open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lwambu sezita

**Lwambu** izita remhuri rinowanikwa muZambia.

*Vanhu vane zita iri: Sarah Lwambu; Amina Lwambu; Franck Lwambu; Lamana Lwambu; Harrison Lwambu.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.

*Bemba inoti **lwambu** (n. contagious) kureva chinotapukira.
Machacha sezita

**Machacha** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Kuchacha (to clear old lands) kuunda minda.
*Vanhu vane zita iri: Munyaradzi Machacha aishandira ZBC; Wisdom Machacha; Ramson Machacha.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Bemba vanoti **ca** (v. dawn) kureva kuyedza kwezuva.
*Bemba vanoti **macâca** (n. day break; dawn) kureva kuyedza kwezuva.
*VaChewa vanoti **chacha** (to barter, buy & sell, hand round). 
*VaZigula vanoti **wachachi** kana **mchachi** (timid one; humble one).
Chilembo sezita

Chilembo izita remhuri rinowanikwa muZambia, Malawi neAngola. 

*Vanhu vane zita iri: Mauricio Chilembo; Adelina Chilembo; Mwayi Chilembo; Ezelina Chilembo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Bemba inoti **ifilembo** (n. Alphabet).
Nyelele sezita

Nyelele izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa, Zambia neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Palesa Nyelele; Nomthandazo Nyelele; Ephemie Nyelele; Guy Nyelele.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

* VaBemba vanoti **nyelele** (n. Ant) kureva svosve.
Lusambo sezita

**Lusembo ** izita remhuri rinowanikwa muCongo, Kinshasa neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Chisenga Lusembo; Francine Lusembo; Toussaint Lusembo, Robert Lusembo.
*Mazwi ari pedyo: Rusambo sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Luganda inoti **lusamba** (n. a bracelet) kureva tsambo. Bemba inoti **ulusambo** (n. a copper bracelet) kureva tsambo.
*Umbundu vanoti **olusambo** (wire). Kimbundu vanoti dilunga (n. Bracelet - Hoop earrings).
*Nyiha vanoti **sambo** (thin bands made of the tail hairs of giraffes bound with fine iron or copper wire).
*Lingala inoti **sambo** (seven) kureva nomwe. VaLamba vanoti **lusambo, insambo** (n. brass anklet; bracelet). 
*VaLozi vanoti **kasambo** kana **tusambo** pakuwanda (n. grass bracelet (mostly worn by children) kureva tsambo.
Chikombola sezita

**Chikombola** izita rinowanikwa muZimbabwe, Zambia neMalawi. 

*Vanhu vane zita iri: Rose Chikombola, Tendai Chikombola; Mwelwa Chikombola; Chimwemwe Chikombola.
*Mazwi ari pedyo: Chikombora sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Bemba inoti **icikombola** (n. Brick mould) kureva foroma yezvidhinha.
Chikombora sezita

**Chikombora** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neMalawi.

*Vanhu vane zita iri: Kauma Chikombora, Magret Chikombora; Bright Chikombora; Martha Chikombora.
*Mazita ari pedyo: Chikombola sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.

*Lenje inoti: **kombola** kana **kombaula** (break up, break in pieces) kureva kugura-gura. Mamwe mazwi: **kombolola**  (v. settle, decide, settle a dispute, decide a case).
*Izwi reEnglish rokuti decide rakabva kuFrench yokuti de- + -cidere zvichireva to cut off.
*Zigula inoti: **mkombozi** kana **wakombozi** (n. rescuers, redeemers) kureva mununuri. Lunda inoti chikombola (n. brick mould).
*VaGulu vanoti **ku-kombola** (ransom, redeem, buy back) vachireva **kudzikunura**. Kinande inoti: **erikombola** (v. substitute).
Ngoshe sezita

Ngoshe izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Ngoshe Matsaudi; Chanda Ngoshe; Francisca Ngoshe; Tshepi Ngoshe.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*VaBemba vanoti **ngoshe** (n. common cobra).
Kabumba sezita

**Kabumba** izita remhuri rinowanikwa muRwanda neDRC.

*Vanhu vane zita iri: Busingye Kabumba; Justin Kabumba; Francois Kabumba; Clarisse Kabumba.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tariro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*VaBemba vanoti **Kabumba** (n. Creator) kureva Musiki.
*VaBemba vanoti **bumba** (n. Create) kureva kusika.
Mutemwa sezita

**Mutemwa** izita revanhu rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Shpanuka Mutemwa; Masheke Mutemwa; Lulu Mutemwa; Martha Mutemwa.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*VaTumbuka vanoti **kutemwa** (to love) vachireva kuda. Nsenga vanoti **temwa** (v. fond of, like; love; suit).
*VaMambwe vanoti **-temwa** (to love, to like, to be fond of) vachireva kuda. Nsenga vanoti **kutemwana** kana **mtima umo** (v. agree; concord).
*VaMambwe vanoti **cintemwa** (mutual love, affection) vachireva kudanana.
*VaChikunda neKaonde vanoti **kutemwa** (to love). VaBemba vanoti **icitemwiko** (n. charity, love) vachireva rudo.
Makanza sezita

