open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reheniyaam

**Reheniyaam**

**Reheniyaam** (ingiriis: Rhenium) astaanta (Re) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay todobaatan-iyo-shan (75).
Curiyaha Reheniyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska guruubka 7aad ee Diwaanka Curiye, taas oo miisaanka atomkeedu yahay 186.207. 

Curiyaha Reheniyaam waa bir aad u culus, midabka naxaasta oo cad, kuna jirta khaanada sadexaad ee guruubka 7aad ee diwaanka curiyahaha iyo biraha guruubka d-block. 

Curiyaha Reheniyaam aad ayuu ugu yaryahay oogada dhulka taas oo lagu sheego in 1 ka mid ah milyan (1/1,000,000) sameeyska dhulka. 
Sidoo kale, curiyahan Reheniyaam midka sadexaad ee ugu sareeya barta heerkulka dhalaalinta iyo kan ugu sareeya barta kululeynta dhamaan curiyayaasha oo dhan. 

Curiyaha Reheniyaam waxaa la helay sanadkii 1925 ayadoo loogu magac daray webiga Rhino ee qaarada Yurub. 

Marka Reheniyaamta lagu daro curiyeha Nikel si loo sameeyo jaandi 6% Reheniyaam ah, waxaa laga sameeyaa mashiinka diyaaradaha dheereeya. Sidoo kale, Reheniyaamtu waxay ka mid tahay macdanta ugu qaalisan dunida, taas oo hal Kiilogaraam lagu iibiyo US$4,575. 

*Did the Elements Come About by Chance?
Teknetiyaam

**Teknetiyaam**

**Teknetiyaam** (ingiriis: Technetium) astaanta (Tc) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay afartan-iyo-sadex (43).
Curiyaha Teknetiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska guruubka 7aad ee Diwaanka Curiye, taas oo miisaanka atomkeedu yahay 98. 

Curiyaha Teknetiyaam waa bir aad u culus, midabka naxaasta oo cad, kuna jirta khaanada afaraad ee guruubka 7aad ee diwaanka curiyahaha iyo biraha guruubka d-block. 

Curiyaha Teknetiyaam waa kan ugu hooseeya tirada atom ee dhamaan curiyayaasha, taas oo inta badan la helo ayadoo radioactive isotopekiisu kacsan yahay.
Bohriyaam

**Bohriyaam**

**Bohriyaam** (ingiriis: Bohrium) astaanta (Bh) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay boqol-iyo-todoba (107).
Curiyaha Bohriyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska guruubka 7aad ee Diwaanka Curiye, taas oo miisaanka atomkeedu yahay 270. 

Curiyaha Bohriyaam waxaa loogu magac daray saynisyahanka reer Denmark ee Niels Bohr, waana curiye lagu sameeyo laabka (laboratory) oon laga helin dhulka ayadoo dabiici ah. Bohriyaamtu waa radioactive hab-dhismeedkeedu daganayn, halka isotope ee dagan waa <sup>270</sup>Bh taas oo noolaan karta cimri dhan 61 ilbiriqsi. 

Curiyaha Bohriyaam waxay ka mid tahay bir guruubka 7aad ee diwaanka curiyahaha iyo biraha guruubka d-block.
Lacag

::*Boga "[[Beeso]]" halkan ayaa laga soo toosiyay.*

Beeso () waa shey ka samaysan bir, shilinka, iyo warqad leh astaamo iyo calaamado kala duwan taas oo dadku isla garteen in wax lagu kala iibsado. Beesadu waa shey miisaan yar oo lagu qiimeeyo qadarka alaab, badeecad, guri, dhul iyo waxyaabo kale leeyihiin.

Hadaba dunida maanta waxaa jira tiro badan oo lacag ah, wadan kasta wuxuu leeyahay beeso u gaar ah, taasi oo qiimaheedu kala sareeyo isla markaana ka sameeysan shilimaan iyo warqado. 

Guud ahaan beesadu waa labo nooc: mid shilin ah iyo mid warqad ka sameeysan. Shilimaantu waa qadarka ugu qiimaha hooseeya lacagta wadan leeyahay, inta badana waxa ka soo bilaabmaan hal senti, shan senti, toban senti, konton senti iyo boqol senti.

Boqolka senti wixii ka sareeya waxaa la isticmaalaa warqad taas oo ka bilaabanta kow ilaa malaayiin. Laakiin inta badan, lacagta dunida waxaa ugu sareeysa warqad shan kun ah.

= Taariikhda Beesada =
Inkasto aanan la hubin, waxaa la sheegaa in sheeyo u eeg shilinka la isticmaali jirey 100,000 sano ka hor. Laakiin waxaa la hubaa in lacagtii ugu horeeysay ay sameeyeen ganacsatadii hore ee beeraleyda ahayd ee ilbaxnimodii Mesobotaamiya (Mesopotamia) wakhti hada laga joogo 3,000 sano Ciise hortiis. 

Sidoo kale, lacagta bocoolsha (shell money) wakhtiyo hore ayaa laga isticmaali jirey qaarad Afrika, Aasiya, Ameerika iyo Ustareeliya. 

Shilinka shaanbadeysan ee astaamaha iyo calaamadaha leh, kaas oo ka samaysan dahab iyo naxaas, waxaa la alifey intii u dhaxaysay 650 ilaa 600 ciise hortiis.

= Qeybaha Beesada =
Qiimaha Beesada=100 shilin

=Sharaxaad=
**Lacag** waxee noqon kartaa ayada oo xaanshi ah ama shilin ah, waxaana loogu talagalay , kala ganacsiga ama wax kala iibsashada. lacagta waa shay oo maalin walba la isticmaalo.
 
* SOS : Shilin Soomaali : Soomaaliya
* ETB : Birr : Itoobiya
* USD : Dollar : Maraykanka
* EUR : Euro : Yurub
* KES : Shilin Kiinyaati : Kiinya

## Sideed u maarayn kartaa hantidaada?
* „Kii raaxaysi jecelu miskiin buu ahaan doonaa, Oo kii khamri iyo saliid jeceluna taajir ma noqon doono.”
* „Taajirku masaakiintuu u taliyaa Oo kii wax amaahdaana midiidin buu u yahay kii wax amaahiya.”
* „Waayo, midkiinnee doonaya inuu noobiyad dhiso oo aan kolkii hore fadhiisan inuu xisaabo intay ku kacayso, inuu ogaado inuu haysto wax uu ku dhammeeyo iyo in kale? Waaba intaasoo markuu aasaaska dhigo oo uu dhammayn kari waayo, kuwa eegaya oo dhammu ay bilaabaan inay ku qoslaan, iyagoo leh, Ninkanu wuxuu bilaabay inuu wax dhiso, waana dhammayn kari waayay.”
* „Markay wada dhergeen, wuxuu xertiisii ku yidhi, Ururiya jajabkii hadhay, waxba yaanay ka hallaabin.”
* sidoo kale waxaa jira dhallinyaro badan iyo article lo badan  oo ka hadla sida ay dhallinyaradu lacag uga sameyn karaan online gaar ahaan wakhtigan dambe ee tiknoolojiyaddu ay aadka u horumartay.

## sido kale fiiri
* Rumka Boqorada
* Employment and Money
* Kitaabka Caawimaad Muu Ka Dhiibaa Dhibaatooyinka Lacagta iyo Deynta?
Shilin

**Shilin** () waa jaandi wareegsan kaas oo ka samaysan bir, dahab, iyo naxaas leh astaamo iyo calaamado kala duwan taas oo dadku isla garteen in wax lagu kala iibsado. Shilinka lacagtu waa shey miisaan yar oo lagu qiimeeyo qadarka alaab, badeecad, guri, dhul iyo waxyaabo kale leeyihiin. 

Hadaba dunida maanta waxaa jira tiro badan oo lacag ah, wadan kasta wuxuu leeyahay lacag u gaar ah, taasi oo qiimaheedu kala sareeyo isla markaana ka sameeysan shilimaan iyo warqado. 
Guud ahaan lacagtu waa labo nooc: mid shilin ah iyo mid warqad ka sameeysan. Shilimaantu waa qadarka ugu qiimaha hooseeya lacagta wadan leeyahay, inta badana waxa ka soo bilaabmaan hal senti, shan senti, toban senti, konton senti iyo boqol senti. 
Boqolka senti wixii ka sareeya waxaa la isticmaalaa warqad taas oo ka bilaabanta kow ilaa malaayiin. Laakiin inta badan, lacagta dunida waxaa ugu sareeysa warqad shan kun ah. 

