Shiiq yuusuf direed

**Sheekh Yuusuf Direed** (oo loo yaqaan sidoo kale Sheekh Yuusuf Sheekh Ibraahim, Alle ha u naxariistee) waa mid ka mid ah culimada Soomaaliyeed ee ugu caansan gobolka Galgaduud. Wuxuu ku dhashay degmada Xeraale ee Galgaduud sannadkii 1330 Hijri (1912kii miilaadiga), wuxuuna ka soo jeedaa beesha Dir, gaar ahaan reer Mahe Surre Guutaale Cabdale Fiqi Muxumed.

Wuxuu ahaa caalim diimeed firfircoon oo dhisay masaajiddo iyo madarasado badan, jidad waqaf ah, ceelal, iyo wadooyin. Waxa kale oo uu ardaydiisa ku taageerayey xoolo, beeraha iyo guryo. Ardaygiisii caanka ahaa waxaa ka mid ahaa Sheekh Maxamed Guuleed Kaarshe.

Wuxuu dhintay 16 Diseembar 1980, waxaana lagu aasay degmada Huurshe.

## Taariikdii  dhalashadiisa:
Sheekhu (Alle ha u naxariistee) wuxuu dhashay bilowgii qarnigii 20aad ee miilaadiga, xilligii waddanku gumeysiga ku hoos jiray oo dadka iyo diintaba lagu dagaallamayey. Wuxuuna ku dhashay gobolka Galgaduud sannadkii 1330 Hijri, oo u dhiganta 1912kii miilaadiga.

Sheekh Cabdi Raxmaan Celi ayaa yidhi, isagoo si cad u cadeynaya taariikhda dhalashada Sheekha:

**وتاريخ ميلاده غشاكط كما وردا**

Abjadka Carabiga ayaa sida tan u qeexaya:

•  “غ” waxay keentaa 1000

•  “ش” waxay keentaa 300

•  “ا” waxay keentaa 1

•  “ك” waxay keentaa 20

•  “ط” waxay keentaa 9

Marka tirooyinka xarfaha la isku daro waxay noqonayaan **1330 Hijri**, taas oo ah sannadkii uu dhashay Sheekhu.

Wuxuu ka soo jeedaa beesha **Dir**, gaar ahaan reer Mahe Surre Guutaale Cabdale Fiqi Muxumed.

Hooyadiis waxay ahayd **Jimco Cismaan-Gaduud  Fiqi Maxamed**  oo ka dhalatay beesha Hawiye, Habargidir, Cayr, Reer Dhalow. Ciidamadii Hormadiid ayaa dilay hooyadii isaga oo jira siddeed sano. Isla maalintaas waxaa soo gaadhay dhaawac wejiga ah. Kadib aabihii baa soo koriyey oo Qur’aanka kariimka ah u dhigay. 

## Waxbarashadiisa
Sheekhu (Alle ha u naxariistee) wuxuu waxbarashada diinta ku bilaabay isagoo yar, guriga aabihii. Halkaas ayuu markii ugu horreysay Qur’aanka kariimka ah ku bartay, ka dibna tacliinta kale ee diinta ayuu si degdeg ah u galay.

**Macallinkiisii ugu horreeyay**

Macallinkiisii ugu horreeyay wuxuu ahaa **Sheekh Ciise Faarax Kooshin**. Sheekh Ciise oo safar ah ayaa soo martiyay xaafadda Sheekh Ibraahin (aabaha Sheekh Yuusuf). Markaas ayaa Sheekh Yuusuf oo yaraa loo dhiibay cunto. Intuu cunto cunayey ayuu maqlay Sheekh Ciise oo akhrinaya baydkan:

**ذنوبي عليَّ كالرَّواسي**

**فويلي لوزري الثقيل**

Baydkaas ayaa ahaa waxa ugu horreeya ee uu ka maqlo Sheekh Ciise. Kadib buug ayuu ka akhristay. Sheekh Ciise markii uu safarkiisii sii watay ayuu la kulmay **Sheekh Cali Samatar**. Sheekh Cali markuu arkay fahanka iyo garaadka wiilkii yaraa ayaa aad ula yaabay. Wuxuu yidhi: “Waxaan arkay wiil yar oo cilmigayga iga qaadan doona.”

Sheekh Cali ayaa warqad u diray Sheekh Yuusuf. Markii warqaddii soo gaadhay ayuu Sheekh Yuusuf si degdeg ah u aaday Hobyo, halkaas oo uu kula kulmay macallinkiisii labaad ee **Sheekh Cali Samatar** – kaas oo ahaa macallinkiisii ugu weynaa oo uu ka faa’iidaystay cilmiga ugu badan.