**Makanza** izita remhuri muZimbabwe. 

Vanhu vane zita iri: Kuziwa Makanza; Mwaita Makanza; Evans Makanza; Valerie Makanza. 
*Mazwi ari pedyo: Chikanza sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Mambwe vanoti **-kanzana** (to discuss, to argue) kukurukura kana kukakavara. Mamwe mazwi **vikanza** (discussion, dispute, argument. **-kanza izwi** (to raise the voice) kureva kukwidza izwi.
*MaZulu vanoti **khanza** (Accuse; charge falsely) vachireva kupomera nhema. Lenje inoti kansa, kansha (v. scold, rebuke, chide).
*Kirundi inoti** kuganza** (rule over, govern) vachireva kutonga nyika. Mamwe Mazwi: **kuganzwa** (to be ruled over, to be governed).
*Tiriki inoti **khukanza** (examine closely, touching and fingering). VaKwere vanoti **makanza** (n. cheeks) kureva matama. Sangho vanoti ganza (n circumcision, female circumcision; circumcized).
Chimpatanya sezita

**Chimpatanya** izita rinowanikwa muZambia.

*Vanhu vane zita iri: Mulenga Chimpatanya; Charity Chimpatanya; Samuel Chimpatanya; Charles Chimpatanya.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba inoti **cimpatanya** (n. Dissension - disagreement that leads to discord).
Chitele sezita

Chitele izita remhuri rinowanikwa muAngola neKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Junior Chitele; Julia Chitele; Kassim Chitele; Pereira Chitele.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Bemba inoti **citele** (n. Dovecot, dovecote - a shelter with nest holes for domesticated pigeons).
Kacelo sezita

Kacelo izita remhuri rinowanikwa muNamibia. 

*Vanhu vane zita iri: Shylock Kacelo; Patrick Kacelo; Mukena Kacelo; Kacelo Kacelo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Bemba inoti **lucelo** kana **kacelo** (adj. early).
*Bemba inoti **lucelocelo** kana **kacelocelo** (adj. very early).
Nkombe sezita

Nkombe izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, Gabon, Malawi neTanzania. 

*Vanhu vane zita iri: Therezia Nkombe; Lucia Nkombe; Carine Nkombe; Jade Nkombe.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba vanoti **nkombe** (n. envoy, messenger, emissary) kureva nhume.
Chilubo sezita

**Chilubo** izita remhuri rinowanikwa muAngola. 

*Vanhu vane zita iri: Lilian Chilubo; Paulino Chilubo; Siyabo Chilubo; Luis Chilubo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Bemba vanoti **cilubo** (n. error). Bemba vanoti **luba** (n. err).
Mkoba sezita

Mkoba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neTanzania. 

*Vanhu vane zita iri: Sifiso Mkoba; Able Mkoba; Seif Mkoba; Mkoba Mkoba.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaYao vanoti mkoba (bag woven from palm leaf fibre) vachireva bhegi rakarukwa reshinda dzemashizha emurara.
*VaMwali vanoti mkoba (n. backpack) vachireva [nhava]].
*MaZulu vanoti umkho6a kana imikho6a (n. Yellow-wood timber tree, Podocarpus latifolius).
Tikama sezita

**Tikama** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa neZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Lindokuhle Tikama; Zulu Benji Tikama; Joy Tikama; Samuel Tikama; Saina Tikama.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*VaBemba vanoti **tikama** (v. clot; congeal; freeze) kureva kugwamba ropa.
*VaLamba inoti mutika (n. Thickness, stoutness, firm texture, strength, substance). 
*VaLamba inoti tikama (n. Be thick, firm, stout, substantial, of good quality).
Chikutika sezita

**Chikutika** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Chipo Chikutika, Anna Chikutika; Stephen Chikutika; Samuel Chikutika.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emutauro yeBantu anotadzana.

*VaBemba vanoti **cikutika; kutika** kana **bundama** (adj. Cloudy).
Chilela sezita

**Chilela** izita remhuri rinowanikwa muZambia, Malawi neAngola.

*Vanhu vane zita iri: Chilela Kabalu; Chilela Khonje; Maravilia Chilela; Zione Chilela.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Bemba inoti **cilela** (n. compassion) kureva tsitsi.
Bushilu sezita

**Bushilu** izita remhuri rinowanikwa muTanzania neMalawi.

*Vanhu vane zita iri: Bushilu Hamisi; Bushilu Muhamad; Juliet Bushilu; Biyadi Bushilu.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Venda inoti **tsilu** (n. fool). Mamwe mazwi: **vhutsilu** (n. stupidity; foolishness). **-tsilufhala** (be stupid).
*Luwanga inoti **obusiru** (n. stupidity; ignorance; dumbness; feeble-mindedness; dumb; deaf and dumb; mentally deficient).
*Luwanga inoti **omusiru** (n. dumb or half-witted person; fool). VaLamba vanoti **ishilu** (n. a madman).
*VaWanga vanoti **omusirusiru** (n. foolish person). Lenje inoti wushilu (n. madness, insanity) kureva kupenga.
*Lubukusu inoti **buusilu** (dullness, stupidity, ignorance, dumbness, feeble-mindedness, foolish). 
*VaBemba vanoti **bushilu** (n. craziness; madness). Luganda inoti **omusiru** (silly, stupid).
Ntunga sezita

