Wabiga Daawa

**Dawa River** (Soomaali: Webiga Daawa ; Laga Daawwaa (Oromo) Talyaani: fiume Daua ) waxa uu ku yaalaa Bariga Afrika , waxa uu ku fadhiyaa dhul dhan 58,961 km 2 . Waxay dhex maraa saddex waddan oo waaweyn: Kenya , Itoobiya, iyo Soomaaliya , iyadoo 81% laga helay dhulka Itoobiya. Waxaa lagu yaqaanaa jawiga juqraafiyeed ee isku dhafan, oo ka muuqda lithology kala duwan iyo qaab dhismeed, oo ka imanaya u dhawaanshaha wabiga ee dhacdooyin badan oo volcano-tectonic ah . Webiga ballaaran wuxuu leeyahay jiirar dabacsan labada dhinac ee sariirtiisa bannaan . Wabiga Daawa waxa uu mara koonfur bari si uu qayb uga noqdo labada xuduud ee Itoobiya iyo Soomaaliya iyo xuduudka Itoobiya iyo Kenya . Awata, Digati, iyo Mormora waa wabiyada kaliya ee muhiimka ah ee ka socda Dawa.
## Goobta iyo Dhulka-dhismeedkiisa
Webiga Daawa waxa uu leeyahay dhererka ugu sarreeya iyo ugu yaraan ka sarreeya heerka badda oo ah 3,098 mitir ama 10,164 cagood iyo 169 mitir ama 554 fiit siday u kala horreeyaan. U janjeerta beesadu waxay u jeeddaa koonfur-bari.  Goobta saxda ah waxay u dhaxaysaa 3.92  ° -6.47 ° N iyo 38.02 ° -42.08 ° E. ilaa webiga weyn.   Wabiga Daawa waxa uu ka kooban yahay aag qabow, aag dhexdhexaad ah iyo dhul hoose oo kulul, kuwaas oo ah saddexda aag ee cimilada dalka.  Wakaalada saadaasha hawada ee dalka Itoobiya ayaa aruurisay roobabkii bilaha ahaa 1996 ilaa 2016 waxayna ogaatay in farqi aad u weyn uu u dhaxeeyo meelaha roobabku ka da'aan oo ay ka mid yihiin dhulka sare ee qaboobaha iyo roobab yar oo ka di'i jiray dhulka hoose ee kulul ee webiga Daawa.  Celcelis ahaan roobka da'ay wuxuu ku saabsan yahay 1,500 milimitir ama 60 inji cidhifka woqooyi waxayna hoos u dhigtaa kor u kaca ilaa 200 milimitir ama 8 inch oo u dhow meesha uu webiga ka soo baxo ee dhinaca koonfureed.  Heerkulka celceliska sanadlaha ahi waa ilaa 15.5 °C ama 59.9 °F ee dhamaadka woqooyi iyo 28 °C ama 82.4 °F ee dhanka koonfureed. Biyaha hoose ayaa caadi ahaan qabow leh heerkul u dhexeeya 17.1 ilaa 29.0 °C (62.8 ilaa 84.2 °F).  Dhul kasta , guud ahaan tayada biyuhu aad bay u kala duwan yihiin , oo leh milix ka sarreeya dhulalka sedimentary marka loo eego dhulka volcano . 
## Kakanaanta Juquraafi
Webiga Daawa waxa uu caan ku yahay goobta juqraafiyeed ee u gaarka ah. Waxay leedahay lithology kala duwan iyo qaab dhismeed, oo loo sameeyay natiijada meesha berkadu ku taal oo u dhow dhacdooyin badan oo foolkaanooyin ah . Caadi ahaan, webiga agtiisa, dhismaha hoose wuxuu gees ahaan u yaal qaybaha dhexe ee barkada, inta u dhaxaysa buuraleyda waqooyi-galbeed, dhagxaanta foolkaanaha iyo dhulka hoose ee koonfur-bari ee qaab-dhismeed ballaaran .  Qaabka sedimentary wuxuu daboolayaa qaybaha koonfur-galbeed ee webiga Daawa. Badalka Karoo , oo ah unugga ugu da'da weyn ee isku xigxiga oo ka kooban dhagax-cammuud iyo shale ayaa lagu dahaadhay Adigrat Sandstone . Habaynta sedimentary sedimentary ee ugu da'da weyn ilaa Cretaceous waxay dulsaaran yihiin dhagaxa ciid ee Adigrat. Indho-indhaynta goobta iyo qodista aagga ayaa tilmaamaya in samayntu aad u jajaban tahay, taas oo horseedaysa samaynta wanaagsan ee biyaha dhulka hoostiisa ahi inay dhacaan oo guuraan. Qaababka cusub waxaa u badan unugyo aan la dhaafin karin oo xannibaya dhaqdhaqaaqa biyaha dhulka hoostiisa, sida marmar iyo shale . Qayb ka mid ah webiga Daawa, waxa ku yaal qayb qaro weyn oo aan la dhaafin karin oo daboolaysa samaynta Hamanlie oo ka dhigaysa biyo-soo-saarkan meel ka baxsan qoto dheer oo la awoodi karo qodista ceelasha biyaha ee bulshada caadiga ah .   