Taariikhda Axmed Cumar Muxumed ( Axmed Showqi)

**Tuulada/degmada deefow, ayaan ku dhashay sanadkii 2002.**

Degmada Deefow waa degmo ka tirsan gobolka Hiiraan, **Deefow**  waxayna qiyaastii 30 illaa 40 km waqooyi-bari kaga beegan tahay magaalada Beledweyne, oo ah caasimadda gobolka Hiiraan.

***Bilowgii wax barashadayda***

Waxbarashadayda kowaad waxaan ka billaabay tuulada Deefow ee aan horey u soo sheegay, taasoo ah meesha aan ku dhashay kuna soo barbaaray. Isla tuuladaas ayaan waxbarashadayda ku bilaabay, anigoo markii hore uu aabbahay Cumar Qur’aanka iigu dhigi jiray xaafadda.

Laakiin waxaa xusid mudan, in inta aan aabahay i bilaabin ay jiraan dad kale oo igu horreeyay baridda akhriska iyo qoraalka. Waxaa igu horreeyay oo xarfaha iyo hingaadooda i baray Axmed Ibraahim, oo ahaa eedaday dhashay, iyo Xuseen Cabdirashiid Tawane, oo markaas joogay beer udhaw gurigeenna oo ku taalo, jiinka wabiga. Iyaga ayaan u tagi jiray, waxayna i bareen xarfaha Allif-waxmalaha ee labaro qof loo bilaawayo qur’aanka sii loo ga dhiso hingaada.

Waxaa sidoo kale mudan in la xuso Awoowahay Muxumed Macallin Xuseen, oo isna iga sii waday Qur’aanka, asigoo hoos iga bilaabay Suuratul-Faatiha ilaa laga soo gaaray Suuratul-Buruuj. Awoowahay – Ilaahay ha u naxariisto – maanta wuu geeriyooday, balse wuxuu ahaa nin si dhab ah u jeclaa in aan Qur’aanka barto, si fiicanna iigu dadaalay. Halkaas ayuu aabbahay iiga sii waday, isaga oo i baraayay ilaa aan ka gaaray jalaad qamiisaad ama Suuratul-Xujuraat.

Markii dambe waxaan galay dugsigii ugu horreeyay ee Qur’aanka ee uu lahaa Macallin Cabdi Aadan. Wuxuu ahaa macallin qiimo badan oo aad u ixtiraaman, si toos ah ayaana ugu biiray dugsigiisa aniga iyo walaalkay iga yar Xanafi Cumar Muxumed.

Macallinkaas waxaan ku xasuustaa inuu ahaa qofka kaliya ee Qur’aanka dadka si lacag la’aan ah ku barayay. Ilaa maanta, macallinkaasi lacag ma qaato – runtii waa macallin cajiib ah oo aan wax badan ka faa’iiday, waxna isoo baray.

Sidoo kale, macallin kale oo Qur’aanka iiga sii waday wuxuu ahaa Macallin Saciid Cabdirashiid Tawane, oo ah walaalkiis Xuseen, macallinkii hore ee i baray. Wuxuu markaas ka yimid magaalada Baladweyne oo uu waxbarasho ugu maqnaa, wuxuuna Deefow yimid sanadkii 2015-kii.

Markaas ayaan ku biiray dugsigiisa. Macallin Saciid isna wuxuu ahaa macallin qiimo badan oo ixtiraam iyo sharaf mudan. Asiguna lacag badan ma uusan qaadan jirin, anigana waxaan dhigan jiray anoo lacag la’aan ah, sababtoo ah waxaan ka mid ahaa ardayda la dhaho loox jiif.

Waxaan wax la dhiganayay labo walaalo iiga yar yar oo kala ah Suleymaan Cumar iyo Xanafi Cumar. Loox jiif ayaan ahaa,  Qur’aankane wax ka aqaanay in badan, sababtoo ah waxaan ahaa qof qori kara looxdiisa oo yeersanaya, halka ardayda kale uu macallinku gacanta uga qoraayay.

Runtii, macallimiintaydii waxay ahaayeen kuwo mudan in loo duceeyo – waxay u taagnaayeen baridda Qur’aanka si daacad ah, iyaga oo aan wax lacag ah ka rabin. Waxay ahaayeen dad u hagar baxay deegaanka, maanta se ma fududa in la helo dugsi lacag la’aan ah.

Macallin daacad ah oo aan lacag ka raadineyn waxbaridda – waa tusaale dhif ah.

Macallimiintaas Alle ajar iyo xasanaad ha siiyo – abaalkooda lama soo koobi karo.

