open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charumbira sezita

**Charumbira** izita rinowanikwa muZimbabwe. Kurumbira zvinoreva kuva nemukurumbira;  - saka Charumbira izita rakapuwa Mambo Mudavanhu mwana waChainda werudzi ravana Shumba Sipambi vakaita mambo aiva nemukurumbira ari mwana mudoko (sezvo aiva gotwe) kusvika vanzi Charumbira.

*Vanhu vane zita iri: Nyaradzo Charumbira; Tafara Charumbira; Olivia Charumbira; Chief Fortune Charumbira.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*MaZulu vanoti lumba (thank) kureva kupa kutenda. Mamwe mazwi: **lumbila** (v. thank, express gratitude, praise) kureva kupa kutenda. 
*Chewa vanoti **kulumbira** (adjure - to bind on oath), kureva kupika kana kuita mhiko. Mamwe mazwi: **olumbirira** (adjurer - one swearing an oath), kureva uyo ari kupika mhiko.
*Mambwe vanoti **-lumbisya** (make famous, renowned; glorify, praise highly) kupa mukurumbira. Mamwe mazwi: **-lumbilizya** (1. talk well or ill of, give a person a good or bad reputation; 2. to mention).
*Herero vanoti **rumbira** (v. cock as a gun, to bend the bow) kukoka pfuti. Mamwe mazwi: rumba uta** (v. bend the bow; draw a bow). **Rumbira''' (v. tie tightly).
Karumba sezita

Karumba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Congo Kinshasa neKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Teresia Karumba; Farai Karumba; Dereck Karumba; Marie Karumba.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lugwere inoti kulumba (v. attack, assail, launch an assault; begin hostilities or start a war) kureva kurwisa.
Kitaka sezita

Kitaka izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Alice Kitaka; Sabrina Kitaka; Peter Kitaka; Mutisya Kitaka.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lugwere vanoti kitaka (n. dark brown colour).
*VaNyole vanoti kitaka (n. brown, colour of the earth that is a mix of orange & black).
Ntegeka sezita

Ntegeka izita remhuri rinowanikwa muUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Esther Ntegeka; Jovia Ntegeka; Mary Ntegeka; Joseph Ntegeka.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lugwere inoti ntegeka (n. readiness, preparation, arrangement, schedule, plan). Fananidzai nokuti **kuteya**.
*VaGwere vanoshandisa g pane dzimwe nzvimbo patinoshandisa y muChiShona.
Murayiri sezita

Murayiri izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Sibanengi Murayiri; Kudakwashe Murayiri; Emery Murayiri.
*Murayiri (n. Instructor). Kurayiridza (v. to instruct).

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lugwere vanoti kulagirira (v. give instruction) kureva kurairidza. Mamwe mazwi: ndagiriro (n. instruction).
Bhurunei

**Bhurunei** (kureva *Brunei;* kare: *Brunei Darussalam*) yadanwa muchikare ichinzi **Bhurunei Dharusalama** (Chimalayi: *Negara Brunei Darussalam*, Chijawi: نݢارا بروني دارالسلام‎, kureva. **'Rudhende rwe Bhurunei, Mhatso yo Rugare**', inyika yakagadzikwa kumaodzanyemba egombe rechitsuwa che Bhorinewo (kana Kalimanthani) kuChamhembechemaodzanyemba eEzhiya.

Kunze kwe gombe rayo Bhahari re Chayina Chamhembe, rakakomberedzwa ne Muvuso we Vumalayi re Sarawaki. Yakapatsanurwa mumikamu iviri nedunhudiki re Sarawaki rinonzi Limban'a. Bhurunei ndiro rega muvuso revuamire riri pa Bhorinewo; chisare chechitsuwa chinogoviva pakati pe Vumalayi ne Indonezha.

Kubvira 2020, huwandu hwe vanhu wayo waive 460,345, paruzhinji rwavona vangasvike 100,000 vaigara mugutaguru uye gutahombe, Bandar Seri Begawan. Hurumende rayona ndiro rumambo rwunotongwa ne Suluta waro, anotumidzwa kunzi Yang di-Pertuan, uye rinoshandiswa chikumbanidzwa che mutemo unjee we Chingezi ne mutemo we Sharia, pamwe ne maitiro e Ruyisalama.
Sumatara

**Sumatara** (kureva *Sumatra*), **Sumatya** kana **Sumatla**, chikamu che Zvitsuwa zve Sunda zve kumadokero eIndonesha. Ndicho chitsuwa chikurusa chiri mukati meteritori ye Indonesha, uye chitsuwa chechi-tanhatu chikurusa pasirose ne 473,481 km2 (182,812 mi.2), pasingasanganiswe zvitsuwa zviri pedyo senge zvitsuwa zve Simeuluwe, Niasi, Menthawai, En'gano, Zvitsuwa zve Riau, Bang'ka Belitung'u uye gurutsuwa re Karakatoa.
Anowaridza

Anowaridza (she or he has great skill)

## Kurerutsa Mutauro

*Akawaridza chikoro mufana uyu, ma-**A** ega-ega.
*Akavawaridza achidoda bhora.

## Mitauro yeAfrika

*Lugwere vanoti kwalika (v. run out of options or be cornered in a board game).
Kisaka sezita

**Kisaka** izita remhuri rinowanikwa muKenya.

*Vanhu vane zita iri: Job Kisaka; Tegra Kisaka; Sandra Kisaka; Eva Kisaka.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luwanga inoti **okhuremasaka** (cut down bush and dig up ground; break new ground) kureva kutema sango nokurima ivhu.
*Giryama vanoti **tsaka** (forest) kureva sango. Giryama inoti **Mudimu-tsaka** (wild lime tree) kureva muti wema**Lime** wemusango.
*VaGanda vanoti **ekisaka** (bush). VaBwisi vanoti **kisaka** (n. bush, forest, uncultivated land) kureva sango.
*Lenje inoti Lusaka (thickly wooded forest) kureva sango rine miti yakabatana. Kikuyu vanoti **kethaka** (n. bush) kureva tsaka.
*Kikuyu vanoti kisaka (n. bush, thicket, jungle, forest) kureva tsaka.
Mpanga sezita

Mpanga izita remhuri rinowanikwa muMalawi. 