Guud ahaan, dhagxaanta da'da weyn ayaa ah kuwo dhex gala oo nuugaya, taas oo keentay in ay helaan oo ay gudbiyaan xaddi badan oo biyo ah. Si kastaba ha ahaatee, dhagxaanta cusubi waa kuwo aan la nadiifin karin oo waxay u dhaqmaan sidii caqabad hortaagan socodka tooska ah ee biyaha.  Dhaqdhaqaaqa biyaha dhulka hoostiisa waxaa gacanta ku haya jihaynta xaqiiqda waxayna guud ahaan u qulqulaan dhanka koonfur-bari. Gobollada sare ee qoyan, qulqulka biyuhu waxay si toos ah uga yimaadaan roobabka maxalliga ah iyo dareeraha biyaha dhulka hoostiisa ah, inta badan sida ilo. Dhanka kale, gobolka Semiarid ee koonfur-bari, biyuhu waxay si aan toos ahayn uga yimaadaan daadad daadad ah iyo ka dib xilliyada roobabka daran, oo ka yimaada biyaha hoose ee hoose ee sariiraha wadida . Inta badan, soo saarista biyaha dhulka hoostiisa ee bulshooyinku waxay si macmal ah ugu dhacaan warshadda korantada biyaha , ama qodista ceelasha fudud.
### Dhacdooyinka foolkaanaha
Wabigu wuxuu leeyahay dhagaxyada hoose ee Precambrian , abuurista sedimentary Mesozoic , dhagaxyada volcano ee jaamacadeed iyo dhigaalka quaternary alluvial . Dhulka foolkaanaha, biyaha dhulka hoostiisa ku jira ayaa ah kuwa ugu dhalaal badan, halka milixdu ay tahay tan ugu sarreysa dhulka sedimentary
## Duurjoogta
Webiga Daawa ayaa hoy u ah kumanaan xoolo iyo dhir ah, maadaama tiro webi iyo durdur xilliyeedyo ah ay ku qul-qulayaan webiga. Geedaha ugu waaweyn ee kaynta webigu waxay ku yaalaan dhinaca hoose ee webiga Daawa. Kuwaas waxaa ka mid ah: Diospyros Mespliformis , Ficus sycamorus , Mimusops kummel, Tamarindus indica iyo mahogany African Trichilia emetica . Dhirta Ficus capreaefolia waxay dabooshaa inta badan jiinka webiga, halka baadiyaha iyo kaynku ay daboolaan inta badan bannaanka wachile.  Inta badan xayawaanka duurjoogta ah ayaa weli gabaabsi ah inta lagu jiro xilliga dheer ee qalalan samaynta dhirta sida Acokanthera schimperi , Dobera glabra , Euclea racemosa schimperi iyo Salvadora persica oo badan oo muuqda. Dadka reer Borena waxa ay horumariyeen xirfadda dhaqashada lo'da iyo idaha, taas oo ka dhalatay dalagyadii oo aad u engegay in ay koraan xilliga jiilaalka oo dheeraaday. 
Dhul daaqsimeed iyo dhul kayn ah oo isku jira ayaa daboolaya gobolka Daawa. Dhirtu waxay ka kooban tahay isku dhafka cawska daba- dheeraada , cawska iyo dhirta dhirta leh .  Waxaa jira tiro noocyo wadani ah oo caws ah iyo geedo alwaax ah kuwaas oo bixiya calafka tayada sare leh, siinaya qiimo nafaqo oo sarreeya dhirta dadka ku xeeran.  Inta lagu jiro xilliga qallalan, dhirta weli nool waxay hayaan borotiinka cayriin ka sarreeya marka loo eego cawska. Qaybinta dhirtu waxay ku xidhan tahay kor u kaca , roobka , heerkulka iyo noocyada carrada .
Markaad eegto saddexda aag ee cimiladu, waxaa jira dhir iyo xayawaan kala duwan oo ka jira deegaanka. Dhulka sare ee qaboobaha tirada geedaha yaryar waa yar yihiin sababtoo ah cidhiidhiga heerkulka. Dhul-hoosaadka kulul tirada dhir-daaqsimeedku sidoo kale aad ayey u yar yihiin roobabka iyo biyo la'aanta awgeed. Gobolka kulaale-hoosaadyada heerkulka, waxaa jira dad badan oo herbivore ah iyo sidoo kale leh dad sare oo bini'aadanku. Daraasad ka soo baxday mashruuca aasaaska Simons oo fadhigeedu yahay Botswana International University ayaa baadhay saamaynta roobabka iyo heerkulka ku yeelanayaan heerka koritaanka dhirta ku hareeraysan dhulka kulul ee jiilaalka ah ee wabiga Daawa, waxaana lagu soo gabagabeeyey in haddii roobabku hoos u dhacaan 1.5% markaa dadka dhirta dhirta ku nooli ay ku waayi doonaan dhulka hoose oo ay dabar go'ayaan ama u guuri doonaan gobollada kale.
