open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muhona sezita

Muhona izita remhuri rinowanikwa muNamibia. 

*Vanhu vane zita iri: Carol Muhona; Martinho Muhona; Elise Muhona; Mavis Muhona.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Mbukushu vanoti muhona (n. master; male superior) kureva tenzi.
*Mbukushu vanoti mupika (n. slave; servant; maid) kureva muranda.
Murodzi sezita

Murodzi izita remhuri rinowanikwa muNamibia. 

*Vanhu vane zita iri: Tawanda Murodzi; Nonthando Murodzi; Munashe Murodzi; Peter Murodzi.
*Kurodza (v. to sharpen a tool e.g. knife or axe).

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Mbukushu vanoti murodhi (n. sorcerer; witch) kureva muroyi.
*Mbukushu vanoti mukadhi (n. woman; female) kureva mukadzi.
Ndjimi sezita

Ndjimi izita remhuri rinowanikwa muCameroon, Congo Brazzaville, Zambia neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Germain Ndjimi; Ndjimi Ndjimina; Ndjimi Ndjike; Flaubert Ndjimi.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Mbukushu vanoti ndjimi (n. farmer; witch) kureva murimi.
Mutenya sezita

Mutenya izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Georgina Mutenya; Albert Mutenya; Stephen Mutenya.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Mbukushu vanoti mutenya (n. heat; brightness) kureva madziya.
*Mbukushu vanoti ditenya (n. great heat; spring; daytime).
Mandundu eJecha

Mandundu eJecha (n. Sand dunes) izita riri kushandiswa pano kududza makomo ejecha anowanikwa mumagwenga akadai seGwenga reNamib neGwenga reSahara.

## Mitauro yeBantu

*VaMbukushu vanoti ndundu (n. dune; hill).
Mukoka sezita

Mukoka izita remhuri rinowanikwa muZambia, Congo Kinshasa, neZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Justin Mukoka; Rudo Mukoka; Emmaculate Mukoka; Melisa Mukoka.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana **zvachose** nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Mbukushu inoti mukoka (n. drag-mark; rut made by sledge or car) kureva muhwezva.
Chigonga sezita

Chigonga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Wiriranai Chigonga; Cynthia Chigonga; Blessing Chigonga; Ruth Chigonga.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Mbukushu inoti thigongi (n. meeting; assembly) kureva musangano.
Mburo sezita

Mburo izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Lily Mburo; Vera Mburo; Mburo Christofine; Liberata Mburo; Polycarp Mburo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi. 

*Takwane inoti mburo (n. place) vachireva nzvimbo. 
*VaWabo vanoti **mburo** kana **miburo** pakuwanda (n. place) kureva nzvimbo. 
*Mbukushu inoti mburo (n. knob-stick; walking stick) kureva shato.
Nyanyami sezita

**Nyanyami** izita remhuri rinowanikwa muTanzania.

*Vanhu vane zita iri: Halima Nyanyami; Zawadi Nyanyami; Juma Nyanyami; Mfaume Nyanyami.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.

*Mbukushu inoti **ghunyanyami** (n. inteliigence; cleverness)
Mushekwa sezita

Mushekwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Lungowe Mushekwa; Mushekwa Likuni; Brighton Mushekwa; Tsitsi Mushekwa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 

*Mbukushu vanoti -sheka (v. to find) kureva kuwana.
*Mbukushu vanoti mushekwa (n. found object; something found) kureva chiwanikwa.
Kambututu sezita

Kambututu izita rinowanikwa muZambia.

*Vanhu vane zita iri: Kambututu Chingumbe; Kambututu Lumbala; Kambututu Musoka.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*VaMbukushu vanoti **kambututu** (n. little child; baby).
Mugongo sezita

Mugongo izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa neUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Denise Mugongo; Amani Mugongo; Ana Mugongo; Georgette Mugongo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaBukusu vanoti **kúmúkóongo** (n. back of body, spine, backbone) kureva **musana**.
*VaYao vanoti **mgongo** (the back, the backbone) vachireva musana. VaNgala vanoti **mokongo** (back of body) kureva **musana**.
*VaKikuyu, VaShambala neVaNyoro vanoti **mugongo** (back of body - lumbar region) kureva **musana**. 
*Luwanga inoti **omukongo** (n. back) kureva **musana**. Mbukushu vanoti mughongo (n. back; sacrum) kureva musana.
*VaBwisi vanoti **mughongo** (n. back) kureva **musana**. VaBwisi vanoti **chiwisa cha mgongo** (a vertebra) kureva rimwe remapfupa anomisa musana.
Mwendo sezita

Mwendo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Tanzania neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Ghislain Mwendo; Joseph Mwendo; Linda Mwendo; Brandon Mwendo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Nyungwe  inoti **mwendo** (n. foot, leg) kureva tsoka kana gumbo.
*Mbukushu  inoti **mwendo** (n. beard) kureva tsoka kana ndebvu.
Chilyambuto sezita

Chilyambuto izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Elijah Chilyambuto; Frank Chilyambuto; Winford Chilyambuto; Arnold Chilyambuto.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Mbukushu vanoti yidyambuto (n. seed eating animals) kureva chidyambeu.
*Mbukushu vanoti mbuto (n. seed) kureva mbeu.
Fumu sezita

Fumu izita remhuri rinowanikwa muMalawi, Congo Brazzaville, Zambia neCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Bibiane Fumu; Samantha Fumu; Octavie Fumu; Fumu Mvula.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Mbukushu vanoti fumu (n. chief) kureva ishe.
Zaar