*Vanhu vane zita iri: Jean Mpanga; Annie Mpanga; Blessings Mpanga; Ariel Mpanga.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Swahili inoti **mpango** (1. arrangement, apportionment, classification, order; list, plan; program, platform, constitution). Ko kuti structure?
*Lugwere inoti **mupango** kana **mipango** (arrangement, deal - arrangement between parties that fixes the obligations of each party). 
*Lugwere inoti **kukola mupango** (make an arrangement, agree a deal; conceive a plot or devise a scheme).
*Lugwere inoti **mpanga** (n. arrangement, sequence, order). Bemba inoti **mpanga** (n. District, country).
Njesa sezita

Njesa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Tanzania neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Luthando Njesa; Mpho Njesa; Farai Njesa; Moses Njesa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Venda inoti njesa (n. design, model, pattern).
Mbambe sezita

**Mbambe** izita remhuri rinowanikwa muZambia, neZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Cosmas Mbambe; Rutendo Mbambe; Tawanda Mbambe; Preachmore Mbambe.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kimbundu vanoti **mbambe** (n. landmark, division, extreme). Fananidzai nokuti mhambu?
Kyalo sezita

Kyalo izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Ann Kyalo; Mercy Kyalo; Faith Kyalo; Ruth Kyalo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lugwere inoti kyalo (n.1.  earth, world. 2. geopolitical unit e.g. a nation, country, region, territory, village, or community).
*Mbugwe inoti **chalo** (n. field) kureva munda.
Kibalu sezita

Kibalu izita remhuri rinowanikwa muCongo, Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Junette Kibalu; Blonde Kibalu; Michael Kibalu; Mariam Kibalu.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kimbundu inoti kibalu (n. cheer, energy).
Bvute sezita

Bvute izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Simbarashe Bvute; Kushinga Bvute; Hillary Bvute; Wadzanayi Bvute.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Shilluk inoti **bute chan** (v. the sun sets) kureva zuva radoka. Mamwe mazwi: chan (n. sun) kureva zuva.
Mulangala sezita

**Mulangala** izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Josephine Mulangala; Malcolm Mulangala; Sarah Mulangala, Kaitlyn Mulangala.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Kinande vanoti **omulangala** (n. a tall man) kureva murume murefu.
Chitambo sezita

Chitambo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Brian Chitambo; Webster Chitambo; Tatenda Chitambo; Hazvineyi Chitambo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kinande inoti chitambo (n. body part - of human or animal) vachireva mutezo wemhuka kana munhu.
Chitata sezita

Chitata izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Chipo Chitata; Euletty Chitata; Tavengwa Chitata; Timothy Chitata.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kinande inoti ekitata (n. tor; hill, hillock) vachireva kakomo kana matombo akadengedzana.
*Mang'anja vanoti **chitata** kana **chipaka** (n. stand for the grain store) kureva nheyo yehozi.
Mbalu sezita

Mbalu izita remhuri rinowanikwa muTanzania neSierra Leone. 

*Vanhu vane zita iri: Mwana Mbalu; Mbalu Bangura; Mbalu John; Mbalu Gbla.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Lubwisi vanoti lubalu, mbalu (n. Rib, ribs) kureva mbabvu.
*Kinande inoti mbalu (n. road, wide path; path).
*Nyanja inoti mbalu (splitting; tendency to split; brittleness).
Tandaira sezita

Tandaira izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Ashley Tandaira; Oleander Tandaira; Chiratidzo Tandaira; Owen Tandaira.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi emimwe mitauro yeBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Kinande inoti erítandayíra (v. climb; scale; clamber).
Matsitsi sezita

Matsitsi izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Matsheliso Matsitsi; Tsepo Matsitsi; Matsitsi Mawene; Masika Matsitsi.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi emimwe mitauro yeBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Kinande inoti **erítsitsi** kana **amatsitsi** (n. sap).
Chidharimbo

**Chidharimbo** (kureva *kitten*) mwana kana imangoi ye chidoko. Mushure mekuzvarwa, zvidharimbo zvinorakidza hu-*altriciality* hukuru uye zvinoringirira kunamai vadzo kuti dzirarame. Hadzivhuri maziso adzo kusvika mazuva nomwe kana makumi. Papfuura pamwe masvondo maviri, zvidharimbo zvinotanga kukura dzichizviitira zvinhu wo uye nekufambaira kunze kwe kumba kwadzo. Patipfuurei mamwe masvondo matatu kana mana, dzinotanga kudya chikafu chakakodoka (godo) nomera mazino echimwana. 

Zvidharimbo zvokupfuya zvinofarira kuva pane vanhu uye dzinowanzo farira kushamwaridzana nevanhu.
Bhutani

**Bhutani** (Chidzongka: འབྲུག་ཡུལ་, rurhoma: *Druk Yul*), pachihofisi ichinzi **Umambo we Bhutani** (Dzong: འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་, rurhoma: *Druk Gyal Khap*), inyika yakakomberedzwa iri kuChamhembe kwe Ezhiya. Yakagadzikwa muMahimaleya eMabvirazuva, pakati peChayina kumaodzanyemba uye India kuchamhembe. Inyika yakakomoka (kana kuti, izere nemakomo), Bhutani inozivikanwa nevanhu vayo se "Druk Yul" kana "Nyika ye Joka reMheni", zita rinorakidzisa nhaka ye tsika ye nyika. Zita rokuti Bhutani rinobva pashoko rokuti *Bhŏṭṭaṃta*, zita rinonangidza rutarachisi rwayo rwuripedyo ne Tibheti. Neparu ne Bhangaladhesha dzakagadzikwa kudhuze ne Bhutani, asi dzinopanana muganhu nayo. Nyika ine huwandu hwe vanhu unopfuura 727,145 uye teritori ingasvika 38,394 skweya makiromita (14,824 sk mi) uye inorhenga pachinzvimbo chechi-133 pakutaura nezve ruwa rwevhu, uye riripachinzvimbo chechi-160 pahuwandu.

