Gadabuursi

**Gadabuursi** (), sidoo kale loo yaqaano *Samaroon*, waa qabiil ka tirsan Beelaha Dir, ee Dadka Soomaalida. Beesha Gadabuursi waxay si rasmi ah u dagaan oo aad ugu badan yihiin isla markaana iska leeyihiin Gobolka Awdal ee dhacda waqooyiga dhulka Soomaalidu degto."Awdal ee magaalo-madaxda u tahay caasimada Borama" Waxaanay deegaan ahaan ku dhaqan yihiin degmooyinka Boorama, Gebiley, Baki, Lughaya iyo Saylac. Dhinaca wadanka Itoobiya, beeshu waxay deegaan rasmi ah ku leedahay Degmada Awbare ee Gobolka Faafan, Degmada Dembel ee Gobolka Sitti iyo Dooxada Harawo.

Gadabuursi juquraafi ahaan waxay ku kala baahsan yihiin saddex wadan: Itoobiya, Somaliland iyo Jabuuti. Dhammaan gobollada Gadabuursi ee Geeska Afrika ku nool, Itoobiya waa waddanka ay ku nool yihiin qabiilka intiisa badan. Dhanka Itoobiya, Beesha Gadabuursi inta badan waxaa laga helaa Ismaamulka Soomaalida, laakiin waxa ay sidoo kale deggan yihiin gobollada Harar, Diridhaba iyo Oromia.        

Dhanka Somaliland, Gadabuursigu waxay si rasmi ah u dagaan oo aad ugu badan yihiin isla markaana iska leeyihiin Gobolka Awdal.         Waxay u badan yihiin magaalooyinka iyo magaalooyinka sida Boorama, Baki, Lughaya, Saylac, Dilla, Jarahorato, Camuud, Cabaas, Fiqi Aadan, Quljeed, Boon iyo Xariirad.        

Dhanka Itoobiya, Gadabuursigu waa qabiilka si rasmi iska leh degmooyinka sida degmada Awbare ee aagga Faafan, degmada Dembel ee aagga Sitti iyo dooxada Harrawa ee balaadhan.        Waxaa inta badan laga helaa magaalooyinka iyo tuulooyinka sida Awbare, Awbube, Sheder, Lefe Isa, Derwernache, Gogti, Jaare, Heregel, Arabi iyo Dembel.     

## Hordhac
Beesha Gadabuursi waxay ka mid tahay beelaha ka tirsan beel-weynta Dir ee shacan weynaha Soomaaliyeed. Dir ahaan, beesha Gadabuursi waxay tol yihiin beesha Ciise ee deegaanka ku ah wadanka Jabuuti,"Dir ee shacan weynaha Soomaaliyeed" beesha Biyomaal ee laga helo koonfuurta Soomaaliya, beesha Surre (Cabdale iyo Qubays) ee ku dhaqan badhtamaha Soomaaliya, Gaadsan iyo Gurgura."Biyomaal ee laga helo koonfuta Soomaaliya, beesha Surre (Cabdale iyo Qubays) ee ku dhaqan badhtamaha Soomaaliya, Gaadsan iyo Gurgure"

IM Lewis wuxuu si qiimo leh u soo bandhigayaa qoraal Carabi ah oo ku saabsan taariikhda Soomaalida Gadabuursi. 'Taariikhdan waxay furmaysaa', Lewis wuxuu inoo sheegayaa, 'iyadoo ka sheekeynaysa dagaalladii Imaam 'Cali Si'id (dhalatay 1392) oo Gadabuursi maanta ka soo jeeday, oo lagu tilmaamay inuu yahay hoggaamiyaha kaliya ee Muslimiinta ah ee ka dagaallamaya dhinaca galbeed ee ciidamada Se'ad Ad-Din, oo ahaa taliyihii Saylac : 

IM Lewis (1959) wuxuu leeyahay:
"Falanqeyn dheeraad ah oo ku saabsan horumarka Dir iyo ka bixitaanka Galla waxay u muuqataa inay ka timid qoraal Carabi ah oo qeexaya taariikhda qabiilka Gadabuursi. Taariikhdan waxay ku bilaabmaysaa sheeko ku saabsan dagaalladii Imaam 'Cali Si'id (d. 1392), oo Gadabuursi maanta ka soo jeedo asalkoodii, kaasoo lagu tilmaamay inuu yahay hoggaamiyaha kaliya ee Muslimiinta ah ee ka dagaallamaya dhinaca Galbeed ee ciidamada Sa'd ad-Din (d. 1415), oo ahaa taliyihii Saylac." 

Dhinaca kale, Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud."Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud" Beesha Samaroon waxa ay ka soo jeedaan asal ahaan dadkii loogu yimiday Waqooyiga Soomaaliya. 

Dhaqan ahaan, dadka Gadabuursiga ahi waxay tan iyo wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar badan oo ilaa maanta laga helo deegaanadaasi."wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar" Degaanka ku wareegsan magaalada Baki, deegaanada Camuud ee dhow magaalada Borama, magaalada Dilla Gebiley Wajaale iyo kuwo kale oo badan ayaa tusaale fiican u ah horumarka xaga wax-beerashada ee beesha Gadabuursi."magaalada Baki, deegaanada Camuud ee dhow magaalada Borama, magaalada Dilla" 

Dhinaca kale, waxa iyadna jirta tiro badan oo ka mid ah shacabka Samaroon, kuwaasi oo ah reer guuraa dhaqda xoolaha ay ka midka yihiin geela, lo'da, adhiga, fardaha, dameeraha IWM. Dadka reer guuraaga ahi waxay si joogto ah u daba socdaan roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo wanaagsan u leh xoolaha."roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo" Dadkani reer guuraaga ahi ma lahan wax xad ah, waxaanay ayaga iyo xoolohoodu iskaga talaabaan xuduudaha wadanka Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti iyo Somaliland."xoolohoodu iskaga talaabaan xuduudaha wadanka Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti iyo Somaliland"

Si kastaba ha ahaatee, beesha Samaroon waxay tan iyo qarniyo badan ahaayeen dad aad u horumarsan oo leh ilbaxnimo ka sareeysan bulshooyinkii ay isku wakhtiga ahaayeen. Waxaanay lahaayeen maamulo boqortooyo, saldanad iyo dowlado kala. Kuwaasi waxaa ka mid ah Boqortooyadii Adal, sidoo kale loo yaqaano Saldanadii Cadal, Boqortooyadii Camuud iyo kuwo kaleba."Waqooyiga Soomaaliya, meelo ka mid ah dalka Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti"

Guud ahaan dadka Samaroonku waa bulshooyin xadaarad horey u soo lahaa, isla markaana shacabka Soomaaliyeed dhexdooda looga yaqaano Dadka Nabada iyo Hooyga Aqoonta.
Beeshu waxay aad ugu wanaagsan tahay waxbarashada, aqoonta maadiga iyo cilmiga diiniga ah."**Dadka Nabada** iyo **Hooyga [[Aqoon]]ta**."
Magaalada Borama waxaa ku yaala tiro badan oo jaamacado ah, [dugsi]]yo iyo goobo waxbarasho, kuwasi waxaa ka mid ah jaamacadii kowaad ee laga furo cariga Soomaaliyeed ka dib dagaaladii sokeeye, waa Jaamacada Camuud iyo Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo hoose iyo dhexe iskugu jira.

Isku soo duuboo, reeraha beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood"beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood" kuwaasi oo kala ah:

* Beesha Habar Cafaan: beesha Habar Cafaan sidoo kale lagu naaneyso (HC) waa mid ka mid ah sadexda rukun ee beel-weynta Gadabuursi, waxayna ka kooban tahay labo iyo toban qabiil ama reerood.

* Beesha Makaahiil: beesha Makaahiil waa waax ka mid ah sadexda rukun ee Samaroonka, waxayna guud ahaan u kala baxaan 15 qabiil ama reerood.

* Beesha Maxamed Case: beesha Maxamed Case waa rukun ka mid ah sadexda tiir ee beel-weynta Samaroon kuwaasi oo deegaan ku ah dhulka iyo deegaanada xeebta Bada Cas ee gobolka Awdal. Beesha Maxamed Case waxaa loo kala saaraa kow iyo toban qabiil ama reerood.
Wadanka Eritrea waxaa jira qowm la dhaho Saaho. Qowmkaas waxaa hoostimaada beel la dhaho Gadafur. Beeshaas asal ahaan waxay ka soo jeedaan Beelwaynta Gadabuursi, sidaas ayaa aqoonyahan Eritrean ah ku qoray buugiisa la dhaho "**The Saho of Eritrea''"

==Dir==
**Dir,** magaca saxda ah: **Abukar** waa [[Soomaali|beelweyn]] ka tirsan [[Beelaha Soomaalida|qabiilada Soomaalida]] taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala [[Geeska Afrika]]. Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan [[Soomaaliweyn|deegaanada Shanta Soomaaliyeed]] kuwaasi oo kala ah: [[Djibouti]](''ahaan jirtey: French Somaliland(1)''), [[Soomaaliya]](ahaan jirtey: ''British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)''), wadanka [[Kenya]], [[Kiinya|Gobolka Waqooyi Bari]](4) iyo dalka [[Itoobiya]], deegaanka [[Soomaali Galbeed]], iyo sidoo kale Deegaanada [[Herer]], [[Diridhabe|Diridhaba]], [[Oromia]] iyo [[Cafar|Canfarta]](5).

== Taariikh ==








=== Da'dii Dhexe ===
IM Lewis wuxuu si qiimo leh u soo bandhigayaa qoraal Carabi ah oo ku saabsan taariikhda Soomaalida Gadabuursi. 'Taariikhdan waxay furmaysaa', Lewis wuxuu inoo sheegayaa, 'iyadoo ka sheekeynaysa dagaalladii Imaam 'Cali Si'id (dhalatay 1392) oo Gadabuursi maanta ka soo jeedo, kaasoo lagu tilmaamo hoggaamiyaha kaliya ee Muslimiinta ah ee ka dagaallamaya dhinaca galbeed ee ciidamada Se'ad Ad-Din, oo ahaa taliyihii [[Saylac]] . 