= Taariikhda Shilinka =

Inkasto aanan la hubin, waxaa la sheegaa in sheeyo u eeg shilinka la isticmaali jirey 100,000 sano ka hor. Laakiin waxaa la hubaa in lacagtii ugu horeeysay ay sameeyeen ganacsatadii hore ee beeraleyda ahayd ee ilbaxnimodii Mesobotaamiya (Mesopotamia) wakhti hada laga joogo 3,000 sano Ciise hortiis. 

Sidoo kale, lacagta bocoolsha (shell money) wakhtiyo hore ayaa laga isticmaali jirey qaarad Afrika, Aasiya, Ameerika iyo Ustareeliya. 
Shilinka shaanbadeysan ee astaamaha iyo calaamadaha leh, kaas oo ka samaysan dahab iyo naxaas, waxaa la alifey intii u dhaxaysay 650 ilaa 600 ciise hortiis.

## Qeybaha

Shilinku waa lacag dadku isticmaali jireen tan iyo wakhti hada laga joogo 10,000 sano ka hor. Ilbaxnimo iyo deegaan kasta waxay lahaayeen qadar shilimaan oo wax lagu kala iibsado. 

Shilimaantii ugu horeeyay waxaa laga samayn jirey lafaha geesaha xoolaha iyo qolofka bocolsha badaha, laakiin wakhti ka dib waxaa bilaabmey shilimaanta laga sameeyo birta, dahabka, naxaasta iyo noocyo kala duwan oo jaandiga ah. 

Qiimaha iyo tayada shilinku waxay ku xidhan tahay hadba sheyga uu ka sameeysan yahay. 
Shilimaanta laga sameeyo dahabka ayaa ugu qaalisan dhamaan noocyada shilimaanta. 

Dunida maanta waxaa la isticmaalaa shilimaan kala duwan, tayada iyo qiimahoodu kala sareeyaan, kuwaas oo qadarka ugu hooseeya ka soo bilaabmo hal senti, shan senti, toban senti, konton senti iyo boqol senti. 
Boqolka senti wixii ka sareeya waxaa la isticmaalaa lacag warqad ah.

## Qiimaha Shilinka
## Sidoo kale fiiri
* Lacag
* Shilin
* Bankiga Dhexe ee Soomaaliya
* Xawaalad
## Tixraac
Jaandi

**Jaandi**

 

**Jaandi** (ingiriis: Alloy) waa bir jilicsan oo ka samaysan iskujir milan hal, labo ama sadex curiye. Inta ugu badan jaandiga waxaa laga sameeyaa biraha naxaasta, aayronta, dahabka, koberta, nikelka iyo kuwo kale oo badan oo la isku dhex daray. 

Jaandigu waa bir jilicsan la qaloocin karo taas oo aad ugu fiican gudbinta kulka iyo korontoda. 
Noocyada ugu caansan ee jaandiga waxaa la mid ah isku dhisyada solder, brass, pewter, phosphor
bronze iyo amalgam.
Kober

**Kober**

**Kober** (Ingiriis: copper) calaamad (Cu) waa curiye kimiko ah oo tiroda atomkiisu tahay labaatan-iyo-sagaal (29). 
Koberta saafiga ah waa jileec midabkeeduna waa oranji, waxaanay aad ugu fiican tahay gudbinta korontoda iyo kulka taaso oo loo isticmaalo dhismayaasha iyo warshadaha. 
Kobertu waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 11aad ee Diwaanka Curiye. 
Sidoo kale birtani waxay ka mid tahay guruubka d-block ayadoo leh miisaan atom 63.546. 

Birta Koberta iyo jaandiga ay ka midka tahay waxaa aadamuhu soo isticmaalayeen wakhti aad u dheer, waxaa la sheegaa in wakhtigii *boqortooyadii Roomaanka* loo isticmaali jirey naxaasta qurxin iyo in lagu dhahaadho sheeyo kale. 

Dhinaca kale, Kobertu waa macdan muhiim u ah nooleha ayadoo qeyb ka geeysata Hab Neefsiga noolaha. Sidoo kale, koberta oo ku dhafan curiyekale ayaa laga helaa beerka, sambabada iyo lafaha bani Ademka. 

Isku dhiska curiyehan waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo sunta bakteriyada, sunta Xasharaadka xamagta alwaaxyada.
Guruubka 8

G 7aad  G 9aad

**Guruubka 8aad** waa qeybta 8aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Si la mid ah qeybaha kale ee d-block, guruubkan wuxuu ka kooban yahay 4 curiye kuwaas oo kala ah: Aayron (Fe), Rutheniyaam (Ru), Osmiyaam (Os) iyo Hasiyaam (Hs). 
Dhamaantood waxay ka tirsan yihiin Transitional Metals.
Curiyayaashan oo mararka qaar ah dareere, ayaa markey adkeha yihiin leh midab madoow ah.
Guruubka 9

G 8aad  G 10aad

**Guruubka 9aad** waa qeybta 9aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Si la mid ah qeybaha kale ee d-block, guruubkan wuxuu ka kooban yahay 4 curiye kuwaas oo kala ah: Kobalti (Co), Roodhiyaam (Rh), Iridiyaam (Ir) iyo Meitneriyaam (Mt). 
Dhamaantood waxay ka tirsan yihiin Transitional Metals.

Curiyayaashan markey adkeha yihiin leh midab madoow ah, ayaa dhamaantood ah radioactive kuwaas oo leh cimri nololeed aad u gaaban.
Guruubka 11

G 10aad  G 12aad

**Guruubka 11aad** waa qeybta 11aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Si la mid ah qeybaha kale ee d-block, guruubkan wuxuu ka kooban yahay 4 curiye kuwaas oo kala ah: Kober (Cu), Naxaas (Ag), Dahabka (Au) iyo Roentgeniyaam (Rg). 
Dhamaantood waxay ka tirsan yihiin Transitional Metals ee guruubka d-block.

Curiyayaashan markey adkeha yihiin leh midab cadaan-huruud xiga oo iftiimaya, ayaa dhamaantood loo isticmaali jiray ilaa hadan loo isticmaala in laga sameeyo jaandiga, shilinka, kul-gudbiye, xadhkaha korontada, waxyaabo la isku qurxiyo iyo qalab badan oo dadku isticmaalaan. 

Biraha ku jira guruubkan waxay ka mid yihiin macdanta ugu qaalisan dunida.
Guruubka Boron

G 12aad  G 14aad

**Guruubka 13aad** ama **Guruubka Booron** waa guruub curiye kimiko ee qeybta 13aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Guruubkan wuxuu ka kooban yahay lix curiye kuwaas oo kala ah: Booron (B), Alumiiniyaam (Al), Gaaliyaam (Ga), Indiyaam (In), Thaliyaam (Tl) iyo Ununtriyaam (Uut).

Booron oo hogaan u ah guruubkan ayaa ah Bir La Mood, curiyayaasha kale ee guruubkan waa biro daciif ah (poor metals). 
Dhinaca kale, Alumiiniyaamtu waxa laga helaa oogada dhulka, waaba tan sadexaad ee ugu badan samayska dhulka (8.3%). 

In badan oo curiyeha guruubkan waxay qeyb ka yihiin sameeyska nolosha dunida; Boorontu waxay ku jirtaa jidhka dadka iyo dhirta ooy muhiim u tahay.
Guruubka Kaarboon

G 13aad  G 15aad

**Guruubka 14aad** ama **Guruubka Kaarboon** waa guruub curiye kimiko ee qeybta 14aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Guruubkan wuxuu ka kooban yahay lix curiye kuwaas oo kala ah: Kaarboon (C), Silikoon (Si), Jermaaniyaam (Ge), Tin (Sn), Lead (Pb) iyo Felerofiyaam (Fl).
Biniktojiin

**[[Biniktojiin]]** (Pnictogen) sidoo kale loo yaqaano **Guruubka Nitrojiinta** ama **[[Guruubka 15]]aad** waa guruub curiye kimiko ee qeybta 15aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Guruubkan wuxuu ka kooban yahay lix curiye kuwaas oo kala ah: Nitrojiin (N), Fosforos (F), Aarsenik (As), Antimony (Sb), Bismuth (Bi) iyo Ununbentiyaam (Uup).
Chalcogen

G 15aad  G 17aad

**[[Jaalkojiin]]** (Chalcogen) sidoo kale loo yaqaano **Guruubka Ogsajiinta** ama **[[Guruubka 16]]aad** waa guruub curiye kimiko ee qeybta 16aad ee safafka Diwaanka Curiye. 
Guruubkan wuxuu ka kooban yahay lix curiye kuwaas oo kala ah: Ogsajiin (O), Salfar (S), Seleniyaam (Se), Teluriyaam (Te), Boloniyaam (Po) iyo Lifermoriyaam (Lv).