Intaas waa waxbarashadaydii Qur’aanka ee aan ka helay tuulada Deefow, waana saldhiggii aqoontayda. Waxaan sii wadan doonaa waxbarashadayda dhinaca maadiga ah, taasoo iyaduna halkaas Deefow ka bilaabatay.

Ajar la’aanta dunida, Ajarka Alle ayaa ka kheyr badan.

Qof walba oo maanta wax bartay, wuxuu leeyahay sheeko la mid ah tan. Waxaa laga yaabaa in aadan si weyn u fahmin qiimaha macallinkaaga xilligaas, laakiin mar kasta oo aad kor u socoto, waxaad ogaan doontaa in la’aantiisa aysan jiri lahayn wado aad ku marto.

***Waxbarashadayda Iskuulka***

Waxbarashadayda rasmiga ah waxaan ka bilaabay deegaanka Deefow sannadkii 2014, wuxuuna ahaa dusiga hoose iyo dhexe. Iskuulkaas waxa ka shaqayn jiray macallimiin dadaal badan oo si wanaagsan wax u bari jiray ardayda, inkasta oo tayada waxbarashadu aysan ahayn mid sare, maadaama uu deegaanku ahaa baadiye, ayna yaraayeen agabka waxbarasho ee ardayda ka caawin lahaa horumarinta aqoontooda.

Inkasta oo duruufahaasi jireen, haddana aniga ahaan waxaan ahaa arday jecel waxbarashada, oo rajo ka qabay mustaqbalkiisa. Waxaan iskuulka Deefow ka dhigtay ilaa heerka dugsiga hoose, ka dibna duruufo nololeed awgood ayaan gebi ahaanba uga haray waxbarashadii.

Markii aan waxbarashada ka tagay, waxaan noqday qof ka caawiya waalidkiisa hawlaha nolosha. Mararka qaar waxaan raaci jiray ari, mararka kalena waxaan ka shaqayn jiray beeraha. Inkasta oo aan aad u yaraa, haddana waxaan qabtay shaqooyin culus oo u baahan adkaysi iyo dulqaad. Si gaar ah, waxaan aad u jeclaa ka shaqaynta beeraha, waxaana waqti badan ku bixin jiray hawlaha beeraha la xiriira. Sidoo kale, marar badan waxaan raaci jiray xayn ari ah oo markaas noo joogtay, waxaana muddo dheer ku mashquulsanaa hawlahaas.

Dhammaan shaqooyinkaas oo aan ku jiray, haddana qalbigayga kama dhammaan jacaylkii iyo rajadii aan u qabay waxbarashada. Waxaan ahaa qof si qoto dheer u jecel aqoonta, mar walbana ku hammiya in uu dib ugu laabto iskuulka. Inta aan beerta ka shaqaynayo ama aan xoolaha la joogo, waxaan la hadli jiray naftayda, aniga oo ka fikiraya sida aan mustaqbal wanaagsan ku gaari karo waxbarasho.

Mararka qaarkood, dadka i arki jiray aniga oo isla  hadlaya waxay u qaadan jireen in aan waalanahay, balse xaqiiqadu sidaas ma ahayn. Waxaan ahaa qof mustaqbal fog ka fikiraya, naftiisana ku dhiirrigelinaya samir iyo rajo. Wadahadalladaas aan la yeelan jiray naftayda waxay ahaayeen dariiq aan ku ilaalinayo yididiilada iyo hamigeyga waxbarasho.

Caqabadda ugu weyn ee iga hor istaagtay waxbarashada ma ahayn rabitaan la’aan, balse waxay ahayd awood dhaqaale oo xaddidan. Qoyskaygu xilligaas ma aysan awoodin in ay i diraan waxbarasho ama ay bixiyaan kharashka iskuulka. Arrintaas waxay igu noqotay caqabad weyn, hase yeeshee marnaba ma aanan quusan.

Ugu dambayn, Alle fadligiis iyo nasiib wanaag awgiis, adeerkay ayaa ii horseeday isbeddel weyn. Wuxuu ii soo qaaday magaalada Beledweyne, isaga oo ii ballanqaaday fursad waxbarasho. Wuxuu ii sheegay in uu isagu mas’uul ka noqonayo waxbarashadayda, isla markaana uu bixinayo dhammaan kharashaadka la xiriira, aniguna aan la noolaan doono.

Hadalkaas iyo go’aankaas adeerkay waxay ii ahaayeen iftiin rajo oo nolosheyda ku soo biiray. Wuxuu ii furay albaab aan muddo dheer u taagnaa anigoo rajaynaya. Adeerkay wuxuu muujiyay kalsooni iyo farxad ku aaddan in aan helo waxbarasho, taas oo ii noqotay dhiirrigelin weyn.