## Mashoko

* Joka, johxa, jokha, jokga kana joxa kureva *dragon*.
** bhii ra "xa", kana "kha, hxa, kga" rinonzwika sekuhhora, senge mumashoko anenge *xarani, xumbudzi, pxere,* kana mashoko anenge 'hxede', kana 'hxada' panenge pachishamiswa munhu.

## Mabviro eruzivo
Nzvero

**Nzvero** (kureva *survey; poll*)

## Ringai zve:

* Tsvagurudzo 
* Chidhomo - *sokubva pa[[Kudhoma]]*
* Feyo - *investigation*
* Rutsvako - *search*

## Mabviro eruzivo:
Kumbundira

Kumbundira (v. embrace) zvinoreva kugumbatira munhu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Uyo Ibibio vanoti **faat** (v. embrace) kureva kumbundira.
*Borna vanoti mareya (v. embrace, placing arms around another affectionately) kureva kumbundira.
Mbole sezita

Mbole izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa, Kenya neCameroon. 

*Vanhu vane zita iri: Claude Mbole; Alvine Mbole; Nelius Mbole; Faith Mbole.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Kidawida inoti mbole (adv. gently; quietly; gradually) kureva zvinyoronyoro kana pore-pore.
*Kidawida inoti mbolembole (adv. slowly) kureva zvishomanane.
Mbalembale sezita

Mbalembale izita remhuri rinowanikwa muTanzania. 

*Vanhu vane zita iri: Shani Mbalembale.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kidawida inoti mbalembale (n. margin; side) kureva divi.
*Lugwere inoti **mbalembale** kana **mbale** (n. edge; side; periphery; border; river bank; road shoulder) kureva divi.
*Lugwere inoti **mbale wa** kana **ku mbale** (adv. alongside; beside).
Lubalama sezita

Lubalama izita remhuri rinowanikwa muUganda neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Edward Lubalama; Elizabeth Lubalama; Nobson Lubalama; Aime Lubalama.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda inoti olubalama (n. beach; coast; shore; river bank; brink).
*Luganda inoti **olubalama lw’ennyanja** (n. coast; seashore; margin of lake) kureva gombe renyanza.
Mupakasi sezita

Mupakasi izita remhuri rinowanikwa muUganda, neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Gerald Mupakasi; Susan Mupakasi; Mupakasi Kanyungulu; Portia Mupakasi.
*Mazwi ari pedyo: Bakasa sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda inoti okupakasa (n. labour) kureva kushanda. Mamwe mazwi: omupakasi (n. labourer) kureva mushandi.
*VaGungu vanoti **kupakasa** (v. Labour; work for payment). **Mupakasi** mushandi. 
*Lugwere vanoti **pakasa** (v. take on odd jobs so as to earn a living) kushandira mabasa emari.
Buwunga sezita

Buwunga izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Wilson Buwunga; Joseph Buwunga; Bernard Buwunga; Samuel Buwunga.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Luganda inoti **obuwunga** (n. powder) kureva unga.
*Luganda inoti **akawunga** (n. maize flour).
Buliri sezita

Buliri izita remhuri rinowanikwa muUganda neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Stephen Buliri; Deborah Buliri; Eduardo Buliri; Nathalie Buliri.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Luganda inoti **obuliri** (n. bed) kureva uriri.
Luseke sezita

Luseke izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Marie Luseke; Nadine Luseke; Omer Luseke; Louis Luseke.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Luganda inoti **oluseke** (n. ovarian tube; tube; straw; catheter). 
*Luganda inoti **kaseke** (n. straw). Luganda inoti **olusekeso** (n. orifice). 
*VaBemba vanoti **luseke** kana **mbuto** (n. Grain).
Kuswinya

Kuswinya kana kutswinya (v. to pinch) zvinoreva kumbandirira ganda remunhu pakati peminwe.

## Mitauro yeBantu

*Luganda vanoti kusuna (v. to pinch) kureva kuswinya
Chitono sezita

**Chitono** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Webster Chitono; Memory Chitono; Peter Chitono; Wandai Chitono.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda vanoti **ekitono** (adv. less; few; small; little; tiny). Fananidzai nokuti kutonongora.
Chizimba sezita

Chizimba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Mary Chizimba; Malvern Chizimba; Walter Chizimba; Thoko Chizimba.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda inoti ekizimba (n. tumor).
*Luganda inoti ekizimbe (n. building). Mamwe mazwi: okuzimba (v. building).
Kikwafu sezita

Kikwafu izita remhuri rinowanikwa muUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Reonadi Kikwafu; Flexer Kikwafu; Erifasi Kikwafu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda vanoti **kikwafu** (adj. thick). Mamwe mazwi: **kikwafu** (adv. dark). 
*Luganda vanoti **ekibira ekikwafu** (n. rain forest; jungle).
Munyamateka sezita

Munyamateka izita remhuri rinowanikwa muBurundi. 

*Vanhu vane zita iri: Nestor Munyamateka; Elvis Munyamateka; Fundi Munyamateka.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda inoti munnamateeka (n. lawyer) kureva gweta. Mamwe mazwi: munnansi (n. citizen) kureva chizvarwa chenyika.
*Luganda inoti munnarwanda (n. Rwandan) kureva Munyarwanda. Mamwe mazwi: munnasaayansi (n. scientist) kureva munyasainzi.
Nkovu sezita

Nkovu izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Zizipho Nkovu; Xolisa Nkovu; Zukile Nkovu; Akhona Nkovu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Luganda inoti nkovu (n. scar) kureva gobvu.
Buyambi sezita

**Buyambi** izita remhuri rinowanikwa muUganda neCongo Kinshasa.

*Vanhu vane zita iri: Elodie Buyambi; Bernard Buyambi; Priscilla Buyambi; Jose Buyambi; Claude Buyambi.
*Mazwi ari pedyo: Muyambo sezita; Muyambi sezita; Mayambo seita; Kayambo sezita; Luambu sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.