Inta badan Ogsajiinta waa laga reebaa guruubkan Jaalkojeenka, sababtoo ah waxay leedahay astaamo iyo calaamado ka duwan inta kale ee guruunkan. Salfartu waa curiye dadku aqoon u lahaayeen tan iyo qarniyo hore. Laakiin curiyeyaasha Seleniyaamta, Boloniyaamta, iyo Teluriyaamta waxaa la helay qarnigii 19aad, halka Lifermoriyaamta la helay sanadkii 2000.

Curiyaha ku jira guruubkan 16aad kuwooda fudud sun ma ahan, laakiin kuwa miisaanka culus waa sun waxyeelayn karta noolaha. 
Dhinaca kale, curiyaha Boloniyaam waa midka kali ah ee radioactive ka ah guruubkan.
Heerka 6 ee curiye

**Heerka 6aad ee Diwaanka Curiye** waa laynka 6aad ee jadwalka Diwaanka Curiye. 

Safkan 6aad waxaa ku jira 32 curiye taas oo ku bilaabanta Kaasiyaam (Cs) kuna dhamaata Raadhoon (Rd).
Heerka 7 ee curiye

**Heerka 7aad ee Diwaanka Curiye** waa laynka 7aad ee jadwalka Diwaanka Curiye. 

Safkan 7aad waxaa ku jira 32 curiye taas oo ku bilaabanta Faransiyaam (Fr) kuna dhamaata Ununtriyaam (Uut).
Isotope

**Isotopes**

Isotope waa atomyo ka tirsan hal curiye kuwaas oo leh tiro borotoono isku mid ah, laakiin tirada nuyihiin. 
In ka badan 66 ka mid ah 96ka curiye si dabiici ah loo helo, waxay leeyihiin in ka badan hal isotope dagan. Tusaale ahaan, curiyaha Kaarboon wuxuu leeyahay 3 isotope oo kala duwan. Hadaba tirada borotoono ee Kaarboontu waa isku mid, dhamaantood waa 6, laakiin waxay kala leeyihiin 6, 7, iyo 8 nuyuutroon. 
Maadaama tirada cufka ee kaarboon tahay 12, 13 iyo 14 gebi ahaan waxaa inoo soo bixi sadex isotope oo kala ah kaarbon-12 oo loo qoro 12C, kaarboon-13 13C, iyo kaarboon-14 14C. 

Kaarboonta ku jirta nolosha maalin kasta waa iskujir 12C, 13C, iyo 14C. 

Guud ahaan, curiyeyaasha inta u badan waxay leeyihiin isotopeyo radioactive ah, kuwaas oo in badani loo helo si dabiici ah, kuwo kalena lagu diyaariyo laabka (laboratory). Isotopeyada radioactive ah waa kuwo aan fadhiyin (unstable isotopes), laakiin haddii isotopeka atom aanu ahayn radioactive waxaa loo yaqaanaa *isotope degan* (stable isotope). 
Dhamaan isotopeyada degani waa kuwo dabiici ah. 

Atomka curiye isku mid ah kaas oo leh tiro nuyuutroono kala duwan waxaa lagu magacaabaa isotopeka curiye.
F-block

**F-Block**

F-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeha atomkiisa ama aayaniskiisu (ions) leeyihiin elektaroono hab wareeg f (f-orbital).
Curiyayaashan waxaa sidoo kale loo yaqaanaa *curiyayaasha dhexe ee transitionka*.  

=Xigasho=
Neefta

**Xanuunka Neefta**

Haku khaldin hawada Neefta.

**Neef** (ingiriis: Asthma) waa cudur ku dhaca dhuunta hawo
-mareenka, sambabada iyo xubnaha laga
neefsado. 

Waxaa isu urura dhuumaha
hawadu ay marto, qofkana waxaa ku
adkaata inuu si caadi ah u neefsado.

Dhuumahaas (Hawa mareenka) waxaa ku
wareegsan muruqyo. Muruqyadaas ayaa
isu urura, taasina wexey sababtaa in
dhuuntii hawadu ay maraysey ay yaraato.
Bir la Mood

**Bir la Mood**

**Bir la Mood** (ingiriis: Metaloid) waa curiye kimiko kuwaas oo leh calaamado iyo astaamo u dhexeeya birta iyo bir ma aheha, taas ooy aad u adag tahay in la kala saaro ineey bir tahay iyo ineey bir ma ahe tahay. 

In kastoo barashada Kimisteriga ay ku jirto Bir la moodku, ma jiraan nimaad u gaar ah oo lagu qeexi karo curiyeyaashan. 

Lixda curiye ee loo aqoonsadey bir la moodka waa: Booron (B),Silikoon (Si), Jermaaniyaam (Ge), Aarsenik (As), Antimony (Sb), iyo Teluriyaam (Te). 
Sidoo kale waxaa jira tiro dhowr ah oo ayagana lagu daro liiska Bir la Moodka, waxaana ka mid ah:
Kaarboon (C),Alumiiniyaam (Al), Seleniyaam (Se), Boloniyaam (Po) iyo Astantiin (At). 

Sida caadiga ah, curiyeha Bir la Moodka ahi wuxuu leeyahay muuqaalka birta oo kale, laakiin waa adke si fudud loo kala jabin karo, halka birta aanan sahal lagu kala jabin karin. Waxaa intaas dheer, curiyaha bir la moodka waa mid kulka iyo korontada si daciif ah u gudbiya ama aanan gudbinin gebi ahaanba. 

Si kastaba ha ahaatee, curiyeyaashan waxaa laga samayn karaa isku dhisyo tayo fiican oo jaandi ah, quruurado ama dhalooyin, olol difaace, iyo badh-gudbiye dabka iyo korontada.
P-block

**P-Block**

P-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 6da guruub ee ugu dambeeya guruubyada jadwalkani, marka laga reebo Hiliyaamta oo ayadu ka mid ah s-block. Kuwaas oo ka bilaabmaya guruubka 12aa ilaa laga gaadho guruubka 18aad ee loo yaqaano Neefta Gobta (noble gases). 

P-block waxaa ku jira dhamaan Bir Ma Ahe, birta daciifka ah iyo half-birta oo dhan. 

Guruubyada p-block waa:

* 13 (IIIB, IIIA): Guruubka Boron
* 14 (IVB, IVA): Guruubka Kaarboon
* 15 (VB, VA): Guruubka Nitrojiinta (ama Pnictogens)
* 16 (VIB, VIA): Guruubka 16aad ama Chalcogens
* 17 (VIIB, VIIA): Halogens
* 18 (0, VIIIA): Noble gases (marka laga reebo Hiliyaam)

*Did the Elements Come About by Chance?
Guruub

**Guruub**

Marka laga waramayo jadwalka miiska Diwaanka Curiye Guruubku waa guuto curiye isku astaan, dhaqan iyo calaamad ah kuwaas oo ku jira hal saf oo khaanadaha Diwaanka Curiye. 