**Macallimiintiisa kale**

Waxaa ka mid ah macallimiintiisii kale:

1.  Sheekh Maxamad Fiqi Yuusuf

2.  Sheekh C. Wahaab Sheekh Yuusuf Dubad

3.  Sheekh Aadan Cawlyahan

4.  Sheekh Nuur Maxamad Awr’table

**Madhabkiisa, caqiidadiisa iyo dariiqadiisa**

Sheekhu wuxuu raacayey:

•  **Madhabka**: Shaafici

•  **Caqiidada**: Ashcari

•  **Dariiqada**: Qaadiriya

## Dadaalkii iyo adkaysimhii uu wax ku soo bartay
Sheekhu (Alle ha u naxariistee) waxa uu waxbarashadiisa ku qaatay xilli aad u adag oo ay jireen dhibaatooyin badan oo kala duwan. Waagaas dadka diinta baranayey waxay la kulmayeen mushkilado waaweyn, kuwaas oo ugu muhiimsan:

1.  **Gumeysiga** oo si adag ula dagaallamayey diinta Islaamka. Culimada iyo ardaydaba waxay dhibaateeyn jireen; qaarkoodna waa la xidhi jiray, qaarkoodna waa la dili jiray.

2.  **Nolosha ciriiriga ah** ee dhanka cuntada, biyaha iyo dharkaba.

3.  **Kutubta cilmiga** oo aan si sahlan loo heli karin. Inta badan waxay ahaayeen kuwo aad qaali ah ama gebi ahaanba la heli kari waayey.

4.  **Safarka** oo aad u dhib badnaa. Qof kastaa wuxuu ku safri jiray lugtiisa ama awrkiisa.

5.  **Waddanka oo kala go’naa** dawlado gumeysi ah (Ingiriiska iyo Talyaaniga) iyo qabaa’il is-dagaallamaya.

Inkasta oo ay jireen dhibaatooyinkaas oo dhan, Sheekh Yuusuf Direed wuxuu si hagar la’aan ah u bartay cilmiga. Habeen iyo maalinba wuxuu akhrin jiray isagoo adeegsanaya faynuus iyo dab.

Waxa ugu yaabka badan ee taariikhdiisa lagu xasuusto waa inuu Sheekh Yuusuf iyo saaxiibkiis Sheekh Daahir Sheekh Cumar Rooble ay **khalwo** galeen si ay buugaagta u soo daalacdaan. Labadooduba waxay habeen iyo maalinba u hurayeen akhriska, iyagoo mid waliba wata faynuus. Sheekh Yuusuf wuxuu isticmaalay **11 taang oo nafto ah** (midkiiba 20 litir), Sheekh Daahirna wuxuu isticmaalay **12 taang** – oo dhammaantood loo isticmaalay akhris kaliya!

## Fidinta diinta Islaamka iyo dawrkii uu ka qaatay
Sheekhu (Alle ha u naxariistee) waxa uu kaalin libaax ka qaatay faafinta diinta Islaamka. Waxa uu caqligiisa, cilmigiisa iyo maalkiisaba isugu geeyay hawshaas. Darsigiisu kama go’ayn; safar iyo deegaanba wuxuu ku jiray.

Wuxuu dhisay masaajiddo iyo madarasado badan oo ilaa maanta qaar ka mid ah weli shaqaynayaan. Ardaydiisa (xertiisa) ayuu si buuxda u taakulayn jiray. Waxa uu u bixin jiray xoolo, beeraha iyo agabka kale ee waxbarashada. Markii danbe ayuu ilaa 9 guri oo uu lahaa iibiyey si uu u sii wado taageerada ardaydiisa – midba markii lacagtii kii hore dhammaatay ayuu kan xiga iibin jiray.

Dadka cilmiga ka qaaday Sheekha waxaa ka mid ah **Sheekh Maxamed Guuleed Kaarshe**, oo wasiirka arrimaha diinta ka noqday dawladdii Kacaanka.

**Funuuntii uu akhrin jiray**

Sheekhu wuxuu akhrin jiray qaybaha kala duwan ee cilmiga shareecada Islaamka iyo aaladaha loo kaalmaysto. Waxa uu ugu badnaa akhriska **fiqhiga**, **caqiidada**, **tafsirka**, **xadiiska**, **tasawwufka** iyo **siirada nebiga** (scw). Sidoo kale wuxuu akhrin jiray **naxwaha**, **sarfaha** iyo aaladaha kale ee luqadda Carabiga.