### Abaarta
Wabiga Daawa, ayaa mara dhulka Soomaalida oo gobolkan iyo qaar kale oo badan ay soo mareen abaar dhamaystiran oo webigu ku habsatay muddo ka badan 3 sano. Kaas oo markii hore lagu yaqaanay biyaha wabiga dhex mara, ayaa hadda soo bandhigay carro kulul oo qallalan, oo aan lahayn dhir beeran, xoolahana aan la quudin karin.  Tani waxay Soomaaliya iyo dalalka deriska ah ka dhigtay inay qarka u saaran yihiin masiibo bini'aadantinimo .  Marka uu wabigu qallalo, bulshooyinku ma awoodaan inay tacbadaan beeraha , kalluunka, u isticmaalaan dhirta ku hareeraysan webiga si ay cunto uga helaan oo ay ugu muhiimsan tahay helitaanka biyo macaan. Tani waxay ka dhigeysaa in ka badan kala bar dadka Soomaaliyeed ee 6.2 milyan oo qof, inay u baahan yihiin cunto iyo biyo degdeg ah oo uu mar bixin jiray webiga Daawa.
## Isticmaalka webiga
Helitaanka biyaha dhulka hoostiisa oo tayo leh ayaa caqabad ku ah badi qaybaha basinka. Muddo ka dib, dadku waxa ay ka faa’iidaysanayeen oo ay horumarinayeen webiga Daawa si ay u noqdaan il biyo iyo tamar badan oo ay ka helaan bulshooyinka ku xeeran. Iyada oo mustaqbalka la filayo korodhka dadweynaha , biyo badan ayaa la dalban doonaa
### Warshada korontada
Itoobiya , Soomaaliya iyo Kenya ayaa 14kii Noofambar 2014 ku heshiiyey in laga dhiso biyo-xireen ujeedooyin badan leh iyo xarun koronto oo laga dhaliyo Wabiga Dawa.  Mashruuca ayaa markii hore la bilaabay 2010, laakiin waxaa soo gaaray dib u dhac ka dhashay arrimo la xiriira dib u dejinta dadka deggan agagaarka Biyo xireenka. Caqabadda haysata helista biyaha dhulka hoostiisa oo tayo leh sanadka intiisa badan, waxa hindisaha la doonayey in lagu xaliyo abaarta joogtada ah ee ku habsatay deegaanka ku xeeran webiga Daawa.
Bishii Febraayo 2020, Itoobiya waxay daah-furtay warshadda korontada ee Genale Dawa III. Horumarkani waxa uu gacan ka gaysan doonaa in la kordhiyo awoodda korontada ee dalka ku xeeran oo la gaadhsiiyo 4654 MW, iyada oo sidoo kale kor u qaadi doonta faa'iidooyinka dhaqaale ee bulshada Daawa iyada oo la kordhinayo horumarinta waraabka.  Biyo-xireenka dhererkiisu yahay 110 mitir iyo 426 mitir wuxuu awood u leeyahay inuu qaado 2.5 bilyan kuyuubik oo biyo ah. 
Warshada korontadu waxay heshay kharash maalgashi oo dhan US$451 milyan waxaana dhistay shirkad Shiineys ah oo lagu magacaabo China Gezhuba Group .  Ra'iisul wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed ayaa ku andacoonaya in "ballaadhinta horumarinta waraabka ay u sahli doonto bulshooyinka Itoobiya iyo kuwa ku xeeran inay joogteeyaan sugnaanta cuntada." 
Iyadoo waddan kasta oo ku xeeran warshadda korontada laga dhaliyo uu leeyahay dantiisa iyo baahidiisa, haddana ma jiro heshiis saddex geesood ah oo ku xeeran iskaashiga isticmaalka webiyada. Wadashaqeynta ku xeeran isticmaalkeeda waxaa qaabeeyay danaha gudaha iyo xiisadaha dowladaha dhexdooda. Si kastaba ha ahaatee , suurtogalnimada isku dhacyada dawlad-goboleedyada ee xiisadahani waa mid hooseeya, sababtoo ah faa'iidada isbarbardhigga ah ee Itoobiya ee ku aaddan ciidankeeda , juqraafi ahaan, dhaqaale ahaan iyo saameynteeda diblomaasiyadeed. 