**Zaar** kana Saya mutauro uri mumhuri yeChadic unowanikwa kuNigeria.

*Zaar vanoti cika (v. do a lot). Fananidzai nokuti kuchikichira?
*Zaar vanoti kjau (adj. good) kureva chakanaka. 
*Zaar vanoti marwa (n. millet) kureva rukweza. 
*Zaar vanoti dzaŋ̩ (n. day) kureva musi. 
*Zaar vanoti gwate (n. potage) kureva muto mukobvu.
*Zaar vanoti mur (n. man) kureva murume. 
*Zaar vanoti bwa (v. choose) kureva kusarudza. 
*Zaar vanoti guda (n. unit) kureva chimwe. Zaar vanoti mel (adj. near) kureva pedyo. 
*Zaar vanoti ndʒol (v. leave, go out) kureva kubuda.
*Zaar vanoti kâm (n. friend) kureva shamwari. Fananidzai nokuti hama?
*Zaar vanoti gùŋ̩ (n. chief) kureva ishe. Zaar vanoti mbuni (adj. good) kureva chinaku. 
*Zaar vanoti vàrì (adj. big) kureva guru. Zaar vanoti vàtì (adj. void) kureva demhe. 
*Zaar vanoti ndúri (adj. clipped; shortened, abnormally short; broken) kureva chakapfupiswa.
*Zaar vanoti mbok (adj. cantankerous). Fananidzai nokuti mboko? 
*Zaar vanoti mbori (adj. undercooked flour) kureva mbodza. 
*Zaar vanoti ndará (adj. be proper; well) kureva chakarungama.
*Zaar vanoti tsananin (extremely) kureva kunyanya. 
*Zaar vanoti mondá (many; much) kureva zhinji. Zaar vanoti káwâj (adj. merely) kureva badzi. 
*Zaar vanoti dingá (keep on) kureva kupfuurira mberi. 

## Kududza Mafambiro
 
*Zaar vanoti nda (v. get in) kureva kupinda. Mamwe mazwi: ta (v. go up) kureva kukwira.
*Zaar vanoti su (v. turn) kureva kupinduka. Mamwe mazwi:  ndʒol (v. go out; leave) kureva kubuda.
*Zaar vanoti tu (v. arrive) kureva kusvika. Mamwe mazwi: kir (v. run) kureva kumhanya.
Chiaushi

Chiaushi mutauro unowanikwa muZambia.

*Aushi inoti taata (n. father) kureva baba. Mamwe mazwi: ifintu kureva zvinhu.
*Aushi inoti ingulube (n. wild pig; boar) kureva nguruve. Mamwe mazwi: ibwe (n. stone) kureva ibwe.
*Aushi inoti nyina (n. mother) kureva amai. Mamwe mazwi: impuno (n. nose) kureva mhuno.
*Aushi inoti ukuboko (n. arm) kureva ruwoko. Mamwe mazwi: ikisansa (n. hand) kureva chanza.
*Aushi inoti indeke (n. bird) kureva ndege. Mamwe mazwi: ukulemba (v. to write).
*Aushi inoti ukupa (v. to marry) kureva kuroora. Fananidzai nokuti kukupura kana gupuro?
*Aushi inoti ukufumuka (to expire; be expired). Mamwe mazwi: ukufuma (to be from).
*Aushi inoti ukuboma  (to work; working) kureva kushanda. Mamwe mazwi: umukowa (n. clan) kureva dzinza. 
*Aushi inoti umupya (new) kureva mutsva. Mamwe mazwi: mushi (n. village) kureva musha.
*Aushi inoti abafyashi (n. parents) kureva vabereki. Mamwe mazwi: -mbi, pambi, bambi (other).
*Aushi inoti ibeere (n. breasy) kureva zamu. Mamwe mazwi: **amasako** kana **amapindo** (n. feathers).
*Aushi inoti ukusamba (v. to swim) kureva kushambira. Mamwe mazwi: ukubuuta (white).
*Aushi inoti ukupya (v. burn) kureva kutsva. Mamwe mazwi: ikumbi (n. cloud) kureva gore.

## Mamwe Mashoko

*Aushi inoti ichipamba (n. rhinocerous) kureva chipembere. Mamwe mazwi: ichalo (n. world).
*Aushi inoti chitemene (n. shifting cultivation). Mamwe mazwi: ukutekanya (v. to wait patiently).
*Aushi inoti mukwai (n. Sir; Madam). Mamwe mazwi: umutande (n. sequence).
*Aushi inoti umutende (n. peace) kureva rugare. Mamwe mazwi: ichiwi (n. ghost) kureva chipoko.
*Aushi inoti imbalala (n. groundnuts) kureva nzungu. Mamwe mazwi: imfumu kureva ishe.
*Aushi inoti isabi (n. fish) kureva hove. Mamwe mazwi: ulutanda (n. star) kureva nyenyedzi.
*Aushi inoti akashinshi (n. island) kureva chitsuwa. Mamwe mazwi: umusambi (n. student) kureva mudzidzi.
*Aushi inoti umwonga (n. river) kureva rwizi. Mamwe mazwi: umuchele (n. sand) kureva jecha.
*Aushi inoti umuseke (n. basket) kureva bhasiketi. Mamwe mazwi: ulubuto (n. light) kureva chiedza.
*Aushi inoti ulupili (n. hill; mountain) kureva gomo. Mamwe mazwi: ululamba (n. valley).
*Aushi inoti ulushishi (n. rope) kureva tambo. Mamwe mazwi: ubulwele (n. sickness; disease).
*Aushi inoti ikisuma (adj. good) kureva chakanaka. Mamwe mazwi: ukuwema (adj. good).
*Aushi inoti ichuma (n. money) kureva mari. Mamwe mazwi: kalulu (n. rabbit) kureva tsuro.
*Aushi inoti umulumemndo (n. young man) kureva mukomana wechidiki. Mamwe mazwi: masomo (n. lesson).
*Aushi inoti ukusendama (v. sleep) kureva kurara. Mamwe mazwi: usendame bwiino (sleep well).
*Aushi inoti Leesa (n. God) kureva Mwari. Mamwe mazwi: Leesa akupaale (God bless you).
*Aushi inoti saana (very) kureva zvakanyanya. Mamwe mazwi: mupepi (near).
*Aushi inoti mupongoshi (n. in-law). Mamwe mazwi: ukukila (to surpass).
*Aushi inoti kwelu (n. anthill) kureva churu. Mamwe mazwi: mulilo kureva moto.
*Aushi inoti ikilundu (n. bark fabric; cloth of tree bark).
*Aushi inoti ukukosa (v. to say) kureva kutaura.
Namfumu sezita