IM Lewis (1959) wuxuu leeyahay:
<blockquote>"Falanqeyn dheeraad ah oo ku saabsan horumarka Dir iyo ka bixitaanka Galla waxay u muuqataa inay ka timid qoraal Carabi ah oo qeexaya taariikhda qabiilka Gadabuursi. Taariikhdan waxay ku bilaabmaysaa sheeko ku saabsan dagaalladii Imaam 'Cali Si'id (d. 1392), oo Gadabuursi maanta ka soo jeedo asalkoodii, kaasoo lagu tilmaamay inuu yahay hoggaamiyaha kaliya ee Muslimiinta ah ee ka dagaallamaya dhinaca Galbeed ee ciidamada Sa'd ad-Din (d. 1415), oo ahaa taliyihii Saylac." </blockquote>

IM Lewis (1959) wuxuu sidoo kale iftiimiyay in Gadabuursi ay isku dhaceen Galla, intii lagu jiray iyo ka dib ololihii ka dhanka ahaa [[Boqortooyada itoobiya|Xabashida Masiixiyiinta ah]] :
<blockquote>"Ololahan si cad ayay uga soo horjeedeen Masiixiyiinta Xabashida, laakiin waxay u muuqataa in taariikhda ay Gadabuursigu sidoo kale la dagaallamayeen Galla. Hoggaamiye dambe oo qabiilka ka tirsanaa, Ugaas 'Cali Makahil, oo ku dhashay 1575 Dobo, oo waqooyi ka xigta magaalada hadda ee Boorama ee galbeedka Maxmiyadda Ingiriiska, ayaa la diiwaan geliyay inuu jab xooggan u geystay ciidamada Galla ee Nabadiid, oo ah tuulo ku taal Maxmiyadda." </blockquote>

[[Sacdudiin 2aad|Sacad-diin II]] wuxuu ahaa aasaasihii wadajirka ahaa ee Boqortooyada Adal isaga iyo walaalkiis Haqq-diin II .  Qabiilka Gadabuursi kuma koobna oo keliya inay gacan ka geysteen Dagaalkii Adal iyo Qabsashadii Xabashida, laakiin kuwii ka horreeyay waxay sidoo kale dagaallo la galeen ka hor inta aan la dhisin Saldanadda Adal.  Faraciisa ayaa ammaana oo heesa gabayadiisa, waxayna u safraan macbadkiisa deegaanka ee Tukali si ay u xusaan awowgood. Qaybta ugu badan ee Gadabuursi waxay degtaa Itoobiya.  Sida ku cad taariikhda Gadabuursi ee soo jireenka ah, dagaal weyn ayaa qarnigii 14aad dhex maray Gadabuursi iyo Galla, wuxuuna ka dhacay deegaanka Waraf oo u dhow Hardo Galle ee Itoobiya.  Sida uu sheegay Max Planck, laan ka mid ah qoyska Reer Ughaz (Reer Ugaas) ee dalka Itoobiya waxa uu gaadhay darajada ''Dejazmach'' ( [[Af-Amxaari|Amxaari]] : Dajamach ) ama ''Taliyaha Albaabka'' .  Kani wuxuu ahaa magac ciidan oo macnihiisu yahay taliyaha qaybta dhexe ee ciidamada qalabka sida ee Itoobiya oo ka kooban ilaalo hormuud ah, jir weyn, baalal bidix iyo midig iyo jir dambe. <sup>[4]</sup>

Shihab al-Din Ahmad wuxuu magaciisa ku xusay [[Gaashaanbuursiga Isimtooyada Maqdi|Habar Makadur]] buugiisa caanka ah ee ''Futuh al-Habasha .'' Wuxuu sheegayaa:

<blockquote>"Qabiilada Soomaalida dhexdooda waxaa jiray mid kale oo la oran jiray Habr Maqdi, kaas oo imaamku ka dalbaday canshuurta sadaqada. Way diideen inay bixiyaan, iyagoo ku xadgudbay waddooyinka, oo si xun u dhaqmayay dalka." </blockquote>

Richard Pankhurst (2003) wuxuu sheegay in Habr Maqdi ay yihiin Habar Makadur ee Gadabuursi. 

=== Qarnigii 19aad ===

Dhammaan waddooyinka ganacsiga ee isku xira [[Herer|Harar]] iyo xeebta Soomaaliya waxay dhex mareen dhulalka [[Soomaalida]] iyo [[Oromo|Oromada]] halkaas oo Gadabuursi ay ku lahaayeen awood weyn oo ay ku maamulaan waddooyinka ganacsiga ee u socda xeebta.

Wehib M. Ahmed (2015) wuxuu xusay in Gadabuursi ay maamulayeen qaybaha waddooyinka ganacsiga ee isku xira [[Herer|Harar]] iyo [[Saylac]] ''taariikhda Harar iyo Harariska'' :

<blockquote>"Qarnigii 19-aad, awoodda Amiirrada waxay ku koobnayd Harar iyo agagaarkeeda, halka waddooyinka ganacsiga oo dhan ee xeebta u socda ay dhex mareen Oromada iyo dhulka Soomaalida. Waxaa jiray laba waddo oo keliya oo la isticmaali karo: mid waxay ahayd Jaldeissa, iyada oo dhex marta dhulka Soomaalida Issa iyo Nole Oromada, tan kale ee Darmy iyada oo marta Gadaboursi. Qofka Soomaaliga ah, oo haystay kaligiis gaadiid ahaan, ayaa si buuxda uga faa'iidaystay xaaladaha jira, ganacsataduna waxay ahaayeen dhibbane dhammaan noocyada xadgudubka iyo baadda... Iyadoo ay kormeerayaan wakiilladan, safarka waxaa loo dhiibi jiray abbans (ilaaliyaha caravan), kuwaas oo inta badan ka tirsanaan jiray Issa ama Gadaboursi marka loo qoondeeyo xeebta iyo Jarso marka loo qoondeeyo gudaha." </blockquote>

Elisée Reclus (1886) waxa ay tilmaan ka bixisay mid ka mid ah jidadka qadiimiga ah ee [[Herer|Harar]] ilaa [[Saylac]] ee ka baxa marinka Darmi ee ka talaabaya xudunta u ah dalka Gadabuursi:

<blockquote>"Laba waddo, oo inta badan ay xiraan kooxaha dhaca, ayaa ka soo gala Harrar una socda Saylac. Mid waxay ka gudubtaa buur ku taal waqooyiga magaalada, halkaas oo ay dib ugu soo degto dooxada Awash oo ay maraan Galdessa iyo dooxada, ka dibna waxay u socotaa badda iyadoo maraysa dhulka Issa, oo ay maraan silsilado dhagaxyo trachytic ah oo u socda koonfur. Wadada kale oo toos ah laakiin ka adag ayaa u soo baxda waqooyi-bari dhanka Darmi Pass, iyadoo ka gudbaysa dalka Gadibursis ama Gudabursis. Magaalada Saylac waxay ku taal koonfurta jasiirad yar oo jasiirado iyo xeebo leh oo ku yaal geeska xeebta halkaas oo ay ku hareeraysan yihiin qabiilka Gadibursi. Waxay leedahay laba dekedood, mid waxaa ku badan doonyaha laakiin ma shaqeyn karaan maraakiibta, halka tan kale, oo aan ka fogayn koonfurta magaalada, inkastoo ay aad u cidhiidhi tahay, ay u dhexayso 26 ilaa 33 cagood, waxayna hoy ammaan ah u tahay maraakiibta waaweyn." </blockquote>

Taurin Cahagne (1882) waxa uu Gadabuursi ku tilmaamay duullaan xirfad leh oo ka soo gudbay bannaanka [[Saylac]] ilaa [[Herer|Harar]] :
<blockquote>"12-kii waxaan gaarnay meel u dhow togga Cotté, kaas oo ka soo kacaya Gadibursi dhexdooda, inta u dhaxaysa Issa iyo qabiilooyinka ku teedsan wadada Berbera, u qulqula Danakil, isagoo ka gudbaya bannaanka weyn. Waxaan joogsanay xerada Cotté, oo ku taal daanta durdurka isku magaca ah. Biyaheeda, marka ay jiraan, waxay ku qulqulaan wadadan laga bilaabo dhulka Gadibursi, kuwaas oo ku nool inta u dhaxaysa Issa iyo Bartri, ilaa wadada Berbera. Gadibursi waxay ku raaxaystaan sumcad weyn oo ah burcadnimo waxayna aad uga baqayaan Issa, kuwaas oo had iyo jeer si lama filaan ah ugu dhacaan iyada oo ay ugu wacan tahay xirfadda fardahooda." </blockquote>

Philipp Paulitschke (1888) wuxuu sharraxayaa dabeecadda khatarta ah ee waddooyinka ku hareeraysan [[Saylac]], oo inta badan ay cadaadis kala kulmaan burcad-badeedda Gadabuursi iyo [[Cafar|Danakil]] :
<blockquote>"Wadada dhex marta Tokosha, Hambôs iyo Abusuên gebi ahaanba biyo ma lahayn waqtigan, sidaas darteedna lama isticmaali karo. Waxaa jiray cabsi guud oo ka timid Danâkil, taasoo keentay in lamaanayaasha safarka ah aan lagu qancin karin inay maraan wadadan. Khatar ayaa sidoo kale jirtay wadada aan dooranay iyada oo loo marayo Wárabot iyo Henssa, oo ay ka dhigeen mid aan ammaan ahayn kuwa Gadaburssi, laakiin waa tan inta badan la sameeyo." </blockquote>

Philipp Paulitschke (1888) wuxuu sharraxayaa sida Wadi Aschat, oo ah dooxo ku taal duleedka [[Saylac]], ay u ahayd xarunta dhexe ee duullaanka Gadabuursi:
<blockquote>"Waxay isla markiiba ka bilaabmaysaa dhinaca midig ee Wâdi Ashât, iyadoo la socota waddada cidhiidhiga ah ee dhex marta baadiyaha Salsola oo ah 20-30 mitir oo buuro dhaadheer ah oo masaafad u jirta 5-6 km. Godka baadiyaha wuxuu bixiyaa muuqaal dhul mowjado leh oo si macmal ah loo sameeyay oo lagu daboolay caws dhaadheer. Shakhsiyaadka ayaa ka soo horjeeda waddada caravan; kuwa kale waxay ku safan yihiin kooxo waxayna u dhow yihiin goobta. Halkan iyo halkaas waxaa ka sameysmay dheriyo yaryar oo dhawaan ka soo horjeeda waddada caravan, iyagoo u socda galbeed ama bari. Waxay ku dhuumanayeen aaggan tan iyo waagii hore, dhulka Somâl oo aad ugu habboon weerarrada, iyagoo ku hubaysan warmo, gaashaan iyo mindi, inta badan fardo saaran, dhif ayay lugeynayaan, iyo caravan daciif ah waa inay ku dagaallamaan xoog iyagoo adeegsanaya xoog. Dhaca kuwa xaruntooda halkan ku leh waxay ka tirsan yihiin qabiilka Gadaburssi. Waxaa sidoo kale jira tuugo ka kala yimid dhammaan meelaha deriska la ah. Weerarrada caravan-ka waxaa lagu qaadaa fardo, dadka deegaankana, iyagoo wata fardohooda firfircoon, waxay qaataan dabool aad u fiican oo ay sharaf u keenaan qof kasta oo Yurub ah oo fuula." </blockquote>

Wuxuu sidoo kale ku tilmaamay Wadi Aschat inuu leeyahay sumcad halyeey ah oo xun:
<blockquote>"Waxaan ka gudubnay dhulka si tartiib tartiib ah u koraya, Wâdi Aschât, oo ballaciisu yahay qiyaastii 20m, oo ah dhibic aad u qoto dheer oo la jaray, oo naga soo gaadhay qorrax aad u xun oo ka timid jihada koonfur-galbeed iyada oo loo marayo geedaha Salsola oo lagu qurxiyey muuqaal yar oo buuro leh. Horeyba waxaan uga digeynay Saylac goobtan caanka ah, sida laga soo xigtay halyeeyga, oo ay ku qoyday dhiigga safarka." </blockquote>

Eliakim Littel (1894) wuxuu sharraxayaa haraadiga qalcad Masar ah oo laga dhisay meel u dhow [[Herer|Harar]] si loo ilaaliyo waddooyinka ganacsiga ee isku xira [[Herer|Harar]] ilaa [[Saylac]] laga bilaabo Gadabuursi:

<blockquote>Daanta bari ee Dega-hardani waxaa ku yaal haraadiga qalcad ay Masar dhisteen intii ay dalkan haysteen, taas oo aan wax badan ka sheegi doono. Ujeeddada qalcaddan waddada dhinaceeda ah waxay ahayd inay ganacsigooda ka ilaaliyaan qabiilka Gadabursi ee dhaca, oo waddankoodu meeshan ku yaal uu ku soo dhawaado waddada. </blockquote>