Sidaas ayaan ku helay fursad aan dib ugu bilaabo waxbarashadayda, anigoo ka soo gudbay nolol adag oo baadiye ah una tallaabay jid cusub oo rajo iyo himilo leh. Waayo-aragnimadaas waxay ii noqotay cashar nololeed oo i baray in waxbarashadu tahay hanti qaali ah oo u baahan samir, adkaysi, iyo dadaal joogto ah.

**Safarkaygii Magaalada Beledweyne ee Waxbarashada**

Intaas ka dib, waxaan u soo guuray magaalada Beledweyne si aan u sii wato waxbarashadayda. Halkaas ayaan si rasmi ah dib uga billaabay safarkaygii waxbarasho, anigoo qalbiga ku sita rajo iyo himilo cusub. Markii aan imid Beledweyne, waxaan ku biiray, kana mid noqday ardayda Aflax Primary and Secondary School, ee ku yaallo xaafadda buunadaweyn ee qaybtiisa 1,aad.

Iskuulka Aflax waxaan ka billaabay fasalka 4aad ee dugsiga hoose. Runtii, go'aanka aan ku doortay iskuulkaas iyo heerka aan ka billaabay waxbarashada midna kuma aanan qasaarin. Aflax wuxuu ahaa iskuul ay ka shaqeeyaan macallimiin tayo sare leh, kuwaas oo isku darsaday aqoon, anshax, iyo ixtiraam. Waxay ahaayeen macallimiin si dhab ah u fahamsan masuuliyadda waxbaridda ardayda, kana shaqeeya horumarinta maskaxda iyo dabeecadda labadaba.

Iskuulka Aflax wuxuu ii noqday meel aan ku dhiso naftayda aqooneed, kana bilaabo socodkaygii dhabta ahaa ee waxbarasho. Halkaas ayaan ka helay fursad aan ku xoojiyo maadooyin badan oo aan hore aan u jeclaa, isla markaana aan ku dhiso kalsooni iyo karti waxbarasho. Waxa kale oo uu ahaa goob aan ku bartay arday iyo macallimiin tayo leh, kuwaas oo aan si degdeg ah ula saaxiibay.

Intii aan joogay iskuulka Aflax, waxaan yeeshay asxaab badan oo wanaagsan, waxaana ka dhex abuurmay xiriir ku salaysan ixtiraam, isfaham, iyo is-garab-istaag. Inkasta oo ardaydu dhammaantood ahaayeen kuwo isjecel, haddana waxaa jiray arday gaar ah oo aan si dhow u wada saaxiibnay, kuwaas oo i garab istaagay habeen iyo maalinba, gaar ahaan xilliyadii adkaa ee waxbarashadayda.

Haddii aan maanta xuso qaar ka mid ah asxaabtii sida gaarka ah ii garab istaagay, waxaa ka mid ah:

**1.        Cabdimaalik Haashim Cabdullaahi**. Cabdimaalik kaliya saaxiib ima ahayn, balse wuxuu ahaa walaal ruuxi ah. Saaxiibtinimadayadu waxay bilaabatay xilligii aan ku soo biiray iskuulka, mana aysan go’in ilaa heer jaamacadeed. Waxaan wadaagnay, waxbarasho, iyo waqti dheer oo aan ku wada noolayn hal guri, annaga oo isu ahaa walaalo dhab ah. Garab-istaaggiisa iyo daacadnimadiisa marnaba ma illoobi doono.

**2.       Kaafiyo Cabdi Cigaal**. Kaafiyo waxay ka mid ahayd asxaabta ii dhow ee door weyn ka qaatay garab-istaaggayga. Waxay ahayd qof kanaalin mug leh ku leh safarkayga waxbarasho.

3.       **Sacdiyo Faarax Ibraahim iyo walaasheed Fardowso Faarax Ibraahim:** Labadan walaalo waxay ahaayeen dad aan marnaba illoobi doonin. Waxay noloshayda kaga jiraan meel gaar ah, waxaana naga dhexeysay walaaltinimo dhab ah oo ku dhisan jacayl iyo is-ixtiraam.

4.       **Bahjo Maxamed Cabdullaahi**: Bahjo waxay ka mid ahayd asxaabta i garab istaagtay xilliyadii adkaa, waxayna mar walba muujinaysay naxariis, dulqaad, iyo saaxiibtinimo dhab ah.

5. **Abshir Cabdiqaadir**: Abshir wuxuu ahaa saaxiib iigu qaali ah, kana mid ah dadka aan waligay illoobi doonin, maadaama uu door muuqda ku lahaa safarkayga nololeed iyo waxbarasho.