Namfumu izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Ordalie Namfumu; Josue Namfumu; Jean Didier Namfumu; Genesis Namfumu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Aushi vanoti mfumu (n. chief) kureva vashe.
*Aushi vanoti namfumu (n. chieftess; wife of a chief) kureva mukadzi washe.
Kisuma sezita

Kisuma izita remhuri rinowanikwa muTanzania. 

*Vanhu vane zita iri: Anna Kisuma; Selina Kisuma; Mtoi Kisuma; Upendo Kisuma.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Aushi vanoti kisuma (adj. good; well) kureva chinaku.
*Lala-Bisa vanoti musuma (adj. wholeness; soundness; completeness; entirety; whole, unbroken, perfect).
Mwonga sezita

Mwonga izita remhuri rinowanikwa muKenya. 

*Vanhu vane zita iri: Joshua Mwonga; John Mwonga; Mary Mwonga; Rebecca Mwonga.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Chiaushi vanoti umwonga (n. river) kureva rwizi. Sokuti: umwonga wa Lwapula (the Lwapula river).
Nchinga sezita

**Nchinga** izita remhuri rinowanikwa muTanzania neZambia]. 

*Vanhu vane zita iri: Florence Nchinga; Joseph Nchinga; Jemimah Nchinga; Suzen Nchinga.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*Chiaushi vanoti **inchinga** (n. bicycle) vachireva bhasikoro.
.
Sawe sezita

Sawe izita remhuri rinowanikwa muKenya, Tanzania neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Glory Sawe; Rehema Sawe; Emily Sawe; Thomas Sawe; Janneth Sawe.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaMambwe vanoti sawe (a he goat) kureva mukono wembudzi kana gotora.
*VaBemba vanoti sawe (a he goat) kureva mukono wembudzi kana gotora.
*Chiaushi vanoti saawe (a he goat) kureva mukono wembudzi kana gotora.
Chisuka sezita

Chisuka izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Sophie Chisuka; Courage Chisuka; Edina Chisuka; Tadiwanashe Chisuka; Nester Chisuka.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Chiaushi vanoti ichisuka (n. tail) kureva muskwe.
*VaNdau vanoti musuka kana chisuka (n. tail of bird, fish or aeroplane) kureva besu reshiri.
Nyamutora sezita

**Nyamutora** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: David Nyamutora; Cathrine Nyamutora; Rumbidzai Nyamutora; Nyaradzo Nyamutora.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Kimbundu vanoti **kutola** (v. hunt) kureva kuvhima. Mandinka vanoti toora (v. to trouble).
*Kagulu inoti **ku-tola** (v. betroth; gain) vachireva kuvimbisa kuroora. Mamwe mazwi: **katola** (bridegroom). **Katoligwa** (bride) kureva mwenga.
*Tiriki inoti **khutora** (become weak and tired, become thin, become soft) kureva kuneta nekurukutika. 
*Sagara vanoti kutola (v. to marry) kureva kuroora. Chiaushi vanoti **ukutola** (v. to be stunted).
*Chiaushi vanoti **ukutoola** (v. to pick up). Swahili inoti **mtoro** (1. deserter, truant, runaway; refugee). 
*Swahili **utoro** (1. flight, desertion; truancy. 2. treachery, betrayal, disloyalty, apostasy). 
*Nyakyusa inoti **tola** (defeat) kureva kukunda. Swahili inoti **tora** (regularity, orderliness).
Teefu sezita

**Teefu** izita remhuri rinowanikwa muAfrica.

*Vanhu vane zita iri: Lerato Teefu; Sisi Teefu.

## Mitauro yeBantu

Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Luganda vanoti teefu (adj. amiable; calm; complacent; demure; docile; gentle; meek; mild; peaceful; placable).
*Luganda vanoti obuteefu (n. calm; complacence; docility; gentleness; meekness; placability).
Chinkoya

Chinkoya mutauro weBantu unowanikwa muZambia.

*VaNkoya vanoti **jikamba** (n. cassava) kureva mufarinya.
*Nkoya vanoti munzi (n. village) kureva musha. 
*Nkoya vanoti chipungu (n. fish eagle) kureva chapungu. 
*Nkoya vanoti wanga (n. medicine) kureva mushonga. 
*Nkoya vanoti Wushanga (n. Land of the Shanga people). 
*Nkoya vanoti mvula (n. rain) kureva kunaya kwemvura. 
*Nkoya vanoti matoya (n. river banks) kureva gombe rerwizi. 
*Nkoya vanoti ncelele (n. North) kureva maodzanyemba. 
*Nkoya vanoti mukoka (n. clan) kureva dzinza. 
*Nkoya vanoti nzovu (n. elephant) kureva nzou. 
*Nkoya vanoti wishe (n. smoke) kureva utsi. 
*Nkoya vanoti mukuni (n. firewood) kureva huni. 
*Nkoya vanoti Nyambi (n. God) kureva Mwari. 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva .
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva . 
*Nkoya vanoti m (n. ) kureva .
Inzurini