*VaTabwa vanoti muambi (n. orator). Lozi vanoti **muyambi** (fisherman with nets), kureva mubvuvi anobvuwa nemambure. 
*VaGwere vanoti **kuyamba** (help, aid, assist) kureva kubatsira. Mamwe mazwi: **buyambi** (help) kureva rubatsiro. 
*Luganda inoti **obuyambi** (help; assistance), kureva rubatsiro. VaGungu vanoti **muyambi** (helper) kureva mubatsiri. 
*Luganda inoti **omuyambi** (assistant), kureva mubatsiri. Oshindonga inoti **omwiiyambi** (volunteer).
*VaBukusu vanoti **khuuaambana** (cooperate, unite, stick together, adhere, be consolidated) kureva kubatsirana.
Mubezi sezita

Mubezi izita remhuri rinowanikwa muUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Rebecca Mubezi; Elizabeth Mubezi; Cletus Mubezi; Mariam Mubezi.
*Mazwi ari pedyo: Chikore sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Luganda inoti **omubeezi** (n. assistant; aide) kureva mubatsiri. 
*Luganda inoti **ububeezi** (n. assistance) kureva rubatsiro.
Chiyeru sezita

**Chiyeru** izita remhuri rinowanikwa muMalawi. 

*Vanhu vane zita iri: Sam Chiyeru; Tamanda Chiyeru; Chiyeru Ugama;  Chiyeru.
*Mazita ari pedyo: Muyeruza, Kayera, Kayeruza, Mayere, Rwere, Mayera, Kuyere, Mwayera, Kaela, Mayeresa.

## Mitauro ye Afrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Luganda inoti **ekyeeru** (adj. white) kureva huchena. VaChewa vanoti **weruza** (to tell; instruct; narrate).
*VaYao neVaNyakyusa vanoti **elusya** (clean, rinse) vachireva kusuka kana kudzumburudza. 
*Nyanja vanoti **kueruza** kana **kuweruza** (instruct, tell, put right, advise, find fault with, punish, judge warn) kureva kupa mazano kana kuranga.
Mazima sezita

**Mazima** izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa neUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Nosiphiwo Mazima; Deon Mazima; Kellen Mazima; Roline Mazima.

## Mitauro ye Afrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Luganda inoti **amazima** (n. truth; honest; sincerity; veracity; uprightness). 
*VaGanda vanoti ky'amazima (adj. real).
Chisenge sezita

**Chisenge** izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Farai Chisenge; Cathrine Chisenge; Maxwell Chisenge; Chisenge Tsuma.

## Mitauro ye Afrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Luganda inoti **ekisenge** (n. wall; room). Mamwe mazwi: ekisenge ekinene (n. hall).
Muwendo sezita

**Muwendo** izita remhuri rinowanikwa muUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Geofrey Muwendo; Andre Muwendo; Stella Muwendo; Faith Muwendo.

## Mitauro ye Afrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Luganda inoti **omuwendo** (n. amount; value; price; number; total). 
*Luganda inoti **oluwenda** (n. solution).
Tune sezita

Tune izita remhuri rinowanikwa muKenya, Tanzania neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Rehema Tune; Tony Tune; Cacious Tune; Dorah Tune.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kikuyu inoti **tune** (n. red) kureva hutsvuku. Mamwe mazwi: **rangi mutune** (n. red colour).
Muiru sezita

Muiru izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Pius Muiru; Irene Muiru; Joy Muiru; Wambui Muiru.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kikuyu inoti **iru** (n. black) kureva hutema. Mamwe mazwi: **rangi muiru** (n. black colour).
Njeru sezita

**Njeru** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Loyce Njeru; Isaac Njeru; Chenai Njeru; Karimi Njeru.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Kikuyu vanoti **-eru** (adj. of fair complexion or colour) kureva huchena.
*Kikuyu vanoti **njeru** (adj. white; also used as a name meaning **the white one**).
*Lubwisi vanoti kinjelu (n. White colour) kureva ruvara ruchena.
Nduma sezita

Nduma izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Taurai Nduma; Silibaziso Nduma; Nyasha Nduma; Svodai Nduma.
*Nduma (Token given at engagement) chiratidzo chinopananwa pakati pemurume nemukadzi vari kuvimbisana kuroorana.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kikuyu vanoti **nduma** (adj. obscurity). Mamwe mazwi: kuoka nduma (v. to become dark).
Shakanhi

**Shakanhi, Shanhi** (nge. *sheet of paper; paper*) kana **bepa**, chinhu chitete chakagadzirwa ne marise ehuni akatsindirwa pamwe chete. Vanhu vanonyora pashakanhu nepenzura kana karamu, uye man'wadhi ne mamagazini anogadzirwa ne mashakanhi. Shakanhi rinogona kunwririra mutuvi senge mvura, saka vanhu vanogona kuchenesa zvinhu neshakanhi. Kune mhando dzakawanda dzeshakanhi. Vanhu vakatanga kugadzira mashakanhi waive Machayina.

### Mamwe mashoko
MuChiswahiri - Bepa rinonzi ***karatasi*** kutora shoko reChigiriki Χαρτί *kharti* rakabva wo kuChiarabhu **قرطاص** *qartas*.

MuChishona rinenge richinzi ***kaharati*** kutora shoko reChigiriki kana ***karatasi*** futi kutora shoko reChiarabhu.

* Xani / Kġani (kureva a *form* of paper) - kubva paChizulu chinoti *ikhasi*, kana kungoti fomu sepaChishongirishi.

## Ringai zve:

* Ingi
* Hwani (leaflet)
* Tsamba
* Zanhi

## Chirevo:
Ẋ

**Ẋ** (kana **ẋ**; uye **kġ**) ibhii reChiratini, riri muchikamu chemhando ye mabhii aX. Bhii ra /x/ rinowanikwa kumimwe mitauro ye Chivanhu senge Chikaranga ne Chindau, kasi sezvinozivikwa, bhii ra /x/ ibhii rokudzvanya kumitauro mizhinji ye Chibantu yekuChamhembe che Afurika, senge Chindebele kana Chixhosa. 