Sheekh Cabdi Raxmaan Celi ayaa isaga ammaanaya gabaygan:

**وكان فقيها شافعيا وأشعري**

**وفي القادرية استوى متمكّنا**

**وكان شهيرا بالعلوم فنونها**

**كفقه وتفسير أحاديث نورنا**

**وكان له كذا بعلم عقيدة**

**وعلم تصوف ونحو وصرفنا**

**وكان مفيدا للعلوم بأسرها**

**بفهم معانيها فكان مبينا**

## Raadadka ka baaqiga ah
Sheekhu (Alle ha u naxariistee) wuxuu ahaa qof si weyn ugu adeegay dadka iyo diinta Islaamkaba. Waxa uu ka tagay dhaxal aan la soo koobi karin.

Wuxuu dhisay **masaajiddo** iyo **madarasado** badan oo ilaa maanta jira, kuwaas oo ka mid ah:

•  Masjidka Dhuusamareeb iyo madarasada weyn ee ku ag taal, oo loo yaqaan **Jaamacatu Raqay**.

•  Masjidka degmada **Cadaado**.

•  Masjidka degmada **Huurshe**.

Sidoo kale wuxuu dhisay **baraago waqaf ah**, **ceelal** iyo **jidad** waqaf ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin:

•  Jidka u dhexeeya **Bandiiradley** iyo **Lagurizqay**.

•  Baraagga ku yaal **Lagurizqay** oo ah mid waqaf ah.

•  Jidka u dhexeeya degmada **Huurshe** iyo degmada **Xeraale**.

•  Jidka u dhexeeya degmada **Huurshe** iyo **Hogdugaag**.

•  Ceelka ku yaal **Mayeeraan** oo loo yaqaan **Ceel Wayne**.

•  Ceelka ku yaal **Raqayda**.

•  Ceelka degmada **Cadaado** oo loo yaqaan **Ceel Dheere** (oo hadda musqulaha masjidka laga dhigay).

## Dhimashadii Sheeka iyo meeshii uu ku dhintay
Sheekhu (Jannatul Firdowso Alle ha ka waraabsho) wuxuu ku dhintay isbitaalka **Madiina** ee magaalada Muqdisho. Sababta dhimashadiisa waxay ahayd qaliin lagu sameeyay. Taariikhdu markay ahayd **8 Safar 1401 Hijri**, oo u dhiganta **16 Diseembar 1980** miilaadiga.

Waxaana lagu aasay degmada **Huurshe**, halkaas oo aabihii, awoowgiis iyo qaraabadiisa badan ay ku aasan yihiin.

**Amaantii culumada iyo dadweynaha**

Culimo badan iyo dadkii la kulmay ama cilmigiisa ka faa’iideystay ayaa aad u ammaanay Sheekha. Waxay ku ammaaneen gabayo iyo ereyo qurux badan, af Soomaali iyo af Carabi labadaba.

Sheekh Cabdi Raxmaan Celi ayaa yidhi:

**وكان عديم المثل في وقته فقد**

**تحلى برحمة لمن عنده دنا**

**وكان وليا عند أهل الحقيقة**

**وناشر علم في بلاد وبدونا**

Sheekh Maxamuud Sheekh Xasan ayaa isna yidhi:

**كان مأوا للعلوم**

**من أنواع علم الله**

Sidoo kale, **Asman Xasan Dari** ayaa markii uu mas’alo waydiiyay nin sheekh ah oo si khalad ah ugu sheegay, ka dibna uu waydiiyay Sheekh Yuusuf oo si sax ah ugu sheegay, wuxuu tiriyay gabay dheer. Waxaana ka mid ahaa meerisyadan:

**“Uusbuur wadaaduhu**

**Wuxuu ariga buurtaaba**

**Aayad uu aqoon iyo**

**Wuxuu ka am am siiyaaba**

**Aw Yuusuf maalintuu maqluu**

**ku anbadaa meele”**

## Xigasho

* Sheekh Cabdi Raxmaan Celi iyo Sheekh Maxamuud Sheekh Xasan (gabayo lagu ammaanay Sheekha).
* Xisaabta abjadka Carabiga ee taariikhda dhalashada Sheekha (1330 Hijri).
* Macluumaadka ku saabsan taariikhda dhalashada, waxbarashada, dadaalka, fidinta diinta, raadadka ka baaqiga ah iyo geerida waxay ka yimaadeen sheekooyinka afka ah ee culimada deegaanka iyo dadka ku nool Huurshe iyo gobolka Galgaduud.

Ilaha kale:

* Wareysiyo iyo barnaamijyo kala duwan oo laga qaaday taariikhda Sheekh Yuusuf Direed ee laga heli karo warbaahinta Soomaalida (YouTube iyo baraha bulshada).