**Inzurini** kana **tsvirini** kutodza chiShona (kureva ***insulin*** muChingezi) chidenhi chechiphepiti chinogadzirwa ne nyere dze bheta dze mayileti erwatata akakodhwa muvanhu ne bari re *INS*. Inonzwisiswa sechidenhi chimotsi cheruvumbikano (''kureva'' anabolism) rwemwiri. chinogadzirwa murwatata kuti itsaure rutapiri (girikosi) kuti rushandiswe seito (eneji) yemwiri. Inopimwa nemayuniti, uye irapiso rinoshandiswa kurapa chitsvigiri, chirwere chinozivikanwa nekuwanda kwe tsvigiri muropa. Inogadziridzisa vumetavoli hwe makavarhidhlati (makavarhidyati), dzinuno (mafeti) uye rivumbanyama (purotini) nekukurudzira manwirirwo erutapiri (girikiso) kubva muropa kupinda muchitaka, rinuno (feti), uye nyere ye tsandanyama ye vurangwanda. Mumatishuu aya rutapiri rwakanwirirwa rwunoshandurwa kuitwa vambarutapiri (girikojeni) nenzira inonzi huvambarutapiri (girikojenesisi),  kana dzinuno (nhapirinhatu *kureva* matirigirisarayidhi) nenzira inonzi huvambarinuno (*kureva* ripojinesisi), kana, muchitaka, kana zvose zviri zviviri. Kugadzirwa kwe rutapiri uye kubudiswa kwayo ne chitaka kunodzivirirwa zvakasimba ne mawandiro einzurini muropa. Kupotera kwe inzurini kunogona kupokana nekusikwa kwe dzivumbanyama (mapurotini) ne matishuu akasiyana. Nepamsaka pazvo ichidenhi cheruvumbikano, chinokurudzira kushandurukwa kwe mamokekuru madoko muropa kuitwa mamorekuru makuru mukati menyere. Mawandiro einzurini mashoma muropa anokonzera chiitiko chakasiyana nekutikurudzira kwemawandiro eruvumbukino, kunyanya pamadzinuno emwiri akachengetedzwa.

## Mashoko okuziva

* phepiti - kubva pakuti peptide
* yileti - kubva pakuti islets
* vumetavoli metabolism - metabolyze (break down to take useful and discard unusable)
* ruvumbikano kureva *anabolism* - anabolyse (build up into one)
* catabolism - catabolyse (break apart into small pieces)
* nhapirinhatu - kureva *triglyceride* (three sweet chemicals)
Chiluyana

Chiluyana kana Siluyana mutauro weBantu unowanikwa muZambia.

*Luyana vanoti Nyambe (n. God) kureva Mwari. 
*Luyana vanoti lukena (n. blessing) kureva chikomborero. 
*Luyana vanoti **Mulambwa** kana **mu ule mbwa**  (n. buy dogs) kureva munhu anotenga mbwa. 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva .
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva .
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva .
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva .
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva .
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva . 
*Luyana vanoti m (n. ) kureva .
Chilamba

Chilamba mutauro weBantu unowanikwa muZambia.

*VaLamba vanoti **mukoka** (n. clan) kureva dzinza.
*Lamba vanoti mvula (n. rain) kureva kunaya kwemvura. 
*Lamba vanoti chela (n. metal) kureva simbi. Mamwe mazwi: insala (n. famine; hunger) kureva nzara.
*Lamba vanoti mulilo (n. fire) kureva moto. Mamwe mazwi: ichyulu (n. anthill) kureva churu.
*Lamba vanoti umushinje (n. needle anthill) kureva churu chakareba mudenga semuti. 
*Lamba vanoti nkalamu (n. lion) kureva shumba. Mamwe mazwi: ichipinda (n. room) kureva kamuri.
*Lamba vanoti bowa (n. mushroom) kureva hohwa. Mamwe mazwi: nganda (n. house) kureva imba.
*Lamba vanoti mbeba (n. mouse) kureva mbeva. Mamwe mazwi: imfumu (n. chief) kureva ishe.
*Lamba vanoti mishishi (n. human hair) kureva vhudzi revanhu. 
*Lamba vanoti amapasa (n. twins of opposite sex) kureva mapatya mukomana nemusikana. 
*Lamba vanoti nsoka (n. snake) kureva nyoka. Mamwe mazwi: umulambu (n. offering of servility).
*Lamba vanoti besa (n. plain) kureva bani. Mamwe mazwi: ifiseepo (n. fruits) kureva michero.
*Lamba vanoti mpumpi (n. wild dog) kureva mhumhi. Lamba vanoti chiwe (n. heat) kureva madziya. 
*Lamba vanoti sanje (n. blue monkey) kureva rudzi rwetsoko yarehwa. 
*Lamba vanoti chulu kureva churu. Mamwe mazwi: imfungulo (n. key) kureva kiyi.
*Lamba vanoti ng'anga (n. herbalist) kureva n'anga.
*Lamba vanoti imbushi (n. goat) kureva mbudzi. Mamwe mazwi: baakateeka (n. president) kureva mutongi.
*Lamba vanoti ng'andu kureva garwe. Mamwe mazwi: litatu (n. three times) kureva rutatu.
*Lamba vanoti nsofu kureva nzou. Mamwe mazwi: fisa (v. hide) kureva kutsvitsa.
*Lamba vanoti mushili (n. soil) kureva ivhu. Mamwe mazwi: ichibusa (n. friend) kureva shamwari.
*Lamba vanoti poka (v. receive) kureva kugamuchira. Mamwe mazwi: pokela (app. to receive for)?.
*Lamba vanoti kosa (v. be strong) kureva kusimba. Mamwe mazwi: kosela (app. to be strong for)?.
*Lamba vanoti seka (v. laugh at) kureva kuseka. Mamwe mazwi: sekela.
Chitotela

Chitotela mutauro weBantu unowanikwa muZambia.