=== Faransiiska Somaliland (Côte Française des Somali) ===
Gadabuursi waxay ahaayeen hormuudkii magaca ''Côte Française des Somalis'' ama ''Xeebta Faransiiska ee Soomaalida'' . Xaaji Dideh, Suldaankii [[Saylac]], iyo ganacsade barwaaqo ah ayaa magaca u bixiyay Faransiiska. Wuxuu sidoo kale ka dhisay masaajidkii ugu horreeyay [[Jabuuti (magaalo)|Jabuuti]] .    Kahor inta uusan Faransiisku la safan [[Ciise (qabiil)|Ciise]], Gadabuursi waxay haysteen jagada Senator-kii ugu horreeyay ee dalka iyo madaxweynihii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed ee hoggaamiya Somaliland-ta Faransiiska, dhulkaas oo maanta halis gelinaya [[Jabuuti]] . Djama Cali Moussa, oo hore u ahaa badmaaxe, ayaa ku guulaystay inuu noqdo madaxii ugu horreeyay ee Soomaali ah oo si dimuqraadi ah loogu doorto Somaliland .   Kahor 1963, oo ku beegan geeridii Djama Ali Moussa, nolosha siyaasadeed ee [[Jabuuti]] waxaa gacanta ku hayay bulshooyinka Gadabuursi iyo Carabta oo ahaa xulafo siyaasadeed waxayna ahaayeen inta badan dadka deggan magaalada [[Jabuuti (magaalo)|Jabuuti]] .  Kadib geeridiisii, [[Cafar|Canfarta]] iyo [[Ciise (qabiil)|Ciise]] waxay xukunka qabsadeen.  

=== Walaalaha Safiirada ===
Walaalaha Safiirada waxay ahaayeen saddex walaalo ah oo ka soo jeeda qoys caan ah oo ku nool [[Geeska Afrika (goob)|Geeska Afrika]] .   

Waxay ahaayeen:

# Ismaaciil Sheekh Xasan, wuxuu ahaa Safiirka [[Itoobiya]] u fadhiya [[Libiya|Liibiya]] .
# Aadan Sheekh Xasan, wuxuu ahaa Safiirka [[Jabuuti]] ee [[Cumaan]] iyo [[Sacuudi Carabiya]] .
# Maxamed Sheekh Xasan, wuxuu ahaa Safiirka [[Soomaaliya]] ee [[UAR|Jamhuuriyadda Carabta]], [[Kanada]] iyo [[Nayjeeriya]] .

Dhammaantood waxay ahaayeen ina Sheekh Xasan Nuuriye oo ka soo jeeda beesha Reer Ughaz (Reer Ugaas) ee qaybta [[Makayl-Dheere|Makayl-dheere]] ee Gadabuursi.

Sheekh Xasan Nuuriye isna wuxuu ahaa faracii Ughaz Roble I. Wuxuu ahaa sheekh iyo ganacsade caan ka ahaa Somaliland, Itoobiya iyo Jabuuti. Wuxuu inta badan ku sugnaa Itoobiya agagaarka [[Herer|Harar]] iyo [[Diridhabe|Dire Dawa]] .

Ugu dambeyntii Sheekh Xasan Nuuriye wuxuu ku laabtay magaaladiisii Awbare ( Teferi Ber ) wuxuuna ku geeriyooday halkaas. Waxaa lagu aasay magaalada Awbare oo ku xigta Sheekh Awbare. Wiilashiisa waxaa loo yaqaanay ''Walaalaha Safiirada'' . Waxay ahaayeen qoyskii ugu horreeyay ee caanka ahaa ee lahaa saddex qof oo si toos ah isugu xiran oo walaalo ah oo u adeegaya safiirro saddex waddan oo kala duwan oo deris ah.    


=== Muusigii Hore ee Dadka ===
Sahamiyaha iyo sawir-qaade-yaqaanka caanka ah ee Austria, PV Paulitschke, ayaa xusay in sannadkii 1886-kii, Jeneraalka Ingiriiska iyo Kaaliyaha Degaanka Siyaasadda ee [[Saylac]], JS King, uu duubay hees caan ah oo Soomaali ah oo u dhalatay [[Saylac]] oo cinwaankeedu ahaa: " ''Gacalisadayda'' ", oo uu nin Gadabuursi ah u qoray gabadh isku qabiil ah. Heestu waxay si weyn caan uga noqotay [[Saylac]] oo dhan inkastoo ay Soomaalida kale fahmi waayeen. 
 
Philipp Paulitschke (1893) wuxuu ka hadlayaa heesta: 
<blockquote>" ''Gacalkayga'' : Heestii qadiimiga ahayd ee reer Zeila (Ahl Zeila), oo isugu jirtay Carab, Soomaali, Xabashi iyo Negroes, oo uu Major JS King u qoray nin boqol jir ah sannadkii 1886. Heestu waxay ahayd mid aan la fahmi karin Soomaalida. Shaki la'aan waxaa qoray Gadabursi waxaana loo jeediyay gabadh isku qabiil ah." </blockquote>

=== Balwo iyo Heello: Somali Music Modern ===
Muusiga casriga ah ee Soomaalidu wuxuu ka bilaabmay qaabka [[Balwo]], oo uu hormuud ka ahaa [[Cabdi Deeqsi|Cabdi Sinimo]], kaasoo caan noqday horraantii 1940-meeyadii.    Hal-abuurka iyo xiisaha Cabdi u qabo muusiggu waxay kacaan ku sameeyeen muusigga Soomaalida weligeed.  Qoraalladeeda waxay inta badan ka hadlaan jacayl, kalgacal iyo xamaasad. Nooca Balwo wuxuu ahaa hormuudka nooca Heello. [[Cabdi Deeqsi|Cabdi Sinimo]] waxa uu ka soo jeedaa Gobolada Waqooyi Galbeed ee Somaliland iyo Jabuuti, gaar ahaan qaybta [[Reer Nuur]] ee Gadabuursi.    Gabayada Soomaaliyeed ee casriga ah ee la qaado waxaa lagu soo bandhigay nooca Heello kaas oo ah nooc ka mid ah gabayada Soomaalidu ay qaaddo. Magaca Balwo wuxuu isu beddelay Heello sababo diimeed awgood. Laxamiistayaashii ugu horreeyay waxay heesahooda ku bilaabeen ''Balwooy, Balwooy hoy Balwooy...''si kastaba ha ahaatee, macnaha taban ee la xiriira Balwo iyo ereyga macnihiisu yahay masiibo Carabi ahaan, Balwo waxaa loo beddelay Heello sidaas darteedna baararka ugu horreeya ee heesaha waxay ku bilaabmeen ''Heelloy'', ''heellelloy'' . 

=== Shineemo Soomaaliyeed oo Hore ===
[[Xasan Sheekh Mumin|Hassan Sheikh Mumin]] is considered among the greatest modern songwriters and playwrights in [[Soomaaliweyn|Greater Somalia]] and hailed from the Jibriil Yoonis subclan of the Gadabuursi.  Wuxuu ku dhashay 1931, magaalada dekedda leh ee [[Saylac]], oo xilligaas ahayd [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|Somaliland-kii Ingiriiska]] . Maadaama aabihiis uu ahaa sheekh weyn, wuxuu helay waxbarasho [[Qur'aan]] iyo [[Carabi|Carabi ah]] oo heer sare ah. Wuxuu sidoo kale dhigan jiray dugsi hoose oo dawladeed. Wuxuu noqday ururiye caan ah oo akhriya suugaanta afka ah, wuxuuna qoray qoraalladiisa, kuwaas oo shaqadiisa ugu muhiimsan ay tahay ''Shabeelnaagood'' (1965), oo ah qoraal taabanaya mowqifka bulshada ee haweenka, magaalooyinka, isbeddelka dhaqamada, iyo muhiimadda waxbarashada xilligii hore ee xornimada ka hor. Inkasta oo arrimaha ay sharraxayso dib loo hagaajiyay ilaa heer qaar, haddana shaqadu waxay weli tahay tiirka ugu muhiimsan ee suugaanta Soomaalida.  ''Shabeelnaagood'' waxaa loo tarjumay Ingiriisi sanadkii 1974 iyadoo cinwaan looga dhigay ''Leopard Among the Women'' waxaana qoray hormuudka Daraasaadka Soomaalida Bogumił W. Andrzejewski, kaasoo sidoo kale qoray hordhaca. Muumin wuxuu sameeyay riwaayadda lafteeda iyo muusigga loo adeegsaday labadaba.  Qoraalkan waxaa si joogto ah loogu soo bandhigayaa manhajyo kala duwan oo dugsiyeed, oo ay ku jirto [[Jaamacadda Oxford]], oo markii ugu horreysay daabacday turjumaadda Ingiriisiga ee hoos timaada xarunteeda saxaafadda .

Halyeeyga Shallaayo, inta lagu jiro hal qayb oo muhiim ah oo riwaayadda ah, ayaa ka cabanaysa in Leopard ay ku khiyaantay guur been ah cinwaanka:
<div class="left">

</div>

=== Rooble Afdeb (Rooble Afdeeb) ===
Rooble Afdeb waxa uu ahaa Halgamaa iyo Abwaan [[Soomaalida|Soomaaliyeed]] oo caan ka ahaa Gobolada Waqooyi Galbeed ee [[Soomaaliland|Somaliland]] iyo [[Jabuuti]] . Waxaa la og yahay inay dhaceen oo ay weerareen degsiimooyin badan oo Ciise ah. Abwaanka iyo dagaalyahanku waa halyeey taariikhda Soomaalida ku jira, waxaana si weyn loogu yaqaanay geesinimadiisa, wuxuuna caan ku noqday ma aha oo kaliya gumeysi-diid iyo diin Islaami ah, laakiin sidoo kale wuxuu caan ku noqday loolanka qabiilka.

=== Cali Bu'ul (Cali Bucul) ===
Cali Buul wuxuu ahaa hoggaamiye ciidan [[Soomaalida|oo]] caan ah iyo gabyaa ka soo jeeda gobollada Soomaali Galbeed, maanta oo ku yaal xuduudaha gobolka Soomaalida ee Itoobiya, oo loo yaqaan gabayadiisa gaaban ( ''geeraar)'', marka loo eego sadarrada dheer ee ''gabay.Geeraar'' waxaa dhaqan ahaan loogu tiriyaa fardaha xilliyada dagaalka iyo dagaalka. Gabayadiisa ugu caansan badankood ilaa maanta waa la yaqaan. Waxaa sidoo kale la ogyahay inuu gabayo kula dagaallamay hoggaamiyaha diinta Soomaaliyeed ee lagu magacaabo [[Maxamed Cabdule Xasan|Maxamed Cabdullaahi Xasan]], isla markaana uu sameeyay ereyga ''Guulwade.'' Qaar ka mid ah shuqulladii uu caanka ku ahaa waxaa ka mid ah ''Gammaan waa magac guud (Horse is a general term), Guulside (Guul-qaade)'' iyo ''Amaan Faras (In Ammaan Faraska).'' Gabayadiisa waxa kale oo ay ku qornaayeen Farta Gadabuursi. Qayb ka mid ah geeraar, ''Amaan Faras'', oo lagu soo bandhigay sawirka hoose ayaa muujinaysa shaqada lagu qoray qoraalka.    