Intaas iyo kuwo kale oo badan oo aanan halkan ku soo koobi karin ayaan ku lahaa iskuulka Aflax. Dhammaantood waxay ii muujiyeen walaalnimo dhab ah, middaas oo ah tii ugu quruxda badnayd ee aan noloshayda la kulmo. Maanta, anigoo dib u milicsanaya safarkayga waxbarasho, waxaan si kalsooni leh u oran karaa in dadkani ay ka mid yihiin sababaha ugu waaweyn ee aan maanta guul ku gaadhay, isla markaana ay yihiin walaalo aan waligay illoobi doonin.

Waxyaabihii Aan Ka Bartay Iskuulka Aflax

Runtii, iskuulka Aflax ma ahayn meel aan ka bartay oo keliya casharro manhaj ah, balse wuxuu ahaa goob aan ka helay waxbarasho nololeed, tababar wanaagsan, iyo hagid maskaxeed oo qoto dheer. Aflax wuxuu ii noqday dugsi nololeed oo i baray sida loola noolaado dadka, sida loo ixtiraamo, iyo sida masuuliyad loo qaado.

Waxaan nasiib u yeeshay in aan wax ka barto macallimiin kala duwan, kuwaas oo mid walba ku wanaagsanaa dhinac u gaar ah. Macallin kastaa wuxuu lahaa door iyo saameyn uu igu yeeshay, hase yeeshee waxaa jiray macallimiin si gaar ah u fahmay ardayda, una guntaday baahiyahooda, gaar ahaan aniga. Waxay ahaayeen macallimiin aan kaliya cashar bixin, balse fahmay duruufaha ardayga, una istaaga hagid iyo garab-istaag dhab ah.

Waxaan si gaar ah maanta ugu mahadnaqayaa Maamulaha Iskuulka Aflax, Ustaad Maxamed Cali Diiriye, oo ahaa maamule ruuxi ah, kana mid ah dadka lagu dayan karo. Inta uu cashar i siin jiray waxa ka badanayd inta aan ka bartay dhinaca dabeecadda, ixtiraamka, hadalka wanaagsan, iyo naxariista. Wuxuu ahaa maamule si dhab ah u fahma ardayda, una arka waxbarashada masuuliyad ka baxsan fasalka dhexdiisa.

Sidoo kale, waxaa ka mid ahaa macallimiintii si qoto dheer u fahmay baahiyahayga Ustaad Cabdullaahi Cabdirashiid (Dhagacade). Wuxuu ahaa macallin si dhab ah ii garab istaagay, una dhaqmay sida waalid oo kale. Marna wuxuu ahaa saaxiibkay, marna walaalkay, marna waalidkay. Dadaalka uu igu bixiyay, daryeelka uu ii muujiyay, iyo waqtiga uu ii huray waxay ahaayeen wax aanan marnaba illoobi doonin.

Sidookale ustaad dhagacade wuxu ahaa maamule ka tirsanaa iskuulka Eagle. Isagu wuxuu ahaa qof igu beeray jacaylka macallinnimada, waxa uuna ii muujiyay sida saxda ah ee dadka wax loo baro. Muddo ku dhow shan sano ayaan ka faa’iiday xirfad macallinnimo oo heer sare ah, taas oo igu dhalisay in aan aniguba bilaabo baridda dadka.

Waxaan bilaabay in aan dadka wax baro aniga oo weli ah arday fasalka 1aad ee dugsiga sare, taas oo ii ahayd tallaabo weyn oo noloshayda ah. Farxadda ugu weyn ee aan mar walba xasuusan doono waxay ahayd maalintii aan ka qalin-jabiyay dugsiga sare, aniga oo arkaya ardaydii aan anigu wax baray oo iyaguna u gudbaya dugsiga sare. Taasi waxay ii ahayd farxad aan hadal lagu koobi karin, kana mid ah xusuusaha ugu qaalisan noloshayda.

Macallinkaas sidoo kale wuxuu ahaa qof iga kaafiya wax kasta oo aan u baahdo. Haddii aan xanuunsado, daawadayda isaga ayaa bixin jiray, haddii aan wax kale u baahdana wuu iga garab istaagi jiray. Sidaas darteed, ma ahayn macallin caadi ah, balse wuxuu ahaa qof noloshayda raad waara ku reebay.

Guud ahaan, iskuulka Aflax waxaan ku bartay macallimiin wanaagsan oo aan halkan ku soo koobi karin dhammaantood. Dhammaantood waxay mudan yihiin mahadnaq, ixtiraam, iyo duco. Ilaahay ha u barakeeyo cimrigooda, Allaah ha dhigo iskuulkayga Aflax mid sii jira weligiis, oo ahaada iftiin waxbarasho jiilal badan.

Mahadsanidiin dhammaan macallimiintayda.