**Ntunga** izita revanhu rinowanikwa muTanzania, Burundi, neUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Theodore Ntunga; Maxime Ntunga; Gisele Ntunga; Banele Ntunga.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*VaBemba vanoti **ntunga** kana **lubali** (n. direction).
Mubamba sezita

**Mubamba** izita revanhu rinowanikwa muTanzania, neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Rodrigue Mubamba; Olivier Mubamba; Diane Mubamba; Blandine Mubamba.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba vanoti **mubamba** (n. Elephantiasis).
*VaBemba vanoti **mubamba** kana **lubali** (n. direction).
Lubilo sezita

Lubilo izita rinowanikwa muZambia.

*Vanhu vane zita iri: Rodgers Lubilo; Lubilo Mwanjila; Gracia Lubilo; Lubilo Manda.

## Mitauro yeBantu

*Barotse neBaKalanga **lubilo** (speed, in running; rapid pace; a race) richireva spidhi. 
*VaBemba vanoti **lubilo** (adj. fast). VaNyakyusa vanoti **ulubilo** (race) kureva mujawo. 
*VaNyungwe vanoti **luwiro** (speed, race). Yao vanoti **mbirimo** (haste; diligence).
*Lenje neYao vanoti **luwilo** (a race, fast, speed) kureva spidhi.  
*VaChewa neMang'anja vanoti **liwiro** (speed), kureva spidhi. VaTumbuka vanoti **mwaluwiro** (fast, quickly).
*VaGwere **mbiro** (race, running, athletics; act of running at a fast pace) kureva mujawo wekumhanya kana kufambisa netsoka.
Lubingu sezita

Lubingu izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, Namibia neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Michel Lubingu; Mimie Lubingu; Michelle Mwenda Lubingu; Esperance Lubingu; Didier Lubingu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba vanoti **lubingu** (n. flame) kureva rimi remoto.
Tembula sezita

Tembula izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa, Kenya neUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Tapiwa Tembula; Tshiyombo Tembula; Selinah Tembula; Elizabeth Tembula; Ruth Tembula.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba inoti **tembula** (n. Exhaust).
*VaBemba inoti **tembuka** (v. Faint).
Chibusa sezita

Chibusa izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Ruth Chibusa; Chibusa Nkhuwa; Bridget Chibusa; Martha Chibusa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba inoti **cibusa** (n. Friend) kureva shamwari.
*VaBemba inoti **bucibusa** (n. Friendship) kureva hushamwari.
Lupanda sezita

Lupanda izita remhuri rinowanikwa muMalawi, Congo Kinshasa neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Matthews Lupanda; Benoit Lupanda; Tina Lupanda; Sephora Lupanda.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBemba inoti **lupanda** (n. Fork of branch) kureva mhandi.
Bulanda sezita

Bulanda izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Samuel Bulanda; Muluso Bulanda; Mercy Bulanda; Nchimunya Bulanda.
*Mazwi ari pedyo: huranda.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*VaBemba vanoti **bulanda** (n. Grief).
Chitende sezita

**Chitende** izita remhuri rinowanikwa muAngola. 

*Vanhu vane zita iri: Vonai Chitende; Maud Chitende; Joaquim Chitende; Tendai Chitende.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Bemba vanoti **citende** (n. heal) kureva chitsitsinho.
Chabe sezita

Chabe izita remhuri rinowanikwa muBotswana neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Kgalalelo Chabe; Kgelegelo Chabe; Gabah Mokoti Chabe; Anna Chabe.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*VaBemba vanoti **chabe** (n. Gratis; free).
Mushika sezita

**Mushika** izita remhuri rinowanikwa muZambia neDR Congo.

*Vanhu vane zita iri: Mushika Mushika; Christine Mushika; Fildah Mushika; Nochie Mushika.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*VaBemba vanoti **mushika** (n. Manager).
Kgwedi sezita

Kgwedi izita rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Nhlahla Kgwedi; Tumisang Kgwedi; Tshepo Kgwedi; Kgomotso Kgwedi.
*Mazwi ari pedyo: Mwedzi sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Sepedi vanoti **kgwedi** (n. month) kureva mwedzi. 
*Silozi vanoti **kweli** (n. month) kureva mwedzi.
Kutokwa sezita

Kutokwa izita rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Tendai Kutokwa; Kizito Kutokwa; Clemence Kutokwa; Kutokwa Mbangu.
*Mazwi ari pedyo: Kutoka sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Silozi vanoti **Na ku tokwa** (I need you).
Kutoka sezita

Kutoka izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Farai Kutoka; Allan Kutoka, Arnold Kutoka.

