Djama Ali Moussa — Siyaasi ku sugan Somaliland

*Yuusuf Tallan - Taliyihii hore ee ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya

*Cabdiraxmaan Saylici — Madaxweyne ku xigeenka Somaliland 2010kii

*Djama Rabile Ghod — Agaasimihii hore ee Soomaaliya

*Muuse Rabiile Ghod — Wasiirkii hore ee Gaadiidka Soomaaliya

*Aadan Isaaq Axmed – Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga Soomaaliya

*Saleebaan Xasan Xaddi- Maayarkii hore ee Boorama

*Maxamed Axmed Caalin - Badhasaabkii hore ee Awdal

*Cabdiraxmaan Axmed Cali — 

*Badhasaabkii hore ee Awdal

*Rooble Afdeb - abwaan

*Cali Bu’ul — abwaan

## Bulshada
Gobolka Awdal waxaa si khaas ah u dega beelaha Gadabuursi, sidoo kale loo yaqaano Samaroon kuwaasi oo ka tirsan beelweynta Dir. Gobolkan wuxuu qiimo gaar ah u leeyahay taariikhda dowlada Somaliland taasi oo lagu asaasay magaalada Boorama, xagaas oo dhamaan xubnaha taliska lagu soo dhisay aynay daganayeen magaala madaxdiisa Boorame mudo shan bilood ah xagaasna lagu soo magacaabay madaxwaynihii u horeeyay ee la doorto Alaha u naxariistee marxuum Maxamed Xaaji. Ibraahim Cigaal. 
Gobolka awdal waa gobol dhaqaalihiisu aad ugu tiirsanyahay xoolaha nool, Beeraha, dalxiiska iyo macdanta. Gobolkan waxa ka soo jeeda madaxwaynaha hayn jiray mudii 2003 ilaa 2010 xilka waqooyiga somalia ee Daahir Rayaale Kaahin oo ka soo jeeday gobolkaas awdal waana samaroon. 

Gobolkan waxaa magaala madaxdiisu ahaan jirtey magaalda Baki, laakiin markii dambe waxaa lagu bedelay magaalada ugu weyn ee Boorama. Sidoo kale, dhaqaalihiisuna waxa uu ku tiirsanyahay ganacsiga iyo xoolaha nool. Magaalo madaxdiisii hore waxa ay ahaan jirtay oo ay ugaas yaashii ka telin jiray magaalada qadiimiga ee saylac oo aan ku koobnayn oo kaliya gobolka awdal ay u ahayd indhaha soomaaliyeed gaar ahaan ugaasyada Samaroon oo dhamaantood saylac lagucalemasaaray.

## Sidoo kale fiiri
* Boorama
* Saldanadii Cadal
* Awdalland
## Tixraac
"Mudaharaado Rabshado Isku Bedelay Oo Ka Dhacay Boorama: Bannaan-baxayaasha Oo Cadaalad U Doona Askari Ka Tirsanaa Ciidanka Ilaalada Xeebaha"

"Xuduudka Somaliland iyo Itoobiya ee Biritishka", Joornaalka Juqraafi.

Dimuqraadiyad Xoolo dhaqato: Daraasad lagu sameeyay Xoolo-dhaqatada iyo Siyaasadda ka dhex jirta Soomaalida Waqooyi ee Geeska Afrika

Bulshada xoolo-dhaqatada ah iyo qaxoontiga caalamiga ah: Dhaqdhaqaaqa dadweynaha ee Somaliland iyo bariga Itoobiya 1988 - 2000

"Cutubka 9aad: Burburkii Dawladnimo iyo Dib u soo noolaynta Xeer-dhaqameedkii Waqooyiga Soomaaliya"

Dhaqanka Burbursan: Dhaqanka, Sharciga iyo Shakhsiga ku sugan Badda Mediterranean-ka ee Muslimka.

Wadaxaajoodka Dawladnimo: Dhaqdhaqaaqa Awoodda iyo Xukunka Afrika

"Cutubka 9aad: Burburkii Dawladnimo iyo Dib u soo noolaynta Xeer-dhaqameedkii Waqooyiga Soomaaliya"

"Xafiiska Horumarinta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya: Daraasad ku saabsan Maamulka: Gobolka Awdal"

Waa Maxay Aragtida Horumarineed ee Soomaaliya?: Cilmiga u dhexeeya Is-casilaadda iyo Rajada? Dacwaddii Shirweynihii 6aad ee SSIA, Berlin 6-9 Diseembar 1996

"Soomaaliya: Boqollaal qof ayaa ka qaxay dagaal beeleedyada Somaliland"

"Ciidan ka soo degay xeebta Awdal"

"Somaliland: Ninka Cusub Ee Xanuunsan Geeska Afrika"

Ee Gobolka Awdal Iyo Xaalladda Gobolka Ee Sii Xumaanay Waxay U Muuqdaan Dheg-xumo Madaxweyne Siilaanyo Dugsanaysay"

"Madaxweyne Ku Xigeenka Somaliland Oo Xilkii Ka Qaadey Badhasaabkii Gobolka Awdal Kadib Markii La Iibiyey Gurigii Badhasaabka Ee Boorame

"Wasaaradda Maaliyada Somaliland Oo Shaacisay In Gobolka Awdal Uu Kaalinta Labaad Ka Galay Dakhliga Ururinta"

"Jabhada Hubaysan Ee Galbeedka Somaliland Oo Soo Bandhigay Muuqaal Cusub"

"Gobolka AWDAL Waxa Uu Dalbaday 40`% Saamiga Kuraasta Golaha Wakiilada"

"Mudaharaado Ka Dhacay Boorama Kadib Markii Oday Beeleed Loo Diiday In Ay Galaan Awdal"

"Maamulada Somaliland Waxay Dhamaan Dadka Gobolka Awdal Si Xaqdaro Ah Ula Dhaqmeen- Madaxweyne Saylici"

"DAAWO: Awdal Oo Ku Dhawaaqday Inay Ka Go'ayso Somaliland"