*VaTotela vanoti omuntu (n. person) kureva munhu. 
*VaTotela vanoti kuyenda (v. to go; to walk) kureva kuenda. 
*VaTotela vanoti kusamba (v. to bath) kureva kushamba. 
*VaTotela vanoti kuloota (v. to dream) kureva kurota. Mamwe mazwi: echilooto (n. dream) kureva chiroto. 
*VaTotela vanoti sunu (n. today) kureva nhasi. 
*VaTotela vanoti amazuba (n. days) kureva mazuva. 
*VaTotela vanoti omwanja (n. cassava) kureva mufarinya. 
*VaTotela vanoti kubomba (v. to soak) kureva kuwombeka. 
*VaTotela vanoti kuwaana (v. to find) kureva kuwana. 
*VaTotela vanoti abanakazi (n. women) kureva vanhukadzi. 
*VaTotela vanoti mpili (n. field) kureva munda. 
*VaTotela vanoti chitungu (n. hut) kureva imba. 
*VaTotela vanoti kunyukula (v. to yank out) kureva kunyukura. 
*VaTotela vanoti itende (n. leg) kureva gumbo. Mamwe mazwi: kutwa (v. to pound) kureva kutswa.
*VaTotela vanoti kusowa (v. to throw) kureva kukanda. 
*VaTotela vanoti mukwame (n. man) kureva murume. Mamwe mazwi: omwiini (n. self) kureva omene?
*VaTotela vanoti munzi (n. village) kureva musha. 
*VaTotela vanoti kutaya (v. to scoop out) kureva kukupa. 
*VaTotela vanoti kulya (v. to eat) kureva kudya. Mamwe mazwi: kumana (v. to finish) kureva kupedza.
*Totela vanoti kusika (v. to arrive) kureva kusvika. Mamwe mazwi: 
*VaTotela vanoti m (n. ) kureva .
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*VaTotela vanoti m (n. ) kureva .
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*VaTotela vanoti m (n. ) kureva .
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*Totela vanoti m (n. ) kureva . Mamwe mazwi:
*VaTotela vanoti m (n. ) kureva .
Lusonga sezita

**Lusonga** izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa neUganda. 

*Vanhu vane zita iri: Esther Lusonga; Clannickson Lusonga; Aimee Lusonga; Adrian Lusonga.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yokuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Yao inoti **kusongola** (to sharpen a point; to point) kureva kurodza munzi. 
*VaYao vanoti **lusongo** kana **lusonga** (a point, a tip; a pointed stick) kureva chimuti chine munzi.
*Lugwere inoti **isonga** (point; sharp end of an object) - mutesverwa. 
*Lugwere inoti **kusongolya** (to sharpen a point; to point) kurodza munzi. **Kisongolye** (something pointed and sharp).
*Nyanja neVaMambwe vanoti **nsongo** (point; the apex or point of anything; the point or extremity of any instrument, as spear, arrow, knife, pen).
*Lubwisi vanoti **busonga** (n. point, tip, point of something sharp). VaLenje vanoti **songa** (press together, heap up, pile up, cram, give full measure).
Dziro sezita

Dziro izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Magret Dziro; Rutendo Dziro; Florence Dziro; Julius Dziro.
*VaNdau vanoti dziro kana musvorwe (pole) kureva mapango anoshandiswa kumisa madziro emba..  

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Shimaore inoti **mudziro; dziro; ndziro** (adj. heavy, difficult). Zvichida mazwi aya anotodza Swahili inoti uzito kureva kurema.
Shisiwa sezita

Shisiwa izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Adel Shisiwa; Shisiwa Mofokeng; Shisiwa Mlambo; Shisiwa Himinaa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Shimaore inoti **shisiwa** (n. an island) kureva chitsuwa.
*Shimwali vanoti shisiwa (n. island) kureva chitsuwa.
Shombo sezita

**Shombo** izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Mourine Shombo; Guylaine Shombo; Judia Shombo; Christian Shombo.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.
 
*Shimaore vanoti shombo (n. a tool, a cutter) kureva chombo.
Mauzi sezita

**Mauzi** izita remhuri rinowanikwa muDemocratic Republic of the Congo neTanzania. 

*Vanhu vane zita iri: Cedric Mauzi; Boniface Mauzi; Emmanuel Mauzi; Martin Mauzi.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Shimaore inoti mauzi (n. thread) kureva shinda. Fananidzai nokuti mavhudzi?
Mauku sezita

**Mauku** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Cedric Mauku; Boniface Mauku; Emmanuel Mauku; Martin Mauku.
*Kuuka kana kuvuka (v. to see as a spirit medium).

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Shimaore inoti **uku** kana **mauku** (n. night; nights) kureva husiku.
Unono sezita

**Unono** izita rinowanikwa muTanzania neSouth Africa.

*Vanhu vane zita iri: Nasra Unono; Radhia Unono; Unono Sithagu; Unono Hussen.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Shimaore vanoti **utro** kana **mautro** (n. roof).
Shamba sezita

**Shamba** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Mamie Shamba; Yougain Shamba; Vimbai Shamba; Kudakwashe Shamba.
*Mazwi ari pedyo: shamba; Mashamba sezita; Neshamba sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Maore vanoti **shamba** (prep. in front of) kureva munda.
*Swahili vanoti **shamba** kana **mashamba** (Plantation) kureva munda mikurusa yenzimbe, miti kana zvimwe zvirimwa.
Neshamba sezita

**Neshamba** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Isaac Neshamba; Walter Neshamba; Tatenda Neshamba; Andrew Neshamba munyori wenhau.
*Mazwi ari pedyo: shamba; Shamba sezita; Mashamba sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.