Shaxda jadwalka Diwaanka Curiye, oo uu sameeyay saynisyahan Ruush ah Dmitri Mendeleev, waxay ka kooban yihiin 18 Guruub kuwaas oo ey ku dhex jiraan dhamaan 118 Curiye. 
Inkastoo guruubyadu ku magacaaban yihiin tirada guruubka oo u dhexaysa 1 ilaa 18 qaarkood waxay leeyihiin magacyo u gaar ah, kuwaas waxaa ka mid ah Guruubka 15aad oo lagu magacaabo Biniktojiin ama (Pnictogens), Guruubka 16aad oo ah Jaalkojiin (Chalcogens), Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama (Noble Gases). 
Waxayna kala yihiin: Guruubka 1aad (Birta Alkali), Guruubka 2aad (Birta Alkalineta Dhulka), Guruubka 3aad, Guruubka 4aad, Guruubka 5aad, Guruubka 6aad, Guruubka 7aad, Guruubka 8aad, Guruubka 9aad, Guruubka 10aad, Guruubka 11aad, Guruubka 12aad, Guruubka 13aad, Guruubka 14aad, Guruubka 15aad sidoo kale loo yaqaano Biniktojiin ama (Pnictogens), Guruubka 16aad Jaalkojiin (Chalcogens), Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama (Noble Gases). 

Tirada curiye ee ku jirta khaanadaha guruubku way kala duwan yihiin. Qaarkood waxaa ku jira 8 curiye, kuwo kale wax ku dhex jira 6 curiye, halka guruubyada qaar ay ku dhex jiraan 4 curiye oo kali ah. 

= Xigasho =

*Did the Elements Come About by Chance?
Transitional Metal

**Transitional Metals**

Marka lagu gudo jiro cilmiga Kimisteriga, Transitional Metalsku waxay leeyihiin labo macno:
* Qeexida waafaqsan (IUPAC) waxay ku sheegtay in transitional metal ay yihiin curiye kimiko kuwaas oo qolofka elektaroonadoodu aanu dhamaystirneyn ama kuwo leh atom qolofka bu'diisu leedahay elektaroono kala dhantaalan. 

* Mida labaad waa in saynisyahanadu ku sheegeen transitional metalsku yihiin bir kasta oo ku jirta guruubka d-block ee Diwaanka Curiye kuwaas oo ka bilaabma Guruubka 3aad ilaa laga gaadho Guruubka 12aad. 

Guruubka d-block tirada atomka curiyuhu waxay u dhaxeysaa 1 ilaa 10 elektaroono *d* ah.

= Xigasho =
Heerka

**Heerka**

Qaabdhismeedka shaxda miiska lagu ururiyey curiyeyaasha ee loo yaqaano Diwaanka Curiye wuxuu leeyahay safaf khaanado u kala socdo kor iyo hoos (guruub), midig iyo bidix (heerka). 

Heerku (period) waa safafka khaanadaha ee ka bilaabma midig ilaa bidix ee miiska jadwalka curiyayaasha, kuwaas oo ah todoba saf (7) oo qeybta sare ka kooban tahay iyo labo saf oo ka hooseeya. 

Curiyayaasha ku jira saf heerka isku midka ah waxay leeyihiin cuf atomik, awood aayano (ions), iyo is-heysad elektaroono isku mid ah. Ka soo biloow midig ilaa bidix tirada gacan-atomik hoos ayay u dhacdaa. Tani waxaa keentay isku xigida borotoonada iyo elektaroonada curiye ayaa aad ugu sii dhowaanaya bu'da atomka. 

Si ka duwan guruubyada, Heerarka shaxda miiska diwaanka curiye ma lahan magacyo u gaar ah, laakiin waxaa lagu kala soocaa tiro kuwaas oo kala ah: heerka 1aad, heerka 2aad, heerka 3aad, heerka 4aad, heerka 5aad, heerka 6aad, iyo heerka 7aad. Intaas waxaa soo raaca labo saf oo ka hooseeya kuwaas oo kala ah Lanthanides iyo Actinides. 

= Xigasho =
Kaadmiyaam

**Kaadmiyaam** (ingiriis: Cadmium) astaanta (Cd) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay afartan-iyo-sideed (48).
Curiyaha Kaadmiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 12aad ee Diwaanka Curiye. 

Curiyahan Kaadmiyaam waa bir jilicsan, oo leh midab cirdhow-cadaan xiga isla markaana leh astaamo dhaqan aad ugu dhow biraha kale eey isku guruubka yihiin ee Sinki iyo Meerkuri. 

Curiyaha waxaa helay labo saynisyahan oo Jarmal ah Stromeyer and Hermann sanadkii 1817. 
Kaadmiyaamta waxaa laga helaa oogada dhulka ayadoo ku ladhan isku dhisyo Sinki ah. Waxaana ilaa wakhti hore loo isticmaali jirey in lagu dahaaro jaandiga si eey uga difaacdo daxaleeysiga. 

= Xigasho =
Kobernishiyaam

**Kobernishiyaam**

**Kobernishiyaam** (ingiriis: Copernicium) astaanta (Cn) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay boqol-toban-iyo-labo (112).
Curiyaha Kobernishiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 12aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Kobernishiyaam waa bir radioactive ah oo lagu samayn karo laabka (laboratory) oo kali ah. Taas macnaheedu waa si dabiici ah looma heli karo curiyahan. 
Sidoo kale, isotopeka kali ah ee dagan waa Kobernishiyaam-285 (285Cn) taasi oo leh cimri aad u yar, 29 ilbiriqsi. 

Curiyahan waxaa markii ugu horeeysay la sameeyay sanadkii 1996dii xarun cilmi-baadhis oo ku taala dalka Jarmalka, waxayna ugu magac dareen xidigisyahan Nicolaus Copernicus. 

= Xigasho =
Balatiniyaam

**Balatiniyaam**

**Balatiniyaam** (ingiriis: Platinum) astaanta (Pt) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay todobaatan-iyo-sideed (78).
Curiyaha Balatiniyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 10aad iyo heerka 6aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Balatiniyaam waa bir aad u culus, leh midab cagaar-cadaan xiga, taasi oo leh lix isotope oo laga helo oogada dhulka si dabiici ah. 
Waxay ka mid tahay curiyayaasha ugu yar ee laga qodo dhulka, waana tan ugu falgal hooseysa dhammaan 118 Curiye. 
80% Balatiniyaamta waxaa laga soo saaraa dalka Koonfur Afrika ayadoo ka mid ah isku dhisyo macdanta Kober iyo Nikel. 

Baladiyaamta, Balatiniyaamta, Roodhiyaamta, Iridiyaamta, Rutheniyaamta iyo Osmiyaamta waxay ka mid yihiin guuto loo yaqaano guruubka Birta Balatiniyaam ama (Platinum Group Metals) oo loo soo gaabiyo (PGMs). 
Curiyayaasha guruubkan waxay leeyihiin astaamo iyo hab dhaqan isku dhow, laakiin Baladiyaamtu waa mida ugu hooseysa barta dhalaalinta (melting point) ee curiye. 

= Xigasho =

*Did the Elements Come About by Chance?
Osmiyaam

**Osmiyaam**

**Osmiyaam** (ingiriis: Osmium) astaanta (Os) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay todobaatan-iyo-lix (76).
Curiyaha Osmiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 8aad iyo heerka 6aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Osmiyaam waa bir adag, lakala jabin karo, leh midab ciraad cadaan xiga, oo ka tirsan guruubka Balatiniyaam, kuwaas oo leh astaamo dhaqan falgal aad u hooseeya. 

Curiyaha Osmiyaam waa curiyaha ugu miisaanka culus dhamaan curiyayaasha sida dabiiciga ah looga helo oogada dhulka. Waxaana loo isticmaalaa in laga dahaadho jaandiga biraha Balatiniyaam, Iridiyaam iyo xubnaha kale ee *guruubka balatiniyaam*. 

= Xigasho =
* Did the Elements Come About by Chance?
Hasiyaam

**Hasiyaam**

**Hasiyaam** (ingiriis: Hassium) astaanta (Hs) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay boqol-toban-iyo-sideed (108).
Curiyaha Hasiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 8aad iyo heerka 7aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Hasiyaam waa bir adag, leh midabka naxaasta oo cadaan xiga, oo ka tirsan guruubka Balatiniyaam, kuwaas oo leh astaamo dhaqan falgal aad u hooseeya. 

Curiyaha Hasiyaam waxaa loogu magac daray saynisyahan Jarmal ah Hesse. Waana curiye lagu samayn karo laabka (laboratory) - taas macnaheedu waa lama helo curiyahan si dabiici ah. 
Curiyahan Hasiyaam waa radioactive leh 3 isotope, kan ugu dagani waa 269Hs, taasi oo leh cimri aad u gaaban 9.7 ilbiriqsi. Laakiin isotopeka labaad oon la hubin daganaanshihiisa 277Hs, ayaa leh cimri ka dheer kan hore taasi oo dhan 11 daqiiqad. 