## Mitauro yeBantu

*Lenje vanoti **kutoka** (Apply fire to, roast, burn, bake e.g. pottery) - kupisa, kugocha kana kukanga. 
*Swahili vanoti **kutoka jasho** (v. sweat; perspire). VaGiryama vanoti **ku-toka** (v. to be cut off) kureva kugurwa. 
*VaKomo vanoti **toka** (v. leave). Mamwe mazwi: **toka** (n. quitter). VaSwahili vanoti **kutoka** (from, out of). 
*Sangho vanoti toka (v. to send) kureva kutuma. Mamwe mazwi: to (v. to send, to dispatch).
*MaZulu vanoti **toka** (v. Await trial in confinement) vachireva kumirira kutongwa uri muchitokisi.
*MaZulu vanoti **isitokisi** (n. Place of detention while awaiting trial) kureva chitokisi.
*VaKaonde vanoti **kutooka** (to be light in complexion), kutsvuka ruvara rweganda. 
*Mbunda vanoti **butoka** kana **kutoka** (white) kureva huchena.
Lebala sezita

**Lebala** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Pretty Lebala; Boithatelo Lebala; Wami Lebala.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sepedi vanoti **lebala** (n. complexion) kureva ruvara rweganda. 
*Sepedi vanoti **lebala** kureva kukanganwa. Silozi vanoti **libala** (v. forget) kureva kukanganwa. 
*Sepedi vanoti **lebala** (n. playground; show ground; open space) kureva chivara.
Motsilili sezita

**Motsilili** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Ntadimeng Motsilili; Mayah Motsilili; Tumelo Motsilili; Tshepo Motsilili.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho vanoti **motsilili** (n. fresh milk) kureva mukaka mumbishi. 
*Silozi vanoti **muzilili** (n. fresh milk) kureva mukaka mumbishi.
Natefo sezita

**Natefo** izita remhuri rinowanikwa muBotswana neSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Makove Tsotsetsi, Natefo Bathusi; Natefo Mekgowe; Rakhobo Natefo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sepedi inoti **natefa** (adj. Nice, pleasurable) kureva kuzipa.
*Silozi inoti **ku natifaza** (v. to make nicer, to make something sweeter; sugar coat).
*Sepedi inoti **dlefa**.
Motheo sezita

Motheo izita rinowanikwa muSouth Africa neBotswana. 

*Vanhu vane zita iri: Tshidi Motheo; Motheo Feghe; Motheo Mashilo; Refilwe Motheo.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Setswana inoti **motheo** (n. foundation).
*Venda inoti **muteo** (n. foundation). Mamwe mazwi: **-tea** (v. lay a foundation).
Mwanja sezita

**Mwanja** izita remhuri rinowanikwa muZambia.

*Vanhu vane zita iri: Monica Mwanja; Mwanja Mwale; Mwanja Kasuba; Ester Mwanja.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emutauro yeBantu anotodzana.

*VaLozi vekuZambia vanoti **mwanja** (cassava) vachireva mufarinya.
*Vanotaura ChiTonga vanoti **mwanja** (cassava) vachireva mufarinya.
*VaMbundu vekuZambia vanoti **mwanza** (cassava) vachireva mufarinya.
*Baila vanoti **mwanza** (malarial fever) vachireva kupisa muviri uine malaria.
Noka sezita

**Noka** izita remhuri rinowanikwa muLesotho.

*Vanhu vane zita iri: Nteboheleng Noka; Jemima Noka; Gontse Noka; Jacob Noka.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emutauro yeBantu anotodzana.

*Sepedi vanoti **noka** (n. River) vachireva rwizi. 
*Sepedi vanoti **nokana** (n. Rivulet; brook) vachireva rukova.
*VaLozi vanoti **nuka** (n. River) vachireva rwizi. 
*Silozi vanoti **nukana** (n. Rivulet; brook) vachireva rukova.
Lipalesa sezita

**Lipalesa** izita revanhu rinowanikwa muLesotho.

*Vanhu vane zita iri: Lipalesa Khotso; Lipalesa Mathe; Lipalesa Ntsoakele; Lipalesa Dlamini.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emutauro yeBantu anotodzana.

*Sesotho vanoti **lipalesa** (n. Flower) vachireva ruva. 
*Silozi vanoti **lipalisa** (n. Flower) vachireva ruva.
Metsi sezita

**Metsi** izita revanhu rinowanikwa muLesotho, Botswana neSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Kgomotso Metsi; Galaletsang Metsi; refilwe Metsi; Pabalelo Metsi.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emutauro yeBantu anotodzana.

*Setswana vanoti **metsi** (n. Water) vachireva mvura. 
*Sesotho vanoti **metsi** (n. Water) vachireva mvura. 
*Silozi vanoti **mezi** (n. Water) vachireva mvura.
Molao sezita

**Molao** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa neBotswana.

*Vanhu vane zita iri: Fikile Molao; Palesa Molao; Beauty Molao; Neo Molao.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Silozi vanoti **molao** kana **mulao** (n. Law; rule; principle; regulation; command, act; precept) kureva murao.
Molapo sezita

**Molapo** izita remhuri rinowanikwa muBotswana.

*Vanhu vane zita iri: Letsie Molapo; Khanyapa Molapo; Mathabo Molapo; Tebogo Makosha.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho vanoti **molapo** (n. stream; valley) kureva rukova. 
*Sesotho vanoti **molapo** (n. stream) kureva rukova. 
*Silozi vanoti **mulapo** (n. stream) kureva rukova.
Molala sezita