*VaSwahili vanoti **shamba** kana **mashamba** (Plantation) kureva munda mikurusa yenzimbe, miti kana zvimwe zvirimwa.
Kawe sezita

**Kawe** izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa. 

*Vanhu vane zita iri: Jean Pierre Kawe; Matilde Kawe; Evariste Kawe, Thomas Kawe.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

* Maore vanoti **kawe** (n. white clay).
Uzinga sezita

Uzinga izita rinowanikwa muTanzania neCongo Kinshasa.

*Vanhu vane zita iri: Uzinga Hamisi;  Uzinga Ngovi; Glody Uzinga; Albertine Uzinga.
*Mazwi ari pedyo: Dzingire, Madzingira, Dzingira, Madzingaidze, Madzingo, Mudzinganyama, Kadzinga sezita; kudzingiswa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*Maore inoti **uzinga** (v. turn; rotate). Chewa inoti **kudzinga** (v. surround; to gather in one place - of animals).
*Swahili inoti **mazingazinga**  (pl. 1. turn, revolution; rounds (of a policeman, etc.). 2. deception, misleading).
*Swahili inoti **zinga** (1. turn, change, veer (of wind, etc.). 2. move in a circle; wander about aimlessly, 3. encircle, surround. 4. roll up, wind up). 
*Swahili inoti **zingira**. (appl.  cause to encircle, surround etc.). Lugwere vanoti kuzingiza (v. to surround) kureva kukomberedza. 
*Bavili vanoti **ziingë** (n. to roll up, to live, to wrap up). Zigula inoti chizingiri (n. circle of people). 
*Kimbundu vanoti **jinga** kana **jinge** (always, ever; at all times; evermore). Mamwe mazwi: **kujinga** (stroll, surround, whirlpool).
*Kimbundu vanoti **jingisa** (v. cause to swirl or go around, take a walk (imperative of kujinga)).
Nyungu sezita

Nyungu izita rinowanikwa muZimbabwe..

*Vanhu vane zita iri: Caiphe Nyungu; Rugare Nyungu; Taona Nyungu; Raviro Nyungu.
*Mazwi ari pedyo: Kanyungu sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.

*VaMbukushu vanoti **kanyungu** (n. cooking pot made of clay).
*Herero vanoti o-nyungu; otyi-nyungu (n. pot, kettle). 
*Shimaore vanoti nyungu (n. cooking pot) kureva poto yekubikira.
Kudungamidza

Kutungamidza kana kudungamidza (to arrange in order of succession) zvichireva kuronga zvinhu nemwero wehukuru, kukosha, kana zvimwe zvingapimwa.

## Mitauro yeBantu

*Maore vanoti **udungana** (v. to follow) kureva kutevedzana.
Chikomori

Shikomori, Chikomori kana Shimasiwa mutauro unowanikwa kuComoros.

*Shikomori inoti amba (v. to speak) kureva kutaura. Shikomori inoti fundi (n. teacher) kureva mudzidzisi.
*Shikomori inoti mwanama (n. brother, sister) kureva mwananyina. Shikomori inoti mdjomba (maternal uncle) ihanzvadzi yaAmai.
*Shikomori inoti basi (adj. it's enough) kureva zvakwana. Shikomori inoti lewo (n. today) kureva nhasi.
*Shikomori inoti funvu (n. pile) kureva murwi. Shikomori inoti mayili (n. two) kureva maviri.
*Shikomori inoti mkoba (n. bag) kureva bhegi. Shikomori inoti enda (v. to move; to go) kureva enda.
*Shikomori inoti buwa (v. open) kureva kuvhura. Shikomori inoti baya (v. close) kureva kuvhara.
*Shikomori inoti hodi! (may I come in) kureva hodhi. Shikomori inoti mwana mtiti (n. baby, child) kureva mwana mudiki.
*Shikomori inoti koko (n. grandmother) kureva ambuya. Shikomori inoti mbaye (n. grandfather) kureva sekuru.
*Shikomori inoti dzina (n. name) kureva zita. Shikomori inoti mwanashe wangu (younger brother or sister) kureva munin'ina wangu.
Nanga sezita

Nanga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Cameroon neCote d'Ivoire. 

*Vanhu vane zita iri: Blandine Nanga; Edwige Nanga; Rodrick Nanga; Corine Nanga.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*Shimaore vanoti nanga (n. anchor).
Matsakani sezita

**Matsakani** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Farai Matsakani, Alec Matsakani; Arthur Matsakani; Tatenda Matsakani.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi.