= Xigasho =
Iridiyaam

**Iridiyaam**

**Iridiyaam** (ingiriis: Iridium) astaanta (Ir) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay todobaatan-iyo-todoba (77).
Curiyaha Iridiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 9aad iyo heerka 6aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Iridiyaam waa bir adag, la kala jabin karo, leh midabka naxaasta oo cadaan xiga, oo ka tirsan guruubka Balatiniyaam, kuwaas oo leh astaamo dhaqan falgal aad u hooseeya. 

Curiyaha Iridiyaam waa mida labaad ee ugu culayska badan dhamaan curiyayaasha, tan ugu culus waa Osmiyaam. Sidoo kale, waa birta ugu adkeysiga badan daxalka, xataa marka heerkulku gaadho 2000&nbsp;°C. 

Curiyahan Iridiyaam waxaa helay saynisyahan Smithson Tennant sanadkii 1803 isla markaana ugu magac daray sanamka *Iris* eey caabudi jireen qeybo ka mid ah Giriigu. 

Macdanta ay ku jirto Iridiyaamta waxaa laga helaa oogada dhulka ayadoo labo isotope oo dagan leh, kuwaas oo kala ah 191Ir iyo 193Ir. 

= Xigasho =
Meitneriyaam

**Meitneriyaam**

**Meitneriyaam** (ingiriis: Meitnerium) astaanta (Mt) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay boqol-iyo-sagaal (109).
Curiyaha Meitneriyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 9aad iyo heerka 7aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Meitneriyaam lama helo ayadoo dabiici ah, laakiin laabka (laboratory) ayaa lagu diyaarin karaa. 

Curiyahan Meitneriyaam waxay leedahay hal isotope oo dagan 278Mt taasi oo noolaan karta wakhti dhan 7.6 ilbiriqsi. Sanadkii 1982kii ayaa markii ugu horeeysay lagu sameeyay xarunta cilmi-baarista ee The GSI Helmholtz Centre for Heavy Ion Research ee ku taala Darmstadt, dalka Jarmalka. 

= Xigasho =
Baladiyaam

**Baladiyaam**

**Baladiyaam** (ingiriis: Palladium) astaanta (Pd) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay afartan-iyo-lix (46).
Curiyaha Baladiyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 10aad iyo heerka 5aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Baladiyaam waa bir leh midabka naxaasta oo cadaan xiga, taasi oo u helay saynisyahan William Hyde Wollaston sanadkii 1803dii asagoo ugu magac daray sheekooyinkii hore ee Giriiga *Pallad*. 

Baladiyaamta, Balatiniyaamta, Roodhiyaamta, Iridiyaamta, Rutheniyaamta iyo Osmiyaamta waxay ka mid yihiin guuto loo yaqaano guruubka Birta Balatiniyaam ama (Platinum Group Metals) oo loo soo gaabiyo (PGMs). 
Curiyayaasha guruubkan waxay leeyihiin astaamo iyo hab dhaqan isku dhow, laakiin Baladiyaamtu waa mida ugu hooseysa barta dhalaalinta (melting point) ee curiye. 

Isku dhisyada laga sameeyo curiyahan Baladiyaam waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo sheeyo ku jira mashiinka gaadiidka, samayska elektarooniga, qeybo ka mid ah daawooyinka, qalabka dhakhtarka ilkaha iyo waxyaabo kale. 

= Xigasho =

*Did the Elements Come About by Chance?
Rasaas

**Lead**

**Lead** (ingiriis: Lead) astaanta (Pb) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay sideetan-iyo-labo (82).
Curiyaha Lead waa bir daciif ah ka tirsan guruubka 14aad iyo heerka 6aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka p-block. 

Curiyahan Lead waxay ka tirsan tahay guruubka kaarboonta, waana bir daciif ah oo leh midab ciraad-cadaan xiga taas oo si dhakhso badan ula falgalsha dhamaan curiyayaasha hawada ah. 

= Xigasho =
Bismuth

**Bismuth**

**Bismuth** (ingiriis: Bismuth) astaanta (Bi) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay sideetan-iyo-sadex (83).
Curiyaha Bismuth waa bir daciif ah ka tirsan guruubka 15aad ee Biniktojiin iyo heerka 6aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka p-block. 

Curiyahan Bismuth waxay ka tirsan tahay guruubka birta daciifka ah, taasi oo leh midab cirdhow-cadaan xiga. 

= Xigasho =
Ununoktiyaam

**Ununoktiyaam**

**Ununoktiyaam** (ingiriis: Ununoctium) astaantiisa (Uuo) waa curiyeha ugu dambeeya 118 Curiye kaasi oo leh tiro atom boqol-toban-iyo-sideed (118). 

Curiyahan wali lama helin.
Raadhoon

**Raadhoon**

**Raadhoon** (ingiriis: Radon) astaanta (Rn) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay sideetan-iyo-lix (86).
Curiyaha Raadhoon waa neef ka tirsan guruubka 18aad ee Neefta Gobta (Noble Gas) iyo heerka 6aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka p-block. 

= Xigasho =
Rutheniyaam

**Rutheniyaam**

**Rutheniyaam** (ingiriis: Ruthenium) astaanta (Ru) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay afartan-iyo-afar (44).
Curiyaha Rutheniyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 8aad iyo heerka 5aad ee Diwaanka Curiye iyo guruubka d-block. 

Curiyahan Rutheniyaam waa bir ka tirsan guruubka Balatiniyaam, kuwaas oo leh astaamo dhaqan falgal aad u hooseeya. 

Curiyaha Rutheniyaam waxaa helay saynisyahan Jarmal ah Karl Ernst
Claus sanadkii 1844, kaasi oo ugu magac daray *Ruthenia*. 

= Xigasho =
Antimony

**Antimony**

**Antimony** (ingiriis: Antimony) astaanta (Sb) waa curiye ka mid ah 118 Curiye ee Diwaanka Curiye. 

= Xigasho =
Lawreensiyaam

**Lawreensiyaam** (ingiriis: Lawrencium) astaanta (Lr) waa curiye ka mid ah 118 Curiye ee Diwaanka Curiye.
----
No – Lr – Rf

= Xigasho =
International Standard Book Number

**ISBN** waxaa loo soo gaabiyay *International Standard Book Number* taasi oo micnaheedu tahay *Habka Tirada [[Buug]]a ee Caalamiga ah*. 

Habkan waxaa lagu kala soocaa buugaagta.
NASA

**NASA** (Ingiriis : *National Aeronautics and Space Administration*) waa shirkad weyn oo ku takhasustay barashada, soo bandhiga iyo tegida hawada sare ee dhulka. 

NASA waxa laga leeyahay dalka Maraykanka.

*Mareeg cusub

= Qoraalo La Mid ah =
* Dusaa
* Docay
* Raage
* Farraare
* Cirjeex
* Uraano
* Bluto
* Waxaraxir
* Meere
* Dhul
* Cir
* Meere Dhagaxley
* Dayax
* Dayaxa meere
* Qorax
* Xidig
* Meere 
* Eris
* Dhul badhe 
* Cilmiga Xidigaha
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Qorax
* Koon

= Xigasho =
Dayaxa Farraare

**Dayaxyada Farraare**

Meereha Farraare wuxuu leeyahay labo dayax oo kala ah Fobos (Phobos) iyo Dheymos (Deimos).
Dayaxa Cirjeex

**Dayaxyada Cirjeex**

Meereha Cirjeex (Jupiter) waa kan leh tirada ugu badan daxayada ee Bahda Qoraxdu Midaysay, wuxuuna leeyahay 67 dayax. 

## Liiska

Tirada dayaxyada ee meerahan Cirjeex aad ayay u badan tahay, dhamaantoodna aqoon fiican looma laha, laakiin kuwa ugu caansan waxaa ka mid ah:

* **[[Europa]]**
* **[[Ganymede]]**
* **[[Io]]**
* **[[Callisto]]**


Io_highest_resolution_true_color.jpg|dayaxa Io ee meeraha Cirjeex.
Callisto.jpg|dayaxa Callisto ee meeraha Cirjeex.
Ganymede_g1_true_2.jpg|dayaxa Ganymede ee meeraha Cirjeex.
Europa-moon.jpg|dayaxa Europa ee meeraha Cirjeex.