Bhii iri pakushandiswa rinonyorwa kuti tikwanise kusiyanise /x/ wekudzvanya na /x/ wekuhhora. Chindau ne mimwe mitauronyina ye Chikaranga ino shandisa /x/ wekudzvanya, senge Chindau chinoti: kuxoxa uye kuxapa, mumashoko aya /x/ anenge achidzvanywa.

Asizve, Chikaranga chinoti: *xarani*, *xumbudzi*, uye *pxere*, mumashoko aya /x/ anenge achihhorwa kwete kudzvanya. Kuti vanhu vasakanganisike, ndipo panoshandiswa /*ẋ*/ ane do pamusoro.

Iro bhii rekuhhora rinonzi rakabva kuChibhunu richiunzwa nemitauro ye Chinguni. Rinowanikwa kuChivhenda sa */x/*, Chiswahiri sa */gh/* kana */kh/* (nekuda kwe Chiarabhu), Chisutu sa */kg/*, kuChixhosa sa */rh/* saka ibhii rakajairika mumitauro mizhinji ye Chibantu.

## Miezaniso ye mashoko

* ẋumbudzi
* ẋarani 
* ẋede; ẋada
* muẋoro
* pẋere
* pẋanya
* ẋambangwe

## Mabviro eruzivo:
St Augustine

St Augustine's Tsambe is a high school located in Penhalonga close to Mutare in Manicaland. It is one of the best schools as it produces excellent results each year both in O levels and A levels.
Chigumbu

Chigumbu  (n. disappointment; disgruntlement) kureva kuti munhu haana kufara nezvaakaitirwa.

## Kurerutsa Mutauro

*Ambuya venyu vane chigumbu  nemi, makavimbisa kuti muchauya kuzovaona mukasazouya.
*Baba vane chigumbu nemukuwasha wavo anogarorova mukadzi.
Nyama yeGuru

Guru (n. tripe, bybles).

## Mitauro yeAfrika

*VaKutuk vanoti gwuru (n. turf, sod, plot of grass.). Fananidzai nokuti maguru (n. tripe).
Nyawira sezita

**Nyawira** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Munyaradzi Nyawira; Nessie Nyawira; Rahab Nyawira

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Kikuyu vanoti **wawira** (n. the one that works) vachireva mushandi.
*Kikuyu vanoti **nyawira** (n. the hard-working one) vachireva munhu anoshanda zvakasimba.
Nyambura sezita

Nyambura izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Nyambura Kanyingi; Precious Nyambura; Georgina Nyambura; Annet Nyambura.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kikuyu inoti nyambura (n. of the rain) kureva wekunaya kwemvura.
Mhundururu

Mhundururu, nhunduru, kana mbundudzi imhando yemakonye anoparadza zvirimwa zvikurusei mashizha echibage.
Mutito sezita

**Mutito** izita remhuri rinowanikwa muKenya neNamibia. 

*Vanhu vane zita iri: Wambui Mutito; Marget Mutito; Monicah Mutito; Florinda Mutito.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Kikuyu vanoti **mutito** (n. forest wood) kureva huni dzemusango?.
Nyanya sezita

**Nyanya** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Carolyne Nyanya; Maimuna Nyanya; Mwanauli Nyanya.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.
 
*Luwanga vanoti **inyanya** (tomato) kureva madomasi. Luganda vanoti **ennyaanya** (tomato) kureva domasi.
*Digo vanoti **nyanya** (tomato) kureva madomasi. Umbundu vanoti **onyanya** (frown)  kureva kufinyamisa kumeso. 
*Luhya vanoti **inyanya** (tomato) kureva domasi. Swahili vanoti **mnyanya** (tomato plant).
Ndundu sezita

**Ndundu** izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, South Africa, neZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Alice Ndundu; Mireille Ndundu; Sarah Ndundu; Zizipho Ndundu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.
 
*Mbukushu inoti **ndundu** (n. hill; dune) kureva chikomo.
*Kikuyu vanoti **ndundu** (n. a small group of people) kureva kapoka.
*Kikuyu vanoti **ndundu** (n. owl) kureva mazizi.
Kuvonga

**Kuvonga** (kureva *to acknowledge; to thank*) **kuonga** kana **kuwonga**, zvinoreva mvumo yakadzama kwazvo, kureva kubvuma ruvongo rwe; kukwanisa kuziva chokwadi, ne rudi (kana qiniso paChindau); kudhikleya pachitendo chako pamusaka peruvongo rwe nhu ya/huvepo hwa Mwari.

## Ringai zve:

* Kutenda
* Kupa kutenda
* Kurumbidza

## Mitauro yeAfrika

*Bushong vanoti **onga** (v. to implore, beseech, entreat, supplicate, invoke, plead with, persuade, coax).

## Mabviro eruzivo:
Chabvonga sezita

Chabvonga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.

*Chabvonga (n. That which mixes up gatherings or things).
*Kubvonga (v. Make dirty; pollute).
*Kubvongodza (v. To disturb water, making it dirty by bringing up sediments).

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Hapasati pawanikwa mazwi eBantu anotodzana nokuti chabvonga.
Mukanyiwa

Mukanyiwa (n. Dough).

*Kuvanga (v. Knead) kureva kukanya.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kitumbe (n. Cassava dough) kureva mukanyiwa wemufarinya.
Bizo

**Bizo**, **zina** (kureva *name; noun*) mashoko anoshandiswa kuChindau kuturikira zita. Shoko rokuti bizo ndiro ririkuturikirwa shoko rokuti *nauni* kuChivanhu.
Gwangunudza

**Gwangunudza** (kureva *refresh*) zvinoreva kudzoseredza chinhu kuchiita chiobvu zvekare; kudzosera simba, mweya, ndaramo. Pakutaura kumwe kudzosedza chinhu sechainge chiri pakutanga kana mumaririro acho pokutanga.
Ani

Ani (who).