*Maore inoti **matsahani** (in the bush, in the fields).
Chiluvhale

**Luvale** mutauro weBantu unowanikwa kuZambia.

## Mazwi Anotodza Shona

*Izwi rokuti **nyama** (meat) rakafanana kuLuvale neShona.
*Izwi rokuti **mwana** (child) rakafanana kuLuvale neShona.
*VaLuvale vanoti **kawa** (dog) kureva imbwa. 
*VaLuvale vanoti **jikunyi** (firewood) kureva huni. 
*VaLuvale vanoti **mukamba** (cassava) kureva mufarinya. 
*VaLuvale vanoti **kutulika** kureva kuturika. 
*VaLuvale vanoti **ngoma** (beehive) kureva mukoko. 
*VaLuvale vanoti **mukanwa** (mouth) kureva mukanwa. 
*VaLuvale vanoti **muthu** (person) kureva munhu. 
*VaLuvale vanoti ** linoka** (snake) kureva nyoka. 
*VaLuvale vanoti **ngeji ** (visitor) kureva mweni. 
*VaLuvale vanoti **muchima** (heart) kureva moyo. 
*VaLuvale vanoti **njamba** (elephant) kureva nzou. 
*VaLuvale vanoti **mukulwane** (old person) kureva munhu mukuru. 
*VaLuvale vanoti **chiyambi** (hunter) kureva muvhimi. 
*VaLuvale vanoti **kusoka** (to roof a house) kureva kupfirira. 
*VaLuvale vanoti **vula** (rain) kureva kunaya kwemvura. 
*VaLuvale vanoti **vapasa** kana **vapamba** (twins) kureva mapatya.
*VaLuvale vanoti **kukomba** (sweep or clean) kureva kutsvaira kana kuchenesa.

## Mazita eLuvale

***Mujinga** kana **Muzhinga** (child born with umbilical cord twisted around body) kureva mwana anozvarwa akamonerera nerukuvhute. 
***Nyapasa** (mother or father twins) kureva mubereki wemapatya. 
***Mbuya**, Mukumbi kana **Likumbi** (name of twin that's born first - means light).
***Kapya**  kana **Kakweji** (name of twin that's born second - means moon).
***Chijika** (name of child born after twins - name means one who shut the womb and stops further birth).
***Chikomba** (name of child born second after twins - name means one who sweeps or cleans womb and stops further birth).
***Kaseka** kana **Kasela** (child who comes out of mother's womb legs first). Kaseke izita remhuri.
***Chivunda** (child born in the bush - Chivunda means thick forest). 
***Kameya** (child born while mom was on way to the river e.g to fetch soaked cassava). 
***Kalwiji** (child born while mom was on way to the river). 
***Likoji** (grace).
Chitaita

Chitaita kana Kidawida mutauro unowanikwa kuKenya unotaurwa nevanhu verudzi rweTaita.

## Mazwi Anotodza Shona
Manzwiro

**Manzwiro** (kana **mahwiro** kureva *emotion; feeling* kuChingezi) chiitiko chechimene chinokonzerwa nezviitiko, havazi vanhu vese vanonzwa manzwiro kana kumanzwa nenzira yakafanana, vaye vasinganzwi manzwiro kana kusamanzwisisa vanogona kunge vaine hosha dzinoenderana nazvo. 

Muenzaniso we hosha dzevanhu vanokoneka nekunzwisisa, kunanganisa kana kunzwa manzwiro zvakanaka irutamavunzwiro (kureva *alexythmia* kana *urekisitima* kana Chishona chichitodza Chingezi).

## Muenzaniso wemanzwiro

* Rufaro
** Rudakaro
* ruzvidzo
* rudo
* ruvengo
Chipapa sezita

**Chipapa** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Malawi neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Chikondi Chipapa; Charity Chipapa; Panganai Chipapa; Aisha Chipapa.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.

*Bemba vanoti **cipapa** (n. husk) kureva magufu.
*VaLamba vanoti **chipapa** (n. skin, shell, rind, bark; outer integument) kureva ganda.
Chipumbu sezita

**Chipumbu** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Chipumbu Sachenga; Muhapwa Chipumbu; Manjata Chipumbu; Nesta Chipumbu.
*Mazwi ari pedyo: mhumbu (n. a ball of string or bast fibre).

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*VaLamba vanoti **chipumbu** (n. cluster forming the ear of millet or sorghum).
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** kana inozivikanwa zviri nani **seWindows** imhuri yeanoshanda masisitimu akagadzirwa neMicrosoft, achishandisa graphical mushandisi interface (GUI).

 (GUI).
Iyo Windows inoshanda sisitimu yakashanduka kubva kuMS-DOS, inoshanda sisitimu yaive yemavara-modhi uye *yekuraira-mutsara* yakavakirwa. Shanduro yekutanga yeWindows, Windows Graphic Environment 1.0 yakatanga kuiswa munaNovember 10, 1983, asi yakabuda chete pamusika munaNovember 1985, iyo yakaitwa kuti isangane nezvinodiwa nemakombiyuta ane graphic display. Windows 1.0 yaive yekuwedzera 16-bit software yaimhanya pamusoro peMS-DOS (uye mamwe akasiyana eMS-DOS), saka yaisakwanisa kumhanya isina DOS inoshanda sisitimu. Shanduro 2.x, shanduro 3.x yakafananawo. Mavhezheni mashoma ekupedzisira eWindows (kutangira pashanduro 4.0 neWindows NT 3.1) ndiwo masisitimu anoshanda akazvimirira ayo asingachatsamira paMS-DOS yekushandisa system (kunyangwe zvisiri zvachose). Microsoft Windows inogona kusimudzira uye kukwanisa kudzora kushandiswa kweiyo inoshanda sisitimu kusvika ku90%.
Chitsvatsva sezita

**Chitsvatsva** izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Takudzwa Chitsvatsva; Samuel Chitsvatsva; Joshua Chitsvatsva; Panashe Chitsvatsva.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*VaLamba vanoti **chipyapya** (n. a new thing; novelty) kureva chinhu chitsva.
Zvombo zvehondo

**Zvombo** (Weapons) zvinhu zvakagadzirirwa kushandiswa kuuraya panguva yokunge vanhu vachirwa hondo. Kune mhando dzezvombo dzakasiyana dzinosanganisira: pfumo; uta, museve; pfuti, bhomba; zvombo zvinechefu; nezvombo zve"nuclear".