## Xigasho
Dayaxa raage

**Dayaxyada Raage**
Meereha Raage waa kan labaad ee leh tirada ugu badan daxayada ee Bahda Qoraxdu Midaysay, wuxuuna leeyahay 62 dayax. 
## Liiska
Tirada dayaxyada ee meerahan Raage aad ayay u badan tahay, dhamaantoodna aqoon fiican looma laha, laakiin kuwa ugu caansan waxaa ka mid ah:

* **[[Titan]]**
* **[[Iapetus]]**
* **[[Enceladus]]**
* **[[Tethys]]**
* **[[Mimas]]**
* **[[Hyperion]]**
* **[[Dione]]**
* **[[Phoebe]]**
* **[[Janus]]**
* **[[Epimetheus]]**
* **[[Prometheus]]**

## Muuqaalo
 

File:Iapetus_as_seen_by_the_Cassini_probe_-_20071008.jpg|dayaxa Iapetus ee meeraha Raage.
File:Enceladus_from_Voyager.jpg|dayaxa Enceladus ee meeraha Raage.
File:Saturn's Moon Tethys as seen from Voyager 2.jpg|dayaxa Tethys ee meeraha Raage.
File:Prometheus_12-26-09a.jpg|dayaxa Prometheus ee meeraha Raage.
File:PIA09813_Epimetheus_S._polar_region.jpg|dayaxa Epimetheus ee meeraha Raage.
File:PIA12714_Janus_crop.jpg|dayaxa Janus ee meeraha Raage.
File:Phoebe_cassini.jpg|dayaxa Phoebe ee meeraha Raage.
File:Dione_(Mond)_(30823363).jpg|dayaxa Dione ee meeraha Raage
File:Mimas_moon.jpg|dayaxa Mimas ee meeraha Raage.
File:Hyperion_in_natural_colours.jpg|dayaxa Hyperion ee meeraha Raage.


## Qoraalo la mid ah
* Dayaxa dhulka
* 2 Martian
* 62 Dayaxa Raage
* 67 Dayax
* Dayaxa Uraanus
* Dayaxa Docay
## Xigasho
Dayaxa Uraano

**Dayaxyada Uraano** (ingiriis: Uranus sattelites) Meereha Uraano wuxuu leeyahay tirada sadexaad ee ugu badan Bahda Qoraxdu Midaysay kuwaas oo dhan 27 dayax.
## Liiska
Meerahan Uraano wuxuu leeyahay tiro badan oo dayaxyo ah, kuwaas waxaa ugu caansan:

* **[[Titania]]**
* **[[Oberon]]**
* **[[Umbriel]]**
* **[[Ariel]]**
* **[[Miranda]]**

## Muuqaalo
 

File:Voyager_2_picture_of_Oberon.jpg|dayaxa Oberon ee meeraha Uraano.
File:PIA00040_Umbrielx2.47.jpg|dayaxa Umbriel ee meeraha Uraano.
File:PIA18185 Miranda's Icy Face.jpg|dayaxa Miranda ee meeraha Uraano.


## Qoraalo la mid ah
* Dayaxa dhulka
* 2 Martian
* 62 Dayaxa Raage
* 67 Dayax
## Xigasho
Meere Dhagaxley

**Meere Dhagaxley**

#  **[[Waxaraxir]]**
#  **[[Dusaa]]**
#  **[[Dhul]]ka**
#  **[[Farraare]]**

**Meere Dhagaxley** (ingiriis: Terrestrial Planet) waa meereyaasha ka samaysan inta u badan dhagaxa, waxaana ka mid ah dhulka, waxayna kala yihiin: Waxaraxir, Dusaa, Dhulka iyo Farraare. Waxaraxir waa midka ugu muga iyo miisaanka yar isla markaana ugu jidhka yar dhamaan Bahda Qoraxdu Midaysay, halka dhulku yahay kan ugu wayn meerayaasha dhagaxleyda ah.

= Qoraalo La Mid ah =
* Neefaha Waawayn
* Meere
* Dhul
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Dayax
* Dayaxa meere

= Xigasho =
Neefaha Waawayn

**Neefaha Waawayn**
#  **[[Cirjeex]]**
#  **[[Raage]]**
#  **[[Uraano]]**
#  **[[Docay]]**

**Neefaha Waawayn** (ingiriis: Gaseous Planets) kuwani waa meereyasha inta ugu badan ka samaysan isku dhisyo neefo ah, sida caadiga ahna way ka wayn yihiin meerayaasha dhagaxleyda ah. 

Meereyaasha noocan ahi waa kuwo aad u waawayn, isla markaana leh tiro badan oo dayaxyo ah. Meerayaashan waa kuwo aad uga fog qoraxda waxayna xigaan cidhif Bahda Qoraxdu Midaysay, waxaana ka mid ah: Cirjeex, Raage, Uraano iyo Docay. Meeraha Cirjeex waa kan ugu wayn dhamaan meerayaasha bahda qoraxdu midaysay. 

= Qoraalo La Mid ah =
* Neefaha Waawayn
* Meere
* Dhul
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Dayax
* Dayaxa meere

= Xigasho =
Wareega Meere

**Wareega Meere** (; ) sida la isku waafaqay, dhamaan meereyaashu waxay ku wareegaan xidig (qorax). Tusaale ahaan, meerayaasha Bahda Qoraxdu Midaysay dhamaantood waxay ku wareegaan qoraxda, jiho la mid ah tan qoraxdu u ged-gedoonto (waa qaab la mid ah habka saacadu u wareegto "clockwise"). 
Ugu yaraan, hal meere, WASP-17b, oo aad inooga fog ayaa la arkey inuu u wareego jiho ka duwan tan xidigtiisu u gedoonto.

Wakhtiga ay meere ku qaadato inuu dhamaystiro hal wareeg oo uu ku soo duurayo qoraxda waxaa loo yaqaanaa *[[sanad]]*. Hadaba sanadada meerayaashu way kala duwan yihiin taasi oo ku xidhan kolba masaafada iyo fogaanta uu u jiro qoraxda. Meeraha ugu fog masaafada qoraxda ayaa ugu sanad dheer isla markaana ugu socod gaaban sababtoo ah aad ayuu uga dheer yahay cufisjiidadka qoraxdaasi.

= Gedgedoonka Meere =

Meere kasta wuxuu ku gedgedoomaa (rotate) xariijin udub-dhexaadkiisa ah taasi oon la arki karin. Gedoonkaasi meere oo ka soo bilaabma bari ilaa galbeed ayaa waxay keentaa maalinta iyo habeenka, sababtoo ah iftiinka qoraxda ayaa kolba dhinac ka mid ah meerahaais u muuqda. 

Inta u badan meerayaasha Bahda Qoraxdu Midaysay waxay u soo gedoomaan hab waafaqsan wareega saacada, marka laga reebo meeraha Uraano oo asaga lagu wado in uu u gedoomo jiho lid ku ah wareega saacada. 
Gedgedoonka meerayaashu way kala duwan tahay, meeraha Dusaa waxay ku qaadataa dhowr saacadood inuu dhamaystiro gedoon xidhan, taasi oo ah habeen iyo maalinta Dusaa; halka meerayaasha waawayn ee neefta ah ay ku qaadato maalmo badan iney sameeyaan hal gedoon oo dhamaystiran.

= Qoraalo La Mid ah =
* Neefaha Waawayn
* Meere
* Dhul
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Dayax
* Dayaxa meere

= Xigasho =

* Was the Universe Created?
Dayaxa docay

**Dayaxyada Docay** () Meereha Docay wuxuu leeyahay tirada afaraad ee ugu badan Bahda Qoraxdu Midaysay kuwaas oo dhan 14 dayax. 
Meereha Docay (Neptune) wuxuu leeyahay tirada afaraad ee ugu badan Bahda Qoraxdu Midaysay kuwaas oo dhan 14 dayax.
## Liiska
Meerahan Docay wuxuu leeyahay tiro badan oo dayaxyo ah, kuwaas waxaa ugu caansan:

* **[[Proteus]]**
* **[[Triton]]**

## Qoraalo la mid ah
* Dayaxa dhulka
* 2 Martian
* 62 Dayaxa Raage
* 67 Dayax
* Dayaxa Uraano
* Dayaxa Docay

## Xigasho
Dayaxa bluto

Dunida yar ee Bluto oo wakhtiyadii hore loo aqoonsanaa ineey tahay meeraha 9aad ee Bahda Qoraxdu Midaysay, balse sanadkii 2006da loo aqoonsaday ineey tahay duniyar; ayaa waxay leedahay 5 dayax oo ku wareega ayada. 