**Molala** izita remhuri rinowanikwa muBotswana neSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Mathapelo Molala; Phindi Molala; Kagiso Molala; Dikeledi Molala.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Setswana vanoti **molala** (n. neck) kureva mutsipa. 
*Silozi vanoti **mulala** (n. neck) kureva mutsipa.
Sikhathele sezita

**Sikhathele** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Sikhathele Maposa; Sikhathele Makweni; Sikhathele Ncube; Sikhathele Moyo.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*MaZulu vanoti **khathala** (v. be tired, fatigued, weary). Sesotho inoti **ho khathala** (v. be exhausted).
*IsiZulu vanoti sikhatele kureva kuti taneta. Mamwe mazwi: **Usekhathele ka6i** (He is now terribly tired)
*VaLenje vanoti **katashya** (harass) vachireva kukataza. VaLenje vanoti **katashya** (harass) vachireva kukataza.
*Baila vanoti **ku katala** (to tire, weariness) vachireva kukataza. Mamwe mazwi: **kukatazha** (troublesomeness).
Kurapanura

Kurapanura (to solve) zvichireva kududzira kutaura zvinorehwa kana kupa mhinduro.

## Mamwe Mazwi

*Kuparikira (to give answer to a riddle).

## Mitauro yeBantu
 
*Baila vanoti **kalabi** (n. riddle) kureva chirahwe. Baila vanoti  **kulabika** (to answer correctly a riddle) kureva kurapanura.
*VaZigula vanoti **kulaha** (v. judging; resolving; arbitrating). Mamwe mazwi: **ulahi** (judgment, decision). 
*VaZigula vanoti **kulahika** (be resolvable). VaZigula vanoti **kulahwa** (be judged; be resolved; be arbitrated).
*VaZigula vanoisa **h** pamwe panoiswa **p** kuShona. Panoti kupona ivo vanoti **kuhona**.
Murape sezita

**Murape** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: **Fungayi Murape; Rufaro Murape**; Murape Murape aiva mutambi wenhabvu.
*Mazita ari Pedyo: Chirapa sezita; kurapa, kurapanura.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaZigula vanoti **kulaha** (v. judging; resolving; arbitrating). Mamwe mazwi: **ulahi** (judgment, decision). 
*VaZigula vanoti **kulahika** (be resolvable). Silozi vanoti **ni lapile** (v. I am hungry). 
*VaZigula vanoti **kulahira** (arbitrate for; resolve for). Mamwe mazwi: **kulahwa** (be judged; be resolved; be arbitrated).
*VaZigula vanoisa **h** pamwe panoiswa **p** kuShona. Panoti kupona ivo vanoti **kuhona**.
*VaZigula vanoti **kudaha** (to be able). Mamwe mazwi: **Udaha** (n. ability).
Rwizi rwe Inkankezi

**Rwizi rwe Nkankezi** (kana **Rwizi rwe Nkhankhezi**) irwizi rwuri mudunhudiki re Insiza muZimbabwe.

Ndirwo rukorodzi rwe mukombe-weruboshwe rwukuru we Rwizi rwe Inziza. Rinokwidza kumaodzanyembaemabvazuva e Filabusi, muromo wayo uri kuDhamu re Silalabuhwa.
Rwizi rwe Kwe Kwe

**Rwizi rwe Kwe Kwe** (kana **Que Que** kusvika muna 1983) irwizi ridoko rinomhanyira mujarati re Kwe Kwe muZimbabwe. Nderukokorodzi rwudiki rwe rwizi rwe Zibagwe rarinozobatana naro nechekumaodzanyemba ejarati ro.

Mvura inoyerera murwizi urwu inoshandiswa nehushangazhi hwe stiri senheyo inovumba jarati re Kwe Kwe. 

Rwizi rwe Zibagwe rinobatana neRwizi rwe Munyati runoyerera kumaodzanyemba uye richitapukira muRwizi rwe Zambezi.

## Ringai zve:

* Kwekwe
* Kadoma
Kitemene

Kitemene izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Congo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: daniel Kitemene; Jonathan Kitemene; Tanya Kitemene; Judhit Kitemene.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Chiaushi vanoti **kitemene** (n. Slash-and-burn agriculture) kureva kutema sango kuita munda gore negore.
Chitondo sezita

Chitondo izita rinowanikwa muZimbabwe neZambia.

*Vanhu vane zita iri: Ngoni Chitondo; Vongai Chitondo; Ruth Chitondo; Genaica Chitondo.
*Mazwi ari pedyo: Matondo sezita; Chatondo sezita; Katondo sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Mbukushu vanoti **thitondo** (n. tree) kureva muti.
Rwizi rwe Honde

**Rwizi rwe Honde** (kana **Rwizi Honde'')*** i[[rwizi]] rwuri mu[[Matundumadzi eMabvirazuva]] e[[Zimbabwe]] ([[Chingezi|nge]]. *Eastern Highlands'') anoenderera achipinda nemuMupata we Honde. Rinoyerera kubva kuGomo re Inyangani kumicheto yemadokero eMupata we Honde kwarinobatanidzana nemikoto mikuru yakatiwandei: nzizi dzinosanganisa Mupenga, Buu, Mtarazi ne Ngarura. Rinotapukisa mamvura ayo muRwizi rwe Pungwe, rigere riri muMazambuko, iro richizorasira wo muGungwa re India.