*Mati mukadzi wake anonzi ani?
*Ndiani akavaka Sheraton, Harare?

## Mitauro yeBantu

*VaZigula vanoti **nani** (with who; who with). Sokuti: **Kwita nani?** (Who did you go with?).
*VaZigula vanoti **nani** (with whom). Sokuti: **Kwita nani?** (Whom did you go with?).
*Luganda vanoti ani (who) kureva ani.
*Lusoga vanoti ani (who) kureva ani.
Bugabe sezita

Bugabe izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Robert Bugabe; Rogers Bugabe.

Kitufu sezita

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti bughabe (n. Freedom, liberty, rights).
*Lubwisi kuha bughabe (v. Set free) kureva kusungunura.
Bondwe

Bondwe, vabondwe kana mabondwe (1. Substitute wife given to widower - chigadzamapfihwa, 2. Second wife who is the sister of the first wife. 3. Woman attendant e.g. at marriage).

*Mubondo kana vagota (Second and following wifes) zvinoreva mukadzi wepiri nevanotevera.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti bhonde, babhonde (n. In-law).
Maduka sezita

Maduka izita revanhu rinowanikwa muAfrika.

*Vanhu vane zita iri: Stanley Maduka, Emmanuel Maduka, Benjamin Maduka.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti duuka, maduuka (n. Shop, store, market place).
Matungo sezita

Matungo izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Brandon Matungo; Betty Matungo; Ali Matungo.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi. 

*Lubwisi vanoti matungo (n. Inheritance) kureva nhaka.
Kabenge sezita

Kabenge izita remhuri rinowanikwa muUganda.

*Vanhu vane zita iri: Gideon Kabenge.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi. 

*Lubwisi vanoti kabenge (n. Accident) kureva njodzi.
Gonarezhou National Park

Gonarezhou National Park rimwe remarimuka e Zimbabwe rinowanikwa kuchamhembe kwakadziva kumabvazuva enyika.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kighona, bighona (n. Valley).
Kakoba sezita

Kakoba izita remhuri rinowanikwa muUganda.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti kakoba, bukoba (n. Skin of animals or humans).
*Lubwisi vanoti kikoba (n. Leather).
Kikwete sezita

Kikwete izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Jakaya Kikwete.

## Mitauro ye Afrika

*Lubwisi vanoti kikwete (n. a solid thing).
Kitebe sezita

Kitebe izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa neRwanda. 

*Vanhu vane zita iri: Ruth Kitebe, Cele Kitebe, Philipo Kitebe.

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Lubwisi vanoti kitebe (n. Group of people; organization; school class).
Kudonga sezita

Kudonga izita remhuri rinowanikwa muAfrika.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti **kudonga** (n. Follow in line; march).
Kushandisa

Kushandisa (v. to use; to utilize; to employ).

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kukoleesiya (v. Use).
*Lubwisi vanoti nkoleseebuwa (n. Usage).
*Lubwisi vanoti kukola (v. work, do, perform).
Mutabuli sezita

Mutabili izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Elizabeth Mutabuli; Lucky Mutabuli; David Mutabuli.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti mutabuli (n. Chemist).
Kamambo sezita

Kamambo izita remhuri rinowanikwa mu Zimbabwe, Kenya neCongo Kinshasa.

*Vanhu vane zita iri: Mukendi Kamambo; Silent Kamambo; Bongani Kamando; Nathanael Kamambo.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi. 

*Lubwisi vanoti kaamambo (n. Tortoise; turtle).
Ẋarani

**Ẋarani, hẋarani** (kuChingezi zvichireva *thread*) shoko iri rinonyorwa zve sa **kġarani** kana **harani**, kunyorwa na *x* kunowanikwa muchikare muChikaranga, Chikorekore zvose nge Chindau, asi bhii ra *x* hariitwi zvekudzvanyiwa rinohhorwa, ndikosaka risinganyorwi sa *xarani* sezvarandowanikwa mumagwaro ekare ezveChikaranga.

## Mamwe mashoko:

* **[[Ẋ]]**
* Kuẋanda

* Kuẋandisa
* Pẋere

## Mabviro eruzivo:
Kipanda sezita

Kipanda izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Castro Kipanda; Charles Kipanda; Sulano Kipanda; Rufus Kipanda.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kihanda (n. Path; road).
*Lubwisi vanoti kihanda kya makutu (n. Shortcut; route). Vanoisa h pamwe patinoisa p.
Mwandala sezita

Mwandala izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Amina Mwandala; Hamisi Mwandala; Anna Mwandala; Constance Mwandala.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi. 

*Lubwisi vanoti mwandala kana kikuka (n. Rock) kureva dombo.
Kikusa sezita

Kikusa izita remhuri rinowanikwa kuUganda neCongo Kinshasa.

*Vanhu vane zita iri: Miya Kikusa; Juliano; Ishara Kikusa; Kikusa Makelele; Selphina.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kikusa (n. Maize cob) kureva muguri wechibage.
Chiriyo sezita

Chiriyo izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Lainet Chiriyo; Agnes Chiriyo; Saul Chiriyo; Fadzai Chiriyo.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kiliyo (n. Existing) kureva chiriyo.
Kilungi sezita

Kilungi izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Shaibu Kilungi; Sophia Kilungi; Aisha Kilungi; Immaculate Kilungi.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kilungi (adj. Well, fine, good). Mamwe mazwi: kukolela kilungi (v. To do good).
Chigota sezita

Chigota izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Charity Chigota; Rachel Chigota; Edmore Chigota; Shamiso Chigota.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti kugota (v. To curve something) kureva kukota.
Kapimba sezita

Kapimba izita remhuri rinowanikwa kuUganda neCongo Kinshasa.