= Xigasho =
Abu Dabi

**Abu Dhabi** (US , UK ;  ** Ku dhawaaqitaanka ) waa magaalo-madaxda iyo caasimada labaad ee ugu dadka badan Imaaraatka Carabta. Caasimada Abu Dhabi waxay dhacdaa dhinaca gasiirado badan oo ka tirsan Gacanka Beershiya. Intaas waxaa 
Abu Dhabi waxaa ka buuxa caddaynta qadiimiga ah ee tilmaamaya midabtakoorka, sida Umm a-Nar-Dhaqameed, oo ku yaal meel ka baxsan Bilihii saddexaad ee BCE. Degsiimooyinka ayaa sidoo kale laga helay meel ka baxsan magaalada casriga ah ee Abu Dhabi laakiin waxay u dhowdahay magaalada casriga ah ee Al Ain. Waxaa jira caddayn ku saabsan dhaqamada oo ku wareegsan buurta Hafeet (Jebel Hafeet). Goobtani waa mid istiraatiiji ah sababtoo ah waa buundada labaad ee Imaaradka Carabta ee Imaaradka Carabta, sidaas awgeed waxay lahaan doontaa muuqaal weyn. Waxa kale oo ka mid ah qoyaan badan oo ka yimaada ilaha iyo harooyinka, taas oo macnaheedu yahay inay jiri lahaayeen kumanaan qoyan oo sanado ka hor ah. 

Asalka magaca "Abu Dhabi" lama hubo. Macnaha "Aabaha Geelle", marka loo tarjumo Af Carabiga, waxa laga yaabaa in loo gudbiyo dhawr jeer oo ka mid ah xayawaanka. Sida laga soo xigtay Bilal al-Budoor, kaaliyaha xoghayaha arrimaha dhaqamada ee Wasaaradda Dhaqanka, Dhalinyarada iyo Horumarinta Bulshada, "Aaggu waxa uu lahaa dhibaatooyin badan, waana la naaneystey ka dib". Sheeko qadiim ah oo ka hadlaysa nin u dhashay gabadhii [gabadhu] (deer - singular)] waxaana loo yaqaan 'aabaha' xayawaanka. Magaca rasmiga ah ee Abu Dhabi wuxuu ahaa Milh "cusbada", oo laga yaabo inuu ka hadlayo biyaha cusbada ee Gacanka Ciraaq, ama qoryaha cusbada ee ku wareegsan magaalada. Qaar ka mid ah xaafadaha ayaa lagu magacaabaa magaalada Umm Dhabi (hooyada deerada), halka diiwaanada Ingiriisku ay tixraacayaan meesha Abu Dhabi. Sida laga soo xigtay xisaabaadka taariikheed ee taariikhiga ah, magaca Abu Dhabi waxaa markii hore loo adeegsaday wax ka badan 300 sano ka hor. Ereyga ugu horreeya ee Abu Dhabi waxaa lagu magacaabaa "Bu" dadka deggan degaanka galbeedka magaalada. Qaybta bari ee magaalda, waa luuqadda abu.

### Climate






File:A view from Lake Park in Abu Dhabi, UAE.JPG|The Lake Park
File:A view from Heritage Park in Abu Dhabi, UAE..JPG|A view from Heritage Park
File:Turmeric plants at the Heritage Park in Abu Dhabi, UAE.JPG|Turmeric plants at the Heritage Park
File:Inside the Heritage Park in Abu Dhabi, UAE.JPG|Inside the Heritage Park
File:Directions Poll at the Heritage Park in Abu Dhabi, UAE.JPG|Directions Pole at the Heritage Park
File:Watch Tower at the Heritage Park in Abu Dhabi, UAE.JPG|Watch Tower at the Heritage Park


## Sido kale fiiri
* Oman
* Saudi arabia
*Imaaraatka Carabta

## Tixraac
Ceres

**Ceres** (Af-Soomaali: Siires; astaan: ) waa duniyar iyo asteroidka ugu wayn kuwa laga dhex helo Bahda Qoraxdu Midaysay. Siires waxay ka samaysan tahay dhagaxaan iyo baraf, dhererkeeduna waa 950 Km. 

Dunidan yar waxaa helay xidigisyahan Giuseppe
Piazzi 1dii Janaayo 1801, markaas oo loo aqoonsanaa ineey tahay meere. Waxaa loogu magac daray sanab eey caabudi jireen Roomaanka ee loo yaqaanay *Ceres*. 

Dayaxgacmeedka aanu qof wadin **Dawn** ee 27kii Sebtembar 2007 shirkada NASA dirtey kaas oo la filaayo inuu gaadho Siires sanadka 2015ka ayaa warbixin iyo macluumaad fiican laga sugayaa inuu ka keeno dunidan yar. 

= Qoraalo La Mid ah =
* Dusaa
* Docay
* Raage
* Farraare
* Cirjeex
* Uraano
* Bluto
* Waxaraxir
* Meere
* Dhul
* Cir
* Meere Dhagaxley
* Dayax
* Dayaxa meere
* Qorax
* Xidig
* Meere 
* Eris
* Dhul badhe 
* Cilmiga Xidigaha
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Qorax
* Koon

= Xigasho =
Eris

::*Kani waa maqaal ku saabsan meere.




*'Eris''' (astaan: ) waa duniyar oo laga dhex helo Bahda Qoraxdu Midaysay, iyo mida 9aad ee ugu cufka iyo miisaanka culus dhamaan sheeyada ku wareega qoraxda. Dunidan yar Eris dhererkeedu waa 2326 km (±12); taasi oo 27% ka miisaan culus dunidayar ee Bluto, una dhiganta 0.27% cufka iyo miisaanka dhulka. 

Dunidan yar waxaa helay xidigisyahan Mike Brown sanadkii 2005ta, waxayna leedahay hal bil oo lagu magacaabo Dysnomia. Masaafad fogaanta ay Eris u jirto qoraxda waxaa lagu qiyaasay 96.4 AU sanadkii 2014ta.  

Maadaama ay ka xajmi weyn tahay Bluto, dadkii helay iyo NASA labaduba waxay ku naanayseen ineey tahay meeraha 10aad ee Bahda Qoraxdu Midaysay. 
Guud ahaan, dunidan Eris iyo Bluto, Ceres, Haumea iyo Makemake waxay isku yihiin guruub la isku yidhaahdo "dwarf planets". 

=Qoraalo La Mid ah=
*Dusaa
*Docay
*Raage
*Farraare
*Cirjeex
*Uraano
*Bluto
*Waxaraxir
*Meere
*Meere Dhagaxley
*Dayax
*Dayaxa meere
*Dhul
*Cir
*Xidig
*Ceres
*Haumea
*Makemake
*Dhul badhe 
*Cilmiga Xidigaha
*Bahda Qoraxdu Midaysay
*Koon

=Xigasho=
Metre per second squared

Metre per second squared waa Mitir loo qaybiyay Ilbiriqsi afar laaban taasi oo calaamada loo soo gaabiyo tahay m/s4
7 (thiin)

**7** waa habka qoraalka xisaabta ee tirada thiinka (lambarka) todoba. Tirada lambar 7 waxay ka mid tahay tobanka lambar ee aasaaska u ah dhamaan tirada. 
= Liiska Tirada =

= Qoraalo La Mid Ah =
* Aasaaska Tiro
* Aasaaska Xisaabta
* Lambar
* Tiro
* Jajab
* Iskugeyn
* Iskudhufasho
* Kalagoyn
* Iskuqeybin
* Dhaban
* Kinsi
* 10ka Lambar ee u Horeeya Xisaabta
* Xisaab

= Xigasho =
Thiin (lambar)

Maaxda ama kaalinta thiinka ama tiro waa habdhiska thiinka ama tiro (matalan. 3 ama 7). kulannada summadaha waxay ka dhigantahay tirooyin (Abyoone, tirsiimo iyo maangal) hadba sida ay ugu jirto ee dhanka taxaha waxaa hadidayaa aqrinteeda habdhiska tirada.

waxaa taariikha hore loo yaqiinay taxaha lambarada kala gadisan sida Lambarada Roomaanka, Lambarada Carabta iyo Lamabarada Hindida iyo kuwe kale...

sidoo kale waxaa la adeegsan jiray summado oo lambar ahaan loo qori jiray sida xarfaha ama erayo la isku dhafay sida Abjad lambar.