Mapopomo eMtarazi, makurusa muZimbabwe anosvika mamita mazananomwe 762m anoyerera kupind muHonde kuchamhembwe kwe Gaha re Pungwe kumupata we Rwizi rwe Honde kunze kwe Rimuka re Dhidhizha re Nyanga.  Zvikamu zve Honde zviri kuchamhembeni kwe Nyanga zvinosimbisa kukura kwe zvimero, ndiro ringanzi jokoto reZimbabwe. Pamusoro pezvo, kumudziko wechekuchamhembe, rwizi rwe Honde rwunopa mvura inoshandiswa kudiridza zvimero zvenharaunda munzvimbo inogona kuva yakaoma rwizirwo rusipo.

Rwizi rwe Honde rwunovumba chikamu chemuganhu we Mazambuko-Zimbabwe pamberi pekuyerera murwizi rwe Pungwe iro rinozoyerera richitapudza muGungwa re India paBheira.
Mohloare sezita

**Mohloare** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Caroline Mohloare; Tebogo Mohloare; Themba Mohloare; Refentse Mohloare.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho vanoti **mohloare** (n. olive). Sesotho vanoti **sefate** (n. tree)
*Sesotho vanoti **sefate sa mohloare** (n. Olive tree) kureva muorivhi. 
*Sesotho vanoti **Thabeng ea mehloare** (n. Mount of Olives).
Chindanda sezita

Chindanda izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Adyoko Chindanda; Eddah Chindanda; Davie Chindanda; Ruth Chindanda.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Mbukushu inoti **thindanda** (n. threshing floor) kureva chipuriro.
Chipara sezita

Chipara izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Nobert Chipara, Takunda Chipara, George Chipara.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*VaMaconde neVaChewa vanoti chipala (smithy, blacksmith's forge; place where forge is located). VaHerero vanoti otyipara (front; forehead).
*VaChewa vanoti mphala (an open shelter where men sit or rest; or to discuss matters or work to- gether - By extension also a courtroom).  
*VaSwahili vanoti kipara kana kipaa (vi. bald spot, bald head; 2 (rel.) tonsure). VaHerero vanoti otyipara (front; forehead).
*VaMbukushu vanoti **thipara** (n. Face) kureva chiso.
Uriri sezita

Uriri izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Farai Uriri; Douglas Uriri; Blessing Uriri; Lewis Uriri.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Luganda inoti **obuliri** (n. bed) kureva uriri.
*Mbukushu inoti **ghudidi** (n. bed) kureva uriri.
Kgotso sezita

Kgotso izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Kgotso Sefoka; Kgotso Malebana; Moremi Kgotso; Kgotso Sibanda.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Sesotho inoti **kgotso** (n. peace) kureva rugare.
*Sesotho neSepedi vanoti **kagiso** (n. peace) kureva rugare.
Thingonge sezita

**Thingonge** izita remhuri rinowanikwa muBotswana. 

*Vanhu vane zita iri: Godiraone Thingonge; Keneilwe Thingonge.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Mbukushu inoti **thingongi** (n. Meeting; assembly) kureva musangano.
Mavetero sezita

Mavetero izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Nancy Mavetero Juma; Nancy Mavetero Wambugu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaMbukushu inoti **mavetero** (n. Place where water is drawn. From -veta: to draw water).
Matereke sezita

**Matereke** izita rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Kudzai Matereke; Tawona Matereke; Tendai Matereke; Chipo Matereke.
*VaNdau vanoti **tereka** (to put pot on fire) zvichireva kugadza poto pamoto.
*Mazwi ari pedyo: Kutereka sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*VaMakhuwa vanoti **notereka** kana **anotereka** pakuwanda (cook) vachireva munhu anobika.
*VaChewa neVaHerero vanoti **tereka** (boil, to set pot on the fire) kureva kufashaidza. **Tereka onyama** (boil the meat). 
*Kimbundu neUmbundu vanoti **teleka** (cook by boiling). VaVenda vanoti **-tereka** (v. strike. From Afrikaans terk).  
*VaRundi vanoti **gutereka** (put a thing in its certain place; put on the ground; to move something to another place). 
*VaKongo neLenje vanoti **teleka** (to set a pot on fire, to boil water) vachireva kugadza poto pamoto.
Mutanava sezita

Mutanava  izita rinowanikwa muCongo Kinshasa.

*Vanhu vane zita iri: Justin Mutanava; Flavien Mutanava; Grace Mutanava; Thasianne Mutanava.
*Kutanamara kureva kukura zvimwechete nokukwegura asi iri shoko rainge rakanangana nevarume.

## Mitauro weBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*VaMbukushu vanoti **-tanavu** (adj. constant, steadfast; reliable).
Molisana sezita

Molisana izita remhuri rinowanikwa muLesotho, neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Boitumelo Molisana; Mabese Molisana; Matseliso Molisana; Makate Molisana.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho inoti **molisana** (n. Shepherd) kureva mufudzi wehwayi.
ChiNgwii

ChiNgwii mutauro unowanikwa munyka yeDemocratic Republic of the Congo.