*Vanhu vane zita iri: Nathalie Kapimba; Peter Kapimba; Paulo Kapimba; Kapimba Mumbiyi.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti kuhimba (v. Lift; pick something and move it).
Bwile sezita

Bugabe izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Ester Bwile; Amina Bwile; Paulo Bwile; Kizamba Bwile; Masau Bwile.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti bwile (n. Period of time; weather).
Munda sezita

Munda izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Itayi Munda; Rumbidzai Munda; Tinotenda Munda; Mercy Munda.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti munda (inside; within something).
*Lubwisi vanoti byomunda (n. Internal body organs).
Maruve sezita

Maruve izita remhuri rinowanikwa kuZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Steve Maruve; Christine Maruve; Tawanda Maruve.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti maluwe (n. Fatigue) kureva maneto.
Mugwetwa sezita

Mugwetwa izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Patrick Mugwetwa; Milka Mugwetwa.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti mugwetuwa, musikila (n. Heir).
Malungu sezita

Malungu izita remhuri rinowanikwa kuCongo Kinshasa neKenya.

*Vanhu vane zita iri: Sarah Malungu; Stephanie Malungu; Grace Malungu; Kate Malungu.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti elungu, malungu (n. Desert, dry wilderness) kureva gwenga.
Ati

Ati (She or he said).

## Tsumo

*Anokuti rima ati udye. He who tells you to plough wants you to eat.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti ati (Conj. That; introduction to a quote e.g. he said that).
Mupendo sezita

Mupendo izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Vena Mupendo; Maderena Mupendo; Timusifu Mupendo; 
Mupenzi Mupendo.

## Mitauro yeAfrika

*Lubwisi vanoti mupendo (quantity; price, cost).
Nkonge sezita

Nkonge izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Nkonge Musoka; Terry Nkonge; Mary Nkonge; Joseline Nkonge.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti nkonge (n. Moss).
Nkungu sezita

Nkungu izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa, neUganda.

*Vanhu vane zita iri: Salma Nkungu;  Juma Nkungu; Nontsikelelo Nkungu; Amina Nkungu.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lubwisi vanoti nkungu (n. Village).
Zvitsuwa zve Ryukyu

**Zvitsuwa zve Ryukyu** (Chijapa: 琉球諸島, *Ryūkyū-shotō*) kana futi **Zvitsuwa zve Nansei** (Chijapa: *南西諸島, Nansei-shotō; kureva. "Zvitsuwa zveChamhembechemadokero"*) kana futi **Aki re Ryukyu** *(*Chijapa*: 琉球弧, Ryūkyū-ko)* icheni yezvitsuwa zvechiJapani zvakawarikwa zvinoenda kuchamhembechemadokero kubva kuKyushu kusvika kuTaiwani: zvitsuwa zve Osumi, Tokara, Amami, Okinawa, uye Sakishima (zvinopatsanurwa kuita Miyako ne Yaeyama), ne Yonaguni kumadokero-dokero.
Lukoba sezita

Lukoba izita remhuri rinowanikwa muKenya, Angola neZambia.

*Vanhu vane zita iri: Vivian Lukoba; Samson Lukoba; Lukoba Mukonde.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda vanoti olukoba (n. Belt).
Ntebe sezita

Ntebe izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Marie Ntebe; Pelokazi Ntebe; Vanessa Ntebe; Kaine Ntebe.

## Mitauro yeBantu

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda vanoti ntebe (n. Bench; chair) kureva chigaro.
*Luganda vanoti ssentebe (n. chairperson).
Charo sezita

Charo izita remhuri rinowanikwa muAfrika.

*Vanhu vane zita iri: Pendo Charo.

## Mitauro yeBantu

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luwanga vanoti  **eshialo** (country, world, land) kureva nyika kana Pasirose.
*Tumbuka vanoti  **charu** (land, earth, field)  vachireva nyika, ivhu kana munda. Lugwere vanoti **kyalo** (nation, world).
*Nsenga vanoti  **charo** (land, earth) kureva nyika kana ivhu. Lunda vanoti  **chalo** (land, earth) vachireva nyika kana ivhu.
*Luganda vanoti **ekyaalo** (n. Village).
Kyushu

**Kyushu** (Chijapa: (九州, *Kyūshū; Kyuushuu;* kureva. "*matunhu pfumbambwe"*) kana **Kyuushuu**, ndichochitsuwa chitatu pakukura pakati pezvitsuwa zvishanu zve Japani uye ndicho chakagadzikwa kuruchamhembe-mhembe (Okinawa isingasanganiswi). Mumashure yaimbozivikanwa nemazita ekuti *Kyuukoku* (九国, "Nyika pfumbamwe"), *Chinzei* (鎮西, "Madokero eNzimbo yakaPasifikwa") uye sa*Tsukushi-no-shima* (筑紫島, "Chitsuwa cheTsukushi"). 

Zita yaro yemunhoroondo Saikaidho (西海道, kureva. Wurungo reBhahari reMadokero) raturukirwa Kyushu ne zvitsuwa zvinoipoteredza. Kyushu ine unda rwe 36,782 skweya makiromita (14,202 sk mi) uye yaive nehuwandu hwevanhu hwe 14,311,224 muna 2018.
Japani

**Japan** (Chijapani: 日本, *Nippon* kana *Nihon*, uye sepachihofisi 日本国, *Nihonkoku*) chitsuwa chenyika chinowanikwa kuMabvazuva eEzhiya. Yakagadzikwa kumaodzanyembaemadokero eGungwa re Pasifiki uye kumadokero rinoganhurwa ne Bhahari re Japani, rinotandanudzwa kubva kuBhahari re Okhotsuki kusvika kumaodzanyemba e Bhahari reMabvazuva eChayina, Bhahari re Vufiripini, uye Taiwani kuchamhembe. Japani chikamu cheChindori we Moto uye rinegurutsuwa rwe zvitsuwa zvi-14,125, zvitsuwa zvikuru zvayo i Hokaidho, Honshu (kureva "tsuwahuru"), Shikoku, Kyushu, ne Okinawa.