Sawirka kore wuxuu u tarjumayaa sidan: 

=== Juqraafiga ===
Alfred Pease (1897), oo dabayaaqadii qarnigii 19aad booqday dalka Gadabuursi, wuxuu ku tilmaamay inuu yahay dalka ugu quruxda badan ee uu booqday Somaliland:

<blockquote>"Waxaana sii wadnay safarkeenna waqooyi ee geeska waqooyi ee Buur'Maado iyo Simodi ilaa Aliman. Waxaan aragnay dalkan oo dhan oo ay ku nool yihiin Gadabursi, halkan oo keliya, Waqooyiga Somaliland, waxaan maalmo wada joognay durdur socda. Ma jiro qayb ka mid ah Somaliland oo aan booqday oo ka qurux badan dhulkan miyiga ah, oo ay waraabiyaan durdur ku dhawaad waayeelnimo, oo hadda ay ku hareeraysan yihiin geedo waaweyn oo lagu xardhay armo creeper, hadda waxaa ku yaal caws maroodiga cagaaran ama kaymo raaxo leh, waxaana ilaaliya buuraha kaynta iyo dhagaxa leh ee bidix iyo midig. Inta u dhaxaysa Tug ama Wady iyo buurahan, waddanku wuxuu lahaa muuqaal u eg beerta, oo leh glades furan iyo bannaanka cawska leh. Laakiin dhirta cusub iyo kuwa kala duwan ee Afrika ma ahayn shayga kaliya ee indhaha ku farxa: noocyo aan la tirin karin oo shimbiro ah, gorgorro, buzzards, Batteleur iyo gorgorro waaweyn, gorgorro, shimbiro dobie ah, orioles dahab ah, baqbaqaaqyo, paroquets, xiddigaha Soomaalida ee quruxda badan, qoolleyda nooc kasta iyo cabbir kasta leh, yar iyo weyn. Shimbiraha malabka, hoopoe-yada, jays-ka, qoolleyda cagaaran, kooxo waaweyn oo shimbiro Guinea ah, digaagga, iyo grouse-ka ciidda ah, ayaa waligood laga arki jiray gacan kasta, iyo, intii duurka uu ku urursanaa cawsha Waller iyo dik-diks, bannaanka leh gorgorka Scemmerring, oo leh oryx rushaysan, waddadayada kor u socota Tug-ga waxaa si joogto ah u mari jiray raadadka libaaxyada, maroodiyaasha, shabeellada, dhurwaayada meel walba joogta, iyo bahallada kale ee duurjoogta ah." </blockquote>

[[Richard Francis Burton]] (1856) wuxuu ku sharraxay dhirta iyo xayawaanka dooxada Harrawa buuggiisa ''First Footsteps in East Africa'' :

<blockquote>"Muddo lix saacadood ah ayaan ku soconnay ballaca Dooxada Harawwah: waxaa ku daboolnaa dhir duurjoog ah, iyo biyo-mareenno dusha sare ah, kuwaas oo qaada buuraha dheeraadka ah ee ku xeeran. Meelaha qaar sariiraha durdurku waxay ku gooyeen labaatan cagood ciidda. Bannaanka waxaa ku wareegsanaa geed caano ah iyo Asclepias, Armo-creeper, noocyo kala duwan oo qodxan ah, gaar ahaan Jujube-ka jaalaha ah: halkan shimbiro aan tiro lahayn ayaa raacay balanbaalisyo baalal dhalaalaya leh, iyo "Shaikhyada Indhoolayaasha," sida dadku ugu yeeraan duqsiga madow, waxay ku degeen gacmaheena iyo wejiyadeenna markii aan soconnay. Dhulka sare waxaa ku koray nooc ka mid ah cactus, kaas oo halkan noqda geed, oo sameeya waddooyin hadh leh. Laamihiisa afargeeslaha ah ee cagaarka emerald, mararka qaarkoodna afartan cagood ayuu dhererkoodu ahaa, oo ku dul taagan yahay dusha sare ee geedka berry casaanka ah ee dhalaalaya: marka beertu u dhowaato, godad qurux badan oo aad u daran ayaa ka muuqda dusha sare ee dalka... Zayla waxaa la ii sheegay in maroodiyadu ay "qaro weyn yihiin sida ciidda" ee Harawwah: xitaa Gudabirsi, markii uu meel fog joogay, wuxuu ku dhawaaqay inay halkaas daaqeen sidii ido oo kale, ka dib markii aanu fashilannayna, wuxuu ku dhaartay inay dileen soddon laakiin sannadkii hore." </blockquote>

[[Richard Francis Burton]] (1856) wuxuu ku sharraxayaa waxa uu dareemayo dhammaadka safarkiisa markii uu arkay buuraha buluugga ah ee [[Herer|Harar]], kuwaas oo ah asalka astaanta u ah Dooxada Harrawa buuggiisa ''First Footsteps in East Africa'' :

<blockquote>"Ka shisheeya, Wady Harawwah ayaa fidsanaa, god dheer oo mugdi ah oo ku yaal heerka guud. Gadaalkiisu wuxuu ahaa buuro buluug ah oo geesinimo leh, oo ah jihada labaad ee xariiqda Harar, meesha ugu sarreysa ee uu ku xidhnaa cirka galbeedna waxaa ku yaal xariiq dahab ah - Marar Prairie. Horeyba waxaan u dareemay dhammaadka safarkayga." </blockquote>

[[Richard Francis Burton]] (1856) wuxuu ku tilmaamay dooxada Abasa ee dalka Gadabuursi inay ka mid tahay meelaha ugu quruxda badan ee uu arkay:

<blockquote>"Sadexdii iyo badhkii markii aan dib u buuxinaynay waxaan raacnay waddada Dooxada Abbaso, oo ah meeshii ugu quruxda badnayd ee aan weli aragnay. Si kastaba ha ahaatee, joogitaanka aadanaha waxaa lagu tilmaamay laamaha qodxanta ee la jaray ee ku dul yaal sariirta: waxaan sidoo kale xusnay, raadadka libaaxyada ay eryanayaan ugaarsatada, iyo xariijimaha masaska ee soo noqnoqda, mararka qaarkoodna dhexroorkoodu yahay shan inji." </blockquote>

Sannadkii 1885, Frank Linsly James wuxuu sharraxay booqashadii Kabtan Stewart King ee Buurta Eilo ee caanka ah ee ku taal dalka Gadabuursi ee [[Degmada Lughaya]] halkaas oo dadkii u dhashay Gadabuursi ay u sheegeen haraadiga magaalooyinkii hore:
<blockquote>"Dadka deegaanka ayaa u sheegay in buurta la yiraahdo Ailo oo qiyaastii saddex maalmood u jirta koonfur-bari ee Saylac, ay ku jireen haraadiga magaalooyinkii hore, oo si weyn loo dhisay guryo... Wuxuu rajaynayay inuu awoodo inuu booqdo. Dalka oo dhan oo koonfur-bari ka xiga Saylac, oo ay deggan yihiin qabiilka Gadabursi, weligii ma uusan sahamin Yurub. Waxaa sidoo kale buurta Ailo ku jiray god caan ah, kaas oo loogu tilmaamay inuu leeyahay albaab yar oo qiyaastii saddex cagood u jira dhulka hortiisa dhagaxa dhagaxa ah. Wuxuu la hadlay laba ama saddex nin oo gudaha ku jiray. Waxay sheegeen inay fuuleen oo ay si dhib leh uga soo galeen albaabka yar; ka dibna waxay hoos u degeen tallaabooyin waxayna isku arkeen god weyn oo ay ku jiraan durdur biyo ah oo dhex mara, laakiin mugdi ah. Sheeko ayaa laga sheegay nin Soomaali ah oo mar galay godka oo lumiyay jidkiisii. Si uu u hago dadkii waxay shideen dab dibadda ah, wuuna soo baxay oo wuxuu ka sheekeeyay sheekooyin aad u yaab badan, isagoo sheegay inuu halkaas ka helay qowmiyad rag ah oo aan waligood ka bixin godka, laakiin lahaa xoolo iyo xoolo." </blockquote>

Sannadkii 1886kii ayuu Janaraal iyo Caawiyihii Siyaasadda ee Ingriiska ee [[Saylac]], Boqorka JS, oo socdaal ku maray xeebta ku dhow Khor Kulangarit, Laan Cawaale oo ka tirsan [[degmada Lughaya]], wuxuu sii maray qabrigii caanka ahaa ee 'Sharmaarke ee gaashaanka cad', hoggaamiye caan ah oo Gadabuursi ah, abwaan, oday iyo awoowe u ahaa Suldaanka Guud ee Beesha Bahabar10. magaalada [[Lughaya]] :
<blockquote>"Wax yar ka dib markii aan dhaafnay sariirta webiga weyn, oo la odhan jiray Barregid, waxaan ku hakanay nus saac meel ay ku yaalleen godad waaweyn oo badan sida harooyinka qalalan, laakiin waxaa la ii sheegay in biyaha roobku aysan ku sii jirin wakhti kasta. Meel u dhow, oo ku taal dhul kor u kaca ah, waxaa ku yaallay xabaal yar oo ay ku wareegsan yihiin xayndaab wareegsan oo geedo la jaray ah. Waxa ugu caansan qabuuraha dhexdooda waxaa ka mid ahaa Sharmãrké, Gãshân 'Ada (Sharmãrké ee Gaashaanka Cad), oo ahaa oday caan ah oo ka tirsan qaybta Bah Habr Músa ee Gadabúrsi, kaasoo dhintay qiyaastii 20 sano ka hor. Qabriga waxaa ku wareegsanaa looxyo dhagax lithographic ah oo qurux badan oo laga keenay Eilo, waxaana lagu daboolay qolof badeed oo laga keenay xeebta, ugu yaraan 10 mayl." </blockquote>

Sannadkii 1887, gabyaa Faransiis ah iyo safar, Arthur Rimbaud, ayaa booqday dhul xeebeedka [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]] halkaas oo uu ku tilmaamay gobolka u dhexeeya [[Saylac]] iyo [[Bulaxaar|Bulhar]] inuu qayb ka yahay dalka Gadabuursi, iyadoo qabiilku uu ku fidsanaa Sabawanaag oo ku [[Degmada Lughaya|taal Degmada Lughaya]] ee maanta:
<blockquote>"Seyla, Berbera, iyo Bulhar waxay ku jiraan gacanta Ingiriiska, iyo sidoo kale Gacanka Samawanak, oo ku teedsan xeebta Gadiboursi, inta u dhaxaysa Sayla iyo Bulhar, meeshii uu wakiilkii ugu dambeeyay ee qunsuliyadda Faransiiska ee Sayla, M. Henry, ku beeray saddex-midabka, qabiilka Gadiboursi laftoodu waxay codsadeen ilaalinteena, taas oo had iyo jeer la jecel yahay. Dhammaan sheekooyinkan ku saabsan ku biiridda ama ilaalinta ayaa kiciyay maskaxda xeebtan labadii sano ee la soo dhaafay." </blockquote>

==Reeraha Beesha==
Marka la qeybinayo ama la kala dhigaayo beesha, reeraha beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, [[3|sadex waaxood]]<Ref>"beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, [[3|sadex waaxood]]"</ref> kuwaasi oo kala ah:

:1. [[Beesha Habar Cafaan]]: beesha Habar Cafaan sidoo kale lagu naaneyso (HC) waa mid ka mid ah sadexda rukun ee beel-weynta Gadabuursi, waxayna ka kooban tahay [[12|labo iyo toban qabiil]] ama reerood.