*Ngwii vanoti papa (n. wing) kureva bapiro. Ngwii vanoti kuni (n. firewood) kureva huni.
*Ngwii vanoti cabuka (v. cross a river) kureva kuyambuka rwizi. Ngwii vanoti jugu kureva nzungu.
*Ngwii vanoti kadi (n. woman, wife) kureva mukadzi. Ngwii vanoti tima (n. heart) kureva moyo.
*Ngwii vanoti cika (n. girl, woman) kureva musikana] kana mukadzi. 
*Ngwii vanoti jenje (n. cricket) kureva gurwe. Ngwii vanoti dòngà (n. river, valley).
*Ngwii vanoti kómbó (n. broom) kureva mutsvairo. Ngwii vanoti cíndį (n. squirrel) kureva tsindi.
*Ngwii vanoti tòngò (n. sleep) kureva hope. Ngwii vanoti tunga (v. build) kureva kuvaka.
*Ngwii vanoti dédé (n. white man) kureva murungu. Ngwii vanoti duk (v. vomit) kureva kurutsa.
*Ngwii vanoti kada (n. embers, charcoal) kureva mazimbe. Mimwe mitauro yeBantu inoti **makara**.
*Ngwii vanoti dedu (n. beard) kureva ndebvu. Ngwii vanoti kunde kureva bhinzi.
*Ngwii vanoti jundo (n. hammer) kureva nyundo. Ngwii vanoti H () kureva .
*Ngwii vanoti H () kureva . Ngwii vanoti H () kureva .
*Ngwii vanoti H () kureva . Ngwii vanoti H () kureva .
*Ngwii vanoti H () kureva . Ngwii vanoti H () kureva .
Kunyura

Kunyura (to sink) zvinoreva kupinda pane mvura yakadzama usingagone kubuda kana uchishaya mununuri.

*Kunyudza (v. cause to sink).
*Kunonyudza, panonyudza, pakadzma kana pakadzika (very deep).

## Mitauro yeBantu

*Bravanese vanoti **kuzaama** (v. sink) kureva kunyura. Herero vanoti **oukoto** (n. depth).
*VaMbukushu vanoti **-dhama** (v. to sink, to go down) kureva kunyura.
*VaYao vanoti **kunyikula** (to lift up ; to raise up one side) - zvichida vachireva kunyukura?
Potonjere

*<small>Peji rino rinoda kuwerengwa ne kugadziriswa.</small>* 

**Potonjere** (kuChingezi: *computer*; Chishongrish: kombiyuta) imhando ye muchina unoshandisa zvemagetsi kuti chiyamuro, muitiro, chitoro, uye goho ye Dhata.

## Makambani makuru emapotonjere

## Mamwe mapeji ekutarisa

* Hwendefa
* Runhare
* Nharembozha
Tshepo sezita

Tshepo izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa, Botswana neZimbabwe. 

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho vanoti **ts'epo** (n. hope).
*Setswana vanoti **tshepo** (n. hope) kureva tariro.
*Silozi vanoti **sepo** (n. hope) kureva tariro.
Moshi sezita

Moshi izita remhuri rinowanikwa muTanzania. 

*Vanhu vane zita iri: Hamisi Moshi; Moshi Karim; Moshi Hassan; Kurwa Moshi.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Swahili vanoti **moshi** (n. smoke) kureva hutsi.
*Bushong vanoti **muoshi** (n. wool) kureva wuru.
Muenyi sezita

Muenyi izita remhuri rinowanikwa kuCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Angela Muenyi; Mamie Muenyi; Ruth Muenyi; Mukaji Muenyi Tshivungu, Josephine Muenyi.
*Mazwi ari pedyo: Muema sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Bushong vanoti **muenyi** (n. merchant, trader; traveller).
Mukamo sezita

Mukamo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Beatrice Mukamo; Munyaradzi Mukamo; Gift Mukamo; Talents Mukamo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Silozi inoti **mukamo** (n. moisture) kureva hunyoro. 
*Sesotho inoti **mongobo** (n. moisture) kureva hunyoro.
Noko sezita

Noko izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Lesotho neBotswana. 

*Vanhu vane zita iri: Lilian Noko; Noko Thabelang; Noko Shaba; Noko Kgare.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho neSetswana vanoti **noko** (porcupine) kureva nungu.
*Sesotho vanoti **ncande** (porcupine) kureva nungu. 
*Lingala vanoti **noko** (n. uncle).
Thakadu sezita

Thakadu izita remhuri rinowanikwa muBotswana, neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Keobogile Thakadu; Refilwe Thakadu; Gaone Thakadu; Mawasha Thakadu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.
 
*Setswana vanoti **thakadu** (n. ant-eater; aadvark) kureva hweru. 
*Silozi vanoti **takalu** (n. ant-eater; aadvark) kureva hweru.
Ngwale sezita

Ngwale izita remhuri rinowanikwa muMalawi. 