## Sidoo kale eeg
* Positional number system
* Bit Bit
* Lambar weyn Significant digit
2

|1|2|3|2|1||1|2|3|1}}
Sannadka **2** waa sannadka labaad Ciisa dabadii.

## Dhacdooyinka

### Hadba meesha
#### Imbaraatooriyaddii Roomaanka

#### Yurub
* Atanis

#### Afrika
*

#### Asiya

## Dhalashada
*

## dhimashada

## Tixraaca
Iskugeyn

**Iskugeyn**

**Iskugeyn** sidoo kale loo yaqaano **Isku-dar** (ingiriis: plus) astaanta calaamada u ah (+) waa hab la iskugu daro lambarada tirada xisaabta. Iskugeyntu waxay ka mid tahay afarta hab ee aasaaska xisaabta. 

Labo tiro marka laysku
daro wixii ka soo baxa
waxaa loo yaqaanaa Wadar. 
Tusaale ahaa:
Aasaaska tiro

**Aasaaska Tiro**

**Aasaaska Tiro** (ingiriis: basic numbers) waa tobanka lambar eey ka samaysan tahay tirada xisaabta. 

Lambarada xisaabta ku jira aad ayay u badan yihiin, marka tobanka lambar ee aasaaska tiradu waa:
* 0 (eber), 
* 1 (kow), 
* 2 (labo), 
* 3 (sadex), 
* 4 (afar), 
* 5 (shan), 
* 6 (lix), 
* 7 (todoba), 
* 8 (sideed), iyo 
* 9 (sagaal). 

Dhinaca kale, tirada lambarada xisaabta waxaa lagu kala soocaa hab loo yaqaano god, kuwaas oo muujiya kala duwanaanshaha lambarada. 
Lambarada aasaaska tiro (0 ilaa 9) waa hal-godleey sababtoo ah waa hal lambar. Laakiin lambarka 10 ilaa 99 waa iskudheg labo lambar, tusaale ahaan (1 iyo 0) sidaas darteed waa labo-godleey. Intaas waxaa dheer, sadex-godleey, afar-godleey, shan-godleey ilaa meel aan la aqoon. 

Si kastaba ha ahaatee, tiradii kasta ee iswadata waa lambar taasi oon lagu xidhi karin godadka.

= Qoraalo La Mid Ah =
* Tiro
* Lambar
* Xisaab
* Iskugeyn
* Kalagoyn
* Iskuqaybin
* Iskudhufasho

* God
* Hal-godleey
* Labo-godleey
15

::*Kani waa maqaal ku saabsan sanadka 15 [[C.D]], boga lambarka fiir [[15_(tiro)]]

*'15''' waa sanadka 15aad ee taariikhda miilaadiga ah.

= Xigasho =
Toban iyo shan

**Toban iyo Shan**

**Toban iyo Shan** meelaha qaar loogu dhawaaqo **Shan iyo Toban** waa lambar tiro ka mid ah xisaabta taasi oo u qoranta 15.
Aasaaska xisaabta

**Aasaaska Xisaabta**

**Aasaaska Xisaabta** (ingiriis: basic of math) waa afarta hab ee ugu muhiimsan xisaabta kuwaas oo kala ah:

* Iskugeyn,

* Kalagoyn,

* Iskudhufasho iyo 
* Iskuqaybin

Afartan hab waa kuwa saldhiga u ah dhamaan shaqada iyo fahanka xisaabta. Sidoo kale, waa kuwa ugu horeeya ee la barto.
Haumea

**Haumea** (Af-Soomaali: Hawmiya, astaan: ) waa duniyar oo laga dhex helo gadaasha meeraha Docay ee Bahda Qoraxdu Midaysay. Dunidan yari waa 1/3 cufka meeraha yar ee Bluto waxaana helay guruub xidigisyahano ah oo uu hogaaminayay Mike Brown sanadkii 2004ta. 

= Qoraalo La Mid ah =
* Dusaa
* Docay
* Raage
* Farraare
* Cirjeex
* Uraano
* Bluto
* Waxaraxir
* Meere
* Dhul
* Cir
* Meere Dhagaxley
* Dayax
* Dayaxa meere
* Qorax
* Xidig
* Meere 
* Ceres
* Haumea
* Makemake
* Dhul badhe 
* Cilmiga Xidigaha
* Bahda Qoraxdu Midaysay
* Qorax
* Koon

= Xigasho =
Marqaan

**Marqaan** ama Marqaan wayne waa magaalo Tariikhi ah oo ku taala Deeganka Soomalida (Somaali galbeed) Magaladaan waxay caan ku tahay xoolaha. Waxay ku taalaa dhul daaqsimeed aad u wanaagsan, waxana dega qabiilka tariikhda Soomaalida ugu caansan Caligeri Duduble iyo beelaha madhibaan sida reer horogle  Magaalada marqaan waxay caan ku tahay xoolaha sida geela iyo adhiga
guurtida Diiriye Guure jaamac biixi *magaca magaaladu waxuu ku qotomaa ceel biyood la oran jiray (Marqaad-wayne) micnaheedu yahay ceel mug-wayn  halkaas oo dadku ugu dhawaaqay marqaan wayne* Aasaaska magalada waxaa qayb weyn ka ciyaaray Boqortoyada Ingiriiska oo laha qorshe ku adan in beelaha reer darawiish in laga saaro dhulka Soomaaliya. magaaladu waxay leedahay kaabayaal dhaqaale oo fiican. waxaa ka mid ah astaamaha marqaan in ganacsigu ku koro jamac biixi ayaa sheegay in marqaan lagu sheego inuu degan yahay *jin qani ah*. magaalada waxaa ku dhaqan in ka badan 15.000 oo qof waana magalada sedexaad ee ugu dadka badan dhulka reer darawiish marka laga tago Laascaanood iyo Buuhoodle waxaa magaalada hoostaga oo laga xukumaa magaalooyin badan.

## Tuulooyinka hoostaga
* Goobwaynee
* Xagarburburis 
* Dameercad 
* Wanaagsan
* Fooda-Yar
* Angalo
## Murtida iyo Abwaanada
waxaa magaalada ka soo jeeda abwaanada Soomaalida ugu caansan oo ay ka mid yihiin  
* Ismaciil mire 
* Cali dhuux 

Marqaan wayne. Dhulka uu ku yaal Waxaa Lagu Magacasbaa Toomo. toomahaasoo ka kooban laba nooc oo dhirta qiima badan ka mid ah, Waxayna kala yihiin Toomaha Hareeriga ah Iyo Toomaha Goosay ga ah. Waxaana Nooca Dhirta meesha ay ku badan yihiin loo aqoonsan  yahay Dalsan ama Carasan.

## Waxbarashada
waxaa magaalada Marqaan wayne Ku yaala goobo waxbarasho oo 20kii sane u dambaysay magaalada marqaan ka dhigay *Hoyga waxbarashada* ee deegaanka ku hareeraysan oo dhan iyadoo deegaankaasi ka aga dhow oo dhan ay usoo waxbarasha doontaan gaar ahaan dhanka Cilmiga Diiniga waxaa ka mida Iskuulada İyo Machadada Ku yaala magaalada marqaanwayne:
* Dugsiga hoose dhexe sare ee Calidhuux Adan (Ali Dhuh Primary and Secondary School)
* Machadka Imaam Nawaawi
* Machadka Imaam Shaafi

waxaa İntaasi dheer qurba joogta iyo ardayda kasoo jeeda deegaanka waxay aad Ugu hanwaynyihiin Inay mar uun ka hirgelin Waxbarashada heerka jaamacadeeda.