:2. [[Makaahiil|Beesha Makaahiil]]: beesha Makaahiil waa ta ugu balaadhan uguna badan beelaha gudabursi waax ka mid ah sadexda rukun ee Samaroonka, waxayna guud ahaan u kala baxaan 15 qabiil ama reerood.

:3. [[Beesha Maxamed Case]]: beesha Maxamed Case oo ah curadka makadoor waa rukun ka mid ah sadexda tiir ee beel-weynta [[Samaroon]] kuwaasi oo deegaan ku ah dhulka iyo deegaanada ugu balaadhan awdal iyo xeebta [[Bada Cas]] ee gobolka [[Awdal]]. Beesha Maxamed Case waxaa loo kala saaraa [[11|kow iyo toban qabiil]] ama reerood.

==Juquraafiga Deegaanada==
Guud ahaan Beesha Gadabuursi waxay degaan ku yihiin oo asal ahaan ka soo jeedaan; deegaanadan: 
*[[Somaliland]]
**[[Awdal|Gobolka Awdal]]
**[[Salal|Gobolka Salal]]
**[[Gebiley]]
*[[Itoobiya]]
**Deegaanka [[Awbare]]
**Deegaanka Dembel
**Deegaanka Dharwanaaje
**Deegaanka [[Jigjiga]]
**Deegaanka Gursum
**Deegaanka Ajersagaro
**Harar
**Dirre-Dhabe
**Killidhka Shanaad
*[[Djibouti]]
**[[Jabuuti]]
**Deegaanka Carta
*[[Eritrea]]
**Gobolka Dubub(Gadafur)

== Waxbarashada ==
Beesha Samaroon ama Gadabuursi waxay caan ku yihiin [[waxbarasho|waxbarashada]], ayagoo loo yaqaano **Dadkii Aqoonta Soomaaliyeed**, isla markaana deegaanadooda iyo dhulka ay ku nool yihiin lagu magaaco **Hoygii Waxbarashada*'.
Sababta [[magac]]yadaasi iyo naanaysahaasi loogu bixiyay waa mid qoto dheer, salkana ku heeysa heerka [[aqoon]]t, [[cilmi]]ga iyo [[waxbarasho]]da beesha Gadabuursi.

Isku soo wada duuboo, Magaalada [[Borama]] oo kali ah waxaa ku yaala [[tiro|tiro badan]] oo jaamacado ah, uguna horeeyso [[kow|jaamacadii kowaad]] ee laga furo cariga [[Soomaaliyeed]] ka dib dagaaladii sokeeye, waa [[Jaamacada Camuud]]; sidoo kale waxaa ku taala Jaamacada Eelo American; [[tiro]] ka badan [[20]] Dugsi Sare; iyo [[boqol]]aal [[dugsi]]yo hoose iyo dhexe iskugu jira.
Intaasi waxaa dheer, beeshu aad ayay ugu wanaagsan tahay barashada [[diin]]ta [[Islaam]]ka.
Deeganada sida gaarka ah ay u leeyihiin beesha [[Samaroon]]ku ee wadanka [[Somaliland]] iyo [[Itoobiya]] waxaa ku yaala [[dugsi]]yo [[waxbarsho]] oo [[taariikh]]i ah. Dugsiyadaas oo ay ka soo qalin jabiyeen [[aqoon]]yahano badan, hogaamiyayaal badan, indheergarad badan oo [[maanta]] ku kala faafsan [[duni]]da hareeraheda iyagoo qabiil kasta leh.

==Shakhsiyaadka Caanka ah ==

Sida ku xusan [[taariikh]]da, beesha Samaroonka waxaa ka dhashay tiro badan oo geesiyo, [[dagaal]]yahano, siyaasiyiin, hogaamiyayaal, [[aqoon]]yahano, indheergarad, [[cilmi|culimo diin]], [[gabay]]aa, fanaaniin [[hees]]aa iyo [[madax]] kale oo caan ka dhex ah shacabka [[Soomaaliyeed]] iyo dhamaan dunida oo dhan. Dadkaasi aan soo sheegnay waxaa ka mid ah:


*Muuse rabiile* good oo ahaa shakhsigi keenay gobalka Awdal in uu noqdo gobol 

* [[Ato Xuseen Ismaciil]], Somali ugu horeysay wasiir, safiir , gudoomiye iyo badhasaab ka mid noqday dalka [[Itoobiya]]
* [[imaam axmed guray|Imaam Axmed Guray]] dagaalyahan iyo hogaamiye [[Saldanadii Cadal]]
* [[Raage Ugaas]] oo ahaa [[gabay]]aa caan ah oo ka tirsanaa [[qoys]]ka [[boqor]]tooyada ee Ugaasyada
* Rooble Afdeeb oo ahaa geesi iyo dagaalyahan wakhtiyo hore aha
* [[Ugaas Nuur Ugaas Rooble]] hogaamiye [[Saldanadii Cadal|boqortooyadii Ugaasyada Gadabuursiga]]
*[[Sheekh Yuusuf Al Kawnayn|Sheekh Yuusuf bin Axmed Al-kawneyn]] oo ahaa sheekhii Alifay Higaada Qur'aanka ee ay Sooomalida Isticmaasho Waana sheekhii Alifay Alif wax maleh BA hoos kale,sido kale aha qayb ka tirsan sandalidihi Saylac soo maamulay ee kala aha [[Saldanadii Cadal|saldanadii cadal]] iyo [[Saldanadi Ifat|saldanadii ifat]] sido kale aha sheekh diinta dawladdo badan gaadhsiiyey.
*[[Suldaan_ibrahim_jama_samater]]* oo ahaa Suldaan ka mid ah Salaadiinta gadbuursi kuwooga ugu magac dheer leh
* [[Daahir Rayaale Kaahin]] oo ahaa madaxweynihii 3aad ahna aabaha dimuqraadiyada [[Somaliland]].
* [[Cabdi Xasan Buuni]] oo ahaa ra'iisal-wasaare-ku-xigeenkii labaad ee dowladii [[Aadan Cabdulle Cusmaan|Aadan Cade]] [[sanad|sanadkii 1960meeyihii]], wakhti ka dib na ahaa wasiirka labada Gole ee [[Somaliland]]
* Jeneraal Xuseen Jodhob oo ahaa hogaanka Ciidamada Asaluunta [[Somaliland]] iyo ku-xigeenka Ciidamada Asluubta ee dowladii [[Maxamed Siyaad Barre|Jaale Siyaad Bare]] ee [[Soomaaliya]]
* Cabdiraxmaan aw cali faarax, madax wayne ku xigeen kii ugu horeeyey Somaliland
* [[Cabdiraxmaan Saylici]], madaxweyne ku-xigeenka dawladda [[Somaliland]]
* [[Sheekh Muuse Jaamac Goodaad]], suldaan iyo xubin ka tirsan [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]] [[Somaliland]]
* Jeneraal Yuusuf Tallan Cali, hogaamiye ciidanka Xooga Soomaliya
* Jaamac Saylici, hogaamiye xisbi mucaaradka iyo siyaasi [[Jabuuti]]
* Xaaji Jibriil Jilane oo ahaa siyaasigii ugu muhiim sanaa ee [[Faransiis]]ku ku dileen [[Jabuuti]]
* Ismaaciil Cabdilaahi Suge "Sowtal-carab" oo ka mid ahaa hogaamiyayaashi u dagaalamay xornimada dalka [[Jabuuti]]
* [[Cabdi Sinimo|Cabdi Deeq Cabdi Sinimo]] oo ahaa [[aabe|aabaha]] [[Suugaan|fanka iyo suugaanta]] [[Soomaaliyeed]], kaasi oo sameeyay [[hees]]ihii ugu horeeyay ee muusig leh ee af-[[Soomaali]] lagu qaado.
* Khaddiija Ciye Dharaar oo lagu naanaysi jirey “Khaddiija Balwo” oo ahayd [[hooyo|hooyada]] balwada iyo aasaaska fanka [[Soomaaliyeed]], waana qoftii [[dumar]] ah ee heesta tii ugu horeysay.
* [[Xasan Sheekh Mumin]], abwaan, qoraa iyo halabuur Soomaaliyeed
* Professor Axmed Ismaciil Samatar oo lagu tiriyo dadka ugu [[aqoon]]ta sareeya ee [[Soomaali]]da.
iyo walaalki Abdi ismail samater oo isna la shahaado ah isga
* Professor Cabdi Ismaaciil Samatar
* Prof. Saleebaan Axmed Guuleed - Gudomiyaha [[Jaamacada Camuud]] ee ku taala magaalada [[Borama]]
* Ahmed Wali Furinle - Muusikayste caan ka ah Geeeska Afrika
* [[Samaroon Cumar Geedi]], aqoonyahanki qoray buugga ""Magacda iyo Muqaalka Kalluunka""

==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
*[[Beesha reer maxamed Maxad case|Beesha reer Maxamed]]

== Ugaasyada ama Boqortooyada Gadabuursi ==

Qoyska boqortooyada ee Gadabuursi waxay ka soo baxeen oo ay noqdeen boqortooyo dhaxal u noqotay [[Saldanadii Cadal]] iyo [[Saldanadii Cadal|Saldanadii Harar]] .  Ughaz (Ugaas) kii ugu horeeyey ee boqortooyaddan dhaxal-siisay, Cali Makail Dera (Cali [[Makayl-Dheere|Makayl-dheere]] ) waxa dhalay Makail-dheere, oo ahaa abtigii [[Makayl-Dheere|Makayl-dheere]] .  Dabayaaqadii qarnigii 19aad, markii gobolku uu ku hoos jiray xukunkii gumeysiga, Ughaz wuxuu qaatay hoggaan dhaqameed iyo mid dhaqameed oo qabiilka ah. 

Gadabuursi waxay Boqorkooda u bixiyeen magaca Ughaz.  Waa erey Soomaali ah oo dhab ah oo loogu talagalay *Boqor* ama *Suldaan* . Gaar ahaan Gadabuursigu waa mid ka mid ah qabaa'ilka leh dhaqan dheer oo ku saabsan hay'adda Suldaanka. 

=== Taariikh Boqortooyada Gadabuursi ===
Ugaaskii ugu horeeyey ee Gadabuursi waxa uu ahaa Ughaz Cali Makail Dera (Cali [[Makayl-Dheere|Makayl-dheere]] ) oo ah ustaadkii beesha Reer Ughaz (Reer Ugaas) ee ay reer boqor ka tirsan yihiin.

Ughaz Cali Makayl-dheere (Cali [[Makayl-Dheere|Makayl-dheere]] ) oo ku dhashay 1575-kii, kuna dhashay Dhoobo, oo ka tirsan deegaanka Dhoobo, ee waqooyi kaga beegan magaalada [[Boorama]] ee waqooyi-galbeed [[Soomaaliland|ee Somaliland]], ayaa la diiwaan-geliyay inuu jab xooggan u geystay ciidamadii Oromada ee Gaalaha ee ku sugnaa Nabadiid. 