*Vanhu vane zita iri: Prince Ngwale; Hartman Ngwale; George Ngwale; Madalisto Ngwale.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Yao vanoti **ngwale** kureva chikwari. Sesotho inoti **khoale** kureva chikwari. 
*Setswana neSepedi vanoti **kgwale** (n. Partridge) kureva chikwari.
*Venda inoti **khwali** kureva chikwari. Lozi vanoti **likwali** kureva chikwari.
Kgopa sezita

Kgopa izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Francinah Kgopa; Sophia Kgopa; Segodi Kgopa; Mpho Kgopa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Setswana vanoti **kgopa** (n. snail) kureva hozhwa.
*Sesotho vanoti **khofu** (n. snail) kureva hozhwa.
*Xitsonga vanoti **chauke chahumba** (n. snail) kureva hozhwa.
Bothata sezita

**Bothata** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa neBotswana. 

*Vanhu vane zita iri: Bothata Maseng; Bothata Tsotetsi; Bothata Maretele; Johnson Bothata.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Lozi vanoti **butata** (n. Problem) kureva dambudziko. 
*Sesotho vanoti **bothata** kureva dambudziko.
Kolobe sezita

Kolobe izita remhuri rinowanikwa muLesotho, neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Pilot Kolobe; Moemedi Kolobe; Tumelo Kolobe; Thabang Kolobe.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho inoti **kolobe** (n. pig) kureva nguruve.
*Setswana inoti **mathenthenyane** (n. Wild pig) kureva nguruve yemusango.
Moetapele sezita

Moetapele izita remhuri rinowanikwa muBotswana, Lesotho, neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Lekene Moetapele; Moetapele Letshwenyo; Moetapele Tshekiso; Oratile Moetapele.
*Mazwi ari pedyo: Mutapiri sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho inoti **moetapele** (n. Leader) kureva mutungamiri.
*Silozi inoti **mueteleli** (n. Leader) kureva mutungamiri.
Lehwatata sezita

**Lehwatata** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Bakang Lehwatata; Franco Lehwatata; Thato Lehwatata; Larinya Makosha.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sesotho vanoti **lehwatata** (n. Desert) kureva gwenga. 
*Sesotho vanoti **Le hoatata** (n. Desert) kureva gwenga.  
*Setswana vanoti **sekaka** (n. Desert) kureva gwenga.
Leboa sezita

**Leboa** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Lerato Leboa; Kagisho Leboa; Thabiso Leboa; Kgomotso Makosha.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Sepedi vanoti **leboa** (n. Mushroom) kureva hohwa. Sepedi vanoti **leboa** (n. North).
*Sesotho vanoti **lekhoba** (n. Mushroom) kureva hohwa. 
*Setswana vanoti **maboa** (n. Mushrooms) kureva hohwa.
*Sesotho vanoti **bokone** (n. North).
Naledi sezita

Naledi izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Botswana neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Naledi Mangena; Naledi Wazara; Naledi Ngwenya; Naledi Nkopelang.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Silozi inoti **naleli** kana **naledi** (n. Star) kureva zvinoita nyenyedzi.
Letsopa sezita

Letsopa izita revanhu rinowanikwa muBotswana neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Kamohelo Letsopa; Letsopa Goubamang; Nthabeleng Letsopa; Ngwana Letsopa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Sesotho neSetswana vanoti **letsopa** (n. Clay) kureva zvinoita munyakwe.
*Sepedi inoti **letsopa** (n. Clay) kureva zvinoita munyakwe.
*Silozi inoti **lizupa** (n. Clay) kureva zvinoita munyakwe.
Mothlaba sezita

Mothlaba izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Elijah Mothlaba; Mothlaba Matjeke; Ephenia Mothlaba; Mothlaba Makuyane.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Sepedi vanoti **mothlaba** (n. Sandy soil) kureva zvinoita shapa.
*Sesotho vanoti **lehlabathe** (n. Sandy soil) kureva zvinoita shapa.
Mokolokolo sezita

Mokolokolo izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa neLesotho. 

*Vanhu vane zita iri: Boitumelo Mokolokolo; Lebohang Mokolokolo; Sjabulile Mokolokolo; Makoali Mokolokolo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Sesotho vanoti **sethotsela** (n. Skeleton) kureva marangwanda.
*Sesotho vanoti **mokolokolo** kana **mohlolohlolo** (n. Skeleton) kureva marangwanda.
Lipalo sezita

Lipalo izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa, Zambia neLesotho. 

*Vanhu vane zita iri: Lipalo Muyemba; Lipalo Mohai; Lipalo Moleko; Lipalo Tsapane.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Silozi vanoti **lipalo** kana **dipalo** (n. Numbers, arithimetic, mathematics) kureva masvomhu.
Liseli sezita

**Liseli** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe, South Africa neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Liseli Ndlovu; Ruth Liseli; Liseli Muyunda; Liseli Ncube.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Barotse vanoti **liseli** (n. light) zvichireva chiedza.
*Basotho vanoti **leseli** kana **maseli** (n. light) vachireva chiedza.
*Batswana vanoti **lesedi** (n. light) vachireva chiedza.