Gutaguru rayo iTokyo, richitevera ne Yokohama, Osaka, Nagoya, Saporo, Fukuoka, Kobhe, ne  Kyoto. Japani ine miganhu neChayina, Koriya Maodzanyemba, Koriya Chamhembe, Rhashiya ne Taiwani.

Japani inotongwa nehwami wayo, parizvino hwami wayo ndiVaNaruhito.
Ghuva

**Ghuva**, **ghua** (kureva *seafloor; seabed; ocean floor*)

### Mamwe mashoko

* gahwi - gulf
* guvi - puddle; pool on a rock
Hanshin Tigers

**Hanshin Tigers**(阪神タイガース) ichikwata chebaseball muJapan.
## muchidimbu
　
Iyo Hanshin Tigers ndiyo inonyanya kufarirwa baseball timu muJapan uye ine vazhinji vanofarira vanofarira.
Mutono sezita

Mutono izita remhuri rinowanikwa kuUganda, Zambia, neKenya.

*Vanhu vane zita iri: Mutono Mwololo; Mary Mutono; Lindiwe Mutono; Mutono Nyamai.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Lugwere vanoti butono (v. smallness, littleness, thinness, narrowness). Mamwe mazwi: kitono (small, narrow, thin, few).
*Luganda vanoti **ekitono** (adv. less; few; small; little; tiny). Mamwe mazwi: obutono (n. pebble).
Busimu sezita

Busimu izita remhuri rinowanikwa kuUganda.

*Vanhu vane zita iri: Sandriana Busimu; Faith Busimu; Busimu Kampan.

## Mitauro yeAfrika

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda vanoti obusimu (n. Tissue).
Chuma sezita

Chuma izita remhuri rinowanikwa kuZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Vimbisai Chuma; Elizabeth Chuma; Nyasha Chuma.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.
 
*Shimaore vanoti shuma (n. metal) kureva simbi.
*Luganda vanoti ekyuma (n. Tool).
Dutuna

**Kudutuna** (kureva *to upload; uploading*) zvinoreva kutumira dhata kubva pakombiyuta imwe kupinda muimwe nenzira yekushandisa netiweki.

## Ringai zve:

* kukochekera
* fayera
Vajudha vekuRusape

**Vajudha** vekuRusape, muZimbabwe vanhu vanetsika uye chitendero chakafanana neChijudha, uye chinoenderana ne Ujudha wekwose kwose. Mukutenda kwavo vanoti Yesu Kritsu vaisave Muishe asi kuti vaive Svikiro. Havatendi kuti Yesu akamuka pazuva rechitatu akazuruka kudenga sezvinotaurwa mu Ukristu, ngepo, vanoti  Yesu vakavigwa muIsiraeri sezvakaitwa vamwe vanhu.

Nharaunda iyi inonzi yakasimba nekuda kwa VaWilliam S. Crowdy, vakauya munharaunda pedyo nokupera kwe Zanakati rechi19 kana mukufuma kwe Zanakati rechi20.
Tlanzesta

*Zanhi rino rineda kuwedzerwa ruzivo.*


**Tlanzesta** (kureva *transistor*) kana **tyanzesta** idhivayesi yechisemikondakita inoshandiswa kuamplifaya kana kuchinja masignal emagesti ne nguzvu (pawa).
## Mashoko

* Ito (eneji)
* Nguzvu (pawa)
* Simba (*strength*
Mutume (sezita)

**Mutume** izita remhuri muZimbabwe.

* Vanhu vane zita iri: **Chipo Mutume; Elizabeth Mutume; Kudzanai Mutume**.
* Samutume (n. lead messenger, commissioner).

* Kereke yeRhoma kune rwiyo runoti Samutume waMwari ngaarumbidzwe, Samatenga-tenga.

## Mitauro ye Chibantu

* Lugwere kunotaurwa izwi rokuti **mutume** (Messenger; apostle).
* VaDigo vanoti **mtume** (apostle). VaGanda vanoti **butume** (apostleship).
* Nsenga vanoti **utume** (n. service, employment). Mamwe mazwi: **mutume** (n. Messenger).
Mutume (tsauranisa chirevo)

**Mutume** kana **Mtume** zvinoreva

## Chinamato

* Mutume kureva vanhu vakatumwa kunoparidza shoko.

## Zita remhuri

* Mutume
Unganyeredzi

**Unganyeredzi** (kureva *constellation*) kana **unganyenyedzi**, inzvimbo yemuchandenga yechaunga chenyeredzi dzinooneka dzine mapateni pakutaridzikwa, pakazhinji senge mhuka, zvinhu zvemunhema kana zvinhu zvisina upenyu.

## Ringai futi:

* Upanganyeredzi
* Nganyedzi
Vahebheru

**Vahebheru** kana **Wahebheru** (Chihebherumanje: עבריים‎ / עִבְרִים‎, murizvino: *ʿĪvrīm* / *ʿĪvrīyyīm*, Chitibheri: *ʿĪḇrīm* / *ʿĪḇrīyyīm*; ISO 259-3: *ʕibrim* / *ʕibriyim*) kana Vanhu vechiHebheru vanhu vechiIsiraeri (sokureva vanhu vevana vaJakove (uyo akazonzi Isirei na Mwari nokuti akargwa navo), Vahebheru vanotaura mutauro weChishemu unonzi Chihebheru. Kasi zve, izita rinogona kushandisirwa Vafonisi, kana mamwe mapoka ekare, senge Vashasu we Yhw vaivepo munguva yekuwa kwe Zera re Ndarira, vanotaurwa nezvavo ka 34 mundima 32 dze bhaibheri rechiHebheru.  

## Ringai zve:

* Vajudha
* Vasumeri
Fayera re kombiyuta

Fayera rekombiyuta irhisosi re kombiyuta rinorhekodha dhata mudhivhayisi rebangiro rekombiyuta, rinozivikwa nezita refayera rayo. Dhata inonyorwa mukombiyuta sekunyorwa kwe mashoko pashakanhi.

## Ringai zve:

* netiweki