IM Lewis (1959) wuxuu iftiimiyay in Gadabuursi ay isku dhaceen Galla xilligii uu talada hayay Ughaz Cali Makail Dera, intii lagu jiray iyo ka dib ololihii ka dhanka ahaa [[Boqortooyada itoobiya|Masiixiyiinta Xabashida]] :
<blockquote>"Ololahan si cad ayay uga soo horjeedeen Masiixiyiinta Xabashida, laakiin waxay u muuqataa in taariikhda ay Gadabuursigu sidoo kale la dagaallamayeen Galla. Hoggaamiye dambe oo qabiilka ka tirsanaa, Ugaas 'Cali Makahil, oo ku dhashay 1575 Dobo, oo waqooyi ka xigta magaalada hadda ee Boorama ee galbeedka Maxmiyadda Ingiriiska, ayaa la diiwaan geliyay inuu jab xooggan u geystay ciidamada Galla ee Nabadiid, oo ah tuulo ku taal Maxmiyadda." </blockquote>

Ughaz Nuur I, oo la caleemo saaray 1698-kii, waxa uu guursaday Faaya Caale Boore oo ay dhashay Boqorkii iyo Caaqilkii caanka ahaa ee [[Oromo|Oromada]], Caale Boore.  Ughaz Nuur I iyo Faaya Caale Boore waxay u dhashay Ughaz Hiraab iyo Ughaz Shirdoon, oo markii dambe kala noqday Ughaz 6aad iyo 7aad.  Caale Boore waxa uu ahaa Boqor caan ah [[Oromo|oo Oromo ah]], guushii uu kii hore ka gaadhay kuwii danbe waxa ay ka dhigan tahay isbedel taariikhi ah oo soo afjaray awooddii [[Oromo|Oromada]] ee Gobolka Hararghe. 

Gadabuursi waxay ku guulaysteen inay jabiyaan oo dilaan boqorkii [[Oromo|Oromada]] ee xigay Aale Boore xiligii Ughaz Rooble kow oo la caleemo saaray 1817kii. Waxaa la sheegay in intii uu xukunka hayay qabiilka Gadabuursi ay saameyn weyn iyo meel sare ka gaareen gobolka, iyagoo ku guuleystay inay ka adkaadaan Boqorkii Galla/ [[Oromo|Oromada]] ee xilligaas oo magaciisa la oran jiray Nuuno taasoo dhaawac ku keentay niyadda Galla, sababtoo ah Boqorkoodii aadka loo jeclaa oo la dilay. Waxaa ka adkaaday Geedi Bahdoon, oo sidoo kale loo yaqaan Geedi Malable. Wuxuu waran ka dhuftay boqorka isagoo hor taagan geed, warankiina geedka dhexdiisa ayuu ka muday taasoo ka dhigtay in Boqorku uusan baxsan karin ama uusan ka saari karin waranka. Ka dib markii uu dhintay waxaa lagu aasay meel hadda loo yaqaan Qabri Nuuno oo u dhow Sheedheer .  

Ughaz Rooble I wuxuu geeriyooday 1848-kii, waxaana lagu aasay deegaan la yiraahdo Dhehroor (Dhexroor) oo ka tirsan Dooxada Harrawa . Waxay noqotay caadada Soomaalida ka dib Ughaz Roble I in mar kasta oo Ughaz la caleemo saaro oo roob da'o, loo bixiyo Ughaz Roble, taasoo macneheedu yahay 'kan roobka leh' ama 'sameeyaha roobka'.

[[Ugaas Nuur Ugaas Rooble|Ughaz Nuur II]] wuxuu ku dhashay [[Saylac]] sannadkii 1835, waxaana lagu caleemo saaray Bagi sannadkii 1848. Markuu yaraa, wuxuu jeclaa fuulista fardaha, ugaarsiga iyo farshaxanka dhaqanka wuxuuna xifdisan jiray tiro badan oo maahmaahyo, sheekooyin iyo gabayo ah. 

Ugu dambeyntii, Ughaz Nur II wuxuu sameeyay kaydkiisa gaarka ah ee odhaahyada, gabayada iyo sheekooyinka ilaa maanta la soo xiganayo. Wuxuu si qoto dheer u yaqaanay *xeerka* dhaqanka ee Gadabuursi, wuxuuna wax ka beddelay ama ku daray *xeer* cusub intii uu xukunka hayay. Wuxuu caan ku ahaa inuu si caddaalad ah ula macaamilo saaxiib iyo shisheeye labadaba. Waxaa la sheegay inuu ahaa Gadabuursi Ughaz-kii ugu horreeyay ee soo bandhigay ilaalo iyo askar ku hubaysan fallaadho iyo qaansooyin. 

Intii uu xukunka hayay Ughaz Nur II, [[Masar]] iyo [[Itoobiya]] labaduba waxay ku tartamayeen awood iyo awood sare oo ka jirta [[Geeska Afrika (goob)|Geeska Afrika]] . Awoodaha gumeysiga Yurub ayaa sidoo kale ku tartamayay dhulal istaraatiiji ah iyo dekedo ku yaal [[Geeska Afrika (goob)|Geeska Afrika]] . 

Sannadkii 1876, [[Masar]] oo adeegsanaysa diinta Islaamka oo ah heshiis gorgortan ah ayaa heshiis la saxiixatay Ughaz Nur II waxayna timid inay qabsato xeebta Waqooyiga Soomaaliya oo ay ku jirto [[Saylac]] .  Laakiin Masriyiintu waxay sidoo kale qabsadeen magaalada [[Herer|Harar]] iyo wadada safarka ee Harar-Zeila-Berbera.



25kii Maarso 1885, dawladda Faransiisku waxay sheegtay inay heshiis la gashay Ughaz Nur II oo ka tirsanaa Gadabuursi, taasoo xeebta iyo gudaha dalka Gadabuursi hoos geysay ilaalada Faransiiska. Heshiiskii ciwaankiisu ahaa Faransiis, *Traitè de Protectorat sur les Territoires du pays des Gada-Boursis*, waxa saxeexay J. Henry, Wakiilka Qunsuliyada ee Faransiiska iyo Ku-tiirsanaanta ee Harar-Zeila, iyo Nuur Robleh, Ughaz ee Gadabuursi, ee Saylac 9 Djemmad 1305, March 8, 18. Heshiisku wuxuu u qoran yahay sidan soo socota (oo laga soo tarjumay Faransiis):

Faransiisku waxay ku andacoodeen in heshiiska ay la galeen Ughaz-ka Gadabuursi uu siiyay awood ay ku maamulaan xeebta Saylac oo dhan iyo dalka Gadabuursi. 

Si kastaba ha ahaatee, Ingiriisku wuxuu isku dayay inuu beeniyo heshiiskan dhexmaray Faransiiska iyo Gadabuursi isagoo ku sababeeyay in Ughaz uu wakiil ka ahaa [[Saylac]] markii Gadabuursi ay heshiis la saxiixdeen Ingiriiska bishii Diseembar 1884. Ingiriisku waxay tuhunsanaayeen in heshiiskan uu sameeyay Wakiilka Qunsuliyadda Faransiiska iyo kuwa ku tiirsan Harrar-Zeila si uu uga gudbo awoodda Ingiriiska ee dalka Gadabuursi una oggolaado Faransiiska inuu sheegato qaybo ka mid ah xeebaha Soomaaliya. Waxaa sidoo kale jiray shaki ah in Ughaz Nur II uu isku dayay inuu abuuro khilaaf diblomaasiyadeed oo u dhexeeya dowladaha Ingiriiska iyo Faransiiska si uu awooddiisa gobolka ugu xoojiyo. 

Sida laga soo xigtay IM Lewis, heshiiskani wuxuu si cad u saameeyay kala-soocidda xuduudaha u dhexeeya labada dal ee ilaaliya, isagoo magaalada xeebta ah ee [[Jabuuti (magaalo)|Jabuuti]] ka dhigay caasimadda rasmiga ah ee mustaqbalka ee gumeysiga Faransiiska:

<blockquote>"Dhammaadkii 1885, Britain waxay isu diyaarinaysay inay iska caabiso soo degitaankii la filayay ee Faransiiska ee Zeila. Si kastaba ha ahaatee, taa beddelkeeda, go'aan xoog ah, labada dhinacba hadda way ku heshiiyeen inay wada xaajoodaan. Natiijadu waxay ahayd heshiis Anglo-Faransiis ah oo dhacay 1888 kaas oo qeexay xuduudaha labada maxmiyadood inay u dhexeeyaan Zeila iyo Jibuti: afar sano ka dib dekedda dambe waxay noqotay caasimadda rasmiga ah ee gumeysiga Faransiiska." </blockquote>

=== Harar sanadkii 1887 ===
Ughaz Nur II wuxuu aaday [[Masar]] wuxuuna la kulmay Ismaaciil Pasha, Khedive-kii Masar, kaasoo ku sharfay bilado iyo hadiyado qaali ah. Reer Ughaz halkaas waxay saxiixeen heshiis ay ku aqbalayaan ilaalinta Masar ee Muslimiinta ku nool Somaliland iyo Itoobiya.  Sida laga soo xigtay IM Lewis, waxaa sidoo kale la siiyay hub iyo hub kale. Sannadkii 1884, laba sano ka dib markii Ingiriisku qabsaday Masar, Ingiriisku wuxuu sidoo kale qabsaday dhulalka Masar, gaar ahaan xeebta waqooyi ee Soomaaliya. Si kastaba ha ahaatee, Ughaz Nur II wax xiriir ah lama lahan Ingiriiska, ilaa iyo inta aysan faragelin xukunkiisa, caadooyinka dadkiisa, iyo waddooyinkooda ganacsi. Ughaz Nur II wuxuu xiriir adag la sameeyay Amiirkii [[Herer|Harar]], Cabdalla II ibnu Cali . Sannadkii 1887-kii, markii [[Herer|Harar]] uu qabsaday Menelik II ee Itoobiya, Ughaz Nuur II wuxuu u soo diray Gadabuursi askartii gadabuursi si ay u taageeraan Cabdallah II ibn Cali , taariikh kale oo taariikhi ahna, isaga laftiisa ayaa ka qayb qaatay dagaalka.  [[Herer|Harar]] si rasmi ah ayay ugu dhacday gacanta Menelik sanadkii 1887. 

Ughaz Nur II wuxuu markii hore ku jiray boos gaar ah oo faa'iido leh, waayo waddada safarka ee [[Herer|Harar]] ma ahayn oo keliya inay dhex maraysay dhulka qabiilka Gadabuursi, laakiin Gadabuursiga wakhtigaas qayb ahaan way beeranayeen oo aad bay u fududahay in la xakameeyo oo la canshuuro. Haddana sababtan awgeed, ka dib Heshiiskii Anglo-Masar ee 1897, Ughaz Nur II, oo ahaa nin aragti fog leh, wuxuu sameeyay wax kasta oo uu awoodo si uu uga hortago in dadkiisu ay beeraan, waayo wuxuu ogaaday inay hoos geyn doonto maamulka Amxaariga ee [[Herer|Harar]] laga aasaasay. Colonel Stace (1893) wuxuu xusay in Xabashidu ay ku sii qulqulayeen dhulka Gadabuursi ee [[Herer|Harar]] u dhow:
<blockquote>"Xabashida ka timid Harar ayaa si isa soo taraysa ugu soo duulaysa dalka Gadabuursi, sida aan filayay waxay noqon doontaa natiijada qabsashadii Biyo Kaboba ee aan la iska hor imaan. Waxaan ka baqayaa inay degenaansho joogto ah ka sameeyaan Dooxada Harrawa halkaas oo duullaanka iyo xooggu ay ku sii fidsan doonaan ilaa Protectorate." </blockquote>

Ras Makonnen wuxuu warqad u diray Kornayl EV Stace isagoo ka cabanaya in Gadabuursi ay bilaabeen inay weeraraan dhammaan safarrada soo galaya [[Herer|Harar]], waxayna beeniyeen qorshe ay ku weerari lahaayeen Gadabuursi:

<blockquote>"Laga soo bilaabo - RAS MAKUNAN, Amiirka Harrar iyo Ku-tiirsanaantiisa,
Ku socota COLONEL EV STACE, Wakiilka Siyaasadda iyo Qunsulka, Xeebta Soomaaliyeed...