## Kuomba, Kushanda

Mitauro yeBantu inonzi Chewa, Lungu neMambwe ine izwi rokuti **kuomba** rinoreva kushanda. Zvichida izwi  rokuti **chombo** rakapfupiswa kubva pana chi-ombo - uye rinotodzana nokuti ku-omba?

*VaChewa vanoti kuomba (to fashion, to form, to manufacture) kureva **kuumba**. 
*VaLungu vanoti ukuoomba (to work) kureva kushanda. Shimwali vanoti zombo (n. utensils).
*VaMambwe vanoti -omba kana -womba (to work) kureva kushanda. VaMambwe vanoti (a useful implement, tool) kureva chombo chebasa.
*VaDigo vanoti **chombo** (container, bowl, piece of equipment, thing). VaSwahili vanoti **chombo** (utensil) kureva chombo chikudyisa.
*VaZigula vanoti **mata** (weapons of war). VaZigula vanoti **chombo** kana **vyombo** (n. tool; utensil; vessel; ship) kureva chombo
Chisombole sezita

**Chisombole** izita remhuri rinowanikwa muZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Chisombole Kapulu.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.

*VaLamba vanoti **chisombole, chisensa, chisewelela** kana **intulo** (n. source of a stream).
Chiweme sezita

**Chiweme** izita remhuri rinowanikwa muMalawi neZambia.

*Vanhu vane zita iri: Chiweme Mkandawire; Chiweme Sakala; Chiweme Phiri; Chiweme Nguni; Chiweme Mwandi.
*Mazita ari pedyo: Mawema sezita.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. 
  
*VaLamba vanoti **chiweme, paweme, fiweme** (v. It is well; very well) kureva zvakana.
Chiwomba sezita

Chiwomba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Kingston Chiwomba; Thomas Chiwomba; Fungai Chiwomba; Shamiso Chiwomba.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba inoti **chiwomba** (n. Inner bark of tree used to make cord) kureva makavi.
*Chewa vanoti **kuombera** (sound for anyone; to be for sounding; play musical instrument) kureva kuridza. 
*Chewa inoti **kuomba ngoma** (to beat a drum), kuridza ngoma. Chewa inoti **kuomba manja** (to clap the hands) vachireva kuwombera mawoko. 
*VaFwe vanoti **ku-omba** (to play an instrument) vachireva kuridza chiridzwa. Chopi vanoti **kuwomba** (v. to speak).
Fuwe sezita

Fuwe izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neSouth Africa. 

*Vanhu vane zita iri: Taurai Fuwe; Babra Fuwe; Fuwe Refilwe; Fuwe Tsotetsi.
*Mazwi ari pedyo: Mafuwe sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba inoti fuwe (n. drizzle; light rain) kureva guti.
Musere sezita

Musere izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Tinotenda Musere; Sekai Musere; Deon Musere; Fungai Musere.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba inoti **insele** (n. Used of any forc1ble, pointed, telling utterance, or expression, e.g. argument, reproof, retort, remonstrance, sarcasm).
Kache sezita

Kache izita remhuri rinowanikwa muZambia, Kenya neAngola.

*Vanhu vane zita iri: Tinotenda Kache; Aisha Kache; Garikai Kache; Luchy Kache.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba inoti **kache, tuche** (n. a very small thing; a little bit; a morsel; atom).
Kalango sezita

Kalango izita remhuri rinowanikwa muAngola neNigeria.

*Vanhu vane zita iri: Koko Kalango; Eloyse Kalango; Garikai Kalango; Ebiama Kalango.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba inoti **kalango** (n. plan; system; direction; order; sense, intelligence).
*VaLamba inoti **langa** (v. Show; point out, arrange, direct, manage; command, instruct, punish, correct).
*VaLamba inoti **ilango; malango; dango** (n. plan; advice; direction; order; scheme). Fananidzai nokuti nhango?
Mulinga sezita

**Mulinga** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe, Kenya neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Byron Mulinga; Josephine Mulinga; Gloria Mulinga; Mulinga Saiba.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba vanoti **linga** (v. be alike; be equal; match, suit, fit). 
*VaLamba vanoti **linga** (v. do like, copy, imitate).
Chirindo sezita

**Chirindo** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe. 

*Vanhu vane zita iri: Maurice Chirindo; Kenias Chirindo; Rudo Chirindo; Rutendo Chirindo.
*Kurinda (to watch over, guard) kutarisa nzvimbo nechinangwa chekudzivirira.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba vanoti **chilindo** kana **lupingwe** (n. watchman's stage, platform with shelter hut).
Rumba sezita

**Rumba** izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neZambia. 

*Vanhu vane zita iri: Rumba Matokwani; Rumba Ya Bongo.

## Mitauro yeBantu

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba vanoti **lumba** (v. praise flatter; divide, distribute). 
*VaLamba vanoti **lumbula** (v. speak of, mention, allude to).
Rusenza sezita

Rusenza izita rinowanikwa muZimbabwe.

*Vanhu vane zita iri: Nyasha Rusenza; Spiwe Rusenza; Matilda Rusenza; Tendai Rusenza.
*Mazwi ari pedyo: Chisenza sezita.

## Mitauro yeAfrika

Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.

*VaLamba inoti **lusensa, chisensa** (n. grassy, treeless depression in a forest, with a stream).
*BaKalanga vanoti lusensa (glade - open grassy, treeless depression in forest) kureva bani. 
*VaLenje vanoti lusensa, sensa kana musensa (glade - open grassy, treeless depression in forest) kureva bani.
*VaLenje vanoti lusensa (small stream in grassy flat) kureva kakova kari bani.
*Baila vanoti lusensa (place with short grass) kureva bani. Taabwa vanoti lusensa (n. bracelet).