### Beeraha waraabka
Beeraha waraabka iyo tacabka dhulka waxa isticmaali jiray bulshooyinka ku teedsan togga Daawa, gaar ahaan reer-guuraaga reer Boorama , ilaa 1983/84, gaar ahaan, qoysaska Hadhessa iyo Qorati.  Qabiilka Gada ee Liiben Jaldessa ayaa bilaabay isticmaalka 2000. 2008, beerashada waraabka, gaar ahaan isticmaalka matoorada, ayaa ku fidday webiga Daawa waxaana isticmaali jiray xoola dhaqatada Borona ee Liben. Dawladdu 10-20-kii sano ee u dambeeyay waxa ay dhiirri-galisay beeralayda waraabka ee ku teedsan dooxa Daawa abaaro ba’an, iyo tirada xoolaha oo yaraatay oo saamaysay dhammaan bulshada ku dhaqan dalka.  Asal ahaan qabiilooyinka / beeluhu waxay lahaayeen xoolo badan, beerashada dhulkana waxay ahayd mamnuuc ilaa 1972.  Hadda dadku waxay kobciyeen xirfada beeraha iyadoo la adeegsanayo ilaha webiga, sidaas darteed wabiga Daawa ayaa laga faa'iidaysanayaa beeraha waraabka. Waxa jira balliyo yar yar oo ay dadka deegaanku u dhisteen si ay uga helaan biyo dhul ballaadhan oo xoolahooda.  Bulshooyinka ku hareeraysan webiga Daawa waa inay qodaan ceelal dhaadheer oo ka tuujiya biyaha dhulka hoostiisa mara. Ceelashani waxay bixiyaan in ka badan afar meelood meel ahaan wadarta biyaha la heli karo inta lagu jiro xilliga jiilaalka.  Wax-ka-saarka ceelasha waa mid xoog badan, waxayna muhiimad bulsho iyo dhaqaale u tahay xoolo-dhaqatada gobollada.   Marka laga soo tago dhaqdhaqaaqan dhaqaale ee muhiimka ah ee dhammaan qaybaha koonfurta engegan ee Borena , bulshooyinku waxay ururiyaan xabkaha iyo xabagta geedaha Commiphora iyo Boswellia .  Isku dhacyada u dhexeeya qowmiyadaha ku hareeraysan webiga Daawa ayaa guud ahaan khuseeya dhul-daaqsimeedka iyo xuquuqda biyaha . Iyadoo ay sii kordhayaan abaaraha soo noqnoqda ee dhacaya 1 ilaa 2 sanoba mar, tani waxay sababtaa dhimashada xoolo kale oo badan. Tani waxay horseeday kororka beerashada dhulka ee qabiilooyinka iyo beelaha saboolka ah.
## Daahfurka dahabka
Webiga Daawa waxa uu ahaa muuqaal dahab laga helay taariikhda. Wabiga Dawa agtiisa, dahab ayaa laga helay inta u dhaxaysa Awata iyo wasakhda Kokowa. Qaybta hoose ee webiga ayaa lagu tilmaamay inay leedahay meerto nabaad guur oo aad u da'yar , dooxadani waa mid aad u ballaaran, oo leh jiirar jilicsan oo labada dhinac ah ay bannaanka dhigeen. Sariirta daboolan ayaa u ogolaatay Texas Africa Exploration Co. geologist 1958 si uu u ogaado macdanta titanium iyo ilmenite ee wabiga.  Helitaanka titanium iyo ilmenite waxay keentay in la helo 1958-59 dahab, tani waxay iyaduna suurtagelisay in la kordhiyo ka faa'iidaysiga dahabka ee aagga Dawa ee ganacsiyada adduunka oo dhan.  Tani waxa ay ahayd arrin muhiim u ah wabiga Daawa waagii hore, si kastaba ha ahaatee wakhtiyadan la joogo muhiimada wabigu waxa ay u wareegtay sidii uu biyaha u gaadhsiin lahaa bulshada ku xeeran.
## Tixraac
"Hydrography cusub oo caalami ah oo laga soo qaatay xogta sareynta hawada sare"

"Taariikhda deegaanka ee Itoobiya: Daoierri - Dearo Tekle"

"Itoobiya Oo Daahfurtay Warshada Korontada Ee Genale Dawa III"

"Marka wabigu engego noloshu way baaba'aysaa | DRC"

"Aagga Xogta Nolosha Shimbiraha"

https://doi.org/10.5281/zenodo.10088105

## Buugaag

https://nai.uu.se/library/resources/thematic-resources/local-history-of-ethiopia.html

https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-03/sipripp54_0.pdf

https://drc.ngo/news/when-the-river-dries-out-all-life-disappears