Dhanka Gadabuursiga, waxay had iyo jeer ku xadgudbaan oo dhacaan dadka safarka ah ee yimaada Harrar. Tan kaama qarinayno. Falka qabiilkani waa mid aad u waxyeello badan oo dhib badan u geysta dadka oo dhan maadaama ay si aan sabab lahayn u dhacaan dadka safarka ah. Wixii aad qortay ee ku saabsan weerar ay damacsanaayeen qaar ka mid ah askarteennu (Gadabursi), kama warqabno sababtoo ah waan maqnayn. Kahor inta aan la qaadin tallaabooyinka noocaas ah, waan kula tashan lahayn." </blockquote>

Ras Makonnen, oo dhawaan loo magacaabay Badhasaabka Itoobiya ee [[Herer|Harar]], ayaa u soo jeediyay ilaalinta Gadabuursi si ay ula shaqeeyaan. Ughaz Nur II wuu diiday oo wuxuu la dagaallamay dhul-ballaarintii Itoobiya ilaa uu ka dhintay 1898. Ughaz Nuur II waxa lagu aasay Dirri. 

Shaqadiisu waxay ahayd welina lagu dhigaa fasallada Maansada Soomaaliyeed ( *Suugaan: Fasalka Koobaad* ) oo uu ka mid yahay abwaannada kale ee Soomaaliyeed. Gabayadiisa waxa kale oo ay ku qornaayeen Farta Gadabuursi.  




Philipp Paulitschke (1893) wuxuu ka faallooday gabayga kor ku xusan:
<blockquote>"Gabaygani waa tusaale muujinaya farshaxanka casriga ah ee gabdhaha Soomaaliyeed, kuwa Soomaaliyeed ay ku heesayeen gudaha dalka Gadaburssi markii la ogaaday in Ugâs Nûr Roble, oo ahaa amiirkii hore ee dhulka, lagu xiray Saylac iyo siyaasi weyn oo qabiilka ah, Elmi Worfa oo u magacaabay Ugâs ka tirsan Gadaburssi-Somâl dowladda Ingiriisku." </blockquote>

Gaashaanle Sare Edwards Leckie wuxuu ka qoray kulankiisii uu la yeeshay Ughaz Nur II buuggiisa *A Visit to the Gadabuursi* :

<blockquote>"Waxaa naloo digay inuusan jeclayn *Feringi* (ninka cad), sidaas darteedna waxay u maleeyeen inay ka wanaagsan tahay in farriin loo diro Boqorka oo uu soo laabto isagoo wata warbixin sir ah oo ku saabsan xaaladda." </blockquote>

Major RG Edwards Leckie ayaa sidoo kale ka qoray muuqaalkiisa:

<blockquote>"Ninkani wuxuu ahaa Ugaz Nuur, Boqorka ama Suldaanka Gadabursi. Wuxuu lahaa dhowr magac oo kale oo aanan hadda xasuusanayn... Ugaz Nuur wuxuu jiray qiyaastii toddobaatan iyo shan sano. Inkasta oo uu da'da ku adkaa, haddana wuu dheeraa, toosan yahay oo si fiican ayuu u dhisnaa. Xitaa miisaanka sannado badan oo uu jiray ma beddeli karin muuqaalka quruxda badan ee hoggaamiyaha... Dharkiisu wuu fududaa oo ma lahayn quruxda caadiga ah ee Bariga. Dad badan oo uu labbisan jiray ayaa aad u faraxsanaa, laakiin midkoodna uma muuqan mid ka soocan. Wuxuu xirnaa *toob* cad oo qallafsan, oo dhammaadkiisa uu madaxiisa daboolay, isagoo sameeyay koofi. Waxa uu ku labbistay maro madow oo lagu dahaadhay xariir casaan ah, oo laga yaabo inay ahayd hadiyad ka timid Boqorka Abyssinia. Gacantiisa ayuu ku sitay ul fudud halkii uu ka ahaan lahaa gaashaanka iyo waranka sharciga. Maalmihii dagaalka way dhammaadeen, haddana wuxuu ku tiirsanaa wiilashiisa geesiyaasha ah si ay u ilaaliyaan safarradiisa. Markuu na gacan qaaday ayuu si farxad leh u dhoolla caddeeyay. Hab-dhaqankiisu wuxuu ahaa mid deggan oo sharaf leh, oo si cad uga dhaxlay awowayaashiis, kuwaas oo dalka xukumayay jiilal badan." </blockquote>

Ughaz Rooble II wuxuu ahaa 12-aad ee safka Gadabuursi Ughazate. Isagoo inta badan ku sugan [[Herer|Harar]], waxa loo caleemo saaray Ughaz ee Gadabuursi ka dib geeridii aabihiis (Ughaz Nuur II).  Mowqifkiisa Ughaz wuxuu noqday mid aad u muran badan ka dhex dhaliyay Gadabuursi sababtoo ah xiriir dhow oo uu la lahaa boqortooyada Itoobiya ee talada haysa.  Wuxuu sii wadi doonaa inuu lacago, hadiyado iyo hub ka helo Ingiriiska, Faransiiska iyo Xabashida oo dhammaantood u tartamayay gobolka.  Ugu dambeyntii wuu ka baxay taageeradii Ingiriiska, wuxuuna noqday xulafo dhow oo uu la noqday Menelik II oo si rasmi ah ugu aqoonsaday Ughaz-kii Gadabuursi. 

Markii Lij Iyasu uu xukunka ka qabsaday Abyssinia, wuxuu xiriir dhow la yeeshay Ughaz Roble II, wuxuuna siiyay qaraabo dhow oo ka soo jeeda qoyska boqortooyada Itoobiya.   

Xafiiska Carabta, oo ahaa urur ay ku jiraan saraakiil sirdoon oo Ingiriis ah oo xaruntoodu tahay Qaahira, isla markaana loo xilsaaray isku-dubaridka hawlaha sirdoonka boqortooyada, ayaa dhacdadan ku duubay Soo Koobidda Xafiiska Carabta Mujallado 1-114 (1986), halkaas oo ay sidoo kale ku xustay in Ingiriisku uu xukunka ka tuuray Ughaz Roble II sababtoo ah xulufadiisa uu la leeyahay hay'adda Itoobiya:

<blockquote>"Si kastaba ha ahaatee, Lij Yasu wuxuu guursaday marxuum Agaz oo ka tirsanaa Gadabursi, kaasoo dhawaan nalooga qaaday khiyaano iyo dowlad xumo awgeed." </blockquote>

Andrew Caplan (1971) waxa uu Lij Iyasu ku qoray buugiisa *siyaasadda Ingiriiska ee ku wajahan Itoobiya 1909–1919* oo doonaya in uu isbahaysi la galo Gadabuursi:

<blockquote>"Amiirku (Lij Iyasu) wuxuu kaloo gorgortan ka galayay isbahaysigii Gadabuursiga ee Soomaalida...Wuxuu mid ka mid ah qaraabadiisa siiyay Ugaas Robleh Ugaas Nuur." </blockquote>

Ka dib markii Empress Zewditu ay ku wareejisay saaxiibkiisii Lij Iyasu, Ughaz Roble II wuxuu goob joog ka ahaa xasuuqii Oktoobar 1916 ee askarta Xabashida ay u geysteen dadkii degganaa [[Herer|Harar]], waxaana la siiyay xasaanad isaga iyo qaar ka mid ah hoggaamiyeyaasha kale ee caanka ah ee gobolka. Dhacdadani waxay calaamad u ahayd isbeddel ku yimid xiriirka Soomaalida iyo Xabashida ka talisa gobolka. Ughaz Roble II waxaa la siiyay xasaanad gaar ah sababtoo ah sumcaddiisa sare iyo xiriirkiisa shaqsiyeed ee uu la leeyahay kuwa ka tirsan qoyska boqortooyada Itoobiya oo ay sidoo kale qaraabo la ahaayeen guurka awgiis.  Ughaz Roble II waxaa loo arkayay shakhsi aad u muran badan, wuxuuna ahaa Gadabuursi Ughaz kii ugu horreeyay ee ay dadkiisu xilka ka tuuraan.   Xil ka qaadista laga qaaday Ughaz waxay keentay buuq weyn oo ka dhex dhacay Gadabuursi. Ughaz Roble II waxaa lagu yaqaanay inuu jecel yahay ugaarsiga, qaansada, iyo fuulista fardaha, wuxuuna dhaxlay qori uu aabihiis Ughaz Nur II hadiyad ahaan u siiyay Khedive-gii [[Masar]], Isma'il Pasha .  Wuxuu dhintay 1938 waxaana lagu aasay Awbare, oo noqotay xarunta Ughazate ee Gadabuursi horraantii qarnigii 20aad. 

Ughaz Cilmi Warfaa wuxuu ahaa 13-aad ee safka Gadabuursi Ughazate. Magacyadiisa kale waxa ay ahaayeen 'Cilmi-dheere ('Cilmi The dheer) iyo Kun 'Ciil (Kun murugo). 

Dhammaadkii 1890-meeyadii, Ingiriisku wuxuu u magacaabay 'Elmi Warfa Ughaz' dhammaan Gadabuursi ee ku jiray Maxmiyadda Ingiriiska. Sidaas darteed Ughaz 'Elmi wuxuu beddelay faracii dhaqanka ee Ughaz Nur II iyo kii beddelay, Ughaz Roble II, kuwaas oo ka xumaaday Ingiriiska.  Awooddii Ughaz 'Elmi waxaa lagu aqoonsaday xaflad lagu aasaasayay [[Saylac|magaalada Saylac]] sanadkii 1917. Si kastaba ha ahaatee, dhaxal-sugaha dhaqanka ee Ughaz Nuur II, Ughaz Robleh II, ayaa weli ah Ughaz ee Gadabuursi ee Itoobiya.  Ughaz 'Elmi wuxuu xubin ka ahaa wafdigii Ughaz Nur II u raacay Masar dabayaaqadii 1870-meeyadii, sidoo kalena wuxuu ahaa mid ka mid ah odayaashii Gadabuursi ee heshiiska la galay Ingiriiska ee [[Saylac]] sannadkii 1884. 

Qabsashada Ughaz 'Elmi ee ku aaddan abtirsiinta dhaqanka ee Gadabuursi waxay kicisay qabiillo kale waxayna dhalisay muran badan. Qabiilo badan, gaar ahaan Yunus ama laanta Yunus waxay dareemeen inay tahay markoodii inay u tartamaan markabka Ughaz. Tani waxay dhalisay iska hor imaad kaas oo sidoo kale lagu sameeyay dagaallo gabayo ah. Gabayadani waxay ahaayeen sawirro iyo astaan qani ah. Laba ka mid ah kuwa ugu fiican waa "Dhega Taag" ( *A Battle-Cry* ) oo uu sameeyay 'Elmi the Tall ama ' *Eli Dheire* ' iyo kan kale oo loo yaqaan "Aabudle" ( *A Declaration of Faith* ) oo uu sameeyay Farid Dabi-Hay,  oo ka mid ahaa xafiiltankii Ughaz 'Elmi'.



Ughaz Doodi (Daaudi) Ughaz Rooble II, waxa loo caleemo saaray Ughaz ee Gadabuursi ee [[Itoobiya]] dhamaadkii 1940-aadkii. Kahor inta uusan noqon Ughaz, waxaa mas'uuliyiinta Itoobiya u magacaabay Dejazmach (Taliyaha Albaabka).  Wuxuu ahaa il ay dhibaatooyin joogto ah ka soo wajaheen Maxmiyadda Ingiriiska, waxaana lagu eedeeyay inuu shirqool la galay ciidamada Talyaaniga intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] .  Dagaalkii ka dib, askar Ingiriis ah ayaa loo diray inay soo xiraan, ugu dambayntiina waxaa xabsiga la dhigay isagoo jooga [[Jigjiga|Jijiga]] oo ay gacanta ku dhigeen Ingiriisku, waxaana si qasab ah loogu masaafuriyay Jasiiradda Karaman ee [[Yemen]] halkaas oo uu ku xirnaa muddo 7 sano ah.   Waxaa la socday qoyskiisa markii uu ku jiray masaafuris qasab ah. Ugu dambeyntii waa la sii daayay markii uu ku laabtay Maxmiyadda Ingiriiska isla markiiba waxaa mar kale lagu xiray [[Awdalada wadareed ee Saacadiin|Jasiiradda Saad-ud-Din]], oo ku taal gobolka uu ka arrimiyo guddoomiyaha Ingiriiska.  Gadabuursi waxay u aqoonsadeen inuu yahay Ughaz kulan balaadhan oo ay yeesheen dadka caanka ah ee Gadabuursi ee [[Itoobiya]] . Ka dib markii uu ka soo laabtay musaafuris qasab ah, dawladda Itoobiya waxay u soo dirtay wefti ay ku wargelisay in [[Xayla Siilaasi|Xayle Salaase]] u aqoonsan yahay Ughazkii Gadabuursi ee [[Itoobiya]] .  Iyadoo ay taasi jirto, dhammaadkii noloshiisa, Ughaz Dodi wuu diiday inuu aqoonsado xukunka Itoobiya wuxuuna soo celiyay wafdigii Itoobiya ee loo diray. Sannadkii 1948, Ughaz Dodi oo ay weheliyaan Suldaan Xasan oo ka tirsan Jidwaaq, waxay saxiixeen dukumeenti la yiraahdo 'Codsiga Isku-dhafka ah ee ka imanaya aagga Jigjiga, iyo dhulalka kale ee Soomaalida.' Dukumeentigan waxaa ugu horreyn la saxiixay si loogu codsado Guddiga Baarista Afarta Awoodood ee Gumeysigii Hore ee Talyaaniga (1948) inay soo afjaraan qabsashada Itoobiya ee dhulalka Soomaalida, soo celinta dhammaan dhulalka Soomaalida ee ay haystaan Itoobiyaanka iyo inay mideeyaan dhulalka hoos yimaada Somaliland Midaysan.  Wax yar ka dib markii uu dhintay 1949.  






=== Maamulka Boqortooyada Gadabuursi ===
Boqortooyada Gadabuursi waxaa la aasaasay in ka badan 600 oo sano ka hor waxayna ka koobnayd Boqor ( *Ugaas* ) iyo odayaal badan.

Boqolaal odayaal ah ayaa ka shaqayn jiray afar qaybood oo ka kooban 25 oday midkiiba:

* Guddiga Bulshada
* Difaaca - hay'adaha booliiska oo ka kooban fardooley (oo loo yaqaan *fardoolay* ), askar lug ah iyo waranleyaal, laakiin sidoo kale *askar* ama askar ku qalabaysan fallaadho sun ah. 
* Dhaqaalaha iyo ururinta canshuuraha
* Guddiga Caddaaladda

Guddoomiyeyaasha afarta qaybood waxaa loo yaqaanay *Afarta Dhadhaar*, waxaana lagu soo xulay kartida iyo kartida shaqsiyeed.

Dastuur la yidhaahdo [[Xeer]] Gadabuursi, ayaa la sameeyay, kaas oo kala qaybiyay kiis kasta oo ah inuu cusub yahay ama uu leeyahay taariikh hore ( *ugub* ama *curad* ).

Boqorkii Gadabuursi iyo odayaashii waxay ka soo horjeedeen imaatinka Ingiriiska bilowgii qarnigii 20aad, laakiin waxay ku dambayntii heshiis la saxiixdeen. Markii dambe, markii khilaafkii labada dhinac soo ifbaxay oo uu sii xoogeystay, Ingiriisku wuxuu Ugaas saaxiibtinimo la galay Ugaaskii dhaqanka ee la aqoonsan yahay isagoo rajeynaya inuu xukunka ka tuuro. Tani waxay ugu dambeyntii keeni doontaa burburka boqortooyada. 

==== Xeerka Dhaqanka (Xeer) ====

===== Xeerka Boqorka iyo 100ka Nin (Xeerka Boqorka iyo Boqolka Nin) =====
Markii Ughaz (Ugaas) cusub loo magacaabay Gadabuursi, boqol oday, oo matalaya dhammaan abtirsiinta qabiilka, ayaa isu yimid si ay u sameeyaan baarlamaan si ay u soo saaraan heshiisyo [[Xeer]] cusub, iyo inay go'aamiyaan sharcigii ay rabeen inay haystaan ka dib markii uu jiray Ugaaskii hore. Heerka magdhowga ee dambiyada lagu galay qabiilka dhexdiisa ayaa dib loo eegay haddii loo baahdo, waxaana la dhigay xeerar ku saabsan sharciga Gadabuursi, sida uu ahaa, inta uu socdo xukunka cusub ee Ugaas.

Taas oo la odhan jiray ‘Xeerka Boqorka iyo 100 nin’ (Xeerka Boqorka iyo Boqolka Nin). 

[[Richard Francis Burton]] (1856) waxa uu Ugaaska Gadabuursi ku sifeeyey in uu 100 nin ku martigelinayey ciyaaraha fardooleyda ee dooxada Harrawa, sidoo kale loo yaqaano Dooxada Harar ama Wady Harawwah, waa dooxo dheer oo orod dheer oo ku taal dalka Gadabuursi, waqooyiga [[Herer|Harar]], [[Itoobiya]] . Wuxuu sheegayaa:
<blockquote>"Halkan, malaha si loo xuso horumarka galbeedka ee qabiilka, Gudabirsi Ugaz ama madaxdu waxay ku xiran yihiin shabag cad oo ku wareegsan sunnihiisa, sidaas darteedna waxay u baxaan si ay u daawadaan ciyaaraha fardaha ee Dooxada Harawwah." </blockquote>

===== Rakibaadda dhaqanka Gadabuursi =====

Waa kan soo koobid kooban oo ku saabsan xafladdii dhaqan-dhaqanka ahayd ee lagu aasaasay Gadabuursi oo uu IM Lewis (1999) ku xusay buugga *A Pastoral Democracy* :

<blockquote>"Dadka Soomaaliyeed ee xoolo dhaqatada ah waxay leeyihiin xaflado waaweyn oo yar iyo caadooyin yar. Sidaa darteed, waxaan halkan ku soo koobayaa warbixin dhammaystiran oo ku saabsan xafladdii dhaqanka ahayd ee lagu caleemo saarayay Ugaasyada Gadabuursi oo uu i siiyay Sheekh Cabdaraxmaan Sheekh Nuur, oo ah Dowladda hadda jirta ee Kadi ee Boorama. Qabiiladu waxay isugu yimaadaan xafladda meel kayn leh oo biyo leh. Waxaa jira heeso iyo cayaar, ka dibna xoolaha ayaa la qalaa si loogu raaxaysto oo loogu allabaryo. Xiddigaha si taxaddar leh ayaa loo daawadaa si loo go'aamiyo waqti ku habboon, ka dibna *Ugaaska* mustaqbalka waxaa lagu doortaa sixir. Musharixiintu waa inay ahaadaan wiilal ama walaalo ah *Ugaaskii* hore iyo arrinta haweeney hal mar oo keliya la guursaday. Waa inaysan noqon haweeney la furay ama carmal ah. Subax hore oo Isniin ah nin Reer Nuur ah (laandheeraha Gadabuursi) ayaa ubax ama caleen soo jiidaya oo ku tuuraya *Ugaaska* . Qof walba oo kale ayaa markaa raacaya tusaalihiisa. Ninka bilaaba dhawaaqa *"aleemasaar"* waa inuu ahaadaa nin xoolo badan leh, afar xaas leh, iyo wiilal badan. Rag ka soo jeeda abtirsiinta Mahad Muuse ayaa markaa keenay afar weel oo caano ah. Mid ka mid ah waxa ku jira caanaha geela, hal caano lo'aad, hal caano ido, iyo kan ugu dambeeya ee caanaha riyaha. Kuwaas waxaa la siiyaa *Ugaaska* oo mid soo xula oo wax yar ka cabba. Haddii uu cabo caanaha geela, geela wuu barakeysan doonaa oo wuu barwaaqoobi doonaa, haddii uu cabbo, caanaha riyaha, riyaha way barwaaqoobi doonaan, iwm. Intaas ka dib, wan weyn oo afar jir ah ayaa hortiisa lagu qalay. Timaha waxaa xiiray nin ka tirsan Gadabuursi, wuxuuna iska tuuray dharkiisii hore, wuxuuna xirtay dhar cusub isagoo ah *Ugaas* . Nin Reer Yuunis ah ayaa madaxa ku duubtay cimaamad cad, dharkiisii horena waxaa qaaday rag Jibra'iin ah...*Ugaaskii ayaa* markaa fuulay faraskiisii ugu fiicnaa wuxuuna u fuulay ceel la yiraahdo Bugay, oo u dhow Geris, dhanka xeebta. Ceelku wuxuu ka kooban yahay biyo macaan oo macaan. Ceelka dushiisa waxaa ku yaal dhagaxyo cadcad, kuwaas ayuuna ku fadhiyaa. Waxaa dhaqda walaal ama qaraabo kale oo dhow isagoo dul fadhiya dhagaxyada. Dabadeed wuxuu ku soo noqdaa dadkii la isugu keenay, waxaana mar kale lagu ammaanaa caleemo. Qoob-ka-ciyaarka iyo dib-u-soo-nooleynta xafladda. *Ugaasku* wuxuu jeedinayaa khudbad uu dadkiisa ku barakeeyo oo uu Ilaahay ka baryayo inuu siiyo nabad, caano badan, iyo roob - dhammaantoodna waxay calaamad u yihiin nabadda iyo barwaaqada (nabad iyo 'aano). Haddii roob da'o ka dib, dadku waxay ogaan doonaan in xukunkiisu barwaaqo noqon doono. In xafladda si caadi ah loo qabto xilliga roobka *ee Karan* ayaa ka dhigaysa mid aad u badan. *Ugaaska'' waxaa la siiyay guri cusub oo leh saameyn iyo alaab guri oo gebi ahaanba cusub, waxaana loo raadinayaa aroosad. Waa inay qoys wanaagsan tahay, waana ilmo ay dhashay haweeney hal nin oo keliya lahayd. Hantideeda aroosadda waxaa si wadajir ah u bixiya dhammaan Gadabuursi, maadaama ay iyagu u xaqiijiyaan inay yihiin kuwa dhaxlaya jagada. Qoryaha ama hubka kale ee rasaasta laguma daro hantida aroosadda. Wax kasta oo la xiriira ku biirista waa inay ahaadaan kuwo nabad ah oo naxariis leh." 

## Tixraac